English: Thank you, Minister, for this important statement today. I fully accept the point that you've made, we all know people who haven't ticked that box in terms of the Welsh language in the census. But, I have to say that I am concerned in hearing you say a number of times, as the First Minister has also done - you used the words 'just' the census. But, the census is exceptionally important. In 2011, the Government said, as a result of those results, that the census results would steer their work on the Welsh language now and for the future. Certainly, I don't want us to give the impression that the census isn't a very important tool. If we think that 96.4 per cent of residents did respond, compared to the 12,000 who take part in the annual Welsh survey, there might be questions to ask of that survey, more so than of the census. What I would like to see is that we shouldn't discount these results, but that we take that clear warning, the warning that we received in 2011, and the Government acknowledged how important the census was in those terms. Because, clearly, the census does seek to ensure that those statistics look at all of the data available in order to provide assurances that the statistics are of the best quality and value for users. So, can I ask, therefore, why there's been a change between 2011 and now in how the Government considers the census results, and what reason is there to question particularly the data this time? I would like to understand, particularly if the emphasis has been so important in the past, why this change now, if you're referring to a sample of 12,000 in the Welsh Government's annual survey. But this doesn't help us in terms of - . We know of people's experiences; we speak to them. There were pupils from an English-medium school who were in today, aged 13 and 14, saying, 'Well, we've already missed out on the opportunity of accessing the Welsh language.' These have been in our education system since the establishment of this Senedd, they've gone to secondary school since the target of a million Welsh speakers has existed, so we know of people who are losing out on opportunities in our education system now. I was pleased to hear you say that that is a priority of yours, in considering your response - what are the experiences of every pupil in Wales, whatever school they attend? And I certainly feel that this is a question that was asked a decade ago, but, if we are serious about ensuring that that target of a million Welsh speakers is a target, rather than simply being an aspiration, then we have to see action. And certainly, I don't want to see this target being treated in the same way as the target of eradicating child poverty by 2020, where we have a situation that child poverty is higher than ever. This has to be a real target. And that's why we have been seeing these WESPs develop. And there are targets there that have been missed time and time again, and Sam Kurtz was quite right about that target. It's not just these results that are worrying, but it's the targets underneath the million Welsh speakers that are being missed already, even in the early years of the programme. And the point on the number of teachers is exceptionally important because - . We have questioned this on a number of occasions and it's very important in terms of, if we say that we need to train around 550 teachers every year, and we're only reaching 250, then, obviously, we're not going to reach the target - that's quite clear. When I was a councillor on RCT council, I saw year on year that we were missing targets, if we are to reach a million Welsh speakers, in terms of the number of pupils in Welsh-medium education. So, I think that our interventions have to be far more radical, because, if we know that the targets we're already pursuing, we're falling behind in that regard, then how can that equate to the census results? What I'd also like to ask is - . You refer to that feeling of national pride as part of all of this, but that isn't going to keep the Welsh language alive, and we do need to ensure that those opportunities outside the classroom are available. What concerns me with the cost-of-living crisis is that those are the kinds of activities that we will see being lost if there isn't use of them and if councils don't see their value, or because they're non-statutory services. And I think we do have to look seriously at that. You mentioned in your statement that everyone has a role, but there is prominent role for Government here, because it is the Government's target. So, what I would like some clarity on today is what is the change in terms of your attitude towards the census results. Why don't you refer to just the census? And in earnest, how are we to ensure that we don't miss those targets, that we do work together, rather than coming together in another 10 years to then say we need radical action when we have the opportunity now?
Welsh: Diolch, Weinidog, am y datganiad pwysig hwn heddiw. Dwi'n derbyn y pwynt rydych chi'n ei wneud yn llwyr o ran rydyn ni i gyd yn adnabod pobl sydd ddim wedi ticio'r bocs o ran y Gymraeg. Ond, mae'n rhaid i mi ddweud, dwi yn pryderu o'ch clywed chithau, amryw o weithiau rŵan, a'r Prif Weinidog - fe wnaethoch chi ddefnyddio'r geiriau 'jest' y cyfrifiad. Ond, yn amlwg, mae'r cyfrifiad yn eithriadol o bwysig. Yn 2011, dywedodd y Llywodraeth, yn sgil y canlyniadau hynny, y byddai canlyniadau'r cyfrifiad yn llywio eich gwaith ar yr iaith Gymraeg nawr ac yn y dyfodol. Yn sicr, dwi ddim eisiau i ni roi yr argraff fod y cyfrifiad ddim yn arf pwysig tu hwnt. Os ydyn ni'n meddwl bod 96.4 y cant o breswylwyr wedi ymateb o gymharu efo'r 12,000 sydd yn cymryd rhan yn arolwg cenedlaethol Cymru, efallai fod yna gwestiynau i'w gofyn o ran yr arolwg cenedlaethol a'r ffurf hwnnw, yn fwy, felly, na'r cyfrifiad. Beth fyddwn i'n hoffi gweld ydy ein bod ni ddim yn difrïo neu diystyru'r canlyniadau hyn, ond ein bod ni'n cymryd y rhybudd amlwg hwnnw, y rhybudd cawsom ni yn 2011, ac mi oedd y Llywodraeth yn cydnabod pa mor bwysig oedd y cyfrifiad o ran hynny. Oherwydd, yn amlwg, mae'r cyfrifiad yn edrych i sicrhau bod yr ystadegau hynny yn edrych ar yr holl ddata sydd ar gael er mwyn rhoi'r sicrwydd bod yr ystadegau hyn o'r ansawdd a'r gwerth gorau posib i ddefnyddwyr. Felly, gaf i ofyn pam, felly, mae yna newid wedi bod ers 2011 i rŵan o ran sut mae Llywodraeth Cymru yn ystyried canlyniadau'r cyfrifiad, a pha reswm sydd yna i gwestiynu'n arbennig, felly, y data y tro yma? Buaswn i jest yn hoffi deall, yn enwedig os oedd y pwyslais mor bwysig yn y gorffennol, pam y newid rŵan, os ydych chi'n cyfeirio at sampl o 12,000 yn yr arolwg cenedlaethol mae Llywodraeth Cymru yn ei arwain arno fo. Ond dydy hyn ddim yn ein helpu ni o ran - . Rydyn ni'n gwybod o brofiadau pobl rydyn ni'n siarad efo nhw. Mi oedd yna ddisgyblion o ysgol cyfrwng Saesneg mewn heddiw, yn 13 a 14 oed, yn dweud, 'Rydyn ni'n barod wedi colli'r cyfle o ran cael y Gymraeg.' Mae'r rhain yn ein system addysg ni ers i'r Senedd hon fodoli, wedi mynd i'r ysgol uwchradd ers i'r targed o filiwn o siaradwyr Cymraeg fodoli, felly rydyn ni'n gwybod am bobl sydd yn colli allan ar y cyfleon yn ein system addysg ni rŵan. Roeddwn i'n falch o'ch clywed chi'n dweud bod hwnna'n flaenoriaeth i chi, wrth ystyried yr ymateb - beth ydy profiadau pob disgybl yng Nghymru, pa bynnag ysgol maen nhw ynddi? Dwi'n sicr yn meddwl bod hwn yn gwestiwn oedd yn cael ei ofyn ddegawd yn ôl, ond, os ydyn ni o ddifrif am sicrhau bod y targed yna o filiwn o siaradwyr yn darged, yn hytrach na dim ond uchelgais, yna mae'n rhaid inni weld y gweithredu. Ac yn sicr, dwi ddim eisiau gweld y targed hwn yn digwydd yn yr un modd ag yr oedd y targed o ddileu tlodi plant erbyn 2020, lle mae gennym ni'r sefyllfa bod tlodi plant yn uwch nag erioed. Mae'n rhaid i hwn fod yn darged. Dyna pam rydyn ni wedi bod yn cael y cynlluniau strategol yma. Ac mae yna dargedau yn y rheini sydd wedi cael eu colli dro ar ôl tro, ac mi oedd Sam Kurtz yn berffaith iawn o ran y targed yna. Dim jest y canlyniadau hyn sydd yn bryderus, ond y targedau sydd o dan y strategaeth miliwn o siaradwyr sydd yn cael eu colli yn barod, hyd yn oed ym mlynyddoedd cynnar hynny. Mae'r pwynt o ran nifer yr athrawon yn un eithriadol o bwysig oherwydd - . Rydyn ni wedi cwestiynu hyn nifer o weithiau ac mae o'n gwestiwn eithriadol o bwysig o ran, os ydyn ni'n dweud bod angen hyfforddi tua 550 bob blwyddyn, a'n bod ni'n cyrraedd 250, yna, wrth gwrs, dydyn ni ddim yn mynd i gyrraedd y targed - mae hynny'n berffaith amlwg. Pan oeddwn ni'n gynghorydd ar gyngor Rhondda Cynon Taf, roeddwn i'n gweld blwyddyn ar ôl blwyddyn ein bod ni'n methu nifer o'r targedau, os ydyn ni am gyrraedd y filiwn o siaradwyr, o ran y sir o ran nifer y disgyblion mewn addysg cyfrwng Cymraeg. Felly, dwi'n meddwl bod yn rhaid i'r ymyriadau rydyn ni'n eu gwneud fod yn rhai llawer mwy radical oherwydd, yn amlwg, os ydyn ni'n gwybod bod y targedau, ein bod ni'n mynd ar ei hôl hi'n barod, wel sut mae hynny wedyn yn cyd-fynd â chanlyniadau'r cyfrifiad ac ati? Yr hyn hoffwn i ei ofyn hefyd ydy - . Rydych chi'n cyfeirio at ymdeimlad, ac mae'n eithriadol o bwysig bod yr ymdeimlad a'r balchder cenedlaethol yma yn rhan o hynny, ond dydy hynny ddim yn mynd i gadw'r iaith Gymraeg yn fyw, ac mae angen sicrhau bod y cyfleoedd hynny y tu hwnt i'r dosbarth. Beth sydd yn fy mhryderu i ydy, efo'r argyfwng costau byw, mai dyna'r math o weithgareddau rydyn ni'n mynd i weld yn cael eu colli os nad oes defnydd ohonyn nhw, os dydy cynghorau sir ac ati ddim yn gweld eu gwerth nhw, neu'n meddwl eu bod nhw'n wasanaethau sydd ddim yn statudol. Dwi'n meddwl bod yn rhaid inni edrych o ddifrif. Mi oeddech chi'n sôn yn eich datganiad ynglŷn â rôl pawb, ond, yn amlwg, mae yna rôl flaenllaw i'r Llywodraeth o ran hyn, gan darged y Llywodraeth. Felly'r hyn byddwn i'n hoffi ei gael yn glir heddiw ydy beth ydy'r newid o ran agwedd tuag at ystadegau'r cyfrifiad. Pam nid jest y cyfrifiad rydych chi'n cyfeirio ato fo? A sut o ddifrif ydyn ni am sicrhau ein bod ni ddim yn colli'r targedau hynny, ein bod ni'n cydweithio efo'n gilydd, yn lle dod at ein gilydd mewn 10 mlynedd i ddweud bod angen gweithredu radical pan fo'r cyfle gennym ni rŵan?