English: Diolch, Llywydd. Yesterday, the Cabinet Secretary told the Assembly that demand for public transport is predicted to grow by 150 per cent in the next 13 years. If that's correct, then it's vital that we make the investment now to ensure that there's an attractive alternative to car use in place. Evidence from the most successful cities around the world, where public transport is thriving, is that people will use buses and trains if they are easy to use. Passengers need to be able to turn up and go. But, in many of the communities I represent, people's experience of public transport is very different. They turn up, and it's gone. We've got bus services like the L1 from Morfa to Llanelli, which stop at 4 p.m. If you live in Kidwelly or Trimsaran, there are just three bus services a day to Llanelli, and the last bus from Tumble leaves at 6.30 p.m. There are just four trains a day from Bynea to Swansea, and, if instead you take the number 16 bus, it will take nearly two hours - a trip you can make by car in 30 minutes. My constituents have been telling me that, when they do take public transport, it often turns up late, the heating will have packed up or buses will only accept exact change. I accept that may not be most people's experience, but anecdotal evidence like this is commonly cited by people who drive as a reason for not using public transport. And, if they can be persuaded to give it a try, it only takes a couple of bad experiences to put them off for good. There is cross-party support to build metro systems. Our motion today welcomes the commitment to taking forward the Cardiff and the Valleys metro, the pledge to develop one in north-east Wales, and for a study of one for the Swansea bay city region. I am holding a meeting with businesses in Llanelly House on Friday to build support for the metro in my region and to get ideas of how to shape it to make things better for the communities I represent. We quickly need detailed blueprints now for all three metro projects, and for these to be ambitious - not just good services for the main towns and cities, but to reach out and link in outlying communities. It's crucial too that we design the metro with the whole journey in mind, door to door. So, as well as buses and trains, we need to think about how this links with walking and cycling for the journeys to and from stations and to design them in. Otherwise, we could end up blowing a huge pile of money on a series of massive car parks at each station. So - so far, so familiar. But the purpose of today's debate, I hope, is for us to look at metros differently, to look beyond their transport benefits to their wider regeneration benefits too. By improving transport connections to key settlements, we are opening up the potential for bringing other benefits to those areas as well. When a service improves, or a new station is built, the value of nearby land tends to increase as it becomes a more attractive place to build. Businesses are drawn in, not just to the individual metro station, but to the large urban centres that become within easy reach of the end of the line, increasing their talent pool exponentially. And it helps the unemployed and the under-employed too by making jobs more accessible regardless of whether they have a car. We know that those on the lowest incomes can spend a quarter of their income on running a car to get access to work. Affordable public transport can help remove that barrier to employment. These potential benefits, Dirprwy Lywydd, are well established, but we've misread this potential as being inevitable. With these new metro systems, as well as getting the mechanics right, we need to make sure that, from the outset, we build in the additional levers that are needed to ensure that, as we upgrade the transport system, we lock in the wider benefits that this new investment will create. For people to take advantage of the new jobs that will be accessible to them, not only do we need to ensure they have the transport means to access these new jobs, but they have the qualifications too. This mustn't be a broad-brush approach, but a targeted one. Can I ask the Cabinet Secretary: where is the analysis of what new jobs will be accessible and of which specific new employers might be attracted to these communities as a result of a new metro station? It's only with this analysis that we can see where the skills gaps are and how the existing population can be supported to meet those skills gaps so that we aren't simply importing talent, we're developing it. On land prices, if we are to prevent profits falling only to private landlords and homeowners, Transport for Wales must have the power to act as a development corporation, with the ability to capitalise on rising land values in areas close to metro stations so that they can lever in further funding to expand the metro network. And, in terms of attracting new businesses, what measures are in place to ensure new businesses increase the social value, not just the shareholder value? Will the appearance of a new Tesco Metro, for example, put existing local businesses at risk? Could alternative approaches boost, rather than undermine, the existing foundational economies? All of this needs to considered and designed in. The Welsh Government needs to make sure that Transport for Wales has all of the tools and the direction to design metro systems that don't just improve public transport but change the life chances of the people in the areas we represent. This is not just a project for engineers to play with buses and trains, and Ministers must make sure the different portfolios come together to capture this opportunity. Diolch.
Welsh: Diolch, Lywydd. Ddoe, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet wrth y Cynulliad y rhagwelir y bydd galw am drafnidiaeth gyhoeddus yn tyfu 150 y cant yn y 13 blynedd nesaf. Os yw hynny'n wir, mae'n hanfodol ein bod yn buddsoddi yn awr er mwyn sicrhau bod yna ddewis amgen deniadol yn lle defnyddio ceir. Y dystiolaeth o ddinasoedd mwyaf llwyddiannus y byd, lle mae trafnidiaeth gyhoeddus yn ffynnu, yw y bydd pobl yn defnyddio bysiau a threnau os ydynt yn hawdd i'w defnyddio. Mae angen i deithwyr allu teithio heb drefnu ymlaen llaw. Ond mewn llawer o'r cymunedau rwy'n eu cynrychioli, mae profiad pobl o drafnidiaeth gyhoeddus yn wahanol iawn. Daw pobl yno, ac mae'r bws neu'r trên wedi mynd. Mae gennym wasanaethau bysiau fel yr L1 o Forfa i Lanelli, sy'n dod i ben am 4 p.m. Os ydych yn byw yng Nghydweli a Thrimsaran, tri gwasanaeth bws y diwrnod sydd yna i Lanelli, ac mae'r bws olaf o'r Tymbl yn gadael am 6.30 p.m. Pedwar trên y diwrnod yn unig sydd yna o Fynie i Abertawe, ac os daliwch fws rhif 16 yn lle hynny, bydd yn cymryd bron i ddwy awr i chi - taith y gallwch ei gwneud yn y car mewn 30 munud. Mae fy etholwyr wedi bod yn dweud wrthyf, pan fyddant yn defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus, mae'n aml yn hwyr, bydd y gwres wedi torri neu bydd y bysiau ond yn cymryd arian union. Rwy'n derbyn efallai nad dyna fydd profiad y rhan fwyaf o bobl, ond mae tystiolaeth anecdotaidd fel hyn yn cael ei nodi'n aml gan bobl sy'n gyrru fel rheswm dros beidio â defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus. Ac os gellir eu darbwyllo i roi cynnig arni, nid yw ond yn cymryd un neu ddau o brofiadau gwael i'w hatal rhag rhoi cynnig arall arni. Ceir cefnogaeth drawsbleidiol i adeiladu systemau metro. Mae ein cynnig heddiw yn croesawu'r ymrwymiad i ddatblygu metro Caerdydd a'r Cymoedd, yr addewid i ddatblygu un yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac astudiaeth o un ar gyfer dinas-ranbarth bae Abertawe. Rwy'n cynnal cyfarfod â busnesau yn Nhŷ Llanelly ddydd Gwener i adeiladu cefnogaeth ar gyfer y metro yn fy rhanbarth ac i gael syniadau ynglŷn â sut i'w gynllunio er mwyn gwneud pethau'n well ar gyfer y cymunedau rwy'n eu cynrychioli. Mae arnom angen glasbrintiau manwl ar fyrder bellach ar gyfer y tri phrosiect metro, ac i'r rhain fod yn uchelgeisiol - i fod yn wasanaethau da ar gyfer y prif drefi a dinasoedd, a hefyd i estyn allan a chysylltu cymunedau anghysbell. Mae'n hanfodol hefyd ein bod yn cynllunio'r metro gyda'r daith gyfan mewn cof, o ddrws i ddrws. Felly, yn ogystal â bysiau a threnau, mae angen inni feddwl ynglŷn â sut y mae'n cysylltu â cherdded a beicio ar gyfer teithiau i ac o orsafoedd a'u cynnwys yn ein cynlluniau. Fel arall, gallem fod yn gwastraffu pentwr anferth o arian ar gyfres o feysydd parcio anferth ym mhob gorsaf. Felly - mae hyn i gyd yn gyfarwydd. Ond diben y ddadl heddiw, rwy'n gobeithio, yw ein bod yn edrych ar fetros yn wahanol, ac yn edrych y tu hwnt i beth yw eu budd o ran trafnidiaeth i'w budd o ran adfywio ehangach hefyd. Drwy wella cysylltiadau trafnidiaeth ag aneddiadau allweddol, rydym yn agor y posibilrwydd o ddod â manteision eraill i'r ardaloedd hynny yn ogystal. Pan fydd gwasanaeth yn gwella, neu pan fydd gorsaf newydd yn cael ei hadeiladu, mae gwerth tir gerllaw yn tueddu i godi wrth iddo ddod yn lle mwy deniadol i adeiladu. Caiff busnesau eu denu i mewn, nid yn unig i'r orsaf fetro unigol, ond i'r canolfannau trefol mawr sy'n dod o fewn cyrraedd hawdd i ben draw'r rheilffordd, gan gynyddu eu cronfa dalent ar ei ganfed. Ac mae'n helpu'r di-waith a'r rhai ar y cyflogau isaf hefyd drwy wneud swyddi'n fwy hygyrch pa un a oes ganddynt gar ai peidio. Gwyddom y gall rhai sydd â'r incwm isaf wario chwarter eu hincwm ar redeg car i gyrraedd y gwaith. Gall trafnidiaeth gyhoeddus fforddiadwy helpu i ddileu'r rhwystr hwnnw i gyflogaeth. Mae'r manteision posibl hyn, Ddirprwy Lywydd, wedi'u hen sefydlu, ond rydym wedi camddarllen y potensial hwn fel pe bai'n anochel. Gyda'r systemau metro newydd hyn, yn ogystal â chael y mecanwaith yn iawn, mae angen inni wneud yn siŵr, o'r cychwyn cyntaf, ein bod yn cynnwys y dulliau ychwanegol sydd eu hangen i sicrhau, wrth inni uwchraddio'r system drafnidiaeth, ein bod yn cynnwys y buddiannau ehangach y bydd y buddsoddiad newydd hwn yn eu creu. Er mwyn i bobl fanteisio ar y swyddi newydd a fydd ar gael iddynt, mae angen i ni sicrhau bod ganddynt drafnidiaeth i gael mynediad at y swyddi newydd hyn, ond mae angen i ni sicrhau hefyd fod ganddynt y cymwysterau hefyd. Rhaid i hyn olygu targedu yn hytrach na dull cyffredinol o weithredu. A gaf fi ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet: ble mae'r dadansoddiad o ba swyddi newydd a fydd ar gael a pha gyflogwyr newydd penodol a allai gael eu denu at y cymunedau hyn o ganlyniad i orsaf fetro newydd? Ni allwn weld ble mae'r bylchau sgiliau heb y dadansoddiad hwn na sut y gellir cynorthwyo'r boblogaeth bresennol i gau'r bylchau sgiliau hynny er mwyn sicrhau ein bod yn gwneud mwy na mewnforio talent, ond yn hytrach ein bod yn ei datblygu. Ar brisiau tir, os ydym i atal elw rhag mynd i ddwylo landlordiaid preifat a pherchnogion tai yn unig, rhaid i Trafnidiaeth Cymru gael pŵer i weithredu fel corfforaeth ddatblygu, gyda'r gallu i fanteisio ar y cynnydd mewn gwerthoedd tir mewn ardaloedd sy'n agos at orsafoedd metro fel y gallant ddenu rhagor o arian i ehangu'r rhwydwaith metro. Ac o ran denu busnesau newydd, pa fesurau sydd ar waith i sicrhau bod busnesau newydd yn cynyddu'r gwerth cymdeithasol, nid yn unig y gwerth i randdeiliaid? A fydd ymddangosiad Tesco Metro newydd, er enghraifft, yn peryglu busnesau lleol sy'n bodoli eisoes? A allai dulliau gweithredu amgen hybu, yn hytrach na thanseilio, economïau sylfaenol presennol? Rhaid i hyn i gyd gael ei ystyried a'i gynnwys yn y cynlluniau. Mae angen i Lywodraeth Cymru wneud yn siŵr fod gan Trafnidiaeth Cymru yr holl offer a'r cyfarwyddyd i ddylunio systemau metro sydd nid yn unig yn gwella trafnidiaeth gyhoeddus ond yn newid cyfleoedd bywyd y bobl yn yr ardaloedd rydym yn eu cynrychioli. Nid prosiect i beirianwyr chwarae gyda bysiau a threnau yn unig yw hwn, a rhaid i Weinidogion wneud yn siŵr fod y portffolios gwahanol yn dod at ei gilydd i fanteisio ar y cyfle hwn. Diolch.