English: Diolch, Llywydd. In a report published this year, the Bevan Foundation found that Wales has some of the weakest provisions for community rights of ownership and control in the UK. Another report found that communities face a now arduous and demoralising process, and that it was extremely likely that the situation in Wales has led to many assets being permanently lost to communities. Assets such as playing fields, historic buildings and areas of stunning natural beauty can end up in disrepair or disuse as a result of a poor and complicated system. As a country with a proud history of championing our communities, we cannot allow this to continue. The COVID-19 pandemic and subsequent lockdowns meant that we all got to know a little bit more about our local respective towns, cities and villages. We were more aware of that nice little path around the corner, the new field down the road to take the dog to, or the playing fields that we hadn't visited since we were children. Despite the many wonderful sites across the country, we must be proactive in ensuring that they stay well maintained and well used within their communities. One of the best ways to ensure that the local park or whatever it may be is looked after is to place it in the hands of the community. After all, who is better placed to ensure a community asset is given the care and attention it needs and deserves than the community itself? Following the pandemic, the latest 'Wellbeing of Wales' report showed a marked increase in the number of people who feel they can influence decisions in their local area. Across Wales, we saw a community-level response to COVID, which led to numerous examples of improved understanding, decision making and collaboration between communities and public bodies. We live in a nation where people are proud of their communities and want to be involved in their futures. But, despite being a country full of proud communities, we're yet to reach a position where the support is available to empower these communities. The recently published Institute of Welsh Affairs report, 'Our Land: Communities and Land Use' offers several recommendations that, if enacted, would allow residents to take control of their local area and ensure a strong and empowered future for their community, as well as the Wales Co-operative Centre report, 'Community ownership of land and assets: enabling the delivery of community-led housing in Wales'. However, the system that we currently find ourselves in is not fit for purpose. The community asset transfer system is one that is more suited to local authorities' cost cutting rather than community empowerment. We don't need to look far for examples of community empowerment supported by Governments. The Scottish Land Fund has allowed a number of communities across Scotland to take control of local assets and mould them into something fit for local people. This is what we need in Wales. That's why we are calling on the Government to co-produce a community strategy, to develop an enabling state for community action, and for the Government to explore the legal options for establishing a community right to buy in Wales. For too long, our communities have been underpowered, at the mercy of outside interests. What we are proposing - Mabon, Buffy and I - is that we put the power back into the hands of the people. It's as simple as that.
Welsh: Diolch, Lywydd. Mewn adroddiad a gyhoeddwyd eleni, canfu Sefydliad Bevan mai gan Gymru y mae rhai o'r darpariaethau gwannaf ar gyfer hawliau perchnogaeth a rheolaeth gymunedol yn y DU. Canfu adroddiad arall fod cymunedau'n wynebu proses sydd bellach yn anodd ac yn ddigalon, a'i bod yn debygol iawn fod y sefyllfa yng Nghymru wedi arwain at lawer o gymunedau'n colli asedau'n barhaol. Gall asedau fel caeau chwarae, adeiladau hanesyddol ac ardaloedd o harddwch naturiol trawiadol gael eu gadael i fynd yn adfail neu'n segur o ganlyniad i system wael a chymhleth. Fel gwlad sydd â hanes balch o hyrwyddo ein cymunedau, ni allwn ganiatáu i hyn barhau. Golygodd y pandemig COVID-19 a'r cyfnodau o gyfyngiadau symud yn ei sgil ein bod i gyd wedi dod i wybod ychydig mwy am ein trefi, ein dinasoedd a'n pentrefi lleol. Roeddem yn fwy ymwybodol o'r llwybr bach braf hwnnw rownd y gornel, y cae newydd i lawr y ffordd i fynd â'r ci iddo, neu'r caeau chwarae nad oeddem wedi ymweld â hwy er pan oeddem yn blant. Er gwaethaf y nifer fawr o safleoedd gwych ledled y wlad, rhaid inni fod yn rhagweithiol a sicrhau eu bod yn cael eu cynnal a'u cadw'n dda a'u defnyddio'n dda yn eu cymunedau. Un o'r ffyrdd gorau o sicrhau bod y parc lleol neu beth bynnag y bo yn cael gofal yw ei roi yn nwylo'r gymuned. Wedi'r cyfan, pwy sydd mewn gwell sefyllfa i sicrhau bod ased cymunedol yn cael y gofal a'r sylw y mae ei angen ac yn ei haeddu na'r gymuned ei hun? Yn dilyn y pandemig, dangosodd adroddiad diweddaraf 'Llesiant Cymru' gynnydd amlwg yn nifer y bobl sy'n teimlo y gallant ddylanwadu ar benderfyniadau yn eu hardal leol. Ledled Cymru, gwelsom ymateb ar lefel gymunedol i COVID, a arweiniodd at nifer o enghreifftiau o well dealltwriaeth, penderfyniadau a chydweithredu rhwng cymunedau a chyrff cyhoeddus. Rydym yn byw mewn gwlad lle mae pobl yn falch o'u cymunedau ac eisiau bod yn rhan o'u dyfodol. Ond er ein bod yn wlad sy'n llawn o gymunedau balch, nid ydym eto wedi cyrraedd sefyllfa lle mae'r gefnogaeth ar gael i rymuso'r cymunedau hyn. Mae adroddiad y Sefydliad Materion Cymreig a gyhoeddwyd yn ddiweddar, 'Ein Tir: Cymunedau a Defnyddio Tir' yn cynnig nifer o argymhellion a fyddai, pe baent yn cael eu deddfu, yn caniatáu i drigolion reoli eu hardal leol a sicrhau dyfodol cryf a grymus i'w cymuned, yn ogystal ag adroddiad Canolfan Cydweithredol Cymru, 'Tir ac asedau sy'n eiddo i'r gymuned: galluogi cyflawni tai fforddiadwy a arweinir gan y gymuned yng Nghymru'. Fodd bynnag, nid yw'r system sydd gennym ar hyn o bryd yn addas i'r diben. Mae'r system trosglwyddo asedau cymunedol yn un sy'n fwy addas ar gyfer torri costau awdurdodau lleol yn hytrach na grymuso cymunedau. Nid oes angen inni edrych yn bell am enghreifftiau o rymuso cymunedau a gefnogir gan Lywodraethau. Mae Cronfa Tir yr Alban wedi caniatáu i nifer o gymunedau ledled yr Alban sicrhau rheolaeth ar asedau lleol a'u mowldio'n rhywbeth sy'n addas i bobl leol. Dyma sydd ei angen yng Nghymru. Dyna pam ein bod yn galw ar y Llywodraeth i gydgynhyrchu strategaeth gymunedol, i ddatblygu gwladwriaeth sy'n galluogi gweithredu cymunedol, ac i'r Llywodraeth archwilio'r opsiynau cyfreithiol ar gyfer sefydlu hawl gymunedol i brynu yng Nghymru. Ers gormod o amser, nid yw ein cymunedau wedi cael digon o bŵer, ac maent ar drugaredd buddiannau allanol. Yr hyn a gynigiwn - Mabon, Buffy a minnau - yw ein bod yn rhoi'r pŵer yn ôl yn nwylo'r bobl. Mae mor syml â hynny.