English: I must say I'm enjoying the speeches in this really quite enchanting and important debate. When Alun was talking about Gwyn Alf's experiences at Normandy - it's the seventy-fifth anniversary; very appropriate that we heard that - I did think perhaps you'd go on to Wynford Vaughan-Thomas and his wonderful autobiography where he, of course, describes that he landed with the allies in the south of France and then fought his way through Burgundy, under occasional threat from the Wehrmacht but constant threat from French hospitality. It's a most incredible account of his experiences, but what wonderful characters they were. I also appreciate the fact that Alun referred to a teacher, and I want to pay tribute to Roy Adams, who was head of history at Dwr-y-Felin Comprehensive School when I was there in the late 1970s. Now, I realise what an excellent history department that was. At the time, you think it's just normal and everywhere. The teaching of Welsh history was just integrated throughout the curriculum, both in terms of the importance that it was given, but also the feeling and how it connected to British and European history - and that, of course, is what should happen. I must say that I'm sure that I tested his vocation, but he would be pleased to know, I think, that I did the BBC quiz - I hope you've all done that - and I did get them all right, amazingly. [ Laughter.] I'm sorry; I've always been an exhibitionist to some extent and I shouldn't boast, but I did get them all right. I think it's really important that we cherish what makes us. History is always in the making. Beyond bare facts and natural disasters and the brutal events, it is about the importance of what happened, how we understand more. Our view of the battle of Bosworth is very different from the Edwardians'. Our view of the reformation in Wales is very different from what was thought at the height of non-conformity in the nineteenth century. These things constantly have to be examined. But, I go back to the Cwricwlwm Cymreig, published in 2012, which I think was quite seminal in saying that the importance of Welsh history needed to be examined. It was very balanced, that report, because it said that generally in the UK the teaching of the history of the home nations was poor. I think that this accounts also, perhaps, for the lack of teaching of English history, Scottish history and perhaps Irish history as well, though this goes beyond my own understanding in depth. But, I do think that, in Britain, we have underplayed the importance of the home nations in constituting a greater British experience. Now, some people will not agree with the political dimension of that, but the social, cultural and geographic dimension has always been there, and I think that that needs to come through in the teaching of Welsh history. But, I do commend what that report said in 2012, because I think it is really quite challenging that Welsh history should be central to the experience of Welsh students, so that everyone has the experience that I had at Dwr-y-Felin Comprehensive School. It is certainly, I think, something that may require us to look at guidance. The materials - I think, again, that report said that heritage-funded organisations in Wales should really be part of developing not only curriculum materials, but also - . Where I was brought up, you could go to Neath Abbey and see the physical consequence of the reformation, and it's really important that young people get that experience. I do want to finish, however, on the importance of the public understanding of Welsh history, which goes well beyond what happens in school and goes well beyond Wales. I think the public understanding of Welsh history in the rest of the UK is probably the most meagre experience in terms of those who are not Welsh and what they get. I think that they are missing out. How many English people don't realise the significance of their place names? How many people in and around central Scotland - Glasgow and the like - don't have any real understanding of the kingdom of Strathclyde? I went to the National Museum of Scotland once and asked, 'Do you have any collection or material on the kingdom of Strathclyde?' and I was told, 'No, this is the museum of Scotland.' Their concept of Scotland is post the kingdom of Strathclyde. I think that that is something that we should question because I don't think you can understand British history and Welsh history without understanding that the great works that were earlier referred to, the originals tended to be found in that part of what we now call Scotland. Finally, the British Museum had quite a good exhibition on the Celtic civilization a few years ago. But, where it petered out into alarming nothingness was its treatment of Wales. There was a little bit, but it was almost as if the Celtic civilization had evaporated. You had no sense of, 'Oh, it did continue, actually, through the language, culture and literature of Wales - and, indeed, other parts of the UK, and Spain and France.' This is something that we do need to challenge. It's a really good subject for this backbench debate, and I do commend Siân for bringing it forward.
Welsh: Mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn mwynhau'r areithiau yn y ddadl gyfareddol a phwysig hon. Pan oedd Alun yn sôn am brofiadau Gwyn Alf yn Normandi - mae 75 mlynedd ers hynny; roedd yn briodol iawn ein bod wedi clywed hynny - roeddwn yn meddwl efallai y byddech yn symud ymlaen at Wynford Vaughan-Thomas a'i hunangofiant bendigedig lle mae'n disgrifio sut y glaniodd yntau gyda'r cynghreiriaid yn ne Ffrainc cyn ymladd ei ffordd drwy Fwrgwyn, dan fygythiad achlysurol gan y Wehrmacht a bygythiad cyson lletygarwch Ffrengig. Mae'n gofnod anhygoel o'i brofiadau, ond am gymeriadau bendigedig oeddent. Rwyf hefyd yn gwerthfawrogi'r ffaith bod Alun wedi cyfeirio at athro, ac rwyf am dalu teyrnged i Roy Adams, a oedd yn bennaeth hanes yn Ysgol Gyfun Dwr-y-Felin pan oeddwn yno yn y 1970au hwyr. Nawr, rwy'n sylweddoli bod honno'n adran hanes ragorol. Ar y pryd, rydych yn credu ei bod yr un fath ym mhobman. Roedd y cysyniad o addysgu hanes Cymru wedi'i integreiddio drwy'r cwricwlwm cyfan, o ran y pwysigrwydd a roddwyd iddo, ond hefyd o ran y teimlad a'r modd y cysylltai â hanes Prydain ac Ewrop - a dyna a ddylai ddigwydd, wrth gwrs. Mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn siŵr fy mod wedi profi ei alwedigaeth, ond byddai'n falch o wybod, rwy'n credu, i mi wneud cwis y BBC - gobeithio eich bod chi i gyd wedi gwneud hwnnw - ac fe gefais bob un yn gywir, yn rhyfeddol. [ Chwerthin.] Mae'n ddrwg gennyf; rwyf wastad wedi bod yn orchestwr i ryw raddau ac ni ddylwn frolio, ond fe gefais i bob un yn gywir. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn mynwesu'r hyn sy'n ein creu ni. Mae hanes bob amser yn cael ei greu. Y tu hwnt i ffeithiau moel a thrychinebau naturiol a'r digwyddiadau creulon, mae'n ymwneud â phwysigrwydd yr hyn a ddigwyddodd, sut rydym yn deall mwy. Mae'r ffordd yr edrychwn ar frwydr Bosworth yn wahanol iawn i'r ffordd yr edrychai'r Edwardiaid arni. Mae'r olwg a gawn ar y diwygiad yng Nghymru yn wahanol iawn i'r hyn a gredid ar anterth anghydffurfiaeth yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae angen archwilio'r pethau hyn yn gyson. Ond trof yn ôl at y Cwricwlwm Cymreig, a gyhoeddwyd yn 2012, a chredaf ei fod yn eithaf arloesol yn ddweud bod angen archwilio pwysigrwydd hanes Cymru. Roedd yr adroddiad hwnnw'n gytbwys iawn gan ei fod yn dweud fod addysgu hanes y gwledydd cartref yn y DU yn wael at ei gilydd. Credaf mai hyn sydd i gyfrif hefyd am ddiffyg dysgu hanes Lloegr, hanes yr Alban a hanes Iwerddon yn ogystal, efallai, er bod hyn yn mynd y tu hwnt i fy nealltwriaeth fanwl i. Ond ym Mhrydain, rwy'n credu ein bod wedi bychanu pwysigrwydd y gwledydd cartref fel rhan o brofiad Prydeinig ehangach. Nawr, ni fydd rhai pobl yn cytuno â dimensiwn gwleidyddol hynny, ond mae'r dimensiwn cymdeithasol, diwylliannol a daearyddol wedi bod yno erioed, a chredaf fod angen i hynny fod yn amlwg wrth addysgu hanes Cymru. Ond rwy'n cymeradwyo'r hyn a ddywedodd yr adroddiad yn 2012, oherwydd credaf ei bod yn eithaf heriol, mewn gwirionedd, y dylai hanes Cymru fod yn ganolog i brofiad myfyrwyr Cymru, fel bod pawb yn cael y profiad a gefais yn Ysgol Gyfun Dwr-y-Felin. Rwy'n credu ei fod yn bendant yn rhywbeth a all ei gwneud yn ofynnol i ni edrych ar ganllawiau. Dylai'r deunyddiau - rwy'n credu, unwaith eto, fod yr adroddiad hwnnw wedi dweud y dylai sefydliadau sy'n cael eu hariannu ar sail treftadaeth yng Nghymru fod yn rhan o ddatblygu deunyddiau cwricwlwm yn ogystal â - . Lle cefais fy magu, gallech fynd i Fynachlog Nedd a gweld canlyniad ffisegol y diwygiad, ac mae'n bwysig iawn fod pobl ifanc yn cael y profiad hwnnw. Rwyf am orffen, fodd bynnag, drwy sôn am bwysigrwydd dealltwriaeth y cyhoedd o hanes Cymru, sy'n mynd ymhell y tu hwnt i'r hyn sy'n digwydd yn yr ysgol ac ymhell y tu hwnt i Gymru. Rwy'n credu bod dealltwriaeth y cyhoedd o hanes Cymru yng ngweddill y DU yn fychan iawn yn ôl pob tebyg, o ran y rheini nad ydynt yn Gymry a'r hyn a gânt hwy. Credaf eu bod ar eu colled. Faint o bobl yn Lloegr sy'n sylweddoli arwyddocâd eu henwau lleoedd? Faint o bobl yng nghanol yr Alban a'r cyffiniau - Glasgow a llefydd tebyg - sydd ag unrhyw ddealltwriaeth wirioneddol o deyrnas Ystrad Clud? Euthum i Amgueddfa Genedlaethol yr Alban unwaith a gofyn, 'A oes gennych unrhyw gasgliad neu ddeunydd ar deyrnas Ystrad Clud?' a dywedwyd wrthyf, 'Na, amgueddfa'r Alban yw hon.' Nid yw eu cysyniad hwy o'r Alban yn cynnwys teyrnas Ystrad Clud. Credaf fod hynny'n rhywbeth y dylem ei gwestiynu gan nad wyf yn credu y gallwch ddeall hanes Prydain a hanes Cymru heb ddeall bod y gweithiau mawr y cyfeiriwyd atynt yn gynharach, y rhai gwreiddiol, yn tueddu i gael eu canfod yn y rhan honno o'r wlad rydym yn ei galw'n Alban yn awr. Yn olaf, roedd gan yr Amgueddfa Brydeinig arddangosfa eithaf da ar y gwareiddiad Celtaidd ychydig flynyddoedd yn ôl. Ond prin iawn oedd ei thriniaeth o Gymru. Roedd yna rywfaint bach, ond roedd hi bron fel pe bai'r gwareiddiad Celtaidd wedi anweddu. Nid chaech unrhyw ymdeimlad o, 'O, fe wnaeth barhau, mewn gwirionedd, drwy iaith, diwylliant a llenyddiaeth Cymru - ac yn wir, mewn rhannau eraill o'r DU, Sbaen a Ffrainc.' Mae hyn yn rhywbeth y mae angen i ni ei herio. Mae'n bwnc gwirioneddol dda ar gyfer y ddadl meinciau cefn hon, ac rwy'n canmol Siân am ei gyflwyno.