English: Thank you, Peter, for bringing this Bill to the floor of the Senedd. In my view, we cannot deliver a healthier, greener and more equal Wales unless we address the inequalities of our relationship with food. Everyone in Wales should have the right to good, fresh food. Sadly, that is not happening at the moment. All around us, we can see diabetes, heart disease, cancer epidemics - all evidence of our unhealthy relationship with food. I was constantly in dialogue in the previous Senedd with the education Minister on how we can change the quality of school meals, which, supposedly, is the duty of school governors to inspect and also to report on in the school report. But, sadly, next to no governors are even aware that they have this duty, never mind being in compliance, and Estyn does not regard it as a core part of their duty. So, it is symptomatic of the lack of rigour in our whole-system approach to this matter. Yes, there are many wonderful initiatives going on to improve our food system. Food Cardiff has achieved the silver Sustainable Food Places award, the school holiday enrichment programme has been a fantastic programme, and I very much appreciate that the Welsh Government has doubled the budget for that in the last summer holidays, but I'm afraid to say that it did not, in the case of my schools, lead to more people taking it up. It actually led to fewer schools taking it up, and I understand that, because schools are exhausted after having to keep teaching during the pandemic. But nevertheless it is illustrative that we simply do not have buy-in from all parties all around. Far too many schools think that the school meal is an add-on to the school day - something for the free school mealers and a few others, rather than central to pupils' well-being. We have to bear in mind that obesity levels double between the start of primary school and when children go on to secondary school. That is a really stunning statistic. I am really disappointed that Wales continues to have no schools that are signatories to the Food for Life accreditation, which means that not only do schools not pay sufficient attention to the importance of school meals, but they don't even know where the food comes from, because there is nobody actually monitoring that. So, we did have, in Flintshire, a pioneer of adopting the Food for Life accreditation, which obviously rewards people for increasing the amount of fresh food that they deliver, increasing the amount of organic food that they deliver, and if Oldham, a very poor local authority, can do it, why can't Wales? So, I have to say that whilst I am not a fan of a food commission, I am much more in favour of tracking the way we use the public money that we should be controlling and should be ensuring the quality of, not just in our school meals, but in all our care homes, in all our hospitals, and just generally ensuring that people have fresh food available for them and that they know how to cook it, because sadly that is also part of the problem. So, I had one question for Peter Fox, which is, really: how do you think we are going to be able to strengthen food labelling requirements? Because this is something the UK Government has faffed around on, talked a lot about, but not actually done anything about. This is something that, really, we do need to have as a UK-wide thing, because just simply having different food labelling in Wales would lead to a huge additional cost to people's food bills in Wales. You really do need to work with the UK Government on this one. We cannot go on having sugar and salt in baby food, for a start, and also the constant pressure from big food, which acts just like big tobacco, to ensure that children are adopting the bad habits from day one. They spend billions of pounds trying to tell people what they should be eating, and instead we have the fantastic Veg Power, but a 2.3 per cent increase in the consumption of fresh vegetables as a result of that fantastic campaign is just not going to cut the mustard. That is why I do think that all departments within Government need to be really focusing on this matter, because, otherwise, we'll not just be spending 50 per cent of the budget on the NHS, we'll be spending three quarters of the budget on the NHS and having a very miserable existence with it.
Welsh: Diolch, Peter, am ddod â'r Bil hwn i lawr y Senedd. Yn fy marn i, ni allwn ddarparu Cymru iachach, sy'n fwy gwyrdd a chyfartal oni bai ein bod yn mynd i'r afael ag anghydraddoldebau ein perthynas â bwyd. Dylai pawb yng Nghymru fod â hawl i fwyd da, ffres. Yn anffodus, nid yw hynny'n digwydd ar hyn o bryd. O'n cwmpas, gallwn weld diabetes, clefyd y galon, epidemig canser - y cyfan yn dystiolaeth o'n perthynas afiach â bwyd. Roeddwn yn trafod yn gyson yn y Senedd flaenorol gyda'r Gweinidog addysg sut y gallwn newid ansawdd prydau ysgol, ac mae'n debyg ei bod yn ddyletswydd ar lywodraethwyr ysgolion i'w harolygu a hefyd i adrodd arnynt yn adroddiad yr ysgol. Ond yn anffodus, ychydig iawn o lywodraethwyr sydd hyd yn oed yn ymwybodol fod ganddynt y ddyletswydd hon, heb sôn am gydymffurfio â hi, ac nid yw Estyn yn ei hystyried yn rhan greiddiol o'u dyletswydd hwythau. Felly, mae'n symptom o ddiffyg cadernid ein dull system gyfan o ymdrin â'r mater hwn. Oes, mae llawer o fentrau gwych ar y gweill i wella ein system fwyd. Mae Bwyd Caerdydd wedi ennill gwobr arian y Lleoedd Bwyd Cynaliadwy, mae'r rhaglen gwella gwyliau'r haf wedi bod yn rhaglen wych, ac rwy'n gwerthfawrogi'n fawr fod Llywodraeth Cymru wedi dyblu'r gyllideb ar ei chyfer dros wyliau'r haf, ond mae arnaf ofn na wnaeth arwain, yn achos fy ysgolion i, at fwy o bobl yn manteisio ar y rhaglen. Arweiniodd at lai o ysgolion yn manteisio arni, ac rwy'n deall hynny, oherwydd mae ysgolion wedi blino'n lân ar ôl gorfod parhau i addysgu yn ystod y pandemig. Ond serch hynny, mae'n dangos nad yw pawb yn cefnogi hyn yn ddiwahân. Mae llawer gormod o ysgolion yn credu bod y pryd ysgol yn ychwanegiad i'r diwrnod ysgol - rhywbeth i'r disgyblion sy'n cael prydau ysgol am ddim ac ychydig o rai eraill, yn hytrach na rhywbeth sy'n ganolog i les disgyblion. Rhaid inni gofio bod lefelau gordewdra yn dyblu rhwng dechrau'r ysgol gynradd a phan fydd plant yn mynd i'r ysgol uwchradd. Dyna ystadegyn syfrdanol iawn. Rwy'n siomedig iawn nad oes unrhyw ysgolion yng Nghymru wedi llofnodi'r achrediad Bwyd am Oes, sy'n golygu nad yw ysgolion yn rhoi digon o sylw i bwysigrwydd prydau ysgol, nac ychwaith yn gwybod o ble y daw'r bwyd hyd yn oed, oherwydd nid oes neb yn monitro hynny mewn gwirionedd. Felly, roedd sir y Fflint yn arloesi o ran mabwysiadu'r achrediad Bwyd am Oes sy'n gwobrwyo pobl am gynyddu faint o fwyd ffres y maent yn ei ddarparu, gan gynyddu faint o fwyd organig y maent yn ei ddarparu, ac os gall Oldham, awdurdod lleol tlawd iawn, wneud hynny, pam na all Cymru ei wneud? Felly, rhaid imi ddweud, er nad wyf yn cefnogi comisiwn bwyd, rwy'n llawer mwy cefnogol i olrhain y ffordd y defnyddiwn yr arian cyhoeddus y dylem fod yn ei reoli ac y dylem fod yn sicrhau ei ansawdd, nid yn unig o ran ein prydau ysgol, ond yn ein holl gartrefi gofal, ym mhob un o'n hysbytai, a sicrhau yn gyffredinol fod gan bobl fwyd ffres ar gael iddynt a'u bod yn gwybod sut i'w goginio, oherwydd yn anffodus mae hynny hefyd yn rhan o'r broblem. Felly, roedd gennyf un cwestiwn i Peter Fox: sut y credwch y gallwn gryfhau'r gofynion labelu bwyd? Oherwydd mae hyn yn rhywbeth y mae Llywodraeth y DU wedi tin-droi llawer yn ei gylch, wedi siarad llawer amdano, ond heb wneud dim yn ei gylch. Mae hyn yn rhywbeth y mae angen inni ei gael ar lefel y DU mewn gwirionedd, oherwydd byddai cael labelu bwyd gwahanol yng Nghymru yn unig yn arwain at gost ychwanegol enfawr i filiau bwyd pobl yng Nghymru. Mae gwir angen ichi weithio gyda Llywodraeth y DU ar hyn. Ni allwn ddal ati i gael siwgr a halen mewn bwyd babanod i ddechrau, a hefyd y pwysau cyson gan gwmnïau bwyd mawr, sy'n gweithredu fel cwmnïau tybaco mawr, i sicrhau bod plant yn mabwysiadu arferion gwael o'r dechrau un. Maent yn gwario biliynau o bunnoedd ar geisio dweud wrth bobl beth y dylent ei fwyta, ac yn hytrach, mae gennym ymgyrch wych Nerth Llysiau, ond nid yw cynnydd o 2.3 y cant yn y llysiau ffres sy'n cael eu bwyta o ganlyniad i'r ymgyrch wych honno yn mynd i fod yn ddigon. Dyna pam y credaf fod angen i bob adran yn y Llywodraeth ganolbwyntio o ddifrif ar y mater hwn, oherwydd fel arall, nid 50 y cant o'r gyllideb y byddwn yn ei wario ar y GIG, ond tri chwarter y gyllideb, a byddwn yn byw bywydau diflas iawn.