English: Diolch, Dirprwy Lywydd. First Minister, thank you for your statement, but let me tell you where I think this plan of yours starts to unravel. To me, it's in the very first sentence of the foreword. The question you ask in that first sentence is this: how can our union be made strong and durable? Surely, the key question a First Minister of Wales should be asking is how can the interests of Wales and the interests of the people of Wales be best served in future, how can we build a nation that can best fulfil the aspirations of the people of Wales, that can plan for a fairer, more just, more open, more prosperous future. To insist, whatever the arguments you put forward around the edges, that our future must be best served as part of this United Kingdom, come what may - this UK of entrenched inequalities, of COVID corruption, of Eton elitism - and that preservation of this UK has to be at the heart of all constitutional solutions, quite apart from failing to grasp the current state of the debate on Wales's future, ignores the ample evidence that UK Governments, of whatever colour, will never put Wales's interests first, or indeed will barely take them into account when making some key decisions. You describe your rejection of what you call this UK Government's aggressive unilateralism. But whilst this particular UK Government, yes, may well be more explicitly jingoistic, more eager than many Governments before to herald some sort of rebirth of empire, the truth is that even as devolution, the process itself, blossomed, UK Government always had that ultimate power to take back unilateral control. We've seen that now in the way this Conservative Government at Westminster is systematically trying to undermine Wales's national Parliament and Government. And to the Conservatives here, saying they'd rather be talking about health and education than focusing on constitutional affairs, apart from reminding you that you chose to spend an hour last week talking about a Brexit referendum of five years ago, I'll remind you that it's because we want to be able to take better decisions on health and education and jobs that we need to be having the best platforms on which we build this new nation. First Minister, your report gives us the context - your guiding principles, if you like. You say that you've always believed in solidarity between the people of the constituent nations of the UK. I also believe in the power of that solidarity, in many, many ways. But that solidarity can come in many forms. An independent Wales could also - and I dare say would want to, I'm sure - be part of a wider association of countries within these islands, and beyond for that matter, choosing to co-operate and support each other, in a host of voluntary ways. People like me are often called separatists, but I'm not driven by wanting to separate anything, I'm not driven by wanting to break things up, I'm interested in wanting to build things: to build a new Wales and, in so doing, to build new relationships between the countries of these islands and beyond. We need to have a proper blinkers-off debate. It's true on both sides of the independent discussion. No-one should pretend that taking ultimate control of our own destiny will be a walk in the park from day one. Most serious changes come with serious challenges. But if you, as First Minister, are serious about strengthening Wales's hand, you have to embrace all options too - blinkers off - even if, as we know, your instinct is to try to preserve the union. What we have in this report is a rewriting of previous Labour proposals, and you have every right to do that. There are elements of what you propose that we in Plaid Cymru have been encouraging for many years as a means to strengthen devolution in the short term. But surely, at this point in our national journey, and with such a real and present threat from this UK Government to the integrity of our nation's democracy, we can't let this be a substitute for the kind of debates that I know we, as a nation, are mature enough to have. So, let's not tinker, and as we collectively offer to contribute towards redesigning what we now know as the UK, in all our interests, let me ask you this: why not place a discussion on the potential of an independent, agile, fair, aspirational Wales as a priority, not merely settle for the preservation of the UK come what may?
Welsh: Diolch, Dirprwy Lywydd. Prif Weinidog, diolch i chi am eich datganiad, ond gadewch imi ddweud wrthych yn fy marn i ble fydd y cynllun hwn sydd gennych yn dechrau dadfeilio. I mi, ym mrawddeg gyntaf un y rhagair y mae hynny. Y cwestiwn yr ydych chi'n ei ofyn yn y frawddeg gyntaf honno yw hwn: sut mae gwneud ein hundeb ni'n gryf ac yn gadarn? Siawns mai'r cwestiwn allweddol y dylai Prif Weinidog Cymru fod yn ei ofyn yw sut y gellir gwasanaethu buddiannau Cymru a buddiannau pobl Cymru yn y ffordd orau i'r dyfodol, sut y gallwn ni feithrin cenedl a all gyflawni dyheadau pobl Cymru yn y ffordd orau, a all gynllunio ar gyfer dyfodol tecach, mwy cyfiawn, mwy agored a mwy llewyrchus. Beth bynnag fo'r dadleuon a gyflwynwyd gennych chi ar yr ymylon, mae mynnu mai'r ffordd orau o wasanaethu ein dyfodol ni yw fel rhan o'r Deyrnas Unedig hon, doed a ddelo - y DU hon o anghydraddoldebau sefydledig, llwgrwobrwyo COVID, elitiaeth coleg Eton - a bod yn rhaid cadw'r DU hon wrth wraidd pob ateb cyfansoddiadol, ar wahân i fethu â deall cyflwr presennol y ddadl ar ddyfodol Cymru, yn anwybyddu'r dystiolaeth eglur na fydd Llywodraethau'r DU, o ba liw bynnag, byth yn rhoi buddiannau Cymru yn gyntaf, neu'n wir prin y byddan nhw'n eu hystyried nhw wrth wneud rhai penderfyniadau allweddol. Rydych yn dweud eich bod yn gwrthod yr hyn yr ydych chi'n ei alw yn ymddygiad unochrog ymosodol Llywodraeth y DU. Ond er y gallai'r Llywodraeth arbennig hon yn y DU, ie, fod yn fwy amlwg ei jingoistiaeth, ac yn fwy awyddus na llawer o Lywodraethau blaenorol i ddatgan rhyw fath o enedigaeth o'r newydd i'r ymerodraeth, y gwir amdani yw, hyd yn oed wrth i ddatganoli, y broses ei hun, flodeuo, fod gan Lywodraeth y DU y pŵer terfynol hwn bob amser i ymaflyd yn yr awenau yn unochrog. Rydym ni wedi gweld bod y Llywodraeth Geidwadol hon yn San Steffan bellach yn ceisio tanseilio Senedd a Llywodraeth genedlaethol Cymru mewn dull systematig. Ac i'r Ceidwadwyr yn y fan hon, mae dweud y byddai'n well ganddyn nhw fod yn siarad am iechyd ac addysg na chanolbwyntio ar faterion cyfansoddiadol, ar wahân i'ch atgoffa chi eich bod wedi dewis treulio awr yr wythnos diwethaf yn siarad am y refferendwm Brexit bum mlynedd yn ôl, rwy'n eich atgoffa chi mai'r rheswm am hyn yw ein bod ni'n dymuno gallu gwneud penderfyniadau gwell o ran iechyd ac addysg a swyddi y mae angen inni fod â'r seiliau gorau i adeiladu'r genedl newydd hon arnyn nhw. Prif Weinidog, mae eich adroddiad chi'n rhoi'r cyd-destun i ni - eich egwyddorion arweiniol, fel petai. Rydych chi'n dweud eich bod wedi credu bob amser yn undod pobl gwledydd cyfansoddol y DU. Rwyf innau hefyd yn credu yng ngrym yr undod hwnnw, mewn llawer ffordd. Ond fe all yr undod hwnnw fod ar sawl ffurf. Fe allai Cymru annibynnol hefyd - ac rwy'n meiddio dweud y byddai'n dymuno, rwy'n siŵr - fod yn rhan o gymdeithas ehangach o wledydd yr ynysoedd hyn, a'r tu hwnt o ran hynny, gan ddewis cydweithredu a chefnogi ei gilydd, mewn llu o ffyrdd gwirfoddol. Mae pobl fel fi'n cael eu galw'n ymneilltuwyr yn aml, ond nid dyhead i ymneilltuo oddi wrth unrhyw beth sy'n fy sbarduno i, nid wyf i'n cael fy ngyrru gan ddyhead i dorri pethau i fyny. Rwy'n ymddiddori mewn adeiladu pethau: meithrin Cymru newydd ac, wrth wneud hynny, meithrin perthynas newydd rhwng gwledydd yr ynysoedd hyn a thu hwnt. Mae angen inni gael dadl wirioneddol sydd heb fod yn gibddall. Mae hynny'n wir o ran dwy ochr y drafodaeth ar annibyniaeth. Ni ddylai unrhyw un dwyllo ei hun y bydd cymryd rheolaeth derfynol o'n tynged ni ein hunain yn beth hawdd iawn o'r cychwyn cyntaf. Fe geir heriau difrifol yn gysylltiedig â'r newidiadau mwyaf difrifol. Ond os ydych chi, Prif Weinidog, o ddifrif ynghylch meithrin awdurdod Cymru, mae'n rhaid ichi gofleidio pob dewis hefyd - a pheidio â bod yn gibddall - hyd yn oed os mai eich greddf chi, fel y gwyddom ni, yw ceisio cadw'r undeb. Yr hyn sydd gennym ni yn yr adroddiad hwn yw ailysgrifennu cynigion blaenorol Llafur, ac mae gennych chi bob hawl i wneud hynny. Mae elfennau o'r hyn a gynigiwch yn gynigion yr ydym ni ym Mhlaid Cymru wedi bod yn eu hybu ers blynyddoedd lawer fel modd i atgyfnerthu datganoli yn y byrdymor. Ond yn sicr, ar yr adeg hon yn ein taith genedlaethol, a chyda bygythiad mor wirioneddol â'r bygythiad o du Llywodraeth y DU i gywirdeb democratiaeth ein cenedl ni, ni allwn ganiatáu i hyn ddisodli'r math o ddadleuon y gwn i ein bod ni, fel cenedl, yn ddigon aeddfed i'w cynnal. Felly, gadewch inni beidio â thincera, a chan ein bod ni'n cynnig cyfrannu gyda'n gilydd at ailgynllunio'r hyn yr ydym yn ei adnabod nawr fel y DU, er ein lles ni i gyd, gadewch imi ofyn hyn i chi: beth am gael trafodaeth ar botensial Cymru annibynnol, hyblyg, deg ac uchelgeisiol yn flaenoriaeth inni, ac nid dim ond setlo i gadw'r DU doed a ddelo?