English: I'm grateful to have the opportunity to speak in this debate, because I hope that history is more to us than simply a list of dates and understanding of the gentry and aristocracy. For me, history is far more than that. It's a history of our people, it's a history of our language, our culture, our geography, our economy. We can't have an economic history without Robert Owen and the impact that he is still having today, and I speak as a Co-operative Member of this Parliament. The culture that was created as a consequence of industrialisation is the culture that I grew up in, and we have to understand certainly the structural, if you like, history of our country. The Minister will know the history of Cilmeri and its importance to us, and it's important that my son knows that history as well. But the Minister, of course, also, last week, visited the Brinore tramroad in her constituency in Talybont. Now, had the Minister walked along it, then she would've ended up in my constituency in Tredegar, and having walked across the hills and walked through Trefil, she would have passed Chartist cave. Now, I spent 30 years looking for it, I hope she would have more luck. She would have known there the history of Chartist cave where weapons were held before Zephaniah Williams spoke to the people in Tredegar in Twyn Star - he probably spoke in Welsh - and led them on that wet November weekend to the Westgate Hotel in Newport. Those are the things that connect us. They connect Breconshire and Blaenau Gwent and the Heads of the Valleys. When I was in school, I learnt not only about the industrial revolution - the coincidence of coal, iron ore, timber and water at the Heads of the Valleys that drove an industrial revolution - but I also learned about the history of a people who were created as a consequence of that industrial revolution and a culture that was created by that people. I learnt about the red flag being held aloft by the workers of Merthyr, and I learnt about why they were doing that. I also learnt about the 'black domain' of the Scotch Cattle that enforced the strikes in Tredegar. I also learnt where the ironworks were in Tredegar. There's no sign there today, but there is a gate to the old NCB works, which tells us another story about our history. That is a history that wasn't necessarily on the curriculum, but it was given to me by inspiring teachers. I still call Mr Darkins 'Mr Darkins' and not 'Jeff'. He inspired me to learn about the Chartists and he inspired me to learn about who we were and where we come from. And PJ - Peter Morgan Jones - who taught us all about the history of what Wales happens to be; he spent time talking to us about Father Ignatius, of course, in Capel-y-ffin, as well. So, we have a cultural, historical and religious history, far more than simply something that happens in a classroom and revolves around dates. I hope that the Minister, in replying to this debate, would talk to us about what she has called in her work 'cynefin', which I think is a wonderful, untranslatable word that talks to us about where we come from, where we live, where our family lives and where our people live. I hope that the cynefin concept, the idea that we are what we have been made, is something that won't be limited to a history lesson. I hope it'll be a part of our economic lessons, I hope it'll be a part of our geography lessons, I hope it'll be a part of our language lessons, I hope it'll be a part of creating a citizen who understands not only what happened and when, but how that has impacted us today. Let me say this in closing. I think we need to find a way of doing this outside school as well. Because Mr Darkins and PJ taught me as much outside the classroom as they did within the classroom, by inspiring us to find out more. Everybody of my generation understands and remembers Gwyn Alf and Wynford Vaughan-Thomas arguing across the country and through the generations in The Dragon Has Two Tongues. One of the first protests I went on was to remember the Merthyr rising and to remember what happened there. He spoke then about his personal history as a son of Dowlais, but he also spoke about his experiences on the beaches of Normandy, fighting what he described as the people's war against fascism - again, that resounds down the ages. History is not always comfortable and not always convenient and not always easy. We are remembering at the moment the race riots in Cardiff. I spoke to people at home in Tredegar about remembering a century after the anti-Jewish riots in 1911. They didn't want to remember that. They were ashamed of what happened in our town in our name and ashamed of what that had done to us, especially now that we are still fighting anti-Semitism in this country. So, our history is not simply what has happened in the past, it's who we are today, and it is our responsibility as parliamentarians and as leaders of this country to ensure that our history remains in the hearts and minds of our people when we seek to create the future for our people.
Welsh: Rwy'n ddiolchgar am y cyfle i siarad yn y ddadl hon, oherwydd rwy'n gobeithio bod hanes yn fwy i ni na dim ond rhestr o ddyddiadau a dealltwriaeth o'r bonedd a'r uchelwyr. I mi, mae hanes yn llawer mwy na hynny. Mae'n cynnwys hanes ein pobl, hanes ein hiaith, ein diwylliant, ein daearyddiaeth, ein heconomi. Ni allwn gael hanes economaidd heb Robert Owen a'r effaith y mae'n dal i'w chael heddiw, ac rwy'n siarad fel Aelod Cydweithredol o'r Senedd hon. Cefais fy magu yn y diwylliant a grëwyd o ganlyniad i ddiwydiannu, ac yn sicr mae'n rhaid i ni ddeall hanes strwythurol ein gwlad, os mynnwch. Bydd y Gweinidog yn gwybod hanes Cilmeri a'i bwysigrwydd i ni, ac mae'n bwysig fod fy mab yn gwybod yr hanes hwnnw hefyd. Ond yr wythnos diwethaf wrth gwrs, ymwelodd y Gweinidog â thramffordd Brinore yn ei hetholaeth yn Nhal-y-bont. Nawr, pe bai'r Gweinidog wedi cerdded ar ei hyd, byddai wedi cyrraedd fy etholaeth i yn Nhredegar, a phe bai wedi cerdded ar draws y bryniau a cherdded drwy Drefil, byddai wedi mynd heibio i'r Ogof Fawr. Nawr, treuliais 30 mlynedd yn chwilio amdani, rwy'n gobeithio y byddai hi'n cael mwy o lwc. Byddai wedi gwybod hanes yr Ogof Fawr lle cadwyd arfau cyn i Zephaniah Williams siarad â'r bobl yn Nhredegar yn Twyn Star - mwy na thebyg mai yn Gymraeg y siaradodd - a'u harwain i Westy'r Westgate yng Nghasnewydd ar y penwythnos gwlyb hwnnw ym mis Tachwedd. Dyna'r pethau sy'n ein cysylltu. Maent yn cysylltu sir Frycheiniog a Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd. Pan oeddwn yn yr ysgol, dysgais am y chwyldro diwydiannol - glo, mwyn haearn, coed a dŵr yn cyd-ddigwydd ym Mlaenau'r Cymoedd gan sbarduno chwyldro diwydiannol - ond dysgais hefyd am hanes pobl a grëwyd o ganlyniad i'r chwyldro diwydiannol hwnnw a diwylliant a grëwyd gan y bobl hynny. Dysgais am y faner goch yn cael ei chwifio yn yr awyr gan weithwyr Merthyr, a dysgais pam roeddent yn gwneud hynny. Dysgais hefyd am 'black domain' y Teirw Scotch a orfododd y streiciau yn Nhredegar. Dysgais hefyd lle roedd y gweithfeydd haearn yn Nhredegar. Nid oes arwydd yno heddiw, ond mae yna giât i hen weithfeydd yr NCB, sy'n dweud stori arall wrthym am ein hanes. Mae hwnnw'n hanes nad oedd o reidrwydd ar y cwricwlwm, ond fe'i clywais gan athrawon ysbrydoledig. Rwy'n dal i alw 'Mr Darkins' yn Mr Darkins ac nid 'Jeff'. Fe wnaeth fy ysbrydoli i ddysgu am y Siartwyr ac fe wnaeth fy ysbrydoli i ddysgu am bwy oeddem ac o ble y daethom. A PJ - Peter Morgan Jones - a ddysgodd bob un ohonom am hanes yr hyn yw Cymru'n digwydd bod; treuliodd amser yn siarad â ni am y Tad Ignatius, wrth gwrs, yng Nghapel-y-ffin, yn ogystal. Felly, mae gennym hanes diwylliannol, hanesyddol a chrefyddol, llawer mwy na rhywbeth sy'n digwydd mewn ystafell ddosbarth ac sy'n cylchdroi o gwmpas dyddiadau. Gobeithio y bydd y Gweinidog, wrth ymateb i'r ddadl hon, yn siarad â ni am yr hyn y mae wedi'i alw yn ei gwaith yn 'gynefin', sy'n air bendigedig yn fy marn i, gair na ellir ei gyfieithu, sy'n dweud wrthym o ble rydym yn dod, lle rydym yn byw, lle mae ein teulu'n byw a lle mae ein pobl yn byw. Gobeithio bod y cysyniad o gynefin, y syniad mai'r hyn y cawsom ein gwneud ydym ni, yn rhywbeth na chaiff ei gyfyngu i wers hanes. Gobeithio y bydd yn rhan o'n gwersi economaidd, gobeithio y bydd yn rhan o'n gwersi daearyddiaeth, gobeithio y bydd yn rhan o'n gwersi iaith, gobeithio y bydd yn rhan o greu dinesydd sy'n deall, nid yn unig yr hyn a ddigwyddodd a phryd y digwyddodd, ond sut y mae hynny wedi effeithio arnom heddiw. Gadewch i mi ddweud hyn wrth gloi. Rwy'n credu bod angen i ni ddod o hyd i ffordd o wneud hyn y tu allan i'r ysgol hefyd. Oherwydd fe ddysgodd Mr Darkins a PJ fi y tu allan i'r ystafell ddosbarth lawn cymaint ag y gwnaethant yn yr ystafell ddosbarth, drwy ein hysbrydoli i ddarganfod mwy. Mae pawb o fy nghenhedlaeth i yn deall ac yn cofio Gwyn Alf a Wynford Vaughan-Thomas yn dadlau ar draws y wlad a thrwy'r cenedlaethau yn The Dragon Has Two Tongues. Un o'r protestiadau cyntaf y bûm ynddi oedd protest i gofio terfysg Merthyr ac i gofio'r hyn a ddigwyddodd yno. Siaradodd bryd hynny am ei hanes personol fel un o feibion Dowlais, ond siaradodd hefyd am ei brofiadau ar draethau Normandi, wrth iddo ymladd mewn rhyfel a ddisgrifiodd fel rhyfel y bobl yn erbyn ffasgiaeth - unwaith eto, mae hynny'n atseinio drwy'r oesoedd. Nid yw hanes bob amser yn gyfforddus ac nid yw bob amser yn gyfleus ac nid yw bob amser yn hawdd. Ar hyn o bryd, rydym yn cofio'r terfysgoedd hil yng Nghaerdydd. Siaradais â phobl gartref yn Nhredegar ynglŷn â chofio canrif wedi'r terfysgoedd gwrth-Iddewig ym 1911. Nid oeddent eisiau cofio hynny. Roedd cywilydd arnynt am yr hyn a ddigwyddodd yn ein tref yn ein henw ni a chywilydd am yr hyn a wnaeth hynny i ni, yn enwedig yn awr a ninnau'n dal i frwydro yn erbyn gwrth-Semitiaeth yn y wlad hon. Felly, mae ein hanes yn cynnwys mwy na'r hyn a ddigwyddodd yn y gorffennol, mae'n cynnwys pwy ydym ni heddiw, a'n cyfrifoldeb ni fel seneddwyr ac fel arweinwyr y wlad hon yw sicrhau bod ein hanes yn aros yng nghalonnau a meddyliau ein pobl wrth i ni geisio creu dyfodol i'n pobl.