English: Like all Welsh public services, the police service has been subject to austerity since the banking crash of 2008, and every police service in this country has seen its front-line contact with the public diminish as police stations have closed and police bases placed further away from the communities that they serve. Everyone that I have spoken to who works in the police service wants more resources. There are now specific COVID-related issues that the police have seen place extra demands, additional demands, on their time and resources. I'd like to take this opportunity to add my thanks to everybody who has worked on the front line in the police service and all other key workers, who've seen their working lives altered beyond all recognition as a result of this COVID crisis. It's important to put on record that their efforts are very well appreciated by us all. COVID means that there are more laws to enforce now, and while some account might have been taken of that in financial terms, the fact remains that years of successive budget cuts have left the police with challenges during COVID, just like all other public services have faced challenges as a result of COVID. And, of course, cuts to other public services impact upon the police, too. More homeless people, more work for the police. Cuts to mental health services sees more people with mental health problems having to be dealt with by the police, when many years ago they would have been able to have much easier access to the specialist support that they need. Now, I know that Plaid Cymru's police and crime commissioner candidates have some fantastic ideas as to what could be done in that role. And, of course, we have two police and crime commissioners who are already doing fantastic work in that role. But, of course, all of their ambitions will be limited, to some extent at least, by budgets. It's no secret that Plaid Cymru wants to see the police - in fact, the whole of the criminal justice system - devolved. It makes no sense for some of the public services to be devolved but not the police. We want to be able to treat substances as a health issue and not a criminal issue, where that's relevant, but we can't do that without responsibility over police and crime. How can we properly address adverse childhood experiences when health and education are devolved but policing and criminal justice aren't? Scotland is showing us how, with devolved police, you can take a whole-systems approach, focusing more on crime prevention, early intervention, multidisciplinary support to divert people away from the criminal justice system where that's the right thing to do - something we should be able to do, especially when the person's problem is more of a health problem than a criminal problem. Plaid Cymru will soon be outlining our plans ahead of the PCC elections to make police funding in Wales fairer. There is so much more that we could do to combat fear of crime, to be more visible in communities, to reduce crime and reoffending, to tackle ACEs, to support victims and tackle hate crime. But, to do this properly, the police need decent investment. The Government knows that this settlement is inadequate, and it knows that what is before us today is not enough.
Welsh: Fel pob gwasanaeth cyhoeddus yng Nghymru, mae'r gwasanaeth heddlu wedi bod yn destun cyni ers cwymp bancio 2008, ac mae pob gwasanaeth heddlu yn y wlad hon wedi gweld ei gyswllt rheng flaen â'r cyhoedd yn lleihau wrth i orsafoedd heddlu gau a chanolfannau heddlu gael eu sefydlu ymhellach i ffwrdd o'r cymunedau y maen nhw'n eu gwasanaethu. Mae pawb yr wyf i wedi siarad â nhw sy'n gweithio yn y gwasanaeth heddlu yn dymuno cael mwy o adnoddau. Erbyn hyn mae materion penodol yn ymwneud â COVID sydd wedi gosod gofynion eraill, gofynion ychwanegol, ar amser ac adnoddau yr heddlu. Hoffwn i achub ar y cyfle hwn i ychwanegu fy niolch i bawb sydd wedi gweithio ar reng flaen y gwasanaeth heddlu a'r holl weithwyr allweddol eraill, sydd wedi gweld eu bywydau gwaith yn newid yn gyfan gwbl o'i gymharu â'r hyn yr oedden nhw'n gyfarwydd ag ef o ganlyniad i'r argyfwng COVID hwn. Mae'n bwysig i roi ar y cofnod bod pob un ohonom ni yn gwerthfawrogi eu hymdrechion yn fawr iawn. Mae COVID yn golygu bod mwy o gyfreithiau i'w gorfodi bellach, ac er y gallai rhywfaint o ystyriaeth fod wedi ei rhoi i hynny mewn termau ariannol, mae'r ffaith yn parhau bod blynyddoedd o doriadau un ar ôl y llall yn y gyllideb wedi cyflwyno heriau i'r heddlu yn ystod COVID, yn union fel y mae pob gwasanaeth cyhoeddus arall wedi wynebu heriau o ganlyniad i COVID. Ac, wrth gwrs, mae toriadau i wasanaethau cyhoeddus eraill yn effeithio ar yr heddlu hefyd. Mwy o bobl ddigartref, mwy o waith i'r heddlu. Mae toriadau i wasanaethau iechyd meddwl yn golygu bod yn rhaid i'r heddlu ymdrin â mwy o bobl â phroblemau iechyd meddwl, pryd y byddai wedi bod yn bosibl iddyn nhw gael gafael ar y cymorth arbenigol sydd ei angen arnyn nhw yn llawer rhwyddach flynyddoedd lawer yn ôl. Nawr, gwn fod gan ymgeiswyr comisiynydd heddlu a throseddu Plaid Cymru syniadau gwych ynglŷn â'r hyn y gellid ei wneud yn y swyddogaeth honno. Ac, wrth gwrs, mae gennym ni ddau gomisiynydd heddlu a throseddu sydd eisoes yn gwneud gwaith gwych yn y swyddogaeth honno. Ond, wrth gwrs, bydd eu holl uchelgeisiau wedi'u cyfyngu, o leiaf i ryw raddau, gan gyllidebau. Nid yw'n gyfrinach bod Plaid Cymru yn dymuno gweld yr heddlu - y system cyfiawnder troseddol gyfan mewn gwirionedd - yn cael ei datganoli. Nid yw'n gwneud unrhyw synnwyr i rai o'r gwasanaethau cyhoeddus gael eu datganoli ond nid yr heddlu. Rydym ni'n dymuno gallu trin sylweddau fel mater iechyd ac nid fel mater troseddol, pan fo hynny'n berthnasol, ond ni allwn wneud hynny heb gyfrifoldeb dros heddlu a throseddu. Sut gallwn ni fynd i'r afael yn briodol â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod pan fo iechyd ac addysg wedi eu datganoli ond nid plismona a chyfiawnder troseddol? Mae'r Alban yn dangos i ni sut y gallwch chi, gyda heddlu datganoledig, fod ag ymagwedd systemau cyfan, gan ganolbwyntio yn fwy ar atal troseddu, ymyrraeth gynnar, cymorth amlddisgyblaethol i ddargyfeirio pobl i ffwrdd o'r system cyfiawnder troseddol pan mai dyna'r peth iawn i'w wneud - rhywbeth y dylem ninnau allu ei wneud, yn enwedig pan fo problem yr unigolyn yn fwy o broblem iechyd na phroblem droseddol. Cyn bo hir bydd Plaid Cymru yn amlinellu ein cynlluniau cyn etholiadau'r Comisiynwyr Heddlu a Throseddu i wneud cyllid yr heddlu yng Nghymru yn decach. Mae cymaint mwy y gallem ni ei wneud i fynd i'r afael ag ofn trosedd, i fod yn fwy gweladwy mewn cymunedau, i leihau troseddu ac aildroseddu, i fynd i'r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, i gefnogi dioddefwyr a mynd i'r afael â throseddau casineb. Ond, er mwyn gwneud hyn yn iawn, mae angen buddsoddiad teilwng yn yr heddlu. Mae'r Llywodraeth yn gwybod bod y setliad hwn yn annigonol, ac mae'n gwybod nad yw'r hyn sydd ger ein bron heddiw yn ddigon.