English: Diolch, Dirprwy Lywydd. May I thank Members for their contributions and echo comments already made that it's particularly good to have contributions from Members who are not sitting on our committee? May I begin, then, with Janet Finch-Saunders and recognise Janet's right to differ on some points, but nonetheless thank Janet for her contribution to the report in general? Of course, it is absolutely right that Members differentiate their views and what they are able or not able to support during the proceedings at committee and have that recorded in the report, and all of us, I'm sure, are grateful for that opportunity at various times on various issues. One thing that I think is absolutely clear, Dirprwy Lywydd, is that there is quite a broad consensus that recognises the importance of these issues: the plight of people sleeping rough on the streets, the progress that's already been made - and it is substantial - and, as was said, the new housing Act that we have, which is effective in addressing homelessness, but not so effective in terms of rough-sleeping, which is so complex and does present such great challenges. But we must recognise the general progress made, which is very important to prevention, including preventing rough-sleeping, but, I think, again, there is a consensus that more does need to be done by Welsh Government and, of course, a range of partners. And, yes, some of that is about effectively joining up across Government and joining up outside Government across Wales, and it was good to hear some of the examples that the Minister gave of the approach that's taken in Government on those matters. We had recommendations that I mentioned earlier that addressed that need for cross-Government working and joint responsibility, and I'm sure that we'll follow with interest how Welsh Government does take a true cross-cutting approach. In terms of what Dawn Bowden said, I think it is important that we do see progress from the private sector, from the arts world, from education, as examples of what needs to happen for that cross-cutting approach to be a reality. It is a shared Government responsibility, but also shared by many other players in Wales that have a contribution to make. Dirprwy Lywydd, I said in my opening remarks that priority need, obviously, is at the heart of the debate in many ways, and that was reflected in some of the contributions that we heard. I also said that it's controversial, as we know, and that too was reflected in some of the contributions that we've heard. We do recognise that there are difficulties, that abolishing priority need isn't something that could happen overnight, and does indeed have a cost, which must be factored into the equation and decision making. So, we do talk about a phased approach to abolishing priority need, recognising that it would need to happen over a period of time, and also that there were other things that could happen to address the issues short of abolition. I do recognise the Welsh Government has commissioned research and wishes to wait for the outcome of that work before making any decisions, and I can see some strength in that view, but, obviously, we want to see urgent action taken. And, as I say, there are ways in which that action could address some of the issues short of abolition. One of those is the test of vulnerability. David Melding talked about the fact that people sleeping rough would, as a matter of common sense in most people's view, be seen to have priority need that needed to be addressed, but that isn't always the case, as we heard in taking our evidence. But that test of vulnerability that might give priority need to people sleeping rough is actually a harder threshold to cross in Wales than it is in England at the moment, because of case law in England under the Hotak case, as it's known, which puts a new interpretation on their legislation that doesn't apply in Wales. So, we suggest that we adopt, clarify and make clear that we would like to see the definition currently in place in England observed in Wales. So, the comparator for a rough-sleeper would be with an ordinary person if made homeless, not an ordinary actual homeless person. So, that is quite a significant difference that we would like to see adopted here in Wales. Other matters that were very important to us, I think, were prison leavers, and, obviously, Government isn't minded to restore automatic priority need for those prison leavers. But I was pleased that Jenny Rathbone mentioned what Welsh Government does accept, which is the need to re-establish the working group on accommodation for prison leavers, because we did indeed hear that, often, there isn't timely notice that somebody is about to leave prison. It's particularly difficult when people are serving short sentences. People are coming out of prison without accommodation, and, obviously, they can very quickly fall back into real difficulty, and, indeed, re-offending, which then continues that cycle that we are trying to break. I see that my time has very quickly elapsed, Dirprwy Lywydd. Could I just say, in closing, echoing what Dawn Bowden said, actually - I think there is a clear public view that it is a source of shame that in the UK, the fourth or fifth biggest economy in the world, we still see people in this extreme vulnerability sleeping on our streets, with life expectancy in their late forties. People do feel very strongly that whatever it takes needs to be done. And that's the spirit within which I'd like to see us move forward in Welsh Government and beyond: whatever it takes needs to be done to eradicate rough-sleeping. And as a committee we are determined to return to these matters. We will follow up our recommendations - we will ensure that that necessary action is carefully and strongly scrutinised.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi ddiolch i'r Aelodau am eu cyfraniadau ac adleisio sylwadau a wnaed eisoes ei bod yn arbennig o dda cael cyfraniadau gan Aelodau nad ydynt yn aelodau o'n pwyllgor? A gaf fi ddechrau felly gyda Janet Finch-Saunders a chydnabod hawl Janet i anghytuno ar rai pwyntiau, ond serch hynny, diolch i Janet am ei chyfraniad i'r adroddiad yn gyffredinol? Wrth gwrs, mae'n hollol iawn fod gan yr Aelodau farn wahanol, a'r hyn y gallant neu na allant ei gefnogi yn ystod trafodion y pwyllgor a chael hynny wedi ei gofnodi yn yr adroddiad, ac mae pob un ohonom, mae'n siŵr, yn ddiolchgar am y cyfle hwnnw ar wahanol adegau ar faterion amrywiol. Credaf fod un peth yn gwbl glir, Ddirprwy Lywydd, sef y ceir consensws eithaf eang sy'n cydnabod pwysigrwydd y materion hyn: trafferthion pobl sy'n cysgu ar y strydoedd, y cynnydd sydd wedi'i wneud eisoes - ac mae'n sylweddol - ac fel dywedwyd, y Ddeddf tai newydd sydd gennym, sy'n mynd i'r afael yn effeithiol â digartrefedd, ond nad yw mor effeithiol o ran cysgu ar y stryd, sydd mor gymhleth ac yn creu heriau mor fawr. Ond rhaid inni gydnabod y cynnydd cyffredinol a wnaed, sy'n bwysig iawn ar gyfer atal, gan gynnwys atal pobl rhag cysgu ar y stryd, ond unwaith eto, credaf fod yna gonsensws fod angen i ragor gael ei wneud gan Lywodraeth Cymru, ac amrywiaeth o bartneriaid wrth gwrs. Ac mae rhywfaint o hynny yn wir yn ymwneud ag uno'n effeithiol ar draws y Llywodraeth ac uno y tu allan i'r Llywodraeth ar draws Cymru, ac roedd yn dda clywed rhai o'r enghreifftiau a roddodd y Gweinidog am y dull a weithredir gan y Llywodraeth mewn perthynas â'r materion hynny. Roedd gennym argymhellion, fel y soniais yn gynharach, a oedd yn rhoi sylw i'r angen hwn am waith trawslywodraethol a chyfrifoldeb ar y cyd, ac rwy'n siŵr y byddwn yn cadw llygad ar sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithredu dull trawsbynciol o'r fath. Ar yr hyn a ddywedodd Dawn Bowden, credaf ei bod yn bwysig inni weld cynnydd gan y sector preifat, o fyd y celfyddydau, o addysg, fel enghreifftiau o'r hyn sydd angen digwydd er mwyn gwireddu'r dull trawsbynciol hwnnw. Mae'n gyfrifoldeb a rennir ar draws y Llywodraeth, ond hefyd caiff ei rannu gan nifer o chwaraewyr eraill yng Nghymru sydd â chyfraniad i'w wneud. Ddirprwy Lywydd, dywedais yn fy sylwadau agoriadol fod angen blaenoriaethol, yn amlwg, yn ganolog i'r ddadl hon mewn sawl ffordd, ac adlewyrchwyd hynny yn rhai o'r cyfraniadau a glywsom. Dywedais hefyd ei fod yn ddadleuol, fel y gwyddom, a chafodd hynny hefyd ei adlewyrchu yn rhai o'r cyfraniadau a glywsom. Rydym yn cydnabod y ceir anawsterau, nad yw diddymu angen blaenoriaethol yn rhywbeth a allai ddigwydd dros nos, ac yn wir mae cost i hynny, a rhaid ystyried honno yn yr hafaliad ac wrth wneud penderfyniadau. Felly, rydym yn sôn am ddull fesul cam o ddiddymu angen blaenoriaethol, gan gydnabod y byddai angen iddo ddigwydd dros gyfnod o amser, a bod pethau eraill a allai ddigwydd i fynd i'r afael â'r problemau nad ydynt yn ymwneud â diddymu angen blaenoriaethol. Rwy'n cydnabod bod Llywodraeth Cymru wedi comisiynu ymchwil ac yn dymuno aros am ganlyniad y gwaith hwnnw cyn gwneud unrhyw benderfyniadau, a gallaf weld peth cryfder yn y farn honno, ond yn amlwg, rydym am weld camau'n cael eu rhoi ar waith ar frys. Ac fel y dywedaf, ceir ffyrdd y gallai gweithredu o'r fath fynd i'r afael â rhai o'r problemau heb orfod diddymu angen blaenoriaethol. Un o'r rheini yw'r prawf 'agored i niwed'. Soniodd David Melding am y ffaith y byddai pobl sy'n cysgu ar y stryd, fel mater o synnwyr cyffredin ym marn y rhan fwyaf o bobl, yn cael eu gweld fel rhai sydd ag angen blaenoriaethol i'w ddatrys ond nid yw hyn bob amser yn wir, fel y clywsom wrth inni gasglu tystiolaeth. Ond mae'r prawf 'agored i niwed' a allai ddynodi bod angen blaenoriaethol gan bobl sy'n cysgu ar y stryd yn drothwy anos i'w groesi yng Nghymru nag ydyw yn Lloegr ar hyn o bryd, oherwydd bod cyfraith achosion yn Lloegr o dan achos Hotak, fel y'i gelwir, yn cynnig dehongliad newydd yn eu deddfwriaeth nad yw'n gymwys yng Nghymru. Felly, rydym yn awgrymu ein bod yn mabwysiadu, yn egluro ac yn dweud yn glir yr hoffem weld y diffiniad sydd ar waith yn Lloegr ar hyn o bryd yn cael ei ddilyn yng Nghymru. Felly, y cymharydd ar gyfer rhywun sy'n cysgu ar y stryd fyddai person cyffredin pe bai'n cael ei wneud yn ddigartref, nid person cyffredin sy'n ddigartref mewn gwirionedd. Felly, mae hwnnw'n wahaniaeth go sylweddol y byddem yn hoffi ei weld yn cael ei fabwysiadu yma yng Nghymru. Materion eraill a oedd yn bwysig iawn i ni, rwy'n credu, oedd pobl sy'n gadael carchar, ac yn amlwg, nid yw'r Llywodraeth o blaid adfer angen blaenoriaethol awtomatig ar gyfer pobl sy'n gadael carchar. Ond roeddwn yn falch fod Jenny Rathbone wedi sôn am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei dderbyn, sef yr angen i ailsefydlu'r gweithgor ar lety ar gyfer pobl sy'n gadael carchar, oherwydd clywsom yn aml nad oes hysbysiad amserol yn cael ei roi fod rhywun ar fin gadael carchar. Mae'n arbennig o anodd pan fydd pobl yn cael dedfryd fer. Daw pobl allan o'r carchar heb lety, ac yn amlwg, gallant ddychwelyd i drafferthion go iawn yn gyflym, ac aildroseddu yn wir, gan barhau'r cylch yr ydym yn ceisio ei dorri. Rwy'n gweld bod fy amser wedi dod i ben yn gyflym iawn, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi ddweud wrth gloi, gan adleisio'r hyn a ddywedodd Dawn Bowden, mewn gwirionedd - rwy'n credu bod yna farn gyhoeddus glir mai ffynhonnell cywilydd yn y DU, y bedwaredd neu'r bumed economi fwyaf yn y byd, yw'r ffaith ein bod yn dal i weld pobl mor eithafol o agored i niwed yn cysgu ar ein strydoedd, gyda disgwyliad oes yn eu pedwardegau hwyr. Mae pobl yn teimlo'n gryf iawn fod angen inni wneud beth bynnag sy'n rhaid ei wneud. A dyna'r ysbryd yr hoffwn ein gweld yn symud ymlaen ynddo yn Llywodraeth Cymru a thu hwnt: beth bynnag sy'n rhaid ei wneud i ddileu cysgu ar y stryd. Ac fel pwyllgor rydym yn benderfynol o ddychwelyd at y materion hyn. Byddwn yn dilyn hynt ein hargymhellion - byddwn yn sicrhau bod y camau angenrheidiol yn cael eu harchwilio'n ofalus ac yn gadarn.