English: Thank you, Deputy Presiding Officer. I'd like to thank Plaid Cymru for bringing forward this debate today. The issues that you raise in your motion have been touched upon quite a lot, actually, in the Assembly in the past few weeks. But I think, like you, that it is very important to focus upon the stigma that is attached to mental health conditions, as this can affect a person for the rest of their life. As you said, one in four of us will suffer from some form of mental health issue, whether it's depression, which is the vast majority, anxiety, dementia, perinatal depression or psychotic illnesses. Because it affects so many of us, we have to wonder why we make it so difficult for those with mental health issues to believe that they are as valuable to society as anyone else. For example, if you look at the evidence for those who've had psychotic illnesses, it is clear that one in three will only have one episode, and yet, once in the system, it can be very difficult for them to break the cycle, move forward, learn to cope with their illness and get back into education or the workplace. Stigma, and fear of stigma, is shown to play a large role in this inability to reintegrate. Another third will manage with medications, and, again, the same stands true of that statistic - stigma, and fear of stigma, has made it very difficult to go back into the workplace. If you look at the people who are out of work with mental health - these days, they tend to be people in their 40s, 50s and 60s - at a time when the world was even tougher on people with mental health issues than it is today. The people I speak to about their mental health issues talk about what I've termed 'the whiff of disapproval'. Young teens have told me that people are appalled that they are self-harming, their families don't understand them or they think that they just need to get a hold of themselves, if they are struggling with eating disorders. Sometimes, a person with mental health issues might - and I do stress the word 'might' - turn to alcohol or drugs to cope. Most homeless people, those on the street, suffer from an underlying mental health issue and, to be frank, people don't approve of the homeless - the homeless wino loitering around the supermarket entrance - but what they don't see is there is a person who's lost everything, and, usually, the root cause is a lack of support or early diagnosis of a mental health condition. Maybe this is the issue, because a broken limb is easy to notice, chronic conditions are accepted, people with cancer or heart problems are relatively easy to identify and support or have sympathy for, but mental health - unseen, unknowable, often misinterpreted. Each year in Wales, between 300 and 350 people die from suicide, and the latest figures show that this is the leading cause of death for 20 to 34-year-olds. People with a diagnosed mental health condition are at particular risk, with an estimated 90 per cent of people who attempt to die or who do die by suicide having one or more mental health conditions. Suicide attempts, drugs, alcohol - these are the areas where society doesn't really approve, but we just don't look beyond to see the cause, and that reinforces the pejorative stigma that a person who owns to a mental health issue can often feel; that faint whiff of disapproval. Educating young people will go a long way to combating this. We already have better acceptance of physical disabilities and children are learning about personal health and environmental issues, because schools focus on these streams. We would like to see work being commissioned, Cabinet Secretary, on the best way of giving young children an understanding of mental health issues. In secondary school, this is even more important because of the extraordinary stresses our young people are under. Turning to another part of your motion, educating employers, whether private or public employers, and particularly educating those services that interface with members of the public to ensure a parity of respect and access to those with mental health issues, is vital. I think the Time to Change campaign has done an awful lot to go towards that, and it was a great pleasure on Monday of this week to meet some campaigners from the Time to Change campaign, who came around with their assistant dog and talked to us about these issues. So, the Welsh Conservatives have nothing to quarrel with Plaid Cymru on their motion, except for seven words: 'and to seek powers over employment law.' I was saddened to see this nationalist thrust on the agenda, because this is an agenda that does not usually divide us. So, we have amended - and I move the amendment tabled in the name of Paul Davies - and if our amendment falls, we will support the Government amendment, which is unfortunate, because, in any other respect, we are totally in tune with this motion, and I do thank you for bringing it forward.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i Blaid Cymru am gyflwyno'r ddadl hon heddiw. Mae'r materion a nodwch yn eich cynnig wedi cael cryn dipyn o sylw, mewn gwirionedd, yn y Cynulliad yn ystod yr wythnosau diwethaf. Ond rwy'n credu, fel chi, ei bod yn bwysig iawn canolbwyntio ar y stigma sydd ynghlwm wrth gyflyrau iechyd meddwl, gan y gall effeithio ar unigolyn am weddill ei oes. Fel y dywedoch, bydd un o bob pedwar ohonom yn dioddef o ryw fath o broblem iechyd meddwl, boed yn iselder, sef y mwyafrif llethol, gorbryder, dementia, iselder amenedigol neu salwch seicotig. Am ei fod yn effeithio ar gymaint ohonom, mae'n rhaid i ni feddwl tybed pam rydym yn ei gwneud mor anodd i'r rhai sydd â phroblemau iechyd meddwl gredu eu bod yr un mor werthfawr i gymdeithas ag unrhyw un arall. Er enghraifft, os edrychwch ar y dystiolaeth ar gyfer y rhai sydd wedi cael salwch seicotig, mae'n amlwg mai un cyfnod o salwch yn unig y bydd un o bob tri yn ei gael, ac eto, ar ôl mynd yn rhan o'r system, gall fod yn anodd iawn iddynt dorri'r cylch, symud ymlaen, dysgu sut i ymdopi â'u salwch a dychwelyd i fyd addysg neu'r gweithle. Dangosir bod stigma, ac ofn stigma, yn chwarae rhan fawr yn yr anallu hwn i ailintegreiddio. Bydd traean arall yn ymdopi drwy feddyginiaethau, ac unwaith eto, mae'r un peth yn wir am yr ystadegyn hwnnw - mae stigma, ac ofn stigma, wedi ei gwneud yn anodd iawn dychwelyd i'r gweithle. Os edrychwch ar y bobl sydd heb waith oherwydd iechyd meddwl - y dyddiau hyn maent yn tueddu i fod yn bobl yn eu 40au, 50au a 60au - ar adeg pan oedd y byd hyd yn oed yn fwy anodd i bobl â phroblemau iechyd meddwl nag y mae heddiw. Mae'r bobl rwy'n siarad â hwy am eu problemau iechyd meddwl yn sôn am yr hyn rwyf wedi ei alw'n 'chwa o anghymeradwyaeth'. Mae pobl ifanc yn eu harddegau wedi dweud wrthyf fod pobl yn dychryn am eu bod yn hunan-niweidio, nid yw eu teuluoedd yn eu deall, neu credant fod angen iddynt ddod at eu coed os ydynt yn cael trafferth gydag anhwylderau bwyta. Weithiau, gallai person sydd â phroblemau iechyd meddwl - ac rwy'n pwysleisio'r gair 'gallai' - droi at alcohol neu gyffuriau i ymdopi. Mae'r rhan fwyaf o bobl ddigartref, y rhai ar y stryd, yn dioddef o broblem iechyd meddwl sylfaenol ac i fod yn onest, nid yw pobl yn hoffi'r digartref - y weino digartref sy'n loetran o gwmpas mynedfa'r archfarchnad - ond yr hyn nad ydynt yn ei weld yw'r person sydd wedi colli popeth, ac fel arfer, yr achos sylfaenol yw diffyg cefnogaeth neu ddiagnosis cynnar o gyflwr iechyd meddwl. Efallai mai dyma'r broblem, gan fod coes neu fraich sydd wedi torri yn hawdd i'w gweld, mae cyflyrau cronig yn cael eu derbyn, mae pobl sydd â chanser neu broblemau'r galon yn gymharol hawdd i sylwi arnynt a'u cefnogi neu gydymdeimlo â hwy, ond iechyd meddwl - maent yn anweladwy, yn anodd eu hadnabod, ac yn aml yn agored i'w camddehongli. Bob blwyddyn yng Nghymru, mae rhwng 300 a 350 o bobl yn marw o hunanladdiad, ac mae'r ffigurau diweddaraf yn dangos mai dyna yw prif achos marwolaeth i rai rhwng 20 a 34 oed. Mae pobl sydd wedi cael diagnosis o gyflwr iechyd meddwl mewn perygl arbennig, gyda 90 y cant amcangyfrifedig o'r bobl sy'n ceisio marw, neu yn marw, drwy hunanladdiad ag un neu fwy o gyflyrau iechyd meddwl. Ceisio cyflawni hunanladdiad, cyffuriau, alcohol - dyma'r pethau nad yw cymdeithas yn eu hoffi, ond nid ydym yn edrych y tu hwnt i hynny i weld beth yw'r achos, ac mae hynny'n atgyfnerthu'r stigma difrïol y bydd person sydd â phroblem iechyd meddwl yn aml yn ei deimlo; chwa o anghymeradwyaeth. Bydd addysgu pobl ifanc yn mynd yn bell i wrthsefyll hyn. Rydym eisoes yn well am dderbyn anableddau corfforol ac mae plant yn dysgu am faterion iechyd personol a materion amgylcheddol, am fod ysgolion yn canolbwyntio ar y ffrydiau hyn. Byddem yn hoffi gweld gwaith yn cael ei gomisiynu, Ysgrifennydd y Cabinet, ar y ffordd orau o roi dealltwriaeth o faterion iechyd meddwl i blant ifanc. Yn yr ysgol uwchradd, mae hyn hyd yn oed yn fwy pwysig oherwydd y straen eithriadol sydd ar ein pobl ifanc. Gan droi at ran arall o'ch cynnig, mae'n hanfodol addysgu cyflogwyr, boed yn gyflogwyr preifat neu gyhoeddus, ac yn arbennig, addysgu'r gwasanaethau hynny sy'n rhyngwynebu ag aelodau o'r cyhoedd er mwyn sicrhau mynediad a pharch cydradd i bobl â phroblemau iechyd meddwl. Rwy'n meddwl bod ymgyrch Amser i Newid wedi cyfrannu llawer iawn tuag at wneud hyn, ac roedd yn bleser mawr gennyf gyfarfod â hyrwyddwyr yr ymgyrch Amser i Newid ddydd Llun yr wythnos hon a ddaeth o gwmpas gyda'u ci cymorth i siarad â ni am y materion hyn. Felly, nid oes gan y Ceidwadwyr Cymreig gweryl gyda Phlaid Cymru ynglŷn â'u cynnig, heblaw am saith gair: 'a chwilio am bwerau dros gyfraith cyflogaeth.' Roeddwn yn drist o weld y pwyslais cenedlaetholgar hwn ar yr agenda, oherwydd mae hon yn agenda nad yw fel arfer yn ein gwahanu. Felly, rydym wedi diwygio - ac rwy'n cynnig y gwelliant a gyflwynwyd yn enw Paul Davies - ac os gwrthodir ein gwelliant, byddwn yn cefnogi gwelliant y Llywodraeth, sy'n anffodus, oherwydd, ym mhob ffordd arall, rydym yn cyd-fynd yn llwyr â'r cynnig hwn, ac rwy'n diolch i chi am ei gyflwyno.