English: Can I start by thanking, firstly, the committee, Russell George in his chairing, and participants for their work in bringing this report forward? It's a really important report. Thank you so much. And can I welcome the Government's planned care programme and response to the report as well, published earlier this year? Firstly, I want to draw attention specifically to Powys Teaching Health Board, within the region I represent. I understand that Powys is actually the exception to growing waiting lists and has managed to decrease its waiting list backlog over the last two years by around 5,000 individuals awaiting treatment. But that does stand in contrast to other health boards, whose waiting lists are, on average, around 26 times longer than Powys's. So, I would like to commend Powys there. In June 2022, we had a new record of over 700,000 people in Wales awaiting diagnosis or treatment, and, as you will know, Minister, this is around one in five people waiting for treatment. This doesn't include what we guesstimate to be around 550,000 potentially missing referrals, identified in a Wales audit report, that are likely to come forward in the coming months, which, of course, we welcome, and we want to encourage those people to come forward. According to this report, the current waiting list is yet to peak, and will only return to pre-pandemic levels by 2029 if the Government's objectives are achieved. I am concerned that the five ambitions outlined in the programme do not reflect the real capacity pressures and limitations on capital funding of the NHS, but I want to emphasise that we know, from the committee report, that it isn't all about finances, and it isn't all about money. With the anticipated increase in the number of patients waiting for treatment, and an already exhausted workforce, and our NHS bursting at the seams, may I ask you what steps have already been taken and will be taken in the next five months for this objective to be achieved? Another issue I would like to raise, which I know has already been raised, is carers' mental health. As the committee report demonstrated, the long waiting times severely affect patients and carers' health conditions and financial security. I fully support the Government's financial resilience plan for carers, outlined in a response to the report, but I do worry that carers have not been given full consideration by the Government. Carers have to face the uncertainty about whether their loved ones will receive the urgently needed treatment soon enough. They're not being communicated the expected waiting time for the treatment, nor any assistance available to them, which leaves them feeling isolated and abandoned, which my colleague Heledd Fychan touched on as well. They're often forced to leave their employment or education, and become an almost professionalised workforce, administering medication, perhaps with no regular medical and health support. As Mind Cymru stresses, it is essential that the Government does not leave our carers without consistent access to clinical, emotional and well-being support throughout this period. So, to summarise, I wonder if you could respond to the following. Beyond the additional financial support, how will you ensure sufficient support for carers to also 'wait well'? What steps are being taken to identify individuals who should be formally recognised as carers, so that they do receive the support that they are entitled to? The goal of no-one waiting longer than a year for an out-patient appointment by the end of 2022 is a tall order, and I wonder how the Government has progressed towards this target. And, finally, Minister, NHS Wales, as I understand it, has had to return to Welsh Government almost £13 million in March. What changes are being made in the type and scope of funding being made available to health boards to ensure that they have the right resources to deliver against the plan? Diolch yn fawr iawn.
Welsh: A gaf fi ddechrau drwy ddiolch, yn gyntaf, i'r pwyllgor, Russell George y cadeirydd, a chyfranogwyr am eu gwaith yn cyflwyno'r adroddiad hwn? Mae'n adroddiad pwysig iawn. Diolch yn fawr iawn. Ac a gaf fi groesawu rhaglen gofal wedi'i gynllunio y Llywodraeth a'r ymateb i'r adroddiad hefyd, a gyhoeddwyd yn gynharach eleni? Yn gyntaf, hoffwn dynnu sylw'n benodol at Fwrdd Iechyd Addysgu Powys, o fewn y rhanbarth rwy'n ei gynrychioli. Deallaf fod Powys yn eithriad i restrau aros cynyddol ac mae wedi llwyddo i dorri oddeutu 5,000 o unigolion sy'n aros am driniaeth oddi ar yr ôl-groniad yn ei restrau aros dros y ddwy flynedd ddiwethaf. Ond mae hynny'n gwrthgyferbynnu â byrddau iechyd eraill, lle mae eu rhestrau aros, ar gyfartaledd, tua 26 gwaith yn hirach na rhai Powys. Felly, hoffwn ganmol Powys yn hynny o beth. Ym mis Mehefin 2022, roedd gennym nifer uwch nag erioed o dros 700,000 o bobl yng Nghymru yn aros am ddiagnosis neu driniaeth, ac fel y gwyddoch, Weinidog, golyga hyn fod oddeutu un o bob pump o bobl yn aros am driniaeth. Nid yw'n cynnwys yr hyn y dyfalwn ei fod tua 550,000 o atgyfeiriadau a allai fod ar goll a nodwyd mewn adroddiad archwilio yng Nghymru sy'n debygol o ddod i'r amlwg yn ystod y misoedd nesaf, ac wrth gwrs, rydym yn croesawu hynny, ac rydym am annog y bobl hynny i roi gwybod. Yn ôl yr adroddiad hwn, nid yw'r rhestr aros bresennol wedi cyrraedd ei hanterth eto, ac ni fydd ond yn dychwelyd i lefelau cyn y pandemig erbyn 2029 os cyflawnir amcanion y Llywodraeth. Rwy'n pryderu nad yw'r pum uchelgais a amlinellir yn y rhaglen yn adlewyrchu'r pwysau gwirioneddol ar gapasiti a'r cyfyngiadau ar gyllid cyfalaf y GIG, ond hoffwn bwysleisio ein bod yn gwybod, o adroddiad y pwyllgor, nad yw'n ymwneud â chyllid yn unig, ac nad yw'n ymwneud ag arian yn unig. Gyda'r cynnydd a ragwelir yn nifer y cleifion sy'n aros am driniaeth, a gweithlu sydd eisoes wedi blino'n lân, a'n GIG gorlawn, a gaf fi ofyn i chi pa gamau sydd eisoes wedi'u cymryd ac a fydd yn cael eu cymryd yn y pum mis nesaf i gyflawni'r amcan hwn? Mater arall yr hoffwn ei godi, y gwn ei fod eisoes wedi'i godi, yw iechyd meddwl gofalwyr. Fel y dangosodd adroddiad y pwyllgor, mae'r amseroedd aros hir yn effeithio'n ddifrifol ar gyflyrau iechyd a diogelwch ariannol cleifion a gofalwyr. Rwy'n llwyr gefnogi cynllun cydnerthedd ariannol y Llywodraeth ar gyfer gofalwyr, a amlinellwyd mewn ymateb i'r adroddiad, ond rwy'n poeni nad yw gofalwyr wedi cael eu hystyried yn llawn gan y Llywodraeth. Mae'n rhaid i ofalwyr wynebu'r ansicrwydd ynglŷn ag a fydd eu hanwyliaid yn cael y driniaeth sydd ei hangen ar frys yn ddigon buan. Nid yw'r amser aros disgwyliedig ar gyfer y driniaeth yn cael ei gyfleu iddynt, nac unrhyw gymorth sydd ar gael iddynt, sy'n eu gadael yn teimlo'n ynysig ac ar eu pen eu hunain, rhywbeth y cyfeiriodd fy nghyd-Aelod, Heledd Fychan, ato hefyd. Maent yn aml yn cael eu gorfodi i adael eu cyflogaeth neu eu haddysg, a dod yn weithlu sydd bron wedi'i broffesiynoli, gan roi meddyginiaeth, efallai heb unrhyw gymorth meddygol ac iechyd rheolaidd. Fel y mae Mind Cymru yn pwysleisio, mae'n hanfodol nad yw'r Llywodraeth yn gadael ein gofalwyr heb fynediad cyson at gymorth clinigol, emosiynol a llesiant drwy gydol y cyfnod hwn. Felly, i grynhoi, tybed a wnewch chi ymateb i'r canlynol. Y tu hwnt i'r cymorth ariannol ychwanegol, sut y byddwch yn sicrhau bod digon o gymorth i ofalwyr 'aros yn iach' hefyd? Pa gamau sy'n cael eu cymryd i nodi unigolion y dylid eu cydnabod yn ffurfiol fel gofalwyr, fel eu bod yn cael y cymorth y mae ganddynt hawl iddo? Mae'r nod na fydd neb yn aros yn hwy na blwyddyn am apwyntiad claf allanol erbyn diwedd 2022 yn ofyn mawr, a tybed sut y mae'r Llywodraeth wedi symud ymlaen tuag at y targed hwn. Ac yn olaf, Weinidog, mae GIG Cymru, yn ôl yr hyn a ddeallaf, wedi gorfod dychwelyd bron i £13 miliwn i Lywodraeth Cymru ym mis Mawrth. Pa newidiadau sy'n cael eu gwneud o ran math a chwmpas y cyllid sy'n cael ei ddarparu i fyrddau iechyd er mwyn sicrhau bod ganddynt yr adnoddau cywir i gyflawni'r cynllun? Diolch yn fawr iawn.