English: Like Simon Thomas and Paul Davies, I welcome this statement today. There's a lot in it with which we can all agree. I particularly commend the Cabinet Secretary for the work that she's doing in respect of biosecurity, and that's undoubtedly had a significant impact on containing the spread of this disease. I'm not quite as sanguine as she is about the extent of her successes generally, so far. It is true that there has, in recent months, been a dip in the number of new herds affected, but then there are fewer herds to be affected. So, the extent to which this is an example of the success of the policy is debatable. What we do know is that nearly 10,000 cattle were culled in the year to July. That's an increase following on the increase in the previous year and an increase on the year before that, and it still remains to be seen how far this trend continues. I'm sure she'll agree with me that, looking at this whole problem in terms of animal welfare, we have to consider the welfare of badgers as well as cattle, and it's certainly not humane to badgers to allow TB to remain endemic in the wildlife population. So, taking out the infected badgers is good for badgers in general in the longer term. It's certainly not humane to have an ineffective policy that leads to the infection of cattle, nor is it humane to allow badgers to infect other badgers. I think, in this respect also, it's important to recognise that, whatever the merits of vaccination, it isn't a cure for TB, because it doesn't actually deal with the problem in an infected badger. It merely makes it more difficult for those badgers to be vectors for others. I didn't agree with what she said in answer to one of the questions earlier on about how there's not really a full understanding of how the disease is transmitted from animal to animal, as though there were some doubt about the transmission mechanism from wildlife. Simon Thomas said that this disease is endemic in the soil in certain areas. Well, if it's endemic in the soil, it's only because of the faeces and urine of badgers and other wild animals or cattle that are affected. So, taking out the infected wildlife is going to make a significant difference to the existence of this disease. The experience in Ireland is particularly instructive, I think, in this respect. There's been a 50 per cent plus reduction in TB since Ireland started a culling programme. Therefore, I think it's very important - and taking the words in the statement at their face value - that this is now something that the Cabinet Secretary is prepared to consider. This statement is very much to be welcomed. Again, if we look at the experience in New Zealand, that also is particularly instructive, not because of badgers but because of the equivalent in New Zealand, which is possums. In 1990 in New Zealand they had seven times the infection rate in the UK, by 1997 it was roughly equal, and, in 2011, the infection rate in New Zealand was 40 times less than in the UK, so control of possums has gone hand in hand with the control of TB. So, I think that we can welcome the chink of light that we see in the statement through the regionalisation of the policy. And, in areas of high infection, if it is going to be a reality that we may try culling as a mechanism to reduce the infection rates, then that is very much to be welcomed. We heard from the Cabinet Secretary for finance earlier on about the problems that we're going to be facing in the years ahead about finding the money for all sorts of things that we want to spend money on. The vaccination programme has been - I'm sure the Cabinet Secretary will agree - a very expensive way of attempting to deal with TB. We know that, in 2015, £922,000 was spent to vaccinate 1,118 badgers. That's an average of £825 per badger. I wonder if the Cabinet Secretary will agree with me that, in value for money terms, that isn't very, very good, and therefore, culling is likely to be not only an effective means of controlling disease, but also one that gives us best value for money.
Welsh: Fel Simon Thomas a Paul Davies, rwy'n croesawu'r datganiad hwn heddiw. Ceir llawer ynddo y gallwn ni i gyd gytuno ag ef. Rwy'n cymeradwyo Ysgrifennydd y Cabinet yn arbennig am y gwaith mae hi'n ei wneud mewn cysylltiad â bioddiogelwch, ac mae hynny yn ddi-os wedi cael effaith sylweddol ar reoli lledaeniad y clefyd hwn. Nid wyf mor ffyddiog â hi ynghylch graddau ei llwyddiannau yn gyffredinol, hyd yn hyn. Mae'n wir y bu gostyngiad, yn y misoedd diwethaf, yn nifer y buchesi newydd yr effeithir arnynt, ond wedi dweud hynny mae llai o fuchesi i'w heffeithio. Felly, mae'r graddau y mae hyn yn enghraifft o lwyddiant y polisi yn ddadleuol. Yr hyn yr ydym ni yn ei wybod yw y cafodd bron i 10,000 o wartheg eu difa yn ystod y flwyddyn hyd at fis Gorffennaf. Mae hynny'n gynnydd ar y cynnydd yn y flwyddyn flaenorol ac yn gynnydd ar y flwyddyn cyn hynny, a dim ond amser a ddengys am ba hyd y bydd y duedd hon yn parhau. Rwy'n siŵr y bydd hi'n cytuno â mi, wrth ystyried y broblem gyfan hon o ran lles anifeiliaid, mae'n rhaid i ni ystyried lles moch daear yn ogystal â gwartheg, ac mae'n sicr yn greulon tuag at foch daear caniatáu i TB aros yn endemig o fewn y boblogaeth bywyd gwyllt. Felly, mae difa moch daear heintiedig yn beth da ar gyfer moch daear yn gyffredinol yn y tymor hir. Yn sicr, mae'n greulon cael polisi aneffeithiol sy'n arwain at haint mewn gwartheg, ac mae hefyd yn greulon caniatáu i foch daear heintio moch daear eraill. Rwy'n credu, yn hyn o beth hefyd, ei bod hi'n bwysig cydnabod, beth bynnag fo rhinweddau brechu, nad yw'n iachâd ar gyfer TB, gan nad yw'n ymdrin mewn gwirionedd â'r broblem mewn mochyn daear heintiedig. Y cyfan y mae'n ei wneud yw ei gwneud hi'n anoddach i'r moch daear hynny fod yn fectorau i eraill. Nid oeddwn i'n cytuno â'r hyn a ddywedodd hi wrth ateb un o'r cwestiynau cynharach ynglŷn â'r ffaith nad oes dealltwriaeth lawn mewn gwirionedd o sut y mae'r clefyd yn cael ei drosglwyddo o anifail i anifail, fel pe bai rhywfaint o amheuaeth ynghylch y modd y trosglwyddir y clefyd gan fywyd gwyllt. Dywedodd Simon Thomas bod y clefyd hwn yn endemig yn y pridd mewn rhai ardaloedd. Wel, os yw'n endemig yn y pridd, mae hynny dim ond oherwydd carthion ac wrin moch daear ac anifeiliaid gwyllt eraill neu wartheg yr effeithir arnynt. Felly, bydd cael gwared ar y bywyd gwyllt heintiedig yn gwneud gwahaniaeth sylweddol i fodolaeth y clefyd hwn. Mae'r profiad yn Iwerddon yn arbennig o addysgiadol, yn fy marn i, yn hyn o beth. Mae gostyngiad o 50 y cant a mwy wedi bod mewn TB ers i Iwerddon weithredu rhaglen ddifa. Felly, rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn-a chan ystyried y geiriau yn y datganiad yn arwynebol-fod hyn bellach yn rhywbeth y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn barod i'w ystyried. Mae'r datganiad hwn i'w groesawu yn fawr iawn. Eto, os ydym ni'n ystyried y profiad yn Seland Newydd, mae hwnnw hefyd yn arbennig o addysgiadol, nid o ran moch daear ond o ran yr hyn sy'n cyfateb yn Seland Newydd, sef oposymiaid. Ym 1990 roedd y gyfradd haint yn Seland Newydd saith gwaith y gyfradd yn y DU, erbyn 1997 roedd yn fwy neu lai'n gyfartal, ac, yn 2011, roedd y gyfradd haint yn Seland Newydd 40 gwaith yn llai na'r gyfradd yn y DU, felly mae rheoli oposymiaid wedi mynd law yn llaw â rheoli TB. Felly, rwy'n credu y gallwn groesawu'r llygedyn o obaith a welwn yn y datganiad drwy weithredu'r polisi ar sail ranbarthol. Ac, mewn ardaloedd lle ceir nifer uchel o heintiau, os yw difa efallai am gael ei ddefnyddio fel mecanwaith i leihau cyfraddau heintiau, yna mae hynny i'w groesawu'n fawr iawn. Clywsom gan Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid yn gynharach am y problemau yr ydym am fod yn eu hwynebu yn y blynyddoedd sydd i ddod yn ymwneud â dod o hyd i'r arian ar gyfer pob math o bethau yr ydym ni'n dymuno gwario arian arnynt. Mae'r rhaglen frechu wedi bod - rwy'n siwr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno - yn ffordd ddrud iawn o geisio ymdrin â TB. Gwyddom, yn 2015, fod £922,000 wedi'i wario er mwyn brechu 1,118 o foch daear. Mae hynny gyfwerth â £825 am bob mochyn daear ar gyfartaledd. Tybed a fydd Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi, nad yw hynny, o ran gwerth am arian, yn arbennig o dda, ac felly nid yn unig y mae difa yn debygol o fod yn ddull effeithiol o reoli'r clefyd, ond hefyd yn ddull sy'n rhoi'r gwerth gorau am arian i ni.