English: Thank you very much, Deputy Presiding Officer. And it's a pleasure to respond to this debate, as the Minister's just made that announcement - wonderful. People sometimes doubt the validity of having debates such as this one - we ordinary backbench Members are sometimes derided for doing so - but this is a dream come true for Jenny Rathbone, and to be fair to Jenny, she's been working on this preventative agenda for many years. I'm pleased to acknowledge the announcement made by Eluned Morgan today, because this is a very constructive way forward, and a very good use of this kind of debate in the Senedd. So, I'm happy to pay tribute to Jenny Rathbone for her determination over the years, in leading this agenda, and also to Jayne Bryant, as chair of the cross-party group on diabetes, which also does excellent work, and of course I also welcome the Minister's announcement. Six million pounds is a wonderful response to this debate, because this is the crucially important preventative agenda that we're talking about. 'Prevention is better than cure,' we always say it, but we don't always take action on those words, the preventative agenda. And I also want to pay tribute to many, many organisations who are doing this preventative work, such as Diabetes UK Cymru and the British Heart Foundation, the Stroke Association, and so on and so on. I don't have time to list them all. And, of course, the key importance within the prevention agenda is preventing diseases from arising in the first instance. There are a number of behavioural factors, as Jenny mentioned, a number of behavioural and social factors that come together. And in the context of diabetes, which, of course, is one of those conditions that have a close link to COVID, and, as we've heard, in having diabetes you are more likely to suffer severe COVID. That's the relevance of this debate. You are likely to have more severe COVID if you are diabetic, statistically speaking. Therefore, promoting this preventative agenda is crucially important, as has been discovered in this project in the Afan valley - cooking skills, life skills, diet. Yes, we should all know that sugar is bad for us now, although we do eat it, but carbs - 'starch', as we used to call it when I was in school in Lampeter - those are just as bad, because carbs do become sugar within our bodies. That's what the liver does. One of the many things that the liver does is to turn carbs into sugar. So, carbs can be just as bad if you eat too many. And fat. Well, yes, fat, if we eat too much of it, is bad for us, but we need a level of fats in our diet too. So, the advice is very subtle, and this is the kind of advice that is available through that Afan valley intervention programme - what to eat, how to eat healthily, and how to keep fit. It's a successful project that's won awards. Therefore, we have that solution in the Afan valley, and in several other places. We need to roll it out and operate it at a national level, as the Minister has just outlined. So, I hope to see that aspiration delivered following that fantastic start in the Afan valley. So, in conclusion, may I thank everyone for their contributions? I particularly thank the Minister for making that announcement of the funding, and making us all think more constructively about these individual Member debates; they can deliver miracles. So, I congratulate the Minister, I congratulate the Government, and, most of all, I congratulate Jenny Rathbone on taking this agenda forward for so very long. Support the motion. Thank you.
Welsh: Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Ac mae'n hyfrydwch i ymateb i'r ddadl, gan fod y Gweinidog newydd wneud y cyhoeddiad yna - bendigedig. Mae pobl weithiau'n amau dilysrwydd cynnal dadleuon o'r math yma - rydyn ni Aelodau cyffredin meinciau cefn weithiau yn cael ein dilorni braidd - ond dyma wireddu breuddwydion, fel y mae Jenny Rathbone wedi ei gael, ac i fod yn deg â Jenny, mae wedi bod wrthi am flynyddoedd ar yr agenda ataliol yma. Dwi'n falch cydnabod cyhoeddiad Eluned Morgan heddiw, achos mae hyn yn ffordd adeiladol ymlaen yn wir ac yn ddefnydd da iawn o'r math yma o ddadl yn y Senedd. Felly dwi'n barod iawn i dalu teyrnged i Jenny Rathbone am ei dycnwch dros y blynyddoedd, yn arwain ar yr agenda yma, a hefyd i Jayne Bryant, fel cadeirydd y grŵp aml-bleidiol ar glefyd siwgr, sydd hefyd yn gwneud gwaith arbennig, ac wrth gwrs yn cyfarch cyhoeddiad y Gweinidog jest nawr. Mae £6 miliwn yn ateb bendigedig i'r ddadl yma, achos dyma'r agenda ataliol hollbwysig. ' Prevention is better than cure,' rydym ni wastad yn ei ddweud e, ond dydyn ni ddim yn ei weithredu fe yn aml iawn, yr agenda ataliol. A dwi hefyd yn mynd i dalu teyrnged i nifer fawr o fudiadau sydd yn gwneud y gwaith ataliol yma yn y maes, pobl fel Diabetes UK Cymru a Sefydliad Prydeinig y Galon, y Gymdeithas Strôc, ac ati, ac ati. Does gen i ddim mo'r amser i'w rhestru nhw i gyd. A'r pwysigrwydd allweddol yn yr agenda ataliol: atal clefydau rhag digwydd yn y lle cyntaf. Mae yna nifer o ffactorau ymddygiadol, fel roedd Jenny yn ei ddweud, nifer o wahanol ffactorau ymddygiadol a chymdeithasol sy'n gweu efo'i gilydd. Ac yng nghyd-destun clefyd siwgr, sydd, wrth gwrs, yn un o'r clefydau hynny sydd yn cyd-ddigwydd efo COVID, fel rydym ni wedi clywed, ac, o fod efo clefyd siwgr, rydych chi'n fwy tebygol o gael COVID yn ddrwg. Dyna beth yw perthnasedd y ddadl yma. Rydych chi'n mynd i gael COVID yn waeth efo clefyd y siwgr, yn ystadegol felly. Mae sgiliau, felly, hyrwyddo yr agenda ataliol yma yn hollbwysig, fel sydd i'w darganfod yn y prosiect yma yn nyffryn Afan - sgiliau coginio, sgiliau byw, deiet. Ie, dylen ni gyd fod yn gwybod bod siwgr yn ddrwg i ni erbyn rŵan, er ein bod ni'n dal i fwyta peth, ond mae carbs - 'startsh' fydden ni'n arfer galw'r stwff pan oeddwn i yn ysgol Llanbedr ers llawer dydd - mae'r rheini cynddrwg, achos mae carbs yn cael eu trosi i mewn i siwgr yn ein cyrff. Dyna beth mae'r afu yn ei wneud. Un o nifer o bethau mae'r afu yn ei wneud ydy troi carbs yn siwgr. Felly, gall carbs hefyd fod cynddrwg o fwyta gormod ohonyn nhw. A braster. Ie, mae braster yn ddrwg i ni mewn gormodedd, ond mae angen lefel o fraster arnom ni hefyd. Felly, mae'r cyngor yn subtle iawn, a dyma'r math o gyngor sydd ar gael yn y cynllun yna yn nyffryn Afan - cyngor ar beth i'w fwyta, sut i gadw'n heini. Prosiect llwyddiannus sydd wedi ennill gwobrau. Mae'r ateb gyda ni felly yn nyffryn Afan, ac mewn sawl lle arall. Angen ei rolio fo allan a gweithredu'n genedlaethol, fel mae'r Gweinidog newydd amlinellu. So, dwi'n disgwyl gweld gwireddu y dyhead yma rŵan o'r cychwyn bendigedig yma yn nyffryn Afan. Felly, wrth gloi, a allaf i ddiolch i bawb am eu cyfraniadau? Diolch yn arbennig i'r Gweinidog am wneud y cyhoeddiad yna o'r arian, a'i gwneud hi'n orfodol i ni feddwl yn fwy adeiladol ynglŷn â'r dadleuon Aelodau unigol yma; mae nhw'n gallu cyflawni gwyrthiau. Felly, dwi'n llongyfarch y Gweinidog, dwi'n llongyfarch y Llywodraeth, ac yn bennaf oll, dwi'n llongyfarch Jenny Rathbone am redeg efo'r agenda yma cyhyd. Cefnogwch y cynnig felly. Diolch yn fawr iawn i chi.