English: Thank you for your statement, Cabinet Secretary. The sad fact is that while everyone will eventually die, we don't all die well. Because of the latter, it is essential that we have excellent end-of-life care. I welcome the Welsh Government's palliative and end-of-life care plan, and the commitment to improve the care given to those approaching the end of their lives, and those they leave behind. If current trends continue, the number of people dying in Wales will increase by 9 per cent. We know that around 6,200 people who die each year do not get the palliative care they need, but these figures come from Marie Curie, and they're not coming from the NHS, and therefore don't feed into the workforce planning. We need an all-round approach to palliative care, as often the whole family are involved. Therefore it is essential that staff are properly trained to deal with sensitive situations such as this, and it's pleasing to see that £150,000 is provided to train staff in advanced communication skills and end-of-life care. Although this is a good start in recognising the specialist skills needed, could you provide more information on how many staff you anticipate this will train, and what areas will be covered in Wales? Some may be more than others, due to logistic situations. Funding to provide access to hospice-at-home provision is welcome, along with palliative care registers for all GPs who have a register of all patients with supportive palliative care needs. Could you also tell me how these registers are compiled? Because there are some people, obviously, without families, who go unnoticed, who become ill, and they're reluctant to visit their GPs. I wonder how we can reach these people who sometimes - very often, actually - die at home and are discovered days or weeks later. Can we do more to ensure people like this are included? Also, to bring back something Rhun had said, a Marie Curie report has highlighted, as I indeed highlighted in the last statement, additional barriers faced by bereaved LGBT and BME communities, beyond the universal pain experienced after losing a partner. Despite this, there are no specific actions outlined in the delivery plan aimed at addressing these issues. Cabinet Secretary, do you agree with me that, if we are to improve the end-of-life care for BME and LGBT communities, we must address the shortcomings in this plan? In England, the NHS conducts a survey of the bereaved called VOICES, and this shows the level of care and support given to families at the end of their loved ones' lives. We don't conduct any such survey in Wales. If we are going to ensure that everyone who needs specialist palliative care gets it, and we're going to ensure that an individual's needs, priorities and preferences for end-of-life care can be identified, documented, reviewed, respected and acted upon, then we must conduct a survey of the bereaved also in Wales. I see there is no provision for this in the statement. Rather than relying on data collected through the iWantGreatCare programme, which many patients are unaware of, does your Government have plans to introduce a comprehensive survey of bereaved families in Wales? The website launch of 'Byw Nawr' is welcome and is definitely the way forward. However, we must not depend on the statement that nowadays most people find most of their information online. Although this is true, there are many people without access to online services and, therefore, we need to be inclusive. So, it's important that this plan is inclusive and beneficial to all. I note that consultants in palliative care are now available on call 24/7. Can you tell me how people will become aware of this service? The work with Tŷ Hafan children's hospice and a 24 hours out-of-hours telephone call service for paediatric palliative care is essential and is very, very welcome. I thank all hospital staff involved in this extremely sensitive area, whilst also acknowledging the dedication of families to their loved ones. I recognise the positive ongoing work and the commitment shown by the Welsh Government and the Cabinet Secretary in this statement. However, I look forward to working with you positively and constructively to further improve the services in palliative care. Thank you.
Welsh: Diolch am eich datganiad, Ysgrifennydd y Cabinet. Y ffaith drist yw, er y bydd pawb yn marw yn y pen draw, na fydd pawb yn marw'n dda. Oherwydd hynny, mae'n hanfodol bod gennym ofal diwedd oes ardderchog. Rwy'n croesawu cynllun gofal lliniarol a gofal diwedd oes Llywodraeth Cymru, a'r ymrwymiad i wella'r gofal a roddir i bobl sy'n nesáu at ddiwedd eu hoes, a'r rhai y maent yn eu gadael ar ôl. Os bydd y tueddiadau presennol yn parhau, bydd nifer y bobl sy'n marw yng Nghymru yn cynyddu gan 9 y cant. Rydym yn gwybod nad yw tua 6,200 o bobl sy'n marw bob blwyddyn yn cael y gofal lliniarol sydd ei angen arnynt, ond mae'r ffigurau hyn yn dod oddi wrth Marie Curie, ac nid ydyn nhw'n dod o'r GIG, ac felly nid ydyn nhw'n yn cyfrannu at gynllunio'r gweithlu. Mae arnom angen dull cyffredinol ar gyfer gofal lliniarol, oherwydd yn aml mae'n ymwneud â'r teulu cyfan. Felly, mae'n hanfodol bod staff yn cael eu hyfforddi'n briodol i ymdrin â sefyllfaoedd sensitif fel hyn, ac mae'n braf gweld bod £150,000 yn cael ei ddarparu i hyfforddi staff mewn sgiliau cyfathrebu uwch a gofal diwedd oes. Er bod hwn yn ddechrau da o ran cydnabod y sgiliau arbenigol sydd eu hangen, a allech chi roi rhagor o wybodaeth am faint o staff yr ydych yn rhagweld y bydd hyn yn eu hyfforddi, a pha ardaloedd a gaiff eu cynnwys yng Nghymru? Efallai y bydd rhai yn fwy nag eraill, o ganlyniad i sefyllfaoedd logistaidd. Mae croeso i gyllid i ddarparu gwasanaeth hosbis yn y cartref, ynghyd â chofrestrau gofal lliniarol i bob meddyg teulu sydd â chofrestr o'r holl gleifion ag anghenion gofal lliniarol ategol. A allwch chi hefyd ddweud wrthyf sut y mae'r cofrestrau hyn yn cael eu llunio? Oherwydd mae rhai pobl, yn amlwg, heb deuluoedd, nad oes neb yn sylwi arnynt, sy'n mynd yn sâl, ac sy'n amharod i ymweld â'u meddyg teulu. Tybed sut y gallwn gyrraedd y bobl hyn sydd weithiau - yn aml iawn, a dweud y gwir - yn marw yn eu cartrefi ac yn cael eu darganfod ddyddiau neu wythnosau'n ddiweddarach. A allwn ni wneud mwy i sicrhau bod pobl fel hyn yn cael eu cynnwys? Hefyd, i sôn am rywbeth a ddywedodd Rhun, mae adroddiad Marie Curie wedi tynnu sylw, fel y gwnes innau yn y datganiad diwethaf, at rwystrau ychwanegol a wynebir gan gymunedau Lesbiaidd, Hoyw, Ddeurywiol a Thrawsrywiol a Phobl Dduon a Lleiafrifoedd Ethnig mewn profedigaeth, y tu hwnt i'r boen gyffredinol a brofir ar ôl colli partner. Er gwaethaf hyn, nid oes unrhyw gamau gweithredu penodol wedi'u hamlinellu yn y cynllun cyflawni gyda'r nod o ymdrin â'r materion hyn. Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych chi'n cytuno â mi, os ydym yn mynd i wella gofal diwedd oes i gymunedau Pobl Dduon a Lleiafrifoedd Ethnig a Phobl Lesbiaidd, Hoyw, Ddeurywiol a Thrawsrywiol, bod yn rhaid inni ymdrin â'r diffygion yn y cynllun hwn? Yn Lloegr, mae'r GIG yn cynnal arolwg o bobl mewn profedigaeth o'r enw VOICES, ac mae hyn yn dangos faint o ofal a chymorth a roddir i deuluoedd ar ddiwedd oes eu hanwyliaid. Nid ydym yn cynnal arolwg o'r fath yng Nghymru. Os ydym yn mynd i sicrhau bod pawb sydd ag angen gofal lliniarol arbenigol yn ei gael, a sicrhau y gall anghenion, blaenoriaethau a dewisiadau unigolyn am ofal diwedd oes gael eu nodi, eu dogfennu, eu hadolygu a'u parchu, ac y gellir gweithredu arnynt, mae'n rhaid inni gynnal arolwg o bobl mewn profedigaeth yng Nghymru hefyd. Rwy'n gweld nad oes darpariaeth ar gyfer hyn yn y datganiad. Yn hytrach na dibynnu ar ddata a gasglwyd drwy gyfrwng y rhaglen iWantGreatCare, rhaglen nad oes llawer o gleifion wedi clywed amdani, a oes gan eich Llywodraeth gynlluniau i gyflwyno arolwg cynhwysfawr o deuluoedd mewn profedigaeth yng Nghymru? Mae croeso i lansio gwefan 'Byw Nawr'; yn bendant, dyna'r ffordd ymlaen. Fodd bynnag, mae'n rhaid inni beidio â dibynnu ar y datganiad bod y rhan fwyaf o bobl y dyddiau hyn yn dod o hyd i'r rhan fwyaf o'u gwybodaeth ar-lein. Er bod hyn yn wir, mae llawer o bobl nad oes ganddynt fynediad at wasanaethau ar-lein ac, felly, mae angen inni fod yn gynhwysol. Felly, mae'n bwysig bod y cynllun hwn yn gynhwysol ac yn fuddiol i bawb. Rwy'n nodi bod ymgynghorwyr ym maes gofal lliniarol nawr ar gael ar alwad 24/7. A allwch chi ddweud wrthyf sut y bydd pobl yn cael gwybod am y gwasanaeth hwn? Mae'r gwaith gyda hosbis plant Tŷ Hafan a'r gwasanaeth galwadau ffôn 24 awr y tu allan i oriau ar gyfer gofal lliniarol pediatrig yn hanfodol ac i'w groesawu'n fawr iawn. Rwy'n diolch i'r holl staff ysbytai sy'n ymwneud â'r maes sensitif iawn hwn, gan gydnabod hefyd ymroddiad teuluoedd i'w hanwyliaid. Rwy'n cydnabod y gwaith parhaus cadarnhaol a'r ymrwymiad a ddangoswyd gan Lywodraeth Cymru ac Ysgrifennydd y Cabinet yn y datganiad hwn. Fodd bynnag, rwy'n edrych ymlaen at gydweithio â chi'n gadarnhaol ac yn adeiladol i wella'r gwasanaethau ym maes gofal lliniarol ymhellach. Diolch.