English: Thank you, Deputy Presiding Officer. The United Kingdom is due to leave the European Union in March next year followed by a transition period until December 2020. Brexit has significant implications for the people, public services and businesses of Wales. Today I'll set out some of the main challenges facing health and social care. In particular, I want to address challenges to our workforce, public health systems, access to current and new medicines, medical technology and innovation, the necessity of continued international research, collaboration and innovation, protecting access to essential healthcare for EU citizens in Wales and indeed Welsh citizens in the European Union. I've issued a written statement to complement this oral statement, setting out more detail. As the UK leaves the European Union, significant aspects of the devolved settlement will no longer be constrained by EU law. There are 64 areas relevant to the Welsh Government, 11 of which are directly relevant to health and social services. To protect the interests and promote the priorities of Wales, my officials are actively engaged in groups established with the UK and Scottish Governments to assess the implications of these returning powers, to identify any necessary legislative changes and to resolve the co-ordination arrangements needed across the UK post Brexit. In particular, they're considering the implications if no deal is reached and the implications for Wales if that wholly catastrophic situation is allowed to happen. The Welsh Government set out six priorities for our new relationship with the European Union. One of these priorities is that any new migration system should link migration policy more closely to employment, so that we can recruit the doctors, nurses and other health and care workers that we need, whilst protecting them from exploitation. Right from the start, our messages have been clear and consistent: we recognise the value we place on staff from other countries; we remind stakeholders how the NHS and social care sectors have always drawn on talented people from across the globe; and, in a European context, free movement benefits not only people who deliver services but also, of course, the people who receive them. EU nationals make up an important part of the NHS and social care workforce. Every single employee must be made to feel welcomed and valued for the role that they play in delivering services that benefit the people of Wales. More than that, we welcome the contribution that people make to communities across Wales as friends, neighbours and citizens of our country. Health threats do not respect national borders. UK citizens currently benefit from EU systems designed to protect public health across Europe. For example, the European Centre for Disease Prevention and Control provides countries across the EU with protection against notifiable communicable disease outbreaks and public health risks through a single database. Delays in communication around crisis management, or divergence in standards and procedures between Europe and the UK post Brexit could lead to delays in action being taken during a crisis and pose a significant risk to public health. So, ensuring close collaborative links from day one after Brexit will be key to ensuring the people of Wales maintain full protection. This relies upon effective data sharing to avoid returning to the days of quarantine. The EU-wide system on data sharing is overseen by the European Court of Justice. If that is not agreed for the future, then the default position will be that data cannot be shared with the UK. That would pose an unacceptable risk to public health here in Wales. The UK has, of course, become used to a high level of food standards and safety, including labelling. Much of this legislation is derived from European Union law. There are effective and rapid systems for exchanging cross-border intelligence and information about serious food risks and food fraud. These systems supply the UK with a warning of any identified threats to food safety from across the EU. That's essential for the protection of public health, to maintain consumers' confidence in their food and to maintain the reputation of UK food businesses. There is a real risk that a European transition could adversely impact the quality and transparency that we have come to expect in this area. So, we want to see strong communication internally across the UK and with our European counterparts to manage risks related to food safety. Decades of co-operation and harmonisation of standards on medicines and medical technologies have produced proven benefits for citizens across Europe. All medicines and technologies must be of a high standard, proven to be safe and effective before they can be placed on the EU market. Any substantial divergence from Europe would leave us worse off. Restrictions on trade, custom checks and trade tariffs are likely to reduce the availability of some medicines, cause delays in supply, and lead to higher prices. This will also affect future investment choices for companies developing medicines and medical devices. Without a customs union and tariff-free trade with the single market, Wales and the rest of the UK will become less attractive for these well-paid jobs. Separate approval systems will impact the pace at which we can access new medicines and technologies. For example, in Switzerland and Canada, which have separate approval systems, medicines typically reach the market six months later than in the EU. Any delays on that scale are simply unacceptable. We will continue to press the UK Government to ensure that Welsh and UK patients continue to get early access to new effective drugs, treatment options and the latest medical technologies. Countries and regions across the world face common and significant health and care challenges. Those challenges can't be addressed in isolation. So, continued collaboration in research, development and innovation is essential. EU programmes provide robust opportunities for health and social care professionals and businesses to collaborate with each other on common goals. We want our health and care researchers and innovators to continue to work with partners throughout Europe and beyond, building on our track record of success. Finally, I want to address the implications of Brexit for cross-border and reciprocal healthcare arrangements that we currently enjoy with our European neighbours. This healthcare is provided under the same conditions and at the same cost as people insured in that country. Under the proposed terms of the transition agreement, EU nationals currently in the UK and UK nationals living in the EU will be able to continue to live abroad and have the same access to healthcare as they do now. However, the future axis of those reciprocal arrangements is not yet guaranteed as they are subject to the outcome of the negotiations between the EU and the UK Government. But one thing I can make clear: access to NHS Wales operates on a residency basis. That means that free healthcare is provided to people who are ordinarily resident in Wales. Health boards in Wales will not refuse treatment to EU citizens who are ordinarily resident in Wales if there are any difficulties regarding their right to live in this country during the transitional period. The Brexit risks for health and social care are obvious and critical. If unresolved, they will have real and lasting consequences for our services, for individuals, families and communities across Wales. The Welsh Government will continue to make the case for these to be addressed in any deal to leave the EU. No-one should be in any doubt that leaving the EU without a deal is the worst possible scenario for health and social care in Wales.
Welsh: Diolch ichi, Dirprwy Lywydd. Mae'r Deyrnas Unedig i fod i adael yr Undeb Ewropeaidd ym mis Mawrth y flwyddyn nesaf a bydd cyfnod pontio yn dilyn hynny tan fis Rhagfyr 2020. Mae gan Brexit oblygiadau sylweddol ar gyfer pobl, gwasanaethau cyhoeddus a busnesau yng Nghymru. Heddiw byddaf yn amlinellu rhai o'r prif heriau sy'n wynebu iechyd a gofal cymdeithasol. Yn benodol, rwyf eisiau mynd i'r afael â heriau i'n gweithlu, ein systemau iechyd cyhoeddus, y gallu i gael gafael ar feddyginiaethau presennol a newydd, technoleg ac arloesi meddygol, yr angen i barhau ag ymchwil, cydweithredu ac arloesi rhyngwladol, diogelu'r mynediad at ofal iechyd hanfodol ar gyfer dinasyddion yr UE yng Nghymru, ac yn wir, i ddinasyddion Cymru yn yr Undeb Ewropeaidd. Rwyf wedi cyhoeddi datganiad ysgrifenedig i ategu'r datganiad llafar hwn, sy'n cynnwys mwy o fanylion. Wrth i'r DU adael yr Undeb Ewropeaidd, ni fydd agweddau sylweddol ar y setliad datganoledig wedi eu cyfyngu gan gyfraith yr UE mwyach. Mae 64 maes perthnasol i Lywodraeth Cymru, 11 ohonynt yn uniongyrchol berthnasol i iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. I ddiogelu buddiannau ac i hyrwyddo blaenoriaethau Cymru, mae fy swyddogion yn rhan greiddiol o grwpiau a sefydlwyd gyda Llywodraeth y DU a Llywodraeth yr Alban i asesu goblygiadau'r pwerau hyn sy'n dychwelyd, i nodi unrhyw newidiadau deddfwriaethol angenrheidiol ac i ddatrys y trefniadau cydgysylltu fydd eu hangen yn y DU ar ôl Brexit. Yn benodol, maen nhw'n ystyried y goblygiadau os na cheir bargen a'r goblygiadau i Gymru os caniateir i'r sefyllfa gwbl drychinebus honno ddigwydd. Nododd Llywodraeth Cymru chwe blaenoriaeth ar gyfer ein perthynas newydd gyda'r Undeb Ewropeaidd. Un o'r blaenoriaethau hyn yw y dylai unrhyw system fudo newydd greu cyswllt agosach rhwng polisïau mudo a chyflogaeth, fel y gallwn ni recriwtio meddygon, nyrsys a'r gweithwyr iechyd a gofal eraill sydd eu hangen arnom ni, gan eu diogelu nhw rhag camfanteisio. O'r cychwyn cyntaf, bu ein negeseuon yn glir a chyson: rydym ni'n cydnabod y gwerth a roddwn ni ar staff o wledydd eraill; rydym ni'n atgoffa rhanddeiliaid sut mae'r GIG a'r sector gofal cymdeithasol wastad wedi elwa ar bobl ddawnus o ledled y byd; ac, mewn cyd-destun Ewropeaidd, mae rhyddid i symud o fudd nid yn unig i bobl sy'n darparu gwasanaethau ond hefyd, wrth gwrs, i'r bobl sy'n eu derbyn. Mae gwladolion yr UE yn rhan bwysig o'r gweithlu gofal cymdeithasol a'r GIG. Rhaid gwneud i bob un gweithiwr deimlo eu bod yn cael croeso a'u bod yn cael eu gwerthfawrogi am y gwaith y maen nhw'n ei wneud i ddarparu gwasanaethau sydd o fudd i bobl Cymru. Yn fwy na hynny, rydym ni'n croesawu'r cyfraniad y mae pobl yn ei wneud i gymunedau ledled Cymru fel ffrindiau, cymdogion a dinasyddion ein gwlad. Nid yw bygythiadau i iechyd yn parchu ffiniau cenedlaethol. Mae dinasyddion y DU ar hyn o bryd yn elwa o gyfundrefnau yr UE a gynlluniwyd i ddiogelu iechyd y cyhoedd ar draws Ewrop. Er enghraifft, mae'r Ganolfan Ewropeaidd ar gyfer Atal a Rheoli Clefydau yn diogelu gwledydd ledled yr UE rhag achosion o glefydau heintus hysbys a risgiau iechyd cyhoeddus drwy un gronfa ddata. Gallai oedi mewn cyfathrebu o ran rheoli argyfwng, neu wahaniaeth mewn safonau a gweithdrefnau rhwng Ewrop a'r DU ar ôl Brexit arwain at oedi wrth weithredu yn ystod argyfwng ac achosi risg sylweddol i iechyd y cyhoedd. Felly, mae sicrhau cysylltiadau cydweithio agos o'r diwrnod cyntaf ar ôl Brexit yn allweddol i sicrhau y caiff pobl Cymru eu diogelu'n llawn. Mae hyn yn dibynnu ar rannu data yn effeithiol er mwyn osgoi dychwelyd i ddyddiau cwarantîn. Mae'r system rhannu data sydd ar waith ledled yr UE yn cael ei goruchwylio gan Lys Cyfiawnder Ewrop. Os na chytunir ar hynny ar gyfer y dyfodol, yna y sefyllfa anorfod yw na ellir rhannu data â'r DU. Byddai hynny'n peri risg annerbyniol i iechyd cyhoeddus yng Nghymru. Mae'r DU, wrth gwrs, wedi dod i arfer â lefel uchel o safonau a diogelwch bwyd, gan gynnwys labelu. Mae llawer o'r ddeddfwriaeth hon yn deillio o gyfraith yr Undeb Ewropeaidd. Mae systemau effeithiol a chyflym ar gyfer cyfnewid gwybodaeth a dealltwriaeth rhwng gwledydd am risgiau bwyd difrifol a thwyll bwyd. Mae'r systemau hyn yn rhybuddio'r DU o unrhyw fygythiadau diogelwch bwyd a nodwyd a ganfuwyd yn yr UE. Mae hynny'n hanfodol ar gyfer diogelu iechyd y cyhoedd, i sicrhau hyder y defnyddwyr yn eu bwyd ac i gynnal enw da busnesau bwyd y DU. Mae perygl gwirioneddol y gallai cyfnod pontio Ewropeaidd gael effaith andwyol ar yr ansawdd a'r tryloywder yr ydym ni wedi dod i'w ddisgwyl yn y maes hwn. Felly, rydym ni eisiau gweld cyfathrebu cadarn yn fewnol ledled y DU ac â'n cymheiriaid yn Ewrop i reoli risgiau sy'n gysylltiedig â diogelwch bwyd. Mae degawdau o gydweithredu a chysoni safonau ar gyfer meddyginiaethau a thechnolegau meddygol wedi creu manteision sicr ar gyfer dinasyddion ledled Ewrop. Mae'n rhaid i'r holl feddyginiaethau a thechnolegau fod o safon uchel a bod prawf eu bod yn ddiogel ac effeithiol cyn y gellir eu gosod ar farchnad yr UE. Byddai unrhyw wahaniaeth sylweddol rhyngddom ni ac Ewrop yn ein gadael yn waeth ein byd. Bydd cyfyngiadau ar fasnach, archwiliadau personol a thariffau masnach yn debygol o leihau argaeledd rhai meddyginiaethau, yn achosi oedi yn y cyflenwad, ac yn arwain at brisiau uwch. Bydd hyn hefyd yn effeithio ar ddewisiadau buddsoddi yn y dyfodol i gwmnïau ddatblygu meddyginiaethau a dyfeisiau meddygol. Heb undeb tollau a masnach di-dariff gyda'r farchnad sengl, bydd Cymru a gweddill y DU yn dod yn llai deniadol ar gyfer y swyddi hyn sy'n talu'n dda. Bydd systemau cymeradwyo ar wahân yn effeithio ar ba mor gyflym y gallwn ni gael gafael ar feddyginiaethau a thechnolegau newydd. Er enghraifft, yn y Swistir a Chanada, sydd â systemau cymeradwyo ar wahân, mae meddyginiaethau fel arfer yn cyrraedd y farchnad chwe mis yn hwyrach nag yn yr UE. Mae unrhyw oedi ar y raddfa honno yn gwbl annerbyniol. Byddwn yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i sicrhau bod cleifion Cymru a'r DU yn parhau i allu manteisio'n brydlon ar gyffuriau effeithiol newydd, dewisiadau triniaeth a'r technolegau meddygol diweddaraf. Mae gwledydd a rhanbarthau ledled y byd yn wynebu heriau iechyd a gofal sylweddol a chyffredin. Ni ellir mynd i'r afael â'r heriau hynny ar wahân. Felly, mae parhau i gydweithio mewn ymchwil, datblygu ac arloesi yn hanfodol. Mae rhaglenni'r UE yn rhoi cyfleoedd cadarn i weithwyr proffesiynol iechyd a gofal cymdeithasol a busnesau gydweithio â'i gilydd ar amcanion cyffredin. Mae arnom ni eisiau i'n hymchwilwyr ac arloeswyr iechyd a gofal barhau i weithio gyda phartneriaid ledled Ewrop a thu hwnt, gan adeiladu ar ein henw da o lwyddiant. Yn olaf, hoffwn ymdrin â goblygiadau Brexit ar gyfer y trefniadau gofal iechyd trawsffiniol a dwyochrog sydd gennym ni ar hyn o bryd â'n cymdogion Ewropeaidd. Darperir y gofal iechyd hwn o dan yr un amodau ac am yr un gost â'r bobl sydd wedi eu hyswirio yn y wlad honno. Yn unol â thelerau'r cytundeb pontio arfaethedig, bydd gwladolion yr UE ar hyn o bryd yn y DU a gwladolion y DU sy'n byw yn yr UE yn gallu parhau i fyw dramor ac i gael yr un gofal iechyd ag y maen nhw yn ei gael yn awr. Fodd bynnag, nid yw dyfodol y trefniadau dwyochrog hynny wedi eu gwarantu eto oherwydd maen nhw'n amodol ar ganlyniad y trafodaethau rhwng yr UE a Llywodraeth y DU. Ond un peth y gallaf ei wneud yn glir: Mae defnyddio GIG Cymru yn gweithredu ar sail preswyliaeth. Golyga hynny y darperir gofal iechyd am ddim i bobl sydd fel arfer yn byw yng Nghymru. Ni fydd byrddau iechyd yng Nghymru yn gwrthod triniaeth i ddinasyddion yr UE sy'n preswylio yng Nghymru os oes unrhyw anawsterau o ran eu hawl i fyw yn y wlad hon yn ystod y cyfnod pontio. Mae'r risgiau yn sgil Brexit ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol yn amlwg a difrifol. Os na chawn nhw mo'u datrys, byddant yn cael effaith wirioneddol a pharhaol ar ein gwasanaethau, ar unigolion, teuluoedd a chymunedau ledled Cymru. Bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i gyflwyno'r achos dros roi sylw i'r agweddau hyn mewn unrhyw fargen i adael yr UE. Ni ddylai neb fod mewn unrhyw amheuaeth mai gadael yr UE heb fargen yw'r sefyllfa waethaf bosib ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru.