English: Thank you, Llywydd. I'm pleased to move the motion in the name of Plaid Cymru, which puts forward evidence on the establishment of an independent energy company for Wales. In beginning the debate, I'd like to highlight the fact that we, as Plaid Cymru, have published a research paper on the issue and have used the Assembly's research and communication policy fund. The paper is attached to the debate. I very much hope that Members of all parties will read the paper, to criticise it or to agree with it, or whatever. I think it is important that we use Assembly resources to build the evidence base for our debates and to disseminate information. If anyone wants a hard copy, I'd be more than happy to provide one to you. It's true to say that Plaid Cymru has always been in favour of an independent energy company for Wales, but the evidence for that has increased over the past few years. Perhaps the main shift in this area was the report of the environment committee in a previous Assembly that identified the opportunity for an energy company for Wales to do a great deal to close the gap in terms of fuel poverty, to invest in new forms of energy, particularly renewable and hydrogen, and also to identify opportunities to challenge the current trading climate in energy. Underpinning the situation is that fundamental question: does the current energy market work for the everyday resident, does it work for business, and does it work in terms of long-term investment in the kind of energy industry that we want to see in Wales? Plaid Cymru is of the opinion that the answer to those three questions is, 'No, the current system isn't working', and we need at least one more mover in the current system to make things more lively. That opinion is shared by the Labour Party - well, at least the Corbyn Labour Party, because that Labour Party has put in its manifesto for the general election on 8 June a call for an independent energy company in all regions. They use the word 'region' - and I think Labour sees Wales as a region; it's a nation for us, of course - but that's why I was surprised to see that the Labour Party here had tabled an amendment watering down our requests and undermining what they are saying and what their own party is standing on in this election. But that is a matter for them to explain, and I'm sure that they will do so in due time. There's no doubt that the current market system is damaging Wales. Low-income households are, of course, particularly badly affected by high energy costs, and this is common to all parties now. The Labour Party proposed a cap on energy prices two years ago, and that was derided by the Conservative Party at the time, but now it's the Conservatives who are proposing a cap on energy prices. But that is something that is a temporary fix; it's not tackling the fundamental problem in the market. That's what we're proposing here - something long term that would actually intervene in that market. Here in Wales, where 23 per cent of homes are believed to be in fuel poverty, and 3 per cent - which is quite a small percentage, but a large number - are in severe fuel poverty, paying more than 20 per cent of their income on energy costs. That puts you in a very difficult position indeed. What's interesting is when you compare that with the rest of Britain, because only 11 per cent of homes in England are considered to be in fuel poverty. Now, in the past, and possibly today as well, some may argue that moving towards renewable energy has increased prices, and that we are responsible, in a way, for arguing for an energy system that is less reliant on carbon because that will raise energy prices for our poorest customers. But what's interesting is that energy prices in Wales are far higher than they are in the rest of the UK. But we produce less renewable energy than the rest of the UK, so the percentage of electricity produced by renewable sources in Wales at the moment is some 20 per cent; in Scotland, it is double that, over 42 per cent; in Northern Ireland, it is 26 per cent; and even in England, it is some 2 per cent higher than Wales. Therefore, there is no clear link between energy production using renewable sources and the price paid by customers. The market is far more complex than that and the fact is that we are storing up problems for the future as we continue with an energy distribution system that is very centralised, that isn't distributed at a local level, is not devolved in that sense, and isn't therefore appropriate for the kind of energy production that we will very soon see developing. One of those is something we've already discussed with the Cabinet Secretary - the shift towards vehicles of all kinds running on electricity, or certainly hydrogen, particularly in terms of transport. The tidal lagoon is something we are very supportive of, and we're disappointed that it isn't being reflected in the UK manifesto of the Conservative Party, although it's in the manifesto of all other parties. But developing a tidal lagoon, particularly developing tidal lagoons in north Wales and the Bristol channel, requires a more localised distribution centre where local people see more benefit from the investment made in renewable energy. Now, although more is to be devolved to Wales in terms of energy planning consents, up to 350 MW, it is true to say that the funding systems underpinning energy developments of all kinds will remain in London. In that context, too, the establishment of an energy company for Wales will be, in our opinion, of benefit. So, what could such a company do? Well, broadly speaking, the report that we've commissioned looks at how a company could bulk buy, so buying energy on behalf of customers in Wales and passing on the savings in that context to those customers. We're looking at how an energy company could be a vehicle to provide some of the other objectives of the Welsh Government, for example insulation, improving housing quality, energy efficiency and so on. We would use this company as a vehicle for those improvements, and the company could be an envelope for investment in renewable energy. I don't think it's broadly recognised that the Welsh Government is already investing, to be fair to it, in renewable energy. I think they have an investment in a solar farm in Monmouthshire somewhere - I think some millions of pounds were invested there. We're also seeing a number of local communities coming together to invest locally - menter Awel Aman Tawe is a very good example of that, and I congratulate them on reaching their target of over £5 million just this week. But surely it would be better if a national company would co-ordinate these deals, and get better deals in the market, in the city, for investment, and in turn pass on those benefits to the customer. Now, a national energy company could also lead research - [Interruption.] Yn wir. Fe ildiaf, gwnaf.
Welsh: Diolch yn fawr, Llywydd. Mae'n dda gennyf gyflwyno dadl yn enw Plaid Cymru sydd yn cyflwyno ac yn rhoi tystiolaeth y tu ôl i'r syniad o sefydlu cwmni ynni annibynnol yng Nghymru. Wrth ddechrau'r ddadl, hoffwn i dynnu sylw at y ffaith ein bod ni, fel Plaid Cymru, wedi cyhoeddi papur ymchwil ar y mater yma, ac wedi defnyddio arian o gronfa polisi ymchwil a chyfathrebu'r Cynulliad er mwyn cyhoeddi'r papur yma, ac mae'r papur wedi'i ddolennu gyda'r ddadl. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd Aelodau o bob plaid yn darllen y papur, i feirniadu neu i gytuno, neu beth bynnag. Mae'n bwysig, rwy'n credu, ein bod ni'n defnyddio adnoddau'r Cynulliad i adeiladu'r dystiolaeth sydd gyda ni y tu ôl i'n dadleuon ni, ac i ledaenu gwybodaeth hefyd. Os oes rhywun eisiau copi caled, fe fyddwn i'n fwy na pharod i baratoi copi caled iddyn nhw. Mae'n wir i ddweud bod Plaid Cymru yn wastad wedi bod o blaid cwmni ynni annibynnol yng Nghymru, ond mae'r dystiolaeth a'r gefnogaeth i hynny wedi cynyddu dros y blynyddoedd diwethaf. Efallai mai'r prif symud yn y maes yma oedd adroddiad y pwyllgor amgylchedd yn y Cynulliad blaenorol a welodd y cyfle ar gyfer cwmni ynni yng Nghymru i wneud llawer i gau'r bwlch ynglŷn â thlodi tanwydd, i fuddsoddi mewn ynni o fathau newydd, yn enwedig ynni adnewyddol a hydrogen yn ogystal, a hefyd y cyfle, efallai, i herio'r system fasnachu bresennol sydd gyda ni yn y maes ynni. Y tu ôl i'r sefyllfa bresennol y mae'r cwestiwn sylfaenol: a yw'r farchnad ynni presennol yn gweithio o blaid preswylwyr pob dydd, fel petai? A ydy e'n gweithio o blaid busnes? Ac a ydy e'n gweithio o blaid buddsoddi dros gyfnod hir yn y math o ddiwydiant ynni rŷm ni eisiau ei weld yng Nghymru? Mae Plaid Cymru o'r farn mai'r ateb i'r tri chwestiwn yna yw, 'Na, nid yw'r system bresennol yn gweithio', a bod angen o leiaf un gweithredydd arall yn y system bresennol i wneud pethau'n fwy bywiog. Mae'r farn yn cael ei rhannu gan y Blaid Lafur - wel, o leiaf Plaid Lafur Corbyn, achos mae'r Blaid Lafur honno wedi gofyn yn ei maniffesto ar gyfer yr etholiad cyffredinol ar 8 Mehefin am gwmni ynni annibynnol ym mhob rhanbarth - maen nhw'n defnyddio'r gair 'rhanbarth'. Nawr, rwy'n meddwl bod Cymru'n rhanbarth i'r Blaid Lafur yna - mae'n genedl i ni, wrth gwrs - ond dyna pam roeddwn i'n synnu, a dweud y gwir, gweld bod y Blaid Lafur yma wedi rhoi gwelliant i'n cynnig ni, yn glastwreiddio'r hyn rŷm ni'n gofyn amdano, ac megis yn tanseilio'r hyn maen nhw'n ei ddweud a'r hyn mae eu plaid nhw'n sefyll arno yn yr etholiad yma. Ond mater iddyn nhw esbonio yw hynny, ac mae'n siŵr y byddan nhw'n gwneud hynny maes o law. Nid oes dwywaith bod system y farchnad bresennol yn gwneud drwg yng Nghymru. Mae tai gydag incwm isel, wrth gwrs, yn arbennig yn cael eu heffeithio gan brisoedd uchel. Mae hwn yn rhywbeth cyffredin i bob plaid erbyn hyn. Y Blaid Lafur a wnaeth gynnig y cap ar brisoedd ynni dwy flynedd yn ôl, a dilornwyd hynny ar y pryd gan y Blaid Geidwadol. Ond erbyn hyn, y Blaid Geidwadol sy'n cynnig cap ar brisoedd ynni. Ond mae hynny'n rhywbeth sy'n 'fix' dros dro; nid yw'n mynd i fynd i'r afael â'r broblem sylfaenol yn y farchnad. Dyna beth rŷm ni'n ei gynnig fan hyn, sef rhywbeth mwy tymor hir a mwy gweithredol yn y farchnad yna. Yma yng Nghymru, mae 23 y cant o gartrefi'n cael eu hystyried i fod mewn tlodi tanwydd. Mae 3 y cant, sydd yn ganran eithaf isel, ond yn nifer fawr, mewn tlodi ynni difrifol, hynny yw yn talu mwy nag 20 y cant o'u hincwm nhw ar gostau ynni. Mae hynny'n eich rhoi mewn sefyllfa anodd iawn. Beth sy'n ddiddorol yw pan rŷch chi'n cymharu hynny gyda gweddill Prydain, achos dim ond 11 y cant o gartrefi yn Lloegr sy'n cael eu hystyried i fod mewn tlodi tanwydd. Nawr, yn y gorffennol, ac mae'n bosib heddiw hefyd, bydd rhai yn dadlau bod symud tuag at ynni adnewyddol wedi codi prisoedd ynni, ac felly rŷm ni'n gyfrifol, mewn ffordd, am ddadlau dros system ynni llai dibynnol ar garbon, achos mae hynny yn ei thro yn codi prisoedd i fyny i'r cwsmeriaid mwyaf tlawd yn ein cymdeithas. Ond beth sy'n ddiddorol yw bod prisoedd ynni yng Nghymru yn uwch o lawer na gweddill y Deyrnas Gyfunol, ond rŷm ni'n cynhyrchu llai o ynni adnewyddol na gweddill y Deyrnas Gyfunol. Felly, y canran o drydan sy'n cael ei gynhyrchu gan ffynonellau adnewyddol yng Nghymru ar hyn o bryd yw tua 20 y cant; yn yr Alban mae'n ddwbl hynny, dros 42 y cant; yng Ngogledd Iwerddon mae e'n 26 y cant; a hyd yn oed yn Lloegr mae'n uwch na Chymru, rhyw 2 y cant yn uwch. Felly, nid oes cyswllt amlwg rhwng cynhyrchu ynni adnewyddol a phris yr ynni mae'r cwsmer yn ei dalu amdano. Mae'r farchnad yn llawer mwy cymhleth na hynny. Y ffaith amdani hefyd yw ein bod ni yn cadw problemau at y dyfodol wrth inni gario ymlaen gyda system o ddosbarthu ynni sydd yn hynod ganoledig, sydd ddim wedi ei dosbarthu yn lleol, sydd ddim wedi'i datganoli yn yr ystyr yna, ac sydd ddim felly yn addas ar gyfer y fath o gynhyrchu ynni y byddwn ni'n cael yn fuan iawn, iawn. Un o'r pethau yna yw rhywbeth rŷm ni wedi trafod eisoes gydag Ysgrifennydd y Cabinet, sef y symudiad tuag at gerbydau o bob math yn rhedeg ar drydan, neu yn sicr hydrogen, yn enwedig ar gyfer cludiant. Y morlyn llanw - rŷm ni'n ei gefnogi yn gryf iawn ac yn siomedig nad yw'n cael ei adlewyrchu ym maniffesto Deyrnas Gyfunol y Blaid Geidwadol, er ei fod ym maniffesto pob plaid arall. Ond mae morlyn llanw hefyd yn gofyn, yn enwedig wrth ddatblygu morlynnoedd llanw yn y gogledd ac ym môr Hafren, am system ddosbarthu fwy lleol lle mae pobl leol yn gweld mwy o fudd o'r buddsoddiad sy'n cael ei wneud mewn ynni adnewyddol. Nawr, er bod mwy yn cael ei ddatganoli i Gymru o ran cydsynio cynlluniau ynni, hyd at 350 MW, mae'n wir i ddweud bod y system gyllidol y tu ôl i ddatblygu ynni o bob math yn mynd i aros yn Llundain. Yn y cyd-destun hwnnw hefyd, mae sefydlu cwmni ynni i Gymru yn mynd i fod, yn ein barn ni, o fudd. Felly, beth all cwmni o'r fath ei wneud? Wel, yn fras iawn, yn yr adroddiad rŷm ni wedi'i gomisiynu, mae'n edrych ar sut y gall gwmni brynu mewn 'bulk', felly prynu ynni ar ran cwsmeriaid yng Nghymru a phasio'r arbedion ymlaen yn y cyd-destun hynny. Rŷm ni'n edrych ar sut fyddai cwmni ynni yn gallu bod yn gerbyd i fod yn rhan o ddarparu rhai o amcanion eraill Llywodraeth Cymru, er enghraifft insiwleiddio, gwella ansawdd tai, effeithlonrwydd ynni ac ati. Rŷm ni'n defnyddio'r cwmni yma fel cerbyd i wneud hynny. Gall y cwmni fod yn rhyw fath o amlen ar gyfer buddsoddi mewn ynni adnewyddol. Nid wyf yn meddwl ei bod yn cael ei gydnabod yn eang iawn, yn sicr, fod Llywodraeth Cymru eisoes yn buddsoddi, i fod yn deg, yn helaeth mewn ynni adnewyddadwy. Rydw i'n credu bod gyda nhw fuddsoddiad mewn fferm haul yn Nhrefynwy, yn sir Fynwy yn rhywle - rhai miliynau wedi mynd mewn i hynny. Rŷm ni hefyd yn gweld llawer iawn o gymunedau lleol yn casglu yn lleol i fuddsoddi. Mae menter Awel Aman Tawe yn enghraifft dda iawn o hynny, ac rwy'n eu llongyfarch nhw ar gyrraedd y nod wythnos yma, rydw i'n meddwl, o dros £5 miliwn. Ond pa faint yn well y byddai hi petai cwmni cenedlaethol yn gallu cydlynu'r ymdrechion hyn, ennill gwell bargeinion yn y farchnad, yn y ddinas, fel petai, ar gyfer buddsoddiad, ac yn ei dro, basio ymlaen y ymlaen yn fwy agos at y cwsmer. Byddai cwmni ynni cenedlaethol hefyd yn gallu arwain ymchwil - [Torri ar draws.] Indeed. I'll give way, yes.