English: Thank you, Minister, for bringing forward today's statement on the non-domestic rates reform. As we know, business rates continue to be a huge concern for many businesses up and down Wales, with the Federation of Small Businesses conducting a survey ahead of the 2021 Senedd elections finding that business rates were the main issue facing businesses, with 99 per cent of those responding believing that action to alleviate these would have a positive impact on their business and the economy. For too long, our local businesses and high streets have been left to slowly decline under the pressure of the highest business rates in Britain. On this side of the benches, we would much prefer to see business rates abolished for small businesses and reform this outdated tax on growth. Now more than ever is the time for Welsh Government to make a difference and support our businesses. So, when seeing this item on the agenda today, I was looking forward to seeing the Minister bring forward some true reform, and it's clearly needed in this area, but I am disappointed, Minister, I must say, at the lack of detail within today's statement. I appreciate that it may be more of an overview today, but I would like just to speak briefly on how we can see more detail behind the comments that are in here today. And I have challenged in the past the use of the word 'reform' when referring to council tax. And again the word here is used, reform, but we're not seeing a huge amount of reform taking place - it's more perhaps tweaking around the edges. And through your statement, Minister, phrases that are used in here, such as 'we will continue to work', 'we will continue to explore', 'we've listened to calls', 'we aim to bring forward', 'we will be taking initial steps', 'we are further developing', 'we will undertake a review' - none of those seem to be committing to a direction or an area of this reform that is needed. And I'm sure many of those affected by non-domestic rates reform, and the 99 per cent of those businesses who see business rates as the biggest issue facing them, they would like to know what it is you are actually doing and what you will do, and how people and businesses will benefit from this reform. I just don't get an idea today, from what you've shared, as to what you see the key issues are and what you see the solutions are to resolving them as a Government. In your statement, Minister, you also suggest that this piece of work could take four years. I'd really be interested to understand why you think it's going to take so long for this reform to take place. On the positive side, though, I was really glad to see your comments on the role that's played by local government, stating their experience and dedication being integral to the effective collection and administration of local taxes, including the role that they carried out during the pandemic, and, as true champions of local government, we do welcome further powers being given to councils and look forward to further regulations being brought forward in April 2023. I'd be interested to know if you foresee any further powers being given to local government when it comes to non-domestic rates reform as well. Finally, Minister, I was intrigued to see that you'll continue to explore the potential for land value tax as a replacement for non-domestic rates. However, it's a shame we haven't been given any further information on this today. And Minister, as you'll be aware, business rates in Wales are still higher than elsewhere in the UK. Of course, I'm sure you'll relate the Welsh Government's small business rate relief scheme, which has helped many small businesses, but it doesn't change the fact that non-domestic rates in Wales are still higher, with the multiplier in Wales being 53.5p, and in England the standard multiplier being 51.2p. So, in light of this, Minister, I would like to know if you could outline how your proposed reforms will ensure that those businesses in Wales aren't put at a disadvantage to businesses elsewhere. Diolch yn fawr iawn. Thank you.
Welsh: Diolch, Gweinidog, am gyflwyno'r datganiad heddiw ar ddiwygio ardrethi annomestig. Fel y gwyddom, mae ardrethi busnes yn parhau i fod yn bryder enfawr i lawer o fusnesau ar hyd a lled Cymru, a chynhaliodd y Ffederasiwn Busnesau Bach arolwg cyn etholiadau'r Senedd yn 2021 a ganfu mai ardrethi busnes oedd y brif broblem sy'n wynebu busnesau, wrth i 99 y cant o'r rhai a ymatebodd gredu y byddai camau i liniaru'r rhain yn cael effaith gadarnhaol ar eu busnes a'r economi. Am ormod o amser, mae ein busnesau lleol a'n strydoedd mawr wedi eu gadael i ddirywio'n araf o dan bwysau'r ardrethi busnes uchaf ym Mhrydain. Ar yr ochr hon i'r meinciau, byddai'n llawer gwell gennym weld ardrethi busnes yn cael eu diddymu ar gyfer busnesau bach a diwygio'r dreth hen ffasiwn hon ar dwf. Yn fwy nag erioed, nawr yw'r amser i Lywodraeth Cymru wneud gwahaniaeth a chefnogi ein busnesau. Felly, pan welais yr eitem hon ar yr agenda heddiw, roeddwn i'n edrych ymlaen at weld y Gweinidog yn cyflwyno rhywfaint o ddiwygio gwirioneddol, ac mae'n amlwg bod ei angen yn y maes hwn, ond rwyf i wedi fy siomi, Gweinidog, mae'n rhaid i mi ddweud, gyda'r diffyg manylion yn y datganiad heddiw. Rwy'n sylweddoli efallai ei fod yn fwy o drosolwg heddiw, ond hoffwn i siarad yn fyr am sut y gallwn ni weld mwy o fanylion y tu ôl i'r sylwadau sydd yma heddiw. Ac rwyf i wedi herio yn y gorffennol y defnydd o'r gair 'diwygio' wrth gyfeirio at y dreth gyngor. Ac eto, dyma'r gair yn cael ei ddefnyddio, diwygio, ond nid ydym yn gweld llawer iawn o ddiwygio'n digwydd - efallai ei fod yn fwy o addasu o amgylch yr ymylon. A thrwyddi draw yn eich datganiad, Gweinidog, mae ymadroddion yn cael eu defnyddio yma, fel 'byddwn yn parhau i weithio', 'byddwn yn parhau i archwilio', 'rydym wedi gwrando ar alwadau', 'ein nod yw cyflwyno', 'byddwn yn cymryd camau cychwynnol', 'rydym yn datblygu ymhellach', 'byddwn yn cynnal adolygiad' - nid yw'n ymddangos bod yr un ohonyn nhw yn ymrwymo i gyfeiriad neu faes o'r diwygiad hwn sydd ei angen. Ac rwy'n siŵr bod llawer o'r rhai hynny y mae diwygio ardrethi annomestig yn effeithio arnyn nhw, a'r 99 y cant o'r busnesau hynny sy'n ystyried mai ardrethi busnes yw'r broblem fwyaf sy'n eu hwynebu, yn dymuno gwybod beth rydych chi'n ei wneud mewn gwirionedd a beth fyddwch chi'n ei wneud, a sut y bydd pobl a busnesau yn cael budd o'r diwygiad hwn. Ond nid wyf i'n cael syniad heddiw, o'r hyn yr ydych wedi ei rannu, ynglŷn â'r hyn yr ydych chi'n ei ystyried yw'r materion allweddol a'r hyn yr ydych chi'n ei ystyried yw'r atebion i'w datrys fel Llywodraeth. Yn eich datganiad, Gweinidog, rydych chi hefyd yn awgrymu y gallai'r darn hwn o waith gymryd pedair blynedd. Byddai gen i ddiddordeb mawr mewn deall pam rydych chi'n meddwl y bydd yn cymryd cymaint o amser i'r diwygiad hwn ddigwydd. Serch hynny, ar yr ochr gadarnhaol, roeddwn i'n falch iawn o weld eich sylwadau ynglŷn â'r rhan y mae llywodraeth leol yn ei chwarae, gan ddweud bod eu profiad a'u hymroddiad yn rhan annatod o gasglu a gweinyddu trethi lleol yn effeithiol, gan gynnwys y gwaith y gwnaethon nhw yn ystod y pandemig, ac, fel gwir hyrwyddwyr llywodraeth leol, rydym ni yn croesawu rhoi rhagor o bwerau i gynghorau ac yn edrych ymlaen at gyflwyno rheoliadau pellach ym mis Ebrill 2023. Byddai'n dda gen i wybod a ydych chi'n rhagweld y bydd unrhyw bwerau ychwanegol yn cael eu rhoi i lywodraeth leol o ran diwygio ardrethi annomestig hefyd. Yn olaf, Gweinidog, roedd yn ddiddorol i mi weld y byddwch yn parhau i archwilio'r posibilrwydd o dreth ar werth tir yn lle ardrethi annomestig. Fodd bynnag, mae'n drueni nad ydym wedi cael rhagor o wybodaeth am hyn heddiw. A Gweinidog, fel y gwyddoch chi, mae ardrethi busnes yng Nghymru yn dal i fod yn uwch nag mewn rhannau eraill o'r DU. Wrth gwrs, rwy'n siŵr y byddwch chi'n cyfeirio at gynllun rhyddhad ardrethi busnesau bach Llywodraeth Cymru, sydd wedi helpu llawer o fusnesau bach, ond nid yw'n newid y ffaith bod ardrethi annomestig yng Nghymru yn dal i fod yn uwch, gyda lluosydd yng Nghymru o 53.5c, ac yn Lloegr y lluosydd safonol yw 51.2c. Felly, yng ngoleuni hyn, Gweinidog, hoffwn i wybod a allech chi amlinellu sut y bydd eich diwygiadau arfaethedig yn sicrhau nad yw'r busnesau hynny yng Nghymru o dan anfantais o'u cymharu â busnesau mewn mannau eraill. Diolch yn fawr iawn. Diolch.