English: Thank you, Presiding Officer. I really am pleased to respond to today's debate across Members, and I thank people for the thoughtful way in which they've approached the issue. We, of course, recognise the importance of this issue for people right across Wales, and I'm happy to say that, together with the NHS, the Welsh Government has made major advancements in the treatment and management of viral hepatitis, a number of which have been recognised by a variety of Members across the Chamber, and I'm pleased to have the opportunity to talk about that some more today. The Welsh Government, of course, has been committed to tackling the burden of blood-borne viruses for more than a decade. We funded the blood-borne virus action plan for Wales up to 2014, and laid the foundations for the even more successful hepatology services that we now have. When that funding was made available, it was on the understanding that health boards would invest in these services and develop the resource to prevent and treat viral hepatitis, and I really am proud that Wales has a strong and effective clinical hepatology network led, as Julie Morgan said in her introduction, by Dr Brendan Healy. That network co-ordinates the treatment of those identified with both hepatitis B and C. I want to pause there for a moment to recognise not just the work of Dr Healy but, actually, the whole network, because this is something that colleagues in England don't have - they don't have the same unified approach to treatment, the way in which we're using best value treatments, both in terms of finance and outcome for the citizen, and some of the colleagues in England look on with a degree of, I wouldn't say just envy, but they think it's a standard and an approach to aspire to that is being pioneered and led successfully by our clinicians in Wales, and absolutely benefits the patients in so doing. It's a model, in many ways, for services across the country - they need to collaborate and co-operate across the whole country to have a unified approach that is actually focused on improvement. The all-Wales hepatitis C roll-out programme was initiated in 2014, and part of this is to make the best use of the new wave of more effective antiviral medication, in particular, as Julie Morgan said, interferon-free medication. That started by being initially very expensive to treat, but, actually, there's a much longer term saving, both in financial terms, but also - mentioning my constituent Mr Thomas, who has a young family - a significant improvement in the overall well-being, not just in the medical sense, of people who receive the treatment, with quite startling cure rates for people as a result of that successful introduction. That has received both national and international recognition. We've treated more than 1,000 patients in the last 18 months, and I'm proud to say we've now treated all of the patients who are known to services in Wales and who are still accessing care. That is a remarkable step forward made by our service. We recognise, though, that there are individuals at risk of both hepatitis B and C who do not access traditional healthcare settings, and there are numerous projects already under way in development across Wales to address this - again, recognised in the comments of people earlier in the debate on how do we get to those people who are harder to reach and don't always access care services, either individually or even consistently. Those projects will look at ways to increase awareness of hepatitis C infection, to provide access to simpler diagnostic tests in community settings for those at risk - and, again, there's a point here about developing and not just standing still in our service - and also to ensure that individuals who are infected are able to access treatment. These projects, along with the all-Wales hepatitis C roll-out programme are led and guided by the Welsh viral hepatitis sub-group that Julie Morgan, again, referred to. They're a sub-group of the liver disease implementation group - one of our, again, short, snappy titles in the world of health. But the importance of this group - and it is really important - is that it's comprised of clinicians, nurse specialists, patient representatives, the third sector, pharmacy, laboratory staff, substance misuse services, health protection staff and Welsh Government officials. Again, that's a feature of our approach here in Wales - genuinely taking advantage of the fact that, as a small country, we should be able to bring together the right group of people within the same room to make genuinely national choices and then expect that to be got on and delivered on a national basis. I want to thank all of those who have led on this work across all sectors and who have contributed to the very real success of the programme so far. On 28 May last year, the World Health Assembly, the decision-making body of the World Health Organization, adopted a global health sector strategy on viral hepatitis. That strategy introduced the first ever global targets for viral hepatitis B and C control, including the goal of elimination of viral hepatitis by 2030. Achieving these targets will mean that the diagnosis and treatment of viral hepatitis is prioritised in public health services. I am pleased to confirm again today to Members that Wales has signed up to and is committed to the World Health Organization target to eliminate hepatitis B and C. To reflect this, the Welsh viral hepatitis sub-group has amended its own term of reference to reflect the leadership and guidance that will be required from it to ensure that the elimination targets are achieved. We've already made huge progress against these targets, and the sub-group is developing a draft framework of actions that will be required over the coming years to achieve our goal. Officials in the Government will receive the draft framework this month. I expect them to include consideration of how to identify and test hard-to-reach groups; testing and treating in community settings; and an assurance that all those with the infection will have the opportunity to be tested and treated. The framework will provide the basis for guidance on the next steps, which will be issued to the NHS this summer. We have what it takes here in Wales to prevent hepatitis B and C, and Wales, amongst other UK countries, has a strong preventative agenda. We have effective and targeted hepatitis A and B vaccination programmes, and the current uptake for those vaccinations is 95 per cent. From September this year, the hepatitis B vaccine will be incorporated into the routine infant programme, and all babies will be offered it at two, three and four months of age. All pregnant women are offered hepatitis B testing as part of antenatal screening, and all babies born to mothers who test positive for hepatitis B are managed according to clinical guidelines. We're able to effectively prevent mother-to-child transmission of the hepatitis B virus through timely hep B virus birth-dose vaccination. As Hefin David mentioned, we already have a well-established needle exchange programme in community pharmacies, ensuring access to sterile injecting equipment and effective drug dependence treatment, in order to prevent and control epidemics of viral hepatitis B and C. The majority of the current ongoing transmission of hepatitis C occurs within people who inject drugs, and we therefore prioritise the identification of individuals with hepatitis C within these communities and in providing treatment. For those already infected, new oral, well-tolerated medicines and treatment regimens for people with chronic hepatitis C virus infection are achieving cure rates of over 90 per cent, as Julie Morgan mentioned in her remarks. And that effective treatment is also available for people with chronic hepatitis B virus infection, although for most people, such treatment needs to be lifelong. Suppressing the virus limits damage to the liver, and often it is liver damage that causes people to lose their lives. These treatments reduce the risk of long-term complications of hepatitis B and C, including cirrhosis and liver cancer. As a consequence, cost to the NHS is reduced, as these conditions are very expensive to manage. It also reduces the requirement for liver transplantation - again, a costly and complicated procedure and a resource that is in great demand. The most recent data suggest that we're at least seeing a downward trend in liver transplants and deaths. We're fortunate in Wales that we do have generally excellent services, with a proven expertise to lead and support these, and that those at risk can be confident that every opportunity will be taken to provide for their care. I will receive updates on progress through the viral hepatitis sub-group, and I will of course keep Members informed of this work.
Welsh: Diolch i chi, Llywydd. Rwy'n hynod o falch o ymateb i'r ddadl heddiw gan yr Aelodau, a diolch i bobl am y modd ystyriol y maent wedi ymdrin â'r mater hwn. Rydym yn cydnabod pwysigrwydd y mater hwn i bobl ledled Cymru, wrth gwrs, ac rwy'n falch o ddweud bod Llywodraeth Cymru, gyda'r GIG, wedi gwneud camau mawr ymlaen yn trin a rheoli hepatitis feirysol, a chafodd nifer ohonynt eu cydnabod gan amryw o'r Aelodau ar draws y Siambr, ac rwy'n falch o gael y cyfle i siarad ychydig yn fwy am hynny heddiw. Mae Llywodraeth Cymru, wrth gwrs, wedi ymrwymo i fynd i'r afael â baich feirysau a gludir yn y gwaed ers mwy na degawd. Ariannwyd cynllun gweithredu Cymru ar gyfer feirysau a gludir yn y gwaed gennym hyd at 2014, a gosodasom y sylfeini ar gyfer y gwasanaethau hepatoleg hyd yn oed yn fwy llwyddiannus sydd gennym yn awr. Pan ryddhawyd y cyllid hwnnw, gwnaed hynny ar y ddealltwriaeth y byddai byrddau iechyd yn buddsoddi yn y gwasanaethau hyn ac yn datblygu adnoddau i atal a thrin hepatitis feirysol, ac rwy'n falch iawn fod gan Gymru rwydwaith hepatoleg clinigol cadarn ac effeithiol o dan arweiniad y Dr Brendan Healy, fel y dywedodd Julie Morgan yn ei chyflwyniad. Mae'r rhwydwaith yn cydlynu triniaeth y rhai y nodwyd eu bod â hepatitis B ac C. Rwyf am oedi yn y fan honno am ennyd i gydnabod, nid yn unig gwaith Dr Healy ond y rhwydwaith cyfan mewn gwirionedd, gan fod hyn yn rhywbeth nad oes gan gydweithwyr yn Lloegr mohono - nid oes ganddynt yr un ymagwedd unedig tuag at driniaeth, y ffordd y defnyddiwn driniaethau gwerth gorau, o ran cyllid a chanlyniad i'r dinesydd, ac mae rhai o'r cydweithwyr yn Lloegr yn edrych ar hyn gyda rhywfaint o, ni fyddwn yn dweud cenfigen yn unig, ond maent yn credu ei bod yn safon ac yn ymagwedd i anelu ati sy'n cael ei harloesi a'i harwain yn llwyddiannus gan ein clinigwyr yng Nghymru, ac mae'n bendant o fudd i gleifion yn hynny o beth. Mewn sawl ffordd mae'n fodel ar gyfer gwasanaethau ar draws y wlad - mae angen iddynt gydweithio a chydweithredu ar draws y wlad gyfan i gael dull unedig sy'n canolbwyntio mewn gwirionedd ar wella. Cychwynnwyd y rhaglen hepatitis C i'w chyflwyno ar draws Cymru gyfan yn 2014, a rhan o hyn yw gwneud y defnydd gorau o'r don newydd o feddyginiaeth wrthfeirysol fwy effeithiol, yn enwedig meddyginiaeth ddi-interfferon, fel y dywedodd Julie Morgan. Dechreuodd hynny drwy fod yn ddrud iawn i'w drin ar y cychwyn, ond mewn gwirionedd, ceir arbedion sy'n llawer mwy hirdymor, yn ariannol, ond hefyd - i grybwyll fy etholwr Mr Thomas, sydd â theulu ifanc - gwelliant sylweddol o ran lles cyffredinol y bobl sy'n cael y driniaeth, ac nid yn unig yn yr ystyr feddygol, gyda chyfraddau gwella eithaf trawiadol i bobl yn sgil cyflwyno'r driniaeth yn llwyddiannus. Mae hynny wedi cael cydnabyddiaeth genedlaethol a rhyngwladol. Rydym wedi trin mwy na 1,000 o gleifion yn y 18 mis diwethaf, ac rwy'n falch o ddweud ein bod yn awr wedi trin yr holl gleifion y gŵyr y gwasanaethau yng Nghymru amdanynt ac sy'n dal i gael gofal. Mae hwnnw'n gam hynod ymlaen a wnaed gan ein gwasanaeth. Rydym yn cydnabod, fodd bynnag, fod yna unigolion sy'n wynebu risg o ddal hepatitis B ac C nad ydynt yn defnyddio lleoliadau gofal iechyd traddodiadol, ac mae nifer o brosiectau eisoes yn cael eu datblygu ledled Cymru i fynd i'r afael â hyn - a chafodd hyn eto ei gydnabod yn sylwadau pobl yn gynt yn y ddadl ar sut y cyrhaeddwn y bobl sy'n anodd eu cyrraedd ac nad ydynt bob amser yn defnyddio gwasanaethau gofal, naill ai'n unigol neu hyd yn oed yn gyson. Bydd y prosiectau hynny'n edrych ar ffyrdd o gynyddu ymwybyddiaeth o haint hepatitis C, er mwyn darparu mynediad at brofion diagnostig symlach mewn lleoliadau cymunedol i'r rhai sy'n wynebu risg - ac unwaith eto, mae pwynt yma ynglŷn â datblygu ac nid sefyll yn llonydd yn ein gwasanaeth - a hefyd i sicrhau bod unigolion sydd wedi'u heintio yn gallu cael mynediad at driniaeth. Mae'r prosiectau hyn, ynghyd â'r rhaglen hepatitis C a gyflwynir ar draws Cymru yn cael eu harwain a'u cyfeirio gan is-grŵp hepatitis feirysol Cymru y cyfeiriodd Julie Morgan ato, unwaith eto. Maent yn is-grŵp o'r grŵp gweithredu ar glefyd yr afu - un o'n teitlau byr a bachog unwaith eto yn y byd iechyd. Ond pwysigrwydd y grŵp hwn - ac mae'n wirioneddol bwysig - yw ei fod wedi'i ffurfio o glinigwyr, nyrsys arbenigol, cynrychiolwyr cleifion, y trydydd sector, fferyllwyr, staff labordy, gwasanaethau camddefnyddio sylweddau, staff diogelu iechyd a swyddogion Llywodraeth Cymru. Unwaith eto, dyna un o nodweddion ein dull o weithredu yma yng Nghymru - mynd ati o ddifrif i fanteisio ar y ffaith y dylem, fel gwlad fach, allu dwyn ynghyd y grŵp cywir o bobl yn yr un ystafell i wneud dewisiadau gwirioneddol genedlaethol a disgwyl wedyn i hynny gael ei ddatblygu a'i ddarparu ar sail genedlaethol. Hoffwn ddiolch i bawb sydd wedi arwain ar y gwaith hwn ar draws pob sector ac sydd wedi cyfrannu at lwyddiant gwirioneddol y rhaglen hyd yn hyn. Ar 28 Mai y llynedd, mabwysiadodd Cynulliad Iechyd y Byd, y corff sy'n gwneud penderfyniadau yn Sefydliad Iechyd y Byd, strategaeth sector iechyd fyd-eang ar gyfer hepatitis feirysol. Cyflwynodd y strategaeth honno y targedau byd-eang cyntaf erioed ar gyfer rheoli hepatitis B ac C feirysol, gan gynnwys y nod o gael gwared ar hepatitis feirysol erbyn 2030. Bydd cyflawni'r targedau hyn yn golygu bod diagnosis a thriniaeth hepatitis feirysol yn cael eu blaenoriaethu yn y gwasanaethau iechyd cyhoeddus. Mae'n bleser gennyf gadarnhau eto heddiw wrth yr Aelodau fod Cymru wedi cytuno ac wedi ymrwymo i darged Sefydliad Iechyd y Byd i ddileu hepatitis B ac C. I adlewyrchu hyn, mae is-grŵp hepatitis feirysol Cymru wedi diwygio ei gylch gwaith ei hun i adlewyrchu'r arweiniad a'r canllawiau a fydd yn ofynnol ganddo er mwyn sicrhau bod y targedau dileu yn cael eu cyrraedd. Rydym eisoes wedi gwneud cynnydd aruthrol yn erbyn y targedau hyn, ac mae'r is-grŵp yn datblygu fframwaith drafft o'r camau gweithredu y bydd eu hangen dros y blynyddoedd nesaf i gyflawni ein nod. Bydd swyddogion yn y Llywodraeth yn derbyn y fframwaith drafft y mis hwn. Rwy'n disgwyl iddynt gynnwys ystyriaeth o sut i ganfod a chynnal profion ar grwpiau anodd eu cyrraedd; profion a thriniaeth mewn lleoliadau cymunedol; a sicrwydd y bydd pawb sydd â'r haint yn cael cyfle i gael profion a thriniaeth. Bydd y fframwaith yn darparu'r sylfaen i ganllawiau ar y camau nesaf, a fydd yn cael eu dosbarthu i'r GIG yn ystod yr haf. Mae gennym yr hyn sydd ei angen yma yng Nghymru i atal hepatitis B ac C, ac mae gan Gymru, ymhlith gwledydd eraill y DU, agenda ataliol gref. Mae gennym raglenni brechu effeithiol ac wedi'u targedu ar gyfer hepatitis A a B, ac mae'r nifer sy'n cael eu brechu ar hyn o bryd yn 95 y cant. O fis Medi eleni, bydd brechlyn hepatitis B yn cael ei ymgorffori yn y rhaglen arferol ar gyfer babanod, a chaiff ei gynnig i fabanod yn ddau, tri a phedwar mis oed. Mae pob menyw feichiog yn cael cynnig profion hepatitis B fel rhan o'r drefn sgrinio cyn-geni, ac mae pob baban a enir i famau sy'n cael canlyniad positif ar gyfer hepatitis B yn cael eu trin yn unol â chanllawiau clinigol. Rydym yn gallu atal feirws hepatitis B rhag cael ei drosglwyddo o fam i blentyn yn effeithiol drwy roi brechiad feirws hep B amserol adeg yr enedigaeth. Fel y crybwyllodd Hefin David, mae gennym raglen gyfnewid nodwyddau eisoes sydd wedi'i sefydlu'n dda mewn fferyllfeydd cymunedol, gan sicrhau mynediad at gyfarpar chwistrellu di-haint a thriniaeth effeithiol ar gyfer dibyniaeth ar gyffuriau er mwyn atal a rheoli epidemigau o hepatitis B ac C feirysol. Mae'r rhan fwyaf o'r achosion parhaus o drosglwyddo hepatitis C ar hyn o bryd yn digwydd ymhlith pobl sy'n chwistrellu cyffuriau, ac felly rydym yn blaenoriaethu'r gwaith o ganfod unigolion â hepatitis C yn y cymunedau hyn a darparu triniaeth. I'r rhai sydd eisoes wedi'u heintio, mae meddyginiaethau drwy'r geg a oddefir yn dda a gweithdrefnau triniaethau newydd i bobl â haint feirws hepatitis C cronig yn gweld cyfraddau gwella o dros 90 y cant, fel y crybwyllodd Julie Morgan yn ei sylwadau. Ac mae'r driniaeth effeithiol honno ar gael hefyd i bobl â haint feirws hepatitis B cronig hefyd, er bod angen i driniaeth o'r fath bara drwy gydol oes y rhan fwyaf o bobl. Mae llethu'r feirws yn cyfyngu ar y niwed i'r afu, ac yn aml, niwed i'r afu sy'n peri i bobl golli eu bywydau. Mae'r triniaethau hyn yn lleihau'r perygl o gymhlethdodau hirdymor yn sgil hepatitis B ac C, yn cynnwys sirosis a chanser yr afu. O ganlyniad, caiff y gost i'r GIG ei lleihau, gan fod y cyflyrau hyn yn ddrud iawn i'w rheoli. Mae hefyd yn lleihau'r galw am drawsblannu'r afu - sydd unwaith eto yn llawdriniaeth gostus a chymhleth ac yn adnodd y mae galw mawr amdano. Mae'r data diweddaraf yn awgrymu ein bod o leiaf yn gweld tuedd ar i lawr yn nifer y trawsblaniadau afu a marwolaethau. Rydym yn ffodus yng Nghymru fod gennym wasanaethau ardderchog ar y cyfan, gydag arbenigedd profedig i arwain a chefnogi hyn, ac y gall y rhai sy'n wynebu risg fod yn hyderus y manteisir ar bob cyfle i ddarparu ar gyfer eu gofal. Byddaf yn cael y wybodaeth ddiweddaraf am gynnydd drwy'r is-grŵp hepatitis feirysol, ac wrth gwrs, byddaf yn rhoi gwybod i'r Aelodau am y gwaith hwn.