English: Thank you, Presiding Officer. The Welsh health survey gives us an overview of the state of the nation's health. It covers health status, health service use and health-related behaviour. I'm making a statement today on the headline messages, but there will be more learning and analysis of the survey later in the year. The recently published Welsh health survey 2015 shows us that 19 per cent of adults currently smoke. That's down from 26 per cent in 2003 to 2004. This significant reduction means that we have surpassed the Welsh Government aim to reduce smoking rates to 20 per cent by 2016. We are now well on track to achieve the ambitious target to reduce smoking levels to 16 per cent by 2020 - and we didn't always think that we'd get there. This progress is testament to the efforts of a range of professionals who have worked to discourage in particular young people from starting to smoke, and the advice and support given to smokers who want help to quit. I'm pleased to recognise that the people of Wales have embraced a change in culture so that smoke-free environments are now the norm. It's important that we maintain and enhance our efforts. We know that smoking kills and causes harm. We need to act so that young people do not start smoking and smokers who want to quit receive the best support available. With this in mind, we're currently reviewing the tobacco control action plan to ensure that we continue to make every effort to further reduce smoking levels in Wales. We have, for the first time, specific information about the number of e-cigarette users in Wales. Fifteen per cent of adults have ever tried e-cigarettes; with 6 per cent being current users, and 59 per cent of current users are also current smokers. These figures are comparable to the findings from surveys elsewhere in the UK, and we will continue to keep the evidence on e-cigarette use under review. Whilst levels of alcohol consumption have not fallen this year, they do remain at the lowest levels since these questions were introduced in 2008. Overall, alcohol consumption amongst younger adults has reduced, but there has been a slight increase in older adults. Tackling alcohol misuse remains a priority for the Welsh Government and our actions will be set out in the new substance misuse delivery plan. The actions will include a strong focus on tackling the harms associated with risky drinking behaviours, particularly amongst older adults. We expect to publish that plan before the summer recess. Our actions to reduce the harms caused by alcohol are underpinned by new UK chief medical officers' guidelines, which were published in January this year. These include a single low-risk limit of 14 units a week for both men and women, and make clear that drinking any level of alcohol increases the risk of a range of cancers and other disease. The new guidelines also reinforce the message that there is no safe level of alcohol to drink during pregnancy. We will continue to press the case for introducing a minimum unit price for alcohol in Wales. Such action would specifically target the heaviest drinkers to prevent the harms caused by excessive alcohol intake, whilst minimising the impact on moderate drinkers. The survey also provides us with an indication of the proportion of the population who are either overweight or obese. The Minister for Social Services and Public Health highlighted last week that there has been a slow but steady increase in the number of adults classed as overweight or obese since the survey started in 2003-04. During this 11-year period, the proportion of adults classed as overweight or obese has risen from 54 per cent to 59 per cent, and obesity alone has increased from 18 per cent to 24 per cent. Levels also increase with deprivation and are highest in middle age. Put simply, we know that the cause of people being overweight and obese is an imbalance between calories consumed and calories expended. So it's not surprising that the data also show levels of physical activity are not improving, and only a third of adults report eating their five portions of fruit and vegetables each day, which is a widely used indicator of a healthy balanced diet. Improving the well-being of people in Wales, and enabling them to eat better and move more is a key manifesto commitment for us, and my portfolio brings together a number of the components to take this agenda forward. The recently enacted Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 has at its core an intention to improve the health, social, economic, environmental and cultural well-being of Wales. To fulfil the ambitions of the Act, we will have to become a society in which physical and mental well-being is maximised and behaviours that benefit future health are understood. Increasing physical activity levels and improving our diet are key components to achieving the ambitions within the Act. A national physical activity director has been jointly appointed by the Welsh Government, Sport Wales and Public Health Wales to develop recommendations to improve levels of physical activity. Together with work on education and behaviour change, we are also working to influence the food environment. We are expanding nutritional standards in more settings, and we're currently developing them for both care homes and early-years settings. We will also need to work with the food industry at both Welsh and UK levels. We need to influence the availability of healthier products and encourage the use of the UK Government's front-of-pack nutrition labelling scheme and responsible promotion and marketing. My predecessor, of course, pressed for stronger UK Government action on sugar and a strengthening of the restriction on advertising of unhealthy foods to children. We were pleased to hear the announcement of the UK sugar levy. However, the levy in itself will not resolve all of our challenges around sugar consumption. Whilst I am of course encouraged to see a decline in the number of adults smoking in Wales, overall it is clear that many of us continue to eat and drink too much and are not exercising enough. Supporting and encouraging people to take small steps to improve their lifestyle and reduce the risk of preventable illness remains a priority for the Welsh Government. However, this is not something the Welsh Government can do alone. It requires joint action from a wide range of organisations from the public, private and voluntary sectors and, of course, from individuals themselves.
Welsh: Diolch i chi, Lywydd. Mae arolwg iechyd Cymru yn rhoi trosolwg i ni o gyflwr iechyd y genedl. Mae'n cynnwys statws iechyd, y defnydd o wasanaethau iechyd ac ymddygiad sy'n gysylltiedig ag iechyd. Rwy'n gwneud datganiad heddiw ar y prif negeseuon, ond ceir mwy o ddysgu a dadansoddiad o'r arolwg yn ddiweddarach yn y flwyddyn. Mae arolwg iechyd Cymru 2015, a gyhoeddwyd yn ddiweddar, yn dangos i ni fod 19 y cant o oedolion yn ysmygu ar hyn o bryd. Mae hynny i lawr o 26 y cant yn 2003 i 2004. Mae'r lleihad sylweddol hwn yn golygu ein bod wedi rhagori ar nod Llywodraeth Cymru i leihau cyfraddau ysmygu i 20 y cant erbyn 2016. Rydym yn awr ar y trywydd iawn i gyrraedd y targed uchelgeisiol o leihau lefelau ysmygu i 16 y cant erbyn 2020-ac nid oeddem wedi meddwl y byddem yn cyrraedd yno bob amser. Mae'r cynnydd hwn yn dyst i ymdrechion ystod o weithwyr proffesiynol sydd wedi gweithio i annog pobl ifanc yn enwedig rhag dechrau ysmygu, a'r cyngor a'r gefnogaeth a roddir i ysmygwyr sydd am roi'r gorau iddi. Rwy'n falch o gydnabod bod pobl Cymru wedi croesawu'r newid yn y diwylliant fel mai amgylcheddau di-fwg yw'r norm bellach. Mae'n bwysig ein bod yn cynnal ac yn gwella ein hymdrechion. Rydym yn gwybod bod ysmygu'n lladd ac yn achosi niwed. Mae angen inni weithredu fel nad yw pobl ifanc yn dechrau ysmygu a bod ysmygwyr sydd am roi'r gorau iddi yn cael y cymorth gorau sydd ar gael. Gyda hyn mewn golwg, rydym ar hyn o bryd yn adolygu'r cynllun gweithredu ar reoli tybaco i sicrhau ein bod yn parhau i wneud popeth o fewn eich gallu i leihau lefelau ysmygu ymhellach yng Nghymru. Mae gennym, am y tro cyntaf, wybodaeth benodol am y nifer o ddefnyddwyr e-sigaréts yng Nghymru. Pymtheg y cant o oedolion sydd wedi rhoi cynnig ar ddefnyddio e-sigaréts; gyda 6 y cant yn ddefnyddwyr presennol, ac mae 59 y cant o ddefnyddwyr presennol hefyd yn ysmygwyr ar hyn o bryd. Mae'r ffigurau hyn yn debyg i'r canfyddiadau o arolygon mewn mannau eraill yn y DU, a byddwn yn parhau i adolygu'r dystiolaeth ar ddefnyddio e-sigaréts. Er nad yw lefelau yfed alcohol wedi gostwng eleni, maent yn aros ar y lefelau isaf ers i'r cwestiynau hyn gael eu cyflwyno yn 2008. At ei gilydd, mae yfed alcohol ymhlith oedolion iau wedi gostwng, ond bu cynnydd bychan o ran oedolion hŷn. Mae mynd i'r afael â chamddefnyddio alcohol yn parhau i fod yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru a bydd ein camau gweithredu yn cael eu nodi yn y cynllun cyflawni newydd ar gamddefnyddio sylweddau. Bydd y camau gweithredu yn cynnwys ffocws cryf ar fynd i'r afael â'r niwed sy'n gysylltiedig ag ymddygiadau yfed peryglus, yn enwedig ymhlith oedolion hŷn. Rydym yn disgwyl cyhoeddi'r cynllun hwnnw cyn toriad yr haf. Mae ein camau gweithredu i leihau'r niwed a achosir gan alcohol yn cael eu hategu gan ganllawiau prif swyddogion meddygol newydd y DU, a gyhoeddwyd ym mis Ionawr eleni. Mae'r rhain yn cynnwys un terfyn risg isel o 14 uned yr wythnos ar gyfer dynion a menywod, ac yn ei gwneud yn glir bod yfed unrhyw lefel o alcohol yn cynyddu'r perygl o ystod o ganserau a chlefydau eraill. Mae'r canllawiau newydd hefyd yn atgyfnerthu'r neges nad oes lefel ddiogel o alcohol i'w yfed yn ystod beichiogrwydd. Byddwn yn parhau i ddadlau o blaid yr achos dros gyflwyno isafbris uned ar gyfer alcohol yng Nghymru. Byddai camau o'r fath yn targedu'r yfwyr trymaf yn benodol i atal niwed a achosir gan yfed gormod o alcohol, ac ar yr un pryd yn lleihau'r effaith ar yfwyr cymedrol. Mae'r arolwg hefyd yn rhoi syniad o'r gyfran o'r boblogaeth sydd naill ai'n rhy drwm neu'n ordew. Tynnodd y Gweinidog Gwasanaethau Cymdeithasol ac Iechyd Cyhoeddus sylw yr wythnos diwethaf at y cynnydd araf ond cyson yn nifer yr oedolion a gaiff eu hystyried yn rhy drwm neu'n ordew ers cychwyn yr arolwg yn 2003-04. Yn ystod y cyfnod hwn o 11 mlynedd, mae'r gyfran o oedolion a gaiff eu hystyried yn rhy drwm neu'n ordew wedi codi o 54 y cant i 59 y cant, ac mae gordewdra yn unig wedi cynyddu o 18 y cant i 24 y cant. Mae lefelau hefyd yn cynyddu yn sgil amddifadedd ac maent ar eu huchaf ymhlith pobl ganol oed. Yn syml, rydym yn gwybod mai'r rheswm pam mae pobl dros bwysau ac yn ordew yw'r anghydbwysedd rhwng calorïau a fwyteir a'r calorïau a ddefnyddir. Felly nid yw'n syndod bod y data hefyd yn dangos nad yw lefelau gweithgarwch corfforol yn gwella, a dim ond un rhan o dair o oedolion sy'n dweud eu bod yn bwyta eu pum dogn o ffrwythau a llysiau bob dydd. Mae hwn yn ddangosydd a ddefnyddir yn eang o ran deiet iach a chytbwys. Mae gwella lles pobl yng Nghymru, a'u galluogi i fwyta'n well a symud mwy yn ymrwymiad maniffesto allweddol i ni, ac mae fy mhortffolio yn dwyn ynghyd nifer o gydrannau i symud yr agenda hon yn ei blaen. Yn ganolog i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 a ddaeth i rym yn ddiweddar, mae'r bwriad i wella iechyd, lles cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol Cymru. I gyflawni dyheadau'r Ddeddf, bydd yn rhaid i ni fod yn gymdeithas lle mae lles corfforol a meddyliol yn cael eu hyrwyddo i'r eithaf ac ymddygiadau sydd o fudd i iechyd yn y dyfodol yn cael eu deall. Mae cynyddu lefelau gweithgarwch corfforol a gwella ein deiet yn elfennau allweddol er mwyn cyflawni'r dyheadau yn y Ddeddf. Penodwyd cyfarwyddwr gweithgarwch corfforol cenedlaethol ar y cyd gan Lywodraeth Cymru, Chwaraeon Cymru ac Iechyd Cyhoeddus Cymru i ddatblygu argymhellion i wella lefelau gweithgarwch corfforol. Ynghyd â gwaith ar addysg a newid ymddygiad, rydym hefyd yn ceisio dylanwadu ar yr amgylchedd bwyd. Rydym yn ehangu safonau maeth mewn mwy o leoliadau, ac rydym ar hyn o bryd yn eu datblygu ar gyfer cartrefi gofal a lleoliadau blynyddoedd cynnar. Bydd angen i ni hefyd weithio gyda'r diwydiant bwyd ar lefel Cymru a'r DU. Mae angen i ni sicrhau bod cynhyrchion iachach ar gael ac annog y defnydd o gynllun Llywodraeth y DU i labelu maeth ar flaen pecynnau a hyrwyddo a marchnata cyfrifol. Roedd fy rhagflaenydd, wrth gwrs, yn pwyso am gamau gweithredu cryfach gan Lywodraeth y DU ar siwgr ac yn pwyso am atgyfnerthu'r cyfyngiad ar hysbysebu bwydydd afiach i blant. Roeddem yn falch o glywed y cyhoeddiad gan y DU am ardoll ar siwgr. Fodd bynnag, ni fydd yr ardoll ynddo'i hun yn datrys yr holl heriau sy'n ein hwynebu o ran y defnydd o siwgr. Er fy mod wrth gwrs wedi fy nghalonogi o weld gostyngiad yn nifer yr oedolion sy'n ysmygu yng Nghymru, ar y cyfan mae'n amlwg bod llawer ohonom yn parhau i fwyta ac yfed gormod ac nid ydym yn gwneud digon o ymarfer corff. Mae cefnogi ac annog pobl i gymryd camau bach i wella eu ffordd o fyw a lleihau'r risg o salwch y gellir ei atal yn parhau i fod yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru. Fodd bynnag, nid yw hyn yn rhywbeth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud ar ei phen ei hun. Mae'n gofyn am weithredu ar y cyd gan amrywiaeth eang o sefydliadau o'r sectorau cyhoeddus, preifat a gwirfoddol ac, wrth gwrs, gan yr unigolion eu hunain.