English: Making rights a reality was a fundamental pillar of the 1945 welfare state. Legal aid, when it was introduced in 1949, covered 80 per cent of the population. Seventy years later, in 2019, the commission found a very different picture. Budget cuts by the UK Government have seen what the commission calls growing 'advice deserts' in areas of rural and post-industrial Wales, where people can find it difficult to access legal advice and services at all. And at the same time, there are increasing numbers of people representing themselves in courts and tribunals. Legal aid is an entirely reserved responsibility, but the commission found that it is decisions made here by this Welsh Government and this Senedd that are having to plug the emerging gaps. The single Welsh advice fund now makes over £8 million available to advice services, which have become an essential part of our justice system. And that is only one example of where money provided for devolved services is having to be diverted to meet the urgent needs of Welsh citizens in their interactions with the justice system. Indeed, the commission reported that some 38 per cent of total justice expenditure in Wales in 2017-18 was derived from the Welsh Government or Welsh council tax payers. We could use that money to make different decisions here in Wales. Llywydd, as Members know, research undertaken by the Wales Governance Centre suggests that Wales has one of the highest imprisonment rates, if not the highest, in western Europe. In the case of women in the prison system, the majority are convicted of minor offences and serve short sentences, but sentences nevertheless that bring disruption to home life, loss of employment and housing, and impacts on the care of children or elderly relatives. For women in Wales, the position is worse because all women imprisoned are imprisoned in one of 12 women's prisons in England, making family contact more difficult for women from Wales and exacerbating the problems that they and their dependents face. We could and would do things differently in Wales. Or if we look at the experience of children who are separated from their peers in young offender institutions, as recently highlighted by HM Chief Inspector of Prisons, separation in such circumstances should be for the protection of children, but the chief inspector found that most separated children are effectively held in harmful solitary confinement with little human contact and in conditions that risk damaging their mental health. Again, we could and we would do things differently and better in Wales. How then are we taking the commission's report forward? We face three essential tasks: to enact those recommendations that fall directly to the Welsh Government; to provide co-operative leadership in those areas where the report's proposals rely on other Welsh actors; and to oversee discussions with the new UK Government on the Thomas proposals. Work on all three counts has already begun. We are exploring apprenticeship provision and how we ensure the long-term viability of legal practices across the country. We are taking forward the commission's recommendations on legal education and establishing a law council of Wales. The Law Commission will advise us on a number of the recommendations relating to the areas of the justice system that are already devolved, particularly the Welsh tribunals, and we are learning the report's lessons in how we might reduce the number of children in care. Our initial assessment is that some two thirds of the commission's recommendations potentially require the co-operation of the UK Government to take them to implementation. This is not a surprise, given that justice is generally a reserved matter. I set out the importance of transferring responsibility for justice to Wales in my very first correspondence with the Prime Minister after his re-election. I have also written to the justice Secretary, who said only recently that every UK department should see itself as a justice department, that decisions about how the justice system operates need to be aligned with other social and economic priorities, and co-ordinated with the delivery of public services such as health and education. In Wales, of course, those services are devolved, and the Thomas commission report tells us that where powers sit is not a question of abstract theory. There are real, inevitable and unnecessary practical challenges arising every day that flow from the current division of responsibilities between Westminster and Wales, despite all the efforts that are being made in Wales on all sides to ameliorate the impacts of those challenges.
Welsh: Roedd gwneud hawliau yn wirionedd yn un o gonglfeini sylfaenol gwladwriaeth les 1945. Roedd cymorth cyfreithiol, pan gafodd ei gyflwyno ym 1949, yn cwmpasu 80 y cant o'r boblogaeth. Saith deg mlynedd yn ddiweddarach, yn 2019, canfu'r comisiwn ddarlun gwahanol iawn. Mae toriadau cyllideb gan Lywodraeth y DU wedi arwain at yr hyn y mae'r Comisiwn yn ei alw'n 'anialwch cyngor' cynyddol mewn ardaloedd gwledig a Chymru ôl-ddiwydiannol, lle gall fod yn anodd i bobl gael gafael ar gyngor a gwasanaethau cyfreithiol o gwbl. Ac ar yr un pryd, mae niferoedd cynyddol o bobl yn cynrychioli eu hunain mewn llysoedd a thribiwnlysoedd. Mae cymorth cyfreithiol yn gyfrifoldeb a gadwyd yn ôl yn gyfan gwbl, ond canfu'r comisiwn mai penderfyniadau a wneir yma gan Lywodraeth Cymru a'r Senedd hon sy'n gorfod llenwi'r bylchau sy'n dod i'r amlwg. Mae cronfa cyngor sengl Cymru yn sicrhau bod dros £8 miliwn ar gael bellach i wasanaethau cynghori, sy'n rhan hanfodol o'n system gyfiawnder erbyn hyn. A dim ond un enghraifft yw honno o orfod dargyfeirio arian a ddarperir ar gyfer gwasanaethau datganoledig er mwyn diwallu anghenion brys dinasyddion Cymru wrth iddynt ryngweithio â'r system gyfiawnder. Yn wir, adroddodd y comisiwn fod tua 38 y cant o gyfanswm y gwariant ar gyfiawnder yng Nghymru yn 2017-18 yn deillio o Lywodraeth Cymru neu dalwyr treth gyngor Cymru. Gallem ni ddefnyddio'r arian hwnnw i wneud penderfyniadau gwahanol yma yng Nghymru. Llywydd, fel y gŵyr yr Aelodau, mae ymchwil a wnaed gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru yn awgrymu bod gan Gymru un o'r cyfraddau carcharu uchaf, os nad yr uchaf, yng ngorllewin Ewrop. Yn achos menywod sydd yn y system garchardai, mae'r mwyafrif yn cael eu heuogfarnu o fân droseddau ac yn cyflawni dedfrydau byr, ond eto dedfrydau sy'n arwain at darfu ar fywyd cartref, colli cyflogaeth a thai, ac yn effeithio ar ofal plant neu berthnasau oedrannus. I fenywod yng Nghymru, mae'r sefyllfa'n waeth oherwydd bod yr holl fenywod sy'n cael eu carcharu yn cael eu carcharu mewn un o 12 o garchardai i fenywod yn Lloegr, sy'n ei gwneud yn anoddach i fenywod o Gymru gadw cyswllt â'u teulu ac yn gwaethygu'r problemau y maen nhw a'u dibynyddion yn eu hwynebu. Gallem ni a byddem ni yn gwneud pethau yn wahanol yng Nghymru. Neu os edrychwn ar brofiad plant sy'n cael eu gwahanu oddi wrth eu cyfoedion mewn sefydliadau troseddwyr ifanc, fel yr amlygwyd yn ddiweddar gan Brif Arolygydd Carchardai EM, dylid gwahanu dan amgylchiadau o'r fath er mwyn amddiffyn plant, ond canfu'r prif arolygydd fod y rhan fwyaf o blant sydd wedi eu gwahanu yn cael eu cadw i bob pwrpas mewn carchariad unigol niweidiol heb lawer o gyswllt â phobl ac o dan amodau sy'n peryglu niwed i'w hiechyd meddwl. Eto, gallem ni a byddem ni yn gwneud pethau yn wahanol ac yn well yng Nghymru. Sut, felly, yr ydym yn bwrw ymlaen ag adroddiad y comisiwn? Rydym yn wynebu tair tasg hanfodol: deddfu'r argymhellion hynny sy'n uniongyrchol berthnasol i Lywodraeth Cymru; darparu arweiniad cydweithredol yn y meysydd hynny lle mae cynigion yr adroddiad yn dibynnu ar weithredwyr eraill yng Nghymru; a goruchwylio trafodaethau gyda Llywodraeth newydd y DU ar gynigion Thomas. Mae gwaith eisoes wedi dechrau ar bob un o'r tair tasg. Rydym yn archwilio'r ddarpariaeth o brentisiaethau a sut yr ydym yn sicrhau hyfywedd hirdymor arferion cyfreithiol ledled y wlad. Rydym yn bwrw ymlaen ag argymhellion y comisiwn ynghylch addysg gyfreithiol a sefydlu cyngor cyfreithiol i Gymru. Bydd Comisiwn y Gyfraith yn ein cynghori ar nifer o'r argymhellion sy'n ymwneud â rhannau o'r system gyfiawnder sydd eisoes wedi eu datganoli, yn arbennig tribiwnlysoedd Cymru, ac rydym yn dysgu gwersi'r adroddiad o ran sut y gallem ni leihau nifer y plant mewn gofal. Ein hasesiad cychwynnol yw y gallai tua dwy ran o dair o argymhellion y comisiwn ofyn am gydweithrediad Llywodraeth y DU i'w gweithredu. Nid yw hyn yn syndod, o gofio bod cyfiawnder yn fater a gadwyd yn ôl ar y cyfan. Nodais bwysigrwydd trosglwyddo'r cyfrifoldeb dros gyfiawnder i Gymru yn fy ngohebiaeth gyntaf â'r Prif Weinidog ar ôl ei ailethol. Rwyf hefyd wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd cyfiawnder, a ddywedodd yn ddiweddar y dylai pob adran yn y DU ystyried ei hun yn adran gyfiawnder, bod angen i benderfyniadau ynghylch sut y mae'r system gyfiawnder yn gweithredu fod yn gyson â blaenoriaethau cymdeithasol ac economaidd eraill, a bod yn gydgysylltiedig â'r gwaith o ddarparu gwasanaethau cyhoeddus megis iechyd ac addysg. Yng Nghymru, wrth gwrs, mae'r gwasanaethau hynny wedi eu datganoli, ac mae adroddiad comisiwn Thomas yn dweud wrthym nad yw ble mae pwerau yn gorffwys yn fater o ddamcaniaeth haniaethol. Mae heriau ymarferol gwirioneddol, anochel a diangen yn codi bob dydd sy'n deillio o'r ffaith bod cyfrifoldebau wedi eu rhannu rhwng San Steffan a Chymru ar hyn o bryd, er gwaethaf yr holl ymdrechion sy'n cael eu gwneud yng Nghymru ar bob ochr i leddfu effeithiau'r heriau hynny.