English: Since the Assembly became a full legislature, we've introduced 34 Bills that have become Acts and 18 Government-proposed Measures. We've used these powers to develop a framework for growth and to deliver improvements for the people of Wales. We've led the way in the UK with legislation to introduce the first deemed consent system for organ donation. We're using legislation to protect and promote health, introducing the ban, of course, on smoking in public places in 2007, and most recently to establish a minimum price for alcohol. In the coming year, we'll be bringing forward legislation to establish a duty of quality for the Welsh NHS and a duty of candour for health and social care. Llywydd, our violence against women, domestic abuse and sexual violence legislation was the first of its kind in the UK and will improve how we respond to and tackle these issues. We've also taken the lead in protecting children's rights in the landmark Rights of Children and Young Persons (Wales) Measure 2011, and we'll continue to act to protect children and children's rights with the introduction of a Bill to remove the defence of reasonable punishment prohibiting the use of physical punishment. Llywydd, we passed the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, which is not only internationally acclaimed, but also provides the basis on which we can invest in the long-term interests of Wales. Of course, none of this is a solo endeavour, and I want to pay testament today to the hard work and scrutiny of the Assembly and its committees. Scrutiny is not always comfortable, but without a doubt, it has made our legislation stronger and better. Llywydd, April of this year marked the introduction of the first Welsh taxes for almost 800 years - land transaction tax and landfill disposals tax. The ability to raise taxes gives us new levers to deliver our ambitions for Wales and will strive to deliver an approach to Welsh taxation that is transparent and fair and that meets the needs of the people, businesses and communities of Wales. Our focus on delivering improvements for the people of Wales continues. Our economy has improved over the last 20 years, with the unemployment rate for the three months from May to July 2018 standing at 3.8 per cent compared to 7 per cent in 1999. We've seen long-term and sustained improvement in educational attainment. The percentage of pupils leaving primary school with at least the expected level in maths, science and either English or Welsh has significantly increased and it stands at 90 per cent. For the first time in a decade, the proportion of 16 to 18-year-olds who are not in education, employment or training fell below 10 per cent. Our approach is paying dividends. Llywydd, we've also taken a more integrated view of a sustainable health service. We not only recognise but act on the fact that there is more to health and well-being than treating illness. We've maintained our investment in social care and taken steps to influence the wider factors that affect health and well-being. Spending on health and social care per head is higher in Wales than in England and has been increasing at a faster rate too. Llywydd, last September, we published the first cross-cutting national strategy for Wales, 'Prosperity for All: the national strategy'. This sets out our ambitious programme for government and our priorities for delivering for the people of Wales. It drew on the opportunities of the well-being of future generations Act to think about how we deliver for Wales and how we can better work with all of our partners, using every lever available to us. The strategy set a long-term aim for a Wales that is prosperous and secure, healthy and active, ambitious and learning, and united and connected. It set out the actions that we will take during this Assembly term. From the outset, we identified five priority areas where we could make the greatest contribution to long-term prosperity and well-being. They reflect the times in people's lives when they may be most in need of support and when the right help can have a dramatic effect on their lives. These are: early years, housing, social care, mental health and employability and skills. As we assessed our progress, it was clear that we were delivering the actions to help reduce emissions, however, if we want to meet our ambitions, then we need to increase our focus across the whole of Government. The benefits of reducing emissions are great and contribute to many of our priorities, such as improving health and well-being and, of course, the opening up of new economic opportunities. And so, we've decided to make decarbonisation the sixth priority area.
Welsh: Ers i'r Cynulliad fod yn ddeddfwrfa lawn, rydym wedi cyflwyno 34 o Filiau sydd bellach yn Ddeddfau a 18 o Fesurau a gynigiwyd gan y Llywodraeth. Defnyddiwyd y pwerau hyn i ddatblygu fframwaith ar gyfer twf ac i sicrhau gwelliannau i bobl Cymru. Rydym wedi arwain y ffordd yn y DU gyda deddfwriaeth i gyflwyno'r system gyntaf o gydsyniad tybiedig ar gyfer rhoi organau. Rydym yn defnyddio deddfwriaeth i ddiogelu a hybu iechyd, gan gyflwyno'r gwaharddiad ar ysmygu mewn mannau cyhoeddus yn 2007, ac yn fwyaf diweddar i sefydlu isafbris alcohol. Yn y flwyddyn sydd i ddod, byddwn yn cyflwyno deddfwriaeth i sefydlu dyletswydd ansawdd ar gyfer GIG Cymru a dyletswydd gonestrwydd ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol. Llywydd, ein deddfwriaeth ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol oedd y gyntaf o'i bath yn y DU, a bydd yn gwella sut yr ydym ni'n ymateb i'r materion hyn ac yn mynd i'r afael â nhw. Hefyd, rydym wedi arwain o ran amddiffyn hawliau plant ym Mesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011, sy'n garreg filltir yn y maes, a byddwn yn parhau i weithredu i amddiffyn plant a hawliau plant drwy gyflwyno Bil i ddileu'r amddiffyniad i gosb resymol gan wahardd y defnydd o gosb gorfforol. Llywydd, cafodd Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 ei phasio, sydd wedi cael canmoliaeth yn rhyngwladol, ac sydd hefyd yn darparu'r sail inni allu buddsoddi er budd Cymru yn yr hirdymor. Wrth gwrs, nid ymdrech unigol yw hon, a hoffwn dalu teyrnged heddiw i'r gwaith caled a'r craffu gan y Cynulliad a'i bwyllgorau. Nid yw craffu bob amser yn waith cyfforddus, ond heb os, mae wedi gwneud ein deddfwriaeth yn gryfach ac yn well. Llywydd, roedd mis Ebrill eleni yn nodi cyflwyniad y trethi cyntaf yng Nghymru ers bron i 800 mlynedd - treth trafodiadau tir a threth gwarediadau tirlenwi. Mae'r gallu i godi trethi yn rhoi ysgogiadau newydd inni gyflawni ein huchelgeisiau ar gyfer Cymru a byddwn yn ymdrechu i ddarparu dull o drethu yng Nghymru sy'n dryloyw ac yn deg ac sy'n diwallu anghenion pobl, busnesau a chymunedau Cymru. Rydym yn parhau i ganolbwyntio ar gyflawni gwelliannau ar gyfer pobl Cymru. Mae ein heconomi wedi gwella dros y 20 mlynedd diwethaf, gyda'r gyfradd ddiweithdra ar gyfer y tri mis rhwng mis Mai a mis Gorffennaf 2018 ar 3.8 y cant o'i chymharu â 7 y cant yn 1999. Rydym wedi gweld gwelliant hirdymor a chynaliadwy mewn cyrhaeddiad addysgol. Mae canran y disgyblion sy'n gadael yr ysgol gynradd gydag o leiaf y lefel ddisgwyliedig mewn mathemateg, gwyddoniaeth a naill ai Saesneg neu Gymraeg wedi cynyddu'n sylweddol. Mae bellach yn 90 y cant. Am y tro cyntaf mewn degawd, gostyngodd cyfran y rhai sy'n 16 i 18 oed nad ydyn nhw mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant yn is na 10 y cant. Mae ein dull ni wedi talu ar ei ganfed. Llywydd, rydym hefyd wedi ystyried gwasanaeth iechyd cynaliadwy mewn modd mwy integredig. Rydym yn cydnabod bod mwy i iechyd a lles na thrin salwch ac rydym yn gweithredu ar y ffaith honno. Rydym wedi cynnal lefel ein buddsoddiad mewn gofal cymdeithasol ac wedi cymryd camau i ddylanwadu ar y ffactorau ehangach sy'n effeithio ar iechyd a lles. Mae'r gwariant ar iechyd a gofal cymdeithasol fesul pen yn uwch yng Nghymru nag yn Lloegr ac mae wedi cynyddu ar gyfradd gyflymach hefyd. Llywydd, fis Medi diwethaf, cyhoeddwyd y strategaeth genedlaethol drawsbynciol gyntaf ar gyfer Cymru, 'Ffyniant i Bawb: y strategaeth genedlaethol'. Mae hon yn nodi ein rhaglen lywodraethu uchelgeisiol a'n blaenoriaethau ar gyfer pobl Cymru. Fe'i seiliwyd ar y cyfleoedd yn Neddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol i ystyried sut rydym yn cyflawni ar gyfer Cymru a sut y gallwn weithio'n well gyda phob un o'n partneriaid, gan ddefnyddio pob ysgogiad sydd ar gael inni. Mae'r strategaeth wedi gosod nod tymor hir ar gyfer Cymru sy'n ffyniannus a diogel, yn iach ac egnïol, yn uchelgeisiol ac yn dysgu, ac yn unedig a chysylltiedig. Amlinellodd y camau gweithredu y byddwn ni'n eu cymryd yn ystod tymor hwn y Cynulliad. O'r cychwyn cyntaf, nodwyd pum maes blaenoriaeth lle'r oedd modd inni wneud y cyfraniad mwyaf at ffyniant a lles hirdymor. Maen nhw'n adlewyrchu'r adegau hynny ym mywydau pobl pan allai fod angen cymorth arnyn nhw fwyaf a phan all y cymorth iawn gael effaith ddramatig ar eu bywydau. Y rhain yw: y blynyddoedd cynnar, tai, gofal cymdeithasol, iechyd meddwl a chyflogadwyedd a sgiliau. Wrth inni asesu ein cynnydd, roedd yn amlwg ein bod yn cyflawni'r camau gweithredu i helpu i leihau allyriadau. Fodd bynnag, os ydym yn dymuno cyflawni ein dyheadau, yna mae angen inni ganolbwyntio'n fwy ar hynny ar draws y Llywodraeth gyfan. Mae'r manteision o leihau allyriadau yn enfawr ac yn cyfrannu at lawer o'n blaenoriaethau, megis gwella iechyd a lles ac, wrth gwrs, agor cyfleoedd economaidd newydd. Ac felly, rydym wedi penderfynu gwneud datgarboneiddio yn chweched maes blaenoriaeth.