English: I count myself as being very lucky to be living on the island where I was brought up. I have lived in Cardiff, I have lived in London, I have spent time working overseas, but I chose to return to Anglesey around 13 years ago, and it does mean a lot to me. Everyone is different, of course. Wherever you are in the world, there are young people who can't wait to leave their square mile, who want to go and see the world, to break free from the shackles of their youth. I don't doubt that I myself felt the same when I was in my teens. We're certainly not asking the young people of Wales to limit their horizons here. But, many young people, as they turn into slightly older people, do see value in their community, in their square mile, but they find themselves in a situation where they can't see how they can settle in their communities and raise their families in their square miles. The situation where young people want to stay in their square mile, but see that they don't have any options and have no choice but to leave, is heartbreaking. I'm living in the midst of it, and I'm not content to just accept that that's the way it is and that we can't do anything about it, because there are things that we can do, and I'm very pleased to be part of this debate this afternoon, so that we can discuss some of these ideas - ideas from across the parties, hopefully. We do have to ensure that there are homes for our young people; we have to ensure that there are training opportunities available; we have to ensure that jobs are available. We need to promote small businesses, to promote entrepreneurship - I agree entirely with the Member for Llanelli - to promote innovation, not just in the policies that we create here, but in what's happening at a grass-roots level on the ground, so that our rural communities in Wales are a cradle of innovation and an exciting place to live and work in. I remember when Anglesey Aluminium closed. Good friends of mine left the island. The schools lost children; my children lost friends. Those families were heartbroken, and I think of one family in particular who returned to the nuclear industry, as it happens. I'll refer to nuclear quickly. There are honourable people who are opposed to nuclear in principle who criticise me, sometimes, for being willing to collaborate with the new Wylfa development. I'm not a cheerleader for nuclear at all, I would far prefer to see investment going into renewable energy, but I see those young people, young people who perhaps have the skills in nuclear already, who say, 'Rhun, please help us to have a future'. They want to stay in Anglesey and I want them to stay. There is a mix that we need to look at in that regard. But I'll turn to another area that is important to me, which is opportunities in healthcare. Perhaps you will have heard me, Siân Gwenllian and others say, perhaps, that we want to see a medical education facility in Bangor. That's something that we've said very often. But we do need to train more doctors, and we need to do that in rural parts of Wales. Less than one third of students in medical schools in Wales come from Wales. The figure is 80 per cent in Northern Ireland, and, in England, I think it's around 50 per cent, and a little more in Scotland. I have seen figures that show that almost three quarters of our young people in Wales who want to go into medicine end up working in the NHS in England. Now, that brain drain is something that should frighten every one of us. It is a general brain drain. We're losing far too many of our brightest young people, our human capital, and we are losing the social contribution that they can make. But, of course, the NHS needs them as well - we're short of doctors. I will mention some statistics here. One series of studies shows that what contributes to where doctors work in terms of their commitment to rural areas, is, first, whether they have a rural background themselves, second, the access to rural medicine during their studies, and, third, training targeted towards working in a rural area. Now, in Norway, 56 per cent of graduates from medical schools in Tromsø, in the north of Norway, remain in those rural areas. Of those who have been brought up in those rural areas, the percentage is even higher - 82 per cent, according to the figures that I have. We need to train doctors in rural parts of Wales to keep them in rural Wales. That's only one part of the picture that could give new energy to our rural areas and Wales as a whole, because we can't afford to lose our young people any more.
Welsh: Rwy'n cyfri fy hun yn lwcus iawn i gael bod yn byw ar yr ynys lle ces i fy magu. Rwyf wedi byw yng Nghaerdydd, rwyf wedi byw yn Llundain, rwyf wedi treulio amser yn gweithio dramor, ond mi ddewisais i fynd yn ôl i Ynys Môn ryw 13 blynedd yn ôl erbyn hyn, ac mae'n golygu lot fawr i fi. Mae pawb yn wahanol, wrth gwrs. Lle bynnag ydych chi yn y byd, am wn i, mae yna bobl ifanc sydd yn methu aros i adael eu milltir sgwâr, sydd eisiau mynd i weld y byd a thorri'n rhydd o hualau eu hieuenctid nhw. Nid wyf yn amau fy mod i fy hun wedi teimlo felly pan oeddwn i yn fy arddegau.Yn sicr, nid gofyn i bobl ifanc Cymru gyfyngu eu gorwelion ydym ni yn y fan hyn. Ond mae llawer iawn o bobl ifanc, wrth gwrs, wrth iddynt droi yn bobl ychydig yn hŷn yn gweld gwerth yn eu cymuned yn eu milltir sgwâr ond yn ffeindio'u hunain mewn sefyllfa lle nad ydynt yn gallu gweld sut allent ymgartrefi, setlo a magu eu teuluoedd eu hunain yn y filltir sgwâr honno. Mae sefyllfa lle mae pobl ifanc fyddai eisiau aros yn eu milltir sgwâr nhw yn gweld nad oes ganddynt opsiynau a dim dewis ond gadael yn wirioneddol dorcalonnus. Rwy'n byw yn ei ganol ac nid wyf yn fodlon jest derbyn mai fel yna mae hi, ac na allwn ni wneud dim am y peth achos mae yna bethau y gallwn eu gwneud, ac rwy'n falch iawn o fod yn rhan o'r ddadl yma'r prynhawn yma lle rydym yn cael cyfle i wyntyllu a thrafod rhai o'r syniadau yma - syniadau o ar draws y pleidiau, rydw i'n gobeithio. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod yna gartrefi ar gael i'n pobl ifanc; mae'n rhaid i ni sicrhau bod cyfleoen hyfforddi ar gael; mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod swyddi ar gael. Rydym ni angen hybu busnesau bach, hybu entrepreneuriaeth - rwy'n cytuno'n llwyr efo'r Aelod dros Lanelli - hybu dyfeisgarwch, nid yn unig yn y polisïau yr ydym ni'n eu creu yn y fan hyn, ond yn yr hyn sy'n digwydd ar y ddaear, fel bod ein cefn gwlad ni a Chymru gyfan yn grud i arloesedd ac yn lle cyffrous i fyw a gweithio ynddo fo. Rydw i'n cofio pan gaeodd Alwminiwm Môn yn sir Fôn. Mi wnaeth ffrindiau da i fi adael yr ynys. Mi gollodd yr ysgolion blant; mi gollodd fy mhlant i ffrindiau. Mi oedd y teuluoedd hynny'n torri'u calonnau nhw, ac rydw i'n meddwl am un teulu'n benodol a ddaeth yn ôl i'r diwydiant niwclear, yn digwydd bod. I gyfeirio at niwclear yn sydyn, mae pobl anrhydeddus sy'n gwrthwynebu niwclear o ran egwyddor yn fy meirniadu fi, weithiau, am fod yn barod i gydweithio efo datblygiad Wylfa Newydd. Nid brwd dros niwclear ydw i o gwbl, mi fuasai'n llawer iawn gwell gen i weld buddsoddiad yn mynd i ynni adnewyddol, ond gweld ydw i'r bobl ifanc yna, pobl ifanc sydd â sgiliau niwclear yn barod, efallai, yn dweud, 'Rhun, plîs helpa ni i gael dyfodol'. Maen nhw eisiau aros ym Môn; rydw i eisiau iddyn nhw aros ym Môn, ac mae yna mix i ni edrych arno fo. Ond mi wnaf droi, os caf i, at faes arall sy'n bwysig iawn i fi, sef cyfleoedd yng ngyrfaoedd ym maes iechyd a gofal. Efallai eich bod chi wedi fy nghlywed i, Siân Gwenllian ac eraill yn crybwyll, efallai, ein bod ni'n dymuno cael canolfan addysg feddygol ym Mangor - rydw i'n gwybod ein bod ni fel tôn gron. Ond rydym ni angen hyfforddi mwy o feddygon, ac rydym ni angen gwneud hynny yng nghefn gwlad Cymru. Llai na thraean o fyfyrwyr yng ngholegau meddygol Cymru sy'n dod o Gymru. Mae'r ffigwr yn 80 y cant yng Ngogledd Iwerddon, ac, yn Lloegr, rhyw 50 y cant, ac ychydig mwy yn yr Alban. Rydw i wedi gweld ffigyrau sy'n dangos bod bron i dri chwarter o'n pobl ifanc ni yng Nghymru sydd eisiau mynd i feddygaeth yn diweddu'n gweithio yn yr NHS yn Lloegr. Rŵan, mae'r brain drain yna yn un y dylai ein dychryn pob un ohonom ni - brain drain cyffredinol, hynny ydy. Rydym ni'n colli llawer gormod o'n pobl ifanc, ein disgleirion ni, ein capital ni mewn pobl, ac yn colli'r cyfraniad cymdeithasol y gallan nhw ei wneud. Ond, wrth gwrs, mae'r NHS eu hangen nhw, hefyd - rydym ni'n brin o feddygon. Mi wnaf i grybwyll cwpwl o astudiaethau man hyn. Un astudiaeth sydd - na, cyfres o astudiaethau, mewn difrif, sydd yn dweud mai'r hyn sy'n cyfrannu at le mae meddygon yn gweithio o ran eu hymrwymiad nhw i gefn gwlad ydy (1) a oes ganddyn nhw gefndir gwledig eu hunain, (2) access i feddygaeth wledig yn ystod eu hastudiaethau nhw, ac, yn drydydd, hyfforddiant wedi'i dargedu ar weithio mewn ardal wledig. Yn Norwy, mae 56 y cant o raddedigion o ysgol feddygol Tromsø yng ngogledd Norwy yn aros yn yr ardaloedd gwledig hynny. O'r rheini sydd wedi cael eu magu yn yr ardaloedd gwledig hynny, mae'r ganran yn uwch fyth - 82 y cant yn ôl y ffigyrau sydd gen i. Rydym ni angen hyfforddi meddygon yng nghefn gwlad Cymru er mwyn eu cadw nhw yng nghefn gwlad Cymru, ond dim ond un rhan o ddarlun ydy hyn a all roi egni o'r newydd i'r ardaloedd gwledig ni a Chymru ben baladr, achos ni allwn fforddio colli'n pobl ifanc ddim mwy.