English: As a brand-new member of this committee who wasn't fortunate enough to be party to a lot of the evidence received, I did thoroughly enjoy reading the report, and I did read, as well, the Government's responses to the recommendations. It's clear we are still facing significant challenges in meeting our climate change commitments here in Wales, and a reduction in emissions of 80 per cent by 2050 will require bold and decisive long-term action by the Welsh Government, and making housing a central plank of achieving that in terms of making our houses more energy efficient is going to be one of the key elements in achieving that, albeit a very difficult one, clearly, because of the age of our housing stock - it's one of the oldest in Europe, and the report rightly demands an ambitious vision from the Welsh Government. The scale and pace of delivering highly energy-efficient homes needs to be urgently increased, or, of course, we'll fail to meet the challenges that we face. And some of these messages I'll be expanding upon in our later debate on climate change. I would like to align myself to the comments made by the Chair and David Melding about this tendency to accept in principle. It was clearly a feature in the Children, Young People and Education Committee's report, 'Mind over matter'. In that instance, of course, the Ministers and Cabinet Secretaries were sent back to look at some of that again. And you're right to refer to a letter from the Permanent Secretary, David Melding, but the letter was explicitly in relation to the Public Accounts Committee, and I'm just wondering - I think it's got to a point now where we really need to consider whether this is actually extended to all committees, or at least that there's a process in place to sit down and look at all of this. Anyway, the Welsh Government really needs to drastically upscale its home energy efficiency programmes in order to tackle not only climate change issues but, of course, as we know, fuel poverty, and to take advantage of those jobs that will be created as well. I'd like to see us put in place a target around reducing energy demand, and even aggregating that down to a localised level so that we can actually encourage more local ownership of what needs to be done, and making global ambition something that people in individual communities can relate to and can feel that they actually can contribute positively towards achieving. Around 23 per cent of households in Wales live in fuel poverty, and we estimate around 1,800 excess winter deaths every year, of which, in 2016-17, around 540 could be attributed to cold homes. Now, that tells its own story as well. The Institute of Welsh Affairs has used Swansea bay city region as a case study of how that region could meet its projected energy demands entirely from renewable resources by 2035. It found significant scope for opportunities in meeting that challenge. For example, 200,000 homes - that's 60 per cent of domestic properties in that region - would need to adopt energy efficiency measures to meet the 2035 goal. Now, that as well, of course, would ensure that each home would save between £350 and £420 a year on their annual energy bill. Now, we as a party have said that we'd launch a national energy efficiency programme to help keep homes warmer, bring down energy bills, create jobs and help the environment in a multibillion-pound investment programme over two decades. Before I run out of time, I don't want to let the second recommendation go, which refers to Part L of the building regulations. In the last Assembly, when I was the party spokesperson on this issue at that time, the Welsh Government went out to consultation on improving energy efficiency, and they had two options in the consultation. One was for a 40 per cent improvement; the other was for a 25 per cent improvement. They held the consultation, and they plumped for an 8 per cent level. Now, that was a hugely missed opportunity, in my view, for Wales to be ahead of the game, to gain first-mover advantage in a journey, of course, where we all have to achieve a certain level by a certain point in time, so there was never an issue as to whether we wanted to move in that direction, and it's good to see people who voted against that at the time now being much more enthused about this, and I'm glad that the Government is moving in that direction. Although, more generally, given that the clock is beating me, I have to say I am rather disappointed by the modesty of the Welsh Government's response. It doesn't really represent the urgency that we need, or indeed the ambition that we have a right to expect.
Welsh: Fel aelod newydd sbon o'r pwyllgor hwn nad oedd yn ddigon ffodus i glywed llawer o'r dystiolaeth a gafwyd, fe fwynheais ddarllen yr adroddiad yn fawr, a darllenais ymatebion y Llywodraeth i'r argymhellion hefyd. Mae'n amlwg ein bod yn dal i wynebu heriau sylweddol wrth geisio cyflawni ein rhwymedigaethau newid hinsawdd yma yng Nghymru, a bydd gostyngiad o 80 y cant mewn allyriadau erbyn 2050 yn galw am gamau gweithredu hirdymor beiddgar a phendant gan Lywodraeth Cymru, ac mae gwneud tai yn elfen ganolog o gyflawni hynny o ran gwneud ein cartrefi'n fwy effeithlon o ran eu defnydd o ynni yn mynd i fod yn un o'r elfennau allweddol wrth gyflawni hynny, er yn un anodd iawn, yn amlwg, oherwydd oedran ein stoc dai - mae ymhlith yr hynaf yn Ewrop, ac mae'r adroddiad yn galw'n briodol am weledigaeth uchelgeisiol gan Lywodraeth Cymru. Mae angen cynyddu graddfa a chyflymder y gwaith o gyflawni cartrefi effeithlon iawn o ran eu defnydd o ynni ar frys, neu wrth gwrs, fe fyddwn yn methu ateb yr heriau a wynebwn. A byddaf yn ymhelaethu ar rai o'r negeseuon hyn yn ein dadl ddiweddarach ar newid hinsawdd. Hoffwn ategu'r sylwadau a wnaeth y Cadeirydd a David Melding ynglŷn â'r duedd hon i dderbyn mewn egwyddor. Roedd yn amlwg yn nodwedd yn adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, 'Cadernid Meddwl'. Yn yr achos hwnnw, wrth gwrs, gyrrwyd y Gweinidogion a'r Ysgrifenyddion Cabinet yn ôl i edrych ar beth o hwnnw eto. Ac rydych yn iawn i gyfeirio at lythyr gan yr Ysgrifennydd Parhaol, David Melding, ond roedd y llythyr yn ymwneud yn benodol â'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, ac rwy'n meddwl tybed - credaf ei fod wedi cyrraedd pwynt yn awr lle mae gwir angen inni ystyried a ddylid ei ymestyn i gynnwys yr holl bwyllgorau, neu o leiaf fod proses ar waith i edrych ar hyn i gyd. Beth bynnag, mae gwir angen i Lywodraeth Cymru uwchraddio ei rhaglenni effeithlonrwydd ynni yn y cartref yn sylweddol er mwyn mynd i'r afael â thlodi tanwydd yn ogystal â materion newid hinsawdd wrth gwrs, fel y gwyddom, ac i fanteisio ar y swyddi a gaiff eu creu yn ogystal. Hoffwn ein gweld yn gosod targed i leihau'r galw am ynni, ac agregu hwnnw i lawr i lefel leol hyd yn oed, fel y gallwn annog mwy o berchnogaeth leol ar yr hyn sydd angen ei wneud mewn gwirionedd, a gwneud uchelgais byd-eang yn rhywbeth y gall pobl mewn cymunedau unigol uniaethu ag ef a theimlo y gallant gyfrannu mewn modd cadarnhaol tuag at ei wireddu. Mae tua 23 y cant o aelwydydd yng Nghymru yn byw mewn tlodi tanwydd, ac rydym yn amcangyfrif bod tua 1,800 o farwolaethau ychwanegol yn ystod y gaeaf bob blwyddyn, ac yn 2016-17, gellid priodoli tua 540 ohonynt i gartrefi oer. Nawr, mae hynny'n adrodd ei stori ei hun yn ogystal. Mae'r Sefydliad Materion Cymreig wedi defnyddio dinas-ranbarth bae Abertawe fel astudiaeth achos o sut y gallai'r rhanbarth hwnnw ddiwallu ei ofynion ynni rhagamcanol yn gyfan gwbl o adnoddau adnewyddadwy erbyn 2035. Canfu bosibiliadau sylweddol ar gyfer cyfleoedd i gyflawni'r her honno. Er enghraifft, byddai angen i 200,000 o gartrefi - dyna 60 y cant o'r eiddo domestig yn y rhanbarth hwnnw - fabwysiadu mesurau effeithlonrwydd ynni er mwyn cyrraedd y nod ar gyfer 2035. Nawr, byddai hynny hefyd wrth gwrs yn sicrhau y byddai pob cartref yn arbed rhwng £350 a £420 y flwyddyn ar eu bil ynni blynyddol. Nawr, fel plaid rydym wedi dweud y byddem yn lansio rhaglen effeithlonrwydd ynni genedlaethol i helpu i wneud cartrefi'n gynhesach, lleihau biliau ynni, creu swyddi a helpu'r amgylchedd mewn rhaglen fuddsoddi gwerth biliynau lawer o bunnoedd dros ddau ddegawd. Cyn i fy amser ddod i ben, nid wyf eisiau anghofio'r ail argymhelliad sy'n cyfeirio at Ran L y rheoliadau adeiladu. Yn y Cynulliad diwethaf, pan oeddwn yn llefarydd y blaid ar y mater hwn ar y pryd, cynhaliodd Llywodraeth Cymru ymgynghoriad ar wella effeithlonrwydd ynni, ac roedd ganddynt ddau opsiwn yn yr ymgynghoriad. Roedd un ar gyfer gwelliant o 40 y cant; roedd y llall ar gyfer gwelliant o 25 y cant. Cynhaliwyd yr ymgynghoriad, ac chytunwyd ar lefel o 8 y cant. Nawr, roedd hwnnw'n gyfle mawr a gollwyd yn fy marn i, i Gymru fod ar flaen y gad, i ennill mantais y symudwr cyntaf ar y daith, wrth gwrs, lle mae'n rhaid i bawb ohonom sicrhau lefel benodol erbyn adeg benodol mewn amser, felly nid oedd erioed yn fater o ddewis a oeddem am symud i'r cyfeiriad hwnnw, ac mae'n dda gweld pobl a bleidleisiodd yn erbyn hynny ar y pryd yn llawer mwy brwd ynglŷn â hyn, ac rwy'n falch fod y Llywodraeth yn symud i'r cyfeiriad hwnnw. Serch hynny, yn fwy cyffredinol, o gofio bod y cloc yn fy nhrechu, rhaid imi ddweud fy mod braidd yn siomedig o weld pa mor gymedrol yw ymateb Llywodraeth Cymru. Nid yw'n cyfleu'r brys sydd ei angen arnom, nac yn wir yr uchelgais y mae gennym hawl i'w ddisgwyl.