English: Let me start by thanking the Chair of the committee, members past and present, and the Commission staff who worked to produce the report and recommendations for today. I thank also the expert panel chaired by Laura McAllister, commissioned five years ago by the Senedd Commission to bring forward recommendations on Senedd reform. One of those recommendations has already been enacted in enabling 16 and 17-year-olds to vote in 2021, and the remainder of the recommendations in general will take a major step forward today if this motion is approved. If there was ever a report that did not lie idly on a shelf collecting dust, then it may well be Laura McAllister's expert panel report. That's part of the short history of why we're here having this debate today, but, of course, there's a longer history too. Sometimes, we make the mistake that devolution - our Senedd - belongs exclusively to us, the generation that spans from the class of '99, from the Icelandic 1,000-year old me and Jane Hutt, to the class of '21, but it belongs to so many of our political predecessors and to our successors too, from the class of 2026 to the class of 3026 and beyond. Neither does devolution belong to one political tradition in Wales, but to many political traditions; to those predecessors, from S.O. Davies, Jim Griffiths and Elystan Morgan, to Megan Lloyd George, to Gwynfor Evans and to my uncle Jack - J.B. Evans - the lifelong Carmarthenshire Conservative, both parliamentary candidate and agent, and pro devolution. He was solely responsible for giving the 12-year-old me a 'Yes for Wales' sticker to wear on my school uniform in March 1979. Political debate on devolution spanned the entirety of the twentieth century, but devolution's actual starting point was not democratic devolution in 1999; its first building blocks were administrative devolution. I was reminded of the importance of this when listening to Lord John Morris a few weeks ago in the Senedd speaking about the first Secretary of State for Wales in 1964, Jim Griffiths - such an important appointment by the new Labour UK Government at the time, but preceded by the appointment in 1951 by the Conservative Government of the first Home Office Minister for Welsh Affairs, itself preceded by the creation of the Welsh board of education in 1907 by the Liberal Government. The Secretary of State's executive powers in 1964 were initially limited to responsibility for housing, local government and roads. Over the course of the next 10 years, responsibilities for health and education, agriculture and the environment were added - areas of responsibility that ultimately became the democratic responsibilities of that first elected Assembly in 1999. In this Chamber, we've heard today, we are familiar with what has happened since 1999: the significant increases and transfers of powers and responsibilities by successive UK Governments from Westminster to Wales. We would not be here today discussing Senedd reform were it not for the transfer of responsibility for Senedd elections by the UK Conservative Government via the Wales Act 2017 from Westminster to this Senedd. Why, then, my trip down devolution's memory lane? Well, it's to remind us all that we've reached this point today because of a wide array of actions and decisions by people of varying political persuasions over a century and more. And we are faced now, in this third decade of the twenty-first century, with the question of whether we finally want to equip our Parliament with the tools to do the job properly, with our current set of powers, and with the tools to take on more powers, if and when they are devolved or demanded. Every independent commissioned analysis of our Parliament has concluded that we are under-resourced in the number of elected Members to do the job of holding Government to account and to scrutinise and pass legislation and budgets. Parliament members everywhere in the world should have the time to develop real expertise in subject areas, to be able to forensically scrutinise ministerial decisions, to be able to research and learn of great policy proposals to introduce here in Wales. But most of you are run ragged with the overload of the day-to-day here. As Llywydd, I watch all of you - all 58 of you - leaders of parties, Ministers in Government, backbenchers sitting on two or three committees, chairing committees, spokespeople delivering numerous speeches and questions in Plenary every week, chairing and attending cross-party groups, on top of all your constituency work, and I am reminded of the fact, in Laura McAllister's expert panel report, where it said that 115 MPs in Westminster do not sit on any committee or hold any additional role in Government or opposition. Nobody has that luxury here, and neither would they in a 96-Member Senedd. We can carry on and do the best we can as 60 Members, or we can properly empower the next generation of Welsh politicians - and some of you are those politicians - to finally have the Parliament that the people of Wales deserve.
Welsh: Gadewch imi ddechrau drwy ddiolch i Gadeirydd y pwyllgor, aelodau yn y gorffennol a'r presennol, a staff y Comisiwn a weithiodd i lunio'r adroddiad a'r argymhellion ar gyfer heddiw. Diolch hefyd i'r panel arbenigol o dan gadeiryddiaeth Laura McAllister, a gomisiynwyd bum mlynedd yn ôl gan Gomisiwn y Senedd i gyflwyno argymhellion ar ddiwygio'r Senedd. Mae un o'r argymhellion hynny eisoes wedi'i ddeddfu i alluogi pobl ifanc 16 a 17 oed i bleidleisio yn 2021, a bydd gweddill yr argymhellion yn gyffredinol yn cymryd cam mawr ymlaen heddiw os caiff y cynnig hwn ei gymeradwyo. Os bu adroddiad erioed na fu'n gorwedd yn segur ar silff yn hel llwch, mae'n ddigon posibl mai adroddiad panel arbenigol Laura McAllister yw hwnnw. Dyna ran o hanes byr y rheswm pam ein bod yma'n cael y ddadl hon heddiw, ond wrth gwrs, mae yna hanes hirach hefyd. Weithiau, rydym yn gwneud y camgymeriad fod datganoli - ein Senedd - yn perthyn i ni'n llwyr, y genhedlaeth sy'n rhychwantu dosbarth '99, fi a Jane Hutt yn 1,000 oed yng Ngwlad yr Iâ, a dosbarth '21, ond mae'n perthyn i gynifer o'n rhagflaenwyr gwleidyddol ac i'n holynwyr hefyd, o ddosbarth 2026 i ddosbarth 3026 a thu hwnt. Nid yw datganoli ychwaith yn perthyn i un traddodiad gwleidyddol yng Nghymru, ond i lawer o draddodiadau gwleidyddol; i'r rhagflaenwyr hynny, o S.O. Davies, Jim Griffiths ac Elystan Morgan, i Megan Lloyd George, i Gwynfor Evans ac i fy ewythr Jack - J.B. Evans - Ceidwadwr ar hyd ei oes o sir Gaerfyrddin, ymgeisydd ac asiant seneddol, ac o blaid datganoli. Ef yn unig a oedd yn gyfrifol am roi sticer 'Ie dros Gymru' i mi yn 12 oed i'w wisgo ar fy ngwisg ysgol ym mis Mawrth 1979. Roedd y ddadl wleidyddol ar ddatganoli yn rhychwantu'r ugeinfed ganrif ar ei hyd, ond nid datganoli democrataidd oedd man cychwyn gwirioneddol datganoli ym 1999; datganoli gweinyddol oedd ei sylfeini cyntaf. Cefais fy atgoffa o bwysigrwydd hyn wrth wrando ar yr Arglwydd John Morris ychydig wythnosau yn ôl yn y Senedd yn siarad am Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru ym 1964, Jim Griffiths - penodiad mor bwysig gan Lywodraeth Lafur newydd y DU ar y pryd, ond a ragflaenwyd gan benodi Gweinidog cyntaf y Swyddfa Gartref dros Faterion Cymreig gan Lywodraeth Geidwadol ym 1951, a hynny ynddo'i hun yn dilyn creu bwrdd addysg Cymru ym 1907 gan y Llywodraeth Ryddfrydol. Roedd pwerau gweithredol yr Ysgrifennydd Gwladol ym 1964 wedi'u cyfyngu'n wreiddiol i gyfrifoldeb dros dai, llywodraeth leol a ffyrdd. Yn ystod y 10 mlynedd nesaf, ychwanegwyd cyfrifoldebau dros iechyd ac addysg, amaethyddiaeth a'r amgylchedd - meysydd cyfrifoldeb a ddaeth yn y pen draw yn gyfrifoldebau democrataidd y Cynulliad etholedig cyntaf hwnnw ym 1999. Yn y Siambr hon, rydym wedi clywed heddiw, rydym yn gyfarwydd â'r hyn sydd wedi digwydd ers 1999: cynyddu a throsglwyddo pwerau a chyfrifoldebau sylweddol gan Lywodraethau olynol yn y DU o San Steffan i Gymru. Ni fyddem yma heddiw yn trafod diwygio'r Senedd oni bai am drosglwyddo'r cyfrifoldeb dros etholiadau'r Senedd gan Lywodraeth Geidwadol y DU drwy Ddeddf Cymru 2017 o San Steffan i'r Senedd hon. Pam, felly, y bu imi deithio ar hyd llwybr hanes datganoli? Wel, mae'n ein hatgoffa i gyd ein bod wedi cyrraedd y pwynt hwn heddiw oherwydd amryw byd o weithredoedd a phenderfyniadau gan bobl o wahanol liwiau gwleidyddol dros ganrif a mwy. Ac yn awr, yn nhrydydd degawd yr unfed ganrif ar hugain, rydym yn wynebu'r cwestiwn a ydym o'r diwedd am roi'r arfau i'n Senedd wneud y gwaith yn iawn, gyda'n set bresennol o bwerau, a chyda'r arfau i ymgymryd â mwy o bwerau, os a phan gânt eu datganoli neu eu mynnu. Mae pob dadansoddiad annibynnol a gomisiynwyd o'n Senedd wedi dod i'r casgliad nad oes gennym ddigon o adnoddau o ran nifer yr Aelodau etholedig i wneud y gwaith o ddwyn Llywodraeth i gyfrif ac i graffu ar ddeddfwriaeth a chyllidebau a'u pasio. Dylai aelodau seneddau ym mhobman yn y byd gael amser i ddatblygu arbenigedd gwirioneddol mewn meysydd pwnc, er mwyn gallu craffu'n fforensig ar benderfyniadau gweinidogol, a gallu ymchwilio a dysgu am gynigion polisi gwych i'w cyflwyno yma yng Nghymru. Ond mae'r rhan fwyaf ohonoch dan bwysau enfawr gan lwyth y gwaith o ddydd i ddydd yma. Fel Llywydd, rwy'n gwylio pob un ohonoch - y 58 ohonoch - yn arweinwyr pleidiau, Gweinidogion Llywodraeth, meincwyr cefn yn eistedd ar ddau neu dri phwyllgor, yn cadeirio pwyllgorau, llefarwyr yn cyflwyno nifer o areithiau a chwestiynau yn y Cyfarfod Llawn bob wythnos, yn cadeirio ac yn mynychu grwpiau trawsbleidiol, yn ogystal â'ch holl waith etholaeth, a chaf fy atgoffa o'r ffaith, yn adroddiad panel arbenigol Laura McAllister, lle y dywedodd nad yw 115 o ASau yn San Steffan yn eistedd ar unrhyw bwyllgor nac yn cyflawni unrhyw rôl ychwanegol yn y Llywodraeth na'r wrthblaid. Nid oes gan neb y moethusrwydd hwnnw yma, ac ni fyddent yn ei gael ychwaith mewn Senedd 96 Aelod. Gallwn barhau a gwneud ein gorau glas fel 60 Aelod, neu gallwn rymuso'r genhedlaeth nesaf o wleidyddion Cymru yn iawn - a rhai ohonoch chi yw'r gwleidyddion hynny - i gael y Senedd y mae pobl Cymru yn ei haeddu o'r diwedd.