English: You will be aware that we're seeking to introduce a new distinctly Welsh approach to promoting and safeguarding equality, social justice and human rights. We do so, of course, within the scope of our legal competence. The actions we take must be compatible with international obligations, as set out in section 82 of the Government of Wales Act 2006. These obligations include the seven UN conventions signed and ratified by the UK state party. Section 81 of the Government of Wales Act also requires the Welsh Government to act compatibly with the European convention on human rights, as reflected in our domestic law by the Human Rights Act 1998. We're fully engaged in the UN reporting process and welcome and value scrutiny, feedback and guidance from the UN committees. In its 1966 covenant, the United Nations Committee on Economic, Social and Cultural Rights recognised that, to afford citizens an adequate standard of living, they needed to have access to adequate housing as well as adequate food, clothing and continuous improvement of living conditions. And those state parties, including the United Kingdom, which ratified and adopted the covenant, agreed with this sentiment when they signed up to it. Whilst it may seem strange that the United Kingdom's Government has, as yet, to incorporate the covenant into domestic law, that shouldn't prevent us from working in the spirit of the covenant here in Wales. Allowing the continuance of insecurity and indignity being suffered by those without access to housing or to housing that's adequate for their needs should be, as a civilised society, and must be a concern to us all. This Government's commitment to the fundamental principle that every one of us has a right to access adequate and sustainable housing is central to the aspirations we are seeking to achieve, and it is good to see the cross-party consensus that is expressed here again, but often expressed in this Chamber, as we debate this important issue. So, in the Welsh Government's national strategy 'Prosperity for All', we've recognised housing as a key priority, stating categorically that we understand the role of a good-quality affordable home in bringing a wide range of benefits to well-being, health, learning and prosperity. The Government is committed to delivering new social housing and to do so at scale and pace. We understand the key role that social housing can play in ensuring that families and individuals can access good-quality affordable homes that can be their springboard to secure successful futures. Social housing requires a greater level of Government subsidy, but this must be a priority for us, supporting those where our investment can have the greatest impact. We've made a record investment of £1.7 billion in housing during this Assembly term. This is a significant sum, which is having a huge impact on the delivery of social housing. I'm very grateful also for Mike Hedges's contribution this afternoon to this in terms of tackling housing need and the importance of social housing. Of course, social housing provides not only quality homes but also the support needed to ensure that people can sustain their tenancies and thrive, and that's why Wales has never moved away from support for social housing since it came into being. In fact, in England, delivery of homes for social rent has dropped 81 per cent since 2010. Further to this, we have our innovative housing programme and integrated care fund. Again, a lot of cross-party consensus; particularly David Melding welcoming that. They, of course, have supported the construction of at least 1,300 homes, helping to deliver on these ambitions. There are ongoing challenges in delivering the number of homes required for both the market and affordable housing sectors, but we are taking steps here in Wales to deliver the homes we need, and we remain confident that, with the help of our partners, we will reach our 20,000 affordable homes target during this Assembly term. But it's not just the number of homes we build but how we ensure they are of high quality, and here our investment in the Welsh housing quality standard ensures that many of our most vulnerable people live in decent homes, and those homes also need to meet the needs of future generations and be near zero carbon, helping the environment and lifting households out of fuel poverty. And that's why we have set out significant ambitions to drive forward decarbonisation across all tenures of existing housing stock. The Welsh Government has also recognised the importance of ensuring Wales's housing law is fit for the future through the coherent and comprehensive updating of housing law. The Housing (Wales) Act 2014 commencement introduced groundbreaking improvements for prevention of homelessness, providing for the registration and licensing of private rented sector landlords and agents via Rent Smart Wales. In addition, implementation of the Renting Homes (Wales) Act 2016, simplifying and clarifying contractual arrangements, and the Renting Homes (Fees etc.) (Wales) Act 2019, will reduce the cost to tenants when renting a home privately, particularly at the outset. Dawn's point that access to adequate housing should be recognised as a human right goes beyond just our national boundary, and as such raises issues under the devolution settlement. I'm pleased to be responding to this with my ministerial responsibility for strengthening equality and human rights, and to work with you to take this forward. We're acting to make Wales fairer, beginning with commencing the socioeconomic duty to recognise the impact of poverty in relation to other aspects of equality. In line with this, we're taking forward work to explore options to safeguard equality and human rights in Wales, but we're also commissioning research to explore wider options, and we can take this on board in terms of that research. We will be including how we incorporate the convention on the rights of disabled people and other international agreements into Welsh law, and we have engaged with Professor Hoffman in this respect. We will take an inclusive approach with regard to protected characteristics, drawing on all available evidence, and this very issue has been highlighted in the work commissioned by Tai Pawb, in collaboration with Shelter Cymru and the Chartered Institute of Housing Cymru, from Professor Simon Hoffman, associate professor at Swansea University. His feasibility report for the introduction of a right to adequate housing, launched last Tuesday, makes for good reading, powerful reading, and I've no doubt that Julie James will be considering the feasibility study in detail, how it fits in with the work we're already undertaking, and I would hope to reassure Dawn and other Members of the Assembly today that, while waiting for the United Kingdom Government to incorporate formally the United Nations covenant on economic, social and cultural rights into domestic law, we recognise housing as foundational to ensuring the well-being of our citizens. We're also working hard within our devolved responsibilities to reflect these rights in the policies and legislation we've created and will continue to create. Diolch.
Welsh: Fe fyddwch yn ymwybodol ein bod yn ceisio cyflwyno dull newydd unigryw i Gymru o hyrwyddo a diogelu cydraddoldeb, cyfiawnder cymdeithasol a hawliau dynol. Rydym yn gwneud hynny, wrth gwrs, o fewn cwmpas ein cymhwysedd cyfreithiol. Rhaid i'r camau a gymerwn fod yn gydnaws â rhwymedigaethau rhyngwladol, fel y'u nodir yn adran 82 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006. Mae'r rhwymedigaethau hyn yn cynnwys saith Confensiwn y Cenhedloedd Unedig a lofnodwyd ac a gadarnhawyd gan wladwriaeth sy'n barti y DU. Mae adran 81 o Ddeddf Llywodraeth Cymru hefyd yn ei gwneud yn ofynnol i Lywodraeth Cymru weithredu'n gydnaws â'r confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol, fel y'i hadlewyrchir yn ein cyfraith ddomestig gan Ddeddf Hawliau Dynol 1998. Rydym yn cymryd rhan lawn ym mhroses adrodd y Cenhedloedd Unedig ac yn croesawu ac yn gwerthfawrogi gwaith craffu, adborth ac arweiniad gan bwyllgorau'r Cenhedloedd Unedig. Yn ei gyfamod yn 1966, cydnabu Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol, er mwyn rhoi safon byw ddigonol i ddinasyddion, fod angen iddynt gael tai addas yn ogystal â digon o fwyd, dillad a gwelliant parhaus yn eu hamodau byw. Ac roedd y gwladwriaethau sy'n barti hynny, gan gynnwys y Deyrnas Unedig, a gadarnhaodd ac a fabwysiadodd y cyfamod, yn cytuno â'r nod hwn wrth iddynt ymrwymo iddo. Er y gall ymddangos yn rhyfedd fod Llywodraeth y Deyrnas Unedig, hyd yma, heb ymgorffori'r cyfamod mewn cyfraith ddomestig, ni ddylai hynny ein rhwystro rhag gweithio yn ysbryd y cyfamod yma yng Nghymru. Dylai caniatáu i ansicrwydd a diffyg urddas barhau i gael eu dioddef gan bobl heb dai neu heb dai digonol ar gyfer eu hanghenion fod yn destun pryder i bawb ohonom fel cymdeithas wâr. Mae ymrwymiad y Llywodraeth hon i'r egwyddor sylfaenol fod gan bob un ohonom hawl i gael tai digonol a chynaliadwy yn ganolog i'r dyheadau y ceisiwn eu gwireddu, ac mae'n dda gweld y consensws trawsbleidiol a fynegir yma eto, ond a fynegir yn aml yn y Siambr hon, wrth inni drafod y mater pwysig hwn. Felly, yn strategaeth genedlaethol Llywodraeth Cymru 'Ffyniant i Bawb', rydym wedi cydnabod tai fel blaenoriaeth allweddol, gan nodi'n bendant ein bod yn deall rôl cartref fforddiadwy o ansawdd da i sicrhau ystod eang o fuddion o ran lles, iechyd, dysgu a ffyniant. Mae'r Llywodraeth wedi ymrwymo i ddarparu tai cymdeithasol newydd ac i wneud hynny ar raddfa fawr ac yn gyflym. Deallwn y rôl allweddol y gall tai cymdeithasol ei chwarae yn sicrhau bod teuluoedd ac unigolion yn gallu cael gafael ar gartrefi fforddiadwy o ansawdd da a all fod yn sbardun iddynt allu sicrhau dyfodol llwyddiannus. Mae tai cymdeithasol yn gofyn am lefel uwch o gymhorthdal gan y Llywodraeth, ond rhaid i hyn fod yn flaenoriaeth i ni, gan gefnogi'r rhai lle gall ein buddsoddiad gael yr effaith fwyaf. Rydym wedi gwneud buddsoddiad mwy nag erioed o £1.7 biliwn mewn tai yn ystod y tymor Cynulliad hwn. Mae hwn yn swm sylweddol, sy'n cael effaith enfawr ar ddarparu tai cymdeithasol. Rwyf hefyd yn ddiolchgar iawn am gyfraniad Mike Hedges y prynhawn yma ar fynd i'r afael â'r angen am dai a phwysigrwydd tai cymdeithasol. Wrth gwrs, mae tai cymdeithasol nid yn unig yn darparu tai o ansawdd, ond hefyd y cymorth sydd ei angen i sicrhau y gall pobl gadw eu tenantiaethau a ffynnu, a dyna pam nad yw Cymru erioed wedi troi ei chefn ar gefnogaeth i dai cymdeithasol ers iddi ddod i fodolaeth. Yn wir, yn Lloegr, mae'r ddarpariaeth o gartrefi ar gyfer rhent cymdeithasol wedi gostwng 81 y cant ers 2010. Yn ogystal â hyn, mae gennym raglen dai arloesol a chronfa gofal integredig. Unwaith eto, ceir llawer o gonsensws ar draws y pleidiau, gyda David Melding yn enwedig yn croesawu hynny. Wrth gwrs, maent wedi cefnogi adeiladu o leiaf 1,300 o gartrefi, gan helpu i gyflawni'r uchelgeisiau hyn. Ceir heriau parhaus o ran darparu'r nifer o gartrefi sydd eu hangen ar gyfer y farchnad a'r sector tai fforddiadwy, ond rydym yn rhoi camau ar waith yma yng Nghymru i ddarparu'r cartrefi sydd eu hangen arnom, ac rydym yn parhau i fod yn ffyddiog y cyrhaeddwn ein targed o 20,000 o dai fforddiadwy gyda chymorth ein partneriaid yn ystod y tymor Cynulliad hwn. Ond mae'n fwy na nifer y cartrefi a adeiladwn, mae'n ymwneud hefyd â'r modd y sicrhawn eu bod o ansawdd uchel, ac yma mae ein buddsoddiad yn safon ansawdd tai Cymru yn sicrhau bod llawer o'n pobl fwyaf diamddiffyn yn byw mewn cartrefi gweddus, ac mae angen i'r cartrefi hynny hefyd fodloni anghenion cenedlaethau'r dyfodol a bod yn agos at fod yn ddi-garbon, gan helpu'r amgylchedd a thynnu teuluoedd allan o dlodi tanwydd. A dyna pam ein bod wedi gosod uchelgeisiau sylweddol i hybu datgarboneiddio ar draws holl ddeiliadaethau'r stoc dai bresennol. Mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi cydnabod pwysigrwydd sicrhau bod cyfraith dai Cymru yn addas ar gyfer y dyfodol drwy ddiweddaru'r gyfraith dai mewn dull cydlynol a chynhwysfawr. Mae cychwyn Deddf Tai (Cymru) 2014 wedi cyflwyno gwelliannau arloesol ar gyfer atal digartrefedd, gan ddarparu ar gyfer cofrestru a thrwyddedu landlordiaid ac asiantiaid yn y sector rhent preifat drwy Rhentu Doeth Cymru. Yn ogystal, bydd gweithredu Deddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016, sy'n symleiddio ac yn egluro trefniadau cytundebol, a Deddf Rhentu Cartrefi (Ffioedd etc.) (Cymru) 2019 yn lleihau'r gost i denantiaid wrth rentu cartref yn breifat, yn enwedig ar y dechrau. Mae pwynt Dawn, sef y dylai mynediad at dai digonol gael ei gydnabod fel hawl ddynol, yn mynd y tu hwnt i'n ffin genedlaethol yn unig, ac fel y cyfryw mae'n codi materion o dan y setliad datganoli. Rwy'n falch o ymateb i hyn gyda fy nghyfrifoldeb gweinidogol dros gryfhau cydraddoldeb a hawliau dynol, ac i weithio gyda chi i fwrw ymlaen â hyn. Rydym yn gweithredu i wneud Cymru'n decach, gan ddechrau drwy gychwyn y ddyletswydd economaidd-gymdeithasol i gydnabod effaith tlodi mewn perthynas ag agweddau eraill ar gydraddoldeb. Yn unol â hyn, rydym yn bwrw ymlaen â gwaith i ymchwilio i opsiynau i ddiogelu cydraddoldeb a hawliau dynol yng Nghymru, ond rydym hefyd yn comisiynu ymchwil i archwilio opsiynau ehangach, a gallwn ystyried hyn yn nhermau'r ymchwil honno. Byddwn yn cynnwys y modd yr ymgorfforwn y confensiwn ar hawliau pobl anabl a chytundebau rhyngwladol eraill yng nghyfraith Cymru, ac rydym wedi ymgysylltu â'r Athro Hoffman ynglŷn â hyn. Byddwn yn arfer dull cynhwysol mewn perthynas â nodweddion gwarchodedig, gan bwyso ar yr holl dystiolaeth sydd ar gael, a thynnwyd sylw at yr union fater hwn yn y gwaith a gomisiynwyd gan Tai Pawb mewn cydweithrediad â Shelter Cymru a Sefydliad Tai Siartredig Cymru gan yr Athro Simon Hoffman, athro cyswllt ym Mhrifysgol Abertawe. Mae ei adroddiad dichonoldeb ar gyfer cyflwyno hawl i dai digonol, a lansiwyd ddydd Mawrth diwethaf, yn werth ei ddarllen, ac yn bwerus, ac nid oes amheuaeth gennyf y bydd Julie James yn ystyried yr astudiaeth ddichonoldeb yn fanwl, sut y mae'n cyd-fynd â'r gwaith yr ydym eisoes yn ei wneud, ac rwy'n gobeithio sicrhau Dawn ac Aelodau eraill y Cynulliad heddiw ein bod, wrth aros i Lywodraeth y Deyrnas Unedig ymgorffori cyfamod y Cenhedloedd Unedig ar hawliau economaidd, cymdeithasol a diwylliannol yn ffurfiol mewn cyfraith ddomestig, yn cydnabod tai fel mater sylfaenol i sicrhau lles ein dinasyddion. Rydym hefyd yn gweithio'n galed o fewn ein cyfrifoldebau datganoledig i adlewyrchu'r hawliau hyn yn y polisïau a'r ddeddfwriaeth a grëwyd gennym ac y byddwn yn parhau i'w creu. Diolch.