English: I'm glad that Plaid Cymru have chosen for debate the issue of mental health this week, a week in which mental health day was observed throughout the world. Figures show that mental ill health will affect one in four people during their lives, and by 2020, mental ill health-related problems will be second to heart diseases as the leading contributor to the global burden of disease. That is why mental health services continue to be a major priority for this Welsh Labour Government. Last week, I was delighted to attend in the Pierhead building We Need to Talk, a coalition of third sector mental health charities and professional organisations that are campaigning for improved access to psychological therapies for people with mental health problems in Wales. We Need to Talk identified the cost of mental health problems in Wales, estimated at £7.2 billion a year. And the cost associated with poor mental health in the workplace amounts to nearly £1.2 billion a year alone, and that's equivalent to £860 for every employee in the Welsh workforce. And though these figures are truly staggering, the cost to Wales is even greater, for every individual who suffers from mental health problems is an individual: a mother or a father or a son or a daughter; a loving person suffering, often invisibly alone. The value of the named days such as World Mental Health Day, and debates such as this one, cannot be underestimated. Stigma still resides on this subject, and it is a truth that while the physical injuries such as a broken leg are understandable, the paralysing potential effects of mental health problems can cause a silent challenge for us all. In talking through the issues of mental health this week in my office, it was actually brought to my attention the autobiography of England cricketer Jonathan Trott that had just been published. Trott was a highly successful international cricketer who played for England, as I'm sure many people know, before making headline news in 2013 by returning home from Australia after the first Ashes test. This seemingly super-healthy sportsperson at the peak of his powers writes: 'I hadn't slept, I hadn't eaten and I hadn't been able to stop the throbbing in my head.' He recounts that he had to telephone his father to tell him that he was unable to cope any longer and he was flying home. 'He didn't say it', he said, 'But I knew he'd be disappointed.' And he wrote: 'The man I most wanted to make proud, I'd shamed.' His use of language is illuminating and harrowing. Interestingly, it is his description of his anxiety-related illness and his explicit and public decision to describe his situation as an anxiety-related illness rather than depression that caused controversy itself. Former England captain Michael Vaughan said he felt a 'little bit conned', saying: 'When I hear players talking about burnout, I suspect it is an excuse.' This public example of Jonathan Trott, misunderstood by fellow players, seemingly with every trapping of success, is a clear warning to us of the stigma that continues to swirl like the fog proverbial of Baker Street in 'Sherlock Holmes'. It still surrounds mental health issues. Nine out of 10 people with mental ill health find that stigma and discrimination can be a barrier to everyday activities, and that is why one of the central themes of 'Together for Mental Health' is about changing attitudes to mental health culturally, and why Welsh Labour is committed to ending mental health discrimination in the programme for government. I was heartened to hear the statement of the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport on the second delivery plan of the Welsh Government's 10-year cross-governmental strategy, 'Together for Mental Health'. I acknowledge that there are criticisms, and Sarah Moseley, director of Mind Cymru, whilst welcoming the plan, stated Mind's concerns that mental health services are significantly underfunded, but yet, in 2015-16, the budget for mental health services in Wales is £587 million, up from £389 million in 2009-10. This equates to 11.4 per cent of the total Welsh NHS budget, the single biggest area of Welsh NHS expenditure. As the health Minister stated yesterday, over the last two financial years, we have announced over £22 million of new funding for a range of new provision across all ages. The delivery plan identifies a priority area that aims to ensure children and young people with mental health problems get better sooner. Yesterday I was fortunate to attend Childline's thirtieth birthday celebrations in the Senedd with Dame Esther Rantzen, and it is worth noting that NSPCC Cymru, commentating on the delivery, welcomes the emphasis that the Welsh Government has given to prioritising this issue. Recent additional investment into child and adolescent services in Wales should continue, and it's important that delays in accessing services are further reduced. It's a shame, therefore, that Plaid Cymru have sought to focus their new motion on their usual preoccupation with powers for politicians, unlike the opposition amendment that addresses this subject. As such, I very much welcome -
Welsh: Rwy'n falch fod Plaid Cymru wedi dewis iechyd meddwl fel pwnc ar gyfer y ddadl yr wythnos hon, wythnos pan gafodd diwrnod iechyd meddwl ei nodi ar draws y byd. Mae ffigurau'n dangos y bydd salwch meddwl yn effeithio ar un o bob pedwar o bobl yn ystod eu bywydau, ac erbyn 2020, bydd y problemau sy'n gysylltiedig â salwch meddwl yn ail i glefydau'r galon fel prif gyfrannwr i'r baich clefyd yn fyd-eang. Dyna pam y mae gwasanaethau iechyd meddwl yn parhau i fod yn flaenoriaeth fawr i'r Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru. Yr wythnos diwethaf, pleser oedd mynychu digwyddiad 'Mae angen i ni siarad' yn adeilad y Pierhead, cynghrair o elusennau iechyd meddwl y trydydd sector a sefydliadau proffesiynol sy'n ymgyrchu dros wella mynediad at therapïau seicolegol i bobl â phroblemau iechyd meddwl yng Nghymru. Roedd 'Mae angen i ni siarad' yn nodi cost problemau iechyd meddwl yng Nghymru, yr amcangyfrifir ei bod yn £7.2 biliwn y flwyddyn. Ac mae'r gost sy'n gysylltiedig ag iechyd meddwl gwael yn y gweithle bron yn £1.2 biliwn y flwyddyn yn unig, ac mae hynny'n cyfateb i £860 am bob person sy'n cael ei gyflogi yn y gweithlu yng Nghymru. Ac er bod y ffigyrau hyn yn wirioneddol syfrdanol, mae'r gost i Gymru'n uwch byth, gan fod pob unigolyn sy'n dioddef o broblemau iechyd meddwl yn unigolyn: mam neu dad neu fab neu ferch; person cariadus sy'n dioddef, yn aml yn anweledig ac ar ei ben ei hun. Ni ellir gorbwysleisio gwerth diwrnodau a enwir megis Diwrnod Iechyd Meddwl y Byd, a dadleuon fel hon. Mae stigma yn dal i fodoli ar y pwnc, ac er bod anafiadau corfforol megis torri coes yn ddealladwy, mae'n wir y gall effeithiau parlysol posibl problemau iechyd meddwl achosi her dawel i ni i gyd. Wrth siarad am broblemau iechyd meddwl yr wythnos hon yn fy swyddfa, cafodd hunangofiant cricedwr Lloegr, Jonathan Trott, a oedd newydd ei gyhoeddi ei ddwyn i fy sylw. Roedd Trott yn gricedwr rhyngwladol hynod o lwyddiannus a chwaraeai dros Loegr, fel y bydd llawer o bobl yn gwybod rwy'n siŵr, cyn cyrraedd y penawdau newyddion yn 2013 pan ddychwelodd adref o Awstralia ar ôl prawf cyntaf cyfres y Lludw. Mae'r chwaraewr criced hwn, sydd i'w weld yn eithriadol o iach ac ar anterth ei bwerau yn ysgrifennu: Nid oeddwn wedi cysgu, nid oeddwn wedi bwyta ac nid oeddwn wedi gallu atal y cur yn fy mhen. Roedd yn dweud ei fod wedi gorfod ffonio'i dad i ddweud wrtho nad oedd yn gallu ymdopi mwyach a'i fod yn hedfan adref. Ni ddywedodd hynny, meddai, ond gwyddwn y byddai'n siomedig. Ac ysgrifennodd: Roeddwn wedi siomi'r dyn roeddwn fwyaf o eisiau ei wneud yn falch ohonof. Mae ei ddefnydd o iaith yn ddadlennol ac yn dorcalonnus. Yn ddiddorol, mae ei ddisgrifiad o'i salwch sy'n gysylltiedig â gorbryder a'i benderfyniad amlwg a chyhoeddus i ddisgrifio ei sefyllfa fel salwch sy'n gysylltiedig â gorbryder yn hytrach nag iselder wedi achosi dadl ynddo'i hun. Dywedodd cyn-gapten Lloegr, Michael Vaughan, ei fod yn teimlo ei fod wedi cael ei dwyllo ychydig bach, gan ddweud: Pan glywaf chwaraewyr yn siarad am orweithio, rwy'n tybio mai esgus yw hynny. Mae enghraifft gyhoeddus Jonathan Trott, a gamddeallwyd gan ei gyd-chwaraewyr, ac a oedd i'w weld yn llwyddo ym mhob ffordd, yn rhybudd clir i ni o'r stigma sy'n parhau i chwyrlïo fel niwl diharebol Baker Street yn 'Sherlock Holmes'. Mae'n dal i amgylchynu materion iechyd meddwl. Mae naw o bob 10 o bobl sydd â salwch meddwl yn canfod bod stigma a gwahaniaethu yn gallu bod yn rhwystr i weithgareddau bob dydd, a dyna pam y mae un o themâu canolog 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl' yn ymwneud â newid agweddau at iechyd meddwl yn ddiwylliannol, a pham y mae Llafur Cymru wedi ymrwymo i roi diwedd ar wahaniaethu ar sail iechyd meddwl yn y rhaglen lywodraethu. Cefais fy nghalonogi o glywed datganiad Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon ar ail gynllun cyflawni strategaeth drawslywodraethol 10 mlynedd Llywodraeth Cymru, 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl'. Rwy'n cydnabod bod yna feirniadaeth, ac er bod Mind Cymru yn croesawu'r cynllun, soniodd eu cyfarwyddwr, Sarah Moseley, am eu pryderon fod gwasanaethau iechyd meddwl yn cael eu tanariannu'n sylweddol, ond eto, yn 2015-16, mae'r gyllideb ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru yn £587 miliwn, i fyny o £389 miliwn yn 2009-10. Mae hyn yn cyfateb i 11.4 y cant o gyfanswm cyllideb y GIG yng Nghymru, y maes unigol mwyaf o wariant y GIG yng Nghymru. Fel y dywedodd y Gweinidog iechyd ddoe, dros y ddwy flynedd ariannol ddiwethaf, rydym wedi cyhoeddi dros £22 miliwn o arian newydd ar gyfer ystod o ddarpariaethau newydd ar draws pob oedran. Mae'r cynllun cyflawni yn nodi maes blaenoriaeth sy'n anelu i sicrhau bod plant a phobl ifanc â phroblemau iechyd meddwl yn gwella'n gynt. Ddoe roeddwn yn ffodus i fynychu dathliadau pen-blwydd Childline yn 30 oed yn y Senedd gyda'r Fonesig Esther Rantzen, ac mae'n werth nodi bod NSPCC Cymru, wrth roi sylwadau ar y ddarpariaeth, yn croesawu'r pwyslais y mae Llywodraeth Cymru wedi ei roi ar flaenoriaethu'r mater hwn. Dylai buddsoddiad ychwanegol diweddar mewn gwasanaethau i blant a'r glasoed yng Nghymru barhau, ac mae'n bwysig fod llai eto o oedi cyn cael mynediad at wasanaethau. Mae'n drueni, felly, fod Plaid Cymru wedi canolbwyntio eu cynnig newydd ar eu diddordeb arferol mewn pwerau i wleidyddion, yn wahanol i welliant y gwrthbleidiau sy'n mynd i'r afael â'r pwnc hwn. Fel y cyfryw, rwy'n croesawu'n fawr -