English: Now, climate or eco anxiety isn't yet a clinical diagnosis, but it is a recognised term that's used to talk about negative emotions associated with the perception of climate change. This can manifest itself through panic attacks, insomnia and obsessive thinking. It can exacerbate other anxiety disorders and depression. But research is scarce and is deeply needed into this area, because it most keenly affects young people - the generation who will bear the brunt of this crisis. And, for many, it is like a kind of grief. So, what can be done now by the Welsh Government to address this? I'd like to see action in a few areas. Firstly, I would like to see funding and support for programmes that focus on direct and collective action against climate change, because acting proactively allows people to become agents of change and to lessen the emotional toll and the sense of powerlessness. It can help people to achieve tangible changes in their own communities, from tree planting to litter picks, and from cleaning rivers to the provision of community assets like green spaces that can be managed and used for allotments and food share schemes. These types of projects reap benefits for the community and for the environment. But studies also show that collective action on climate change reduces feelings of loneliness; it allows people to share the burden, it propels people into a sense of solidarity, of unity, of hope. We should be involving people in decision making about the environment through participatory budgeting and citizens' assemblies, which allow people a stake and an insight into what's being done, but I would also like to see changes in the curriculum. In the last Senedd, my colleague Llyr Gruffydd put forward amendments to the curriculum Bill, which he worked on with the Teach the Future campaign. They sought to see robust climate change education in the new curriculum, and not just in science and maths, but the social sciences, citizenship, performing arts, literature, languages, health and well-being. Now, I want to continue pushing for these changes, and there are really exciting projects already under way to try to begin to grapple with this reframing that I've mentioned - projects like Cynnal Cymru, which has partnered with the Carbon Literacy Project, and they seek to try and face the challenges of the seemingly overwhelming topic. Their trainer, Rhodri Thomas, has written about this as a learning methodology that allows people to engage with the huge, complex and frightening reality of climate change, and break the challenge down into manageable personal and organisational responses. It teaches, he said, an awareness of the carbon dioxide costs and impacts of everyday activities, and, crucially, the ability to reduce emissions on an individual, community and organisational basis. Moreover, the Children's Commissioner for Wales, I know, shares my passion for this area, and her manifesto in May put forward ideas for involving young people in the Government's environmental decision-making process through citizens panels and an eco schools scheme that involves local businesses collaborating with classroom learning. Her office has also published activism resources that allow schoolchildren to mobilise their own campaigns for change. The overarching need, Dirprwy Lywydd, is for us to empower children and young people, as well as the general population to, yes, comprehend the scale of the problem, but to learn about it and to conceptualise of it in a way that focuses on what we can do - to couple talking about the effects of climate change with the concrete actions they and others can employ to address both climate change and nature decline. If we are serious about achieving a green recovery in Wales, we have to start acting collectively and positively to ensure that everyone can play their part, that everyone has a stake in what we are doing that is tangible, that instead of anxiety, there is agency. Minister, I want to use the platform that I have as my party's spokesperson on climate change to push for these changes, to find ways of empowering young people and those of all ages in the fight against climate change, and to argue for greater support for teachers and students in how to recognise and to deal with climate anxiety, because this challenge is the greatest challenge we will ever face. Dirprwy Lywydd, I began this speech by talking about what is inescapable. What is vital for us to do is to ensure that children and young people don't believe that the situation is insurmountable. I hope that this debate can begin conversations, that we can help this new ministry to focus on involving citizens in what the Government does to tackle climate change because, collectively, we can make a difference. I look forward to hearing other people's contributions to this debate. Diolch yn fawr iawn.
Welsh: Nawr, nid yw pryder am yr hinsawdd neu eco-bryder yn ddiagnosis clinigol eto, ond mae'n derm cydnabyddedig sy'n cael ei ddefnyddio i siarad am emosiynau negyddol sy'n gysylltiedig â'r canfyddiad o newid hinsawdd. Gall hyn amlygu ei hun drwy byliau o banig, methu cysgu a meddwl obsesiynol. Gall waethygu anhwylderau gorbryder ac iselder eraill. Ond mae ymchwil yn brin ac mae ei hangen yn fawr yn y maes hwn, oherwydd mae'n effeithio'n fwyaf difrifol ar bobl ifanc - y genhedlaeth a fydd yn ysgwyddo baich yr argyfwng hwn. Ac i lawer, mae fel rhyw fath o alar. Felly, beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud yn awr i fynd i'r afael â hyn? Hoffwn weld gweithredu mewn rhai meysydd. Yn gyntaf, hoffwn weld cyllid a chefnogaeth ar gyfer rhaglenni sy'n canolbwyntio ar weithredu uniongyrchol a chyfunol yn erbyn newid hinsawdd, oherwydd mae gweithredu'n rhagweithiol yn caniatáu i bobl ddod yn gyfryngau newid a lleihau'r dreth emosiynol a'r ymdeimlad o fod yn ddi-rym. Gall helpu pobl i gyflawni newidiadau pendant yn eu cymunedau eu hunain, o blannu coed i gasglu sbwriel, ac o lanhau afonydd i ddarparu asedau cymunedol fel mannau gwyrdd y gellir eu rheoli a'u defnyddio ar gyfer rhandiroedd a chynlluniau rhannu bwyd. Mae'r mathau hyn o brosiectau yn creu manteision i'r gymuned ac i'r amgylchedd. Ond mae astudiaethau hefyd yn dangos bod gweithredu ar y cyd ar newid hinsawdd yn lleihau teimladau o unigrwydd; mae'n caniatáu i bobl rannu'r baich, mae'n cyfeirio pobl tuag at ymdeimlad o gydsafiad, undod a gobaith. Dylem gynnwys pobl yn y broses o wneud penderfyniadau am yr amgylchedd drwy gyllidebu cyfranogol a chynulliadau dinasyddion sy'n rhoi rhan i bobl ei chwarae a syniad o'r hyn sy'n cael ei wneud, ond hoffwn hefyd weld newidiadau yn y cwricwlwm. Yn y Senedd ddiwethaf, cyflwynodd fy nghyd-Aelod Llyr Gruffydd welliannau i Fil y cwricwlwm y bu'n gweithio arnynt gydag ymgyrch Dysgu'r Dyfodol. Roeddent yn ymgais i sicrhau bod addysg gadarn ar newid hinsawdd yn y cwricwlwm newydd, ac nid mewn gwyddoniaeth a mathemateg yn unig, ond yn y gwyddorau cymdeithasol, dinasyddiaeth, y celfyddydau perfformio, llenyddiaeth, ieithoedd, iechyd a lles. Nawr, rwyf am barhau i bwyso am y newidiadau hyn, ac mae prosiectau cyffrous iawn eisoes ar y gweill i geisio mynd i'r afael â'r ail-fframio a grybwyllais - prosiectau fel Cynnal Cymru, sydd wedi ffurfio partneriaeth â'r Prosiect Llythrennedd Carbon, ac maent yn ceisio mynd i'r afael â heriau'r pwnc, sy'n ymddangos yn llethol. Mae eu hyfforddwr, Rhodri Thomas, wedi ysgrifennu am hyn fel methodoleg ddysgu sy'n caniatáu i bobl ymgysylltu â realiti enfawr, cymhleth a brawychus newid hinsawdd, a rhannu'r her yn ymatebion personol a sefydliadol y gellir eu rheoli. Mae'n dweud bod hyn yn dysgu ymwybyddiaeth o gostau ac effeithiau carbon deuocsid gweithgareddau bob dydd, ac yn hollbwysig, y gallu i leihau allyriadau fel unigolion, cymunedau a sefydliadau. At hynny, gwn fod Comisiynydd Plant Cymru yn rhannu fy angerdd ynglŷn â'r maes hwn, a chyflwynodd ei maniffesto ym mis Mai syniadau ar gyfer cynnwys pobl ifanc ym mhroses y Llywodraeth ar gyfer gwneud penderfyniadau amgylcheddol drwy baneli dinasyddion a chynllun eco-ysgolion sy'n cael busnesau lleol i gydweithio â dysgu yn yr ystafell ddosbarth. Mae ei swyddfa hefyd wedi cyhoeddi adnoddau ymgyrchu sy'n caniatáu i blant ysgol drefnu eu hymgyrchoedd eu hunain ar gyfer newid. Ddirprwy Lywydd, mae angen cyffredinol inni rymuso plant a phobl ifanc, yn ogystal â'r boblogaeth yn gyffredinol i ddeall maint y broblem, ond i ddysgu amdani a'i chysyniadu mewn ffordd sy'n canolbwyntio ar yr hyn y gallwn ei wneud - i gysylltu siarad am effeithiau newid hinsawdd gyda'r camau pendant y gallant hwy ac eraill eu defnyddio i fynd i'r afael â newid hinsawdd a dirywiad byd natur. Os ydym o ddifrif ynghylch sicrhau adferiad gwyrdd yng Nghymru, rhaid inni ddechrau gweithredu ar y cyd ac yn gadarnhaol i sicrhau y gall pawb chwarae eu rhan, fod gan bawb gyfran yn yr hyn a wnawn sy'n ddiriaethol, ac yn lle pryder, fod yna allu i weithredu. Weinidog, rwyf am ddefnyddio'r llwyfan sydd gennyf fel llefarydd fy mhlaid ar newid hinsawdd i bwyso am y newidiadau hyn, i ddod o hyd i ffyrdd o rymuso pobl ifanc a phobl o bob oed yn y frwydr yn erbyn newid hinsawdd, ac i ddadlau dros fwy o gymorth i athrawon a myfyrwyr ar sut i gydnabod ac i ymdrin â phryder ynglŷn â'r hinsawdd, oherwydd yr her hon yw'r her fwyaf y byddwn yn ei hwynebu byth. Ddirprwy Lywydd, dechreuais yr araith hon drwy sôn am yr anochel. Yr hyn sy'n hanfodol inni ei wneud yw sicrhau nad yw plant a phobl ifanc yn credu bod y sefyllfa'n anorchfygol. Gobeithio y gall y ddadl hon ddechrau sgyrsiau, y gallwn helpu'r weinyddiaeth newydd hon i ganolbwyntio ar gynnwys dinasyddion yn yr hyn y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i fynd i'r afael â newid hinsawdd, oherwydd gyda'n gilydd gallwn wneud gwahaniaeth. Edrychaf ymlaen at glywed cyfraniadau pobl eraill i'r ddadl hon. Diolch yn fawr iawn.