English: Point 2 of the motion draws attention to the families of veterans, and supporting veterans doesn't stop with direct intervention. Keeping a family together around serving members of the armed forces, as well as, sometimes, particularly vulnerable veterans, can be the most effective support of all. The service of an individual affects their relationships with partners, children, parents and even grandparents. And, in this context, I also include friends, because, for young men in particular, their mates, or good friends, can often be the main emotional support when there are things that you don't feel you can share with your family. The work of a commissioner for veterans would extend beyond veterans themselves to that wider armed forces community. And, if you're in any doubt what that looks like, just have a look at who's going to be involved in this weekend's commemorations. You will see that families are at the forefront. There's already a wide range of services for armed forces families in Wales, from the grass-roots clubs for military families right through to things like Veterans Legal Link, which is a group that gives free legal advice to families and carers as well as veterans throughout Wales. Actually, I think Elfyn Llwyd is involved with that. The public sector, including both Governments, I would say, and the very active third sector, should be congratulated on the work that they do for veterans, but it's particularly pleasing that this is an area where co-production is given space to show its worth. Actually, Members who've already spoken have given very powerful examples of the kind of support that veterans and their families get from within their own ranks - if I can use that - rather than having a service applied to them. Now, that doesn't mean that there aren't gaps, of course, but I think co-production is one of the places where we can look to actually start to fill those gaps. I'm thinking, in particular, of - I think it was last year - when I explained to the Chamber that I'd had some difficulty trying to identify the veterans champions lodged within our local authorities. Some are much better than others, but, if the councils can't get it right, then let society help solve the problem. Now, while I would like to think that a commissioner wouldn't interfere with the good work of all these players, he or she would be able to help drive improvement, as Caroline Jones said, in the experience of serving military personnel, as well as veterans and their families, because they would have an overview, and prompt action to fill the gaps that, actually, Bethan Jenkins herself was talking about. I think another key role that commissioners would have here would be to consider the implications and support and advice needed for our veterans of the future. A commissioner would not only be able to respond to the needs of today, to advocate, but to scan the horizon for new challenges and potential solutions to those, because nobody seems to have assumed leadership for that particular job at the moment. Definitely, we need someone to help us scrutinise decisions made now, such as why there is a disparity between England and Wales, where veterans' children are automatically entitled to pupil premium support, but they're not entitled to the pupil deprivation grant here in Wales. That's a point that Mohammad Asghar made. But we also want to be avoiding those sorts of post facto responses to problems such as with PTSD. We want to be avoiding problems arising in the first place. That's why I think a commissioner would also be useful in asking questions like why the £415,000 requested by Veterans' NHS Wales is not forthcoming when it's so obvious that that would avoid the cost of millions in crisis services that - I can't remember quite who it was now - I think it might have been Mohammad Asghar was alluding to when you consider the kinds of problems that veterans present with, usually after they've left their services. What happens now and what the future looks like are both considerations that affect any young person who's looking at a military career. And, again, this is where the veterans commissioner could play a crucial role in helping set the tone for how those matters are thought about now, not in the future once our young people have themselves become veterans. Last week I visited Bridgend Military Preparation College in my region of South Wales West and met both instructors and young people between the ages of 14 and 19 that they work with. They educate a significant number of young people for whom mainstream education is perhaps a poor fit, as well as high achievers, and, from these, many do go on to pursue a career in our forces. I think we owe it to those young people to make sure that they are at the front of our minds, and at the front of the Welsh Government's mind, now, as they progress throughout their careers, and not just when they return from areas of conflict or when they are discharged from service or retire. Not all the people that I met there were from military families, but some of them are likely to become members of military families in due course, and that brings me back to the role of military families and the help that they may need too. So, when Welsh Government says 'no' to a veterans commissioner, it's not just saying 'no' to helping and honouring the work and sacrifices that our veterans and the forces have made throughout their lives; they're also letting down the wives, the husbands, the partners and all the families of veterans, and it's letting down the children of serving forces and future forces, as those young people who are just starting on their careers, and hopefully will never experience - [Interruption.] Sorry, Lee, I didn't see you. Apologies.
Welsh: Mae pwynt 2 y cynnig yn tynnu sylw at deuluoedd cyn-filwyr, ac nid yw cefnogi cyn-filwyr yn dod i ben gydag ymyrraeth uniongyrchol. Efallai mai'r cymorth mwyaf effeithiol o'r cyfan yw cadw teulu gyda'i gilydd o amgylch aelodau o'r lluoedd arfog sy'n gwasanaethu, yn ogystal â chyn-filwyr sy'n arbennig o agored i niwed weithiau. Mae gwasanaeth unigolyn yn effeithio ar eu perthynas â phartneriaid, plant, rhieni a hyd yn oed neiniau a theidiau. Ac yn y cyd-destun hwn, rwyf hefyd yn cynnwys ffrindiau, oherwydd, i ddynion ifanc yn arbennig, yn aml, efallai mai eu cyfeillion, neu ffrindiau da, yw'r brif gefnogaeth emosiynol pan fydd yna bethau nad ydych yn teimlo y gallwch eu rhannu gyda'ch teulu. Byddai gwaith comisiynydd i gyn-filwyr yn ymestyn y tu hwnt i gyn-filwyr eu hunain i gymuned ehangach y lluoedd arfog. Ac os oes gennych unrhyw amheuaeth ynglŷn â sut beth yw honno, edrychwch i weld pwy sy'n mynd i fod yn rhan o'r dathliadau y penwythnos hwn. Fe welwch mai'r teuluoedd sydd ar flaen y gad. Mae yna ystod eang o wasanaethau ar gael eisoes ar gyfer teuluoedd y lluoedd arfog yng Nghymru, o'r clybiau llawr gwlad i deuluoedd milwrol i bethau fel Cyswllt Cyfreithiol Cyn-filwyr, sef grŵp sy'n rhoi cyngor cyfreithiol am ddim i deuluoedd a gofalwyr yn ogystal â chyn-filwyr ledled Cymru. A dweud y gwir, rwy'n meddwl bod Elfyn Llwyd yn ymwneud â'r grŵp hwnnw. Dylid llongyfarch y sector cyhoeddus, gan gynnwys y ddwy Lywodraeth, fe fyddwn yn dweud, a'r trydydd sector gweithgar iawn, am y gwaith y maent yn ei wneud ar ran cyn-filwyr, ond mae'n arbennig o galonogol fod hwn yn faes lle y caiff cydgynhyrchu ofod i ddangos ei werth. A dweud y gwir, mae'r Aelodau sydd eisoes wedi siarad wedi rhoi enghreifftiau pwerus iawn o'r math o gefnogaeth y mae cyn-filwyr a'u teuluoedd yn ei chael o'u rhengoedd eu hunain - os caf ei roi felly - yn hytrach na chael gwasanaeth wedi'i bennu ar eu cyfer. Nawr, nid yw hynny'n golygu nad oes yna fylchau, wrth gwrs, ond rwy'n meddwl bod cydgynhyrchu yn un o'r lleoedd lle y gallwn geisio dechrau llenwi'r bylchau hynny mewn gwirionedd. Rwy'n meddwl, yn benodol, am - rwy'n meddwl mai y llynedd oedd hi - pan eglurais i'r Siambr fy mod wedi cael peth anhawster yn ceisio canfod pwy oedd hyrwyddwyr cyn-filwyr ein hawdurdodau lleol. Mae rhai yn llawer gwell nag eraill, ond os na all y cynghorau ei gael yn iawn, yna gadewch i'r gymdeithas helpu i ddatrys y broblem. Nawr, er y byddwn yn hoffi meddwl na fyddai comisiynydd yn ymyrryd yng ngwaith da yr holl elfennau hyn, byddai ef neu hi yn gallu helpu i ysgogi gwelliant, fel y dywedodd Caroline Jones, ym mhrofiad personél milwrol sy'n gwasanaethu, yn ogystal â chyn-filwyr a'u teuluoedd, gan y byddai ganddynt drosolwg, a gallent weithredu ar unwaith i lenwi'r bylchau hynny roedd Bethan Jenkins ei hun yn siarad amdanynt mewn gwirionedd. Rwy'n credu mai rôl allweddol arall a fyddai gan gomisiynwyr yma fyddai ystyried y goblygiadau a'r cymorth a'r cyngor fydd eu hangen ar ein cyn-filwyr yn y dyfodol. Byddai comisiynydd nid yn unig yn gallu ymateb i anghenion heddiw, i eirioli, ond gallai sganio'r gorwel am heriau newydd ac atebion posibl i'r rheini, gan nad oes neb i'w weld yn arwain y gwaith hwnnw ar hyn o bryd. Yn bendant, mae angen rhywun i'n helpu i graffu ar benderfyniadau a wneir yn awr, megis pam y mae gwahaniaeth rhwng Cymru a Lloegr, lle y mae gan blant cyn-filwyr hawl awtomatig i bremiwm cymorth disgyblion, ond nid oes ganddynt hawl i'r grant amddifadedd disgyblion yma yng Nghymru. Dyna bwynt a wnaeth Mohammad Asghar. Ond rydym hefyd yn awyddus i osgoi'r mathau hynny o ymatebion post facto i broblemau megis gydag anhwylder straen wedi trawma. Rydym yn awyddus i osgoi problemau rhag codi yn y lle cyntaf. Dyna pam rwy'n credu y byddai comisiynydd hefyd yn ddefnyddiol i ofyn cwestiynau fel pam nad yw'r £415,000 y gofynnodd GIG Cymru i Gyn-filwyr amdano yn dod er ei bod mor amlwg y byddai hynny'n osgoi'r gost o filiynau mewn gwasanaethau argyfwng y cyfeiriodd - nid wyf yn cofio pwy yn awr - rwy'n meddwl efallai mai Mohammad Asghar a soniodd am y mathau o broblemau fydd gan gyn-filwyr, fel arfer ar ôl i'w gwasanaeth ddod i ben. Mae beth sy'n digwydd nawr a sut fydd hi yn y dyfodol yn ddwy ystyriaeth sy'n effeithio ar unrhyw berson ifanc sy'n ystyried gyrfa filwrol. Ac unwaith eto, dyma ble y gallai'r comisiynydd cyn-filwyr chwarae rhan hanfodol yn helpu i osod y naws o ran sut y meddylir am y materion hynny yn awr, nid yn y dyfodol pan fydd ein pobl ifanc wedi dod yn gyn-filwyr eu hunain. Yr wythnos diwethaf ymwelais â Choleg Paratoi Milwrol Penybont yn fy rhanbarth i, sef Gorllewin De Cymru a chyfarfûm â hyfforddwyr a phobl ifanc rhwng 14 a 19 oed y maent yn gweithio gyda hwy. Maent yn addysgu nifer sylweddol o bobl ifanc nad yw addysg prif ffrwd, efallai, yn addas iawn ar eu cyfer, yn ogystal â chyflawnwyr uchel, ac o'r rhain, mae llawer yn mynd ymlaen i ddilyn gyrfa yn ein lluoedd arfog. Rwy'n meddwl bod arnom ddyled i'r bobl ifanc hynny i wneud yn siŵr eu bod ar flaen ein meddyliau, ac ar flaen meddwl Llywodraeth Cymru, yn awr, wrth iddynt symud drwy eu gyrfaoedd, ac nid yn unig pan fyddant yn dychwelyd o ardaloedd o wrthdaro neu pan fyddant yn cael eu rhyddhau o wasanaeth neu'n ymddeol. Nid oedd pob un o'r bobl y cyfarfûm â hwy yno yn dod o deuluoedd milwrol, ond mae rhai ohonynt yn debygol o ddod yn aelodau o deuluoedd milwrol maes o law, a daw hynny â mi yn ôl at rôl teuluoedd milwrol a'r cymorth y gallai fod ei angen arnynt hwythau hefyd. Felly, pan fydd Llywodraeth Cymru yn gwrthod y syniad o gomisiynydd cyn-filwyr, nid yn unig y mae'n dweud gwrthod helpu ac anrhydeddu'r gwaith a'r aberth y mae ein cyn-filwyr a'r lluoedd arfog wedi'i wneud drwy gydol eu bywydau; mae hi hefyd yn gwneud cam â gwragedd, gwŷr, partneriaid a holl deuluoedd cyn-filwyr, ac mae'n gwneud cam â phlant y lluoedd sy'n gwasanaethu a'r lluoedd yn y dyfodol, gan na fydd y bobl ifanc sy'n dechrau ar eu gyrfaoedd, a gobeithio na fyddant byth yn profi - [Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gennyf, Lee, nid oeddwn yn eich gweld. Ymddiheuriadau.