English: Can I thank the First Minister for his statement this afternoon? This, of course, is the final legislative statement for this Parliament, and so it's a good opportunity to look at the Welsh Government's progress on its legislative programme and also consider the Government's priorities for the remainder of this Parliament. Now, I appreciate that the COVID-19 pandemic has stretched and reprioritised the Welsh Government's legislative resources in the last few months, but prior to the outbreak there were still areas where the Welsh Government could and should have done more to use its legislative levers to deliver much-needed change for our communities. For example, whilst Wales was the first country in the UK to declare a climate change emergency, there's still a great deal of work that needs to be done in this area, and it's disappointing that the Welsh Government wasn't quicker in bringing forward legislative proposals to deliver a greener Wales for the future. Therefore, can the First Minister point to a single element in any Bill or in any aspect of this legislative programme that actually deals with the climate emergency that his Government declared in February 2019? Llywydd dros dro, can I take this opportunity to thank the First Minister for his invitation to discuss the options for the autumn, as they currently appear to us, and I'm pleased to be able to respond positively to that request? Now, today's statement confirms that large parts of the Welsh Government's primary legislative programme has had to be withdrawn in the face of the COVID-19 pandemic, and as a result, the tertiary education and research Bill, the bus services Bill and the social partnership Bill have all been withdrawn. So, perhaps the First Minister could tell us a little bit more about the interim measures that the Welsh Government is bringing forward in relation to those three Bills that were initially planned for this term. Of course, we have seen some significant legislation passed through this Parliament, and today's statement highlights a few of those Acts, and indeed the statutory instruments as well. For example, the Regulation of Registered Social Landlords (Wales) Act 2018 and the Renting Homes (Fees etc.) (Wales) Act 2019 - both have resulted in changes for landlords and others in the property sector here in Wales. And yet, we're still waiting for further information regarding Bills, such as the proposed clean air Bill, which, given the narrative that the Welsh Government has developed in relation to air pollution and climate change, is a missed opportunity to make a real difference to people's lives. Today's statement refers to the White paper on clean air and agriculture, and perhaps the First Minister can tell us a bit more about the reason why these Bills were not prioritised, given the serious impact that they would have on people's lives. Now, legislation doesn't have to always come from the Government - the Commission has brought forward legislation, and I, myself, had the opportunity to test the Senedd's legislative processes with my own proposals. Of course, it's hugely disappointing that the Senedd could not pass the proposed autism Bill, and it's also disappointing that my long-standing campaign for war memorials legislation continues to be ignored, and I can point to examples from several other Members in this Chamber, all with credible legislative ideas, that this Government simply chooses to ignore. And therefore I hope that the First Minister will commit to work constructively with others on legislative proposals in the future, so that this institution can explore all legislative opportunities to change Wales for the better. And more generally, in response to the COVID-19 pandemic, could the First Minister also tell us what new legislative opportunities have been found, so that we can work together to deliver legislation in the little time we have left in this Parliament to ensure Wales is as prepared as possible for any future outbreaks? Llywydd dros dro, the Welsh Government has previously identified a few Bills that may now be considered in the next parliamentary term, such as the infrastructure consenting Bill, the social partnership Bill, the Wales agriculture Bill and the taxes Bill, to name a few. Of course, it's crucial that any legislative proposals are appropriately costed to ensure that there are sufficient resources available, and so perhaps the First Minister could confirm, in each of these cases, what immediate discussions has he had with his Cabinet colleagues about the implications of not implementing these specific Bills in this parliamentary term? As we look back on this parliamentary term, it's important to consider how legislation that has been passed has been revisited and scrutinised in subsequent years to ensure its effectiveness. Lessons can always be learned, and effective post-legislative scrutiny is part of that learning process. So, I hope the First Minister will tell us candidly what lessons he has learned from this parliamentary term. In closing, acting Presiding Officer, the Welsh Government's legislative programme is its language of choice, and whilst this parliamentary term has been a challenging one, it remains the case that the Welsh Government has not used its legislative tools to address climate change, boost employment or tackle some of the big problems facing communities here in Wales. Nevertheless, we have less than 12 months left until the end of this Parliament, and my colleagues and I will work constructively wherever we can to scrutinise and indeed to strengthen the Welsh Government's legislation, to ensure that its Bills deliver value for money and deliver significant improvements to people's lives across Wales. Thank you.
Welsh: A gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am ei ddatganiad y prynhawn yma? Hwn, wrth gwrs, yw'r datganiad deddfwriaethol olaf ar gyfer y Senedd hon, ac felly mae'n gyfle da i edrych ar gynnydd Llywodraeth Cymru o ran ei rhaglen ddeddfwriaethol a hefyd i ystyried blaenoriaethau'r Llywodraeth ar gyfer gweddill y Senedd hon. Nawr, rwy'n sylweddoli bod pandemig COVID-19 wedi ail-flaenoriaethu a rhoi pwysau ar adnoddau deddfwriaethol Llywodraeth Cymru yn y misoedd diwethaf, ond cyn i'r haint dorri roedd yna feysydd o hyd lle gallai a lle dylai Llywodraeth Cymru fod wedi gwneud mwy i ddefnyddio ei dylanwad deddfwriaethol i gyflawni newid y mae ei ddirfawr angen ar gyfer ein cymunedau. Er enghraifft, er mai Cymru oedd y wlad gyntaf yn y DU i ddatgan argyfwng newid yn yr hinsawdd, mae llawer iawn o waith i'w wneud yn y maes hwn o hyd, ac mae'n siomedig na wnaeth Llywodraeth Cymru gyflwyno cynigion deddfwriaethol yn gynt i sicrhau Cymru wyrddach ar gyfer y dyfodol. Felly, a all y Prif Weinidog nodi un elfen mewn unrhyw Fil neu mewn unrhyw agwedd ar y rhaglen ddeddfwriaethol hon sy'n ymdrin mewn gwirionedd â'r argyfwng hinsawdd a ddatganwyd gan ei Lywodraeth ym mis Chwefror 2019? Llywydd dros dro, a gaf i gymryd y cyfle hwn i ddiolch i'r Prif Weinidog am ei wahoddiad i drafod y posibiliadau ar gyfer yr hydref, fel y maen nhw'n ymddangos i ni ar hyn o bryd, ac fel yr wyf yn falch o allu ymateb yn gadarnhaol i'r cais hwnnw? Nawr, mae'r datganiad heddiw'n cadarnhau na allwyd bwrw ymlaen â rhannau helaeth o raglen deddfwriaeth sylfaenol Llywodraeth Cymru yn wyneb pandemig COVID-19, ac o ganlyniad, mae'r Bil addysg drydyddol ac ymchwil, y Bil gwasanaethau bysiau a'r Bil partneriaeth gymdeithasol i gyd wedi'u tynnu'n ôl. Felly, efallai y gallai'r Prif Weinidog ddweud ychydig mwy wrthym ni am y mesurau dros dro y mae Llywodraeth Cymru yn eu cyflwyno mewn cysylltiad â'r tri Bil yna a gynlluniwyd yn wreiddiol ar gyfer y tymor hwn. Wrth gwrs, rydym ni wedi gweld y Senedd hon yn llunio darnau o ddeddfwriaeth sylweddol, ac mae'r datganiad heddiw'n tynnu sylw at rai o'r Deddfau hynny, ac yn wir yr offerynnau statudol hefyd. Er enghraifft, Deddf Rheoleiddio Landlordiaid Cymdeithasol Cofrestredig (Cymru) 2018 a Rheoliadau Rhentu Cartrefi (Ffioedd etc.) Cymru 2019 - mae'r ddau wedi arwain at newidiadau i landlordiaid ac eraill yn y sector eiddo yma yng Nghymru. Ac eto, rydym yn dal i aros am ragor o wybodaeth am Filiau, fel y Bil aer glân arfaethedig, sydd, o ystyried y naratif y mae Llywodraeth Cymru wedi'i ddatblygu mewn cysylltiad â llygredd aer a newid yn yr hinsawdd, yn gyfle a gollwyd i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau pobl. Mae'r datganiad heddiw'n cyfeirio at y Papur Gwyn ar aer glân ac amaethyddiaeth, ac efallai y gall y Prif Weinidog ddweud ychydig mwy wrthym ni am y rheswm pam na chafodd y Biliau hyn eu blaenoriaethu, o ystyried yr effaith ddifrifol y byddent yn ei chael ar fywydau pobl. Nawr, nid oes rhaid i ddeddfwriaeth ddod gan y Llywodraeth bob tro - mae'r Comisiwn wedi cyflwyno deddfwriaeth, a chefais i, fy hun, y cyfle i roi prawf ar brosesau deddfwriaethol y Senedd gyda'm cynigion fy hun. Wrth gwrs, mae'n hynod o siomedig nad oedd y Senedd yn gallu pasio'r Bil awtistiaeth arfaethedig, ac mae hi hefyd yn siomedig bod fy ymgyrch faith ar gyfer deddfwriaeth cofebion rhyfel yn parhau i gael ei hanwybyddu, a gallaf dynnu sylw at enghreifftiau gan sawl aelod arall yn y Siambr hon, a phob un â syniadau deddfwriaethol credadwy, y mae'r Llywodraeth hon yn dewis eu hanwybyddu. Ac felly rwy'n gobeithio y bydd y Prif Weinidog yn ymrwymo i weithio'n adeiladol gydag eraill ar gynigion deddfwriaethol yn y dyfodol, er mwyn i'r sefydliad hwn allu archwilio pob cyfle deddfwriaethol i newid Cymru er gwell. Ac yn fwy cyffredinol, wrth ymateb i bandemig COVID-19, a allai'r Prif Weinidog ddweud wrthym ni hefyd pa gyfleoedd deddfwriaethol newydd a ganfuwyd, fel y gallwn ni weithio gyda'n gilydd i gyflwyno deddfwriaeth yn yr ychydig amser sydd ar ôl yn y Senedd hon i sicrhau bod Cymru mor barod â phosib ar gyfer unrhyw achosion yn y dyfodol? Llywydd dros dro, mae Llywodraeth Cymru wedi nodi ychydig o Filiau yn y gorffennol y gellir eu hystyried nawr yn y tymor Senedd nesaf, megis y Bil cydsynio seilwaith, y Bil partneriaethau cymdeithasol, Bil amaethyddiaeth Cymru a'r Bil trethi, i enwi dim ond rhai. Wrth gwrs, mae'n hanfodol bod unrhyw gynigion deddfwriaethol yn cael eu costio'n briodol er mwyn sicrhau bod digon o adnoddau ar gael, ac felly efallai y gallai'r Prif Weinidog gadarnhau, ym mhob un o'r achosion hyn, pa drafodaethau uniongyrchol y mae wedi'u cael â'i gyd-Weinidogion yn y Cabinet am oblygiadau peidio â gweithredu'r Biliau penodol hyn yn y tymor Seneddol hwn? Wrth i ni edrych yn ôl ar y tymor Senedd hwn, mae'n bwysig ystyried sut yr ailystyriwyd ac y craffwyd ar ddeddfwriaeth a basiwyd yn y blynyddoedd dilynol er mwyn sicrhau ei heffeithiolrwydd. Gellir dysgu gwersi bob amser, ac mae craffu'n effeithiol ar ôl deddfu yn rhan o'r broses ddysgu honno. Felly, gobeithio y bydd y Prif Weinidog yn dweud wrthym yn blwmp ac yn blaen pa wersi y mae wedi'u dysgu o'r tymor Senedd hwn. Wrth gloi, Llywydd dros dro, dewis Llywodraeth Cymru yw ei rhaglen ddeddfwriaethol, ac er y bu'r tymor Senedd hwn yn un heriol, mae'n wir o hyd nad yw Llywodraeth Cymru wedi defnyddio ei dulliau deddfwriaethol i fynd i'r afael â newid yn yr hinsawdd, hybu cyflogaeth na mynd i'r afael â rhai o'r problemau mawr sy'n wynebu cymunedau yma yng Nghymru. Serch hynny, mae gennym ni lai na 12 mis ar ôl tan ddiwedd y Senedd hon, a bydd fy nghyd-Aelodau a minnau'n gweithio'n adeiladol lle bynnag y gallwn ni i graffu ar ddeddfwriaeth Llywodraeth Cymru ac yn wir ei chryfhau, er mwyn sicrhau bod ei Biliau'n sicrhau gwerth am arian ac yn sicrhau gwelliannau sylweddol i fywydau pobl ledled Cymru. Diolch.