English: For generations, our town centres have been the trading heart of our communities. They are at the core of healthy and prosperous local economies, a source of civic pride and the focal point of community life. But today too many of our high-street shops are in decline, with fewer customers and empty shop units. Changes to people's lifestyles have meant changes to the way they shop. The development of out-of-town retailing in some cases has had a detrimental effect on town centres across Wales. Shoppers like the convenience and choice offered by out-of-town retailers who provide free parking. Footfall in retail parks in Wales has seen an increase of over 4.6 per cent. This has caused a subsequent decline in footfall in our high streets. E-commerce is one of the fastest-growing markets in Europe. Retail figures for Great Britain in September this year show a 22 per cent increase in online sales compared with the same month last year. So, our high streets are under pressure. This is reflected in shop vacancy rates. In 2014, 159 high-street shops closed in Newport. At present, one in eight retail premises in Wales stands empty. The latest Local Data Company report ranks Newport as one of the worst-performing town centres for retail and leisure vacancies, with a rate of over 25 per cent. Welsh Conservatives have been calling for many years for a strategy to revive our high streets. And yet, in spite of warm words from successive Welsh Governments, it is clear that little has been achieved. We need urgent action to revitalise our high streets as centres of economic growth. We need a clear management strategy for our town centres. Poor parking facilities, high parking charges, traffic congestion and the lack of public transport all serve to deter customers from shopping in town centres, and in certain other areas. More importantly, there are not many public toilets, not many children's playfields, and, finally, they're not very friendly for disabled people to go across and walk through the high street. We need to promote free parking schemes, convenient public transport and park-and-ride schemes, with the aim of making town centres pedestrian and cycle-friendly. Plans should encourage a genuine mix of shops and offices in town centres, as well as housing, to bring people into those areas, particularly at night-time. And we need to look again at business rates, which remain a significant barrier to the growth and success of businesses in Wales. Deputy Presiding Officer, we saw the film, you heard, ladies and gentlemen, my colleagues here, but one typical example happened in my constituency office. A constituent came to my office - he has been running a shop for the last 14 years on the main road, and he'd just expanded a shop within his shop, where his office was, to remove the office premises and expand a couple of gondolas and make bigger his shopping area. Guess what? The valuation office turn up and they increase his rates. The shop was unexpanded, the area was unexpanded, only the gondolas, the shopping commodities, were increased. Fivefold, from £3,000 to £15,000, the rates were increased for this business. So, what he did was he sold his business. That is one typical example, very recently. On the High Street in Newport, the rents are normally within the range of £14,000 and rates are, virtually, around about the same figure. How can a new business run a business with that sort of attitude? There are some innovative ideas I think the Minister should consider. Firstly, trading should be totally free for any trade. Secondly, tapered relief based on the first year profit; in the third year, exactly the same - the second-year profit margin. Very innovative ideas that can give a new incentive to new entrepreneurs and new businesses to grow and thrive on our high streets. That is one of the reasons I think our businesses on the high street are so much in decline that, sometimes, it's a no-go area, especially in the night-time. As I said, business rate relief provides an opportunity to support enterprise and stimulate economic growth. Abolishing rates for businesses with a rateable value below £12,000 and tapering relief up to £15,000 - Deputy Presiding Officer, we've been saying this on this side of the Chamber for many years. I think it's about time the Government listened to us. Our proposal would see 73 per cent of business premises taken out of rates altogether. Presiding Officer, we all want to see a bustling high street, thriving local business and a positive community engagement. Vibrant high streets are the key, lasting -
Welsh: Ers cenedlaethau, mae canol ein trefi wedi bod yn galonnau masnachu ein cymunedau. Maent yn ganolog i economïau lleol iach a llewyrchus, yn ffynhonnell balchder dinesig a chanolbwynt bywyd y gymuned. Ond heddiw, mae gormod o'n siopau stryd fawr yn dirywio, gyda llai o gwsmeriaid a siopau gwag. Mae newidiadau i ffordd o fyw pobl wedi golygu newidiadau i'r ffordd y maent yn siopa. Mae datblygiad siopau ar gyrion trefi mewn rhai achosion wedi cael effaith niweidiol ar ganol trefi ledled Cymru. Mae siopwyr yn hoffi'r cyfleustra a'r dewis y mae siopau ar gyrion trefi sy'n darparu parcio am ddim yn eu cynnig. Gwelwyd cynnydd o dros 4.6 y cant yn nifer yr ymwelwyr â pharciau manwerthu yng Nghymru. Mae hyn wedi achosi gostyngiad yn ei sgil yn nifer yr ymwelwyr â'n strydoedd mawr. Mae e-fasnach yn un o'r marchnadoedd sy'n tyfu gyflymaf yn Ewrop. Mae ffigurau manwerthu ar gyfer Prydain ym mis Medi eleni yn dangos cynnydd o 22 y cant mewn gwerthiannau ar-lein o'i gymharu â'r un mis y llynedd. Felly, mae ein strydoedd mawr o dan bwysau. Caiff hyn ei adlewyrchu yn y cyfraddau siopau gwag. Yn 2014, caeodd 159 o siopau stryd fawr yng Nghasnewydd. Ar hyn o bryd, mae un o bob wyth safle manwerthu yng Nghymru yn wag. Mae adroddiad diweddaraf y Local Data Company yn nodi mai Casnewydd yw un o'r canol trefi sy'n perfformio waethaf o ran siopau a safleoedd hamdden gwag, gyda chyfradd o dros 25 y cant. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi bod yn galw ers nifer o flynyddoedd am strategaeth i adfywio ein strydoedd mawr. Ac eto, er gwaethaf geiriau cynnes Llywodraethau olynol yng Nghymru, mae'n amlwg mai ychydig a gyflawnwyd. Mae angen gweithredu ar frys i adfywio ein strydoedd mawr fel canolfannau twf economaidd. Mae arnom angen strategaeth reoli glir ar gyfer canol ein trefi. Mae cyfleusterau parcio gwael, ffioedd parcio uchel, tagfeydd traffig a diffyg trafnidiaeth gyhoeddus i gyd yn atal cwsmeriaid rhag siopa yng nghanol trefi, ac mewn ardaloedd penodol eraill. Yn fwy pwysig, nid oes llawer o doiledau cyhoeddus, nid oes llawer o gaeau chwarae i blant, ac yn olaf, nid yw croesi a cherdded ar hyd y ffordd fawr yn hawdd iawn i bobl anabl. Mae angen i ni hyrwyddo cynlluniau parcio am ddim, trafnidiaeth gyhoeddus gyfleus a chynlluniau parcio a theithio gyda'r nod o wneud canol trefi'n hwylus i gerddwyr a beicwyr. Dylai cynlluniau annog cymysgedd go iawn o siopau a swyddfeydd yng nghanol trefi, yn ogystal â thai, i ddod â phobl i mewn i'r ardaloedd hynny, yn enwedig yn ystod y nos. Ac mae angen i ni edrych eto ar ardrethi busnes, sy'n parhau i fod yn rhwystr sylweddol i dwf a llwyddiant busnesau yng Nghymru. Ddirprwy Lywydd, fe welsom y ffilm, ac fe glywsoch, foneddigion a boneddigesau, fy nghyd-Aelodau yma, ond digwyddodd un enghraifft nodweddiadol yn fy swyddfa etholaeth. Daeth etholwr i fy swyddfa - mae wedi bod yn rhedeg siop am y 14 mlynedd diwethaf ar y ffordd fawr, ac roedd newydd ehangu siop o fewn ei siop lle roedd ei swyddfa, er mwyn cael gwared ar y swyddfa ac ehangu ychydig o gondolas i wneud ei arwynebedd yn fwy. Dyfalwch beth? Daw'r swyddfa brisio yno a chodi ei ardrethi. Nid oedd wedi ymestyn ei siop, nid oedd yr arwynebedd wedi cynyddu, nifer y gondolas yn unig, nwyddau'r siop, oedd wedi cynyddu. Cafwyd cynnydd o bum gwaith yn yr ardrethi ar gyfer y busnes hwn, o £3,000 i £15,000,. Felly, yr hyn a wnaeth oedd gwerthu ei fusnes. Dyna un enghraifft nodweddiadol, yn ddiweddar iawn. Ar y Stryd Fawr yng Nghasnewydd, mae'r rhenti fel arfer o gwmpas £14,000 ac mae'r ardrethi o gwmpas yr un ffigur bron. Sut y gall busnes newydd redeg busnes gydag agwedd o'r fath? Mae yna rai syniadau arloesol y credaf y dylai'r Gweinidog eu hystyried. Yn gyntaf, dylai masnachu fod yn gwbl ddi-dâl ar gyfer unrhyw fasnach. Yn ail, rhyddhad yn lleihau'n raddol yn seiliedig ar elw'r flwyddyn gyntaf; yn y drydedd flwyddyn, yn union yr un fath - maint elw'r ail flwyddyn. Syniadau arloesol iawn sy'n gallu rhoi cymhelliant newydd i entrepreneuriaid newydd a busnesau newydd i dyfu a ffynnu ar ein strydoedd mawr. Dyna un o'r rhesymau pam rwy'n meddwl bod ein busnesau ar y stryd fawr yn dirywio i'r fath raddau fel ei bod, weithiau, yn ardal nad oes neb eisiau mynd iddi, yn enwedig yn y nos. Fel y dywedais, mae rhyddhad ardrethi busnes yn darparu cyfle i gefnogi menter ac ysgogi twf economaidd. Diddymu'r ardrethi ar gyfer busnesau sydd â gwerth ardrethol o lai na £12,000 a lleihau rhyddhad yn raddol hyd at £15,000 - Ddirprwy Lywydd, rydym wedi bod yn dweud hyn ar yr ochr hon i'r Siambr ers blynyddoedd lawer. Rwy'n credu ei bod yn hen bryd i'r Llywodraeth wrando arnom. Byddai ein cynnig yn gweld 73 y cant o safleoedd busnes yn cael peidio â thalu ardrethi yn gyfan gwbl. Lywydd, mae pawb ohonom am weld stryd fawr brysur, busnesau lleol ffyniannus ac ymgysylltiad cadarnhaol â'r gymuned. Strydoedd mawr bywiog yw'r allwedd barhaol -