English: Thank you very much, Minister, for this statement. I warmly welcome the statement. And as has been said by Mabon ap Gwynfor, I am very pleased to see that so many exciting and crucial policies for our Welsh-speaking communities have been included in the agreement between us as two parties. I welcome the ambitious aims and objectives outlined in this statement today, and I look forward to working with you on these important issues in order to create a better Wales, where the Welsh language and our culture can prosper and where Welsh language communities are supported and safeguarded, and where the lives of people will improve in general terms. I certainly welcome the ambition of the various policies outlined, and language campaigners, me among them, along with Plaid Cymru, have been fighting for a long time - over decades, indeed - to try and tackle the problem of housing, and second homes particularly, in our Welsh-speaking communities, and the principle that has been acknowledged by the Minister for Climate Change, and yourself in this statement - the important principle that local people should be able to afford to live in the communities in which they grew up. I'm pleased that this is a clear statement from you as a Government, although I do fear that the statement and the implementation that will follow, hopefully, is a little too late in the day for some of those communities that have already been lost in terms of the very high number of second homes and the number of individuals who have suffered as a result of that. But we are here to deliver the strategic aims of 'Cymraeg 2050', and what's important, of course, is to see how housing policy, planning policy and Welsh language policy can dovetail in a strategy that is positive and beneficial. And, of course, part of the solution to the problem of trying to retain young people in their communities is, yes, housing, but also strengthening the local economy, so that people can find work in those areas, make a meaningful and considered contribution to their local communities and make a good living in the areas of their choice. The old Cymdeithas yr Iaith slogan of many years ago comes to mind: ' Tai a gwaith i gadw'r iaith ' - housing and work to save the language. So, specifically in terms of questions to you. You've placed great emphasis on housing and strengthening the economy, so, in that regard, can you explain exactly what you have in mind in terms of strengthening the economy and securing housing for local people? What particular plans do you have to tackle those issues? And in terms of housing developments, this is a sensitive issue also, because housing developments need to happen where there is demand for that housing. Very often, these developments are built at the outskirts of our towns, and that means that these developments are a long way from important services, a long way from schools, from public transport provision and even access to jobs, and, very often, these housing developments don't include enough affordable housing. I want to echo one point that's been made by the Conservatives already, namely that we need more of an emphasis on bringing empty homes back into use. So, will you as Minister outline how your Government intends to ensure that new homes meet local needs, particularly in Welsh-speaking areas, and how new housing and the planning process can lead to better outcomes for the language and young Welsh speakers? And also, what are the responsibilities of housing associations in terms of their letting policies in terms of safeguarding Welsh-speaking communities? As I said, in general terms I welcome the diverse policy solutions that we've heard about already, but, despite how ambitious some of these measures appear to be, I would like a little more detail, first of all in terms of providing support to social enterprises and community co-operative businesses - well, to do what and what are their purpose? The pilot project in terms of the tourism sector: what's the model you're going to use there, what's the role of the cultural ambassadors and who will they be accountable to? The establishment of a commission: what does that mean, is that a task and finish group or a standing body? And also the economy and language round-table: I have been part of that since the outset, and I think we do need to now make progress and see planning for particular actions to be taken. And to conclude, Llywydd, if I may, in order to deliver these objectives, we need funding and resources, of course. So, could you give us further details on what financial support and what expertise can be provided by Government in order to put these measures in places? Thank you.
Welsh: Diolch yn fawr i chi, Weinidog, am y datganiad hwn. Rwy'n croesawu'r datganiad yn fawr iawn. Ac fel sydd wedi cael ei ddweud gan Mabon ap Gwynfor, rwy'n hynod o falch o weld bod cynifer o bolisïau cyffrous a chwbl hanfodol i ddyfodol ein cymunedau Cymraeg wedi cael eu cynnwys yn y cytundeb rhyngom ni fel dwy blaid. Rwy'n croesawu'r nodau uchelgeisiol a amlinellir yn y datganiad hwn heddiw, a dwi'n edrych ymlaen at gydweithio gyda chi ar y materion pwysig hyn er mwyn creu Cymru well, lle gall yr iaith Gymraeg a'n diwylliant ffynnu, a lle mae cymunedau Cymraeg yn cael eu cefnogi a'u diogelu, a lle bydd bywydau pobl yn gyffredinol yn gwella'n sylweddol. Rwy'n sicr yn croesawu uchelgais y gwahanol bolisïau sy'n cael eu hamlinellu, ac mae ymgyrchwyr iaith, a minnau yn eu plith, ochr yn ochr â Phlaid Cymru, wedi bod yn brwydro'n hir ac yn galed iawn ers degawdau, mewn gwirionedd, i geisio mynd i'r afael â'r broblem tai, ac ail gartrefi'n benodol, yn ein cymunedau Cymraeg, a'r egwyddor sydd wedi caei ei gydnabod gan y Gweinidog Newid Hinsawdd, a chithau yn y datganiad yma - yr egwyddor pwysig y dylai pobl leol fforddio byw yn y cymunedau lle maen nhw wedi cael eu magu. Rwy'n falch bod hwn yn ddatganiad clir gennych chi fel Llywodraeth, er rwy'n ofni bod y datganiad a'r gweithredu sydd yn dilyn hyn, gobeithio, ychydig bach yn rhy hwyr yn y dydd i rai cymunedau sydd wedi cael eu colli yn barod o ran y niferoedd uchel iawn o ail gartrefi a'r nifer o unigolion sydd wedi dioddef yn sgil hyn. Ond rŷn ni yma i gyflawni nodau strategaeth 'Cymraeg 2050', a beth sydd yn bwysig, wrth gwrs, yw gweld sut mae polisïau tai, polisïau cynllunio a'r iaith Gymraeg yn cydblethu gyda'i gilydd mewn strategaeth sydd yn un cadarnhaol a buddiol. Ac, wrth gwrs, rhan o'r ateb i'r broblem o geisio cadw pobl ifanc yn eu cymunedau yw tai, ie, ond hefyd cryfhau'r economi leol, fel bod pobl yn gallu dod o hyd i waith yn eu milltir sgwâr, cyfrannu mewn ffordd ystyrlon ac adeiladol i'w cymunedau lleol a chael bywoliaeth dda yn eu hardaloedd o'u dewis. Mae'r hen slogan a oedd gan Gymdeithas yr Iaith flynyddoedd yn ôl yn dod i'r meddwl: 'Tai a gwaith i gadw'r iaith.' Felly, yn benodol o ran cwestiynau i chi. Rŷch chi wedi rhoi pwyslais mawr ar dai a chryfhau'r economi, felly, yn hynny o beth, allwch chi esbonio beth yn union sydd gyda chi mewn golwg o ran cryfhau'r economi a sicrhau tai i bobl leol? Beth yw'r cynlluniau penodol sydd gyda chi i fynd i'r afael â hynny? Ac o ran datblygiadau tai, mae hyn yn fater sensitif hefyd, achos mae angen i ddatblygiadau tai ddigwydd lle mae eu hangen nhw. Yn aml iawn, mae'r datblygiadau tai yma'n digwydd ar gyrion ein prif drefi, ac mae hynny'n golygu bod y datblygiadau tai yma'n bell o wasanaethau pwysig, yn bell o ysgolion, yn bell o gael gafael ar drafnidiaeth gyhoeddus a hyd yn oed swyddi, ac, yn aml iawn, dyw'r datblygiadau tai yma ddim yn cynnwys digon o dai fforddiadwy. Dwi am adleisio un pwynt sydd wedi cael ei wneud gan y Torïaid yn barod: bod angen, efallai, pwyslais mwy ar ddod â thai gwag nôl i ddefnydd. Felly, a wnewch chi fel Gweinidog amlinellu sut mae eich Llywodraeth chi yn bwriadu sicrhau bod tai newydd, mewn gwirionedd, yn diwallu anghenion lleol, yn arbennig mewn ardaloedd Cymraeg, a sut mae tai newydd a'r broses gynllunio yn gallu arwain at ganlyniadau gwell i'r iaith a siaradwyr Cymraeg ifanc? A hefyd, beth yw cyfrifoldebau cymdeithasau tai o safbwynt eu polisïau gosod o ran gwarchod cymunedau Cymraeg? Fel y dywedais i, yn gyffredinol, rwy'n croesawu'r amrywiaeth o atebion polisi rŷn ni wedi clywed amdanyn nhw yn barod, ond, er mor uchelgeisiol yw rhai o'r mesurau ŷch chi'n eu cynnig, byddwn i'n licio cael ychydig bach mwy o fanylion, yn gyntaf o ran darparu cefnogaeth i fentrau cymdeithasol a chwmnïau cydweithredol cymunedol - wel, i wneud beth a beth yw eu pwrpas nhw? Y prosiect peilot o ran y sector twristiaeth: beth yw'r model ŷch chi am ei ddefnyddio, beth yw rôl y llysgenhadon diwylliannol ac i bwy maen nhw yn mynd i fod yn atebol? Sefydlu comisiwn: beth mae hyn yn ei olygu, ai corff sefydlog neu grŵp tasg a gorffen? A hefyd bwrdd crwn yr economi a'r iaith: dwi wedi bod yn rhan o'r bwrdd crwn hwnnw ers y dechrau, a dwi'n meddwl bod angen inni symud ymlaen nawr i weld cynllunio gweithredu penodol yn digwydd. Ac i gloi, Llywydd, os caf i, er mwyn gwireddu'r amcanion yma, mae angen cyllid, wrth gwrs, ac adnoddau. Felly, fyddech chi'n gallu rhoi rhagor o fanylion inni am sut fath o gefnogaeth ariannol a'r arbenigedd y gellir ei roi gan y Llywodraeth er mwyn darparu'r mesurau yma? Diolch yn fawr iawn.