English: Diolch, Llywydd. Today marks the significant, 100-year anniversary of the Representation of the People Act 1918, which was passed on 6 February 1918. This Act enabled all men and some women over the age of 30 to vote for the first time. It is worth noting, however, that it wasn't until 10 years later, with the passing of the Equal Franchise Act 1928, giving women the right to vote at age 21, that women could vote on the same terms as men. So, on 2 July this year, we can mark the ninetieth anniversary of that Act. I am also mindful that this centenary overlaps with the Welsh Government's Cymru'n Cofio: Wales Remembers 1914-1918 programme, which marks the centenary commemoration of the first world war in Wales. The contribution of women at the time to the war effort was paramount and part of the impetus in establishing the Representation of the People Act in 1918. A number of other significant, related anniversaries will take place during 2018, providing the basis for a year of celebration. As well as today's anniversary, Members may want to note some other key dates this year: 30 April marks the sixtieth anniversary of the Life Peerages Act 1958, which allowed women to sit in the House of Lords; 21 November will be the hundredth anniversary of the Parliament (Qualification of Women) Act 1918, allowing women to stand for election to the House of Commons; and, finally, 14 December 2018 is the hundredth anniversary of women voting for the first time, in the general election of December 1918. These and other notable anniversaries will make this truly a year of celebration. In addition, International Women's Day on 8 March will be closely linked to the centenary, as well as to the very appropriate international theme of 'press for progress'. The Welsh Government has committed nearly £300,000 to mark the centenary of women's suffrage with a range of activities focused around the themes of 'celebrate, educate and participate'. I would like to set out our plans and I will provide Members with a link to a website where further details of these and other activities across the UK can be found. The Welsh Government has sponsored Women's Equality Network Wales to deliver a project to celebrate the top 100 Welsh women. The list will span education, science, sport, the arts, business and politics and will cover both historical and contemporary women. Welsh women are almost invisible in our history and this positive campaign aims to change that. In the autumn, the public will be able to vote to choose the Welsh women who they believe have been most inspirational. Two statues will be commissioned as a result of this project. We hope this will lead to more statues and other permanent memorials of real women throughout Wales. We will encourage community involvement to facilitate this. We will also fund the commissioning of purple plaques for as many of the original 100 nominees as possible. On International Women's Day last year, I was proud to be part of the Assembly Labour women's group, which launched the purple plaque campaign. Our aim is to give remarkable Welsh women the recognition they deserve by installing a purple plaque at their former home or workplace. There are currently 216 blue plaques in Wales commemorating notable figures and historic events and organisations, and just 11 of those are for women. Purple plaques were chosen to reflect the suffragette movement and I believe it's time we recognised the impact women have had on our cultural, political and scientific life here in Wales. Today, I'm also launching a one-off grant scheme for third sector and community organisations to undertake innovative activity relating to the three key themes of 'celebrate, educate and participate' to mark the centenary. The scheme will enable local communities to get involved with the centenary celebrations, highlighting local contributions from around Wales to mark the history of women's suffrage. I'd also like to encourage activity that celebrates and encourages women from other under-represented groups, including BAME women, disabled women and LGBT+ women. I want to emphasise the importance of empowering women from these communities, who may face higher levels of discrimination and lower levels of opportunity. Applications for grants of between £500 and £20,000 will be invited. We have more information about the grant scheme and the application process on the Welsh Government website, and I'll be supplying Members with the link. More will be happening throughout the year, including our participation in activities being organised across the UK. For example, a suffrage banner relay is being organised with all the devolved administrations. The banner will be coming to Wales in May and we will be arranging a programme of events around that. I encourage Members to support both the national programme and local events in your own constituencies as the year goes on. The centenary and the activities related to it will look forwards as well as back. Our aim in highlighting notable Welsh women both past and present is to raise awareness of their achievements and provide lasting memorials for a significant number of them, telling their stories in the context of their local communities. They provide powerful role models for the women and girls of today, for whom there are different challenges, as well as new opportunities. It is right to celebrate the progress we have made in the past 100 years. It's also right to remember the struggle and sacrifice that has been the price of this progress. We need to maintain our momentum to strengthen democracy further, increase the number of women in decision-making roles, and continue to challenge inequality and unfair discrimination. Diolch.
Welsh: Diolch, Llywydd. Mae heddiw yn nodi canmlwyddiant arwyddocaol Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918, a gafodd ei phasio ar 6 Chwefror 1918. Roedd y Ddeddf hon yn galluogi pob dyn a rhai menywod dros 30 mlwydd oed i bleidleisio am y tro cyntaf. Mae'n werth nodi, er hynny, ei bod 10 mlynedd yn ddiweddarach, pan gafodd Deddf Etholfraint Gyfartal 1928 ei phasio, yn rhoi'r hawl i fenywod bleidleisio yn 21 oed, cyn y gallai menywod bleidleisio ar yr un telerau â dynion. Felly, ar 2 Gorffennaf eleni, gallwn ni nodi 90 mlynedd ers y Ddeddf honno. Rwy'n ymwybodol hefyd fod y canmlwyddiant hwn yn gorgyffwrdd â rhaglen Llywodraeth Cymru sef Cymru'n Cofio: Wales Remembers 1914-1918, sy'n nodi coffâd canmlwyddiant y rhyfel byd cyntaf yng Nghymru. Roedd cyfraniad menywod ar y pryd i ymdrech y rhyfel yn hollbwysig ac yn rhan o'r symbyliad i sefydlu Deddf Cynrychiolaeth y Bobl yn 1918. Cynhelir nifer o ddathliadau arwyddocaol cysylltiedig eraill yn ystod 2018, gan osod sylfaen ar gyfer blwyddyn o ddathlu. Yn ogystal â dathliad heddiw, efallai y bydd yr Aelodau yn dymuno nodi rhai dyddiadau allweddol eraill eleni. Mae 30 Ebrill yn dynodi 60 mlynedd ers pasio Deddf Arglwyddiaethau Bywyd 1958, a oedd yn caniatáu i fenywod eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi; ar 21 Tachwedd bydd canmlwyddiant Deddf Senedd (Cymhwyster Menywod) 1918, a oedd yn galluogi menywod i sefyll etholiad i Dŷ'r Cyffredin; ac, yn olaf, 14 Rhagfyr 2018 yw canmlwyddiant y bleidlais gyntaf i fenywod, yn etholiad cyffredinol mis Rhagfyr 1918. Bydd y rhain a dyddiadau nodedig eraill yn gwneud hon yn flwyddyn wirioneddol o ddathlu. Hefyd, bydd Diwrnod Rhyngwladol y Menywod ar 8 Mawrth yn cael ei gysylltu'n agos â'r canmlwyddiant, yn ogystal â'r thema ryngwladol briodol iawn o 'bwyso am gynnydd'. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo bron £300,000 i nodi canmlwyddiant y bleidlais i fenywod, gydag amrywiaeth o weithgareddau sy'n canolbwyntio ar y themâu o 'ddathlu, addysgu a chymryd rhan'. Hoffwn nodi ein cynlluniau a byddaf yn rhoi dolen i'r Aelodau i wefan lle gellir cael manylion pellach am y rhain a gweithgareddau eraill ledled y DU. Mae Llywodraeth Cymru wedi noddi Rhwydwaith Cydraddoldeb Menywod Cymru i gyflawni prosiect i ddathlu'r 100 uchaf o fenywod Cymru. Bydd y rhestr yn rhychwantu addysg, gwyddoniaeth, chwaraeon, y celfyddydau, busnes a gwleidyddiaeth a bydd yn cynnwys menywod hanesyddol a chyfoes. Mae menywod Cymru yn anweledig bron yn ein hanes ac mae'r ymgyrch gadarnhaol hon yn anelu at newid hynny. Yn yr hydref, bydd y cyhoedd yn gallu pleidleisio i ddewis y menywod o Gymru y maen nhw'n credu sydd wedi eu hysbrydoli fwyaf. Bydd dau gerflun yn cael eu comisiynu o ganlyniad i'r prosiect hwn. Rydym yn gobeithio y bydd hyn yn arwain at fwy o gerfluniau a chofebau parhaol eraill o fenywod gwirioneddol ledled Cymru. Byddwn yn annog cyfranogiad gan gymunedau i hwyluso hyn. Byddwn hefyd yn ariannu'r gwaith o gomisiynu placiau porffor ar gyfer cynifer o'r 100 o enwebeion gwreiddiol ag y bo modd. Ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Menywod y llynedd, roeddwn yn falch o fod yn rhan o grŵp menywod Llafur y Cynulliad, a lansiodd yr ymgyrch placiau porffor. Ein nod yw rhoi i fenywod rhyfeddol Cymru y gydnabyddiaeth y maen nhw'n ei haeddu gan osod plac porffor yn ymyl eu cartref neu weithle. Mae 216 o blaciau glas yng Nghymru ar hyn o bryd yn coffáu enwogion nodedig a digwyddiadau hanesyddol a sefydliadau, a dim ond 11 o'r rhain sydd i fenywod. Dewiswyd placiau porffor i adlewyrchu mudiad y swffragetiaid a chredaf ei bod yn hen bryd inni gydnabod yr effaith y mae menywod wedi'i chael ar ein bywyd diwylliannol, gwleidyddol a gwyddonol yma yng Nghymru. Heddiw, rwy'n lansio cynllun grant untro hefyd ar gyfer sefydliadau'r trydydd sector a'r gymuned i gynnal gweithgareddau arloesol yn ymwneud â'r tair thema allweddol o 'ddathlu, addysgu a chymryd rhan' i ddathlu'r canmlwyddiant. Bydd y cynllun yn galluogi cymunedau lleol i gymryd rhan yn y dathliadau canmlwyddiant, gan dynnu sylw at gyfraniadau lleol ar hyd a lled Cymru i ddathlu hanes y bleidlais i fenywod. Hoffwn hefyd annog gweithgarwch sy'n dathlu ac yn annog menywod o grwpiau eraill a dangynrychiolir, gan gynnwys menywod BAME, menywod anabl a menywod LGBT+. Rwy'n awyddus i bwysleisio pwysigrwydd grymuso menywod y cymunedau hyn, a all wynebu mwy o wahaniaethu a llai o gyfleoedd. Gwahoddir ceisiadau am grantiau o rhwng £500 a £20,000. Ceir mwy o wybodaeth am y cynllun grant a'r broses o wneud cais ar wefan Llywodraeth Cymru, a byddaf yn rhoi'r ddolen i'r Aelodau. Bydd rhagor yn digwydd gydol y flwyddyn, gan gynnwys ein cyfranogiad yn y gweithgareddau a drefnwyd ledled y DU. Er enghraifft, mae'r ras gyfnewid baner y bleidlais gyfartal yn cael ei threfnu gyda'r holl weinyddiaethau datganoledig. Bydd y faner yn dod i Gymru ym mis Mai a byddwn yn trefnu rhaglen o ddigwyddiadau yn sgil hynny. Rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi'r rhaglen genedlaethol a'r digwyddiadau lleol yn eich etholaethau eich hunain wrth i'r flwyddyn fynd rhagddi. Bydd y canmlwyddiant a'r gweithgareddau cysylltiedig yn edrych ymlaen yn ogystal ag edrych yn ôl. Ein nod wrth dynnu sylw at fenywod Cymru'r gorffennol a'r presennol yw codi ymwybyddiaeth o'u cyflawniadau a chodi cofebau parhaol i nifer sylweddol ohonyn nhw, gan adrodd eu hanesion yng nghyd-destun eu cymunedau lleol. Mae'n nhw'n batrymau grymus o ymddygiad i fenywod a merched heddiw, sydd â heriau gwahanol, yn ogystal â chyfleoedd newydd. Mae'n iawn inni ddathlu'r cynnydd a wnaethom yn y 100 mlynedd diwethaf. Mae hefyd yn iawn inni gofio'r ymdrech a'r aberth a wnaed i sicrhau'r cynnydd hwn. Mae angen inni gynnal ein momentwm i gryfhau democratiaeth ymhellach, a chynyddu nifer y menywod mewn swyddogaethau sy'n gwneud penderfyniadau, a pharhau i herio anghydraddoldeb a gwahaniaethu annheg. Diolch.