English: As is the case in many other areas, the pandemic has intensified problems that existed long before the pandemic hit, and the Welsh language is no exception, as this report demonstrates, unfortunately. It's an uncertain future in terms of the Welsh language that we see here. The recommendations by the sub-group on increasing use of the Welsh language announced by the Minister today actually emphasises that and raises a question on the resilience of Welsh-speaking communities and the resilience and adequacy of the infrastructure in place nationally to support and rejuvenate the Welsh language in the face of all of these challenges. Not only the impact of the pandemic, but Brexit, too, is a threat to the Welsh language. There was an assessment on the dual effect of COVID and Brexit on the Welsh language, looking at issues such as the housing market by the Counsel General. Now, that assessment and the recommendations published by the Minister for the Welsh language today are more narrowly focused on the impact of the pandemic on Welsh-speaking communities, but it would be good to understand what the relationship is between the two assessments and the two reports, and more importantly, perhaps, to know what will happen to these recommendations; what will happen to the recommendations and conclusions of these assessments. And even more importantly, we need an action plan in order to actually address the real crisis that could be facing the Welsh language, and we need to be clear who, within Government, will be leading on that. The Government was very willing to cut Welsh language budgets at the beginning of the pandemic, but the Government must now be just as willing to take action on all of this evidence and to provide funding, once again, in Welsh language budgets, just as the committee's report calls for. Welsh language budgets were inadequate before the pandemic, and I want to put on record how concerning it is to hear about the news of a cyber attack on the Office of the Welsh Language Commissioner. Now, the commissioner's budget was cut harshly year on year, and warnings were received in 2016 that we needed to invest in the institution's systems in order to safeguard them. As I understand it, because of this cyber attack, the activities of the organisation have come to a halt, to all intents and purposes, so we need an urgent statement from the Government on the situation and to provide all possible support to the commissioner, both financially and otherwise, to restore the situation, particularly, given the funding shortfalls over a number of years. To conclude, one key message in the report to Government is that jobs that support the promotion of the Welsh language across Wales should be central to its economic regeneration plans. And, of course, all Welsh Government plans should support the target of a million Welsh speakers, but I'm not holding my breath, given that the role of the director of education - the head of the Welsh Government's education department - a role that will be central to driving the million Welsh speakers strategy, has been advertised without a requirement for any Welsh language skills. The Minister and the First Minister need to take a grip of this situation as a matter of urgency. I'd like to thank the committee for its report, and I would also echo David Melding's comments in thanking Helen Mary Jones for her strong leadership. But I also look forward to working with Bethan when she returns. Thank you.
Welsh: Fel mewn llawer o feysydd eraill, mae'r pandemig wedi dwysáu problemau a oedd yn bodoli ymhell cyn i'r pandemig daro, a dydy'r Gymraeg ddim yn eithriad, fel y mae'r adroddiad yma'n ei ddangos, yn anffodus. Darlun ansicr sydd yna am ba mor gadarn fydd dyfodol y Gymraeg. Mae'r argymhellion gan yr is-grŵp ar gynyddu defnydd y Gymraeg, a gyhoeddwyd gan y Gweinidog heddiw, yn cadarnhau hynny ac yn codi cwestiwn ar wydnwch cymunedau Cymraeg a gwydnwch a digonolrwydd yr isadeiledd sydd yn ei le yn genedlaethol i gynnal ac adfywio'r Gymraeg yn wyneb yr holl heriau yma. Nid yn unig effeithiau'r pandemig sydd yn bygwth ffyniant y Gymraeg, ond mae Brexit yn gwneud hynny hefyd. Fe gynahliwyd asesiad ar effaith ddeuol COVID a Brexit ar y Gymraeg, gan edrych ar bethau fel y farchnad dai gan y Cwnsler Cyffredinol. Mae'r asesiad a'r argymhellion y mae Gweinidog y Gymraeg wedi'u cyhoeddi heddiw yn fwy cul eu ffocws ar effaith y pandemig ar grwpiau cymunedol Cymraeg. Mi fyddai'n dda deall beth ydy'r berthynas rhwng y ddau asesiad a rhwng y ddau adroddiad, ac yn bwysicach, mae'n debyg, gwybod beth fydd yn digwydd iddyn nhw; beth fydd yn digwydd i argymhellion a chasgliadau'r asesiadau yma. Ac yn bwysicach na hynny, mae angen cynllun gweithredu i wynebu'r gyflafan sydd, o bosib, yn wynebu'r Gymraeg, ac mae angen bod yn glir pwy, o fewn y Llywodraeth, fydd yn arwain ar hynny. Roedd y Llywodraeth yn barod iawn i dorri cyllidebau'r Gymraeg ar ddechrau'r pandemig, ond mae'n rhaid iddi hi fod yr un mor barod rŵan i weithredu ar yr holl dystiolaeth yma ac i roi arian yn ôl yng nghyllidebau'r Gymraeg, yn union fel y mae adroddiad y pwyllgor yn galw amdano fo. Roedd cyllidebau'r Gymraeg yn annigonol cyn y pandemig, ac mi hoffwn i roi ar y cofnod pa mor bryderus ydy'r newydd am ymosodiad seiber ar Swyddfa Comisiynydd y Gymraeg. Torrwyd cyllideb swyddfa'r comisiynydd yn galed flwyddyn ar ôl blwyddyn, ac fe rybuddiwyd yn 2016 bod angen buddsoddi yn systemau'r sefydliad er mwyn eu diogelu. Yn ôl dwi'n ei ddeall, oherwydd yr ymosodiad yma, mae gweithgareddau'r corff ar stop, i bob pwrpas, felly mae angen datganiad brys gan y Llywodraeth ar y sefyllfa a phob cefnogaeth i'r comisiynydd, yn ariannol ac fel arall, i adfer y sefyllfa, yn enwedig oherwydd diffyg ariannu dros nifer o flynyddoedd. I gloi, un neges allweddol yn yr adroddiad i'r Llywodraeth ydy y dylai swyddi sy'n cefnogi hyrwyddo'r Gymraeg ledled Cymru fod yn ganolog i'w chynllun adfer ar gyfer yr economi. Ac, wrth gwrs, mi ddylai holl gynlluniau'r Llywodraeth gefnogi creu miliwn o siaradwyr, ond dwi ddim yn dal fy ngwynt o ystyried bod swydd y cyfarwyddwr addysg, o bob swydd - pennaeth adran addysg Llywodraeth Cymru - swydd a fydd yn greiddiol i yrru'r strategaeth miliwn o siaradwyr, bod hon wedi cael ei hysbysebu heb ofyn am unrhyw sgiliau yn y Gymraeg. Mae angen i'r Gweinidog a'r Prif Weinidog gymryd gafael yn y sefyllfa yma ar frys. Hoffwn i ddiolch i'r pwyllgor am ei adroddiad, a dwi hefyd yn ategu sylwadau David Melding yn diolch i Helen Mary Jones am ei harweiniad cadarn. Ond dwi hefyd yn edrych ymlaen at gydweithio efo Bethan pan ddaw hi yn ôl. Diolch yn fawr.