English: In particular, on the swift boxes, I am very pleased to say that we are incorporating them into our innovative housing programme. We have swift bricks going up across a number of social houses across Wales, and we are looking - and my colleague Lee Waters in particular is looking - at biodiversity along road routes and rail routes, including incorporating swift boxes and other nesting boxes as appropriate along those routes. So, those kinds of actions can make small but very important differences in the way that especially migratory birds are received in Wales. And I'm very delighted to have seen them; I've actually seen a swift in my own garden only very recently, which was a lovely sight. And of course we have acknowledged the escalating nature emergency and we, along with the rest of the world, absolutely acknowledge that we have not yet made enough progress towards the aim of reversing the decline in biodiversity. And of course the climate and nature emergencies are inextricably linked. You have one because you have the other. Climate change is one of the key drivers of biodiversity loss. Changes in temperature or rainfall can cause loss of habitats and species, reducing the resilience of the overall ecosystems. This isn't an either/or or a 'nice to have'; these things are absolutely inextricably linked. Biodiversity loss, particularly in areas like peatlands, can then reduce nature's ability to store carbon, exacerbating climate change in an escalating vicious circle. We need to intervene in that circle and reverse the change. This is not a small thing to say, and it's an even bigger thing to do. We all know that. But it's not a counsel of despair, either. There are still things that we can and should do, but these are not easy things and they are not straightforward things. And many of you here in the Chamber will have to have a long, hard look at your own particular priorities and the way that you're behaving, as well as the Welsh Government, because we will need to do this together and make those very difficult decisions. Reducing the direct pressures on nature from climate change as well as from pollution and unsustainable consumption is therefore an integral part of the action needed to stem biodiversity loss. As a Government, we are taking action to reduce these major pressures on our ecosystems. This will include improving water quality, reducing air pollution, decarbonisation and the circular economy. We're also continuing to invest significantly in our natural environment to restore and to create resilient ecological networks across Wales. These, of course, provide the many benefits that many Members in the debate today have mentioned, such as flood management, soil restoration, carbon sequestration and allowing species to move and, indeed, adapt to the change. Much of our current work now contributes to these nature networks. The Glastir Woodland Creation scheme and the national forest will support biodiversity through creating more mixed woodlands, enhancing and connecting existing woodlands as we go. And my colleague, again Lee Waters, has been doing a deep dive into tree planting in Wales, about how we can ensure that we plant more of the right trees in more of the right places as swiftly as possible in order to enhance our woodlands, enhance our carbon sequestration and, of course, create our national forest. The national peatland action programme will also improve peatland ecosystem resilience nationwide and contribute to climate change mitigation. We have an excellent project going on in north Gower, in my colleague Rebecca Evans's constituency, the Cwm Ivy scheme, in which we are helping to restore the salt marsh in north Gower to create approximately 39 hectares of salt marsh following an actual breach of the sea defences at Cwm Ivy. The new salt marsh, of course, will help provide the compensatory habitat that will be needed to offset the likely loss of salt marsh habitat in the future due to a combination of sea level rise due to climate change and the need for new coastal flood defences across Wales. And in this way, we need to have an integrated programme, both of flood defence for our communities but also mitigation for our species that require those inter-tidal areas to thrive and flourish. Salt marshes, of course, also contribute to carbon sequestration and a number of other ecosystem services. The reason I'm saying that, Deputy Presiding Officer, is because the economy and our ecology, our nature and our ecosystems are not in conflict. Many of the things that we want to do to mitigate climate change and to help with increased biodiversity restoration also help our economy, and those things can go hand in hand. I think it's essential that this Chamber does not see them as conflicting things, an either/or choice, but as an integrated whole, that we can work together to make sure that people have the jobs of the future that do not destroy our planet as they go. We have a nature networks fund, with the National Lottery Heritage Fund, to improve the condition, connectivity and resilience of Wales's marine and terrestrial protected site networks to enable them to function better at the heart of the nature networks - vital areas of ecological resilience in which habitats and species can thrive and expand. This absolutely has to be central to our future sustainable land management policy. We are committed to shifting financial support we provide for agriculture so we properly reward farmers for the environmental and social outcomes they deliver alongside the production of food. These services include, of course, clean water and air, carbon sequestration and creating and restoring valuable habitats on their land. We also recognise that an important part of tackling the nature and climate emergency is engaging and harnessing the power of individuals and local communities to take action, and Mabon and others highlighted very well what local communities can do when they come together in their local area. Our nature networks fund is also designed to create those networks of people that are engaged in those sites, and this is done through increasing and diversifying volunteer bases, supporting citizen science initiatives, and training schemes such as Kickstart. I thought Mabon's example was a very good one also. Our Local Places for Nature programme encourages everyone to engage with nature, to value nature and to create nature on their doorsteps. As Siân highlighted, the focus has to be on urban areas, particularly Wales's most disadvantaged communities and those with little access to nature, to ensure that every one of our younger generations, our future generations, is engaged in the natural environment. Investing in our natural environment contributes to our ambition, set out in the programme for government, to build a stronger green economy. This investment will support skills development and green jobs, as I've said. As a small country, our ambitions for tackling the nature emergency lie not only at the local level, but also on the global stage. We support the development of the convention on biological diversity post-2020 global biodiversity framework, enabling bold action to drive change to halt biodiversity loss. Our priorities include mainstreaming biodiversity consideration in all decision making, strengthening capacity and capability to implement nature-based solutions, and sharing best practice in Wales and internationally. We're actively engaged in the development of the post-2020 monitoring and indicator framework, working with DEFRA at state level. We anticipate a new global biodiversity framework with clear goals and targets following the convention in October. Through the Edinburgh process for sub-national governments we are signatories to the Edinburgh declaration, which calls for parties to the convention to take strong and bold actions to bring about transformative change. It also recognises the vital role of sub-national governments, cities and local authorities in delivering that vision. Deputy Presiding Officer, I could actually carry on talking for about 40 minutes about all of the things we're doing, but I can see that you're getting impatient about it. This is a very important subject, however, and I think the last thing I want to get across to people is that we absolutely do need to have an environmental governance body for Wales. We will be bringing forward legislation for that, and we will be looking at biodiversity targets, but we'll be looking at those in the context of both the global framework, the UK framework, and to make sure that we do not have the unintended consequences of setting targets in a particular area that mean other very important areas are lost. I will welcome working across party in this Chamber to make sure that we set the targets that drive the actions that are important. It's not the targets that drive the change, it's the actions. The targets are only a measure - the actions that we need to ensure that Wales plays its full role in tackling both the climate and nature emergencies on the world stage. Diolch.
Welsh: Yn arbennig, ar y blychau gwenoliaid duon, rwy'n falch iawn o ddweud ein bod yn eu cynnwys yn ein rhaglen dai arloesol. Mae gennym frics gwenoliaid duon yn mynd i fyny ar nifer o dai cymdeithasol ledled Cymru, ac rydym yn edrych - ac mae fy nghyd-Aelod Lee Waters yn enwedig yn edrych - ar fioamrywiaeth ar hyd llwybrau ffyrdd a llwybrau rheilffyrdd, gan gynnwys ymgorffori blychau gwenoliaid duon a blychau nythu eraill fel y bo'n briodol ar hyd y llwybrau hynny. Felly, gall y mathau hyn o gamau gweithredu wneud gwahaniaethau bach ond pwysig iawn yn y ffordd y mae adar mudol yn enwedig yn cael eu derbyn yng Nghymru. Ac rwy'n falch iawn o fod wedi'u gweld; dim ond yn ddiweddar iawn y gwelais wennol ddu yn fy ngardd fy hun, ac roedd yn olygfa hyfryd. Ac wrth gwrs, rydym wedi cydnabod yr argyfwng natur sy'n gwaethygu ac rydym ni, ynghyd â gweddill y byd, yn cydnabod yn llwyr nad ydym eto wedi gwneud digon o gynnydd tuag at y nod o wrthdroi'r dirywiad mewn bioamrywiaeth. Ac wrth gwrs, mae cysylltiad anorfod rhwng yr argyfwng hinsawdd a'r argyfwng natur. Mae'r naill yn deillio o'r llall. Newid hinsawdd yw un o'r prif ffactorau sy'n arwain at golli bioamrywiaeth. Gall newidiadau yn y tymheredd neu lawiad beri i gynefinoedd a rhywogaethau gael eu colli, gan leihau cydnerthedd yr ecosystemau yn gyffredinol. Nid yw'n fater o naill ai/neu, neu 'braf i'w gael'; mae cysylltiad cwbl annatod rhwng y pethau hyn. Gall colli bioamrywiaeth, yn enwedig mewn mannau fel mawnogydd, leihau gallu natur i storio carbon, gan waethygu newid hinsawdd mewn cylch dieflig cynyddol. Rhaid inni ymyrryd yn y cylch hwnnw a gwrthdroi'r newid. Nid yw hyn yn beth bach i'w ddweud, ac mae'n beth mwy fyth i'w wneud. Rydym i gyd yn gwybod hynny. Ond nid yw'n gwbl anobeithiol, ychwaith. Mae pethau y gallwn ac y dylem eu gwneud o hyd, ond nid yw'r rhain yn bethau hawdd ac nid ydynt yn bethau syml. A bydd yn rhaid i lawer ohonoch yma yn y Siambr ystyried eich blaenoriaethau penodol eich hun yn ofalus iawn yn ogystal â'r ffordd rydych yn ymddwyn, a Llywodraeth Cymru hefyd, oherwydd bydd angen inni wneud hyn gyda'n gilydd a gwneud y penderfyniadau anodd iawn hynny. Felly, mae lleihau'r pwysau uniongyrchol ar natur yn sgil newid hinsawdd yn ogystal â llygredd a defnydd anghynaliadwy yn rhan annatod o'r camau sydd eu hangen i atal colli bioamrywiaeth. Fel Llywodraeth, rydym yn gweithredu i leihau'r pwysau mawr ar ein hecosystemau. Bydd hyn yn cynnwys gwella ansawdd dŵr, lleihau llygredd aer, datgarboneiddio a'r economi gylchol. Rydym hefyd yn parhau i fuddsoddi'n sylweddol yn ein hamgylchedd naturiol i adfer a chreu rhwydweithiau ecolegol gwydn ledled Cymru. Mae'r rhain, wrth gwrs, yn darparu'r manteision niferus y mae llawer o Aelodau wedi sôn amdanynt yn y ddadl heddiw, megis rheoli llifogydd, adfer pridd, dal a storio carbon a chaniatáu i rywogaethau symud, ac yn wir, i addasu i'r newid. Mae llawer o'n gwaith cyfredol yn cyfrannu at y rhwydweithiau natur hyn yn awr. Bydd cynllun Creu Coetir Glastir a'r goedwig genedlaethol yn cefnogi bioamrywiaeth drwy greu coetiroedd mwy cymysg, gan wella a chysylltu coetiroedd presennol wrth i ni fynd yn ein blaenau. Ac unwaith eto mae fy nghyd-Aelod, Lee Waters, wedi archwilio gweithgarwch plannu coed yng Nghymru yn fanwl i weld sut y gallwn sicrhau ein bod yn plannu mwy o'r coed cywir mewn mwy o'r mannau cywir cyn gynted â phosibl er mwyn gwella ein coetiroedd, gwella ein gallu i ddal a storio carbon ac wrth gwrs, er mwyn creu ein coedwig genedlaethol. Bydd y rhaglen weithredu genedlaethol ar fawndir hefyd yn gwella cydnerthedd ecosystemau mawndir ledled y wlad ac yn cyfrannu at liniaru effeithiau newid hinsawdd. Mae gennym brosiect ardderchog ar y gweill yng ngogledd Gŵyr, yn etholaeth fy nghyd-Aelod Rebecca Evans, sef cynllun Cwm Ivy, lle'r ydym yn helpu i adfer y morfa heli yng ngogledd Gŵyr i greu tua 39 hectar o forfa heli yn sgil gorlif dros yr amddiffynfeydd môr yng Nghwm Ivy. Bydd y morfa heli newydd wrth gwrs yn helpu i ddarparu cynefin i wrthbwyso'r golled debygol o gynefin morfa heli yn y dyfodol oherwydd cyfuniad o gynnydd yn lefel y môr oherwydd newid hinsawdd a'r angen am amddiffynfeydd newydd rhag llifogydd arfordirol ledled Cymru. Ac fel hyn, mae angen inni gael rhaglen integredig, o amddiffynfeydd rhag llifogydd ar gyfer ein cymunedau ond hefyd i liniaru'r effaith ar rywogaethau sydd angen y mannau rhynglanwol hyn i allu ffynnu. Wrth gwrs, mae morfeydd heli hefyd yn cyfrannu at ddal a storio carbon a nifer o wasanaethau ecosystem eraill. Y rheswm rwy'n dweud hynny, Ddirprwy Lywydd, yw oherwydd nad yw'r economi a'n hecoleg, ein natur a'n hecosystemau yn gwrthdaro. Mae llawer o'r pethau rydym am eu gwneud i liniaru effeithiau newid hinsawdd ac i helpu i gynyddu ac adfer bioamrywiaeth hefyd yn helpu ein heconomi, a gall y pethau hynny fynd law yn llaw. Rwy'n credu ei bod yn hanfodol nad yw'r Siambr hon yn eu gweld fel pethau sy'n gwrthdaro, fel dewis naill ai/neu, ond yn hytrach fel cyfanwaith integredig y gallwn gydweithio arno i sicrhau bod gan bobl swyddi'r dyfodol nad ydynt yn dinistrio ein planed. Mae gennym gronfa rhwydweithiau natur, gyda Chronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol, i wella cyflwr, cysylltedd a chydnerthedd rhwydweithiau safleoedd gwarchodedig ar y môr ac ar y tir yng Nghymru i'w galluogi i weithio'n well wrth wraidd y rhwydweithiau natur - ardaloedd hanfodol o gydnerthedd ecolegol lle gall cynefinoedd a rhywogaethau ffynnu ac ehangu. Rhaid i hyn fod yn ganolog i'n polisi rheoli tir cynaliadwy yn y dyfodol. Rydym wedi ymrwymo i symud cymorth ariannol a ddarparwn ar gyfer amaethyddiaeth fel ein bod yn gwobrwyo ffermwyr yn iawn am y canlyniadau amgylcheddol a chymdeithasol y maent yn eu cyflawni ochr yn ochr â chynhyrchu bwyd. Mae'r gwasanaethau hyn yn cynnwys dŵr ac aer glân wrth gwrs, dal a storio carbon a chreu ac adfer cynefinoedd gwerthfawr ar eu tir. Rydym yn cydnabod hefyd mai rhan bwysig o fynd i'r afael â'r argyfwng natur a hinsawdd yw ymgysylltu a chyfeirio grym unigolion a chymunedau lleol i weithredu, a thynnodd Mabon ac eraill sylw yn dda iawn at yr hyn y gall cymunedau lleol ei wneud pan ddônt at ei gilydd yn eu hardal leol. Mae ein cronfa rhwydweithiau natur hefyd wedi'i chynllunio i greu rhwydweithiau o bobl sy'n cymryd rhan yn y safleoedd hynny, a gwneir hyn drwy gynyddu nifer ac arallgyfeirio canolfannau gwirfoddoli, cefnogi mentrau gwyddoniaeth dinasyddion, a chynlluniau hyfforddi megis Kickstart. Roeddwn yn meddwl bod enghraifft Mabon yn un dda iawn hefyd. Mae ein rhaglen Lleoedd Lleol ar gyfer Natur yn annog pawb i ymgysylltu â natur, i werthfawrogi natur ac i greu natur ar garreg eu drws. Fel y nododd Siân, rhaid canolbwyntio ar ardaloedd trefol, yn enwedig cymunedau mwyaf difreintiedig Cymru a'r rhai lle nad yw natur yn hygyrch iawn iddynt, er mwyn sicrhau bod pob un o'n cenedlaethau iau, cenedlaethau'r dyfodol, yn ymwneud â'r amgylchedd naturiol. Mae buddsoddi yn ein hamgylchedd naturiol yn cyfrannu at ein huchelgais a nodir yn y rhaglen lywodraethu i adeiladu economi werdd gryfach. Bydd y buddsoddiad hwn yn cefnogi datblygu sgiliau a swyddi gwyrdd, fel y dywedais. Fel gwlad fach, mae gennym uchelgeisiau ar gyfer mynd i'r afael â'r argyfwng natur nid yn unig ar lefel leol, ond ar y llwyfan byd-eang hefyd. Rydym yn cefnogi datblygiad fframwaith bioamrywiaeth byd-eang ôl-2020 y confensiwn ar amrywiaeth biolegol, sy'n galluogi gweithredu beiddgar i sbarduno newid er mwyn atal colli bioamrywiaeth. Mae ein blaenoriaethau'n cynnwys prif ffrydio ystyriaeth o fioamrywiaeth ym mhob penderfyniad, cryfhau capasiti a gallu i weithredu atebion ar sail natur, a rhannu arferion gorau yng Nghymru ac yn rhyngwladol. Rydym wrthi'n datblygu'r fframwaith monitro a dangosyddion ôl-2020, gan weithio gyda DEFRA ar lefel y wladwriaeth. Rydym yn rhagweld fframwaith bioamrywiaeth byd-eang newydd gyda nodau a thargedau clir yn dilyn y confensiwn ym mis Hydref. Drwy broses Caeredin ar gyfer llywodraethau is-genedlaethol rydym wedi llofnodi datganiad Caeredin, sy'n galw ar bartïon i'r confensiwn i gymryd camau cryf a beiddgar i sicrhau newid trawsnewidiol. Mae hefyd yn cydnabod rôl hanfodol llywodraethau is-genedlaethol, dinasoedd ac awdurdodau lleol yn y broses o gyflawni'r weledigaeth honno. Ddirprwy Lywydd, gallwn barhau i siarad am tua 40 munud am yr holl bethau rydym yn eu gwneud, ond gallaf weld eich bod yn colli amynedd. Mae hwn yn bwnc pwysig iawn fodd bynnag, a chredaf mai'r peth olaf rwyf am ei gyfleu i bobl yw bod angen inni gael corff llywodraethu amgylcheddol i Gymru. Byddwn yn cyflwyno deddfwriaeth ar gyfer hynny, a byddwn yn edrych ar dargedau bioamrywiaeth, ond byddwn yn edrych ar y rheini yng nghyd-destun y fframwaith byd-eang, fframwaith y DU, ac i sicrhau nad oes gennym ganlyniadau anfwriadol yn sgil gosod targedau mewn maes penodol sy'n golygu bod meysydd pwysig eraill yn cael eu colli. Byddaf yn croesawu gwaith ar draws y pleidiau yn y Siambr hon i sicrhau ein bod yn gosod y targedau sy'n llywio'r camau gweithredu sy'n bwysig. Nid y targedau sy'n sbarduno'r newid, ond y camau gweithredu. Dull o fesur yn unig yw'r targedau - mae angen y camau gweithredu i sicrhau bod Cymru'n chwarae ei rhan lawn yn y gwaith o fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd a'r argyfwng natur ar y llwyfan byd-eang. Diolch.