English: 'Newport Carers Forum saved my life. It's like having a second supportive family.' These are the words of Chris Kemp-Philp, one of my constituents. They demonstrate the vital importance of providing support to carers and what that support means. I'm delighted to see Chris, Janet Morgan and other familiar faces from the forum in the public gallery this evening. Newport Carers Forum was formed by Janet in 2010 and gives carers the opportunity to speak to others who understand what they're going through. I know that you all carry out your caring roles with such dedication and humility and would like to take this opportunity to say 'thank you' - thank you not just to those of you who are here today but to all those carers and those supporting them across every part of Wales. Your contribution to our society is often overlooked, and so many stories go untold. This has to change. Increasing awareness is crucial, and it was a pleasure to host a recent event in the Senedd marking Carers Week. It's always important to celebrate and focus our minds during Carers Week, but we know that being a carer for many is a 24-hours-a-day, seven-days-a-week, 52-weeks-a-year role. That event, like this short debate, is a means of shining a light on a hidden unpaid workforce, of highlighting an issue here in the Senedd that affects thousands of people across Wales. At one time in our lives every one of us is likely to be either cared for or a carer ourselves. With an ageing population living longer, many with complex needs, it's crucial to ensure that we have a professional workforce ready for now and the future, yet we also know that staff recruitment and retention in this sector is facing a crisis. While a paid care workforce will be crucial now and in the future, we will always as a society rely on unpaid carers, usually a family member, loved one or friends. Carers hold families together, ensure people can be cared for at home, saving our health and social care services. They underpin our national health service and social care system, and there's no doubt that we could not do without them. Caring roles in Wales have been valued at £8.1 billion, yet sadly 72 per cent of carers feel that their contribution is not appreciated. This is incredibly unbalanced. Caring saves the Welsh economy around four times the amount spent on all forms of social care, and this comes at a personal cost to the carers. As a society, we need to acknowledge the impact caring has on someone's health and their future prospects and the importance of respite. We must recognise the unique expertise carers have and how valuable they are to our community and our society. The impact that caring can have on both physical and mental health can be debilitating and long lasting. The survey conducted last year found that 40 per cent of carers said that they had not had a day off in over a year. Carers need regular breaks to safeguard their own health and well-being, enabling them to continue caring and to allow them to live a life alongside their caring responsibilities. As the Older People's Commissioner for Wales has said, respite should not be viewed as 'a break from the burden of caring' - not just that. We must do more to support and look after our carers. Quality of life can be adversely affected by caring, particularly for older carers. Conditions like arthritis, high blood pressure and back problems are common amongst older carers and, if left without the right support, the physical process of caring can exacerbate this even further. Carers can feel mentally exhausted, which is often worsened by worry, anxiety and lack of sleep caused by the challenges of caring. Around 65 per cent of older carers, those aged 60 to 94, have a long-term health problem or disability themselves. Sixty-eight per cent of carers say that being a carer has had an adverse effect on their mental health, with a third reporting that they have cancelled treatment or an operation for themselves because of their caring responsibilities. Many will give their all to support a loved one, but nobody should be put in a position where they're sacrificing their own health. And if the health of a carer fails, then it often puts the cared-for in a crisis situation. Increasing numbers of older people assuming caring responsibilities have highlighted the need for the UK Government to review carers allowance as the main benefit for carers. The allowance currently stops when the state pension starts, and many carers feel strongly that carers allowance should be paid in addition to the basic state pension. Their efforts save millions for the NHS, and I'd welcome the deputy Minister's assurance that the Welsh Government is exerting pressure on the UK Government to review carers allowance payments.
Welsh: 'Achubodd Fforwm Gofalwyr Casnewydd fy mywyd. Mae fel cael ail deulu i fy nghefnogi.' Dyma eiriau Chris Kemp-Philp, un o fy etholwyr. Maent yn dangos pa mor hanfodol yw darparu cymorth i ofalwyr a'r hyn y mae'r cymorth hwnnw'n ei olygu. Rwy'n falch iawn o weld Chris, Janet Morgan ac wynebau cyfarwydd eraill o'r fforwm yn yr oriel gyhoeddus heno. Ffurfiwyd Fforwm Gofalwyr Casnewydd gan Janet yn 2010 ac mae'n rhoi cyfle i ofalwyr siarad ag eraill sy'n deall beth y maent yn mynd drwyddo. Gwn eich bod i gyd yn cyflawni eich rolau gofalu gyda'r fath ymroddiad a gostyngeiddrwydd a hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddweud 'diolch yn fawr' - diolch nid yn unig i'r rhai ohonoch sydd yma heddiw ond i'r holl ofalwyr a'r rhai sy'n eu cefnogi ym mhob rhan o Gymru. Mae eich cyfraniad i'n cymdeithas yn cael ei anghofio'n aml, ac mae cynifer o straeon yn mynd heb eu hadrodd. Rhaid i hyn newid. Mae cynyddu ymwybyddiaeth yn hollbwysig, ac roedd yn bleser cynnal digwyddiad yn ddiweddar yn y Senedd i nodi Wythnos y Gofalwyr. Mae bob amser yn bwysig dathlu a chanolbwyntio ein meddyliau yn ystod Wythnos y Gofalwyr, ond gwyddom fod bod yn ofalwr i lawer yn swyddogaeth 24 awr y dydd, saith diwrnod yr wythnos, 52 wythnos y flwyddyn. Mae'r digwyddiad hwnnw, fel y ddadl fer hon, yn fodd o daflu goleuni ar weithlu cudd di-dâl, ac yn ffordd o dynnu sylw at fater yma yn y Senedd sy'n effeithio ar filoedd o bobl ledled Cymru. Ar un adeg yn ein bywydau mae pob un ohonom yn debygol naill ai o fod yn derbyn gofal neu' n ofalwyr ein hunain. Gyda phoblogaeth sy'n heneiddio yn byw'n hwy, a llawer ohonynt ag anghenion cymhleth, mae'n hanfodol sicrhau bod gennym weithlu proffesiynol yn barod ar gyfer y presennol a'r dyfodol, ac eto gwyddom hefyd fod lefelau recriwtio a chadw staff yn y sector hwn yn argyfyngus. Er y bydd gweithlu gofal cyflogedig yn hanfodol ar hyn o bryd ac yn y dyfodol, byddwn bob amser fel cymdeithas yn dibynnu ar ofalwyr di-dâl sydd fel arfer yn aelod o'r teulu, yn rhywun annwyl neu'n ffrind. Mae gofalwyr yn cadw teuluoedd gyda'i gilydd, yn sicrhau y gellir gofalu am bobl yn eu cartrefi, gan arbed ein gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol. Maent yn sail i'n gwasanaeth iechyd gwladol a'n system gofal cymdeithasol, ac nid oes amheuaeth na allem wneud hebddynt. Ystyriwyd bod rolau gofalu yng Nghymru yn werth £8.1 biliwn, ond yn anffodus mae 72 y cant o ofalwyr yn teimlo nad yw eu cyfraniad yn cael ei werthfawrogi. Mae hyn yn hynod o anghytbwys. Mae gofalu'n arbed tua phedair gwaith y swm a werir ar bob ffurf ar ofal cymdeithasol i economi Cymru, a daw ar gost bersonol i'r gofalwyr. Fel cymdeithas, mae angen inni gydnabod yr effaith y mae gofalu'n ei chael ar iechyd rhywun a'u rhagolygon ar gyfer y dyfodol a phwysigrwydd seibiant. Rhaid inni gydnabod yr arbenigedd unigryw sydd gan ofalwyr a pha mor werthfawr ydynt i'n cymuned a'n cymdeithas. Gall yr effaith y gall gofalu ei chael ar iechyd corfforol a meddyliol fod yn ddinistriol ac yn barhaol. Canfu'r arolwg a gynhaliwyd y llynedd fod 40 y cant o ofalwyr yn dweud nad oeddent wedi cael diwrnod i ffwrdd ers dros flwyddyn. Mae angen seibiannau rheolaidd ar ofalwyr er mwyn diogelu eu hiechyd a'u lles eu hunain, gan eu galluogi i barhau i ofalu a'u galluogi i fyw bywyd ochr yn ochr â'u cyfrifoldebau gofalu. Fel y dywedodd Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru, ni ddylid ystyried seibiant fel 'seibiant rhag baich gofalu ' - nid dim ond hynny. Mae'n rhaid inni wneud mwy i gefnogi a gofalu am ein gofalwyr. Gall gofalu effeithio'n andwyol ar ansawdd bywyd, yn enwedig gofalwyr hŷn. Mae cyflyrau fel arthritis, pwysedd gwaed uchel a phroblemau cefn yn gyffredin ymysg gofalwyr hŷn ac os cânt eu gadael heb y cymorth cywir, gall y broses gorfforol o ofalu waethygu hyn ymhellach fyth. Gall gofalwyr deimlo lludded meddyliol, sy'n aml yn gwaethygu o ganlyniad i bryder, gorbryder a diffyg cwsg a achosir gan heriau gofalu. Mae gan oddeutu 65 y cant o ofalwyr hŷn, rhai rhwng 60 a 94 oed, broblem iechyd hirdymor neu anabledd eu hunain. Dywed 68 y cant o ofalwyr fod bod yn ofalwr wedi cael effaith andwyol ar eu hiechyd meddwl, gyda thraean yn dweud eu bod wedi canslo triniaeth neu lawdriniaeth iddynt eu hunain oherwydd eu cyfrifoldebau gofalu. Bydd llawer yn rhoi eu holl egni i gefnogi rhywun annwyl, ond ni ddylid rhoi neb mewn sefyllfa lle maent yn aberthu eu hiechyd eu hunain. Ac os yw iechyd gofalwr yn methu, mae'n aml yn rhoi'r un sy'n derbyn gofal mewn sefyllfa argyfyngus. Mae niferoedd cynyddol o bobl hŷn sy'n ysgwyddo cyfrifoldebau gofalu wedi tynnu sylw at yr angen i Lywodraeth y DU adolygu'r lwfans gofalwyr fel y prif fudd-dâl i ofalwyr. Ar hyn o bryd daw'r lwfans i ben pan fydd pensiwn y wladwriaeth yn dechrau, ac mae llawer o ofalwyr yn teimlo'n gryf y dylid talu lwfans gofalwr yn ychwanegol at bensiwn sylfaenol y wladwriaeth. Mae eu hymdrechion yn arbed miliynau i'r GIG, a buaswn yn croesawu sicrwydd y Dirprwy Weinidog fod Llywodraeth Cymru yn pwyso ar Lywodraeth y DU i adolygu taliadau lwfans gofalwyr.