English: Liveability and citizen engagement are key to the success of modern cities and urban areas in general. All over the world, cities are enjoying a renaissance, people are moving back to cities, their place in national life has never been more emphasised. One notable trend is a growing preference for smaller and medium-sized cities. We hear mostly about the mega cities and their challenges and the place they have in the world economy, but actually, the more innovative cities, the cities that are growing and are doing most to transform their economy and the economies of their hinterlands, are the smaller and the medium-sized cities. Here, Cardiff, Swansea, Newport, and I would also include Wrexham, have great potential. They've already done much - and I don't want anything in today's debate to take anything away from that - but I think that we need to recognise what great assets they are, and do even more work with them. Another key factor is the issue of sustainability. In the last generation, I think we've seen this concept being deeply embedded in our national consciousness, and the need for sustainable, good urban design and vision is now, I think, accepted by all. To have that, there are some key qualities that we require: access to clean, open spaces, for instance, and I don't just mean Bute park, though that is a magnificent example, but also those neighbourhood parks, particularly, perhaps, in the poorer parts of cities and urban areas, where there is the chance for recreation, particularly for younger people and children. This, I think, is often overlooked, whereas quite small interventions can open up the spaces that are there, can enhance the ones that have existed for many years, and we need to place a real priority on that. Air quality has been discussed quite frequently in the last months here in the Assembly, and I'll just touch upon that, but it's always a challenge. In an urban area, you're going to have more potential pollution and the result of that, if it's not properly controlled or if unintended consequences of certain public policy like encouraging diesel 10 or 20 years ago is not effectively managed, is that it's the very young, the old, the most vulnerable who suffer and are effectively driven out of the urban area. High-quality eco-friendly housing - I think that's probably one of the areas of particular renovation that we have seen. There are some good examples in Wales, but I think we need to realise that Cardiff, Swansea and other cities could really be marketed as places to come to see that carbon neutral, or carbon minus, even - I'm not quite sure if I get that term correct - housing is possible. Deputy Presiding Officer, the National Assembly itself as a building remains one of the most eco-friendly public buildings in the world, and I think we should be very proud of that. Green is best. Green really interests people as well, and if you're achieving these great national priorities, and being green about it, I think that is a sign of great quality, which is not overlooked when people come and see us in action. I was interested that some American cities now are turning very much to this concept of marketing themselves as green spaces and areas where there is this great potential for a green economy. Pittsburgh, which some of you may know, in Pennsylvania, this old steel-making town and a coal mining area around it, and was for many years regarded as perhaps the hardest city to turn around, has now gained much in recent years from marketing itself as the USA's greenest city, or the greenest emerging city, and it has stressed that it has the first green convention centre, the first green children's museum and the first green public arts facility. I think that's the way we need to be looking at, for example, Cardiff. We can really aim for that and be leading the way in Britain and, indeed, in Europe. This brings me on to the whole concept of design quality. There are some cities around the world that have invested in design particularly, so they, for instance, give support when people are designing whatever it is - small housing estates, public buildings or commercial buildings. You can have help hiring architects, for example, that will place a lot of emphasis on the design quality. Those are the sorts of schemes, I think, that we need to be looking at. Can I turn now to transport, because I think this is, perhaps, one of the things that traditionally has let down a lot of cities, because of the choices that were made after the second world war in particular? But there's also a lot of hope with new modern systems that are available to us, and technology also improving. I think public transport is itself enjoying a remarkable comeback as people see the advantages - a lot of people don't really need to own and run a car. I'd be delighted if I could get rid of my car. It's not quite feasible, given my job at the moment, but living in Penarth, it would be quite feasible for me to have a very full life without a car, just relying on public transport or occasionally hiring a car if I needed specifically to do that, and also relying on active transport like walking and cycling. The south Wales metro offers a great prospect of an integrated transport network that will do much and do much for some of the poorest in our society. The upgrading of the Cardiff rail network and the resignalling that's going on - . Just another point here on transport: electric vehicles will revolutionise much of what happens, not only cutting pollution, but you'll need a new tax base, for a start, because you'll no longer be able to tax petrol and diesel. It is likely that concepts like road pricing - I'm not talking about ridiculous levels, but that's more likely to be the way that motorists will get taxed, and that opens up all sorts of possibilities of managing more effectively the flow of traffic in cities. I want to talk now about citizen involvement, because I think that's something that is at the very heart of achieving the sort of change that citizens really want, and giving back urban places to people, to our citizens, because I think there was a trend not to see the citizen as central, really, to the life and work of cities. Here, I'd like to stress some schemes we've had for a while now, but I still think they are very, very effective - community asset transfers, for instance. I was pleased to see recently that the Welsh Government is stressing the need for best practice here to be more aligned with the objectives of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, but it can empower communities, and I think it's very, very important. Incidentally, there, I would like to see systems whereby we can get, perhaps, some of the wealthier neighbourhoods to twin with some of the poorer ones and transfer some of the knowledge base that they have, and perhaps some of our grant mechanisms ought to be depending on that type of lateral thinking. Neighbourhoods, I think, should be involved in identifying priorities. Is it litter reduction? Is it ensuring safety and perhaps having a few more police on the beat? Speed limits - perhaps they'll want a 20 mph speed limit as a top priority in their neighbourhood. Why, indeed, do we have 30 mph as the assumption in urban areas? Why should it not now be 15 mph or 20 mph? Or they may emphasise playgrounds. I'd like to commend here the work that's been undertaken in Atlanta, Georgia, which has made citizens central to their urban strategy. They call it the Atlanta BeltLine, where they try to integrate transport, open spaces, public art and affordable housing - all taking note of and involving citizens and the citizens' priorities. Can I conclude by saying that I think the policy framework is pretty strong, but we need to make sure that it's integrated and works together effectively? The future generations Act, I think, is very, very important. Co-operation with the UK Government: we look at the Cardiff city region deal, for instance, and the Swansea bay and the north Wales growth deal. These are very, very important developments. Vibrant and viable places: I agree with the main focus there, with job creation and investment to be levered in, and people assisted into employment. So, there's good scope there, but I think now that we need to raise our ambition also. Our cities can not only be best in class, they could be amongst the best in the world. There's a lot of potential, but there's also a lot of competition, not only internationally, but within the UK. I do believe that there's going to be a profound adjustment in the levels of economic activity currently crowding into the south-east, as a lot of those in the new generation - those people who can't afford family homes - will be wanting to move to places where they can enjoy a much better quality of life. So, I think, for all these reasons, we should be optimistic, but we should also realise that our game needs to be raised, and our ambition greater. Thank you.
Welsh: Mae'r gallu i fyw ynddynt ac ymgysylltiad â dinasyddion yn allweddol i lwyddiant dinasoedd modern ac ardaloedd trefol yn gyffredinol. Ym mhob cwr o'r byd, mae dinasoedd yn mwynhau adfywiad, mae pobl yn symud yn ôl i ddinasoedd, ac ni chafodd eu lle mewn bywyd cenedlaethol erioed mo'i bwysleisio cymaint. Un duedd nodedig yw'r ffafriaeth gynyddol am ddinasoedd llai a chanolig eu maint. Clywn yn bennaf am y mega-ddinasoedd a'u heriau a'r lle sydd iddynt yn economi'r byd, ond mewn gwirionedd, y dinasoedd mwy arloesol, y dinasoedd sy'n tyfu ac yn gwneud y mwyaf i drawsnewid eu heconomi ac economïau eu cefnwledydd, yw'r dinasoedd llai a chanolig eu maint. Yma, mae potensial gwych gan Gaerdydd, Abertawe, Casnewydd, a buaswn yn cynnwys Wrecsam hefyd. Maent eisoes wedi gwneud llawer - ac nid wyf am i unrhyw beth yn y ddadl heddiw dynnu dim oddi wrth hynny - ond credaf fod angen i ni gydnabod asedau mor wych ydynt, a gwneud hyd yn oed mwy o waith gyda hwy. Ffactor allweddol arall yw mater cynaliadwyedd. Yn y genhedlaeth ddiwethaf, rwy'n credu ein bod wedi gweld y cysyniad hwn yn dod yn rhan annatod o'n hymwybyddiaeth genedlaethol, a bellach, credaf fod yr angen am weledigaeth a chynllunio trefol da a chynaliadwy yn cael ei dderbyn gan bawb. I gael hynny, mae angen rhai nodweddion allweddol: mynediad at fannau agored glân, er enghraifft, ac nid wyf yn golygu parc Bute yn unig, er bod hwnnw'n enghraifft wych, ond hefyd parciau cymdogaeth, yn enwedig, efallai, yn y rhannau tlotach o ddinasoedd ac ardaloedd trefol, lle y ceir cyfle ar gyfer hamdden, yn enwedig i bobl ifanc a phlant. Caiff hyn ei anwybyddu'n aml, rwy'n credu, ond gall ymyriadau eithaf bach agor y lleoedd sydd yno, a gwella'r rhai sydd wedi bodoli ers blynyddoedd lawer, ac mae angen i ni roi blaenoriaeth wirioneddol i hynny. Mae ansawdd yr aer wedi cael ei drafod yn eithaf aml yn ystod y misoedd diwethaf yma yn y Cynulliad, ac fe grybwyllaf hynny, ond mae bob amser yn her. Mewn ardal drefol, rydych yn mynd i gael mwy o lygredd posibl a chanlyniad hynny, os na chaiff ei reoli'n iawn, neu os na chaiff canlyniadau anfwriadol polisi cyhoeddus penodol megis annog diesel 10 neu 20 mlynedd yn ôl eu rheoli'n effeithiol, yw mai'r ifanc iawn, yr hen, y rhai mwyaf agored i niwed sy'n dioddef ac yn cael eu gyrru allan o'r ardal drefol i bob pwrpas. Tai ecogyfeillgar o ansawdd da - rwy'n credu mai dyna un o'r meysydd adfywio penodol a welsom yn ôl pob tebyg. Mae yna rai enghreifftiau da yng Nghymru, ond rwy'n credu bod angen i ni sylweddoli y gellid marchnata Caerdydd, Abertawe a dinasoedd eraill mewn gwirionedd fel llefydd i ddod i weld bod tai carbon niwtral, neu garbon minws, hyd yn oed - nid wyf yn berffaith sicr fy mod yn defnyddio'r term cywir - yn bosibl. Ddirprwy Lywydd, fel adeilad mae'r Cynulliad Cenedlaethol ei hun yn parhau i fod yn un o'r adeiladau cyhoeddus mwyaf ecogyfeillgar yn y byd, ac rwy'n meddwl y dylem fod yn falch iawn o hynny. Gwyrdd sydd orau. Mae gwyrdd o ddiddordeb mawr i bobl yn ogystal, ac os ydych yn cyflawni'r holl flaenoriaethau cenedlaethol gwych hyn, ac yn bod yn wyrdd am y peth, credaf fod hynny'n arwydd o ansawdd gwych, nad yw'n cael ei ddiystyru pan ddaw pobl i'n gweld wrth ein gwaith. Roedd gennyf ddiddordeb yn y ffaith fod rhai dinasoedd Americanaidd bellach yn bendant yn troi at y cysyniad hwn o farchnata eu hunain fel mannau gwyrdd ac ardaloedd lle y ceir potensial mawr ar gyfer economi werdd. Bellach mae Pittsburgh, y bydd rhai ohonoch yn gwybod amdani efallai, yn Pennsylvania, yr hen dref gwneud dur a'r gweithfeydd glo o'i hamgylch, dinas yr ystyrid am flynyddoedd lawer mai hi oedd y ddinas anoddaf i'w gweddnewid o bosibl, mae hi wedi elwa llawer yn y blynyddoedd diwethaf o farchnata ei hun fel dinas wyrddaf yr Unol Daleithiau, neu'r ddinas wyrddaf sy'n datblygu, ac mae wedi pwysleisio mai ganddi hi y mae'r ganolfan gynadledda werdd gyntaf, yr amgueddfa blant werdd gyntaf a'r cyfleuster celfyddydau cyhoeddus gwyrdd cyntaf. Credaf mai dyna'r ffordd y mae angen i ni edrych ar Gaerdydd, er enghraifft. Gallwn yn bendant anelu at hynny ac arwain y ffordd ym Mhrydain ac yn Ewrop yn wir. Daw hyn â mi at yr holl gysyniad o ansawdd dylunio. Mae rhai dinasoedd ar draws y byd wedi buddsoddi mewn dylunio yn arbennig, fel eu bod, er enghraifft, yn rhoi cymorth pan fydd pobl yn cynllunio beth bynnag ydyw - ystadau tai bach, adeiladau cyhoeddus neu adeiladau masnachol. Gallwch gael help i logi penseiri, er enghraifft, a fydd yn rhoi llawer o bwyslais ar ansawdd dylunio. Rwy'n credu mai dyna'r mathau o gynlluniau sydd angen i ni edrych arnynt. A gaf fi droi yn awr at drafnidiaeth, oherwydd rwy'n credu mai hyn, efallai, yw un o'r pethau sydd wedi dal llawer o ddinasoedd yn ôl yn draddodiadol, oherwydd y dewisiadau a wnaed ar ôl yr ail ryfel byd yn benodol? Ond mae yna lawer o obaith hefyd gyda'r systemau modern newydd sydd ar gael i ni, ac mae technoleg hefyd yn gwella. Rwy'n credu bod trafnidiaeth gyhoeddus ei hun yn mwynhau adfywiad hynod wrth i bobl weld y manteision - nid oes angen i lawer o bobl fod yn berchen ar gar a rhedeg car mewn gwirionedd. Buaswn yn falch iawn pe bai modd i mi gael gwared ar fy nghar. Nid yw'n gwbl ymarferol, o ystyried fy swydd ar hyn o bryd, ond a minnau'n byw ym Mhenarth, byddai'n eithaf ymarferol i mi gael bywyd llawn iawn heb gar, gan ddibynnu ar drafnidiaeth gyhoeddus neu logi car weithiau pe bai angen penodol i mi wneud hynny, a dibynnu hefyd ar drafnidiaeth lesol fel cerdded a beicio. Mae metro de Cymru yn cynnig gobaith mawr y ceir rhwydwaith trafnidiaeth integredig a fydd yn cyflawni llawer, ac yn gwneud llawer i rai o'r bobl dlotaf yn ein cymdeithas. Mae uwchraddio rhwydwaith rheilffyrdd Caerdydd a'r gwaith sydd ar y gweill ar osod signalau newydd - . Un pwynt arall yma ar drafnidiaeth: bydd cerbydau trydan yn chwyldroi llawer o'r hyn sy'n digwydd, gan gyfyngu ar lygredd, ond bydd angen sylfaen dreth newydd arnoch i ddechrau, gan na fyddwch bellach yn gallu trethu petrol a diesel. Mae'n debygol y bydd cysyniadau fel prisio ffyrdd - nid wyf yn sôn am lefelau chwerthinllyd, ond mae'n fwy tebygol mai dyna fydd y ffordd o drethu modurwyr ac mae hynny'n agor pob math o bosibiliadau o ran rheoli llif y traffig mewn dinasoedd yn fwy effeithiol. Rwyf eisiau siarad yn awr am gynnwys dinasyddion, oherwydd rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth sy'n ganolog i gyflawni'r math o newid y mae dinasyddion ei eisiau mewn gwirionedd, a rhoi llefydd trefol yn ôl i bobl, i'n dinasyddion, oherwydd credaf fod tueddiad yn arfer bod i beidio â gweld y dinesydd yn ganolog, mewn gwirionedd, i fywyd a gwaith dinasoedd. Yma, hoffwn bwysleisio rhai o'r cynlluniau a fu gennym ers peth amser yn awr, ond rwy'n dal i feddwl eu bod yn hynod o effeithiol - trosglwyddo asedau cymunedol, er enghraifft. Roeddwn yn falch o weld yn ddiweddar fod Llywodraeth Cymru yn pwysleisio'r angen i arferion gorau yma gydweddu'n fwy ag amcanion Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol 2015 (Cymru), ond gall rymuso cymunedau, ac rwy'n credu ei fod yn hynod o bwysig. Gyda llaw, yn hynny o beth, hoffwn weld systemau lle y gallwn gael, efallai, rhai o'r cymdogaethau cyfoethocaf i efeillio gyda rhai o'r rhai tlotaf a throsglwyddo peth o'r sylfaen wybodaeth sydd ganddynt, ac efallai y dylai rhai o'n mecanweithiau grant ddibynnu ar y math hwnnw o feddwl ochrol. Rwy'n meddwl y dylid cynnwys cymdogaethau wrth nodi blaenoriaethau. Ai lleihau sbwriel yw'r flaenoriaeth? Ai sicrhau diogelwch ac efallai gael ychydig mwy o heddlu ar y strydoedd? Terfynau cyflymder - efallai y byddant am gael terfyn cyflymder o 20 mya fel blaenoriaeth yn eu cymdogaeth. Pam, yn wir, y mae gennym ragdybiaeth o 30 mya mewn ardaloedd trefol? Pam na ddylai fod yn 15 mya neu 20 mya yn awr? Neu efallai y gallant bwysleisio meysydd chwarae. Hoffwn ganmol yma y gwaith a wnaed yn Atlanta, Georgia, sydd wedi gwneud dinasyddion yn ganolog i'w strategaeth drefol. Maent yn ei alw'n Atlanta BeltLine, lle y maent yn ceisio integreiddio trafnidiaeth, mannau agored, celf gyhoeddus a thai fforddiadwy - a phob un yn nodi ac yn cynnwys dinasyddion a blaenoriaethau'r dinasyddion. A gaf fi gloi drwy ddweud fy mod yn credu bod y fframwaith polisi yn eithaf cryf, ond mae angen i wneud yn siŵr ei fod yn integredig ac yn gweithio gyda'i gilydd yn effeithiol? Rwy'n meddwl bod Deddf cenedlaethau'r dyfodol yn bwysig tu hwnt. Cydweithredu â Llywodraeth y DU: edrychwn ar fargen prifddinas-ranbarth Caerdydd, er enghraifft, a bargen twf bae Abertawe a gogledd Cymru. Mae'r rhain yn ddatblygiadau eithriadol o bwysig. Llefydd llewyrchus llawn addewid: rwy'n cytuno gyda'r prif ffocws yno, gyda chreu swyddi a buddsoddiad i'w ddenu i mewn, a chynorthwyo pobl i gael gwaith. Felly, mae yna bosibiliadau da yno, ond rwy'n meddwl yn awr fod angen i ni godi ein huchelgais hefyd. Dylai ein dinasoedd fod yn well na'r gorau yn eu dosbarth yn unig, gallent fod ymhlith y gorau yn y byd. Mae yna lawer o botensial, ond mae yna lawer o gystadleuaeth hefyd, nid yn unig yn rhyngwladol, ond o fewn y DU. Rwy'n credu y bydd addasu mawr ar lefelau'r gweithgarwch economaidd sy'n llifo i mewn i'r de-ddwyrain ar hyn o bryd, gan y bydd llawer o'r rhai yn y genhedlaeth newydd - y bobl na allant fforddio cartrefi teuluol - yn dymuno symud i lefydd lle y gallant fwynhau bywyd o ansawdd llawer gwell. Felly, am yr holl resymau hyn, rwy'n meddwl y dylem fod yn optimistaidd, ond dylem hefyd sylweddoli fod angen i ni wella ein gêm, ac ehangu ein huchelgais. Diolch.