English: I accept the point. That's why I said 'premature deaths' - earlier than anticipated because you have a chronic lung condition and you add particulates and whatever on top of that, and off we go. So, we have increasing chronic obstructive pulmonary disease; we have also the legacy of pneumoconiosis from the miners; silicosis from our quarry workers; asbestosis still around; we have increasing levels of idiopathic pulmonary fibrosis - 'idiopathic' is Latin for, 'We don't know the cause', I suspect it's going to turn out to be air pollution, largely caused by our cavalier attitude to air pollution over the generations; inhaled PM2.5 particles are killers; nitrogen dioxide is also a killer; and nanoparticles of plastics from rubber tyres can get absorbed into our blood system, into our circulatory system and heart. So, as I've said, I personally favour legislation. There's nothing like the back-up of the law to make sure that people act rather than having non-binding plans, however well-meaning. A clean air Act to enshrine in law World Health Organization air quality guidelines; a clean air Act to mandate Welsh Government to produce a statutory air quality strategy every five years; a clean air Act to provide a legal statutory duty on local authorities to monitor air pollution, to assess air pollution, to take air pollution seriously, to take action against it and to take seriously air pollution concerns in planning applications; and we need a clean air Act to introduce the right to breathe whereby local councils have to tell vulnerable groups when certain levels are breached, because you are likely to fall ill and you may die prematurely. And so, finally, as everybody bleats that the health service costs are increasing amounts of money year on year, nobody believes in investing in changing behaviour to stop people getting ill in the first place. No, we just disparage the NHS for needing more money all of the time. We just slag off the NHS for hoovering up money when the health service has to tackle the problems that Governments should stop happening in the first place. The NHS has to pick up the pieces. So, we have an obesity epidemic that causes increasing diabetes and increasing cancers; we don't legislate in schools for increased physical activity or ban advertising on junk foods. We could channel a Welsh sugar tax to this education agenda; we don't. But don't slag off health for having to deal with the consequences of inaction in other portfolio fields. And as regards air pollution, yes, legislate to form a clean air Act to tackle those increasing asthma rates, to tackle the suffering from COPD, those increasing levels of idiopathic pulmonary fibrosis, the damage to growing children's lungs, and, yes, those thousands of premature deaths caused by particulates and nitrogen dioxide. As Andrew R.T. Davies said, we no longer tolerate dirty water, we should no longer tolerate dirty air. So, in closing, the Welsh Government has been tasked with reducing emissions in the quickest way possible after being found in breach of EU regulations two years ago. Sort it out now. There's a plan, there's a White Paper, and perhaps legislation in 18 months. The challenge is stark. The time is now. Diolch, Llywydd.
Welsh: Rwy'n derbyn y pwynt. Dyna pam y dywedais 'farwolaethau cynamserol' - yn gynharach na'r disgwyl oherwydd bod gennych gyflwr cronig yr ysgyfaint a'ch bod yn ychwanegu gronynnau a beth bynnag ar ben hynny, ac i ffwrdd â ni. Felly, mae gennym lefelau cynyddol o glefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint; mae gennym waddol o niwmoconiosis gan y glowyr hefyd; silicosis gan ein chwarelwyr; mae asbestosis yn dal o gwmpas; mae gennym lefelau cynyddol o ffeibrosis yr ysgyfaint idiopathig - 'idiopathig' yw'r Lladin am, 'Nid ydym yn gwybod beth sy'n ei achosi', rwy'n tybio mai llygredd aer fydd yr ateb yn y pen draw, wedi'u hachosi i raddau helaeth gan ein hagwedd ddi-hid tuag at lygredd aer dros y cenedlaethau; o'u hanadlu mae gronynnau PM2.5 yn lladd; mae nitrogen deuocsid hefyd yn lladd; a gall nanogronynnau o blastigau o deiars rwber gael eu hamsugno i'n system waed, i'n system cylchrediad y gwaed a'n calon. Felly, fel y dywedais, yn bersonol rwy'n ffafrio deddfwriaeth. Nid oes unrhyw beth yn debyg i gefnogaeth y gyfraith i wneud yn siŵr fod pobl yn gweithredu yn hytrach na chael cynlluniau nad ydynt yn rhwymo, ni waeth pa mor dda yw eu nod. Deddf aer glân i ymgorffori canllawiau ansawdd aer Sefydliad Iechyd y Byd yn y gyfraith; Deddf aer glân i fandadu Llywodraeth Cymru i lunio strategaeth ansawdd aer statudol bob pum mlynedd; Deddf aer glân i roi dyletswydd statudol gyfreithiol ar awdurdodau lleol i fonitro llygredd aer, i asesu llygredd aer, i fod o ddifrif ynglŷn â llygredd aer, i weithredu yn ei erbyn ac i fod o ddifrif ynglŷn â phryderon llygredd aer mewn ceisiadau cynllunio. Mae angen Deddf aer glân arnom i gyflwyno'r hawl i anadlu lle mae'n rhaid i gynghorau lleol ddweud wrth grwpiau bregus pan fydd y lefelau'n codi'n uwch na lefelau penodol, oherwydd eich bod chi'n debygol o fynd yn sâl a gallech farw'n gynamserol. Ac felly, yn olaf, wrth i bawb gwyno bod costau'r gwasanaeth iechyd yn symiau cynyddol o arian flwyddyn ar ôl blwyddyn, nid oes neb yn credu mewn buddsoddi mewn newid ymddygiad i atal pobl rhag mynd yn sâl yn y lle cyntaf. Na, rydym yn dilorni'r GIG am fod angen mwy o arian drwy'r amser. Rydym yn beirniadu'r GIG am sugno arian pan fo'n rhaid i'r gwasanaeth iechyd fynd i'r afael â'r problemau y dylai Llywodraethau eu hatal rhag digwydd yn y lle cyntaf. Y GIG sy'n gorfod codi'r darnau. Felly, mae gennym epidemig o ordewdra sy'n achosi diabetes cynyddol a chanserau cynyddol, nid ydym yn deddfu mewn ysgolion ar gyfer mwy o weithgaredd corfforol na'n gwahardd hysbysebu bwydydd sothach. Gallem sianelu treth siwgr Cymru i'r agenda addysg hon, nid ydym yn gwneud hynny. Ond peidiwch â beirniadu iechyd am orfod ymdrin â chanlyniadau diffyg gweithredu mewn meysydd portffolio eraill. Ac o ran llygredd aer, ie, deddfwch i ffurfio Deddf aer glân i fynd i'r afael â'r cyfraddau cynyddol o asthma, i fynd i'r afael â dioddefaint clefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint, y lefelau cynyddol o ffeibrosis yr ysgyfaint idiopathig, y niwed i ysgyfaint plant sy'n tyfu. A'r miloedd o farwolaethau cynamserol a achosir gan ronynnau a nitrogen deuocsid. Fel y dywedodd Andrew R.T. Davies, nid ydym yn goddef dŵr budr mwyach, ni ddylem oddef aer budr mwyach. Felly, wrth gloi, mae Llywodraeth Cymru wedi cael y dasg o leihau allyriadau yn y ffordd gyflymaf sy'n bosibl ar ôl cael ei dyfarnu'n euog o dorri rheoliadau'r UE ddwy flynedd yn ôl. Gwnewch hyn yn awr. Mae yna gynllun, mae yna Bapur Gwyn, a deddfwriaeth mewn 18 mis o bosibl. Mae'r her yn amlwg. Nawr yw'r amser i weithredu. Diolch, Lywydd.