English: Thank you. Sorry, I've never done it before. Diolch, Ddirprwy Lywydd. We have tabled the motion before you today to mark Lung Cancer Awareness Month and to recognise that, although progress has been made, lung cancer survival rates in Wales remain amongst the worst in Europe. Lung cancer is the biggest cancer killer worldwide. Every year, more than 1.5 million people die from lung cancer. In the UK, one person dies every 15 minutes, and by the time this debate is over, lung cancer will have claimed another four lives. Here in Wales, lung cancer claims the lives of around 2,000 people every year, accounting for a quarter of all cancer deaths. Thankfully, advances in diagnostics and cancer treatments mean that a diagnosis of lung cancer is no longer an automatic death sentence. More and more people are surviving, but, unfortunately, not enough are. The UK Lung Cancer Coalition recently launched a campaign, 25 by 25, which seeks to raise the five-year lung cancer survival rates in the UK to 25 per cent by 2025. The campaign has the backing of Macmillan Cancer Support, who are founding members, and is fully supported by the UKIP Assembly group. Our five-year survival rates are amongst the poorest in Europe. In fact, in the latest Europe-wide comparison study, Wales ranked twenty-eighth out of 29. Only 6.6 per cent of Welsh lung cancer patients are still alive five years after diagnosis, compared with 16 per cent in England. The Welsh Government have made improvements and investment in cancer care in Wales. Overall cancer survival rates have improved, and there has been an increase in one-year survival rates for lung cancer, but five-year lung cancer survival rates still lag behind other UK nations and our European counterparts. We simply aren't diagnosing lung cancer early enough. In Wales, only 12 per cent of lung cancer patients are diagnosed during the early stages of the disease. The vast majority of patients are diagnosed during stage 3 or stage 4, which significantly reduces their long-term chances of survival. The UK Lung Cancer Coalition recently undertook a survey, and found that access to investigative tests and referral are still the greatest delays to rapid diagnosis, with 36 per cent of patients surveyed waiting over one month for a definitive diagnosis after an initial suspicion of cancer, and 17 per cent waiting over two months. We welcome the Welsh Government's commitment to improving access to diagnostic tests, but we must do more. Cancer Research UK undertook a study of cancer services in Wales, and they found that issues with diagnostic capacity are delaying some patients receiving a definitive diagnosis, and therefore starting treatment. They also found that there is variation in GPs' direct access to diagnostic tests. According to Cancer Research UK, further investigation is needed to understand the workforce and equipment capacity needed to meet demand. The rise in cancer incidence, as well as the National Institute for Health and Care Excellence's decision to lower the threshold of referral for suspected cancer, will increase demand for diagnostic tests in the coming years. Cancer Research UK recommended that the Welsh Government conduct an urgent review of the state of direct access to diagnostic tests for GPs. However, one of the biggest barriers to improving lung cancer survival rates remains a lack of awareness amongst patients. In a recent survey of lung cancer patients, only 27 per cent of patients saw their doctor because they recognised that they were experiencing signs and symptoms of lung cancer. Over 40 per cent of patients did not know that chest pain, weight loss and tiredness are possible symptoms of lung cancer. This is why debates such as the one we are having today and events like Lung Cancer Awareness Month are so vital. We must do all we can to increase awareness of the signs and symptoms of lung cancer among patients. This summer, for the first time, the Welsh NHS ran a lung cancer awareness campaign. The Welsh Government are to be congratulated for taking this step. I hope the Cabinet Secretary will commit to running this campaign annually. England have been running the campaign since 2010 and have been successful in raising awareness and increasing the numbers of patients diagnosed at stage 1. Perhaps this is why England has been so successful in increasing its five-year annual survival rate, which has almost doubled since 2004 to just over 16 per cent. Improving early diagnosis is just one of things we have to get better at here in Wales. We also have to ensure that, once diagnosed, patients get the best level of care possible. The recent Wales cancer patient experience survey showed that people with lung cancer had poorer experiences than people with other kinds of cancer. One in 10 Welsh patients do not have access to a clinical nurse specialist. Macmillan Wales have called for better support when people are diagnosed and awaiting treatment for lung cancer. They have also asked that we ensure that everyone who is diagnosed has their needs assessed and addressed in a written care plan, as outlined in the current cancer plan. The UK Lung Cancer Coalition report makes a number of recommendations for the Welsh Government. These include conducting a public consultation on the current national cancer standards for Wales, which should then be updated based on the recommendations provided; reviewing cancer diagnostic services in Wales with a focus on lung cancer; ensuring all patients have access to a lung cancer clinical trial nurse in all aspects of their care; and working with other bodies to address and assess local variations in lung cancer treatment. I hope the Cabinet Secretary will take these recommendations forward. Even if we achieve 25 by 25, we will still have the majority of lung cancer patients dying from the disease and we must ensure that those patients who do not survive die with dignity. It is a sad fact that only 46 per cent of those who died from cancer received specialist palliative care. A recent Marie Curie survey found that seven out of 10 people with a terminal illness do not get the care and support they need. If current trends continue, 7 per cent of the Welsh population will be living with cancer by 2030 and the number of people dying in Wales will increase by 9 per cent. We know that around 6,200 people who die each year don't get the palliative care they need, but these figures come from Marie Curie - they are not coming from the NHS and therefore don't feed into workforce planning. In England, the NHS conducts a survey of the bereaved, called 'VOICES', which shows the level of care and support given to families at the end of the lives of their loved ones. We don't conduct this survey in Wales. If we are going to ensure that everyone who needs specialist palliative care gets it and we are going to ensure that people's individual needs, priorities and preferences for end-of-life care can be identified, documented, reviewed, respected and acted upon, then we must conduct a survey of the bereaved here in Wales. Finally, I would like to address the amendments. We will be supporting both of the Welsh Conservatives' amendments. It is regrettable that there has been a stark increase in the number of women with lung cancer. Incidence rates in men are now a third higher than women, compared with double 10 years previously. However, I urge you to reject the amendments from Plaid Cymru and the Welsh Government. We are not criticising the Welsh Government or the lack of investment. Yes, progress has been made, particularly on one-year survival rates, however there is a lot, much more, for us to do. The main reason for holding this debate today is to raise awareness of the issues and to work together to improve lung cancer survival rates. Wales should not be in twenty-eighth place; we should be leading the way. We have a wonderful health service with hugely dedicated staff; let's give them the tools to improve cancer care. Let us ensure that everyone with lung cancer gets an early diagnosis with appropriate treatment. Let us also ensure that everyone who needs it has access to specialist palliative care and ensure that everyone can die with dignity should the time come. I urge you to support our motion. Diolch yn fawr.
Welsh: Diolch. Mae'n ddrwg gennyf, nid wyf erioed wedi'i wneud o'r blaen. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rydym wedi cyflwyno'r cynnig ger eich bron heddiw i nodi ei bod hi'n Fis Ymwybyddiaeth Canser yr Ysgyfaint ac i gydnabod, er bod cynnydd wedi'i wneud, fod cyfraddau goroesi canser yr ysgyfaint yng Nghymru yn parhau i fod ymysg y gwaethaf yn Ewrop. Canser yr ysgyfaint yw'r canser sy'n lladd fwyaf ledled y byd. Bob blwyddyn, mae mwy na 1.5 miliwn o bobl yn marw o ganser yr ysgyfaint. Yn y DU, mae un person yn marw bob 15 munud, ac erbyn y bydd y ddadl hon ar ben, bydd canser yr ysgyfaint wedi hawlio pedwar bywyd arall. Yma yng Nghymru, mae canser yr ysgyfaint yn hawlio bywydau tua 2,000 o bobl bob blwyddyn, sef chwarter yr holl farwolaethau canser. Diolch i'r drefn, mae datblygiadau mewn diagnosteg a thriniaethau canser yn golygu nad yw cael diagnosis o ganser yr ysgyfaint bellach yn ddedfryd farwolaeth awtomatig. Mae mwy a mwy o bobl yn goroesi, ond yn anffodus, nid oes digon. Yn ddiweddar, lansiodd Cynghrair Canser yr Ysgyfaint y DU ymgyrch, 25 erbyn 25, sy'n ceisio codi cyfraddau goroesi canser yr ysgyfaint ar ôl pum mlynedd yn y DU i 25 y cant erbyn 2025. Caiff yr ymgyrch ei chefnogi gan Cymorth Canser Macmillan, sy'n aelodau sefydlol, a chaiff ei chefnogi'n llawn gan grŵp UKIP yn y Cynulliad. Mae ein cyfraddau goroesi ar ôl pum mlynedd ymysg y gwaethaf yn Ewrop. Yn wir, yn yr astudiaeth ddiweddaraf ar draws Ewrop, roedd Cymru ar safle 28 o 29. Dim ond 6.6 y cant o gleifion canser yr ysgyfaint yng Nghymru sy'n dal yn fyw bum mlynedd ar ôl y diagnosis, o gymharu ag 16 y cant yn Lloegr. Mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud gwelliannau ac wedi buddsoddi mewn gofal canser yng Nghymru. Mae cyfraddau goroesi canser yn gyffredinol wedi gwella, ac mae cynnydd wedi bod yn y cyfraddau goroesi ar ôl blwyddyn ar gyfer canser yr ysgyfaint, ond mae cyfraddau goroesi canser yr ysgyfaint ar ôl pum mlynedd yn dal i lusgo ar ôl gwledydd eraill y DU a'n cymheiriaid Ewropeaidd. Yn syml, nid ydym yn gwneud diagnosis o ganser yr ysgyfaint yn ddigon cynnar. Yng Nghymru, 12 y cant yn unig o gleifion canser yr ysgyfaint sy'n cael diagnosis yn ystod camau cynnar y clefyd. Mae'r mwyafrif llethol o gleifion yn cael diagnosis yn ystod cam 3 neu gam 4, sy'n lleihau eu gobaith hirdymor o oroesi yn sylweddol. Yn ddiweddar, cynhaliodd Cynghrair Canser yr Ysgyfaint y DU arolwg, a gwelwyd mai mynediad at brofion ymchwiliol ac atgyfeirio sy'n peri fwyaf o oedi o hyd rhag cael diagnosis cyflym, gyda 36 y cant o'r cleifion a holwyd yn aros dros fis i gael diagnosis pendant ar ôl amheuaeth gychwynnol o ganser, ac 17 y cant yn aros dros ddau fis. Rydym yn croesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i wella mynediad at brofion diagnostig, ond mae'n rhaid i ni wneud mwy. Cynhaliodd Cancer Research UK astudiaeth o wasanaethau canser yng Nghymru, a gwelsant fod problemau gyda chapasiti diagnostig yn peri oedi cyn bod rhai cleifion yn cael diagnosis pendant, ac felly cyn dechrau triniaeth. Gwelsant hefyd fod amrywio ym mynediad uniongyrchol meddygon teulu at brofion diagnostig. Yn ôl Cancer Research UK, mae angen ymchwilio ymhellach i ddeall y capasiti sydd ei angen o ran gweithlu a chyfarpar i ateb y galw. Bydd y cynnydd yn nifer yr achosion o ganser, yn ogystal â phenderfyniad y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal i ostwng y trothwy atgyfeirio pan fo amheuaeth o ganser, yn cynyddu'r galw am brofion diagnostig yn y blynyddoedd i ddod. Argymhellodd Cancer Research UK y dylai Llywodraeth Cymru gynnal adolygiad brys o gyflwr mynediad uniongyrchol at brofion diagnostig ar gyfer meddygon teulu. Fodd bynnag, un o'r rhwystrau mwyaf i wella cyfraddau goroesi canser yr ysgyfaint o hyd yw diffyg ymwybyddiaeth ymysg cleifion. Mewn arolwg diweddar o gleifion canser yr ysgyfaint, 27 y cant yn unig o gleifion a aeth i weld eu meddyg oherwydd eu bod wedi sylwi eu bod yn profi arwyddion a symptomau o ganser yr ysgyfaint. Nid oedd dros 40 y cant o'r cleifion yn gwybod fod poen yn y frest, colli pwysau a blinder yn symptomau posibl o ganser yr ysgyfaint. Dyma pam fod dadleuon fel yr un rydym yn ei chael heddiw a digwyddiadau fel Mis Ymwybyddiaeth Canser yr Ysgyfaint mor hanfodol. Mae'n rhaid i ni wneud popeth a allwn i gynyddu ymwybyddiaeth o arwyddion a symptomau canser yr ysgyfaint ymhlith cleifion. Yr haf hwn, am y tro cyntaf, cynhaliodd y GIG yng Nghymru ymgyrch ymwybyddiaeth o ganser yr ysgyfaint. Dylid llongyfarch Llywodraeth Cymru am gymryd y cam hwn. Rwy'n gobeithio y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymrwymo i gynnal yr ymgyrch hon bob blwyddyn. Mae Lloegr wedi bod yn cynnal yr ymgyrch ers 2010 ac wedi llwyddo i godi ymwybyddiaeth a chynyddu nifer y cleifion sy'n cael diagnosis ar gam 1. Efallai mai dyma pam y mae Lloegr wedi bod mor llwyddiannus yn cynyddu ei chyfradd oroesi ar ôl pum mlynedd, sydd wedi dyblu bron ers 2004 i ychydig dros 16 y cant. Mae diagnosis cynnar yn un o'r pethau y mae'n rhaid i ni eu gwella yma yng Nghymru. Mae'n rhaid i ni hefyd sicrhau bod cleifion, ar ôl cael diagnosis, yn cael y lefel orau posibl o ofal. Dangosodd arolwg profiad cleifion canser Cymru yn ddiweddar fod pobl sydd â chanser yr ysgyfaint wedi cael profiadau gwaeth na phobl sydd â mathau eraill o ganser. Nid oes gan un o bob 10 o gleifion Cymru fynediad at nyrs glinigol arbenigol. Mae Macmillan Cymru wedi galw am well cymorth pan fydd pobl yn cael diagnosis ac yn aros am driniaeth ar gyfer canser yr ysgyfaint. Maent hefyd wedi gofyn i ni sicrhau bod pawb sy'n cael diagnosis yn cael eu hanghenion wedi'u hasesu a'u cynnwys mewn cynllun gofal ysgrifenedig, fel yr amlinellir yn y cynllun canser cyfredol. Mae adroddiad Cynghrair Canser yr Ysgyfaint y DU yn gwneud nifer o argymhellion ar gyfer Llywodraeth Cymru. Mae'r rhain yn cynnwys cynnal ymgynghoriad cyhoeddus ar y safonau canser cenedlaethol presennol ar gyfer Cymru, y dylid eu diweddaru wedyn ar sail yr argymhellion a ddarperir; adolygu gwasanaethau diagnostig ar gyfer canser yng Nghymru gan ganolbwyntio ar ganser yr ysgyfaint; sicrhau bod gan bob claf fynediad at nyrs profion clinigol canser yr ysgyfaint ym mhob agwedd ar eu gofal; a gweithio gyda chyrff eraill i asesu a mynd i'r afael ag amrywiadau lleol mewn triniaeth canser yr ysgyfaint. Rwy'n gobeithio y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn bwrw ymlaen â'r argymhellion hyn. Hyd yn oed pe baem yn cyflawni 25 erbyn 25, mae'r rhan fwyaf o gleifion canser yr ysgyfaint yn marw o'r clefyd o hyd ac mae'n rhaid i ni sicrhau bod y cleifion nad ydynt yn goroesi yn marw gydag urddas. Mae'n ffaith drist mai 46 y cant yn unig o'r rhai a fu farw o ganser a gafodd ofal lliniarol arbenigol. Canfu arolwg Marie Curie diweddar nad yw saith o bob 10 o bobl sydd â salwch terfynol yn cael y gofal a'r cymorth sydd eu hangen arnynt. Os yw'r tueddiadau presennol yn parhau, bydd 7 y cant o boblogaeth Cymru yn byw gyda chanser erbyn 2030 a bydd nifer y bobl sy'n marw yng Nghymru yn cynyddu 9 y cant. Rydym yn gwybod nad yw oddeutu 6,200 o bobl sy'n marw bob blwyddyn yn cael y gofal lliniarol sydd ei angen arnynt, ond ffigurau Marie Curie yw'r rhain - nid ffigurau'r GIG ac felly nid ydynt yn bwydo i mewn i gynllunio'r gweithlu. Yn Lloegr, mae'r GIG yn cynnal arolwg o'r bobl sydd wedi cael profedigaeth, o'r enw 'VOICES', sy'n dangos lefel y gofal a'r gefnogaeth a roddir i deuluoedd ar ddiwedd bywydau eu hanwyliaid. Nid ydym yn cynnal yr arolwg hwn yng Nghymru. Os ydym am sicrhau y gall pawb sydd angen gofal lliniarol arbenigol ei gael a'n bod am sicrhau y gellir nodi, dogfennu, adolygu, parchu a gweithredu ar anghenion, blaenoriaethau a dewisiadau unigolion ar gyfer gofal diwedd oes, yna mae'n rhaid i ni gynnal arolwg o'r bobl sydd wedi cael profedigaeth yma yng Nghymru. Yn olaf, hoffwn fynd i'r afael â'r gwelliannau. Byddwn yn cefnogi dau welliant y Ceidwadwyr Cymreig. Mae'n destun gofid fod cynnydd amlwg wedi bod yn nifer y menywod sydd â chanser yr ysgyfaint. Mae cyfraddau achosion mewn dynion un rhan o dair yn uwch na menywod bellach, o gymharu â dwbl 10 mlynedd ynghynt. Fodd bynnag, rwy'n eich annog i wrthod gwelliannau Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru. Nid ydym yn beirniadu Llywodraeth Cymru na'r diffyg buddsoddiad. Oes, mae cynnydd wedi'i wneud, yn enwedig mewn cyfraddau goroesi ar ôl blwyddyn, ond mae llawer iawn mwy y gallwn ei wneud. Y prif reswm dros gynnal y ddadl hon heddiw yw codi ymwybyddiaeth o'r materion a gweithio gyda'n gilydd i wella cyfraddau goroesi canser yr ysgyfaint. Ni ddylai Cymru fod yn safle 28; dylem fod yn arwain y ffordd. Mae gennym wasanaeth iechyd gwych gyda staff hynod o ymroddedig; gadewch i ni roi'r adnoddau iddynt wella gofal canser. Gadewch i ni sicrhau fod pawb sydd â chanser yr ysgyfaint yn cael diagnosis cynnar a thriniaeth briodol. Gadewch i ni sicrhau hefyd fod gan bawb sydd ei angen fynediad at ofal lliniarol arbenigol a sicrhau y gall pawb farw gydag urddas pe bai'r amser yn dod. Rwy'n eich annog i gefnogi ein cynnig. Diolch yn fawr.