English: Thank you, Deputy Presiding Officer. As a Welsh Government, it is our view that a 'no deal' Brexit should be unthinkable. As we have already heard, the impacts could be severe and wide ranging. We know that it will be extremely difficult to mitigate the effects of no deal, and that is why we continue to work tirelessly against that possibility, as well as to reduce, so far as we are able, the disastrous impact of such an outcome. Deputy Presiding Officer, I would like to take this opportunity to elaborate on aspects of our 'no deal' action plan and wider work that some of our partners in the public sector, working closely with third sector partners, are doing to prepare. Local authorities across Wales have responsibility for planning to ensure essential services such as education and social care can respond to all Brexit scenarios. They, and third sector partners, are key to providing a local response to the damaging impact of a 'no deal' Brexit on our communities. From the outset, we recognised this preparation would take significant resource and effort. We provided funding for dedicated Brexit co-ordinators in every local authority across Wales, and for work by the WLGA to support and advise them. This funding of over £1.3 million has enabled every local authority to prepare their own services to respond to 'no deal'. They have worked with key partners to minimise the impact on our citizens of potential Brexit-related disruption to the ports, food supply chains, increases in the cost of food and fuel, as well as potential disruption to data flow. Disruptions to supply chains may impact food supplies to schools and care homes, or for vulnerable people at home. Any increases in costs of fuel and other goods or barriers for the workforce will impact on transport services and regeneration and construction projects, from housing to twenty-first century schools. Local authorities, like others, have had to work through these issues to explore alternatives and build resilience across their services. The impacts go wider than local authority services. Local economies, already hurt by a decade of austerity, are feeling the impacts of 'no deal' uncertainty. The role of local government in supporting local economies is significant, whether through direct support, purchasing decisions or wider regeneration. As part of our summer package of economic stimulus, the Government provided £20 million of capital funding to local authorities to support and stimulate their local economies against the impacts of Brexit. We have also funded the Wales Council for Voluntary Action to support the preparedness of the third sector. They recently published their report 'Empowering Communities'. Deputy Presiding Officer, it is clear that a chaotic 'no deal' Brexit would impact across the piece, placing greater pressure on our already stretched public services. After years of austerity and cuts by the UK Government, these services can ill afford the consequences of another deep recession and potential increases in food and fuel prices, which could push a larger number of people into poverty and greater dependency on public services. I want to say a few words about the impact of Brexit, deal or no deal, on our most vulnerable communities and citizens, including the risks for those already living in, or at risk of falling into, poverty. Housing and reducing homelessness is already one of our most urgent priorities. A 'no deal' Brexit will make this situation worse, putting people's livelihoods at risk, and increasing the cost of living, including mortgage and rental costs. That is why, under the first supplementary budget, an additional £50 million worth of capital expenditure was allocated to the social housing grant budget to help offset the economic impact of no deal. Then, there is the potential for increases in the cost of food, due to economic shock or reduced supply. Demand for food banks has been on the rise for a number of years. Any increase in food prices would be a matter for grave concern. That is why the First Minister recently announced a £2 million fund for tackling food poverty and addressing food insecurity. We are also looking at ways in which our discretionary assistance fund could be used to support those most impacted by a 'no deal' Brexit. Deputy Presiding Officer, we are absolutely clear about the value we place on those people of other EU nations who have made their homes with us, who contribute to our economy, our public services, civic life and culture. One of the most deplorable aspects of our current circumstances is the anxiety and uncertainty these individuals and families have been left in for so long. Let me be clear: the responsibility for this stands firmly at the door of the UK Government but we are not standing idly by. We have funded Citizens Advice Cymru to support citizens to apply for settled status through our EU citizens' rights project, as well as funding an immigration advice service to provide more specialist advice. Deputy Presiding Officer, we know the EU referendum has created divisions in families, communities and society that may take a generation to heal. In some cases, it has led to increased tensions and instances of hate crime. With the uncertainty of a 'no deal' Brexit, these tensions could be exacerbated. Therefore, we have expanded our community cohesion programme, co-ordinated by local authorities, with an additional £1.5 million of European transition funding over the next two years. This funding now supports small teams in each region of Wales to monitor community tensions and promote increased engagement in our communities. We have also increased funding for the national hate crime report and support centre, run by Victim Support Cymru, and developed a new hate crime minority communities grant to support third sector partners working with ethnic minority communities to mitigate the effects of hate crime and prevent it in future. Of course, we do not hold all the levers to address these issues. Some impacts are outside the control of local government, or indeed Welsh Government, especially where they relate to non-devolved matters or macroeconomic issues. No level of planning and preparation either here, or by the UK Government, will adequately address the level of disruption a 'no deal' exit would mean for the people of Wales. That is why we have been working on 'no deal' Brexit contingency planning since the run up to the initial leaving date in March. The four local resilience forums across Wales have each identified their local risks and they have worked with Welsh Government and key stakeholders to ensure that we are as prepared as we can be to identify and mitigate these risks. We have contributed to the UK Government's Operation Yellowhammer and continue to work with our partners in Wales to ensure that we have the right structures and processes in place to monitor the impacts and, where necessary, take the appropriate action. Deputy Presiding Officer, the follow-up to the Auditor General for Wales's report, 'Preparations in Wales for a "no-deal" Brexit', was published on Friday. It observed that there is evidence of a more collaborative approach across Wales's public services and that Brexit planning constitutes the most comprehensive example of cross-Government working that we have seen the Welsh Government undertake to date. I very much welcome these comments and hope that they, alongside my statement, provide some assurance that we and our partners in local government and the third sector are doing all we can to minimise the impact on public services, and on our communities and citizens, of a catastrophic 'no deal' Brexit. May I take this opportunity to put on record my heartfelt thanks to colleagues across both the public and third sectors in Wales for their enormous and ongoing commitment to what can otherwise feel like a somewhat thankless task? Diolch.
Welsh: Diolch, Dirprwy Lywydd. Fel Llywodraeth Cymru, ein barn ni yw na ddylid hyd yn oed meddwl am Brexit 'heb gytundeb'. Fel y clywsom eisoes, gallai'r effeithiau fod yn ddifrifol ac yn bellgyrhaeddol. Gwyddom y bydd yn anodd iawn lliniaru effeithiau ymadael heb gytundeb, a dyna pam yr ydym ni'n parhau i weithio'n ddiflino yn erbyn y posibilrwydd hwnnw, yn ogystal ag i leihau effaith drychinebus canlyniad o'r fath, i'r graddau yr ydym yn gallu gwneud hynny. Dirprwy Lywydd, hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i ymhelaethu ar agweddau ar ein cynllun gweithredu ar gyfer Brexit 'heb gytundeb' a'r gwaith ehangach y mae rhai o'n partneriaid yn y sector cyhoeddus, gan weithio'n agos gyda phartneriaid yn y trydydd sector, yn ei wneud i baratoi. Mae awdurdodau lleol ledled Cymru yn gyfrifol am gynllunio i sicrhau bod gwasanaethau hanfodol megis addysg a gofal cymdeithasol yn gallu ymateb i bob sefyllfa Brexit. Maen nhw, a phartneriaid yn y trydydd sector, yn allweddol i ddarparu ymateb lleol i effaith niweidiol Brexit 'heb gytundeb' ar ein cymunedau. O'r cychwyn cyntaf, fe wnaethom ni gydnabod y byddai'r gwaith paratoi hwn yn cymryd cryn dipyn o adnoddau ac ymdrech. Darparwyd arian gennym ar gyfer cydlynwyr Brexit penodedig ym mhob awdurdod lleol ledled Cymru, ac ar gyfer gwaith gan CLlLC i'w cefnogi a'u cynghori. Mae'r cyllid hwn o dros £1.3 miliwn wedi galluogi pob awdurdod lleol i baratoi ei wasanaethau ei hun i ymateb i ymadael 'heb gytundeb'. Maen nhw wedi gweithio gyda phartneriaid allweddol i leihau'r effaith a gaiff ar ein dinasyddion yn sgil y tarfu ar borthladdoedd, y cadwyni cyflenwi bwyd, cynnydd yng nghost bwyd a thanwydd, yn ogystal â'r posibilrwydd o darfu ar lif data. Gallai tarfu ar gadwyni cyflenwi effeithio ar gyflenwadau bwyd i ysgolion a chartrefi gofal, neu i bobl agored i niwed yn eu cartrefi. Bydd unrhyw gynnydd mewn costau tanwydd a nwyddau neu rwystrau eraill i'r gweithlu yn effeithio ar wasanaethau trafnidiaeth a phrosiectau adfywio ac adeiladu, o dai i ysgolion yr unfed ganrif ar hugain. Mae awdurdodau lleol, fel eraill, wedi gorfod gweithio drwy'r materion hyn i archwilio dewisiadau amgen a datblygu cadernid ar draws eu gwasanaethau. Mae'r effeithiau yn mynd yn ehangach na gwasanaethau awdurdodau lleol. Mae economïau lleol, sydd eisoes wedi'u niweidio gan ddegawd o gyni, yn teimlo effeithiau ansicrwydd ymadael 'heb gytundeb'. Mae swyddogaeth llywodraeth leol o ran cefnogi economïau lleol yn sylweddol, boed hynny drwy gefnogaeth uniongyrchol, penderfyniadau prynu neu adfywio ehangach. Yn rhan o'n pecyn haf o ysgogiad economaidd, darparodd y Llywodraeth £20 miliwn o arian cyfalaf i awdurdodau lleol i gefnogi ac ysgogi eu heconomïau lleol yn erbyn effeithiau Brexit. Rydym hefyd wedi ariannu Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru i helpu'r trydydd sector i fod yn barod. Yn ddiweddar, cyhoeddwyd eu hadroddiad 'Grymuso Cymunedau'. Dirprwy Lywydd, mae'n amlwg y byddai Brexit 'heb gytundeb' anhrefnus yn effeithio ar bawb, gan roi mwy o bwysau ar ein gwasanaethau cyhoeddus, sydd eisoes o dan bwysau. Wedi blynyddoedd o gyni a thoriadau gan Lywodraeth y DU, ni all y gwasanaethau hyn fforddio canlyniadau dirwasgiad dwfn arall a chynnydd posibl i brisiau bwyd a thanwydd, a allai wthio nifer fwy o bobl i dlodi a mwy o ddibyniaeth ar wasanaethau cyhoeddus. Hoffwn ddweud ychydig o eiriau am effaith Brexit, gyda neu heb gytundeb, ar ein cymunedau a'n dinasyddion mwyaf agored i niwed, gan gynnwys y peryglon i'r rhai hynny sydd eisoes yn byw mewn tlodi, neu sydd mewn perygl o ddisgyn i dlodi. Mae tai a lleihau digartrefedd eisoes yn un o'n blaenoriaethau mwyaf taer. Bydd Brexit 'heb gytundeb' yn gwneud y sefyllfa hon yn waeth, gan roi bywoliaeth pobl mewn perygl, a chynyddu costau byw, gan gynnwys costau morgais a rhent. Dyna pam, o dan y gyllideb atodol gyntaf, y dyrannwyd £50 miliwn o wariant cyfalaf ychwanegol i gyllideb y grant tai cymdeithasol i helpu i wrthbwyso effaith economaidd gadael heb gytundeb. Yna, mae'n bosibl y bydd cynnydd yng nghost bwyd, oherwydd sioc economaidd neu lai o gyflenwad. Mae'r galw am fanciau bwyd wedi bod ar gynnydd ers nifer o flynyddoedd. Byddai unrhyw gynnydd mewn prisiau bwyd yn fater o bryder mawr. Dyna pam y cyhoeddodd y Prif Weinidog gronfa gwerth £2 miliwn yn ddiweddar ar gyfer mynd i'r afael â thlodi bwyd a mynd i'r afael ag ansicrwydd bwyd. Rydym ni hefyd yn ystyried ffyrdd y gellid defnyddio ein cronfa cymorth dewisol i gefnogi'r rhai hynny a fyddai'n cael eu heffeithio fwyaf gan Brexit 'heb gytundeb'. Dirprwy Lywydd, rydym ni'n gwbl glir ynghylch y gwerth yr ydym ni'n ei roi ar y bobl hynny o genhedloedd eraill yr UE sydd wedi gwneud eu cartrefi gyda ni, sy'n cyfrannu at ein heconomi, ein gwasanaethau cyhoeddus, ein bywyd dinesig a'n diwylliant. Un o'r agweddau mwyaf truenus ar ein hamgylchiadau presennol yw'r pryder a'r ansicrwydd y mae'r unigolion a'r teuluoedd hyn wedi'u dioddef cyhyd. Gadewch i mi fod yn glir: mae'r cyfrifoldeb am hyn yn sefyll yn gadarn wrth ddrws Llywodraeth y DU ond nid ydym ni'n sefyll yn ôl ac yn gwneud dim. Rydym ni wedi ariannu Cyngor ar Bopeth Cymru i helpu dinasyddion i wneud cais am statws preswylydd sefydlog drwy ein prosiect hawliau dinasyddion yr UE, yn ogystal ag ariannu gwasanaeth cyngor ar fewnfudo i ddarparu cyngor mwy arbenigol. Dirprwy Lywydd, gwyddom fod refferendwm yr UE wedi creu rhaniadau mewn teuluoedd, mewn cymunedau ac mewn cymdeithas a allai gymryd cenhedlaeth i'w cyfannu. Mewn rhai achosion, mae wedi arwain at fwy o densiynau ac achosion o droseddau casineb. Gydag ansicrwydd Brexit 'heb gytundeb', gallai'r tensiynau hyn waethygu. Felly, rydym ni wedi ehangu ein rhaglen cydlyniant cymunedol, a gydgysylltir gan awdurdodau lleol, drwy £1.5 miliwn ychwanegol o gyllid pontio Ewropeaidd dros y ddwy flynedd nesaf. Mae'r cyllid hwn bellach yn cefnogi timau bach ym mhob rhanbarth o Gymru i fonitro tensiynau cymunedol a hybu mwy o ymgysylltu yn ein cymunedau. Rydym ni hefyd wedi cynyddu'r cyllid ar gyfer y ganolfan genedlaethol adrodd am droseddau casineb, sy'n cael ei rhedeg gan Cymorth i Ddioddefwyr Cymru, ac wedi datblygu grant troseddau casineb newydd ar gyfer cymunedau lleiafrifol i gefnogi partneriaid y trydydd sector sy'n gweithio gyda chymunedau lleiafrifoedd ethnig i liniaru effeithiau troseddau casineb a'u hatal yn y dyfodol. Wrth gwrs, nid oes gennym ni'r holl ysgogiadau i fynd i'r afael â'r materion hyn. Mae rhai effeithiau y tu hwnt i reolaeth llywodraeth leol, neu yn wir Llywodraeth Cymru, yn enwedig pan fyddan nhw'n ymwneud â materion nad ydyn nhw wedi'u datganoli neu faterion macroeconomaidd. Ni fydd unrhyw lefel o gynllunio a pharatoi naill ai yn y fan yma, na chan Lywodraeth y DU, yn gallu ymdopi'n ddigonol â lefel y tarfu y byddai ymadael 'heb gytundeb' yn ei olygu i bobl Cymru. Dyna pam yr ydym ni wedi bod yn gweithio ar gynllunio wrth gefn ar gyfer Brexit 'heb gytundeb' ers y cyfnod cyn y dyddiad ymadael cychwynnol ym mis Mawrth. Mae'r pedwar fforwm Cymru Gydnerth lleol ledled Cymru wedi nodi'r risgiau lleol ac maen nhw wedi gweithio gyda Llywodraeth Cymru a rhanddeiliaid allweddol i sicrhau ein bod mor barod ag y gallwn ni fod i nodi a lliniaru'r risgiau hyn. Rydym ni wedi cyfrannu at weithrediad Ymgyrch Yellowhammer Llywodraeth y DU ac rydym ni'n parhau i weithio gyda'n partneriaid yng Nghymru i sicrhau bod gennym y strwythurau a'r prosesau cywir ar waith i fonitro'r effeithiau a, phan fo angen, i gymryd y camau priodol. Dirprwy Lywydd, cyhoeddwyd y gwaith dilynol ar adroddiad Archwilydd Cyffredinol Cymru, 'Paratoadau yng Nghymru ar gyfer Brexit "heb gytundeb " ', ddydd Gwener. Nododd fod tystiolaeth o ddull mwy cydweithredol ar draws gwasanaethau cyhoeddus Cymru a bod cynllunio ar gyfer Brexit yn cyfateb i'r enghraifft fwyaf cynhwysfawr o weithio ar draws y Llywodraeth yr ydym wedi gweld Llywodraeth Cymru yn ei wneud hyd yma. Croesawaf y sylwadau hyn yn fawr iawn ac rwy'n gobeithio eu bod nhw, ynghyd â'm datganiad i, yn rhoi rhywfaint o sicrwydd ein bod ni a'n partneriaid mewn llywodraeth leol a'r trydydd sector yn gwneud popeth o fewn ein gallu i leihau effaith drychinebus Brexit 'heb gytundeb' ar wasanaethau cyhoeddus, ac ar ein cymunedau a'n dinasyddion. Hoffwn achub ar y cyfle hwn i gofnodi fy niolch diffuant i gydweithwyr ar draws y sector cyhoeddus a'r trydydd sector yng Nghymru am eu hymroddiad enfawr a pharhaus i'r hyn a allai fel arall deimlo fel tasg braidd yn ddiddiolch? Diolch.