English: The most striking finding, it seems to me, there, in the very first paragraph of the report, is that the people of Wales are being let down by their justice system. That is the commission's unambiguous conclusion. And I think that we should not underestimate the significance of that finding. A fair, effective and accessible justice system is a cornerstone of freedom and of democracy. It is, or it should be, non-negotiable. We should not allow ourselves to become accustomed to, still less to accept, embedded failures to meet those standards. Llywydd, let me pick out some specifics from the report. Proper access to justice, it says, is not available. In many areas of Wales, as the question from Joyce Watson suggested earlier this afternoon, people face long and difficult journeys to their nearest court. There is a serious risk, the report says, to the sustainability of legal practice, especially in traditional high-street legal services. And all this at a time when, as the report says, Wales has one of the highest prison populations per head in western Europe, even though the evidence is that robust community sentences achieve better outcomes in so many cases. Meanwhile, the number of prosecutions is falling. We lack facilities for women offenders and there are too many gaps in Welsh language provision. Llywydd, it is the cumulative nature of the conclusions that makes them so additionally compelling. Now, the challenge they pose will not be overcome without a change in the respective roles of Westminster and the devolved institutions, as well as in professional practice in the very many different facets of the justice system. In a key finding, the commission tells us: 'We do not see how it is possible to carry out the changes that are needed in a way that provides a practical long-term solution and makes a real difference to the people of Wales', without substantial devolution of justice functions. Justice, as the report says, is not an island, and the decisions about how the system should operate need to be aligned with other social and economic priorities. And, as the authors say, there needs to be clear and democratic accountability for the way in which the system operates in Wales. This central finding is consistent with the long-standing position of the Welsh Government, reaffirmed most recently in our paper, 'Reforming the Union', published only last month. Now, in the past, Llywydd, we have often argued this from a constitutional standpoint - that a nation that makes and executes its own laws ought also to police them, in the broadest sense of that word. But what this report tells us is that there are real practical challenges that flow from the division of responsibilities between Westminster and Wales. How, then, are the recommendations of the report and its many other proposals to be taken forward? Well, as Members will know, within less than a week of the report's publication, a general election has been called. This means that there is an unavoidable hiatus in our ability to open a dialogue with the UK Government, but that discussion will need to begin as soon as we have a Government again in office. In the meantime, that does not prevent us, of course, from focusing on those aspects of the report that fall to many justice actors here in Wales. To provide just one example, Llywydd: the report challenges Wales's excellent law schools to work more effectively together to recognise the place of Welsh law in legal education and to ensure teaching materials are available in both languages. And the report, of course, also reflects on the history of the Welsh Government involvement during the whole of the devolution era in criminal justice matters and makes proposals for the future. Indeed, one thing that I think many readers will find a surprise is the estimate that 38 per cent of the total justice expenditure in Wales already comes from the Welsh Government and Welsh local authorities, and this despite our very limited role in formulating policy and ensuring that those funds are spent beneficially and in a way that is consistent with our priorities. So, the commission is clear that there is much more that needs to be done, and where the recommendations in the report fall to the Welsh Government to deliver, we will now look to take them forward. And this afternoon, I wanted to give just three brief examples of how we will go about that important work. The commission calls on the Welsh Government to provide fully funded legal apprenticeships as a new pathway into the profession, a pathway that may particularly help people who might choose to practice in parts of the country where there are now too few practitioners to be found. We will now work with the professions to explore how best to do this, building on the higher apprenticeship options we already have in probate and conveyancing here in Wales. Secondly, the commission also calls for the creation of a law council of Wales to promote the interests of legal education and the awareness of Welsh law. That is not something that the Welsh Government can do alone, but we will take the initiative to support its establishment and to get that council started on its important work. And as an immediate response to the commission's call for investment in technological development, Members may have seen that funding of £4 million has been put towards a new legal innovation lab to be housed at Swansea University. Finally, Llywydd, in response to the commission's call for a strengthening of leadership within the Welsh Government on justice matters, I have decided to establish a new justice committee of the Cabinet, and that is a Cabinet committee that I will chair. This committee will be responsible for taking forward these recommendations, the ones that fall to the Welsh Government, and to oversee discussions with the new Government at UK level. Llywydd, as I said in opening, the report will need fuller discussion and broader discussion than we are able to give it this afternoon. But the Assembly will rightly want to know of progress that is being made, so I can provide an assurance this afternoon that, as a first step, the Government will bring forward a debate on the report in the new year. In the meantime, let me once again thank the commission for all their work and for the product of that work, this landmark report, which I want to welcome here this afternoon.
Welsh: Y canfyddiad mwyaf trawiadol, mae'n ymddangos i mi, ym mharagraff cyntaf un yr adroddiad, yw bod pobl Cymru yn cael eu siomi gan y system gyfiawnder. Dyna yw casgliad diamwys y comisiwn. Ac rwy'n credu na ddylem danbrisio arwyddocâd y canfyddiad hwnnw. Mae system gyfiawnder sy'n deg, yn effeithiol ac yn hygyrch yn un o gonglfeini rhyddid a democratiaeth. Nid yw hyn, neu ni ddylai hyn fod, yn rhywbeth y gellir ei negodi. Rhaid inni beidio â chaniatáu ein hunain i ymgyfarwyddo â methiannau annatod, heb sôn am eu derbyn nhw, er mwyn bodloni'r safonau hynny. Llywydd, gadewch imi sôn am rai materion penodol yn yr adroddiad. Nid yw cyfiawnder ar gael, meddai, fel y dylai fod. Mewn sawl ardal yng Nghymru, fel yr awgrymodd y cwestiwn gan Joyce Watson yn gynharach y prynhawn yma, mae pobl yn wynebu teithiau hir ac anodd i'w llys agosaf. Ceir risg ddifrifol, medd yr adroddiad, i gynaliadwyedd ymarfer y gyfraith, yn enwedig o ran gwasanaethau cyfreithiol traddodiadol ar y stryd fawr. Ac mae hyn i gyd yn digwydd ar adeg pan fo gan Gymru, fel y dywed yr adroddiad, un o'r poblogaethau mwyaf o garcharorion fesul pen yng ngorllewin Ewrop, er mai'r dystiolaeth yw bod dedfrydau cymunedol cadarn yn cyflawni gwell canlyniadau mewn cymaint o achosion. Yn y cyfamser, mae nifer yr erlyniadau yn gostwng. Nid oes gennym gyfleusterau ar gyfer menywod sy'n troseddu ac mae gormod o fylchau yn y ddarpariaeth trwy gyfrwng yr iaith Gymraeg. Llywydd, natur gronnol y casgliadau sy'n eu gwneud nhw'n fwy grymus byth. Nawr, ni ellir goresgyn yr her hon heb newid i swyddogaethau penodol San Steffan a'r sefydliadau datganoledig, a hefyd mewn ymarfer proffesiynol yn y gwahanol agweddau niferus ar y system gyfiawnder. Mewn un canfyddiad allweddol, mae'r comisiwn yn dweud wrthym: Ni allwn weld sut mae modd gwneud y newidiadau sydd eu hangen mewn ffordd sy'n darparu ateb hirdymor ymarferol ac yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i bobl Cymru, heb ddatganoli'n sylweddol swyddogaethau cyfiawnder. Fel y dywed yr adroddiad, nid ynys yw cyfiawnder, ac mae'n rhaid i'r penderfyniadau ynghylch sut y dylai'r system weithredu gyd-fynd â blaenoriaethau cymdeithasol ac economaidd eraill. Ac fel y dywed yr awduron, mae angen sicrhau atebolrwydd clir a democrataidd o ran y ffordd y mae'r system yn gweithredu yng Nghymru. Mae'r canfyddiad canolog hwn yn gyson â safbwynt hirsefydlog Llywodraeth Cymru, a gadarnhawyd yn fwyaf diweddar yn ein papur ni, 'Diwygio'r Undeb ', a gyhoeddwyd fis diwethaf. Nawr, yn y gorffennol, Llywydd, rydym wedi dadlau hyn yn aml o safbwynt cyfansoddiadol - sef y dylai cenedl sy'n pennu ac yn gweithredu ei chyfreithiau ei hun eu plismona nhw hefyd, yn ystyr ehangaf y gair hwnnw. Ond yr hyn y mae'r adroddiad hwn yn ei ddweud wrthym yw bod heriau ymarferol gwirioneddol yn deillio o rannu cyfrifoldebau rhwng San Steffan a Chymru. Sut, felly, y dylid gweithredu argymhellion yr adroddiad a'i gynigion niferus eraill? Wel, fel y bydd yr Aelodau yn gwybod, o fewn llai nag wythnos ar ôl cyhoeddi'r adroddiad, bu galwad am etholiad cyffredinol. Mae hyn yn golygu y bydd bwlch anorfod yn ein gallu ni i ddechrau trafod â Llywodraeth y DU, ond bydd angen i'r drafodaeth honno ddechrau cyn gynted ag y gwelwn ni Lywodraeth mewn grym unwaith eto. Yn y cyfamser, nid yw hynny'n ein rhwystro ni, wrth gwrs, rhag canolbwyntio ar yr agweddau hynny o'r adroddiad sy'n eiddo i lawer o weithredwyr cyfiawnder yma yng Nghymru. Rhof un enghraifft yn unig, Llywydd: mae'r adroddiad yn herio ysgolion gwych y gyfraith yng Nghymru i weithio'n fwy effeithiol gyda'i gilydd i gydnabod safle cyfraith Cymru mewn addysg gyfreithiol a sicrhau bod deunyddiau addysgu ar gael yn y ddwy iaith. Ac mae'r adroddiad, wrth gwrs, hefyd yn ystyried hanes cysylltiad Llywodraeth Cymru, yn ystod cyfnod llawn datganoli, â materion cyfiawnder troseddol, ac yn gwneud cynigion ar gyfer y dyfodol. Yn wir, un peth y bydd llawer o ddarllenwyr yn synnu ato, rwy'n credu, yw'r amcangyfrif bod 38 y cant o'r holl wariant ar gyfiawnder yng Nghymru yn dod eisoes oddi wrth Lywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol Cymru, a hynny er gwaethaf ein swyddogaeth gyfyngedig iawn o ran llunio polisi a sicrhau bod yr arian hwnnw'n cael ei wario'n fuddiol ac mewn ffordd sy'n gyson â'n blaenoriaethau ni. Felly, mae'r comisiwn yn eglur bod angen gwneud llawer mwy. Ac yn yr achosion lle bydd Llywodraeth Cymru yn gyfrifol am gyflawni rhai o'r argymhellion yn yr adroddiad, byddwn nawr yn ystyried eu rhoi nhw ar waith. A'r prynhawn yma, rwyf eisiau rhoi tair enghraifft gryno o'r ffordd y byddwn ni'n mynd ati i wneud y gwaith pwysig hwnnw. Mae'r comisiwn yn galw ar Lywodraeth Cymru i ddarparu prentisiaethau cyfreithiol sydd wedi cael eu hariannu'n llawn fel llwybr newydd i mewn i'r proffesiwn, llwybr a all helpu pobl a fyddai o bosib yn dewis ymarfer mewn rhannau o'r wlad lle nad oes digon o ymarferwyr i'w cael erbyn hyn. Byddwn yn gweithio nawr gyda'r proffesiynau i ystyried y ffordd orau o gyflawni hyn, gan adeiladu ar y dewisiadau o brentisiaethau uwch sydd gennym eisoes ym meysydd profiant a thrawsgludo yma yng Nghymru. Yn ail, mae'r comisiwn yn galw hefyd am greu Cyngor y Gyfraith i Gymru i hyrwyddo buddiannau addysg gyfreithiol ac ymwybyddiaeth o gyfraith Cymru. Nid yw hynny'n rhywbeth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud ar ei phen ei hun, ond byddwn yn cymryd y cam cyntaf i gefnogi sefydlu hyn a chael y Cyngor i gychwyn ar ei waith pwysig. Mewn ymateb uniongyrchol i alwad y comisiwn am fuddsoddi mewn datblygiadau technolegol, efallai y bydd yr Aelodau wedi gweld bod cyllid o £4 miliwn wedi cael ei roi tuag at labordy arloesi cyfreithiol newydd ym Mhrifysgol Abertawe. Yn olaf, Llywydd, mewn ymateb i alwad y comisiwn am gryfhau'r arweinyddiaeth o fewn Llywodraeth Cymru ar faterion cyfiawnder, rwyf wedi penderfynu sefydlu pwyllgor cyfiawnder newydd yn y Cabinet, ac mae hwnnw'n bwyllgor Cabinet y byddaf i'n ei gadeirio. Bydd y pwyllgor hwn yn gyfrifol am fwrw ymlaen â'r argymhellion hyn, y rhai sy'n dod i ran Llywodraeth Cymru, a goruchwylio'r trafodaethau gyda'r Llywodraeth newydd ar lefel y DU. Llywydd, fel y dywedais yn fy sylwadau agoriadol, bydd yr adroddiad yn gofyn am drafodaeth lawnach a thrafodaeth ehangach nag y gallwn ni ei rhoi'r prynhawn yma. Ond mae'n briodol y bydd y Cynulliad yn awyddus i wybod am y cynnydd sy'n cael ei wneud. Felly gallaf roi sicrwydd y prynhawn yma y bydd y Llywodraeth, fel cam cyntaf, yn cyflwyno dadl ar yr adroddiad yn y flwyddyn newydd. Yn y cyfamser, gadewch imi ddiolch unwaith eto i'r comisiwn am ei holl waith ac am ffrwyth y gwaith hwnnw, sef yr adroddiad pwysig hwn yr wyf i'n falch o'i groesawu yn y fan hon y prynhawn yma.