English: The first Wales-only legislation for the historic environment became law in 2016, and it is an area that is of supreme importance to Wales, to our economy as well as our culture, and I take, obviously, a particular interest in my constituency of Islwyn. Crumlin in Islwyn sits in the heart of the Gwent valleys and is the beating heart of the Valleys taskforce geography. It is a proud community with a strong industrial heritage and a strong industrial memory. The Navigation colliery in Crumlin opened in 1907 with the sinking of the mineshafts by the private mine owners Partridge, Jones and Company Limited, and it is an example of listed outstanding industrial architecture. In 1947 it was run by the National Coal Board, following nationalisation by the Attlee Labour Government, and it finally closed its doors in 1967. In the subsequent decades, this imposing edifice - . If anybody's had the luck or joy or pleasure of travelling through Crumlin on its route to Ebbw Vale, you will see a series of almost regency-styled red-brick buildings with the landmark chimney stack, now that the viaduct has gone, slowly beginning to decline into ruin, but still remaining one of the best preserved intact colliery buildings of Wales. I welcome hugely my colleague Dai Rees and others bringing this debate to the floor of this Chamber because Crumlin is still a proud mining community that has huge economic regenerative potential to directly benefit from investment - and that's the word: 'from investment' - in its iconic, historical, industrial infrastructure. As such, I'm delighted that the transport Minister Ken Skates has confirmed that in 2020 the Ebbw Vale line that runs directly through the communities of Newbridge, Crosskeys and Risca in my constituency will serve the important Gwent city of Newport and Islwyn. And the potential reopening of the Crumlin railway station to serve this community and its attractions must, in my view, happen. We know that the opening of new railway stations is a convoluted process that is still very badly shaped and governed by UK processes, and we urgently need an ability in Wales to increase our ability to reopen stations and reuse railway lines lost to the nation from the 1960s, when the Beeching cuts devastated transport links and weakened our local economies. So, here in Crumlin, at the Navigation colliery, dedicated bands of local men and women are committed to sustaining and bringing new life into the Navigation colliery, built to exhibition standard. It is a registered charity, working alongside the site's owner, South Wales Building Preservation Trust, to maintain and prevent deterioration of these buildings further and deliver effective renovation planning. It is made up of iconic and beautiful grade II buildings, as I've mentioned, buildings that could form the beating heart of regeneration activity within the heart of a Valleys taskforce area because the historic industrial environment and its infrastructure tell the story of Wales and tell the story of our people. They are both our legacy and our future. They deliver a collective memory, both fragile and precious, and we must be careful to pass on to each generation our collective memory and our cultural legacy. The reason is because we don't wish to live in the past, but because the past is part of the fabric of who we are as a people, and who we are as a nation. They tell the story of Wales, a narrative untouched in all of its glory, both good and ill, both rich and poor, of the many and of the few, and do tell the struggle of our peoples. Crumlin, with its magnificent Navigation colliery and its famous lost viaduct and former working railway station, demands action and vision to restore them to benefit future generations, both economically, culturally, socially and for the well-being of our future generations.
Welsh: Daeth y ddeddfwriaeth gyntaf i Gymru'n unig ar yr amgylchedd hanesyddol yn gyfraith yn 2016, ac mae'n faes hollbwysig i Gymru, i'n heconomi yn ogystal â'n diwylliant, ac mae'n amlwg fy mod yn ymddiddori'n arbennig yn fy etholaeth, sef Islwyn. Mae Crymlyn yn Islwyn wedi'i leoli yng nghanol cymoedd Gwent ac mae'n ganolog i ddaearyddiaeth tasglu'r Cymoedd. Mae'n gymuned falch sydd â threftadaeth ddiwydiannol gref a chof diwydiannol cryf. Agorodd pwll glo Navigation yng Nghrymlyn yn 1907 ar ôl i'r perchnogion pyllau glo preifat, Partridge, Jones and Company Limited, dyllu yno, ac mae'n enghraifft o bensaernïaeth ddiwydiannol restredig eithriadol. Ym 1947, aeth i ddwylo'r Bwrdd Glo Cenedlaethol, yn dilyn gwladoli gan Lywodraeth Lafur Attlee, ond caewyd y drysau yn y diwedd ym 1967. Yn y degawdau dilynol, roedd yr adeiladwaith mawreddog hwn - . Os oes unrhyw un wedi bod mor ffodus neu wedi cael y pleser a'r mwynhad o deithio drwy Grymlyn ar y ffordd i Lynebwy, fe welwch gyfres o adeiladau brics coch tebyg i arddull cyfnod y rhaglywiaeth, gyda'r corn simnai nodedig, sy'n araf ddechrau dadfeilio'n adfail ers i'r draphont fynd, ond maent yn dal i fod yn rhai o'r adeiladau glofaol sydd wedi goroesi orau yng Nghymru. Rwy'n ddiolchgar i fy nghyd-Aelod, Dai Rees, ac eraill am gyflwyno'r ddadl hon i'r Siambr oherwydd mae Crymlyn yn parhau i fod yn gymuned lofaol falch sydd â photensial adfywio economaidd enfawr i elwa'n uniongyrchol o fuddsoddiad - a dyna'r gair: buddsoddiad - yn ei seilwaith diwydiannol hanesyddol ac eiconig. Fel y cyfryw, rwy'n falch iawn fod y Gweinidog trafnidiaeth, Ken Skates, wedi cadarnhau y bydd rheilffordd Glynebwy, sy'n rhedeg yn uniongyrchol drwy gymunedau Trecelyn, Crosskeys a'r Rhisga yn fy etholaeth, yn gwasanaethu dinas bwysig Casnewydd yng Ngwent ac Islwyn yn 2020. Ac rwy'n credu bod yn rhaid gwireddu'r posibilrwydd o ailagor gorsaf reilffordd Crymlyn i wasanaethu'r gymuned hon a'i hatyniadau. Gwyddom fod agor gorsafoedd rheilffordd newydd yn broses gymhleth sy'n dal i fod wedi'i llunio a'i rheoli'n wael gan brosesau'r DU, ac rydym angen cynyddu ein gallu ar fyrder yng Nghymru i ailagor gorsafoedd ac ailddefnyddio rheilffyrdd a gollwyd i'r genedl yn ystod y 1960au, ar ôl i doriadau Beeching chwalu ein cysylltiadau trafnidiaeth a gwanhau ein heconomïau lleol. Felly, yma yng Nghrymlyn, ym mhwll glo Navigation, mae criwiau ymroddedig o ddynion a menywod lleol wedi ymrwymo i gynnal a dod â bywyd newydd i bwll glo Navigation, a adeiladwyd i safon rhagorol. Mae'n elusen gofrestredig sy'n gweithio gyda pherchennog y safle, Ymddiriedolaeth Cadwraeth Adeiladau De Cymru, i gynnal ac atal dirywiad pellach yr adeiladau hyn a darparu cynlluniau adnewyddu effeithiol. Mae'n cynnwys adeiladau gradd II eiconig a hardd fel y nodais, adeiladau a allai ffurfio calon gweithgarwch adfywio yng nghanol ardal tasglu'r Cymoedd gan fod yr amgylchedd diwydiannol hanesyddol a'i seilwaith yn adrodd stori Cymru ac yn adrodd hanes ein pobl. Y rhain yw ein hetifeddiaeth a'n dyfodol. Maent yn cyflwyno cof cyfunol, sy'n fregus ac yn werthfawr, ac mae'n rhaid i ni sicrhau ein bod yn trosglwyddo ein cof cyfunol a'n hetifeddiaeth ddiwylliannol o un genhedlaeth i'r llall. Nid ydym yn dymuno byw yn y gorffennol, ond mae'r gorffennol yn rhan o bwy ydym fel pobl, a phwy ydym fel cenedl. Maent yn adrodd hanes Cymru, naratif heb ei gyffwrdd yn ei holl ogoniant, y da a'r drwg, y cyfoethog a'r tlawd, y lliaws a'r ychydig, ac yn adrodd am ymdrechion ein pobl. Mae Crymlyn, gyda phwll glo mawreddog Navigation a'r draphont goll enwog a hen orsaf drenau'r gwaith, yn galw am gamau gweithredu a gweledigaeth i'w hadfer er budd economaidd, diwylliannol, cymdeithasol a lles cenedlaethau'r dyfodol.