English: But, in this debate, and sitting amongst the many solutions, I want to highlight the opportunities for co-operative solutions to help meet the housing needs in our communities. And I'll focus on that now in this second section of my debate. Because I'm fortunate to have, in my constituency, an organisation called Merthyr Valleys Homes. And this association emerged from the stock transfer debate of earlier Assembly terms, and has become the largest tenant and employee mutual in the country. Merthyr Valleys Homes was established in 2009, as a result of tenants voting to transfer their homes to a new not-for-profit organisation. They own and manage over 4,200 homes across the county borough of Merthyr Tydfil. In the first five years, Merthyr Valleys Homes were dedicated to achieving the promises that were made to tenants upon that transfer, and also achieving our Welsh housing quality standard targets. But, by 2014, they'd started to look at the future of the organisation and how they wanted the organisation to develop in the coming years. The board wanted to take a further step, and opted to develop a governance model that would empower tenants and employees by allowing them to become members. In turn, this would give them a real say, and they could play an important role in decision making and setting their own direction for Merthyr Valleys Homes. As a result, on 1 May 2016, Merthyr Valleys Homes transformed into a mutual housing association, and they are the first in Wales to allow both tenants and employees the opportunity to become a member and own a share in the organisation. So, Merthyr Valleys Homes is now a registered society, under the Co-operative and Community Benefit Societies Act 2014. Their purpose is to carry on business for the benefit of the community, which they shape through their vision, entitled 'Yfory', and I think we're shortly to see the updated version, 'Yfory 2'. [ Laughter.] I'm always impressed by their very core values as a mutual organisation and in their structure as a democratic body, board and members. They are continually looking for opportunities to build a circular local economy - for example, investing in local business and trades, providing skills and apprenticeship opportunities. This is putting values into practice. So, in all this work, can I give an acknowledgement to the former chief executive of Merthyr Valleys Homes, Mike Owen - now probably enjoying himself watching the rugby world cup, or sat in a pub in Cornwall - his successor, Michelle Reid and her team, and especially Katie Howells, who's been instrumental in supporting the progress made by my next example, which is the Taf Fechan Housing Co-operative in the constituency? Given the history I've described, it is perhaps no surprise that Merthyr Valleys Homes also helped to nurture and help develop the Taf Fechan Housing Co-operative. For those who don't know the area, the Taf Fechan flats had, in truth, become undesirable, hard-to-let units, physically run down, vandalised, and suffering anti-social behaviour. Thankfully, through the vision of Merthyr Valleys Homes, and with support through cheap finance from the local authority, the option of a housing co-operative was identified as part of a brighter future for the 12 flats that are now in the co-operative on the Gellideg estate. So, as the Gellideg estate was and is redeveloped, these flats were retained, refurbished, and the residents have formed a co-operative to run that block of flats. Those people who are now residents in the flats have to be members of the co-operative, and therefore share a responsibility in the running of their homes. The flats are leased to Taf Fechan by Merthyr Valleys Homes, and the members of the co-operative run their homes. Vitally, this means residents taking ownership of their future, making communal decisions about rent levels, maintaining their properties, and managing who moves into the flats. I recently visited the flats, and saw for myself the pride taken in their properties and the way in which they operate collectively to maintain them. In fact, they were just completing some improvements to their communal garden area, and had agreed, within the co-operative, the balance between the leisure space and those members who wanted the opportunity to grow their own vegetables and plants. But this co-operative approach has also seen them develop greater social bonds. So, better homes, a more cohesive community, and stronger social bonds is a win-win in any regeneration process - people taking more control of their lives and communities, and, in this case, having the benefit of the experience to draw from of Merthyr Valleys Homes itself. These local examples, of course, sit in a wider context of co-operative action. As a Welsh Labour and Co-operative Assembly Member, I'm pleased that our Government supports mutual and co-operative solutions to some of the problems that we face. Indeed, such action formed part of the pledges that we made at the 2016 Assembly elections, and I hope that we build on this in the future. I do see strong links between co-operative and mutual policies, and our policies to drive forward the foundational economy in Wales. I note that the Confederation of Co-operative Housing, for instance, has recently published their findings about '1,001 co-operative and community-led homes' in the UK, and they point to the evidence that, across the country, people and communities are making their own housing and neighbourhood solutions, making sustainable and lasting homes, building resilient and confident local communities, developing skills that they never knew they had. Well, that is my local experience as well. So, the final section of my debate is to ask the question: is this the silver bullet to housing need in our communities? Well, the answer to that question, of course, is 'no'. But what I will argue is that supporting and developing a mutual and co-operative approach can be part of the solution - an important part because of some of the factors that I have identified in the debate. It does, however, sit within the set of actions that help to meet housing need in our communities. It sees people taking control of the management of their homes, without the spectre or burden of satisfying the profit need of shareholders. In my experience, it has seen the community strengthened, with both sustainable and caring values moving to the centre of housing solutions. And that's why I will commend such models to the Welsh Government, to this Assembly, and I hope to see mutual and co-operative housing solutions supported in the decade ahead.
Welsh: Ond yn y ddadl hon, ac o blith y llu o atebion, rwyf am dynnu sylw at y cyfleoedd ar gyfer atebion cydweithredol er mwyn helpu i ddiwallu'r anghenion tai yn ein cymunedau. A byddaf yn canolbwyntio ar hynny yn awr yn ail ran fy nadl. Oherwydd rwy'n ffodus o gael sefydliad o'r enw Cartrefi Cymoedd Merthyr yn fy etholaeth. A deilliodd y Gymdeithas hon o'r ddadl ynghylch trosglwyddo stoc mewn tymhorau Cynulliad cynharach, ac mae wedi dod yn gwmni cydfuddiannol mwyaf y wlad i denantiaid a chyflogeion. Sefydlwyd Cartrefi Cymoedd Merthyr ym 2009 wedi i denantiaid bleidleisio o blaid trosglwyddo eu cartrefi i sefydliad newydd dielw. Maent yn berchen ar, ac yn rheoli dros 4,200 o gartrefi ar draws bwrdeistref sirol Merthyr Tudful. Yn y pum mlynedd cyntaf, ymrwymodd Cartrefi Cymoedd Merthyr i gyflawni'r addewidion a wnaed i denantiaid ar adeg y trosglwyddiad, a chyflawni ein targedau safon ansawdd tai Cymru hefyd. Ond erbyn 2014, roeddent wedi dechrau edrych ar ddyfodol y sefydliad a sut roeddent am i'r sefydliad ddatblygu yn y blynyddoedd i ddod. Roedd y bwrdd am gymryd cam arall, a dewisodd ddatblygu model llywodraethu a fyddai'n grymuso tenantiaid a chyflogeion drwy ganiatáu iddynt ddod yn aelodau. Yn ei dro, byddai hyn yn rhoi gwir lais iddynt, a gallent chwarae rhan bwysig yn y broses o wneud penderfyniadau a gosod eu cyfeiriad eu hunain ar gyfer Cartrefi Cymoedd Merthyr. O ganlyniad, ar 1 Mai 2016, trawsnewidiwyd Cartrefi Cymoedd Merthyr yn gymdeithas dai gydfuddiannol, a dyma'r gyntaf yng Nghymru i roi cyfle i denantiaid a chyflogeion fod yn aelodau a bod yn berchen ar gyfran yn y sefydliad. Felly, mae Cartrefi Cymoedd Merthyr bellach yn gymdeithas gofrestredig, o dan Ddeddf Cymdeithasau Cydweithredol a Chymdeithasau Budd Cymunedol 2014. Eu diben yw parhau busnes er budd y gymuned, a gwnânt hynny drwy eu gweledigaeth, sef 'Yfory', ac rwy'n credu y byddwn yn gweld fersiwn wedi'i diweddaru yn fuan, sef 'Yfory 2'. [ Chwerthin.] Mae eu gwerthoedd craidd fel sefydliad cydfuddiannol bob amser wedi creu argraff arnaf yn ogystal â'u strwythur fel corff democrataidd, bwrdd ac aelodau. Maent yn chwilio'n barhaus am gyfleoedd i adeiladu economi leol gylchol - er enghraifft, buddsoddi mewn busnesau a chrefftau lleol, gan ddarparu sgiliau a chyfleoedd ar gyfer prentisiaethau. Mae hyn yn rhoi gwerthoedd ar waith. Felly, yn y gwaith hwn i gyd, a gaf fi gydnabod cyn brif weithredwr Cartrefi Cymoedd Merthyr, Mike Owen - mae'n sicr ei fod bellach yn mwynhau ei hun yn gwylio cwpan rygbi'r byd, neu'n eistedd mewn tafarn yng Nghernyw - ei olynydd, Michelle Reid a'i thîm, ac yn enwedig Katie Howells, sydd wedi bod yn allweddol yn cefnogi'r cynnydd a wnaed gan fy enghraifft nesaf, sef Tai Cydweithredol Taf Fechan yn yr etholaeth? O ystyried yr hanes a ddisgrifiais, efallai nad yw'n syndod fod Cartrefi Cymoedd Merthyr hefyd wedi helpu i feithrin a helpu i ddatblygu Tai Cydweithredol Taf Fechan. I'r rhai nad ydynt yn adnabod yr ardal, roedd fflatiau Taf Fechan wedi mynd yn unedau annymunol, anodd eu gosod, ymhell o fod ar eu gorau ac wedi'u fandaleiddio, ac yn dioddef ymddygiad gwrthgymdeithasol. Diolch byth, drwy weledigaeth Cartrefi Cymoedd Merthyr, a chymorth cyllid rhad gan yr awdurdod lleol, nodwyd yr opsiwn o gael cwmni cydweithredol yn rhan o ddyfodol mwy disglair ar gyfer y 12 fflat sydd bellach yn y cwmni cydweithredol ar ystâd Gellideg. Felly, wrth i ystâd Gellideg gael ei hailddatblygu, cafodd y fflatiau hyn eu cadw, eu hailwampio, ac mae'r trigolion wedi ffurfio cwmni cydweithredol i redeg y bloc o fflatiau. Rhaid i'r bobl sydd bellach yn breswylwyr yn y fflatiau fod yn aelodau o'r cwmni cydweithredol, ac felly maent yn rhannu cyfrifoldeb am redeg eu cartrefi. Caiff y fflatiau eu gosod ar brydles i Taf Fechan gan Cartrefi Cymoedd Merthyr, ac mae aelodau'r cwmni cydweithredol yn rhedeg eu cartrefi. Yn allweddol, golyga hyn fod y preswylwyr yn cymryd perchnogaeth ar eu dyfodol, gan wneud penderfyniadau cymunedol am lefelau rhent, cynnal a chadw eu heiddo, a rheoli pwy sy'n symud i mewn i'r fflatiau. Ymwelais â'r fflatiau yn ddiweddar, a gwelais drosof fy hun y balchder sydd ganddynt yn eu heiddo a'r ffordd y maent yn gweithredu ar y cyd i'w cynnal. Yn wir, roeddent yn cwblhau gwelliannau i'w gardd gymunedol, ac roeddent wedi cytuno, o fewn y cwmni cydweithredol, ar y cydbwysedd rhwng y gofod hamdden a'r aelodau oedd am gael cyfle i dyfu eu llysiau a'u planhigion eu hunain. Ond mae'r dull cydweithredol hwn hefyd wedi golygu eu bod yn datblygu mwy o glymau cymdeithasol. Felly, mae cartrefi gwell, cymuned fwy cydlynus, a chlymau cymdeithasol cryfach yn sefyllfa lle mae pawb ar eu hennill mewn unrhyw broses adfywio - pobl yn cael mwy o reolaeth dros eu bywydau a'u cymunedau, ac yn yr achos hwn, yn cael budd o'r profiad o Cartrefi Cymoedd Merthyr ei hun. Mae'r enghreifftiau lleol hyn, wrth gwrs, yn digwydd mewn cyd-destun ehangach o weithredu cydweithredol. Fel Aelod Cynulliad Llafur a Chydweithredol, rwy'n falch bod ein Llywodraeth yn cefnogi atebion cydfuddiannol a chydweithredol i rai o'r problemau sy'n ein hwynebu. Yn wir, roedd gweithredu o'r fath yn rhan o'r addewidion a wnaethom yn etholiadau'r Cynulliad yn 2016, a gobeithio y byddwn yn adeiladu ar hyn yn y dyfodol. Rwy'n gweld cysylltiadau cryf rhwng polisïau cydweithredol a chydfuddiannol, a'n polisïau i yrru'r economi sylfaenol yn ei blaen yng Nghymru. Sylwaf fod y Cydffederasiwn Tai Cydweithredol, er enghraifft, wedi cyhoeddi eu canfyddiadau yn ddiweddar am '1,001 o gartrefi cydweithredol a chartrefi dan arweiniad y gymuned' yn y DU, ac maent yn cyfeirio at y dystiolaeth fod pobl a chymunedau, ledled y wlad, yn creu eu hatebion tai a chymdogaeth eu hunain, yn gwneud cartrefi cynaliadwy a pharhaol, yn adeiladu cymunedau lleol gwydn a hyderus, yn datblygu sgiliau nad oeddent erioed yn gwybod eu bod ganddynt. Wel, dyna fy mhrofiad lleol innau hefyd. Felly, rhan olaf fy nadl yw gofyn y cwestiwn: ai dyma'r ateb i bob dim o ran anghenion tai yn ein cymunedau? Wel, yr ateb i'r cwestiwn hwnnw, wrth gwrs, yw 'na'. Ond rwy'n dadlau y gall cefnogi a datblygu ymagwedd gydfuddiannol a chydweithredol fod yn rhan o'r ateb - rhan bwysig oherwydd rhai o'r ffactorau a nodais yn y ddadl. Fodd bynnag, mae iddo le yn y gyfres o gamau gweithredu sy'n helpu i ddiwallu'r angen am dai yn ein cymunedau. Mae'n golygu bod pobl yn cymryd rheolaeth dros reoli eu cartrefi, heb y bwgan na'r baich o fodloni angen cyfranddalwyr am elw. Yn fy mhrofiad i, mae wedi arwain at gryfhau'r gymuned, gyda gwerthoedd cynaliadwy a gofalgar yn symud i'r canol mewn atebion tai. A dyna pam y byddaf yn cymeradwyo modelau o'r fath i Lywodraeth Cymru, i'r Cynulliad hwn, ac rwy'n gobeithio gweld atebion tai cydfuddiannol a chydweithredol yn cael eu cefnogi yn y degawd i ddod.