English: Could I just begin by thanking fellow committee members and our hard-pressed clerks and researchers, the Minister and her officials and, of course, our witnesses? Can I please urge everyone to read this report in full to see quite how thoroughly we have examined this, not just the overhaul of the system but the new time pressures brought around by COVID, and the controversial mandatory elements in the new curriculum? It is a distillation of a phenomenal amount of written and oral evidence acquired through well-publicised consultation, including with children and young people. And I just want to emphasise that last point: this Welsh Parliament in legislation introduced over a decade ago committed to giving due regard to children's rights in the process of legislating or making policy, and balancing these with parents' rights has really exercised our committee, as well as, clearly, the LJC. The evidence, of course, has been far from one way, but what has come through loud and clear is that our current curriculum could be so much better in helping teachers and parents guide our children to adulthood in a modern world with new and age-old challenges, and perhaps prepare them for it in a way that most of us didn't experience. Now, whilst I support the general principles of the Bill, I'm still sceptical about whether it can achieve the aims as it stands. It's my perennial complaint about Swiss cheese Bills - so much is left to guidance or codes and, without them, the Minister is asking us to take a lot on trust, and support at this Stage doesn't guarantee my support later on, because I share some of Lynne's concerns about rolling out the practicalities. But at this Stage, I'm certainly supporting the Bill. I'm grateful that the Minister has already agreed to address the issue of teaching English below the age of seven and mental health, and I'm keen to hear a little bit more, actually, about the response to our concerns regarding religion, values and ethics in voluntary-aided schools' teaching. Other schools, as you may know, will be required to give regard to the locally-agreed RVE curriculum, whereas voluntary-aided schools must teach in accordance with that curriculum, a much stronger obligation, or provide that curriculum separately on request. I think that's an obligation that discriminates against faith schools. All schools should be subject to the 'give regard' requirement, and the right to request a parallel curriculum be removed as unnecessary or at least limited. I saw no persuasive evidence that the current locally-agreed religious education curriculum is being taught in a way that is not pluralistic, and so I also reject the argument that the new RVE curriculum is bound to be at odds with trust deeds or religious tenets of a faith school. Those schools already meet the needs of children from all kinds of faiths and none, but I do make this point: faith schools, you have told us that you can be broad and balanced, that you can do that. You will still be party to the design of the local RVE curriculum. There will be no secular risk veto. If you have the same 'give regard' compliance requirement as every other school, then you should not need to look behind your deeds. You should be able to deliver a denominational curriculum that has regard to a local RVE curriculum. Minister, I'm afraid I'll still be looking for an amendment, or putting in one myself, permitting the start date for the implementation of the curriculum to be staggered. I know, Minister, that you're worried that some schools will take things to the wire, regardless of where the wire is, but I'm genuinely worried about teachers who won't be ready, because of COVID or lack of guidance, but who absolutely want to do this well. I appreciate the confirmation that we as Members will get some oversight of the RSE codes, possibly some guidance - certainly more than the Bill currently suggests - but we are not sighted on them now. Relationships and sexuality education in particular has some controversial elements, and teachers are looking for very clear instruction. And I'm not surprised, because, despite the fact that older children have been quite categoric that they want this to be on the curriculum, there are some very understandable concerns on the part of parents about what exactly children will be taught when they're younger, and on the part of teachers who do not feel trained well enough at the moment to teach and respond to children. Parent governors will be key individuals in signing off a school's curriculum; let's remember this crucial role. But I'm afraid the Welsh Government has not helped manage these worries particularly well during the development of this Bill. My group has a free vote on this, incidentally, but my own experience is of working in domestic violence and family law before becoming a Member of this Senedd. Instances where child protection has completely failed make me certain that we need this in the Bill, but information has been spreading and mutating, leaving parents not knowing what to believe, so much of which could have been avoided if we'd had a draft RSE code, after almost five years of preparation, to consider alongside the Bill, and so urgent action on recommendation 24 is needed. Lots more to say, Llywydd, but I appreciate my time is up. Diolch.
Welsh: A gaf i ddechrau drwy ddiolch i gyd-aelodau'r pwyllgor a'n clercod a'n hymchwilwyr sydd dan bwysau, y Gweinidog a'i swyddogion ac, wrth gwrs, i'n tystion? A gaf i annog pawb i ddarllen yr adroddiad hwn yn llawn i weld pa mor drylwyr yr ydym ni wedi archwilio hyn, nid dim ond ailwampio'r system ond y pwysau amser newydd a achoswyd gan COVID, a'r elfennau gorfodol dadleuol yn y cwricwlwm newydd? Mae'n grynhoad o lawer iawn o dystiolaeth ysgrifenedig a llafar a gafwyd drwy ymgynghoriad a hysbysebwyd yn dda, gan gynnwys gyda phlant a phobl ifanc. Ac rwyf i eisiau pwysleisio'r pwynt olaf hwnnw: ymrwymodd y Senedd Cymru hon mewn deddfwriaeth a gyflwynwyd dros ddegawd yn ôl i roi sylw dyledus i hawliau plant yn y broses o ddeddfu neu lunio polisïau, ac mae cydbwyso'r rhain gyda hawliau rhieni wedi bod yn her i'n pwyllgor mewn gwirionedd, yn ogystal â'r pwyllgor deddfwriaeth, cyfiawnder a'r cyfansoddiad, yn amlwg. Mae'r dystiolaeth, wrth gwrs, wedi bod ymhell o fod yn un ffordd, ond yr hyn sydd wedi bod yn gwbl amlwg yw y gallai ein cwricwlwm presennol fod cymaint yn well o ran helpu athrawon a rhieni i arwain ein plant i fod yn oedolion mewn byd modern gyda heriau newydd a hefyd hen rai, ac efallai eu paratoi ar ei gyfer mewn modd na wnaeth y rhan fwyaf ohonom ni yn ei brofi. Nawr, er fy mod i'n cefnogi egwyddorion cyffredinol y Bil, rwy'n dal i fod yn amheus ynglŷn â pha un a all gyflawni'r nodau fel y mae'n sefyll ar hyn o bryd. Fy nghŵyn oesol i am Filiau Caws o'r Swistir - mae cymaint yn cael ei adael i ganllawiau neu godau a, hebddynt, mae'r Gweinidog yn gofyn i ni am lawer o ymddiriedaeth, ac nid yw fy nghefnogaeth yn y Cyfnod hwn yn gwarantu fy nghefnogaeth ymhellach ymlaen, oherwydd fy mod i'n rhannu rhai o bryderon Lynne ynghylch cyflwyno'r agweddau ymarferol. Ond yn y Cyfnod hwn, rwy'n sicr yn cefnogi'r Bil. Rwy'n ddiolchgar bod y Gweinidog eisoes wedi cytuno i fynd i'r afael â'r mater o addysgu Saesneg o dan saith oed ac iechyd meddwl, ac rwy'n awyddus i glywed ychydig mwy, mewn gwirionedd, am yr ymateb i'n pryderon ynghylch addysgu crefydd, gwerthoedd a moeseg mewn ysgolion gwirfoddol a gynorthwyir. Bydd yn ofynnol i ysgolion eraill, fel y gwyddoch chi efallai, ystyried y cwricwlwm crefydd, gwerthoedd a moeseg y cytunwyd arno'n lleol, tra bod yn rhaid i ysgolion gwirfoddol a gynorthwyir addysgu yn unol â'r cwricwlwm hwnnw, rhwymedigaeth lawer cryfach, neu ddarparu'r cwricwlwm hwnnw ar wahân ar gais. Rwy'n credu bod honno'n rhwymedigaeth sy'n gwahaniaethu yn erbyn ysgolion ffydd. Dylai pob ysgol fod yn ddarostyngedig i'r gofyniad i 'roi sylw', a dylid dileu'r hawl i ofyn am gwricwlwm cyfochrog fel un diangen neu o leiaf gyfyngedig. Ni welais unrhyw dystiolaeth ddarbwyllol bod y cwricwlwm addysg grefyddol presennol y cytunwyd arno'n lleol yn cael ei addysgu mewn ffordd nad yw'n blwraliaethol, ac felly rwyf hefyd yn gwrthod y ddadl bod y cwricwlwm crefydd, gwerthoedd a moeseg newydd yn sicr o fod yn groes i weithredoedd ymddiriedolaeth neu ddaliadau crefyddol ysgol ffydd. Mae'r ysgolion hynny eisoes yn diwallu anghenion plant o bob math o grefyddau a dim un, ond fe wnaf y pwynt hwn: ysgolion ffydd, rydych chi wedi dweud wrthym ni y gallwch fod yn eang ac yn gytbwys, y gallwch chi wneud hynny. Byddwch chi'n dal i fod yn rhan o'r gwaith o gynllunio'r cwricwlwm crefydd, gwerthoedd a moeseg lleol. Ni fydd feto risg seciwlar. Os oes gennych chi yr un gofyniad cydymffurfio i 'roi sylw' â phob ysgol arall, yna ni ddylai fod angen i chi edrych y tu ôl i'ch gweithredoedd. Dylech chi allu cyflwyno cwricwlwm enwadol sy'n ystyried cwricwlwm crefydd, gwerthoedd a moeseg lleol. Gweinidog, mae arnaf i ofn y byddaf yn dal i chwilio am welliant, neu yn cyflwyno fy un fy hun, i ganiatáu i'r dyddiad dechrau ar gyfer gweithredu'r cwricwlwm gael ei gyflwyno bob yn dipyn. Rwy'n gwybod, Gweinidog, eich bod yn poeni y bydd rhai ysgolion yn gadael pethau tan y funud olaf, waeth pryd y bydd y funud olaf honno, ond rwy'n poeni'n wirioneddol am athrawon na fydd yn barod, oherwydd COVID neu ddiffyg arweiniad, ond sydd wir eisiau gwneud hyn yn dda. Rwy'n gwerthfawrogi'r cadarnhad y cawn ni fel Aelodau rywfaint o oruchwyliaeth o'r codau addysg cydberthynas a rhywioldeb, rhywfaint o ganllawiau o bosibl - yn sicr mwy nag y mae'r Bil yn ei awgrymu ar hyn o bryd - ond nid ydym ni'n eu gweld nhw ar hyn o bryd. Mae gan addysg cydberthynas a rhywioldeb yn arbennig rai elfennau dadleuol, ac mae athrawon yn gobeithio cael cyfarwyddyd clir iawn. Ac nid wyf yn synnu, oherwydd, er gwaethaf y ffaith fod plant hŷn wedi bod yn eithaf pendant eu bod eisiau i hyn fod ar y cwricwlwm, mae rhai pryderon dealladwy iawn ar ran rhieni ynglŷn â beth yn union a addysgir i blant pan fyddan nhw'n iau, ac ar ran athrawon nad ydyn nhw'n teimlo eu bod wedi'u hyfforddi'n ddigon da ar hyn o bryd i addysgu ac ymateb i blant. Bydd rhiant-lywodraethwyr yn unigolion allweddol wrth gymeradwyo cwricwlwm ysgol; gadewch i ni gofio'r swyddogaeth hollbwysig hon. Ond mae arnaf ofn nad yw Llywodraeth Cymru wedi helpu i reoli'r pryderon hyn yn arbennig o dda wrth ddatblygu'r Bil hwn. Mae gan fy ngrŵp i bleidlais rydd ar hyn, gyda llaw, ond fy mhrofiad i yw gweithio ym maes trais domestig a chyfraith teulu cyn dod yn Aelod o'r Senedd hon. Ceir enghreifftiau pan fo amddiffyn plant wedi methu'n llwyr sy'n fy ngwneud i'n sicr bod angen hyn arnom ni yn y Bil, ond mae gwybodaeth wedi bod yn lledaenu ac yn newid, gan adael rhieni ddim yn gwybod beth i'w gredu, a gellid bod wedi osgoi llawer o hynny pe byddai gennym ni god addysg cydberthynas a rhywioldeb drafft, ar ôl bron i bum mlynedd o baratoi, i'w ystyried ochr yn ochr â'r Bil, ac felly mae angen gweithredu ar frys ar argymhelliad 24. Mae llawer mwy i'w ddweud, Llywydd, ond rwy'n sylweddoli bod fy amser ar ben. Diolch.