English: While I fully expect, during the course of this debate, that people will be talking about funding decisions and the implications of those, I just wanted to have a quick look at the gap between the need for local decision making and the disconnect between citizens and those to whom they currently delegate those decisions. Because it seems extraordinary to me that it is much easier to have access to your Assembly Member, and even a member of the Government, than it is to your councillor, or a council cabinet member in particular. And, of course, we do have councillors who have an exemplary record of being available to residents, talking to them, working with them, and even resolving their problems. But, judging by the casework that comes through the door of my office on the back of the perception of a local councillor not doing anything, or not responding to them, this is far from a universal experience. Assembly Members, and this Assembly as a whole, are acutely aware that we need to communicate our purpose and our work as individuals and the work and purpose of the institution as a whole to Wales - and it's not easy; we've found that. But we do recognise that the odd self-congratulatory newsletter, press release, or survey on a labyrinthine website, is not the way to do this. And, with a disappointing turnout and so many uncontested seats at the last council election, I think councils have to ask themselves why the public has so little interest in them, and I think we must ask why that seems to suit them so well. One of the things that's really struck me during my time as an Assembly Member is how infrequently the public kicks off about a local decision. I appreciate there's been a growth in social media armchair warriors, but I think there's a real feeling, and a real perception, that public disapprobation has very, very little effect on council decision making. Now, as Assembly Members, of course, we are aware the obligations that this place actually places on local authorities. Planning, school places, recycling - even the Welsh language - are some of the issues that result in local authority proposals that can be unpopular. Many councils, of course, are wise enough to follow Welsh Government guidance to the letter, using process as a shield to protect their preferred response to those responsibilities. But, just in my own region, South Wales West, I just think of the effort it actually takes to get local authorities to look again at the way they want to try and achieve an objective. Sometimes, as with Parkland school, a solid well-made argument against a proposal is enough to prevent a silly mistake. Sometimes it takes a relentless long-term community campaign, as we've seen - that is needed to persuade the council to de-pedestrianise parts of Bridgend town centre, for example. Sometimes it means taking a bad council decision to the Welsh Government and getting them to change guidance for all councils, as happened with Swansea's stubbornness on a safe route to school issue. Sometimes, of course, it means taking a council to court, as with Llangeinor school and the Catholic schools in Swansea, at colossal expense. Part of this willingness of council cabinets to sit back and ride out the ructions comes, I think, from a complacency born of long-term domination of a council by a particular party or group. Scrutiny by opposition councillors, however good it might be, is pretty futile unless residents know it is happening. We could do with fewer council fanzines distributed at public expense and a wave of opposition councillors getting on social media and tagging their local press into the work that they do. Otherwise, this complacency and disengagement roundabout just keeps on spinning. That complacency extends to the observation that, after a while, the aggrieved will all get fed up and discover that, after all, the council was right all along. But the thing is, so many of those decisions don't turn out to be right. I'm just going to look at Swansea: bendy buses, the lethal Kingsway, the vainglorious boulevard, concreting over Castle Gardens and now replanting it, parking at Meridian tower - the spaces were too small - Parc y Werin, the installation of the Nowcaster machines that still don't work, the sale of naming rights of the Liberty Stadium for 4p, bin bags banned from Garngoch tip and now having to be taken there after all, and, of course, buying recycling sorting machinery and then not being able to use it because of their own planning regulations. Now, part of the purpose of localism, the right to bid, the right to challenge, local referenda, the growth of resident and community groups sitting alongside the council, with proper influence - not just the joy of ticking boxes in a web-based consultation - is buy-in: joint responsibility. Not mob rule, but an understanding of co-production and the creation of a new route of communication about complex challenges and the steps it takes to address them and why they're a matter for everyone. Now, I would have liked to have time to talk about partnerships with businesses. The fact that community groups and local authorities seem to occupy the whole territory for funding community capital, with no reach out to local business, for example, is a wasted opportunity, but time's against me, so I'll leave it with an invitation to councils not to fear your residents but get them to share the load.
Welsh: Er fy mod yn disgwyl, yn ystod y ddadl hon, y bydd pobl yn siarad am benderfyniadau cyllido a goblygiadau'r rheini, roeddwn eisiau bwrw golwg sydyn ar y bwlch rhwng yr angen i wneud penderfyniadau'n lleol a'r datgysylltiad rhwng dinasyddion a'r rhai y maent ar hyn o bryd yn dirprwyo'r penderfyniadau hynny iddynt. Oherwydd mae'n ymddangos yn rhyfeddol i mi ei bod yn llawer haws cael mynediad at eich Aelod Cynulliad, a hyd yn oed aelod o'r Llywodraeth, nag at eich cynghorydd, neu aelod cabinet y cyngor yn enwedig. Ac wrth gwrs, mae gennym gynghorwyr sydd â hanes rhagorol o fod ar gael i drigolion, o siarad â hwy, o weithio gyda hwy, a hyd yn oed o ddatrys eu problemau. Ond o ystyried y gwaith achos a ddaw drwy ddrws fy swyddfa yn sgil y canfyddiad nad yw cynghorydd lleol yn gwneud unrhyw beth, neu nad yw'n ymateb iddynt, mae hyn yn bell o fod yn brofiad cyffredinol. Mae Aelodau'r Cynulliad, a'r Cynulliad hwn yn ei gyfanrwydd, yn ymwybodol iawn fod angen i ni gyfathrebu ein diben a'n gwaith fel unigolion a gwaith a phwrpas y sefydliad cyfan i Gymru - ac nid yw'n hawdd; gwelsom hynny. Ond rydym yn cydnabod nad cylchlythyr hunanlongyfarchol, datganiad i'r wasg, neu arolwg ar wefan ddyrys, yw'r ffordd i wneud hyn. A chyda chanran mor siomedig a chymaint o seddi diwrthwynebiad yn etholiadau diwethaf y cyngor, rwy'n meddwl bod rhaid i gynghorau ofyn iddynt eu hunain pam y mae cyn lleied o ddiddordeb gan y cyhoedd ynddynt, ac rwy'n meddwl bod yn rhaid i ni ofyn pam y maent i'w gweld yn ddigon bodlon â hynny. Un o'r pethau a'm trawodd yn ystod fy nghyfnod fel Aelod Cynulliad yw pa mor anaml y mae'r cyhoedd yn cwyno am benderfyniad lleol. Rwy'n derbyn bod cynnydd wedi bod yn nifer rhyfelwyr cadair freichiau'r cyfryngau cymdeithasol, ond rwy'n meddwl bod yna deimlad go iawn, a chanfyddiad go iawn, mai ychydig iawn o effaith y mae anghymeradwyaeth y cyhoedd yn ei chael ar brosesau penderfynu cynghorau. Nawr, fel Aelodau Cynulliad, wrth gwrs, rydym yn ymwybodol o'r rhwymedigaethau y mae'r lle hwn yn eu gosod ar awdurdodau lleol mewn gwirionedd. Mae cynllunio, lleoedd ysgol, ailgylchu - hyd yn oed y Gymraeg - yn rhai o'r materion sy'n arwain at argymhellion gan awdurdodau lleol a all fod yn amhoblogaidd. Mae llawer o gynghorau, wrth gwrs, yn ddigon doeth i ddilyn canllawiau Llywodraeth Cymru yn ddeddfol, gan ddefnyddio proses fel tarian i amddiffyn eu hymateb dewisol i'r cyfrifoldebau hynny. Ond yn fy rhanbarth i yn unig, sef Gorllewin De Cymru, rwy'n meddwl am yr ymdrech sydd ei hangen mewn gwirionedd i gael awdurdodau lleol i edrych eto ar y ffordd y maent am geisio cyflawni amcan. Weithiau, fel yn achos ysgol Parkland, mae dadl solet wedi'i chyflwyno'n dda yn erbyn cynnig yn ddigon i atal camgymeriad gwirion. Weithiau mae'n cymryd ymgyrch gymunedol hirdymor ddi-baid, fel y gwelsom - sydd ei hangen i ddwyn perswâd ar y cyngor i ddadbedestreiddio rhannau o ganol tref Pen-y-bont ar Ogwr, er enghraifft. Weithiau mae'n golygu mynd â phenderfyniad gwael gan gyngor at Lywodraeth Cymru a'u cael i newid canllawiau ar gyfer pob cyngor, fel y digwyddodd gydag ystyfnigrwydd Abertawe ynglŷn â mater llwybr diogel i'r ysgol. Weithiau, wrth gwrs, mae'n golygu mynd â chyngor i'r llys, fel gydag ysgol Llangeinwyr a'r ysgolion Catholig yn Abertawe, ar gost anferthol. Daw rhan o'r parodrwydd hwn ar ran cabinetau cynghorau i eistedd yn ôl ac aros i'r helynt chwythu ei blwc, rwy'n meddwl, o hunanfoddhad a aned o reolaeth hirdymor plaid neu grŵp penodol ar gyngor. Mae craffu gan gynghorwyr y gwrthbleidiau, waeth pa mor dda y gallai fod, braidd yn ofer oni bai bod preswylwyr yn gwybod ei fod yn digwydd. Gallem wneud â llai o ffansîns cynghorau a ddosberthir ar gost y cyhoedd a thon o gynghorwyr y gwrthbleidiau i fynd ar gyfryngau cymdeithasol a thagio'u gwasg leol i'r gwaith a wnânt. Fel arall, mae'r cylch hwn o hunanfoddhad ac ymddieithrio yn mynd i barhau i droi. Mae'r hunanfoddhad yn cynnwys y sylw y bydd y rhai sy'n achwyn, ar ôl ychydig, i gyd yn cael llond bol ac yn darganfod, wedi'r cyfan, mai'r cyngor oedd yn iawn o'r cychwyn. Ond y peth yw, bydd cymaint o'r penderfyniadau yn rhai na fyddant yn iawn yn y pen draw. Rwyf am edrych ar Abertawe'n unig: bysiau plygu, Ffordd y Brenin angheuol, y rhodfa rodresgar, gosod concrit dros Erddi'r Castell a'i ailblannu yn awr, parcio yn nhŵr Meridian - roedd y cilfachau parcio yn rhy fach - Parc y Werin, gosod y peiriannau Nowcaster nad ydynt yn gweithio o hyd, gwerthu hawliau enwi Stadiwm Liberty am 4c, gwahardd bagiau bin o domen Garngoch a gorfod mynd â hwy yno'n awr wedi'r cyfan, ac wrth gwrs, prynu peiriannau didoli deunydd ailgylchu a methu eu defnyddio wedyn oherwydd eu rheoliadau cynllunio eu hunain. Nawr, rhan o bwrpas lleoliaeth, yr hawl i wneud cais, yr hawl i herio, refferenda lleol, twf grwpiau preswylwyr a grwpiau cymunedol yn eistedd ochr yn ochr â'r cyngor, gyda dylanwad go iawn - nid dim ond y mwynhad o dicio blychau mewn ymgynghoriad ar y we - yw ymrwymiad: cydgyfrifoldeb. Nid cyfraith y dorf, ond dealltwriaeth o gydgynhyrchu a chreu llwybr newydd o gyfathrebu ynghylch heriau cymhleth a'r camau y mae'n ei gymryd i roi sylw iddynt a pham eu bod yn fater i bawb. Nawr, byddwn wedi hoffi cael amser i siarad am bartneriaethau gyda busnesau. Mae'r ffaith fod grwpiau cymunedol ac awdurdodau lleol i'w gweld yn meddiannu'r diriogaeth gyfan ar gyfer cyllido cyfalaf cymunedol, heb estyn allan at fusnesau lleol, er enghraifft, yn gyfle a wastraffwyd, ond mae amser yn fy erbyn, felly rwyf am ei gadael gyda gwahoddiad i gynghorau beidio ag ofni eich preswylwyr ond eu cael i rannu'r baich.