English: Our motion calls on the Assembly to honour 'the contribution of those who have served and continue to serve in our armed forces.' I led a short debate here in January 2008 supporting the Royal British Legion's Honour the Covenant campaign, concluding that this must be fought until it is won. I subsequently welcomed the publication of the armed forces covenant in May 2011, introducing a statutory duty from 2012 to lay before the UK Parliament an annual report that considers the effects of service on regulars and reservists, veterans, their families and the bereaved, and to also examine areas of potential disadvantage and the need for special provision where appropriate. The Welsh Government and all local authorities in Wales signed the covenant and subscribed to work with partner organisations to uphold its principles. However, there's not yet been an independent review of progress and delivery across the whole of Wales since the covenant was established - or there wasn't until the cross-party group on armed forces and cadets fulfilled the job. In our debate on support for the armed forces last year, the Cabinet Secretary said that Members should have no doubt about the importance that this Government attaches to the delivery of the covenant in Wales. However, concerns do remain in regard to its implementation and in ensuring that veterans are aware of this support. Last year's review of the implementation of the covenant by the Assembly cross-party group on armed forces and cadets explored how services in Wales were fulfilling their obligations under the armed forces covenant. The group found that, since the introduction of the covenant, there had been good work across Wales in delivering its aims, with public services being more aware. Despite positive developments, however, it found that there is insufficient accountability to ensure that organisations subscribed to the covenant are actually fulfilling their obligations. The covenant states that no-one who has served in the armed forces should face disadvantage, and, in specific circumstances, can expect special consideration, in regard to their NHS care. Despite this, however, veterans and their families have faced inconsistencies when accessing healthcare in Wales, with the third and charitable sectors often having to deliver the specialist and rehabilitation services they need. Adherence to and implementation of the covenant varies greatly across Wales's health boards, as evidenced by the recent information obtained from each health board by the Welsh Conservatives. Only Abertawe Bro Morgannwg had a dedicated budget for veterans. In the last three financial years, £242,000 has been allocated there, but the six remaining health boards only used core allocations to fund veterans' needs. Only Aneurin Bevan, Cardiff and Vale, Powys and Hywel Dda health boards have adopted the Welsh Government 2017 guidance in full and, worryingly, Betsi Cadwaladr stated that it was only adhering to Welsh Government guidance published in 2008, three years before the covenant was published. Staff training and awareness of the covenant varied greatly across the health boards, with little formal training of its requirements taking place. Medical records teams in Aneurin Bevan and Cardiff and Vale had been trained in priority and fast-track referrals, with Cardiff and Vale currently working with the Ministry of Defence on a training package for primary care. Yet Abertawe Bro Morgannwg had merely circulated protocol guidance, Powys had undergone training and awareness-raising at board level only, and Hywel Dda and Betsi had delivered no formal training. Although the covenant applies to local health board employees, I was concerned when I recently accompanied a health board employee with diagnosed military PTSD to a meeting with his employers, when the health board stated their understanding that the covenant only applied to him as a patient. I spoke at the 2013 launch of Change Step, a support and peer mentoring service provided by veterans for veterans seeking help for mental health, loneliness or addiction problems, led by north-Wales based charity, CAIS. Change Step has now helped more than 1,700 veterans and their families since its launch, yet its reliance on bid funding presents a long-standing challenge when seeking to provide essential services. The Cabinet Secretary will no doubt tell us about the amount of money given to Veterans' NHS Wales, which provides veterans living in Wales with assessment and psychological treatment for mental health problems, including PTSD. Despite this, Veterans' NHS Wales state that without extra Welsh Government support they will be unable to continue reducing waiting times for treatment. They've told us that they are reducing waiting lists for treatment by employing three full-time veteran therapists with charity money from Help for Heroes, and they've completed the first year of that, but, in September 2020, these posts will go and waiting lists are likely to rise again without an increase in Welsh Government support. Of course, without that increase, there'd be an additional cost burden generated on health and care services and therefore that would be a false economy. Veterans' NHS Wales also state that in Scotland and Northern Ireland large-scale studies on the needs of veterans and ex-forces personnel have been carried out by the Forces in Mind Trust, and are calling for a similar study in Wales to help inform policy and practice. Housing is key to veterans and their families. First Choice Housing Association led the way on this in Wales and secured funding from the MOD veterans accommodation fund to deliver homes across Wales. Alabaré's Wales Homes for Veterans initiative delivers supported housing for veterans struggling to adjust to the civilian world. Working together, First Choice Housing Association and Alabaré delivered the ambitious self-build project for veterans in Wrexham, the third residence in north Wales to be managed by Wales Home for Veterans, which took the charity's provision across Wales to 57 places. The Welsh Government has announced a housing referrals pathway for veterans and updated guidance. However, provision of leaflets and advice cards does not address the concerns of how housing officers themselves, who provide the necessary support, are able to manage the complex cases of re-homing veterans. Better integration of housing, health and care services, alongside support for schemes such as those provided by First Choice and Alabaré, is therefore needed from the Welsh Government, especially when there's been a large reduction in the number of veteran households accepted by local authorities as being in priority housing need since the Housing (Wales) Act 2014 was introduced. I can't believe that those figures reflect the true level of need. Woody's Lodge is a charity providing safe spaces for armed service veterans, recent leavers, reservists, and those who served in the emergency services, to socialise and access a range of health and social services and to interact with people who've had similar experiences. Following the success of their first established base in south Wales, they're now opening a site at Eirias Park in Colwyn Bay for veterans across north Wales. Alongside Age Cymru and Age Alliance Wales, Woody's Lodge is a partner in Project 360°, funded by the UK Chancellor's aged veterans fund, supporting older veterans across Wales. Endorsed by the armed forces community and armed service heads, the review by the cross-party group on armed forces and cadets, referred to earlier, found that, in order to uphold the covenant, the Welsh Government should consider the appointment of an armed forces commissioner for Wales to improve the accountability of public sector organisations for the delivery of the armed forces covenant. It said the commissioner should be required to publish an annual report on adherence to the covenant to be laid in this National Assembly for Wales. Whilst welcome, the appointment of covenant-funded armed forces liaison officers across Welsh local authorities does not meet this requirement. Responding to me yesterday, the Cabinet Secretary side-stepped this by stating instead that it was the role of the National Assembly to ensure accountability of Government. Is he therefore saying that we don't need commissioners in other areas, including children, older people and future generations? Does not their existence prove the principle that, actually, commissioners have a key role to play? One hundred years after the signing of the treaty that led to the end of the first world war, the armed forces covenant is a covenant that must endure. Diolch yn fawr.
Welsh: Mae ein cynnig yn galw ar y Cynulliad i anrhydeddu 'cyfraniad y rheini sydd wedi gwasanaethu ac sy'n parhau i wasanaethu yn ein lluoedd arfog.' Arweiniais ddadl fer yma ym mis Ionawr 2008 i gefnogi ymgyrch Anrhydeddu'r Cyfamod y Lleng Brydeinig Frenhinol, a deuthum i'r casgliad fod yn rhaid ymladd drosto hyd nes y caiff ei ennill. Wedyn croesawais y cyhoeddiad ynghylch cyfamod y lluoedd arfog ym mis Mai 2011, yn cyflwyno dyletswydd statudol o 2012 ymlaen i osod adroddiad blynyddol gerbron Senedd y DU i ystyried effeithiau gwasanaeth ar filwyr rheolaidd, milwyr wrth gefn, cyn-filwyr, eu teuluoedd a'r rhai mewn galar, a hefyd i edrych ar feysydd o anfantais bosibl a'r angen am ddarpariaeth arbennig lle y bo'n briodol. Llofnododd Llywodraeth Cymru a'r holl awdurdodau lleol yng Nghymru y cyfamod ac ymrwymo i weithio gyda sefydliadau partner i gynnal ei egwyddorion. Fodd bynnag, ni chafwyd adolygiad annibynnol eto o gynnydd a chyflawniad ar draws Cymru gyfan ers sefydlu'r cyfamod - neu ni chafwyd adolygiad hyd nes y cyflawnodd y grŵp trawsbleidiol ar y lluoedd arfog a chadetiaid y gwaith. Yn ein dadl ar gymorth ar gyfer y lluoedd arfog y llynedd, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet na ddylai fod gan yr Aelodau unrhyw amheuaeth ynghylch y pwyslais y mae'r Llywodraeth hon yn ei roi ar gyflawni'r cyfamod yng Nghymru. Fodd bynnag, mae pryderon yn parhau ynglŷn â'i weithredu ac o ran sicrhau bod cyn-filwyr yn ymwybodol o'r cymorth hwn. Archwiliodd yr adolygiad y llynedd o weithrediad y cyfamod gan grŵp trawsbleidiol y Cynulliad ar y lluoedd arfog a chadetiaid y modd roedd gwasanaethau yng Nghymru yn cyflawni eu rhwymedigaethau o dan gyfamod y lluoedd arfog. Ers cyflwyno'r cyfamod, canfu'r grŵp fod gwaith da wedi'i wneud ledled Cymru ar gyflawni ei nodau, a bod mwy o ymwybyddiaeth gan y gwasanaethau cyhoeddus. Er gwaethaf y datblygiadau cadarnhaol, fodd bynnag, canfu nad oes digon o atebolrwydd er mwyn sicrhau bod cyrff sydd wedi ymrwymo i'r cyfamod yn cyflawni eu rhwymedigaethau mewn gwirionedd. Mae'r cyfamod yn datgan na ddylai unrhyw un sydd wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog wynebu anfantais, ac mewn amgylchiadau penodol, gallant ddisgwyl ystyriaeth arbennig o ran eu gofal GIG. Er gwaethaf hyn, fodd bynnag, mae cyn-filwyr a'u teuluoedd wedi wynebu anghysonder o ran cael mynediad at ofal iechyd yng Nghymru, gyda'r trydydd sector a'r sector elusennol yn aml yn gorfod darparu'r gwasanaethau adsefydlu a'r gwasanaethau arbenigol sydd eu hangen arnynt. Mae ymlyniad at y cyfamod a'r modd y caiff ei weithredu yn amrywio'n fawr ar draws byrddau iechyd Cymru, fel y dengys gwybodaeth ddiweddar a gafodd y Ceidwadwyr Cymreig gan bob bwrdd iechyd. Gan Abertawe Bro Morgannwg yn unig y ceir cyllideb bwrpasol ar gyfer cyn-filwyr. Yn ystod y tair blynedd ariannol ddiwethaf, dyrannwyd £242,000 yno, ond defnyddio dyraniadau craidd yn unig a wnaeth y chwe bwrdd iechyd arall ar gyfer ariannu anghenion cyn-filwyr. Byrddau iechyd Aneurin Bevan, Caerdydd a'r Fro, Powys a Hywel Dda yn unig sydd wedi mabwysiadu canllawiau 2017 Llywodraeth Cymru yn llawn ac mae'n destun pryder fod Betsi Cadwaladr wedi nodi nad oedd yn gwneud mwy na dilyn canllawiau Llywodraeth Cymru a gyhoeddwyd yn 2008, dair blynedd cyn cyhoeddi'r cyfamod. Roedd hyfforddiant ac ymwybyddiaeth staff o'r cyfamod yn amrywio'n fawr ar draws y byrddau iechyd, gydag ond ychydig o hyfforddiant ffurfiol ar ei ofynion yn digwydd. Roedd timau cofnodion meddygol yn Aneurin Bevan a Chaerdydd a'r Fro wedi cael hyfforddiant ar flaenoriaeth ac atgyfeiriadau cyflym, gyda Chaerdydd a'r Fro ar hyn o bryd yn gweithio gyda'r Weinyddiaeth Amddiffyn ar becyn hyfforddiant ar gyfer gofal sylfaenol. Ac eto nid oedd Abertawe Bro Morgannwg wedi gwneud dim mwy na dosbarthu canllawiau protocol, ar lefel bwrdd yn unig yr oedd Powys wedi darparu hyfforddiant a chodi ymwybyddiaeth, ac nid oedd Hywel Dda na Betsi Cadwaladr wedi darparu unrhyw hyfforddiant ffurfiol. Er bod y cyfamod yn berthnasol i weithwyr byrddau iechyd lleol, roeddwn yn bryderus yn ddiweddar pan euthum gyda gweithiwr yn un o'r byrddau iechyd a oedd wedi cael diagnosis o anhwylder straen wedi trawma milwrol i gyfarfod gyda'i gyflogwyr, pan nododd y bwrdd iechyd mai eu dealltwriaeth hwy oedd nad oedd y cyfamod ond yn berthnasol iddo fel claf. Siaradais yn lansiad Newid Cam yn 2013, sef gwasanaeth cymorth a mentora gan gyn-filwyr ar gyfer cyn-filwyr sy'n ceisio cymorth gyda iechyd meddwl, unigrwydd neu broblemau dibyniaeth, dan arweiniad yr elusen CAIS yng ngogledd Cymru. Mae Newid Cam bellach wedi helpu mwy na 1,700 o gyn-filwyr a'u teuluoedd ers ei lansio, ac eto mae ei ddibyniaeth ar arian sy'n rhaid gwneud cais amdano yn her hirdymor wrth geisio darparu gwasanaethau hanfodol. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn sicr o ddweud wrthym am y swm o arian a roddwyd i GIG Cymru i Gyn-filwyr, sy'n darparu asesiadau a thriniaeth seicolegol ar gyfer problemau iechyd meddwl gan gynnwys anhwylder straen wedi trawma i gyn-filwyr sy'n byw yng Nghymru. Er gwaethaf hyn, mae GIG Cymru i Gyn-filwyr yn nodi na fyddant yn gallu parhau i leihau amseroedd aros ar gyfer triniaeth heb gymorth ychwanegol gan Lywodraeth Cymru. Maent wedi dweud wrthym eu bod yn lleihau rhestrau aros ar gyfer triniaeth drwy gyflogi tri therapydd amser llawn ar gyfer cyn-filwyr gydag arian gan yr elusen Help for Heroes, ac maent wedi cwblhau'r flwyddyn gyntaf o hynny, ond ym mis Medi 2020, bydd y swyddi hyn yn diflannu ac mae'r rhestrau aros yn debygol o gynyddu eto heb gynnydd yn y cymorth gan Lywodraeth Cymru. Wrth gwrs, heb y cynnydd hwnnw, byddai baich cost ychwanegol ar y gwasanaethau iechyd a gofal, ac felly byddai'n economi ffug. Mae Gig Cymru i Gyn-filwyr hefyd yn datgan bod astudiaethau ar raddfa fawr wedi'u cynnal yn yr Alban a Gogledd Iwerddon ar anghenion cyn-filwyr a chyn-bersonél y lluoedd arfog gan ymddiriedolaeth Forces in Mind, ac maent yn galw am astudiaeth debyg yng Nghymru i helpu i lywio polisi ac ymarfer. Mae tai yn allweddol i gyn-filwyr a'u teuluoedd. Mae Cymdeithas Tai Dewis Cyntaf wedi arwain y ffordd ar hyn yng Nghymru ac wedi sicrhau cyllid o gronfa'r Weinyddiaeth Amddiffyn ar gyfer llety i gyn-filwyr er mwyn darparu cartrefi ledled Cymru. Mae menter Cartrefi ar gyfer Cyn-filwyr Cymru Alabaré yn darparu tai â chymorth ar gyfer cyn-filwyr sy'n ei chael hi'n anodd ymaddasu i'r byd sifil. Drwy weithio gyda'i gilydd, cyflawnodd Cymdeithas Tai Dewis Cyntaf ac Alabaré brosiect hunanadeiladu uchelgeisiol ar gyfer cyn-filwyr yn Wrecsam, y drydedd drigfan yng ngogledd Cymru i gael ei rheoli gan Cartrefi Cymru ar gyfer Cyn-filwyr, ac aeth â darpariaeth yr elusen ar draws Cymru i 57 o leoedd. Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi llwybr atgyfeirio ar gyfer tai i gyn-filwyr ac wedi diweddaru canllawiau. Fodd bynnag, nid yw darparu taflenni a chardiau cyngor yn lleddfu pryderon ynglŷn â sut y gall y swyddogion tai sy'n darparu cymorth angenrheidiol reoli achosion cymhleth yn ymwneud ag ailgartrefu cyn-filwyr. Felly mae angen i Lywodraeth Cymru integreiddio gwasanaethau tai, iechyd a gofal yn well, ynghyd â chymorth ar gyfer cynlluniau megis y rhai a ddarperir gan Dewis Cyntaf ac Alabaré, yn enwedig pan fo gostyngiad mawr wedi bod yn nifer yr aelwydydd cyn-filwyr y mae awdurdodau lleol wedi derbyn bod ganddynt angen blaenoriaethol am lety ers cyflwyno Deddf Tai (Cymru) 2014. Ni allaf gredu bod y ffigurau hynny'n adlewyrchiad o wir lefel yr angen. Elusen sy'n darparu mannau diogel yw Woody's Lodge i alluogi cyn-filwyr y lluoedd arfog, rhai sydd wedi gadael yn ddiweddar, milwyr wrth gefn, a'r rhai a fu'n gwasanaethu yn y gwasanaethau brys, i gymdeithasu a chael mynediad at amrywiaeth o wasanaethau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol ac i ryngweithio â phobl sydd wedi cael profiadau tebyg. Yn dilyn llwyddiant eu canolfan sefydledig gyntaf yn ne Cymru, maent bellach yn agor canolfan ym Mharc Eirias ym Mae Colwyn ar gyfer cyn-filwyr ar draws gogledd Cymru. Ochr yn ochr ag Age Cymru a Chynghrair Henoed Cymru, mae Woody's Lodge yn bartner yn y prosiect 360°, a ariennir gan gronfa cyn-filwyr hŷn Canghellor y DU, i gefnogi cyn-filwyr hŷn ledled Cymru. Cymeradwywyd yr adroddiad gan y grŵp trawsbleidiol ar y lluoedd arfog a'r cadetiaid y cyfeiriwyd ato'n gynharach, a chanfu y dylai Llywodraeth Cymru ystyried penodi comisiynydd y lluoedd arfog ar gyfer Cymru er mwyn cynnal y cyfamod a gwella atebolrwydd sefydliadau sector cyhoeddus i ddarparu cyfamod y lluoedd arfog. Dywedodd y dylai fod yn ofynnol i'r comisiynydd gyhoeddi adroddiad blynyddol ar gydymffurfiaeth â'r cyfamod i'w osod gerbron Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Er bod hynny i'w groesawu, nid yw penodi swyddogion cyswllt y lluoedd arfog wedi'u hariannu gan y cyfamod ar draws awdurdodau lleol Cymru yn bodloni'r gofyniad hwn. Wrth ymateb i mi ddoe, fe wnaeth Ysgrifennydd y Cabinet osgoi hyn drwy ddatgan yn lle hynny mai rôl y Cynulliad Cenedlaethol yw sicrhau atebolrwydd y Llywodraeth. A yw'n dweud felly nad oes angen comisiynwyr arnom mewn meysydd eraill, gan gynnwys plant, pobl hŷn a chenedlaethau'r dyfodol? Onid yw eu bodolaeth yn profi'r egwyddor fod gan gomisiynwyr ran allweddol i'w chwarae mewn gwirionedd? Gan mlynedd ar ôl llofnodi'r cytuniad a arweiniodd at ddod â'r rhyfel byd cyntaf i ben, mae'n rhaid i gyfamod y lluoedd arfog barhau. Diolch yn fawr.