English: There's nothing, really, in this statement that tells us anything fresh about the Government's approach, so, if I may, I'd like to address one particular aspect of the equality and human rights agenda that needs much more focus than it is currently getting, and that aspect is neurodiversity, and, in particular, the way public services still operate on the assumption that everybody is neurotypical. I believe that this question should be seen as an equalities question. There's increasing recognition that not everyone's brain works in the same way. With new and increasing understanding emerging from neuroscience, it's likely that this understanding will further grow, and all of this, then, clearly has an impact upon human rights. Now, the arguments around legislation on autism have been rehearsed in this Chamber on numerous occasions. We in Plaid Cymru believe that legislation is needed to improve services and to protect the rights of people who are not neurotypical. The Government doesn't believe that we should have such legislation. This means that many people on the autism spectrum can wait for years for a diagnosis. It means that there is a near-total lack of adult autism support services available, with many people often referred to inappropriate services that regard their neurotype as a mental health condition or a behavioural problem, blocking them from receiving the support that they require. I'd like to highlight two examples of where public bodies are not respecting the rights of non-neurotypical people. A 15-year-old girl on the spectrum in my constituency was referred to child and adolescent mental health services. After waiting, it was clear that she did not need a CAMHS intervention, but there was little else available. So, she has now stopped going to school, she rarely leaves her home, and her mother doesn't know where to turn. Where is the equality for this young woman? A second example is Bridgend's decision to reorganise school transport, which involved changing transport arrangements for pupils on the autism spectrum. The change was communicated poorly with no consideration that a sudden change of routine is especially stressful and potentially harmful to some children who are on the autism spectrum. So, my questions are as follows: do you, Minister, think that neurodiversity needs to be considered as an equalities issue in its own right, with having a non-neurotypical brain becoming a protected characteristic? Do you accept that, currently, many public services are designed and delivered around the assumption that everyone is neurotypical and therefore fail to take into account the needs of people of a different neurotype? Do you think that the response of public services needs to move beyond treating autism as a medical condition and, instead, begin to see having a neurologically different brain not as a defect, but, rather, as a form of neurodiversity that requires social acceptance, and social inclusion as much as it does practical support? And will you therefore ensure that this shift in thinking can move across Government? And do you accept that this is a basic human right and to achieve what I have outlined here this afternoon will require legislation and that nothing will happen with a business-as-usual approach? And, finally, would you agree that non-neurotypical people are best placed to represent and advocate for their neurotype, and that all education and awareness-raising campaigns should ensure that the authentic autistic voice is front and centre of policy formation and service provision, through inclusion of members of the rapidly growing neurodiversity self-advocacy movement?
Welsh: Nid oes dim byd, mewn gwirionedd, yn y datganiad hwn sy'n dweud unrhyw beth newydd wrthym am ddull y Llywodraeth o weithredu, felly, os caf i, hoffwn fynd i'r afael ag un agwedd benodol ar yr agenda cydraddoldeb a hawliau dynol y mae angen llawer mwy o sylw arni nag y mae'n ei chael ar hyn o bryd, a'r agwedd yw niwroamrywiaeth, ac, yn benodol, y ffordd y mae gwasanaethau cyhoeddus yn dal i weithredu ar y dybiaeth fod pawb yn niwronodweddiadol. Credaf y dylai'r cwestiwn hwn gael ei ystyried yn gwestiwn ynghylch cydraddoldeb. Mae cydnabyddiaeth gynyddol nad yw ymennydd pawb yn gweithio yn yr un ffordd. Gyda dealltwriaeth newydd a chynyddol yn codi o niwrowyddoniaeth, mae'n debygol y bydd y ddealltwriaeth hon yn tyfu, ac mae hyn oll, wedyn, yn amlwg yn cael effaith ar hawliau dynol. Nawr, mae'r dadleuon ynghylch deddfwriaeth ar awtistiaeth wedi'u hailadrodd yn y Siambr hon droeon. Rydym ni ym Mhlaid Cymru yn credu bod angen deddfwriaeth i wella gwasanaethau ac i amddiffyn hawliau pobl nad ydyn nhw'n niwronodweddiadol. Nid yw'r Llywodraeth yn credu y dylem ni gael deddfwriaeth o'r fath. Mae hyn yn golygu bod llawer o bobl ar y sbectrwm awtistiaeth yn gallu aros am flynyddoedd am ddiagnosis. Mae'n golygu bod diffyg llwyr yn y gwasanaethau cymorth awtistiaeth i oedolion sydd ar gael, a chyfeiriodd llawer o bobl yn aml at wasanaethau amhriodol sy'n ystyried bod eu cyflwr niwrolegol yn gyflwr iechyd meddwl neu'n broblem ymddygiad, gan eu rhwystro rhag derbyn y gefnogaeth y maen nhw ei hangen. Hoffwn dynnu sylw at ddwy enghraifft lle nad yw cyrff cyhoeddus yn parchu hawliau pobl nad ydyn nhw'n niwronodweddiadol. Cafodd merch 15 oed ar y sbectrwm yn fy etholaeth i ei chyfeirio at wasanaethau iechyd meddwl plant a'r glasoed. Ar ôl aros, roedd yn amlwg nad oedd angen ymyrraeth CAMHS arni, ond nid oedd fawr ddim arall ar gael. Felly, mae hi bellach wedi rhoi'r gorau i fynd i'r ysgol, anaml y mae'n gadael ei chartref, ac nid yw ei mam yn gwybod i ble i droi. Ble mae'r cydraddoldeb i'r ferch ifanc hon? Ail enghraifft yw penderfyniad Pen-y-bont ar Ogwr i ad-drefnu cludiant i'r ysgol, a oedd yn cynnwys newid trefniadau cludiant ar gyfer disgyblion ar y sbectrwm awtistiaeth. Cafodd y newid ei gyfleu'n wael heb unrhyw ystyriaeth bod newid sydyn i'r drefn arferol yn arbennig o ingol ac o bosibl yn niweidiol i rai plant sydd ar y sbectrwm awtistiaeth. Felly, mae fy nghwestiynau fel a ganlyn: a ydych chi'n credu, Gweinidog, fod angen ystyried niwroamrywiaeth fel mater o gydraddoldeb yn ei hawl ei hun, a sicrhau bod ymennydd nad yw'n niwronodweddiadol yn dod yn nodwedd warchodedig? A ydych chi'n derbyn, ar hyn o bryd, fod llawer o wasanaethau cyhoeddus yn cael eu cynllunio a'u darparu o amgylch y dybiaeth bod pawb yn niwronodweddiadol ac felly'n methu ag ystyried anghenion pobl â nodweddion niwro gwahanol? A ydych chi'n credu bod angen i ymateb gwasanaethau cyhoeddus symud y tu hwnt i drin awtistiaeth fel cyflwr meddygol ac, yn lle hynny, ddechrau gweld nad yw meddu ar ymennydd sy'n wahanol yn niwrolegol yn ddiffyg, ond, yn hytrach, yn fath o niwroamrywiaeth sy'n gofyn am dderbyniad cymdeithasol, a chynhwysiant cymdeithasol gymaint ag y mae am gefnogaeth ymarferol? Ac a wnewch chi felly sicrhau y bydd y Llywodraeth i gyd yn cydnabod y newid hwn mewn ffordd o feddwl? Ac a ydych chi'n derbyn fod hon yn hawl ddynol sylfaenol ac y bydd cyflawni'r hyn a amlinellais yma'r prynhawn yma yn galw am ddeddfwriaeth ac na fydd dim yn digwydd gydag ymagwedd 'busnes fel arfer'? Ac, yn olaf, a ydych chi'n cytuno mai pobl nad ydynt yn niwronodweddiadol sydd yn y sefyllfa orau i gynrychioli ac eiriol dros eu dosbarth niwro nhw, ac y dylai'r holl ymgyrchoedd addysg a chodi ymwybyddiaeth sicrhau bod y llais awtistig dilys yn rhan flaenllaw a chanolog o ffurfio polisi a darparu gwasanaethau, drwy gynnwys aelodau o'r mudiad hunan-eiriolaeth niwroamrywiaeth sy'n tyfu'n gyflym?