English: Llywydd, I want to pay tribute to women in the first world war whose roles and lives were brought to light by my constituent and Welsh historian, Professor Deirdre Beddoe, last Sunday on BBC2. As Professor Beddoe told us, at the start of the war, women were encouraged by Ministers, including David Lloyd George, to say goodbye to the men they loved in every street and every community in the land, with government propaganda stressing that mothers, wives and sweethearts should send their men to the war. Professor Beddoe has highlighted the key role that women, particularly Welsh women, played in winning the war. She described how women were feeding the nation in the Women's Land Army, nursing, and working in often dangerous roles in 11 munition factories in Wales, and she discovered that the suffragettes were the first port of call for recruitment to the police. At the start of the war, women who worked often did so for a pittance as domestic servants and waitresses, so the opportunity to work in a range of different workplaces was liberating, and, by the end of the war, 80 per cent of the workforce was made up of women. Women played their part behind the front, but entered the war without the vote. When the war was over, they were told, 'Your place is in the home.' But women won partial suffrage in 1918, a victory we've celebrated in this Senedd and in the centenary this year. In this very significant week of remembrance, we must remember the sacrifices and contributions women made, as well as remembering the devastating loss of their menfolk in the first world war.
Welsh: Lywydd, hoffwn dalu teyrnged i fenywod yn y rhyfel byd cyntaf y disgrifiwyd eu rolau a'u bywydau gan fy etholwr a'r hanesydd Cymreig, yr Athro Deirdre Beddoe, ddydd Sul diwethaf ar BBC2. Fel y dywedodd yr Athro Beddoe wrthym, ar ddechrau'r rhyfel, câi menywod eu hannog gan Weinidogion, gan gynnwys David Lloyd George, i ddweud hwyl fawr wrth y dynion a garent ym mhob stryd a phob cymuned yn y tir, gyda phropaganda llywodraeth yn pwysleisio y dylai mamau, gwragedd a chariadon anfon eu dynion i'r rhyfel. Nododd yr Athro Beddoe y rôl allweddol y chwaraeodd menywod, yn enwedig menywod Cymru, yn ennill y rhyfel. Disgrifiodd sut y bwydai menywod y genedl ym Myddin Dir y Menywod, yn nyrsio, ac yn gweithio mewn rolau peryglus yn aml mewn 11 o ffatrïoedd arfau yng Nghymru, a darganfu mai'r swffragetiaid oedd y pwynt cyswllt cyntaf ar gyfer recriwtio i'r heddlu. Ar ddechrau'r rhyfel, roedd menywod a weithiai yn aml yn gwneud hynny am y nesaf peth i ddim fel morwynion domestig a gweinyddesau, felly roedd y cyfle i weithio mewn amrywiaeth o weithleoedd gwahanol yn rhoi ymdeimlad o ryddid i fenywod, ac erbyn diwedd y rhyfel, roedd 80 y cant o'r gweithlu yn fenywod. Chwaraeai menywod eu rhan i ffwrdd o'r ffrynt, ond pan ddechreuodd y rhyfel, nid oedd ganddynt hawl i bleidleisio. Pan ddaeth y rhyfel i ben, dywedwyd wrthynt, 'Yn y cartref y mae eich lle.' Ond enillodd menywod y bleidlais yn rhannol yn 1918, buddugoliaeth a ddathlwyd gennym yn y Senedd hon ac ar gyfer y canmlwyddiant eleni. Yn ystod wythnos y cofio arwyddocaol iawn eleni, rhaid inni gofio aberth a chyfraniadau menywod, yn ogystal â chofio'r holl ddynion a gollasant yn y rhyfel byd cyntaf.