English: Thank you, Minister, for the statement. I must be honest, the latter part, where you said, 'We need a team Wales approach' - you know, I can't disagree with that. Now, I do welcome the commitment to develop and adapt monitoring and evidence frameworks to measure the progress towards the 30x30 target and guide prioritisation of action. But there is a flaw, and the 30x30 target has not been put into law. Now, we have declared a climate crisis and put the 2050 target in regulations. Even you note in your written statement that: 'The imperative to act is now and Wales needs to deliver a decade of action if we are to become nature positive.' So, I see no reason why, as a Government, you're not bringing forward this legislation. In talking about marine environments, I am the proud champion of our harbour porpoises in Wales, so I'm really keen to see all marine mammals protected better. You may also be unsurprised to hear that I welcome the decision to raise the ambition set out in your national peatland action programme so that by 2030 the programme will be delivering at a scale capable of reaching the net-zero 2050 target of 45,000 hectares of peatland restoration. As you know, I strongly believe that the Welsh Government should be doing more with marine policy. It is good that you are going to accelerate action to complete the MPA network, but it's not enough. We should act on legislative proposals and create a legal duty to form a national marine development plan and to keep it under regular review. I did welcome the comments you made about spatial planning and the seascape, and I know, through our committee, chaired by Llyr Gruffydd, that there's been a lot of challenge and scrutiny as to why we haven't got that in place now. We both know that statutory policy is what really makes a difference, and key legislation. But it was with interest that I read of your commitment to unlock the potential of designated landscapes to deliver more for nature. Whilst I agree that projects such as peat bog restoration and natural river course restoration, such as that seen in the Machno valley, offer great opportunity for nature and biodiversity, I want us to be clear from the outset that also, combined with this, must go hand in hand - . And that is food production. Food production in designated landscapes is also key to our future. As Dr Kate Williams of Aberystwyth University quite rightly stated, carefully managed and non-intensively grazed upland flocks have the potential to support our ecosystems, our biodiversity, and they will help to manage the iconic landscape. So, I would be grateful, Minister, if you could confirm whether you do have any intention of delivering for nature by reducing the head of livestock in designated landscapes. Because, with the tree targets that you've imposed, whilst I know you say that farmers have to apply for these, farmers are concerned - it was even on tv last night, when I was watching this programme - farmers are very, very worried about the fact that, in trying to do their bit for the environment by planting the extra trees, this is actually going to put pressure them as regards producing food. Given the situation in Ukraine, given the situation during COVID, where it was our farmers who, really - pardon the pun - stepped up to the plate and actually fed us during the problems we had with COVID, it's apparent now more than ever. And I know my late friend and colleague Brynle Williams used to, many, many years ago, raise in this Chamber how worried he was about food shortages going forward. I'm a bit concerned that you may be pursuing a dangerous trajectory by the comments in the written statement that you back the idea of 'farmers actively managing at least 10% of their land to maintain and enhance semi-natural habitatscreating new habitat features'. So, it would be good to have a better explanation on that. Farmers to have the ability to designate 10 per cent of their high-quality farmland used for beef and dairy to become new habitat features - how are you going to implement that and still be saying that we're backing our farmers to the nth degree in helping them to produce as much good quality Welsh produce as possible? In 2021, NFU Cymru released its 'Growing Together' strategy, and that outlines a plan for sustainably increasing tree cover in Wales, integrating trees into existing farming systems, rather than replacing those systems. NFU Cymru have maintained that sensitive tree planting will be the key to enabling Welsh agriculture to meet Welsh Government's carbon targets while protecting the wider economic, environmental, social and cultural benefits provided by Welsh farming.
Welsh: Diolch, Gweinidog, am y datganiad. Mae'n rhaid i mi fod yn onest, y rhan olaf, pan ddywedoch chi, 'Mae angen dull tîm Cymru arnon ni' - wyddoch chi, allaf i ddim anghytuno â hynny. Nawr, rwy'n croesawu'r ymrwymiad i ddatblygu ac addasu fframweithiau monitro a thystiolaeth i fesur y cynnydd tuag at y targed 30x30 ac arwain blaenoriaethu camau gweithredu. Ond mae yna ddiffyg, ac nid yw'r targed 30x30 wedi'i roi mewn cyfraith. Nawr, rydym wedi datgan argyfwng hinsawdd ac wedi rhoi'r targed 2050 mewn rheoliadau. Rydych chi, hyn yn oed, yn nodi yn eich datganiad ysgrifenedig: 'Mae'n hanfodol gweithredu nawr ac mae angen i Gymru sicrhau degawd o weithredu os ydym am fod yn bositif dros natur.' Felly, nid wyf yn gweld unrhyw reswm pam, fel Llywodraeth, nad ydych chi'n cyflwyno'r ddeddfwriaeth hon. Wrth sôn am amgylcheddau morol, fi yw hyrwyddwr balch ein llamhidyddion yng Nghymru, felly rydw i wir yn awyddus i weld yr holl famaliaid morol yn cael eu gwarchod yn well. Efallai na fyddwch yn synnu ychwaith o glywed hefyd fy mod i'n croesawu'r penderfyniad i godi'r uchelgais a nodwyd yn eich rhaglen weithredu mawndir genedlaethol fel y bydd y rhaglen yn cyflawni ar raddfa sy'n gallu cyrraedd targed sero-net 2050 o 45,000 hectar o adfer mawndir erbyn 2030. Fel y gwyddoch chi, rwy'n credu'n gryf y dylai Llywodraeth Cymru fod yn gwneud mwy gyda pholisi morol. Mae'n dda eich bod chi'n mynd i gyflymu camau i gwblhau'r rhwydwaith MPA, ond nid yw'n ddigon. Dylem weithredu ar gynigion deddfwriaethol a chreu dyletswydd gyfreithiol i ffurfio cynllun datblygu morol cenedlaethol a'i adolygu'n rheolaidd. Roeddwn yn croesawu'r sylwadau a wnaethoch am gynllunio gofodol a'r morlun, a gwn, trwy ein pwyllgor, o dan gadeiryddiaeth Llyr Gruffydd, bod llawer o her a chraffu wedi bod ynglŷn â pham nad yw hynny ar waith nawr. Mae'r ddau ohonom yn gwybod mai polisi statudol yw'r hyn sydd wir yn gwneud gwahaniaeth, a deddfwriaeth allweddol. Ond gyda diddordeb y darllenais am eich ymrwymiad i ddatgloi potensial tirweddau dynodedig i gyflawni mwy ar gyfer natur. Er fy mod yn cytuno bod prosiectau fel adfer cors mawn ac adfer cyrsiau afonydd naturiol, fel yr un a welir yn nyffryn Machno, yn cynnig cyfle gwych i natur a bioamrywiaeth, rwyf eisiau i ni fod yn glir o'r cychwyn cyntaf bod hefyd, ynghyd â hyn, yn gorfod mynd law yn llaw - . Sef cynhyrchu bwyd. Mae cynhyrchu bwyd mewn tirweddau dynodedig hefyd yn allweddol i'n dyfodol. Fel y dywedodd Dr Kate Williams o Brifysgol Aberystwyth, mae gan ddiadellau ar yr ucheldir sy'n cael eu rheoli'n ofalus ac sy'n pori'n ddwys y potensial i gefnogi ein hecosystemau, ein bioamrywiaeth a byddant yn helpu i reoli'r dirwedd eiconig. Felly, byddwn yn ddiolchgar, Gweinidog, pe gallech gadarnhau a oes gennych unrhyw fwriad i gyflawni dros fyd natur drwy leihau nifer y da byw mewn tirweddau dynodedig. Oherwydd, gyda'r targedau coed rydych chi wedi'u pennu, er fy mod i'n gwybod eich bod chi'n dweud bod yn rhaid i ffermwyr wneud cais am y rhain, mae ffermwyr yn pryderu - roedd hyd yn oed ar y teledu neithiwr, pan oeddwn i'n gwylio'r rhaglen hon - mae ffermwyr yn poeni'n fawr iawn am y ffaith, wrth geisio gwneud eu rhan dros yr amgylchedd drwy blannu'r coed ychwanegol, bod hyn mewn gwirionedd yn mynd i roi pwysau arnyn nhw o ran cynhyrchu bwyd. O ystyried y sefyllfa yn Wcráin, o ystyried y sefyllfa yn ystod COVID, pan mai ein ffermwyr ni, mewn gwirionedd - maddeuwch y chwarae ar eiriau - wnaeth gamu i fyny i'r plât a'n bwydo ni, mewn gwirionedd, yn ystod y problemau a gawsom gyda COVID, mae'n amlwg nawr yn fwy nag erioed. Ac rwy'n gwybod fod fy niweddar gyfaill a chydweithiwr Brynle Williams yn arfer, lawer iawn o flynyddoedd yn ôl, codi yn y Siambr hon pa mor bryderus yr oedd am brinder bwyd yn y dyfodol. Rwy'n pryderu braidd y gallech fod yn mynd ar drywydd peryglus gan y sylwadau yn y datganiad ysgrifenedig eich bod yn cefnogi'r syniad o 'ffermwyr yn mynd ati i reoli o leiaf 10% o'u tir i gynnal a gwella cynefinoedd lled-naturiola chreu nodweddion cynefinoedd newydd'. Felly, da o beth fyddai cael gwell esboniad ar hynny. Ffermwyr i fod â'r gallu i ddynodi 10 y cant o'u tir fferm o ansawdd uchel sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer cig eidion a llaeth i fod yn nodweddion cynefin newydd - sut ydych chi'n mynd i weithredu hynny ac yn dal i fod yn dweud ein bod ni'n cefnogi ein ffermwyr i'r nfed radd wrth eu helpu i gynhyrchu cymaint o gynnyrch Cymreig o ansawdd da â phosib? Yn 2021, rhyddhaodd NFU Cymru ei strategaeth 'Tyfu Gyda'n Gilydd', ac mae honno'n amlinellu cynllun ar gyfer cynyddu coed mewn ffordd gynaliadwy yng Nghymru, gan integreiddio coed mewn systemau ffermio presennol, yn hytrach na disodli'r systemau hynny. Mae NFU Cymru wedi mynnu mai plannu coed mewn modd sensitif fydd yr allwedd i alluogi amaethyddiaeth yng Nghymru i gyrraedd targedau carbon Llywodraeth Cymru gan amddiffyn y manteision economaidd, amgylcheddol, cymdeithasol a diwylliannol ehangach sy'n cael eu darparu gan ffermio yng Nghymru.