English: Peter Fox spoke very powerfully on this need for local food plans, and I welcome that idea very warmly. Peredur Owen Griffiths and Jenny Rathbone highlighted this problem of people not being able to afford the fuel to cook their food, and the importance of changing our relationship with food. It's difficult to believe, isn't it, that, with the UK being one of the most wealthy nations in the world, many people have difficulty in affording food, and their health suffers as a result of that. I'm the granddaughter of a miner, and they were on strike in 1926, and I've heard the stories about the hardship and food shortages at that time from my grandmother. It's difficult to believe that, almost a century later - many people mentioned this - we are talking about a level of need that requires that community collaboration that kept the families of workers from starvation in the 1920s and 1930s. I volunteer with my local foodbank, The Pantry, in Pontardawe, and the way the community comes together to try and ensure that people have enough to eat is inspiring. We're not criticising foodbanks in any way whatsoever, but in reality their existence in this day and age is repulsive. Our motion talks about the right to food, and Huw Irranca-Davies spoke powerfully about this, and the importance of the fact that it is a right and how governments and political leaders have failed in their duty to support that right. Since devolution, Wales has often taken pride in the bold steps that it has taken in terms of rights, such as children's rights, which we heard mentioned in this Chamber yesterday. One of the United Nations' global sustainable development goals is to eradicate famine by 2030, an aim that is acknowledged by this Government in its supplementary report to the UK's voluntary national review of progress towards the sustainable development goals and the statement that we in Wales are doing things differently is lauded in that report. The foreword, in the name of Mark Drakeford and Jane Hutt, notes that the UN's sustainable development goals set out an ambitious agenda for transforming the world for people, the planet and prosperity. 'We share this ambition in Wales and we are committed to making our contribution to the goals', states our First Minister and our Minister for Social Justice and equalities. Bearing in mind that commitment, the Welsh Government needs to ensure that the right to food is an integral part of policies across Government that tackle poverty and economic deprivation. I want to remind you once again why this is so crucial, by repeating what we note in our motion, namely that a quarter of the people of Wales are living in poverty and the use of foodbanks is increasing, and food insecurity is having a detrimental impact on the health and well-being of our people. And yes, food insecurity is a matter of public health protection. We've heard from Peredur Owen Griffiths how this can have a detrimental impact on the health of older people, and that those who experience food insecurity are more likely to keep food for longer and eat food where it's gone beyond the date where it's safe to eat. This, along with going without food or eating an unbalanced diet, can, of course, emerge from poverty and puts people at risk of malnutrition, food poisoning and ill health. How many times over the past few months have we heard references in this Chamber to the perfect storm of diminishing income and increasing living costs, to the tsunami of need that is gradually emerging and is about to hit too many of our households? The link between food prices increasing as people's income declines is clear for all to see, and the way in which food is part of this worrying equation is central to our debate this afternoon. It is known that nutrition in diet reduces as these factors emerge, and as that happens, the likelihood of ill health increases, as well as the negative impact on existing medical conditions, as Peredur mentioned. In conclusion, therefore, I urge you to support our demands on the UK Government and the Welsh Government to commit to deliver their most fundamental duty: to feed their people and to put tackling poverty at the top of every agenda. One can't deny that there is something very wrong with our society. We must ensure that there is no barrier to people enjoying the most fundamental of their human rights - the right to food. Thank you.
Welsh: Roedd Peter Fox yn sôn yn rymus iawn am gael cynlluniau bwyd lleol. Rwy'n croesawu'r syniad yna yn fawr iawn. Fe soniodd Peredur Owen Griffiths a Jenny Rathbone am, ac fe wnaethon nhw dynnu sylw at, y broblem yma o bobl yn methu fforddio tanwydd, wrth gwrs, i goginio eu bwyd, a phwysigrwydd newid ein perthynas â bwyd. Mae'n anodd credu, onid yw e, â'r Deyrnas Gyfunol yn un o wledydd cyfoethocaf y byd - y byd - fod llawer o bobl yn cael hi'n anodd fforddio bwyd, ac mae eu hiechyd wedyn yn dioddef. Dwi'n wyres i löwr, ac roedden nhw ar streic ym 1926, a dwi wedi clywed am yr hanesion, am y caledu a'r prinder bwyd bryd hynny gan fy mam-gu. Mae'n anodd credu ein bod ni - ac mae llawer wedi sôn am hyn - bron ganrif yn ddiweddarach yn sôn am lefel o angen sydd wedi gweld atgyfodi'r angen am y cydweithredu cymunedol yna a gadwodd teuluoedd ein gweithwyr rhag llwgu yn y 1920au a'r 1930au. Rwy'n gwirfoddoli gyda fy manc bwyd lleol i, Y Pantri ym Mhontardawe. Mae'r modd y mae'r gymuned yn dod at ei gilydd i geisio sicrhau bod gan bobl ddigon i'w fwyta yn ysbrydoledig. Dydyn ni ddim yn taflu unrhyw fath o sen ar y banciau bwyd, ond mewn gwirionedd mae eu bodolaeth nhw yn yr oes sydd ohoni yn gwbl droëdig. Mae ein cynnig ni yn sôn am yr hawl i fwyd, ac fe soniodd Huw Irranca-Davies yn rymus am hyn, a phwysigrwydd y ffaith taw hawl yw e, a sut mae llywodraethau ac arweinwyr gwleidyddol wedi methu yn eu dyletswydd i gynnal yr hawl yma. Ers datganoli mae Cymru yn aml wedi ymfalchïo yn y camau blaengar y mae wedi'u cymryd ym meysydd hawliau, fel hawliau plant, er enghraifft, y clywsom ni sôn amdano yn y Siambr yma ddoe. Un o nodau datblygu cynaliadwy byd-eang y Cenhedloedd Unedig yw dileu newyn erbyn 2030, nod sy'n cael ei gydnabod gan y Llywodraeth yma yn ei hadroddiad atodol i adolygiad cenedlaethol gwirfoddol y Deyrnas Gyfunol o gynnydd tuag at y nodau hyn, ac mae'r datganiad ein bod ni yng Nghymru yn gwneud pethau yn wahanol yn cael ei frolio yn yr adroddiad hwnnw. Mae'r rhagymadrodd, yn enw Mark Drakeford a Jane Hutt, yn nodi bod nodau datblygu cynaliadwy'r Cenhedloedd Unedig yn gosod agenda uchelgeisiol er mwyn trawsnewid y byd i'r bobl ac i'r blaned er mwyn iddynt ffynnu. 'Rydym ni'n rhannu'r uchelgais hon yng Nghymru, ac rydym wedi ymroi i gyfrannu at y nodau', medd ein Prif Weinidog a'n Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a chydraddoldeb. O gofio'r ymrwymiad hwnnw, felly, mae angen i Lywodraeth Cymru sicrhau bod yr hawl i fwyd yn rhan elfennol o'r polisïau ar draws y Llywodraeth sy'n mynd i'r afael â thlodi ac anfantais economaidd. Rwyf am eich atgoffa chi unwaith eto pam mae hyn mor allweddol, drwy ailadrodd yr hyn yr ydym yn nodi yn ein cynnig, sef bod chwarter pobl Cymru mewn tlodi a'r defnydd o fanciau bwyd yn cynyddu, a bod ansicrwydd bwyd yn cael effaith andwyol ar iechyd a lles ein pobl. Ac ydy, mae ansicrwydd bwyd yn fater o ddiogelu iechyd cyhoeddus. Rydym ni wedi clywed gan Peredur Owen Griffiths sut y gall ansicrwydd bwyd gael effaith ddifrifol ar iechyd pobl hŷn, bod y rhai sy'n profi ansicrwydd bwyd yn fwy tebygol o gadw bwyd yn hirach a bwyta bwyd y tu hwnt i'r dyddiad mae'n ddiogel i'w fwyta. Mae hyn, ynghyd â mynd heb fwyd neu fwyta deiet anghytbwys, yn gallu deillio, wrth gwrs, o dlodi, ac mae'n rhoi pobl mewn perygl o ddiffyg maeth, gwenwyn bwyd, afiechyd. Sawl tro dros y misoedd diwethaf rŷm ni wedi clywed cyfeiriadau yn y Siambr hon at y storm berffaith o incwm yn gostwng a chostau byw yn cynyddu, o tswnami o angen sydd yn raddol godi ac ar fin taro gormod o'n haelwydydd? Mae'r cysylltiad rhwng prisiau bwyd yn codi wrth i incwm pobl ostwng yn gwbl amlwg, ac mae'r modd y mae bwyd yn rhan o'r hafaliad pryderus yma yn ganolog i'n dadl ni y prynhawn yma. Mae'n hysbys bod maeth mewn deiet yn gostwng wrth i'r ffactorau yma ddod ynghyd, ac wrth i hynny ddigwydd, mae'r tebygolrwydd o afiechyd a salwch yn cynyddu, ynghyd ag effaith negyddol, wrth gwrs, ar gyflyrau iechyd sydd eisoes yn bodoli, fel dywedodd Peredur. Wrth gloi, felly, fe erfyniaf arnoch i gefnogi ein galwad ar Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol a Llywodraeth Cymru i ymrwymo i gyflawni eu dyletswydd fwyaf gwaelodol: bwydo eu pobl a rhoi taclo tlodi ar ben pob agenda. Does dim modd gwadu bod rhywbeth mawr o'i le ar ein cymdeithas. Rhaid sicrhau nad oes yna rwystr i bobl fwynhau y mwyaf sylfaenol o'u hawliau dynol - yr hawl i fwyd. Diolch.