English: I'll start again. I'd only just started. The pursuit of the goal of a more equal Wales is about realising the potential of all our people and enabling them to participate in civil society on equal terms. We know that this is a route to more cohesive communities and a more prosperous society. It also ensures the vibrancy of our culture and heritage, which is enriched by participation and engagement and which should be a celebration of our diversity. But the way in which we identify and promote our heritage also has an impact on our well-being as a society. On the one hand, it can exclude people from our national story, but on the other, it can also be a positive force that helps shape the Wales that we want. It has the potential to foster that engagement and participation, which is the foundation of cohesive communities and a prosperous economy. Heritage is an important aspect of how people identify with where they are. It helps to provide a sense of place and of belonging. We want everyone to feel that part of their heritage story is here in Wales. That means we have to be open to telling new stories and finding new figures to celebrate. But we also need to take a critical look at what we have already identified as heritage, and be open to interpreting it afresh. This is particularly important where there are reminders of historical injustices. We have a responsibility for setting the historical narrative, and encouraging an honest and informed relationship with our history. Only by doing this can we foster the creative engagement that sustains our heritage and contributes to the vibrancy of civil society. The audit of commemoration, led by Gaynor Legall, was an important first step in a process of taking an honest look at what we have inherited, and of recognising the need to have a balanced account of the past. The audit was always intended to be a first step, and I am glad to say that we are taking further steps along the way to that balanced and authentic account of the past that is so important if we are to achieve a heritage that is genuinely shared. The principal response to the Legall audit will be the development of clear Welsh Government policy and guidance to support local authorities and public bodies in dealing with acts of public commemoration. We have already responded to the former Senedd Culture, Welsh Language and Communications Committee report, 'Set in Stone? A report on who gets remembered in public spaces', which made similar calls for clear guidance that will present a route-map for decision making relating to both historical and future acts of commemoration. This guidance will draw on good practice from elsewhere to identify the types of positive interventions that may be available. For example, is there a need to accompany existing memorials with a further narrative, explaining the wider context, or a need to consider more radical options that might involve the relocation of a memorial? What criteria should be considered when making such decisions, and how can genuine engagement with communities be achieved? Decisions such as that taken by Carmarthenshire County Council to provide interpretation alongside the Picton monument, or by Cardiff Council to remove the statue of Picton from City Hall, remind us how difficult this can be and highlight the need for guidance. Also, of course, recognition of how few memorials there are to black, Asian or minority ethnic people, or even notable women, is a starting point for a dialogue about who we commemorate in future. The development of the guidance will itself reflect a commitment to inclusion. At its centre will be a series of facilitated workshops involving key stakeholders. Officials in Cadw have already begun the background research that will inform the guidance, and the intention is to hold the workshops early this year. The guidance will be drafted during the spring, and there will then be a full public consultation. Meanwhile, we have already taken some actions. We have published a revised edition of the Legall audit, making minor amendments in response to feedback and new information that has emerged since it was first published a year ago, and this is available on the Welsh Government website. For memorials that have legal protection, such as listed structures, Cadw has revised all the descriptions that cross-reference to figures identified in the audit of commemoration. These new list descriptions are now publicly available through Cadw's online map-based Cof Cymru. Cadw is also working to make use of its website to publish a rich and diverse narrative about the history of Wales. A first phase has included reviewing existing content and gathering it together to share on the website. The second phase involves commissioning external multimedia content, including video and audio. This content will be hosted on a newly developed dedicated area of the Cadw website. This will become a fully accessible space where many aspects of the diversity of our heritage can be celebrated and shared. These actions contribute to one of the goals of the emerging race equality action plan, which calls on us to work with public bodies to fully recognise their responsibility for setting the historical narrative, promoting and delivering a balanced, authentic and decolonised account of the past. These actions address some important priorities: having information that is balanced, raising awareness, sharing knowledge and understanding, and having in place a framework that supports collective decision making for acts of commemoration. I believe that, together, they are a fitting response to the issues raised in the Legall audit and important next steps on our journey to an anti-racist Wales. Diolch yn fawr.
Welsh: Byddaf i'n dechrau eto. Newydd ddechrau oeddwn i. Mae ceisio cyflawni'r nod o Gymru fwy cyfartal yn ymwneud â gwireddu potensial ein holl bobl a'u galluogi i gymryd rhan mewn cymdeithas sifil ar delerau cyfartal. Rydym yn gwybod bod hwn yn llwybr at gymunedau mwy cydlynus a chymdeithas fwy llewyrchus. Mae hefyd yn sicrhau bywiogrwydd ein diwylliant a'n treftadaeth, sy'n cael eu cyfoethogi gan gyfranogiad ac ymgysylltiad ac a ddylai fod yn ddathliad o'n hamrywiaeth. Ond mae'r ffordd yr ydym yn adnabod ac yn hyrwyddo ein treftadaeth hefyd yn cael effaith ar ein lles fel cymdeithas. Ar y naill law, gall eithrio pobl o'n stori genedlaethol, ond ar y llaw arall, gall hefyd fod yn rym cadarnhaol sy'n helpu i lunio'r Gymru yr ydym yn ei dymuno. Mae ganddi'r potensial i feithrin yr ymgysylltiad a'r cyfranogiad hwnnw, sef sylfaen cymunedau cydlynus ac economi ffyniannus. Mae treftadaeth yn agwedd bwysig ar sut y mae pobl yn uniaethu â ble maen nhw. Mae'n helpu i roi ymdeimlad o le ac o berthyn. Rydym yn awyddus i bawb deimlo bod rhan o'u stori dreftadaeth yma yng Nghymru. Mae hynny'n golygu bod yn rhaid i ni fod yn agored i adrodd straeon newydd a dod o hyd i ffigyrau newydd i'w dathlu. Ond mae angen i ni edrych yn feirniadol hefyd ar yr hyn yr ydym ni eisoes wedi ei nodi fel treftadaeth, a bod yn agored i'w dehongli o'r newydd. Mae hyn yn arbennig o bwysig lle ceir pethau sy'n atgoffa o anghyfiawnderau hanesyddol. Mae gennym ni gyfrifoldeb i osod y naratif hanesyddol, ac annog perthynas onest a gwybodus â'n hanes. Dim ond drwy wneud hyn y gallwn ni feithrin yr ymgysylltiad creadigol sy'n cynnal ein treftadaeth ac sy'n cyfrannu at fywiogrwydd cymdeithas sifil. Roedd yr archwiliad o goffáu, dan arweiniad Gaynor Legall, yn gam cyntaf pwysig mewn proses o edrych yn onest ar yr hyn yr ydym wedi ei etifeddu, ac o gydnabod yr angen i fod â chofnod di-duedd o'r gorffennol. Bwriad yr archwiliad bob amser oedd bod yn gam cyntaf, ac rwyf yn falch o ddweud ein bod yn cymryd camau pellach ar hyd y ffordd tuag at y cofnod di-duedd a dilys hwnnw o'r gorffennol sydd mor bwysig os ydym am sicrhau treftadaeth sy'n cael ei rhannu'n wirioneddol. Y prif ymateb i archwiliad Legall fydd datblygu polisi a chanllawiau clir gan Lywodraeth Cymru i gefnogi awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus wrth fynd i'r afael â gweithredoedd coffáu cyhoeddus. Rydym eisoes wedi ymateb i adroddiad yr hen Bwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu y Senedd, 'Ar Gof a Chadw? Adroddiad ar bwy sy'n cael eu coffáu mewn mannau cyhoeddus', a wnaeth alwadau tebyg am ganllawiau clir a fydd yn cyflwyno map llwybr ar gyfer gwneud penderfyniadau sy'n ymwneud â gweithredoedd coffa hanesyddol ac yn y dyfodol. Bydd y canllawiau hyn yn defnyddio arferion da o fannau eraill i nodi'r mathau o ymyriadau cadarnhaol a allai fod ar gael. Er enghraifft, a oes angen i gofebion presennol gael naratif pellach, sy'n esbonio'r cyd-destun ehangach, neu a oes angen ystyried opsiynau mwy radical a allai gynnwys adleoli cofeb? Pa feini prawf y dylid eu hystyried wrth wneud penderfyniadau o'r fath, a sut y gellir ymgysylltu yn wirioneddol â chymunedau? Mae penderfyniadau fel yr hyn a wnaed gan Gyngor Sir Caerfyrddin i ddarparu dehongliad ochr yn ochr â heneb Picton, neu gan Gyngor Caerdydd i dynnu cerflun Picton o Neuadd y Ddinas, yn ein hatgoffa o ba mor anodd y gall hyn fod ac amlygu'r angen am arweiniad. Hefyd, wrth gwrs, mae cydnabod cyn lleied o gofebion sydd i bobl dduon, Asiaidd neu leiafrifoedd ethnig, neu fenywod nodedig hyd yn oed, yn fan cychwyn ar gyfer deialog ynghylch pwy yr ydym yn ei goffáu yn y dyfodol. Bydd datblygiad y canllawiau ei hun yn adlewyrchu ymrwymiad i gynhwysiant. Bydd cyfres o weithdai wedi eu hwyluso sy'n cynnwys rhanddeiliaid allweddol yn ganolbwynt iddo. Mae swyddogion Cadw wedi dechrau'r ymchwil gefndirol a fydd yn llywio'r canllawiau eisoes, a'r bwriad yw cynnal y gweithdai yn gynnar eleni. Caiff y canllawiau eu drafftio yn ystod y gwanwyn, ac yna bydd ymgynghoriad cyhoeddus llawn. Yn y cyfamser, rydym ni eisoes wedi cymryd rhai camau. Rydym ni wedi cyhoeddi argraffiad diwygiedig o archwiliad Legall, gan wneud mân ddiwygiadau mewn ymateb i adborth a gwybodaeth newydd sydd wedi dod i'r amlwg ers ei gyhoeddi gyntaf flwyddyn yn ôl, ac mae hwn ar gael ar wefan Llywodraeth Cymru. Ar gyfer cofebion sydd â gwarchodaeth gyfreithiol, fel strwythurau rhestredig, mae Cadw wedi diwygio'r holl ddisgrifiadau sy'n croesgyfeirio i ffigyrau a nodwyd yn yr archwiliad o goffáu. Mae'r disgrifiadau rhestr newydd hyn ar gael i'r cyhoedd bellach drwy fapiau Cof Cymru ar-lein Cadw. Mae Cadw hefyd yn gweithio i ddefnyddio ei wefan i gyhoeddi naratif cyfoethog ac amrywiol am hanes Cymru. Mae cam cyntaf wedi cynnwys adolygu cynnwys presennol a'i gasglu gyda'i gilydd i'w rannu ar y wefan. Mae'r ail gam yn cynnwys comisiynu cynnwys amlgyfrwng allanol, gan gynnwys fideo a sain. Bydd y cynnwys hwn yn cael ei gynnal ar ardal bwrpasol sydd newydd ei datblygu ar wefan Cadw. Bydd hwn yn fan sydd ar gael i bawb yn y pen draw lle gellir dathlu a rhannu llawer o agweddau ar amrywiaeth ein treftadaeth. Mae'r camau hyn yn cyfrannu at un o nodau'r cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol sy'n cael ei ddatblygu, sy'n galw arnom i weithio gyda chyrff cyhoeddus i gydnabod yn llawn eu cyfrifoldeb am bennu'r naratif hanesyddol, hyrwyddo a chyflwyno cofnod di-duedd, dilys, heb fod yn drefedigaethol o'r gorffennol. Mae'r camau hyn yn mynd i'r afael â rhai blaenoriaethau pwysig: cael gwybodaeth sy'n ddi-duedd, codi ymwybyddiaeth, rhannu gwybodaeth a dealltwriaeth, a sefydlu fframwaith sy'n cefnogi'r gwaith o wneud penderfyniadau ar y cyd ar gyfer gweithredoedd coffáu. Rwyf i'n credu eu bod, gyda'i gilydd, yn ymateb addas i'r materion a gafodd eu codi yn archwiliad Legall a'r camau nesaf pwysig ar ein taith tuag at Gymru wrth-hiliol. Diolch yn fawr.