English: I'm very conscious that I'm responding to this statement today as a white person with all the privilege associated with being born white. Though I can empathise with underrepresented groups in Wales as an ally, I cannot fully understand how much pain our complacency as a society has created by not beginning to address this issue until the brutal killing of George Floyd prompted the Black Lives Matter movement and forced us to face some uncomfortable truths about history, heritage and commemoration in Wales, as well as our responsibility, both personally and as a Senedd, to not just be antiracist, but to play our part in creating an equal Wales and call out racism. This isn't about erasing history, it is about placing statues such as these in their historical context and using them to prompt difficult conversations so that we can achieve that change. Let us not underestimate how much of a challenge this will be, and be clear that warm words aren't enough to tackle the deep-rooted inequality and racism that remain in Wales today. And let us not think either that turning this audit into actions will be easy. As referenced by the Deputy Minister in her statement, this has been evident in the racist responses we have unfortunately seen to some actions already taken in relation to Thomas Picton by Carmarthenshire County Council, Cardiff city council and National Museum Wales. To others that are yet to begin on this journey, I'm sure the fact that work will now begin on developing guidance will be welcome, but I would be grateful, Deputy Minister, if you could please expand further on this process and when you expect this process to be completed. Further, will funding also be provided to support local authorities and public bodies in undertaking this important work in addition to the guidance? Also, you referenced that there will be full public consultation. Do you know yet what form this will take and who will lead on this work? Further, I would be grateful if the Deputy Minister could also address what consideration has been given by the Welsh Government on how best to ease and support tensions within communities where these commemorations remain while guidance is being developed? You also referenced in your statement and in your previous response that the guidance will also consider future acts of commemoration and how best to ensure that there are more visible role models that are representative of Wales's diversity. Certainly, the unveiling of the Betty Campbell statue in Cardiff has shown the power of such commemorations. I'm sure we all loved seeing the photographs of schoolchildren surrounding that statue and being inspired by it. What plans, therefore, does the Welsh Government have to support the commissioning of further public commemorations that reflect Wales's diversity and allow future generations to see themselves positively represented in public art, culture and history in Wales? Righting the wrongs of the past is not easy, as it forces us to face some difficult and uncomfortable truths, but we can no longer shy away from these issues, and I'm glad to see today some progress on this audit. But we cannot become complacent, and I look forward to receiving further updates in the future as this work progresses.
Welsh: Rwy'n ymwybodol iawn fy mod i'n ymateb i'r datganiad hwn heddiw fel person gwyn gyda'r holl fraint sy'n gysylltiedig â chael fy ngeni'n wyn. Er fy mod i'n gallu teimlo empathi â grwpiau heb gynrychiolaeth ddigonol yng Nghymru fel cynghreiriad, nid wyf i'n gallu deall yn iawn faint o boen y mae ein hunanfodlonrwydd ni fel cymdeithas wedi ei greu drwy beidio â dechrau mynd i'r afael â'r mater hwn cyn i George Floyd gael ei ladd yn annynol gan ysgogi'r mudiad Black Lives Matter a'n gorfodi i wynebu gwirioneddau anghyfforddus am hanes, treftadaeth a choffadwriaeth yng Nghymru, yn ogystal â'n cyfrifoldeb ni, yn bersonol ac fel Senedd, nid yn unig i fod yn wrth-hiliol, ond i chwarae ein rhan mewn creu Cymru gyfartal ac adnabod hiliaeth. Nid yw hyn yn ymwneud â dileu hanes, mae'n ymwneud â gosod cerfluniau fel y rhain yn eu cyd-destun hanesyddol a'u defnyddio i ysgogi sgyrsiau anodd er mwyn i ni allu cyflawni'r newid hwnnw. Gadewch i ni beidio â thanbrisio faint o her y bydd hyn, a bod yn glir nad yw geiriau cynnes yn ddigon i fynd i'r afael â'r anghydraddoldeb a'r hiliaeth ddofn sy'n parhau yng Nghymru heddiw. A gadewch i ni beidio â meddwl ychwaith y bydd troi'r archwiliad hwn yn gamau gweithredu yn hawdd. Fel y cyfeiriodd y Dirprwy Weinidog yn ei datganiad, mae hyn wedi bod yn amlwg yn yr ymatebion hiliol yr ydym ni wedi eu gweld yn anffodus i rai camau sydd wedi eu cymryd eisoes mewn cysylltiad â Thomas Picton gan Gyngor Sir Caerfyrddin, cyngor dinas Caerdydd ac Amgueddfa Genedlaethol Cymru. I eraill nad ydyn nhw wedi dechrau ar y daith hon eto, rwy'n siŵr y bydd croeso i'r ffaith y bydd gwaith yn dechrau bellach ar ddatblygu canllawiau, ond byddwn i'n ddiolchgar, Dirprwy Weinidog, pe gallech chi ymhelaethu ymhellach ar y broses hon a phryd yr ydych yn disgwyl i'r broses hon gael ei chwblhau. At hynny, a fydd cyllid yn cael ei ddarparu hefyd i gefnogi awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus i ymgymryd â'r gwaith pwysig hwn yn ogystal â'r canllawiau? Hefyd, fe wnaethoch chi gyfeirio at y ffaith y bydd ymgynghoriad cyhoeddus llawn. Ydych chi'n gwybod eto ar ba ffurf y bydd hwn a phwy fydd yn arwain y gwaith hwn? At hynny, byddwn i'n ddiolchgar pe gallai'r Dirprwy Weinidog fynd i'r afael hefyd â pha ystyriaeth y mae Llywodraeth Cymru wedi ei rhoi i'r ffordd orau o leddfu a chefnogi tensiynau mewn cymunedau lle mae'r coffadwriaethau hyn yn parhau tra bod y canllawiau'n cael eu datblygu? Fe wnaethoch chi gyfeirio hefyd yn eich datganiad ac yn eich ymateb blaenorol y bydd y canllawiau hefyd yn ystyried coffadwriaethau yn y dyfodol a'r ffordd orau o sicrhau bod esiamplau da mwy gweladwy sy'n cynrychioli amrywiaeth Cymru. Yn sicr, mae dadorchuddio cerflun Betty Campbell yng Nghaerdydd wedi dangos grym coffadwriaethau o'r fath. Rwy'n siŵr yr oeddem ni i gyd wrth ein bodd yn gweld y lluniau o blant ysgol o amgylch y cerflun hwnnw ac yn cael eu hysbrydoli ganddo. Pa gynlluniau, felly, sydd gan Lywodraeth Cymru i gefnogi'r gwaith o gomisiynu rhagor o goffadwriaethau cyhoeddus sy'n adlewyrchu amrywiaeth Cymru ac yn caniatáu i genedlaethau'r dyfodol weld eu hunain yn cael eu cynrychioli'n gadarnhaol mewn celf gyhoeddus, diwylliant a hanes yng Nghymru? Nid yw'n hawdd unioni camweddau'r gorffennol, gan ei fod yn ein gorfodi i wynebu gwirioneddau anodd ac anghyfforddus, ond ni allwn osgoi'r materion hyn mwyach, ac rwy'n falch o weld heddiw rywfaint o gynnydd ar yr archwiliad hwn. Ond ni allwn fod yn hunanfodlon, ac edrychaf ymlaen at gael diweddariadau pellach yn y dyfodol wrth i'r gwaith hwn fynd rhagddo.