English: I thank the Conservatives for bringing this motion today for us to have an opportunity to debate and discuss this very important matter. When we mark the centenary of the battles of the Somme, Mametz Wood and the battle of Jutland, we are remembering the loss of the lives of thousands of men. It is easy to forget, given the sheer numbers involved, that each number in the count of the dead represents an individual who left behind his family, his community, to fight and die in unimaginable circumstances. For those who fought in the first world war, and those who have fought in every war since, we entered into a covenant with them that society would provide the support they need if and when they return. That means ensuring that there is adequate mental health care available and that there is support for them to find housing and employment. It means ensuring that their families and children are supported, that those who have been injured - and particularly those who have suffered life-changing injuries - receive the highest possible standard of healthcare. Our remembrance should also include Wales's proud legacy of striving for conflict resolution and seeking alternatives to war. Figures like Lord Llandinam, Liberal Member of Parliament and, later, Member of the House of Lords, whose writing on the use of force and international law and order was foundational to the United Nations charter. He was key in the establishment of Cardiff's Temple of Peace and Health, which he wanted to be a memorial to those gallant men from all nations who gave their lives in the war that was to end all wars. We should keep that Welsh tradition in mind as we mark the centenaries this year. It has even more resonance and importance when we consider the nature of modern war. We are having this debate today in the shadow of the publication of the Chilcot report last week. One of the key findings of that report was that the armed forces were sent into Iraq without proper planning and without necessary equipment being made available to them. Many within the armed forces and the families of those who died see this, rightly, as a betrayal. The report also found that all avenues had not been exhausted in the pursuit of avoiding war in the first place. The nature of war has changed, of course, since the first world war. The UN have claimed that modern armed conflict kills and maims more children than it does soldiers. While the exact statistics are disputed, it is roughly the case that civilian fatalities in wartime climbed from 5 per cent at the turn of the twentieth century to 15 per cent during world war one, to 65 per cent by the end of the second world war, and to more than 90 per cent in wars of the 1990s. When we choose to fight, we choose to engage in war that will hurt those who are not involved, and we displace many, many more. Remembrance, of course, should not be a celebration but, rather, a meditation on those who have lost their lives and on how we can work to prevent conflict and the loss of life in the future. For those who return from conflict, the very least society should do is to ensure that they are properly cared for. Diolch yn fawr iawn.
Welsh: Diolch i'r Ceidwadwyr am gyflwyno'r cynnig hwn heddiw i ni gael cyfle i ddadlau a thrafod y mater pwysig hwn. Pan fyddwn yn nodi canmlwyddiant brwydrau'r Somme, Coed Mametz a Jutland, cofiwn sut y collodd miloedd o ddynion eu bywydau. Mae'n hawdd anghofio, o ystyried y niferoedd enfawr, fod pob rhif yn y cyfrif o'r meirw yn unigolyn a adawodd ei deulu a'i gymuned ar ôl i fynd i ymladd a marw mewn amgylchiadau annirnadwy. I'r rhai a fu'n ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, a'r rhai sydd wedi ymladd ym mhob rhyfel ers hynny, rydym wedi cyfamodi â hwy y byddai cymdeithas yn darparu'r cymorth sydd ei angen arnynt os a phan fyddant yn dychwelyd. Mae hynny'n golygu sicrhau bod gofal iechyd meddwl digonol ar gael a bod cymorth iddynt allu dod o hyd i dai a chyflogaeth. Mae'n golygu sicrhau bod eu teuluoedd a'u plant yn cael eu cefnogi, fod y rhai sydd wedi cael eu hanafu - yn enwedig y rhai sydd wedi dioddef anafiadau sy'n newid eu bywydau - yn cael gofal iechyd o'r safon uchaf sy'n bosibl. Hefyd, dylai ein cofio gynnwys etifeddiaeth falch Cymru o ymdrechu i ddatrys gwrthdaro a cheisio dewisiadau eraill yn lle rhyfel. Ffigurau fel yr Arglwydd Llandinam, Aelod Seneddol Rhyddfrydol ac yn ddiweddarach, Aelod o Dŷ'r Arglwyddi, y mae ei waith ar y defnydd o rym a chyfraith a threfn ryngwladol yn sylfaen i siarter y Cenhedloedd Unedig. Roedd yn allweddol yn y gwaith o sefydlu Teml Heddwch ac Iechyd Caerdydd y dymunai iddi fod yn gofeb i'r dynion dewr o bob cenedl a roddodd eu bywydau yn y rhyfel a oedd i fod i roi terfyn ar bob rhyfel. Dylem gadw'r traddodiad Cymreig hwnnw mewn cof wrth i ni nodi digwyddiadau'r canmlwyddiant eleni. Mae'n fwy perthnasol ac yn bwysicach fyth pan ystyriwn natur rhyfeloedd modern. Rydym yn cael y ddadl hon heddiw yn sgil cyhoeddi adroddiad Chilcot yr wythnos diwethaf. Un o ganfyddiadau allweddol yr adroddiad hwnnw oedd bod y lluoedd arfog wedi cael eu hanfon i Irac heb gynllunio priodol a heb i'r offer angenrheidiol fod ar gael iddynt. Mae nifer yn y lluoedd arfog a theuluoedd y rhai a fu farw yn gweld hyn fel brad, ac yn gywir felly. Canfu'r adroddiad hefyd nad oedd pob llwybr wedi cael ei ddihysbyddu i geisio osgoi rhyfel yn y lle cyntaf. Mae natur rhyfel wedi newid, wrth gwrs, ers y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae'r Cenhedloedd Unedig wedi honni bod gwrthdaro arfog modern yn lladd ac yn anafu mwy o blant na milwyr. Er bod dadlau ynghylch yr union ystadegau, mae'n wir fod marwolaethau sifil yn ystod rhyfeloedd wedi codi'n fras o 5 y cant ar droad yr ugeinfed ganrif i 15 y cant yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, i 65 y cant erbyn diwedd yr Ail Ryfel Byd, ac i fwy na 90 y cant mewn rhyfeloedd yn y 1990au. Pan fyddwn yn dewis ymladd, rydym yn dewis cymryd rhan mewn rhyfel a fydd yn brifo'r rhai nad ydynt yn rhan ohoni, ac rydym yn gwneud llawer iawn mwy yn ddigartref. Wrth gwrs, ni ddylai cofio fod yn ddathliad ond yn hytrach, yn fyfyrdod ar y rhai sydd wedi colli eu bywydau ac ar sut y gallwn weithio i atal gwrthdaro a cholli bywyd yn y dyfodol. I'r rhai sy'n dychwelyd o ryfeloedd, y peth lleiaf un y dylai'r gymdeithas ei wneud yw sicrhau eu bod yn cael gofal priodol. Diolch yn fawr iawn.