English: Thank you, Deputy Presiding Officer. As the motion highlights, Wales has the highest prevalence of diabetes in western Europe. It currently gobbles up 10 per cent of our NHS budget - that's £950 million of next year's health budget. This debate isn't about type 1 diabetes, a complex medical condition that normally hits young people in adolescence, the triggers for which are complex and not linked to diet. The rates of type 1 diabetes remain largely unchanged from year to year. Type 2 diabetes is another matter. This debate is about the veritable epidemic of type 2 diabetes: over 200,000 people already diagnosed, many more undiagnosed, and even those diagnosed predicted to rise to over 300,000 people by 2030, unless we do something about it. Wales has over 0.5 million people who are overweight or obese, who are at risk of developing type 2 diabetes. And let's face it, that problem can only have got worse as a result of the lockdown, as we've all eaten more than we should. But the most sobering fact is that one third of all the people who have died of COVID have also had diabetes. So, what can we do about this, and what can we do to prevent people getting diabetes in the first place? Wales is the only country in Britain not to have a national diabetes prevention programme. England has one, Scotland has one, but not Wales. And as the most obese nation in Europe, that seems to me careless, imprudent, and urgently needs to change, particularly when we have a cost-effective, award-winning, made-in-Wales solution on our doorstep. A brief intervention piloted in the Afan valley by a cluster of nine GP practices, in collaboration with nutritionists at Swansea Bay University Health Board and Cardiff and Vale University Health Board, has been run for over three years and has been trawled all over by Swansea University's Swansea Centre for Health Economics to make sure that the numbers stack up. It's cost effective because the patients are identified by their GP practice who are at risk of developing type 2 diabetes and they never need to go anywhere near a hospital in order to get this intervention, and, in the context of all the problems we're going to have with waiting lists for people who need hospital treatment, that's a very important fact. It's also very effective, because it's delivered by non-medical practice staff who've been specially trained by dieticians in nutrition skills, and that makes it easy to roll out across the country. It's cost effective because the brief intervention consists of exercise, dietary advice and information sheets, and costs a mere £44 per patient. If you compare that to the English intervention, run by specialist experts, that costs £240 to £290 per patient. It's also entirely cost effective because nearly two thirds of the people taking part in this programme did not go on to get diabetes. So, Swansea University has calculated that rolling out this programme nationally would save each health board over £6 million per year, and that's not counting the personal benefits to the patient of not getting diabetes and not running the risk of loss of sight, loss of limbs and early death. Little wonder, then, that the Afan valley brief intervention programme won the UK-wide Quality In Care diabetes award last year. This really is prudent healthcare in action. What is stopping us rolling it out? It has the multidisciplinary approach to a chronic disease where, unfortunately, we're top of the league tables for the whole of Europe. How can we afford not to be doing this? I hope therefore to hear that this is a very high priority for the Minister, given the very high numbers of people who are at risk of type 2 diabetes, and the serious implications arising from this disease.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Fel y mae'r cynnig yn ei nodi, Cymru sydd â'r nifer uchaf o bobl yn dioddef o ddiabetes yng ngorllewin Ewrop. Ar hyn o bryd, mae'n llowcio 10 y cant o gyllideb ein GIG - mae hynny'n £950 miliwn o gyllideb iechyd y flwyddyn nesaf. Nid yw'r ddadl hon yn ymwneud â diabetes math 1, cyflwr meddygol cymhleth sydd fel arfer yn taro pobl ifanc yn eu glasoed, ac mae'r hyn sy'n ei achosi'n gymhleth a heb fod yn gysylltiedig â deiet. Mae cyfraddau diabetes math 1 yn aros yr un fath i raddau helaeth o flwyddyn i flwyddyn. Mae diabetes math 2 yn fater gwahanol. Mae'r ddadl hon yn ymwneud â'r epidemig go iawn o ddiabetes math 2: mae dros 200,000 o bobl eisoes wedi cael diagnosis ohono, a llawer mwy heb gael diagnosis, a rhagwelir y bydd hyd yn oed nifer y rheini sydd wedi cael diagnosis yn codi i dros 300,000 o bobl erbyn 2030, oni bai ein bod yn gwneud rhywbeth yn ei gylch. Mae gan Gymru dros 0.5 miliwn o bobl sydd dros bwysau neu'n ordew, ac sydd mewn perygl o ddatblygu diabetes math 2. A gadewch inni wynebu'r peth, ni all y broblem honno fod ond wedi gwaethygu o ganlyniad i'r cyfyngiadau symud, gan fod pob un ohonom wedi bod yn bwyta mwy nag y dylem. Ond y ffaith fwyaf sobreiddiol yw bod traean o'r holl bobl sydd wedi marw o COVID hefyd yn dioddef o ddiabetes. Felly, beth y gallwn ei wneud ynglŷn â hyn, a beth y gallwn ei wneud i atal pobl rhag cael diabetes yn y lle cyntaf? Cymru yw'r unig wlad ym Mhrydain heb raglen atal diabetes genedlaethol. Mae gan Loegr un, mae gan yr Alban un, ond nid Cymru. Ac fel y wlad fwyaf gordew yn Ewrop, ymddengys i mi fod hynny'n ddiofal, yn annoeth, ac mae angen i hynny newid ar frys, yn enwedig gan fod gennym ateb costeffeithiol, sydd wedi ennill sawl gwobr, a wnaed yng Nghymru ar garreg ein drws. Mae ymyrraeth fer a dreialwyd yng nghwm Afan gan glwstwr o naw practis meddyg teulu, mewn cydweithrediad â maethegwyr ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe a Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro, wedi bod ar waith ers mwy na thair blynedd ac wedi cael ei dadansoddi'n drylwyr gan Ganolfan Economeg Iechyd Abertawe ym Mhrifysgol Abertawe i sicrhau bod y ffigurau'n gwneud synnwyr. Mae'n gosteffeithiol am fod y practisau meddygon teulu yn nodi pa gleifion sydd mewn perygl o ddatblygu diabetes math 2, ac nid oes angen iddynt fynd yn agos at ysbyty er mwyn cael yr ymyrraeth hon, ac yng nghyd-destun yr holl broblemau y byddwn yn eu cael gyda rhestrau aros i bobl sydd angen triniaeth mewn ysbyty, mae honno'n ffaith bwysig iawn. Mae hefyd yn effeithiol iawn, gan ei bod yn cael ei darparu gan staff anfeddygol practisau sydd wedi'u hyfforddi'n arbennig gan ddeietegwyr mewn sgiliau maetheg, ac mae hynny'n ei gwneud yn hawdd i'w chyflwyno ledled y wlad. Mae'n gosteffeithiol am fod yr ymyrraeth fer yn cynnwys ymarfer corff, cyngor deietegol a thaflenni gwybodaeth, ac yn costio £44 y claf yn unig. Os cymharwch hynny ag ymyrraeth yn Lloegr, sy'n cael ei gyflawni gan arbenigwyr, mae honno'n costio rhwng £240 a £290 y claf. Mae hefyd yn gwbl gosteffeithiol am nad aeth bron i ddwy ran o dair o'r bobl a gymerodd ran yn y rhaglen hon ymlaen i gael diabetes yn ddiweddarach. Felly, mae Prifysgol Abertawe wedi cyfrifo y byddai cyflwyno'r rhaglen yn genedlaethol yn arbed dros £6 miliwn y flwyddyn i bob bwrdd iechyd, ac nid yw hynny'n cynnwys y buddion personol i'r claf yn sgil peidio â chael diabetes a pheidio â bod mewn perygl o golli eu golwg, colli eu coesau a marw'n gynamserol Nid oes fawr o ryfedd, felly, fod rhaglen ymyrraeth fer cwm Afan wedi ennill gwobr Ansawdd mewn Gofal diabetes y DU gyfan y llynedd. Mae hon yn enghraifft wirioneddol o ofal iechyd darbodus ar waith. Beth sy'n ein rhwystro rhag ei chyflwyno'n ehangach? Mae'n defnyddio'r dull amlddisgyblaethol o ymdrin â chlefyd cronig lle rydym ar frig y tablau cynghrair yn Ewrop gyfan yn anffodus. Sut y gallwn fforddio peidio â gwneud hyn? Rwy'n gobeithio clywed felly fod hon yn flaenoriaeth bwysig iawn i'r Gweinidog, o gofio'r niferoedd uchel iawn o bobl sydd mewn perygl o gael diabetes math 2, a'r goblygiadau difrifol sy'n deillio o'r clefyd.