English: Diabetes is one of the major health challenges facing our nation. As many as one sixth of the population of Wales are at high risk of developing the disease, which is blighting increasing numbers of people around the world. As the Welsh Government's own annual statement of progress points out, there is still a lot to do to address the wider lifestyle risks for diabetes and to tackle inequalities in access to diabetes services. The sad truth is that the population of Wales is becoming increasingly overweight or obese and, therefore, more susceptible to developing type 2 diabetes. As the 'Together for Health' report highlights, the most deprived in our society are one and a half times more likely to develop diabetes. Unfortunately, the majority of the general public are unaware of the risks of developing type two diabetes, and of the other health risks it brings. People are unaware that a person with diabetes is at more risk from a stroke or a heart attack than a non-diabetic. People are unaware that a person with diabetes is more likely to have a limb amputated than a non-diabetic. And people are also unaware that a person with diabetes is more likely to die prematurely. We have to educate the public about the risk that an unhealthy lifestyle could lead to them developing diabetes and the wider health implications that diabetes brings. Thankfully, the standards of diabetic care have improved massively in recent years, so it is now time that we start to focus on education. We have to educate the public of the risks associated with diabetes and educate them about how to properly manage the condition properly. Diabetes UK have launched a 'taking control' campaign, which aims to get everyone diagnosed with diabetes to attend a diabetes education course, which will teach them how to take control of their diabetes and live a full healthy life. The Welsh Government must ensure that everyone diagnosed with the condition in Wales can attend a course within a few months of being diagnosed. Investment in this area may save the NHS a lot of money in the long run by reducing the complications associated with the disease. However, I believe we must go a lot further. We have to ensure that every child in Wales is taught the importance of a healthy diet and the risks that come with being overweight or obese. As a former PE teacher, I endorse everything Angela Burns has said about the need to increase physical activity in the curriculum. I also believe that every child growing up should have a garden so that they develop emotionally and physically, and learn that play is important, because I think that social media has had a profound impact on children's activity. At Christmastime, we don't see as many children on bikes now as we used to see; they're more involved in the internet. So, it is a matter of national shame that nearly two thirds of Welsh adults and a third of Welsh children are overweight or obese. We have to ensure that we are better educated about the food that we eat. Part of the new national curriculum should focus on teaching our young how to eat healthy and how to live healthy. We have to teach our young children about the risks associated with an unhealthy diet, the risks of developing diabetes, the risks of dying early as a result of the complications of diabetes, and we have to teach our young people how they can avoid those risks and live long and productive lives, unblighted by type 2 diabetes. Diolch yn fawr.
Welsh: Mae diabetes yn un o'r prif heriau iechyd sy'n wynebu ein cenedl. Mae cymaint ag un rhan o chwech o boblogaeth Cymru yn wynebu risg uchel o ddatblygu'r clefyd, sy'n effeithio ar nifer gynyddol o bobl o gwmpas y byd. Fel y mae datganiad blynyddol o gynnydd Llywodraeth Cymru ei hun yn ei nodi, mae llawer i'w wneud i ymdrin â'r risgiau ffordd o fyw ehangach ar gyfer diabetes ac ymdrin ag anghydraddoldebau o ran y gallu i gael gafael ar wasanaethau diabetes. Y gwir trist yw bod mwy a mwy o boblogaeth Cymru dros bwysau neu'n ordew ac, felly, yn fwy tebygol o ddatblygu diabetes math 2. Fel y mae'r adroddiad 'Law yn Llaw at Iechyd' yn ei nodi, mae'r bobl fwyaf difreintiedig yn ein cymdeithas unwaith a hanner yn fwy tebygol o ddatblygu diabetes. Yn anffodus, nid yw'r rhan fwyaf o'r cyhoedd yn gyffredinol yn ymwybodol o'r risg o ddatblygu diabetes math dau, nac o'r risgiau iechyd eraill a ddaw yn ei sgil. Nid yw pobl yn gwybod bod rhywun sydd â diabetes mewn mwy o berygl o gael strôc neu drawiad ar y galon na rhywun nad os ganddo ddiabetes. Nid yw pobl yn gwybod bod rhywun sydd â diabetes yn fwy tebygol o orfod colli aelod o'r corff na rhywun nad oes ganddo ddiabetes. Ac nid yw pobl yn gwybod ychwaith bod rhywun sydd â diabetes yn fwy tebygol o farw cyn pryd. Mae'n rhaid inni addysgu'r cyhoedd am y risg y gallai ffordd o fyw afiach arwain at iddynt ddatblygu diabetes a'r goblygiadau iechyd ehangach y mae diabetes yn eu hachosi. Diolch byth, mae safonau gofal diabetig wedi gwella'n aruthrol dros y blynyddoedd diwethaf, felly mae'n bryd inni erbyn hyn ddechrau canolbwyntio ar addysg. Mae'n rhaid inni addysgu'r cyhoedd am y risgiau sy'n gysylltiedig â diabetes a'u haddysgu ynghylch sut i reoli'r cyflwr yn iawn. Mae Diabetes UK wedi lansio ymgyrch 'cymryd rheolaeth', sydd â'r nod o sicrhau bod pawb sydd wedi cael diagnosis o ddiabetes yn mynychu cwrs addysg diabetes, a fydd yn eu haddysgu am sut i reoli eu diabetes a byw bywyd iach llawn. Mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru sicrhau y gall pawb sydd wedi cael diagnosis o'r cyflwr yng Nghymru fynychu cwrs o fewn ychydig fisoedd ar ôl cael diagnosis. Gallai buddsoddiad yn y maes hwn arbed llawer o arian i'r GIG yn y tymor hir drwy leihau'r cymhlethdodau sy'n gysylltiedig â'r clefyd. Fodd bynnag, rwy'n credu bod yn rhaid i ni fynd yn llawer pellach. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod pob plentyn yng Nghymru yn cael ei addysgu am bwysigrwydd deiet iach a'r risgiau sy'n dod gyda bod dros bwysau neu'n ordew. Fel cyn athro addysg gorfforol, ategaf bopeth y mae Angela Burns wedi'i ddweud am yr angen i gynyddu gweithgarwch corfforol yn y cwricwlwm. Rwyf hefyd yn credu y dylai fod gardd gan bob plentyn wrth iddo dyfu i fyny er mwyn iddo ddatblygu yn emosiynol ac yn gorfforol, a dysgu bod chwarae'n bwysig, oherwydd rwy'n credu bod y cyfryngau cymdeithasol wedi cael effaith ddofn ar weithgarwch plant. Ar adeg y Nadolig, nid ydym yn gweld cynifer o blant ar feiciau nawr ag yr oeddem yn arfer eu gweld; maen nhw'n treulio mwy o amser ar y rhyngrwyd. Felly, mae'n fater o gywilydd cenedlaethol bod bron i ddwy ran o dair o oedolion Cymru a thraean o blant Cymru dros eu pwysau neu'n ordew. Mae'n rhaid i ni sicrhau ein bod yn cael ein haddysgu'n well am y bwyd yr ydym yn ei fwyta. Dylai rhan o'r cwricwlwm cenedlaethol newydd ganolbwyntio ar addysgu ein pobl ifanc am sut i fwyta'n iach a sut i fyw'n iach. Mae'n rhaid i ni addysgu ein plant ifanc am y risgiau sy'n gysylltiedig â deiet afiach, y risg o ddatblygu diabetes, y risgiau o farw'n gynnar oherwydd cymhlethdodau diabetes, ac mae'n rhaid i ni addysgu ein pobl ifanc sut y gallant osgoi'r risgiau hynny a byw bywydau hir a chynhyrchiol, heb ddioddef diabetes math 2. Diolch yn fawr.