English: I'd like to thank Suzy Davies for her questions and for acknowledging that, in terms of commercial activity, it is important that all organisations that receive public funds look to what they can do more themselves to make themselves more resilient. It's absolutely essential, especially for many people who may be watching today who can't make ends meet who look to national organisations to help themselves become more resilient, to give more back to the country. I know there are presidential elections today; well, national institutions should be asking more of what they can do for their country through what Government is able to allocate in their resources, rather than just look for more resources to do the same. In terms of processes - and largely your questions relate to processes - the letter of 27 July relates to comments that were made, I believe, in committee by the CEO of the national museum, when he said that he was surprised that option 4 had been selected. Actually, if we look at that letter of 27 July, and I'm sure the Member has it - if not, I'm very happy to publish that letter, but also, Presiding Officer, I'm very happy to publish the letter, with the CEO's agreement, that came ahead of my letter of 27 July. My letter was in response to his and I'd happily publish that letter as well. My letter of 27 July states that 'the report sets out a number of different options for growing the sector and makes it abundantly clear that there is much cause for optimism if we work closely together and realise the synergies that clearly exist. In view of this' - and this is the crucial line - 'option 4 may provide a solution to some of the issues and indeed opportunities that you raise in your letter.' Why is it so bad to look at the opportunities that were raised in that letter? That letter, as I say, I would happily publish - not the letter of 27 July, but the letter from the CEO of 29 June. So, I am still open-minded, but what I would suggest to Members is that it is important to look at those options, as the steering group is going to do, in an open-minded fashion, and to assess them dispassionately for how they could benefit the entire sector. You ask about Historic Wales and its place in the Welsh Labour manifesto. It was in the Welsh Labour manifesto. We live in the digital age, so the manifesto was online. If you go back and have a look at it, download it online, it is in there. It is in there, where we talk about the importance of Historic Wales bringing together commercial activities. I know that we name specifically within that the national museum and Cadw, but of course on the steering group there is also the royal commission and the national library. There may be synergies there as well. But this is for the steering group. This is for the steering group. I put on record again my assurance to you that I have an open mind. But what I will not accept is a status quo or a tinkering around the edges. Now, the Member in another question asked about a loose arrangement that was operating. Well, I'd ask back in return: if that was successful, why not make it slightly more robust - strengthen it? If that was successful. But I don't think it was, because, over the years, we've heard many, many organisations talk very warmly about the need to collaborate more. But, often, they do not collaborate enough; they just don't carry out what their promise is. In terms of evidence, let's take a look at it. In terms of evidence, we can look at the actual attendance figures, because the effectiveness of any marketing operation - of any commercial operation - is how many people you are engaging with, how many you are attracting. I'm sure that we would agree on that. So, if we look at the National Museum Wales, it's done a good job in attracting people to the sites and in educating people, but not good enough. I want more. I want the people of Wales to be more active culturally and in terms of physical activity. I want more people to be more active in the arts, and, at the moment, while it's good, it's not good enough. If we look at the figures, first of all - and these are the most recent figures - the most attended site is St Fagans, with 531,000; the second, 491,000 for the Cathays Park national museum, Cardiff; third, the National Waterfront Museum at 261,000; Big Pit, 144,000; the National Slate Museum, 142,000; the National Roman Legion Museum, 71,000; and the National Wool Museum, 31,000. We then take a look at the most attended historic attractions in England and Wales. We'll see that comparable figures would have the most attended national museum site just fall behind the bus tours of Edinburgh, which is a paid attraction; half the number of people that visit the Riverside Museum. The Roman Baths is a comparable site in terms of cities - Bath to Cardiff - and it's paid for. They attract 1,044,000. I'll just go on a little bit more in terms of similar sizes. In Sheffield, the Museums Sheffield Millennium Gallery, which is free, attracts 764,000 people. Brighton's bigger, granted, but Brighton Pier attracts 4,600,000 people; the National Museum of Scotland, 1,567,000; the Scottish National Gallery, 1,377,000. Look, that historic environment of Wales is crucially important in terms of visitor numbers, in terms of its ability to educate and to engage people in skills training. It is doing good, as I say, but it's not doing good enough. I want to make sure that in the years to come we can look back and say, 'We did all we could to bring together the sector to promote itself collectively for the benefit of all' and that the key players within the sector operated as a team for one another's benefit. At the moment, I do not think that that degree of collaboration is sufficient. In terms of the second question, again this related to whether people on the steering group are approaching the work that they are conducting in a sufficiently open mind, based on the assertion, which is wrong, that I have a preference for one option over another. Well, actually, today I can assure the Member that members of the steering group are very keen to participate in any way they can in achieving an outcome that will be of benefit to the entire sector. I can say that because of the letter that's appeared today in the 'Western Mail'. The Member may be aware of the letter, but I'll just read it out. It's from the president of the national museum. It's also from the president of the national library. It's also from the chairman of the royal commission. It reads: 'we know it is timely and essential that we look for new opportunities to ensure that heritage is as relevant, as accessible, and as resilient as possible, and that it is based on working in collaborationit is in this spirit that we are working pro-actively, as members of a Steering Group, with the Welsh Government'. We are working together. Let's all play to win, and let's not see sabotage at the game.
Welsh: Hoffwn ddiolch i Suzy Davies am ei chwestiynau ac am gydnabod, o ran gweithgarwch masnachol, ei bod yn bwysig bod yr holl sefydliadau sy'n derbyn arian cyhoeddus yn edrych ar yr hyn y gallant ei wneud yn fwy eu hunain i fod yn fwy cydnerth. Mae'n gwbl hanfodol, yn enwedig i lawer o bobl a allai fod yn gwylio heddiw nad ydynt yn gallu cael dau ben llinyn ynghyd, sy'n edrych i sefydliadau cenedlaethol i'w helpu i ddod yn fwy cydnerth, i roi mwy yn ôl i'r wlad. Rwy'n gwybod bod etholiad yr arlywydd heddiw; wel, dylai sefydliadau cenedlaethol ofyn beth y gallan nhw ei wneud dros eu gwlad, drwy'r adnoddau a ddyrennir iddynt gan y Llywodraeth, yn hytrach na dim yn ceisio cael mwy o adnoddau i wneud yr un peth. O ran prosesau - ac i raddau helaeth mae eich cwestiynau yn ymwneud â phrosesau - mae'r llythyr, dyddiedig 27 Gorffennaf, yn ymwneud â sylwadau a wnaethpwyd, rwy'n credu, mewn pwyllgor gan Brif Swyddog Gweithredol yr amgueddfa genedlaethol, pan ddywedodd ei fod yn synnu bod dewis 4 wedi ei ddethol. Mewn gwirionedd, os edrychwn ar y llythyr hwnnw o 27 Gorffennaf, ac rwy'n siŵr ei fod gan yr Aelod - os nad ydyw, rwy'n hapus iawn i gyhoeddi'r llythyr, ond hefyd, Lywydd, rwy'n hapus iawn i gyhoeddi'r llythyr, gyda chytundeb y Prif Swyddog Gweithredol, a ddaeth i law cyn fy llythyr ar 27 Gorffennaf. Roedd fy llythyr i mewn ymateb i'w lythyr ef a byddwn yn hapus i gyhoeddi'r llythyr hwnnw hefyd. Mae fy llythyr, dyddiedig 27 Gorffennaf, yn datgan bod yr adroddiad yn nodi nifer o wahanol ddewisiadau ar gyfer tyfu'r sector ac yn ei gwneud yn gwbl glir bod llawer o achos i ni fod yn optimistaidd os byddwn yn gweithio'n agos gyda'n gilydd ac yn gwireddu'r synergeddau sy'n bodoli'n amlwg. O ystyried hyn - a dyma'r llinell hollbwysig gall dewis 4 gynnig ateb i rai o'r materion, ac yn wir, y cyfleoedd yr ydych yn eu codi yn eich llythyr. Pam ei fod mor ddrwg i edrych ar y cyfleoedd a godwyd yn y llythyr hwnnw? Byddwn yn hapus i gyhoeddi'r llythyr hwnnw, fel y dywedais - dim llythyr 27 Gorffennaf ond y llythyr gan y Prif Swyddog Gweithredol ar 29 Mehefin. Felly, mae gennyf feddwl agored o hyd, ond yr hyn y byddwn yn ei awgrymu i Aelodau yw ei bod yn bwysig edrych ar y dewisiadau hynny, fel y mae'r grŵp llywio yn mynd i'w wneud, â meddwl agored, ac i'w hasesu yn bwyllog o ran sut y gallent fod o fudd i'r sector cyfan. Rydych yn gofyn am Gymru Hanesyddol a'i lle ym maniffesto Llafur Cymru. Yr oedd ym maniffesto Llafur Cymru. Rydym yn byw yn yr oes ddigidol, felly roedd y maniffesto ar-lein. Os ewch chi i gael golwg arno, lawrlwythwch ef ar-lein, y mae yno. Mae yno, lle'r ydym yn sôn am ba mor bwysig yw hi i Cymru Hanesyddol ddod â gweithgareddau masnachol at ei gilydd. Rwy'n gwybod ein bod yn enwi'r amgueddfa genedlaethol a Cadw yn benodol yn hynny o beth, ond wrth gwrs mae'r comisiwn brenhinol a'r llyfrgell genedlaethol ar y grŵp llywio hefyd. Efallai y bydd synergeddau yno yn hefyd. Ond mater i'r grŵp llywio yw hyn. Mater i'r grŵp llywio yw hyn. Hoffwn ei roi ar gofnod unwaith eto fy mod yn eich sicrhau bod gennyf feddwl agored. Ond yr hyn na fyddaf yn ei dderbyn yw status quo neu ryw fân chwarae o amgylch yr ymylon. Nawr, mewn cwestiwn arall roedd yr Aelod yn holi am drefniant rhydd a oedd ar waith. Wel, byddwn i'n gofyn yn fy nhro: os oedd hynny'n llwyddiannus, beth am ei wneud ychydig yn fwy cadarn - ei gryfhau? Os oedd hynny'n llwyddiannus. Ond nid wyf yn credu ei fod, oherwydd, dros y blynyddoedd, rydym wedi clywed llawer iawn, iawn o sefydliadau yn siarad yn gynnes iawn am yr angen i gydweithio mwy. Ond, yn aml, nid ydynt yn cydweithio digon; dydyn nhw ddim yn gwireddu eu haddewidion. O ran tystiolaeth, gadewch i ni edrych arni. O ran tystiolaeth, gallwn edrych ar y ffigurau presenoldeb gwirioneddol, oherwydd effeithiolrwydd unrhyw weithrediad marchnata - unrhyw weithrediad masnachol - yw faint o bobl yr ydych yn ymgysylltu â nhw, faint o bobl yr ydych chi'n eu denu. Rwy'n siŵr y byddem yn cytuno ar hynny. Felly, os ydym yn edrych ar Amgueddfa Genedlaethol Cymru, mae wedi gwneud gwaith da wrth ddenu pobl i'r safleoedd ac wrth addysgu pobl, ond nid da lle gellir gwell. Rwyf eisiau mwy. Rwyf eisiau i bobl Cymru fod yn fwy egnïol, a hynny'n ddiwylliannol ac yn gorfforol. Rwyf eisiau i fwy o bobl fod yn fwy gweithgar yn y celfyddydau, ac, ar hyn o bryd, er ei fod yn dda, nid da lle gellir gwell. Os edrychwn ni ar y ffigurau, yn gyntaf oll - a'r ffigurau diweddaraf yw'r rhain - y safle sy'n denu'r niferoedd mwyaf yw Sain Ffagan, gyda 531,000; yr ail, amgueddfa genedlaethol Parc Cathays, Caerdydd gyda 491,000; yn drydydd, Amgueddfa Genedlaethol y Glannau gyda 261,000; Big Pit, 144,000; Amgueddfa Lechi Cymru, gyda 142,000; Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru, gyda 71,000; ac Amgueddfa Wlân Cymru, gyda 31,000. Yna, edrychwn ar yr atyniadau hanesyddol sydd wedi denu'r niferoedd mwyaf yng Nghymru a Lloegr. Byddwn yn gweld bod y ffigyrau cymharol ar gyfer y safle amgueddfa genedlaethol a ddenodd y nifer mwyaf o ymwelwyr ychydig y tu ôl i'r nifer sy'n mynd ar deithiau bws o gwmpas Caeredin, sydd yn atyniad y mae'n rhaid talu amdano; hanner nifer y bobl sy'n ymweld ag Amgueddfa Riverside. Mae'r Baddonau Rhufeinig yn safle tebyg yng nghyd-destun y dinasoedd - Caerfaddon a Chaerdydd - ac mae'n rhaid talu i fynd yno. Maent yn denu 1,044,000. Fe âf ymlaen ychydig i gymharu yn nhermau meintiau tebyg. Yn Sheffield, mae Amgueddfeydd Oriel y Mileniwm Sheffield, sydd am ddim, yn denu 764,000 o bobl. Mae Brighton yn fwy, rwy'n cydnabod, ond mae Pier Brighton yn denu 4,600,000 o bobl; Amgueddfa Genedlaethol yr Alban, 1,567,000; Oriel Genedlaethol yr Alban, 1,377,000. Edrychwch, mae amgylchedd hanesyddol Cymru yn hanfodol bwysig o ran niferoedd ymwelwyr, o ran ei allu i addysgu ac i ymgysylltu pobl mewn hyfforddiant sgiliau. Mae'n gwneud yn dda, fel y dywedais, ond nid yw'n gwneud yn ddigon da. Rwyf eisiau gwneud yn siŵr yn y blynyddoedd i ddod, y gallwn edrych yn ôl a dweud, 'Gwnaethom bopeth o fewn ein gallu i ddod â'r sector ynghyd i hyrwyddo ei hun ar y cyd er lles pawb' a bod y chwaraewyr allweddol yn y sector wedi gweithredu fel tîm er budd ei gilydd. Ar hyn o bryd, nid wyf yn credu bod y raddfa honno o gydweithio yn ddigonol. O ran yr ail gwestiwn, eto mae hyn yn ymwneud â ph'un a yw pobl ar y grŵp llywio yn mynd o gwmpas eu gwaith â meddwl digon agored, yn seiliedig ar yr honiad anghywir, fy mod i'n ffafrio un dewis dros un arall. Wel, mewn gwirionedd, heddiw gallaf sicrhau'r Aelod bod aelodau'r grŵp llywio yn awyddus iawn i gymryd rhan mewn unrhyw ffordd bosibl er mwyn cyflawni canlyniad a fydd o fudd i'r sector cyfan. Gallaf ddweud hynny oherwydd llythyr sy'n ymddangos heddiw yn y 'Western Mail'. Efallai y bydd yr Aelod yn ymwybodol o'r llythyr, ond byddaf yn ei ddarllen. Mae'r llythyr oddi wrth lywydd yr amgueddfa genedlaethol. Mae hefyd oddi wrth lywydd y llyfrgell genedlaethol. Mae hefyd oddi wrth gadeirydd y comisiwn brenhinol. Dyma a ddywed: rydym yn gwybod ei fod yn amserol ac yn hanfodol ein bod yn edrych am gyfleoedd newydd i sicrhau bod treftadaeth mor berthnasol, mor hygyrch, ac mor gydnerth â phosibl, a'i bod yn seiliedig ar weithio ar y cyd yn yr ysbryd hwn yr ydym yn gweithio yn rhagweithiol, fel aelodau o Grŵp Llywio, gyda Llywodraeth Cymru. Rydym yn gweithio gyda'n gilydd. Gadewch i ni i gyd chwarae i ennill, a gadewch i ni beidio â gweld y gêm yn cael ei thanseilio.