English: Again, can I thank James Evans for those very powerful comments, which I would associate myself with? And can I start by making some general points in response? Firstly, the issues raised by the BBC investigation programme are without doubt devastating, and I would like to reiterate that we recognise the courage that it took to speak out after experiencing any form of harassment - to do that publicly on the programme that we saw, I think should be commended. Now, last year, as you know, as a Government, we published our national violence against women, domestic abuse and sexual violence strategy, which clearly sets out our ambitions to make Wales the safest place in Europe to be a woman, and that includes in the workplace. Now, the Welsh Government is not going to be a bystander to abuse, and we are committed to tackling harassment and bullying head on, because women and girls have the right to be safe in all aspects of their lives. Now, on the specifics, as the First Minister stated here in the Chamber yesterday, we need to see urgent and transparent action that helps restore confidence in the WRU itself. And that requires public recognition on the part of the WRU of the scale and the nature of the issues that were aired in the television programme BBC Wales Investigates on Monday evening. Now, over recent days, I've been engaging with the WRU on the immediate actions that it must take to address these allegations and how it is providing a safe environment for its staff and wider stakeholders that is free from harassment and abuse of all kinds. I note the comments made by the chief executive in the media yesterday that they had fallen short in presenting Welsh rugby to the world and they are working on the necessary changes immediately to ensure that this is a sport that we can again all be proud of and that recognises the importance of gender equality and creating an environment that is free from abuse. I met the chief executive again this morning, and I stated clearly our expectations for urgent action that will restore the trust of staff, players, supporters, parents and children in his organisation. I pressed for specific examples of what they are looking to implement to ensure the safety of those working for the WRU. And I was advised that these now include employing a people director, refreshing their HR policies, and staff engagement and equality training. Now, that is important, because, at the heart of the programme on Monday was the inequality faced by women, both in the WRU and within the women's game. And women should be able to go to work and engage in sporting activity free from harassment and abuse. Now, on the workplace issues themselves that were raised in the programme, I would say this: if an organisation does not have a problem with its culture, then complaints of this scale and nature would not come forward. And even if a formal process led by an external lawyer doesn't uphold a complaint, it doesn't mean that that incident didn't happen. Now, what I have seen for myself is that the WRU has made positive recent progress in developing the women's game in Wales, with professional contracts for the national team, a newly formed development team and an under-18 regional competition, to outline just a few examples - all increasing the opportunities for women and girls in rugby. However, the WRU itself recognises that this follows years of inertia in developing the women's game, which is why it commissioned a review into the women's game a few years ago. There have been calls for this document to be made public; I support those calls, as I am of the firm belief that it is more damaging in the way it is being shrouded in secrecy than it is if that report was published. I have made that point to the chief executive this morning, and I have made that point to him previously in discussions with him. The WRU should, in the first place, make that document public and clarify how it responded to the review and how it is planning on further development of the women's game. I'm also aware that there have been calls for a Senedd committee inquiry, which I would of course also welcome. Llywydd, this is a matter that I, as Deputy Minister for sport, take extremely seriously, and I will continue to press in the strongest possible way for the immediate and transformative reform of the WRU, an organisation that is at the heart of our nation's sporting, cultural and civic life.
Welsh: Unwaith eto, a gaf fi ddiolch i James Evans am ei sylwadau pwerus iawn, sylwadau rwy'n cytuno â hwy? Ac a gaf fi ddechrau drwy wneud rhai pwyntiau cyffredinol mewn ymateb? Yn gyntaf, mae'r materion a godwyd gan raglen ymchwilio'r BBC yn ddychrynllyd, heb os, a hoffwn ailadrodd ein bod yn cydnabod y dewrder a gymerodd i godi llais ar ôl dioddef unrhyw fath o aflonyddu - credaf y dylid canmol y ffordd y gwelsom hynny'n cael ei wneud yn gyhoeddus ar y rhaglen. Nawr, y llynedd, fel y gwyddoch, fel Llywodraeth, gwnaethom gyhoeddi ein strategaeth genedlaethol ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol, sy'n nodi'n glir ein huchelgeisiau i sicrhau mai Cymru yw'r lle mwyaf diogel yn Ewrop i fod yn fenyw, ac mae hynny'n cynnwys yn y gweithle. Nawr, nid yw Llywodraeth Cymru yn mynd i gadw'n dawel am gam-drin, ac rydym wedi ymrwymo i fynd i'r afael ag aflonyddu a bwlio yn uniongyrchol, gan fod hawl gan fenywod a merched i fod yn ddiogel ym mhob agwedd ar eu bywydau. Nawr, ar y manylion, fel y dywedodd y Prif Weinidog yma yn y Siambr ddoe, mae angen inni weld camau gweithredu tryloyw ar frys i helpu i adfer hyder yn Undeb Rygbi Cymru. Ac er mwyn sicrhau hynny, mae angen i Undeb Rygbi Cymru gydnabod yn gyhoeddus pa mor ddifrifol yw'r materion a gafodd eu darlledu yn y rhaglen deledu BBC Wales Investigates nos Lun. Nawr, dros y dyddiau diwethaf, rwyf wedi bod yn ymgysylltu ag Undeb Rygbi Cymru ynghylch y camau gweithredu y mae'n rhaid iddynt eu cymryd ar unwaith i fynd i'r afael â'r honiadau hyn a sut maent yn darparu amgylchedd diogel i'w staff a rhanddeiliaid ehangach sy'n rhydd rhag aflonyddu a chamdriniaeth o bob math. Nodaf y sylwadau a wnaed gan y prif weithredwr yn y wasg ddoe eu bod wedi syrthio'n fyr o'r disgwyliadau wrth arddangos rygbi Cymru i'r byd a'u bod yn gweithio ar y newidiadau angenrheidiol ar unwaith i sicrhau bod hon yn gamp y gall pob un ohonom fod yn falch ohoni unwaith eto ac sy'n cydnabod pwysigrwydd cydraddoldeb rhywiol a chreu amgylchedd sy'n rhydd rhag camdriniaeth. Cyfarfûm â'r prif weithredwr eto y bore yma, a nodais ein disgwyliadau'n glir ar gyfer camau gweithredu brys a fydd yn adfer ymddiriedaeth staff, chwaraewyr, cefnogwyr, rhieni a phlant yn ei sefydliad. Pwysais arno am enghreifftiau penodol o'r hyn y maent yn bwriadu ei roi ar waith i sicrhau diogelwch y rheini sy'n gweithio i Undeb Rygbi Cymru. A dywedwyd wrthyf fod y rhain bellach yn cynnwys cyflogi cyfarwyddwr pobl, adnewyddu eu polisïau AD, a hyfforddiant cydraddoldeb ac ymgysylltu â staff. Nawr, mae hynny'n bwysig, gan mai'r anghydraddoldeb a wynebir gan fenywod oedd wrth wraidd y rhaglen ddydd Llun, yn Undeb Rygbi Cymru ac yng ngêm y menywod yn gyffredinol. A dylai menywod allu mynd i'r gwaith a chymryd rhan mewn chwaraeon yn rhydd rhag aflonyddu a chamdriniaeth. Nawr, ar y materion yn y gweithle ei hun a godwyd yn y rhaglen, byddwn yn dweud hyn: os nad oes gan sefydliad broblem gyda'i ddiwylliant, ni fyddai cwynion mor ddifrifol â'r rhain yn dod i'r amlwg. A hyd yn oed os nad yw proses ffurfiol a arweinir gan gyfreithiwr allanol yn cadarnhau cwyn, nid yw hynny'n golygu na ddigwyddodd y digwyddiad hwnnw. Nawr, gwelais drosof fy hun fod Undeb Rygbi Cymru wedi gwneud cynnydd cadarnhaol yn ddiweddar ar ddatblygu gêm y menywod yng Nghymru, gyda chontractau proffesiynol ar gyfer y tîm cenedlaethol, tîm datblygu sydd newydd ei ffurfio a chystadleuaeth ranbarthol i chwaraewyr dan 18, i nodi ychydig o enghreifftiau'n unig - gyda phob un yn cynyddu'r cyfleoedd i fenywod a merched ym myd rygbi. Fodd bynnag, mae Undeb Rygbi Cymru eu hunain yn cydnabod bod hyn yn dilyn blynyddoedd o lesgedd o ran datblygu gêm y menywod, a dyna pam y gwnaethant gomisiynu adolygiad i gêm y menywod ychydig flynyddoedd yn ôl. Cafwyd galwadau i'r ddogfen hon gael ei chyhoeddi; rwy'n cefnogi'r galwadau hynny, gan fy mod yn credu'n gryf fod y ffordd y mae wedi'i chadw'n gyfrinachol yn fwy niweidiol na phe bai'r adroddiad wedi cael ei gyhoeddi. Gwneuthum y pwynt hwnnw i'r prif weithredwr y bore yma, a gwneuthum y pwynt iddo o'r blaen mewn trafodaethau gydag ef. Dylai Undeb Rygbi Cymru, yn y lle cyntaf, gyhoeddi'r ddogfen honno ac egluro sut y gwnaethant ymateb i'r adolygiad a sut maent yn cynllunio ar gyfer datblygu gêm y menywod ymhellach. Rwyf hefyd yn ymwybodol y bu galwadau am ymchwiliad gan bwyllgor Senedd, a byddwn yn croesawu hynny hefyd, wrth gwrs. Lywydd, mae hwn yn fater rwyf fi, fel y Dirprwy Weinidog chwaraeon, o ddifrif yn ei gylch, a byddaf yn parhau i bwyso yn y ffordd gryfaf bosibl am ddiwygio a thrawsnewid Undeb Rygbi Cymru ar unwaith, gan ei fod yn sefydliad sy'n ganolog i chwaraeon a bywyd diwylliannol a dinesig ein cenedl.