techiaith/cofnodycynulliad_en-cy huggingface dataset:
English: Thank you for the Member's question. Of course, we rehearsed some of this last week in the short debate on the cross-party group on cancer's report. I do want to reiterate my thanks for not just the Member but Members across the Chamber who have highlighted this as an issue. It's a really important issue - to have the right equipment and, also, the right staff to be able to use that equipment to care for people in Wales. We've invested over £30 million in the last three years in large diagnostic equipment and about £15 million was invested over this year in diagnostics. Also, of course, I opened the National Imaging Academy Wales in Pencoed, and that is really helping us to have not just a new generation of people trained, but to keep them in Wales as well. In the coming days, I'll confirm training figures for a number of areas for staff across the health service, and that will include issues around diagnostics too. I also expect to be in a position in the coming days to confirm where we are with the further steps on the national endoscopy action plan as well. This isn't a matter of if we'll invest in the future of diagnostics; it's about how much we'll do. And I'll repeat the commitment I gave to the Member last week that we will respond properly and in writing to the cross-party group on cancer's report, including the sections on the diagnostic workforce.
Welsh: Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Wrth gwrs, trafodwyd rhywfaint o hyn gennym yr wythnos diwethaf yn y ddadl fer ar adroddiad y grŵp trawsbleidiol ar ganser. Hoffwn ddiolch unwaith eto, nid yn unig i'r Aelod, ond i Aelodau ar draws y Siambr sydd wedi tynnu sylw at y mater. Mae'n fater pwysig iawn - sicrhau bod gennym yr offer cywir, a hefyd, y staff cywir i allu defnyddio'r offer hwnnw i ofalu am bobl yng Nghymru. Rydym wedi buddsoddi dros £30 miliwn yn y tair blynedd diwethaf mewn offer diagnostig mawr a buddsoddwyd oddeutu £15 miliwn dros y flwyddyn hon mewn diagnosteg. Hefyd, wrth gwrs, agorais Academi Ddelweddu Genedlaethol Cymru ym Mhencoed, ac mae honno'n ein helpu'n fawr nid yn unig i hyfforddi cenhedlaeth newydd o bobl, ond i'w cadw yng Nghymru hefyd. Yn y dyddiau nesaf, byddaf yn cadarnhau ffigurau hyfforddi ar gyfer nifer o feysydd ar gyfer staff ar draws y gwasanaeth iechyd, a bydd hynny'n cynnwys materion yn ymwneud â diagnosteg hefyd. Rwyf hefyd yn disgwyl bod mewn sefyllfa yn y dyddiau nesaf i gadarnhau ble rydym arni gyda'r camau pellach ar y cynllun gweithredu cenedlaethol ar endosgopi hefyd. Nid yw'n fater o os byddwn yn buddsoddi yn nyfodol diagnosteg; mae'n ymwneud â faint y byddwn yn ei fuddsoddi. Ac rwyf am ailadrodd yr ymrwymiad a roddais i'r Aelod yr wythnos diwethaf y byddwn yn ymateb yn briodol ac yn ysgrifenedig i adroddiad y grŵp trawsbleidiol ar ganser, gan gynnwys yr adrannau ar y gweithlu diagnostig.
English: Minister, you'll have heard before of the early diagnostic potential that we've seen in Baglan hospital, for example, when we're talking about cancers. I'm hoping that the report that David is referring to will make sure that the work there continues at pace. But I particularly wanted to ask you today about the role of dentists, because their role in spotting possible mouth cancers in the course of routine treatment is well known. The current guidance to dentists is understandably restrictive, but do you know by how much the initial detection figures for oral cancers have been affected since March, and would you consider revising guidance if there's been a noticeable drop?
Welsh: Weinidog, byddwch wedi clywed o'r blaen am y potensial am ddiagnosteg gynnar rydym wedi'i weld yn ysbyty Baglan, er enghraifft, pan ydym yn sôn am ganserau. Rwy'n gobeithio y bydd yr adroddiad y cyfeiria David ato yn sicrhau bod y gwaith yno'n parhau yn gyflym. Ond roeddwn am ofyn i chi'n benodol heddiw am rôl deintyddion, gan fod eu rôl yn sylwi ar ganserau posibl yn y geg yn ystod triniaethau arferol yn dra hysbys. Mae'n ddealladwy fod y canllawiau cyfredol i ddeintyddion yn gyfyngol, ond a ydych yn gwybod i ba raddau y mae'r ffigurau canfod cychwynnol ar gyfer canserau'r geg wedi cael eu heffeithio ers mis Mawrth, ac a fyddech yn ystyried adolygu'r canllawiau pe bai gostyngiad amlwg wedi bod?
English: No, I don't have the specific figure for the drop in detection of oral cancers, but I recognise that dentists are about a great deal more than checking how many teeth you have and giving fillings. They make a huge difference to oral hygiene in a range of areas, including helping early warnings with oral cancer. So, it is an area of concern. I think there's a really important point for all of us about what comes after COVID, because we know there's been significant harm done already. We know we need to take further measures to keep more of us alive for the future. But we also know that we're putting off and we'll have to deal with a significant amount of healthcare challenges once we're out the other side of the pandemic. So, this is one of those areas, and we don't yet understand the fall-back about what that will be, when we'll need to plan for it and then deliver against it. Whenever it is safe and appropriate to do so, we will, of course, enable and encourage further healthcare provision to be provided. I don't want to lose sight of the point you made about the vague symptoms work that's been done in Neath Port Talbot Hospital, and the same in the Royal Glamorgan. Again, that's part of what I do expect us to see developing and delivering in the future, together with advice from our clinicians in the cancer network.
Welsh: Na, nid oes gennyf ffigur penodol ar gyfer y gostyngiad yn y nifer o ganserau'r geg a gaiff eu canfod, ond rwy'n cydnabod bod deintyddion yn gwneud mwy o lawer na chyfrif faint o ddannedd sydd gennych a rhoi llenwadau. Maent yn gwneud gwahaniaeth enfawr i hylendid y geg mewn ystod o feysydd, gan gynnwys helpu gyda rhybuddion cynnar o ganser y geg. Felly, mae'n faes sy'n peri pryder. Credaf fod pwynt pwysig iawn i bob un ohonom sy'n ymwneud â'r hyn a ddaw ar ôl COVID, gan y gwyddom fod niwed sylweddol wedi'i wneud eisoes. Gwyddom fod angen inni gymryd camau pellach i gadw mwy ohonom yn fyw ar gyfer y dyfodol. Ond gwyddom hefyd ein bod yn gohirio ac y bydd yn rhaid inni ymdrin â nifer sylweddol o heriau gofal iechyd ar ôl y pandemig. Felly, mae hwn yn un o'r meysydd hynny, ac nid ydym yn deall hyd a lled hynny eto, pryd y bydd angen inni gynllunio ar ei gyfer a chyflawni yn ei herbyn. Pryd bynnag y bydd yn ddiogel ac yn briodol i wneud hynny wrth gwrs, byddwn yn galluogi ac yn annog gofal iechyd pellach i gael ei ddarparu. Nid wyf am golli golwg ar y pwynt a wnaethoch am y gwaith a wnaed yn Ysbyty Castell-nedd Port Talbot ar symptomau amhenodol, a'r un peth yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg. Unwaith eto, mae hynny'n rhan o'r hyn rwy'n disgwyl inni ei ddatblygu a'i gyflawni yn y dyfodol, ynghyd â chyngor gan ein clinigwyr yn y rhwydwaith canser.
English: Thank you, Llywydd. Today is such an encouraging day in terms of the announcement that the first vaccine has been approved. The way I see it is that we are at the beginning of the final chapter of this pandemic. But, of course, as we move towards the light at the end of the tunnel, then we do need to distribute this vaccine. We've already heard mention of the fact that the group on top of the priority list, along with health and workers, namely those living in care homes, won't be able to be vaccinated for reasons of practicality. That's a matter of concern, I have to say. Does the Minister share my concern that setting priorities and then saying immediately that the objective of reaching that priority group cannot be met undermines the confidence that people will have in the process for the distribution of this vaccine?
Welsh: Diolch, Llywydd. Mae heddiw yn ddiwrnod mor galonogol o ran y cyhoeddiad bod y brechlyn cyntaf wedi cael sêl bendith. Y ffordd dwi'n ei gweld hi ydy ein bod ni ar ddechrau - nid diwedd, ond dechrau - y bennod olaf yn y pandemig yma. Ond rŵan, wrth gwrs, wrth inni symud tuag at y golau ym mhen draw y twnnel, gobeithio, mae eisiau dosbarthu'r brechlyn yma. Rydyn ni wedi clywed yn barod gyfeiriad at y ffaith bod grŵp sydd ar frig y rhestr o flaenoriaethau, ynghyd â gweithwyr iechyd a gofal, sef pobl sydd yn byw mewn cartrefi gofal, yn methu â chael brechlyn oherwydd rhesymau ymarferol. Mae hynny yn fy mhryderu fi, mae'n rhaid dweud. Ydy'r Gweinidog yn rhannu fy mhryder i bod gosod blaenoriaeth a dweud, yn syth bin, bod dim modd gwireddu yr amcan o gyrraedd y grŵp blaenoriaeth yna yn syth yn tanseilio, braidd, yr hyder y gall pobl ei gael yn y broses ar gyfer dosbarthu'r brechlyn yma?
English: Thank you for that response. No one, of course, would deny the challenges arising from the circumstances in which the vaccine has to be stored. My second question also refers to that distribution challenge; it's on ensuring that there is equal opportunity for people, wherever they are in Wales, to have the vaccination. It's been suggested to me in briefings from officials that this vaccine isn't the most appropriate, perhaps, for harder-to-reach areas - rural areas, for example. But, of course, we only have this one that's been approved at the moment. So, can we have an assurance that people will be treated equitably in terms of being able to access the vaccine, if they are in the particular target group, whether they're in Wrexham or Risca or Aberdaron or Aberdare?
Welsh: Diolch am yr ateb yna. Does yna neb yn gwadu, wrth gwrs, yr heriau sy'n codi o'r amgylchiadau mae'n rhaid cadw'r brechiad ynddyn nhw. Mae fy ail gwestiwn i yn ymwneud â'r her ddosbarthu yna; mae o ynglŷn â sicrhau bod yna gyfle cyfartal i bobl, lle bynnag maen nhw yng Nghymru, i gael y brechiad. Mae hi wedi cael ei awgrymu i mi mewn briefings gan swyddogion efallai nad y brechlyn yma ydy'r un mwyaf addas i ardaloedd mwy anodd i'w cyrraedd - ardaloedd gwledig, er enghraifft. Ond, wrth gwrs, dim ond hwn sydd gennym ni wedi cael sêl bendith ar hyn o bryd. Felly, a gawn ni sicrwydd y bydd pobl yn cael eu trin yn yr un ffordd o ran eu gallu i gael y brechlyn, os ydyn nhw yn y grŵp targed penodol, p'un a ydyn nhw yn Wrecsam neu Risga neu Aberdaron neu Aberdâr?
English: Yes, I'm happy to give the Member the assurance that there'll be equity across the population, across geography, to make sure that there are opportunities for people to attend for vaccination. And I think that's another important point - to attend for vaccination. So, the NHS will contact people and invite them to come to a vaccination centre. So, people shouldn't ring pharmacies or GPs or their treating clinician asking when they'll get it; the NHS will contact you and will invite you to come forward and give you the opportunity. The first batch is 800,000 doses, so 400,000 people across the UK. We'll get our population share of that, and we then expect there to be further batches delivered within this year, with another set in the new year as well. Again, we had this reconfirmed in our conversation between the four nations this morning. So, we'll have equity within the UK about our supply. We've also agreed we want to start vaccinating at the same time as well, and we'll then be able to move on to make sure there's equity across the country, which is exactly what our plans in Wales will deliver, as you would expect.
Welsh: Ydw, rwy'n fwy na pharod i roi sicrwydd i'r Aelod y bydd tegwch ar draws y boblogaeth, ar draws y ddaearyddiaeth, i sicrhau bod cyfleoedd i bobl ddod i gael eu brechu. A chredaf fod hwnnw'n bwynt pwysig arall - i ddod i gael eu brechu. Felly, bydd y GIG yn cysylltu â phobl ac yn eu gwahodd i ddod i ganolfan frechu. Felly, ni ddylai pobl ffonio fferyllfeydd na meddygon teulu na'r clinigydd sy'n eu trin i ofyn pryd y byddant yn ei gael; bydd y GIG yn cysylltu â chi ac yn eich gwahodd i ddod ac yn rhoi'r cyfle i chi. Mae'r swp cyntaf yn 800,000 dos, felly 400,000 o bobl ledled y DU. Byddwn yn cael ein cyfran o hynny ar sail poblogaeth, ac yna rydym yn disgwyl y bydd sypiau pellach yn cael eu cyflenwi cyn diwedd eleni, gyda set arall yn y flwyddyn newydd hefyd. Unwaith eto, cafodd hyn ei ategu yn ein sgwrs rhwng y pedair gwlad y bore yma. Felly, bydd tegwch o fewn y DU mewn perthynas â'n cyflenwad. Rydym hefyd wedi cytuno ein bod am ddechrau brechu ar yr un pryd, a gallwn symud ymlaen i sicrhau y ceir tegwch ar draws y wlad, a dyna'n union beth fydd ein cynlluniau yng Nghymru yn ei gyflawni, fel y byddech yn ei ddisgwyl.
English: Thank you for that assurance. It is important in order to ensure that Wales gets its share of every batch, not just the whole order, and that the various countries and the nations of the UK can start the process simultaneously. We are awaiting approval of at least two further vaccines in the short term, hopefully. The Minister will be aware that the question of the reliability of the Oxford vaccine - AstraZeneca - has been the cause of some debate recently. We very much hope that it will be sufficiently effective for approval, but it may not be as effective as the other vaccinations. But - and this crucial - it may be cheaper. Can we have an assurance that decisions on which vaccines are to be used where, in terms of various geographical areas or various contexts, won't be made on the basis of cost?
Welsh: Diolch am y sicrwydd ar y pwyntiau yna. Mae hynny'n bwysig - hynny ydy, sicrhau bod Cymru'n cael ei siâr o bob batsh, nid o'r holl archeb, a bod y gwahanol wledydd yn y Deyrnas Unedig yn gallu dechrau ar y broses yr un pryd. Rydyn ni yn aros am sêl bendith o leiaf ddau frechlyn arall yn y tymor byr, rydyn ni'n gobeithio. Mi fydd y Gweinidog yn gwybod bod y cwestiwn o ddibynadwyedd brechlyn Rhydychen - AstraZeneca - wedi bod yn destun cryn ddadlau yn ddiweddar. Rydyn ni'n mawr obeithio, yn sicr, y bydd o yn ddigon effeithiol i gael ei gymeradwyo, ond efallai na fydd o'r un mor effeithiol â'r brechiadau eraill. Ond - ac mae hyn yn allweddol - efallai y bydd o'n rhatach. A gawn ni sicrwydd na fydd penderfyniad ar ba frechlyn sy'n cael ei ddefnyddio yn lle, o ran gwahanol lefydd daearyddol neu wahanol gyd-destunau, yn cael ei wneud ar sail cost?
English: The only choices we'll make about vaccine supplies that come to Wales will be on the basis of how they're effectively delivered to protect people across the population, and the order of priority against people's clinical needs and benefit, taking into account the practical challenges of delivery of that vaccine. As we've just run through, the Pfizer vaccine presents a particular challenge. We'll wait and see what the regulator has to say about other vaccine candidates. Whilst it's promising, we've been really cautious and really clear not to try to give people an impression that everything will be resolved and it's all inevitable. We have to make sure the regulatory process is done in a way that people believe in the safety and the effectiveness of the vaccine, and we'll be clear with the public about those. It's really important to be clear that politicians don't decide whether a vaccine is safe; an independent regulator does that. Politicians and our national health service then have the responsibility to deliver that vaccine equitably across the population to, hopefully, deliver the future that all of us want to have beyond this current pandemic.
Welsh: Bydd yr unig ddewisiadau y byddwn yn eu gwneud ynglŷn â chyflenwadau'r brechlyn a ddaw i Gymru yn cael eu gwneud ar sail sut y cânt eu darparu'n effeithiol i ddiogelu pobl ar draws y boblogaeth, a threfn y flaenoriaeth yn erbyn anghenion a budd clinigol pobl, gan ystyried yr heriau ymarferol sydd ynghlwm wrth ddarparu'r brechlyn hwnnw. Fel rydym newydd sôn, mae brechlyn Pfizer yn creu her benodol. Byddwn yn aros i weld beth sydd gan y rheoleiddiwr i'w ddweud am y brechlynnau eraill. Er ei fod yn addawol, rydym wedi bod yn ofalus iawn ac yn glir iawn er mwyn peidio â cheisio rhoi'r argraff i bobl y bydd popeth yn cael ei ddatrys a bod yr holl beth yn anochel. Mae'n rhaid inni sicrhau bod y broses reoleiddio yn cael ei gwneud mewn ffordd sy'n golygu bod pobl yn credu yn niogelwch ac effeithiolrwydd y brechlyn, a byddwn yn eglur gyda'r cyhoedd ynglŷn â'r pethau hynny. Mae'n bwysig iawn bod yn eglur nad gwleidyddion sy'n penderfynu a yw brechlyn yn ddiogel; mae rheoleiddiwr annibynnol yn gwneud hynny. Gan wleidyddion a'n gwasanaeth iechyd gwladol wedyn y mae'r cyfrifoldeb am ddarparu'r brechlyn hwnnw'n deg ar draws y boblogaeth i sicrhau'r dyfodol y mae pob un ohonom am ei gael y tu hwnt i'r pandemig cyfredol hwn, gobeithio.
English: Leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.
Welsh: Llefarydd y Ceidwadwyr, Andrew R.T. Davies.
English: Thank you, Presiding Officer. Minister, today is a good news day, thankfully, after many dark days, to say the least. I commend everyone involved in the development of the vaccine, and vaccines plural, because hopefully there'll be others coming along in the not-too-distant future. Thank you for your statement this morning as well; it was a very detailed and thoughtful statement, I thought, which did add a lot of information that was beneficial, as elected Members, that we could go back to our constituents with. A point I'd like to raise with you is the terminology that you've used and, regrettably, the press are already starting to use, when you talk about this credit card-style card that will be given to you when you have your first appointment that will contain details of the type of vaccine that you've had and your recall date to have the second jab. As I say, I do note that already the press are starting to call that an ID card. Can you confirm that that is not an ID card, and it doesn't have any legal status, and it is merely an information card that will assist the person who is presented for vaccination to obviously have the follow-up, and once the follow-up vaccine has been administered, it will have no further status in law?
Welsh: Diolch, Lywydd. Weinidog, mae heddiw'n ddiwrnod newyddion da, diolch byth, ar ôl llawer o ddyddiau tywyll, a dweud y lleiaf. Rwy'n canmol pawb sydd wedi bod yn rhan o'r gwaith o ddatblygu'r brechlyn, neu'r brechlynnau, gan y bydd rhai eraill, gobeithio, yn dod i'r amlwg yn y dyfodol heb fod yn rhy bell. Diolch am eich datganiad y bore yma hefyd; roedd yn ddatganiad manwl ac ystyriol iawn, yn fy marn i, ac fe ychwanegodd lawer o wybodaeth fuddiol y gallem, fel Aelodau etholedig, ei rhoi i'n hetholwyr. Pwynt yr hoffwn ei godi gyda chi yw'r derminoleg rydych wedi'i defnyddio, ac y mae'r wasg eisoes wedi dechrau ei defnyddio yn anffodus, pan fyddwch yn sôn am y math o gerdyn credyd a fydd yn cael ei roi i chi pan fyddwch yn cael eich apwyntiad cyntaf ac a fydd yn cynnwys manylion ynglŷn â'r math o frechlyn rydych wedi'i gael a'r dyddiad y byddwch yn cael eich adalw am ail bigiad. Fel rwy'n dweud, rwy'n nodi bod y wasg eisoes wedi dechrau ei alw'n gerdyn adnabod. A allwch gadarnhau nad cerdyn adnabod yw hwn, ac nad oes ganddo unrhyw statws cyfreithiol, ac mai cerdyn gwybodaeth yn unig ydyw a fydd yn cynorthwyo'r unigolyn sy'n cael eu brechu i gael y brechlyn dilynol, yn amlwg, a phan fydd y brechlyn dilynol wedi'i roi, ni fydd ganddo unrhyw statws cyfreithiol pellach?
English: This is not an ID card. It was never intended to be. It's not within our powers to do it. This is simply about reminding people when to return to have their next dose of the vaccine, to make sure they do receive proper coverage for themselves. And, of course, it'll make a difference to people they're in contact with. So, there's no other agenda here at all. This is just about making sure we make best use of the vaccine and the opportunity it provides for all of us.
Welsh: Nid cerdyn adnabod mo hwn. Nid oedd unrhyw fwriad erioed iddo fod yn gerdyn adnabod. Nid yw gwneud hynny o fewn ein pwerau. Mae a wnelo'n syml ag atgoffa pobl pryd i ddychwelyd i gael eu dos nesaf o'r brechlyn, er mwyn sicrhau eu bod yn cael eu diogelu'n briodol. Ac wrth gwrs, bydd yn gwneud gwahaniaeth i'r bobl y dônt i gysylltiad â hwy. Felly, nid oes agenda arall yma o gwbl. Mae'n ymwneud â sicrhau ein bod yn gwneud y defnydd gorau o'r brechlyn a'r cyfle y mae'n ei ddarparu i bob un ohonom.
English: I'm grateful for that clarification, because I certainly look at this as an appointment card, rather than an ID card. But, as I said, certain media outlets are already referring to it as an ID card, and I think that's regrettable. From your answer, I take it that it will have no legal status, this card. If I could move on to allocation, you did address some of the points to the previous speaker about allocation, but this first batch that will come to us will have about 40,000 doses for Wales, which, cut in half, because it's a two-jab vaccine, obviously, is 20,000 individuals. That, obviously, is a very small starting point, but a welcome starting point. How will Government determine how that will be spread around Wales? I've heard about the priority groups, and I accept the logic of the priority groups, but with only 20,000 doses available, that's not even going to touch the sides when it comes to dealing with those priority groups, leave alone the geographical spread that needs to be taken into account as well. So, can you give us the train of thought that is behind the logic in arriving at how those first 20,000 doses will be allocated? Importantly, as we know that first tranche is 800,000 doses in total across the UK, of which, as I said, our allocation will be roughly 40,000, when will the next allocation be released for this particular vaccine? I'm assuming that's in the new year, but do we know the quantity and what we're dealing with?
Welsh: Rwy'n ddiolchgar am eich eglurhad, oherwydd yn sicr, rwy'n ei ystyried yn gerdyn apwyntiad, yn hytrach na cherdyn adnabod. Ond fel y dywedais, mae rhai rhannau o'r cyfryngau eisoes yn cyfeirio ato fel cerdyn adnabod, a chredaf fod hynny'n destun gofid. O'ch ateb, rwy'n cymryd na fydd gan y cerdyn hwn unrhyw statws cyfreithiol. Os caf symud ymlaen at ddyrannu, fe sonioch chi am rai o'r pwyntiau ynghylch dyrannu wrth y siaradwr blaenorol, ond bydd y swp cyntaf hwn a ddaw i ni yn cynnwys oddeutu 40,000 dos i Gymru, a fydd, o'i dorri yn ei hanner, gan ei fod yn frechlyn dau bigiad wrth gwrs, yn brechu 20,000 o unigolion. Man cychwyn bach iawn yw hwnnw, yn amlwg, ond mae'n fan cychwyn i'w groesawu. Sut y bydd y Llywodraeth yn penderfynu sut y bydd y nifer hwnnw'n cael ei wasgaru ledled Cymru? Rwyf wedi clywed am y grwpiau blaenoriaeth, ac rwy'n derbyn rhesymeg y grwpiau blaenoriaeth, ond gyda 20,000 dos yn unig ar gael, nid yw hynny hyd yn oed yn mynd i gyffwrdd â'r ochrau o ran ymdrin â'r grwpiau blaenoriaeth hynny, heb sôn am y gwasgariad daearyddol y mae angen ei ystyried hefyd. Felly, a allwch egluro'r syniadau y tu ôl i'r rhesymeg ar gyfer pennu sut y caiff yr 20,000 dos cyntaf eu dyrannu? Yn bwysig, gan y gwyddom y bydd y gyfran gyntaf yn gyfanswm o 800,000 dos ledled y DU, gyda'n dyraniad ninnau, fel y dywedais, oddeutu 40,000, pryd fydd y dyraniad nesaf yn cael ei ryddhau ar gyfer y brechlyn penodol hwn? Rwy'n cymryd y bydd hynny'n digwydd yn y flwyddyn newydd, ond a ydym yn gwybod faint, a beth rydym yn ymdrin ag ef?