English: But, to go back to those targets, because they play an important role - targets set the tone and track - how does that landscape look internationally? The Convention on Biological Diversity targets lapsed in 2020; they were global targets to reverse wildlife loss and decline in the natural environment, and the UN confirmed that we had all failed miserably to achieve them. And when you miss a target like that, it doesn't stand still - that loss, that decline, continues apace. The situation gets worse. We now have an obligation to reset biodiversity targets and to back those up with investment, with plans for nature-based solutions, projects to centre on species recovery and changes that will prioritise healthy green and blue habitats across Wales. Today, I am proud to have with me my species champion badge: I am the species champion for the shrill carder bee, one of many species in Wales that have seen their numbers dwindle over the past few decades. Because of a loss of habitat, wildflower meadows being built on or cut back, the numbers of this bee found in Wales and England have declined by 90 per cent since the 1970s. The Gwent levels in my region has now one of the only populations found in these islands, which is why it's so important that the Gwent levels and other sites of special scientific interest aren't used for solar farms or, indeed, roads. It's why the work that the Friends of the Gwent Levels is doing is so important. Now, the shrill carder bee is sadly far from being alone in being a species at risk. The 2019 state of nature report found that one in six species in Wales is at risk of extinction. That's 10 per cent of our plants, 36 per cent of mammals and 5 per cent of invertebrates like butterflies, snails and bees. And, again, I know we can all sometimes get lost or overwhelmed in the figures, the percentages, and listening to these lists - what this means is that entire ecosystems are put at risk. Species of butterfly have declined by 52 per cent in Wales since 1976, and mammals like the red squirrel and water voles are at risk of disappearing. Hedgehog populations have declined by 60 per cent since 1995, within my lifetime, and there's been a 71 per cent decline in the stunning greenfinch. Now, since the 1970s, 73 species have been lost in Wales; they have gone, and the rate of that extinction is accelerating. Now, these catastrophes, these desolations - they're down to us. Nature loss is driven by human activity like agricultural management, the urbanisation of our landscapes, river pollution, air pollution, woodland management. Yes, there are other factors: climate change - which, again, we contribute to - as well as invasive non-native species. But, just as we contribute towards the decline, so too do we suffer as a result. Nature provides us with our sustenance and our food, our energy and our medicines. The 'Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services', which, again, is a long title, but it recognises that nature loss contributes to poverty, to public health and conflict. And I would add to that list intergenerational unfairness. We are robbing future generations of species they might never get to share a world with. We're taking away a sense of wonder, of joy, from this planet, not to mention the question of morality that we have no right to destroy the natural world. So, Dirprwy Lywydd, what needs to happen? It is high time we declared a nature emergency in Wales, and, as our motion sets out, in that declaration's wake, the Welsh Government as a result must introduce legally binding targets to reverse biodiversity loss and to begin to plan how to recover what has been lost. We are also calling on the Welsh Government to introduce legislation to establish an independent governance body for Wales. Now, I note that the Conservative amendment calls for co-operation and, of course, co-operation is vital on this issue, but this crisis cannot be tackled on a UK basis. The UK Environment Bill talks of an office of environmental protection for England and Northern Ireland only. Scotland has its own environmental standards body. We in Wales need to introduce our own primary legislation, our own governance structure, so the Welsh Government must introduce a nature Bill, an environmental governance Bill - whatever you choose to call it, make it work, make it cover nature targets, make it establish a robust governance body to replace the protections we lost with our departure from the EU, make sure that this crisis is tackled through all ministerial portfolios, particularly agriculture, as well as climate change, and please ensure that public bodies can be held to account if they act in ways that aren't in keeping with reversing biodiversity loss. Visit Wales makes much of our spectacular scenery in its advertising, and it uses the slogan 'Find Your Epic'. Unless we today declare a nature emergency in Wales, unless we treat the climate and nature crises facing us with the same sense of urgency, and unless we take the steps set out in our motion to reverse the decline, there will shortly be no 'epic' to be found on our hillsides. All that beauty, all that life, all that variety will be lost. Jules Renard said: 'On earth there is no heaven, but there are pieces of it.' Let's make it our role to ensure that the puzzle book of nature retains its richness, that the pieces that make up this majestic jigsaw of the natural world don't get lost because we couldn't be bothered to save them.
Welsh: Ond, gan droi'n ôl at y targedau hynny, oherwydd maent yn chwarae rhan bwysig - mae targedau'n gosod y cywair a'r cyfeiriad - sut y mae'r dirwedd honno'n edrych yn rhyngwladol? Daeth targedau'r Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol i ben yn 2020; roeddent yn dargedau byd-eang i wrthdroi colli bywyd gwyllt a dirywiad yn yr amgylchedd naturiol, a chadarnhaodd y Cenhedloedd Unedig ein bod ni i gyd wedi methu'n llwyr â'u cyflawni. A phan fyddwch yn methu cyflawni targed fel hwnnw, nid yw'n aros yn ei unfan - mae'r golled honno, y dirywiad hwnnw, yn parhau i ddigwydd yn gyflym. Mae'r sefyllfa'n gwaethygu. Mae gennym rwymedigaeth yn awr i ailosod targedau bioamrywiaeth ac i ategu'r rheini â buddsoddiad, gyda chynlluniau ar gyfer atebion ar sail natur, prosiectau i ganolbwyntio ar adfer rhywogaethau a newidiadau a fydd yn blaenoriaethu cynefinoedd gwyrdd a glas iach ledled Cymru. Heddiw, rwy'n falch o gael fy mathodyn hyrwyddwr rhywogaethau gyda mi: fi yw hyrwyddwr rhywogaethau'r gardwenynen feinlais, un o lawer o rywogaethau yng Nghymru y mae eu niferoedd wedi lleihau dros yr ychydig ddegawdau diwethaf. Oherwydd colli cynefin, am fod pobl yn torri gweirgloddiau blodeuog neu'n adeiladu arnynt, mae niferoedd y wenynen hon yng Nghymru a Lloegr wedi gostwng 90 y cant ers y 1970au. Erbyn hyn, mae gan wastadeddau Gwent yn fy rhanbarth un o'r unig boblogaethau a geir ar yr ynysoedd hyn, a dyna pam ei bod mor bwysig nad yw gwastadeddau Gwent a safleoedd eraill o ddiddordeb gwyddonol arbennig yn cael eu defnyddio ar gyfer ffermydd solar, neu ffyrdd yn wir. Dyna pam fod y gwaith y mae Cyfeillion Gwastadeddau Gwent yn ei wneud mor bwysig. Nawr, yn anffodus mae'r gardwenynen feinlais ymhell o fod ar ei phen ei hun fel rhywogaeth sydd mewn perygl. Canfu'r adroddiad ar sefyllfa byd natur yn 2019 fod un o bob chwe rhywogaeth yng Nghymru mewn perygl o ddiflannu. Dyna 10 y cant o'n planhigion, 36 y cant o famaliaid a 5 y cant o infertebratau fel gloÿnnod byw, malwod a gwenyn. Ac unwaith eto, rwy'n gwybod y gallwn i gyd fynd ar goll neu gael ein gorlethu gan y ffigurau weithiau, y canrannau, a gwrando ar y rhestrau hyn - yr hyn y mae'n ei olygu yw bod ecosystemau cyfan yn cael eu peryglu. Mae rhywogaethau o loÿnnod byw wedi gostwng 52 y cant yng Nghymru ers 1976, ac mae mamaliaid fel y wiwer goch a llygod y dŵr mewn perygl o ddiflannu. Mae poblogaethau draenogod wedi gostwng 60 y cant ers 1995, o fewn fy oes i, ac mae niferoedd y llinos werdd drawiadol wedi gostwng 71 y cantl. Nawr, ers y 1970au, mae 73 o rywogaethau wedi'u colli yng Nghymru; maent wedi mynd, ac mae cyflymder y difodiant hwnnw'n cynyddu. Nawr, y trychinebau hyn, y trallod hwn - ni sydd ar fai. Mae colli natur yn cael ei lywio gan weithgareddau dynol fel rheolaeth amaethyddol, trefoli ein tirweddau, llygredd afonydd, llygredd aer, rheoli coetiroedd. Oes, mae yna ffactorau eraill: newid hinsawdd - rhywbeth rydym ni, unwaith eto, yn cyfrannu ato - yn ogystal â rhywogaethau estron goresgynnol. Ond wrth inni gyfrannu tuag at y dirywiad, rydym hefyd yn dioddef o ganlyniad iddo. Mae natur yn darparu ein cynhaliaeth a'n bwyd, ein hegni a'n meddyginiaethau. Mae'r adroddiad asesu byd-eang ar fioamrywiaeth a gwasanaethau ecosystemau, sydd unwaith eto'n deitl hir, ond mae'n cydnabod bod colli natur yn cyfrannu at dlodi, at iechyd y cyhoedd a gwrthdaro. A byddwn yn ychwanegu annhegwch sy'n pontio'r cenedlaethau at y rhestr honno. Rydym yn dwyn rhywogaethau na fyddant byth yn cael rhannu'r byd â hwy oddi wrth genedlaethau'r dyfodol. Rydym yn eu hamddifadu o deimladau o ryfeddod, o lawenydd, ar y blaned hon, heb sôn am gwestiwn moesoldeb a'r ffaith nad oes gennym hawl i ddinistrio'r byd naturiol. Felly, Ddirprwy Lywydd, beth sy'n rhaid digwydd? Mae'n hen bryd inni ddatgan argyfwng natur yng Nghymru, ac fel y mae ein cynnig yn nodi, yn sgil y datganiad hwnnw, mae'n rhaid felly i Lywodraeth Cymru gyflwyno targedau sy'n rhwymo mewn cyfraith i wrthdroi colli bioamrywiaeth a dechrau cynllunio sut i adfer yr hyn a gollwyd. Rydym hefyd yn galw ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno deddfwriaeth i sefydlu corff llywodraethu annibynnol i Gymru. Nawr, nodaf fod gwelliant y Ceidwadwyr yn galw am gydweithrediad ac wrth gwrs, mae cydweithredu'n hanfodol ar y mater hwn, ond ni ellir mynd i'r afael â'r argyfwng ar sail y DU. Mae Bil Amgylchedd y DU yn sôn am swyddfa diogelu'r amgylchedd ar gyfer Lloegr a Gogledd Iwerddon yn unig. Mae gan yr Alban ei chorff safonau amgylcheddol ei hun. Mae angen i ni yng Nghymru gyflwyno ein deddfwriaeth sylfaenol ein hunain, ein strwythur llywodraethu ein hunain, felly mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru gyflwyno Bil natur, Bil llywodraethu amgylcheddol - beth bynnag y dewiswch ei alw - gwneud iddo weithio, sicrhau ei fod yn cwmpasu targedau natur, gwneud iddo sefydlu corff llywodraethu cadarn yn lle'r amddiffyniadau a gollwyd ar ôl inni adael yr UE, sicrhau bod yr holl bortffolios gweinidogol, yn enwedig amaethyddiaeth a newid hinsawdd, yn mynd i'r afael â'r argyfwng hwn, a sicrhau y gellir dwyn cyrff cyhoeddus i gyfrif os ydynt yn gweithredu mewn ffyrdd nad ydynt yn cyd-fynd â'r nod o wrthdroi colli bioamrywiaeth. Mae Croeso Cymru yn gwneud llawer o'n golygfeydd ysblennydd yn ei hysbysebion, ac mae'n defnyddio'r slogan 'Find Your Epic'. Oni bai ein bod yn datgan argyfwng natur yng Nghymru heddiw, oni bai ein bod yn trin yr argyfwng natur a'r argyfwng hinsawdd sy'n ein hwynebu gyda'r un ymdeimlad o frys, ac oni bai ein bod yn cymryd y camau a nodir yn ein cynnig i wrthdroi'r dirywiad, ni fydd unrhyw beth 'epig' i'w gael ar ein bryniau cyn bo hir. Bydd yr holl harddwch, yr holl fywyd hwnnw, yr holl amrywiaeth wedi ei golli. Dywedodd Jules Renard: 'Nid oes nefoedd ar y ddaear, ond mae yna ddarnau ohoni.' Gadewch inni chwarae ein rhan i sicrhau bod jig-so natur yn cadw ei gyfoeth, ac nad yw'r darnau sy'n ffurfio'r jig-so mawreddog hwn o'r byd naturiol yn mynd ar goll am na allem drafferthu eu hachub.