English: I, and my family, as many have done today, extend our deepest condolences to Julie and all her family in what is a difficult time, but I hope some of the tributes today have been of great solace to her and her family. Former First Minister Rhodri Morgan appeared in person to give evidence to our committee only two weeks ago, for the inquiry 'A stronger voice for Wales', and he demonstrated, as always, his enduring commitment to devolution, but also his passion and his intellect, and his warmth and his wit and his wisdom, built on years of experience serving the people of Wales. But, in my brief remarks today, I want to recall fond personal memories of Rhodri: the warm and engaging Rhodri who people loved because they sensed it was genuinely reciprocated. When I was a Labour branch secretary many, many years ago, it was Rhodri who turned up on a sun-kissed May Day rally on the streets of Ystalyfera, holding up the traffic for 20 minutes outside Nesta's newsagents, then striding down the streets with a band playing and the miners' lodge banners flying, and then Rhodri speaking from the back of my father-in-law's flatbed truck to crowds on the rugby field, and then, as always, being mobbed by people who all just wanted to say 'hi' to their Rhodri - and it was in the day before selfies. Being mobbed was an occupational hazard for Rhodri, as I discovered later as a Member of Parliament. My task in one Assembly election was to try and help chaperone Rhodri around Caerphilly town centre. We struggled to make headway, as everyone - simply everyone - wanted to talk politics or rugby or simply say 'hello', as if they had discovered a long-lost relative. And Rhodri loved talking too, knowing family connections of every other person and the intimate history of every street in every community. And what other First Minister or senior statesman would risk all to attend a local charity fundraiser in Dylan's in my hometown of Maesteg, at which a long-time friend of Rhodri's was performing live on stage? During the act, Rhodri accepted an invitation to go up on stage to take part. It was quite an unusual act. So, we all watched with growing concern as Rhodri duly lay himself down on a bed of six-inch nails, and, for added relish, allowed the performer to walk across him. The headlines were writing themselves in my troubled mind. Personally, and I know I won't be alone in this, I will remember the selfless way in which he encouraged me and others to take up the mantle of public service and to stand for election. I can honestly say that I would not have done so without his gentle but persuasive persistence that this was a noble calling worth pursuing, and, importantly, he also persuaded my wife that I should. I've never regretted it, not least because I, and others, continue to look up to people like Rhodri as role models of lifelong public service in Westminster and here in Wales. To scale the political heights as he did, yet to retain the common touch with such ease, shows the measure of the man and the friend we have lost. His legacy is great and enduring. Rhodri Morgan was a true servant of Wales and a true friend to everyone he knew.
Welsh: Rwyf i a'm teulu, fel mae llawer wedi gwneud heddiw, yn estyn ein cydymdeimlad llwyraf at Julie a'i theulu i gyd yn ystod yr amser anodd hwn, ond rwy'n gobeithio bod rhai o'r teyrngedau heddiw o gysur mawr iddi hi a'i theulu. Daeth cyn Brif Weinidog Cymru, Rhodri Morgan, i roi tystiolaeth yn bersonol i'n pwyllgor dim ond pythefnos yn ôl, ar gyfer yr ymchwiliad 'Llais cryfach i Gymru', a dangosodd, fel bob amser, ei ymrwymiad parhaus i ddatganoli, ond hefyd ei angerdd a'i ddeallusrwydd, a'i gynhesrwydd a'i ffraethineb a'i ddoethineb, a oedd yn seiliedig ar flynyddoedd o brofiad yn gwasanaethu pobl Cymru. Ond, yn fy sylwadau byr heddiw, fe hoffwn i ddwyn i gof atgofion personol hoffus am Rhodri: y Rhodri cynnes a diddorol yr oedd pobl yn ei garu oherwydd eu bod yn sylweddoli ei fod yn ddidwyll. Pan oeddwn i'n ysgrifennydd cangen y Blaid Lafur flynyddoedd maith yn ôl, daeth Rhodri i rali Calan Mai ar strydoedd Ystalyfera ar ddiwrnod heulog bendigedig, gan atal y traffig am ugain munud y tu allan i siop papurau newydd Nesta, ac yna brasgamu i lawr y strydoedd gyda band yn chwarae a baneri cyfrinfa'r glowyr yn cyhwfan, a Rhodri wedyn ar gefn lori fy nhad-yng-nghyfraith yn annerch torfeydd ar y cae rygbi, ac yna, fel bob amser, pobl yn heidio ato dim ond i ddweud 'shwmai' wrth Rhodri - ac roedd hynny cyn bod sôn am hunluniau. Roedd torfeydd o'i gwmpas yn un o beryglon y swydd i Rhodri, fel y darganfyddais yn ddiweddarach pan oeddwn i'n Aelod Seneddol. Fy nhasg mewn un etholiad Cynulliad oedd ceisio helpu i hebrwng Rhodri o amgylch canol tref Caerffili. Roedd hi'n anodd symud ymlaen rhyw lawer, gan fod pawb - ie, pawb - yn awyddus i siarad am wleidyddiaeth neu rygbi neu yn syml i ddweud 'helo', fel pe bydden nhw wedi darganfod perthynas coll. Ac roedd Rhodri wrth ei fodd yn siarad hefyd, ac yn gwybod am gysylltiadau teuluol bob yn ail berson a hanes manwl pob stryd ym mhob cymuned. A pha un o Brif Weinidogion eraill Cymru neu uwch wladweinydd fyddai wedi mentro popeth i fynd i ddigwyddiad codi arian ar gyfer elusen leol yn Dylan's ym Maesteg, fy nhref enedigol, lle'r oedd un o gyfeillion bore oes Rhodri yn perfformio'n fyw ar y llwyfan? Yn ystod y perfformiad, cafodd Rhodri wahoddiad i fynd i fyny ar y llwyfan i gymryd rhan. Roedd yn berfformiad eithaf anghyffredin. Felly, roeddem ni i gyd yn gwylio gyda phryder cynyddol wrth i Rhodri orwedd ar wely o hoelion chwe modfedd, ac, i goroni'r cwbl, yn caniatáu i'r perfformiwr gerdded drosto. Roedd y penawdau yn ysgrifennu eu hunain yn fy meddwl cythryblus i. Yn bersonol, ac rwy'n gwybod na fyddaf ar fy mhen fy hun yn dweud hyn, byddaf yn cofio am y modd anhunanol y gwnaeth fy annog i a phobl eraill i ysgwyddo cyfrifoldeb gwasanaeth cyhoeddus ac i sefyll etholiad. Gallaf ddweud yn onest na fyddwn i wedi gwneud hynny heb ei ddyfalbarhad tyner ond llawn perswâd fod hon yn alwedigaeth gwerth ei dilyn, ac, yn bwysig, gwnaeth hefyd berswadio fy ngwraig y dylwn i. Nid wyf i erioed wedi difaru, yn bennaf oherwydd fy mod i, ac eraill, yn parhau i edmygu pobl fel Rhodri fel esiampl o rywun sydd wedi rhoi gwasanaeth cyhoeddus gydol oes yn San Steffan ac yma yng Nghymru. Mae cyrraedd yr uchelfannau gwleidyddol fel y gwnaeth ef, ac eto llwyddo i gadw'r cysylltiad cyffredin mewn modd mor rhwydd, yn dangos mesur y dyn a'r cyfaill yr ydym wedi ei golli. Gadawodd rhywbeth gwych a pharhaol ar ei ôl. Roedd Rhodri Morgan yn un o wir weision Cymru ac yn gyfaill triw i bawb yr oedd yn eu hadnabod.