English: Diolch, Llywydd. Thank you. I've given a minute of this debate to Suzy Davies and another minute to Simon Thomas. In 2013, the Welsh Government created a Swansea bay city region to engage more partners in improving the regional economy. The councils of Swansea, Carmarthenshire, Neath Port Talbot and Pembrokeshire worked together on a Swansea bay city region board. The board has adopted a city region economic strategy to identify key actions for increasing the city region's economic performance. When any boundaries are set, there are always two questions: should it be larger, or should it be smaller? As whole council areas need to be included, three councils next to the regional boundaries are Powys, which stretches almost to the border of Wrexham, Bridgend, which is part of the Cardiff city region, and Ceredigion, which I would argue is economically and culturally more akin to Gwynedd than it is to Swansea and Neath Port Talbot. Swansea, Neath Port Talbot, Llanelli, and the Amman Valley are, effectively, one economic entity: just look at the traffic movement in the morning and the evening. That means it must include Swansea, Neath Port Talbot, and Carmarthenshire. The question is now: should Pembrokeshire be part of the area? I would argue that it has an industrial area in the south, and its close connection with Carmarthenshire means that it fits better with Swansea bay than any future mid or north Wales region. One of the problems is that areas that are part of the Swansea-Neath Port Talbot travel-to-work area, such as the southern part of Powys around Ystradgynlais, border areas such as Porthcawl, Pyle, Hirwaun and southern Ceredigion, are outside the Swansea bay city region. This is inevitable whenever a border is set: there will be a border area that interacts economically and socially with the region around it. I think, turning to transport, which I think is really one of the keys, although the Swansea city region plan and programme is not about transport as the Cardiff city region is, it is still incredibly important. And while few, if anyone, would wish to travel from the Afan Valley to the Preseli mountains, i.e. from one end of the region to the other, daily, there'll be a need for the whole route to be improved, because there will be a demand for good links between, and into, both the major population centres as well as into sites to find leisure, retail and employment. I think that is the key: people need to be able to get to work, they need to be able to get to the retail centres, and they need to get to leisure facilities. And the danger is you can be not very far away from a major place of employment in the region, but if you happened to, by chance, be without a car, then some of these journeys are almost impossible. Road: the priority - and if I'd written this 20 years ago, it would have been the same - is the dualling of the A40 for the whole of its length, and also traffic lights at Cross Hands roundabout to improve links between Pembrokeshire, Carmarthenshire, and the rest of the city region. Other bottle necks occur around Port Talbot on the M4, where the M4 road ends, roads leading to Cross Hands roundabout, and Carmarthen, and further improvement needs to be considered, especially as the traffic queues continue. In the 1990s, West Glamorgan County Council set about opening five railway stations: Llansamlet, Briton Ferry, Baglan, Skewen, and Pyle. Although the Cardiff city region has strong links with Port Talbot as part of the Swanline scheme, the other stations to the west of the Swansea bay region will have timetabled trains, which include Carmarthen, Llanelli, Llandeilo, Ammanford, Pantyffynnon, Pembrey and Burry Port, Whitland, Tenby, Pembroke Dock, Haverfordwest, Milford Haven, Goodwick, and Fishguard. See: traffic and trains do go west of Swansea, and they even go west of Cardiff. There are other stations that could be brought back into use, such as Landore and St Clears. What is needed is a programme to bring unused former stations back into use and to make greater use of the existing railway stations to make rail a viable option for travel, either for work or leisure. The main line to London will continue to be a major rail link that benefits the economy of the whole of the Swansea city region, and it's very important that it's electrified as soon as possible. Returning to buses, an improved bus service is desperately needed to link the train station and city town centre to the employment hubs, but also to link to population centres. Railway stations in Llansamlet and Gowerton could be transport hubs, where buses meet trains and fan out to the surrounding communities. The example at Llansamlet station is that a regular bus service terminates in Frederick Place, round the corner from the station. This should be terminating at the station, which would then be providing a bus service to the surrounding area. I've said many times, and I'm going to say it again, we will need Landore station opened, and not just on a Saturday for the football, but for movement of people to stop people having to get into the city centre, because we're trying to keep people out of the city centre. Landore station will do that. The success of park and ride needs to be built upon. This keeps cars out of the city and town centres, and allows the first part of the journey to be carried out by car and the final part of the journey by bus. Turning to cycling and walking, the all-Wales coastal path and the Pembrokeshire coastal path walk are great examples of success at creating opportunities for leisure walking. There are dedicated cycle routes, but the gaps in them need finishing, and there is a need for safe storage and parking places for cycles, especially in city and town centres. I really do want to highlight the importance of completing the cycle routes. It's pointless having a cycle route if you have to go across a major road as part of that journey. It would get most people not to do it. You have the enthusiastic cyclists who'll do it, but most people won't. Finally, on public services, if we believe, as I do, that the Swansea bay city region, covering the council areas of Neath Port Talbot, Swansea, Carmarthenshire, and Pembrokeshire is a coherent sub-Wales region, then the obvious next step is for all public services to be run within this footprint. All services under Welsh Government control can be aligned. Obviously, this cannot be done immediately, but, as a structure, each service is reviewed then the structure changed. Next, steps to align services in the city region must be taken. And I'll say it again, because I've said it a dozen times here now: Swansea and Neath Port Talbot look Janus-like. If it's for fire, if it's for the education consortium, we look to the west. If, however, it's for policing or it's for health, we look to the east. There is no coherence about it. It's almost as if everybody who's come along to create a structure has decided on their own, without giving any thought to what went before. Firstly, and most simply, is fire and rescue. That can be easily realigned to the city region boundary, and it would only mean the transfer out of Powys and Ceredigion to the North Wales Fire and Rescue Service. Secondly, there's going to be an economic sub-region, where what is needed is to have a development plan equivalent to the old county development plan to cover the whole area. This would ensure that housing and economic development planning can be aligned over the whole region, and not only on a local authority area. The development of the bay campus, which is in Neath Port Talbot, which will almost certainly have a greater effect on Swansea than on Neath Port Talbot, is an example of the need for an area-based approach. I also remember, in the old district council days, Lliw Valley produced their Clydach market opposite houses that were in Swansea. The people who were affected were the people living in Swansea, but the people who got the benefit were from Lliw Valley, and I think it really is important that we look at it as a whole region. You can look at Trostre park without thinking of it as part of the Swansea shopping area. The third whole Swansea city region policy co-ordination needed is transport strategy - the Swansea bay equivalent of the Cardiff city region metro system. This needs to ensure that there's a coherent rail and bus network that can move people from the residential areas to the main employment, retail and leisure sites. Also, the road network needs to ensure that movement between major population centres is via at least a dual carriageway. Within the city region, a simple subdivision in two can be done - west Glamorgan and Dyfed, which equates to the former counties of Dyfed minus Ceredigion and west Glamorgan. Joint boards with Neath Port Talbot and Swansea could be set up for both social services and education, which are the two main former county council services, and the same can be done for Pembrokeshire and Carmarthenshire. The health boards could be realigned to these larger areas covered by the joint boards. That would align health boards and social services just like they were when health boards such as West Glamorgan health board existed to cover health. Also, it would make it easier for health boards covering Carmarthenshire and Pembrokeshire to work with West Glamorgan. We have the situation, as everybody knows, that the major hospital for most of west Wales is Morriston, yet it is not part of Morriston, so you have this ARCH, a regional collaboration for health, programme and all these other things that have been put together in order to try and put right what's a structural weakness. Local services would continue to be run by the current local authorities. Local authorities are the right size for providing most public services, and anybody who's picked up the book on local authority services, which goes on for about 40 pages, will realise just how many services there are that local authorities provide, and most of them are best provided locally. Local people making local decisions on behalf of the area in which they live is the basis of local democracy. It's about agreeing the city region as a basic footprint, and then having services within the region organised in the most suitable area within the footprint. In conclusion, I fully support the proposed Swansea city region. I also am very pleased with proposals to improve the economy of the area by the four councils in the area. I think credit should be given to all four of them on working together to try and get a system working and improving the GVA. The most important thing for an area like Swansea city region is to increase the value of the economy and get people earning more. I hope improved transport and co-ordination of services within the footprint can be supported by the Welsh Government, because we need to get the transport right, we need to get public services on a standard footing, and we need to make sure that we do well for our area.
Welsh: Diolch, Llywydd. Diolch. Rwyf wedi rhoi munud o'r ddadl hon i Suzy Davies a munud arall i Simon Thomas. Yn 2013, creodd Llywodraeth Cymru ddinas-ranbarth Bae Abertawe i gynnwys mwy o bartneriaid yn y gwaith o wella'r economi ranbarthol. Gweithiodd cynghorau Abertawe, Sir Gaerfyrddin, Castell-nedd Port Talbot a Sir Benfro gyda'i gilydd ar fwrdd dinas-ranbarth Bae Abertawe. Mae'r bwrdd wedi mabwysiadu strategaeth economaidd dinas-ranbarth i nodi camau gweithredu allweddol ar gyfer gwella perfformiad economaidd y dinas-ranbarth. Pan osodir unrhyw ffiniau, ceir dau gwestiwn bob amser: a ddylai fod yn fwy, neu a ddylai fod yn llai? Gan fod angen cynnwys ardaloedd cynghorau cyfan, y tri chyngor nesaf at y ffiniau rhanbarthol yw Powys, sy'n ymestyn bron at y ffin â Wrecsam, Pen-y-bont ar Ogwr, sy'n rhan o ddinas-ranbarth Caerdydd, a Cheredigion, y byddwn yn dadlau ei bod yn economaidd ac yn ddiwylliannol yn debycach i Wynedd nag ydyw i Abertawe a Chastell-nedd Port Talbot. Mae Abertawe, Castell-nedd Port Talbot, Llanelli, a Dyffryn Aman yn un endid economaidd i bob pwrpas: edrychwch ar symudiad y traffig yn y bore a gyda'r nos. Mae hynny'n golygu bod yn rhaid iddo gynnwys Abertawe, Castell-nedd Port Talbot, a Sir Gaerfyrddin. Y cwestiwn yn awr yw a ddylai Sir Benfro fod yn rhan o'r ardal? Byddwn yn dadlau bod ganddi ardal ddiwydiannol yn y de, ac mae ei chysylltiad agos â Sir Gaerfyrddin yn golygu ei bod yn cydweddu'n well ag ardal bae Abertawe nag unrhyw ardal yng nghanolbarth neu ogledd Cymru yn y dyfodol. Un o'r problemau yw bod ardaloedd sy'n rhan o ardal deithio i'r gwaith Abertawe-Castell-nedd Port Talbot, megis rhan ddeheuol Powys o gwmpas Ystradgynlais, ardaloedd ar y ffin megis Porthcawl, y Pîl, Hirwaun a de Ceredigion, y tu allan i ddinas-ranbarth bae Abertawe. Mae hyn yn anochel pan gaiff unrhyw ffin ei gosod: bydd ardal ar y ffin sy'n rhyngweithio'n economaidd ac yn gymdeithasol gyda'r rhanbarth o'i chwmpas. I droi at drafnidiaeth, credaf mai dyma un o'r allweddi mewn gwirionedd, ac er nad yw cynllun a rhaglen dinas-ranbarth Abertawe yn ymwneud â thrafnidiaeth fel y mae dinas-ranbarth Caerdydd, mae'n dal i fod yn hynod o bwysig. Ac er mai ychydig o bobl, os oes unrhyw un, sy'n dymuno teithio o Gwm Afan i fynyddoedd y Preseli, hynny yw, o un pen i'r rhanbarth i'r llall, bob dydd, bydd angen gwella'r llwybr cyfan, gan y bydd galw am gysylltiadau da rhwng, ac i mewn i'r canolfannau poblogaeth mawr yn ogystal ag i safleoedd ar gyfer hamdden, siopa a gwaith. Credaf fod hynny'n allweddol: mae angen i bobl allu cyrraedd y gwaith, mae angen iddynt allu cyrraedd y canolfannau siopa, ac mae angen iddynt gyrraedd cyfleusterau hamdden. A'r perygl yw y gallwch fod yn gymharol agos at leoliad cyflogaeth mawr yn y rhanbarth, ond os ydych yn digwydd bod heb gar, mae rhai o'r teithiau hyn bron yn amhosibl. Ffyrdd: y flaenoriaeth - a phe bawn i wedi ysgrifennu hyn 20 mlynedd yn ôl, byddai wedi bod yr un fath - yw deuoli'r A40 ar ei hyd, a goleuadau traffig ar gylchfan Cross Hands hefyd i wella cysylltiadau rhwng Sir Benfro, Sir Gaerfyrddin, a gweddill y dinas-ranbarth. Mae tagfeydd eraill yn digwydd o amgylch Port Talbot ar yr M4, lle y daw ffordd yr M4 i ben, ffyrdd sy'n arwain at gylchfan Cross Hands, a Chaerfyrddin, ac mae angen ystyried gwelliant pellach, yn enwedig wrth i'r tagfeydd traffig barhau. Yn y 1990au, aeth Cyngor Sir Gorllewin Morgannwg ati i agor pum gorsaf reilffordd: Llansamlet, Llansawel, Baglan, Sgiwen, a'r Pîl. Er bod gan ddinas-ranbarth Caerdydd gysylltiadau cryf â Phort Talbot fel rhan o gynllun Swanline, bydd trenau wedi'u hamserlennu gan y gorsafoedd eraill i'r gorllewin o ranbarth Bae Abertawe, gan gynnwys Caerfyrddin, Llanelli, Llandeilo, Rhydaman, Pantyffynnon, Pen-bre a Phorth Tywyn, Hendy-gwyn ar Daf, Dinbych-y-pysgod, Doc Penfro, Hwlffordd, Aberdaugleddau, Wdig, ac Abergwaun. Gweler: mae traffig a threnau yn mynd i'r gorllewin o Abertawe, ac maent hyd yn oed yn mynd i'r gorllewin o Gaerdydd. Ceir gorsafoedd eraill y gellid eu dwyn yn ôl i ddefnydd, megis Glandŵr a Sanclêr. Yr hyn sydd ei angen yw rhaglen i ddod â hen orsafoedd nad ydynt yn cael eu defnyddio yn ôl i ddefnydd a gwneud mwy o ddefnydd o'r gorsafoedd rheilffordd presennol i wneud y rheilffyrdd yn opsiwn ymarferol ar gyfer teithio, naill ai i'r gwaith neu ar gyfer hamdden. Bydd y brif linell i Lundain yn parhau i fod yn gyswllt rheilffordd pwysig sydd o fudd i economi dinas-ranbarth Abertawe yn ei gyfanrwydd, ac mae'n bwysig iawn ei bod yn cael ei thrydaneiddio cyn gynted ag y bo modd. Gan ddychwelyd at fysiau, mae gwir angen gwasanaeth bws gwell i gysylltu'r orsaf drenau a chanol y ddinas â'r canolfannau cyflogaeth, ond hefyd i gysylltu â chanolfannau poblogaeth. Gallai gorsafoedd rheilffordd yn Llansamlet a Thre-gŵyr fod yn ganolfannau trafnidiaeth, lle y bydd bysiau'n cyfarfod â threnau ac yn lledaenu allan i'r cymunedau cyfagos. Yr enghraifft yng ngorsaf Llansamlet yw bod gwasanaeth bws rheolaidd yn dod i ben yn Frederick Place, rownd y gornel i'r orsaf. Dylai hwn ddod i ben yn yr orsaf, a fyddai wedyn yn darparu gwasanaeth bws i'r ardal gyfagos. Rwyf wedi dweud sawl gwaith, ac rwy'n mynd i'w ddweud eto, bydd angen i ni agor gorsaf Glandŵr, ac nid ar ddydd Sadwrn yn unig ar gyfer y pêl-droed, ond er mwyn symud pobl yn lle'u bod yn gorfod mynd i ganol y ddinas, am ein bod yn ceisio cadw pobl allan o ganol y ddinas. Bydd gorsaf Glandŵr yn gwneud hynny. Mae angen adeiladu ar lwyddiant y cyfleuster parcio a theithio. Mae hwn yn cadw ceir allan o'r ddinas a chanol y dref, ac yn caniatáu i ran gyntaf y daith gael ei gwneud yn y car a rhan olaf y daith ar y bws. Gan droi at feicio a cherdded, mae llwybr arfordir Cymru a llwybr cerdded arfordir Sir Benfro yn enghreifftiau gwych o lwyddiant yn creu cyfleoedd ar gyfer cerdded hamdden. Ceir llwybrau beicio pwrpasol, ond mae angen gorffen y bylchau ynddynt, ac mae angen lleoedd storio a pharcio diogel ar gyfer beiciau, yn enwedig yng nghanol dinasoedd a threfi. Rwy'n awyddus iawn i dynnu sylw at bwysigrwydd cwblhau'r llwybrau beicio. Mae'n ddibwynt cael llwybr beicio os oes rhaid i chi fynd ar draws ffordd fawr yn rhan o'r daith. Byddai'n cael y rhan fwyaf o bobl i beidio â gwneud hynny. Mae gennych y beicwyr brwdfrydig a fydd yn ei wneud, ond ni fydd y rhan fwyaf o bobl yn gwneud hynny. Yn olaf, ar wasanaethau cyhoeddus, os ydym yn credu, fel rwyf fi, fod dinas-ranbarth Bae Abertawe, sy'n cwmpasu ardaloedd cynghorau Castell-nedd Port Talbot, Abertawe, Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro yn rhanbarth cydlynol ar lefel is-Gymru, yna y cam nesaf amlwg yw rhedeg yr holl wasanaethau cyhoeddus o fewn yr ôl troed hwn. Gellid trefnu'r holl wasanaethau o dan reolaeth Llywodraeth Cymru. Yn amlwg, ni ellir gwneud hyn ar unwaith, ond fel strwythur, caiff pob gwasanaeth ei adolygu, ac yna newidir y strwythur. Wedyn, rhaid rhoi camau ar waith i drefnu gwasanaethau yn y dinas-ranbarth. A dywedaf eto, gan fy mod wedi ei ddweud ddwsin o weithiau yma bellach: mae Abertawe a Chastell-nedd Port Talbot yn edrych yn debyg i Ianws. Ar gyfer tân, ar gyfer y consortiwm addysg, rydym yn edrych tua'r gorllewin. Fodd bynnag, ar gyfer plismona neu ar gyfer iechyd, rydym yn edrych tua'r dwyrain. Nid oes unrhyw gydlyniad iddo. Mae bron fel pe bai pawb sydd wedi dod i greu strwythur wedi penderfynu ar eu strwythur eu hunain, heb ystyried yr hyn a aeth o'r blaen. Y cyntaf, a'r mwyaf syml, yw tân ac achub. Gellir aildrefnu'r gwasanaeth hwnnw'n hawdd yn ôl ffin y dinas-ranbarth, ni fyddai ond yn golygu trosglwyddo Powys a Cheredigion i Wasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru. Yn ail, fe fydd yna is-ranbarth economaidd, a'r hyn sydd ei angen yw cynllun datblygu ar waith sy'n cyfateb i'r hen gynllun datblygu sirol i gwmpasu'r ardal gyfan. Byddai hyn yn sicrhau y gellir trefnu tai a chynlluniau datblygu economaidd dros y rhanbarth cyfan, ac nid yn unig ar sail ardal yr awdurdod lleol. Mae datblygu campws y bae, sydd yng Nghastell-nedd Port Talbot, ac a fydd bron yn sicr o effeithio mwy ar Abertawe nag ar Gastell-nedd Port Talbot, yn enghraifft o'r angen am ddull ar sail ardal. Rwyf hefyd yn cofio, yn hen ddyddiau'r cyngor dosbarth, fod Dyffryn Lliw wedi gosod marchnad Clydach gyferbyn â thai a oedd yn Abertawe. Y bobl yr effeithiwyd arnynt oedd y bobl a oedd yn byw yn Abertawe, ond roedd y bobl a gafodd y budd yn dod o Ddyffryn Lliw, ac rwy'n credu ei bod yn wirioneddol bwysig ein bod yn edrych arno fel rhanbarth cyfan. Gallwch edrych ar barc Trostre heb feddwl amdano fel rhan o ardal siopa Abertawe. Y trydydd cydlyniad polisi sydd ei angen ar gyfer dinas-ranbarth cyfan Abertawe yw strategaeth drafnidiaeth - yr hyn sy'n cyfateb ym mae Abertawe i system fetro dinas-ranbarth Caerdydd. Mae angen i hon sicrhau bod yna rwydwaith rheilffyrdd a bysiau cydlynol sy'n gallu symud pobl o'r ardaloedd preswyl i'r prif safleoedd gwaith, siopa a hamdden. Hefyd, mae angen i'r rhwydwaith ffyrdd sicrhau bod symudiad rhwng canolfannau poblogaeth mawr yn digwydd ar hyd ffordd ddeuol fan lleiaf. O fewn y dinas-ranbarth, gellir rhannu'n ddau yn syml - gorllewin Morgannwg a Dyfed, sy'n cyfateb i hen siroedd Dyfed heb Geredigion a gorllewin Morgannwg. Gellid sefydlu byrddau ar y cyd rhwng Castell-nedd Port Talbot ac Abertawe ar gyfer gwasanaethau cymdeithasol ac addysg, sef dau brif wasanaeth y cyngor sir blaenorol, a gellid gwneud yr un peth ar gyfer Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Gellid aildrefnu'r byrddau iechyd yn ôl yr ardaloedd mwy o faint hyn a wasanaethir gan y byrddau ar y cyd. Byddai hynny'n trefnu byrddau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn union fel yr oeddent pan oedd byrddau iechyd fel bwrdd iechyd Gorllewin Morgannwg yn bodoli ar gyfer iechyd. Hefyd, byddai'n ei gwneud yn haws i fyrddau iechyd ar gyfer Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro weithio gyda Gorllewin Morgannwg. Mae gennym sefyllfa, fel y mae pawb yn gwybod, sy'n golygu mai'r ysbyty mawr ar gyfer y rhan fwyaf o orllewin Cymru yw Treforys, ond nid yw'n rhan o Dreforys, felly mae gennych raglen ARCH, cydweithrediad rhanbarthol ar gyfer iechyd, a'r holl bethau eraill hyn sydd wedi cael eu rhoi at ei gilydd er mwyn ceisio unioni'r hyn sy'n wendid strwythurol. Byddai gwasanaethau lleol yn parhau i gael eu rhedeg gan yr awdurdodau lleol presennol. Mae awdurdodau lleol o'r maint cywir ar gyfer darparu'r rhan fwyaf o wasanaethau cyhoeddus, a bydd unrhyw un sydd wedi gweld y llyfr ar wasanaethau awdurdodau lleol, sydd tua 40 tudalen o hyd, yn sylweddoli faint o wasanaethau y mae awdurdodau lleol yn eu darparu, a'r ffordd orau o ddarparu'r rhan fwyaf ohonynt yw yn lleol. Pobl leol yn gwneud penderfyniadau lleol ar ran yr ardal lle y maent yn byw yw sylfaen democratiaeth leol. Mae'n ymwneud â chytuno ar y dinas-ranbarth fel ôl troed sylfaenol, ac yna gael gwasanaethau yn y rhanbarth wedi'u trefnu yn yr ardal fwyaf addas o fewn yr ôl troed. I gloi, rwy'n llwyr gefnogi dinas-ranbarth arfaethedig dinas Abertawe. Rwyf hefyd yn fodlon iawn â'r cynigion i wella economi'r ardal gan y pedwar cyngor yn yr ardal. Rwy'n credu y dylid rhoi clod i bob un o'r pedwar ohonynt am gydweithio i geisio cael system ar waith a gwella'r gwerth ychwanegol gros. Y peth pwysicaf i ardal fel dinas-ranbarth Abertawe yw cynyddu gwerth yr economi a chael pobl i ennill mwy. Rwy'n gobeithio y gall Llywodraeth Cymru gefnogi'r gwaith o wella trafnidiaeth a chydlynu gwasanaethau o fewn yr ôl troed, oherwydd mae angen i ni gael trafnidiaeth yn iawn, mae angen i ni gael gwasanaethau cyhoeddus ar sylfaen safonol, ac mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod yn gwneud yn dda dros ein hardal.