English: Diolch, Llywydd. Wales is in a great position to lead globally on significantly reducing single-use plastic waste, using the best international practice, evidence and research, using our new powers over taxes and levies to drive behavioural change, and by bringing forward a cross-Government action plan with a comprehensive suite of measures, targets and milestones. We can stop the rising plastic tide and we must, because it is increasingly seeming more like a tsunami than a tide. Around 40 per cent of plastic is used in packaging in the UK, and the UK generates around 2.4 million tonnes per year of packaging waste, of which around 1.7 million tonnes is from households. Over 90 per cent of plastics are derived from fossil fuels, so they account for 6 per cent of global oil consumption, equivalent to the aviation industry. According to a 2016 report, around 237 million coffee cups and 183 million coffee-cup lids are consumed annually in Wales, representing 2,600 tonnes of coffee cups and 550 tonnes of lids. It's estimated that only 0.25 per cent are recycled. And, shockingly, 72 per cent of plastic packaging is reported to be leaked into the environment or sent to landfill worldwide. We know that macroplastics are polluting our rivers and soil, our beaches and seas, from surface waters to deep ocean trenches, and microplastics are contaminating our pristine arctic ice and snow in the high Pyrenees, remote lakes in Mongolia and the Great Lakes of North America, floodplain soils in Switzerland, the sands of the Sahara, and the very groundwater and rainwater that feeds our crops and gives us water to drink. Having wrapped our food and everything else in plastic, this wonder material of twentieth-century science, we're now wrapping the planet in plastic too. And microplastics have been found in mussels, in fish, in chickens and even in honey - in honey. With the notable exception of vegans, this carries a whole new twist on 'You are what you eat.' Plastics are so useful in so many ways, yet in our throwaway culture single-use plastics are now destroying the planet we love, and are trashing the environment we see around us and the microenvironment we can't see so easily. So, let's look at some of the ways in which legislation can help turn the tide on plastics. Complete bans on single-use plastics like carrier bags, done in Bangladesh and in Canada, have worked; plastic straws have been banned in some US states, and cutlery banned in France have proven the easiest way to make a dramatic effect. In Wales, we should actually take a broader approach, and we should include cotton bud sticks and cutlery, beverage stirrers and straws, plates, sticks for balloons, expanded polystyrene food containers, beverage containers and cups, wet wipes, plastic sauce sachets, and we should consider now phasing out all single-use carrier bags totally. We should act on the significant confusion over the recyclability of materials in Wales, despite our great success in improving recycling rates, and find ways such as Ellie's Fund to raise awareness of how to recycle more difficult materials like pens, crisp packets, toothbrushes and cleaning bottle tops. Introducing a 'made in Wales, recycled in Wales' trademark and logo would drive reuse and recycling within Wales, as would proposals to require businesses to remove and recycle the plastics in delivered items, from food packaging to washing machines, or hay bales wrapped in plastics, as we saw earlier on today. Funding initiatives to promote the switch to reusable sanitary items could help engage with schools and GPs and prenatal support centres. Considering mandating water fountains in public spaces could bolster Wales's ambition to be a water refill nation. And, let me say, financial mechanisms work. Introducing a 5p paper cup levy led to a 156 per cent increase in the use of reusable cups in just six weeks in Starbucks in London. It works. Evidence shows the greater the plastics levy, the greater the impact. In Wales, we could extend this to harmful products that fall outside the extended producer responsibility and market restrictions, so plastic clothing and balloons, chewing gum, single-use pens, protected postal packaging and wet wipes. Deposit-return schemes are globally proven to increase recycling rates, reduce contamination and simplify materials' use. Whilst the UK mulls over this, a deposit-return scheme centrally administered here in Wales could create jobs, spur market demand, and ensure the benefits of such a scheme are kept in Wales, and we should, in doing this aim, ensure that all containers of all sizes are within these DRS measures. We could introduce a carefully targeted single-use plastics tax based on the proportion of recycled material in the product and with penalties for virgin plastic use. We could offer as well tax incentives, such as temporary tax relief or reductions for support of sustainable procurement and bulk purchasing in business improvement districts for zero-waste towns, or for other organisations pursuing zero-waste status, such as schools and hospitals, or even individual zero-waste retailers and businesses and reuse and repair initiatives. And we should bring forward an action plan on single-use plastic reduction, addressing different sectors appropriately, much like, I have to say, the current Welsh Government decarbonisation plan, focusing on key areas like social care and farming, tourism and construction. In tourism, for example, Presiding Officer, a zero-waste Wales could be our destination offer to the world, not just an ambitious waste policy. On procurement, we could develop revised and strengthened guidelines to promote sustainable procurement through our anchor institutions, like health boards, education authorities, housing and social care services, and get rid of anomalies like plastic milk cartons being used in schools. We could introduce a requirement for all publicly funded events, programmes and projects to ban single-use plastics, and go further to ensure that all events, including food festivals and sporting events, should commit to a ban on single-use plastics as part of their permitting requirements. And in respect of targets and milestones, we can go further than the single-use plastic directive and introduce in Wales a measurement of how this affects carbon emission reductions and analysis of litter data and waste composition. Now, these are just some opening thoughts on what this legislation could do. I look forward to hearing from fellow Assembly Members and the Minister too, before I conclude what I'm sure will be a very constructive debate on how to stop the plastic tide.
Welsh: Diolch, Lywydd. Mae Cymru mewn sefyllfa wych i arwain yn fyd-eang ar leihau gwastraff plastig untro yn sylweddol, gan ddefnyddio'r arferion, y dystiolaeth a'r gwaith ymchwil gorau yn rhyngwladol, a'n pwerau newydd dros drethi ac ardollau i ysgogi newid ymddygiad, a thrwy gyflwyno cynllun gweithredu trawslywodraethol gyda chyfres gynhwysfawr o fesurau, targedau a cherrig milltir. Gallwn atal y llanw plastig sydd ar gynnydd a rhaid inni wneud hynny, oherwydd mae'n ymddangos fwyfwy yn debycach i tswnami nag i lanw. Caiff tua 40 y cant o'r plastig a gynhyrchir ei ddefnyddio mewn deunydd pacio yn y DU, ac mae'r DU yn cynhyrchu tua 2.4 miliwn tunnell y flwyddyn o wastraff deunydd pacio, gyda thua 1.7 miliwn tunnell ohono'n dod o gartrefi. Mae dros 90 y cant o blastigau'n deillio o danwyddau ffosil, felly dyna sydd i gyfrif am 6 y cant o'r defnydd o olew yn fyd-eang, sy'n cyfateb i'r diwydiant awyrennau. Yn ôl adroddiad yn 2016, caiff tua 237 miliwn o gwpanau coffi ac 183 miliwn o gaeadau cwpanau coffi eu defnyddio bob blwyddyn yng Nghymru, sef 2,600 tunnell o gwpanau coffi a 550 tunnell o gaeadau. Amcangyfrifir mai 0.25 y cant yn unig a ailgylchir. Ac yn frawychus, dywedir bod 72 y cant o ddeunydd pacio plastig yn cael ei ollwng i'r amgylchedd neu ei gludo i safleoedd tirlenwi ledled y byd. Gwyddom fod macroblastigau'n llygru ein hafonydd a'n pridd, ein traethau a'n moroedd, o ddŵr wyneb i ffosydd cefnforol dwfn, ac mae microblastigau'n halogi rhew ac eira arctig dilychwin yn y Pyreneau uchaf, llynnoedd anghysbell ym Mongolia a Llynnoedd Mawr Gogledd America, priddoedd gorlifdir yn y Swistir, tywod y Sahara, a'r dŵr daear a'r dŵr glaw sy'n bwydo ein cnydau ac yn rhoi dŵr i ni ei yfed. Ar ôl lapio ein bwyd a phopeth arall mewn plastig, y deunydd rhyfeddol hwn a grëwyd o wyddoniaeth yr ugeinfed ganrif, rydym yn awr yn lapio'r blaned mewn plastig hefyd. A chanfuwyd microblastigau mewn cregyn gleision, mewn pysgod, mewn ieir a hyd yn oed mewn mêl - mewn mêl. Gan eithrio figaniaid, rhydd hyn ystyr cwbl newydd i 'Yr hyn rwyt ti'n ei fwyta wyt ti.' Mae plastigau mor ddefnyddiol mewn cymaint o ffyrdd, ac eto yn ein diwylliant tafladwy, mae plastigau untro bellach yn dinistrio'r blaned a garwn, ac yn difetha'r amgylchedd a welwn o'n cwmpas a'r microamgylchedd na allwn ei weld mor hawdd. Felly, gadewch i ni edrych ar rai o'r ffyrdd y gall deddfwriaeth helpu i droi'r llanw ar blastigau. Mae gwaharddiadau llwyr ar blastigau untro fel bagiau siopa, rhywbeth a wnaed ym Mangladesh ac yng Nghanada, wedi gweithio; gwaharddwyd gwellt plastig yn rhai o daleithiau UDA, a gwaharddwyd cyllyll a ffyrc plastig yn Ffrainc, a dyma'r ffordd hawsaf o gael effaith ddramatig. Yng Nghymru, dylem fabwysiadu ymagwedd ehangach, a dylem gynnwys ffyn cotwm a chyllyll a ffyrc, trowyr diod a gwellt, platiau, ffyn balwnau, cynwysyddion bwyd polystyren ehangedig, cynwysyddion diod a chwpanau, hancesi gwlyb, cydau bach plastig ar gyfer sawsiau, a dylem ystyried cael gwared ar bob bag siopa untro yn llwyr erbyn hyn. Dylem weithredu ynglŷn â'r dryswch sylweddol ynghylch y gallu i ailgylchu deunyddiau yng Nghymru, er gwaethaf ein llwyddiant mawr yn gwella cyfraddau ailgylchu, a chanfod ffyrdd megis Cronfa Ellie i godi ymwybyddiaeth o sut i ailgylchu deunyddiau anos fel beiros, pacedi creision, brwsys dannedd a thopiau poteli glanhau. Byddai cyflwyno nod masnach a logo 'gwnaed yng Nghymru, ailgylchir yng Nghymru' yn ysgogi ailddefnyddio ac ailgylchu yng Nghymru, fel y byddai argymhellion i'w gwneud yn ofynnol i fusnesau gael gwared ar blastigau ar gyfer eitemau a ddosberthir, a'u hailgylchu, o ddeunydd pacio bwyd i beiriannau golchi, neu fêls gwair a lapir mewn plastigion, fel y gwelsom yn gynharach heddiw. Gallai ariannu mentrau i hyrwyddo'r newid i eitemau glanweithiol amldro helpu i ymgysylltu ag ysgolion a meddygon teulu a chanolfannau cymorth cyn-geni. Gallai ystyried ei gwneud yn ofynnol i osod ffowntenni dŵr mewn mannau cyhoeddus gryfhau uchelgais Cymru i fod yn genedl ail-lenwi dŵr. A gadewch imi ddweud, mae mecanweithiau ariannol yn gweithio. Arweiniodd cyflwyno treth o 5c ar gwpanau papur at gynnydd o 156 y cant yn y defnydd o gwpanau y gellir eu hailddefnyddio mewn cwta chwe wythnos yn Starbucks yn Llundain. Mae'n gweithio. Mae tystiolaeth yn dangos po fwyaf yw'r dreth ar blastigau, y mwyaf yw'r effaith. Yng Nghymru, gallem ymestyn hyn i gynnwys cynhyrchion niweidiol sydd y tu allan i gyfrifoldeb estynedig cynhyrchwyr a chyfyngiadau marchnad, felly dillad a balwnau plastig, gwm cnoi, beiros untro, deunydd pacio i ddiogelu eitemau post a hancesi gwlyb. Yn fyd-eang, profwyd bod cynlluniau dychwelyd ernes yn cynyddu cyfraddau ailgylchu, yn lleihau halogiad ac yn symleiddio'r defnydd o ddeunyddiau. Tra bod y DU yn cnoi cil ar hyn, gallai cynllun dychwelyd ernes a weinyddir yn ganolog yma yng Nghymru greu swyddi, sbarduno galw'r farchnad, a sicrhau bod manteision cynllun o'r fath yn cael eu cadw yng Nghymru, ac wrth gyflawni'r nod hwn, dylem sicrhau bod pob cynhwysydd o bob maint o fewn y mesurau dychwelyd ernes hyn. Gallem gyflwyno treth plastigau untro wedi'i thargedu'n ofalus yn seiliedig ar gyfran y deunydd wedi'i ailgylchu yn y cynnyrch a chyda chosbau am ddefnyddio plastig newydd sbon. Gallem gynnig cymhellion treth hefyd, fel rhyddhad treth dros dro neu ostyngiadau ar gyfer cefnogi caffael cynaliadwy a swmp-brynu mewn ardaloedd gwella busnes ar gyfer trefi diwastraff, neu sefydliadau eraill sy'n mynd ar drywydd statws diwastraff, fel ysgolion ac ysbytai, neu hyd yn oed fanwerthwyr a busnesau diwastraff unigol, a mentrau ailddefnyddio ac atgyweirio. A dylem gyflwyno cynllun gweithredu ar ostwng y defnydd o blastig untro, gan fynd i'r afael â gwahanol sectorau'n briodol, yn debyg iawn, mae'n rhaid i mi ddweud, i gynllun datgarboneiddio presennol Llywodraeth Cymru, sy'n canolbwyntio ar feysydd allweddol megis gofal cymdeithasol a ffermio, twristiaeth ac adeiladu. Ym maes twristiaeth er enghraifft, Lywydd, gallem gynnig Cymru ddiwastraff fel cyrchfan ar gyfer y byd, yn hytrach na pholisi gwastraff uchelgeisiol yn unig. O ran caffael, gallem ddatblygu canllawiau wedi'u diwygio a'u hatgyfnerthu i hyrwyddo caffael cynaliadwy drwy ein sefydliadau angori, fel y byrddau iechyd, awdurdodau addysg, gwasanaethau tai a gofal cymdeithasol, a chael gwared ar anghysonderau fel cartonau llaeth plastig mewn ysgolion. Gallem gyflwyno gofyniad i bob digwyddiad, rhaglen a phrosiect a ariennir yn gyhoeddus wahardd plastigau untro, a mynd ymhellach i sicrhau y dylai pob digwyddiad, gan gynnwys gwyliau bwyd a digwyddiadau chwaraeon, ymrwymo i wahardd plastigau untro fel rhan o'u gofynion trwyddedu. Ac o ran targedau a cherrig milltir, gallwn fynd ymhellach na'r gyfarwyddeb ar blastig untro a chyflwyno dull yng Nghymru o fesur sut y mae hyn yn effeithio ar leihau allyriadau carbon a dadansoddi data sbwriel a chyfansoddiad gwastraff. Nawr, dim ond syniadau agoriadol yw'r rhain ynglŷn â'r hyn y gallai'r ddeddfwriaeth hon ei wneud. Edrychaf ymlaen at glywed gan fy nghyd-Aelodau yn y Cynulliad a'r Gweinidog hefyd, cyn imi orffen yr hyn a fydd, rwy'n siŵr, yn ddadl adeiladol iawn ar sut i atal y llanw plastig.