English: Can I also thank the chief medical officer for the report? It's curious that we've had an afternoon where we've debated some elements that appear within this report - the issue of behavioural change and active lifestyles, whether it's through active travel or elsewhere. We're very cognisant of the fact as well that 'A Healthier Wales', the strategy that the Minister laid out last year and that he's driving forward, gives us that opportunity to transform healthcare in the way we look at it. A real transformational and generational change towards prevention and community and primary care, prudent healthcare, to people living longer and independently at or closer to home and so on. I'd urge the Minister, because I know his commitment on this, to continue to drive this change with partners right across Wales and make this transformation and make it irreversible. But I want to turn to something else entirely, a different way to view this, and for this I'm grateful to the Equality and Human Rights Commission for their submission to all Assembly Members, which I'm going to draw extensively on and I'm sure the Minister will have seen it too. They draw on their report earlier this year, 'Is Wales Fairer?', and they report the key findings from that report, the particular challenges, the entrenched issues that affect the Gypsy/Roma/Traveller communities, not least in terms of their access to health provision. But also the mistrust and the reluctant uptake of health services is still a major issue. The fact that amongst non-disabled people when they report good health it's almost twice as frequent as disabled people, and disabled people report poor mental health nearly three times more frequently than non-disabled people. The fact that up to one in five women are affected by perinatal mental illness and still face the challenges within Wales of access to specialist perinatal mental health services. And of course as we all know the challenges for looked-after children, who tend to be at greater risk of experiencing poor mental health than children in the wider population. We all know too well that men in Wales, from statistics in 2016, are four times more likely than women to die by suicide. The challenges that we have not just in Wales but across the UK and across many developed nations in terms of matching the provision for mental health with the rise in demand. Finally, they point out that one of the greatest challenges is the lack of disaggregated data meaning that it's hard to actually identify the outcomes and do the analysis of the potential barriers in access to healthcare for those with specific protected characteristics. So, they do make some specific recommendations, and again I'll touch on them very briefly here. First, that in taking forward 'A Healthier Wales', the overarching strategy now of Welsh Government in terms of transforming health, equality and human rights are absolutely embedded within its implementation. So, those points that I refer to in a moment, that those are recognised but that equality and human rights are deeply embedded within that strategy. That healthcare in Wales is accessible to all without discrimination, and that's with particular reference to Gypsies and Roma and Travellers, to the accessibility and quality of translation services that are available to migrants and refugees and asylum seekers, and that there is a fully integrated gender identity service in Wales where you can monitor the impact on health outcomes for transgender people within Wales. And also that we fully evaluate progress made under the Mental Health (Wales) Measure 2010 and the 'Together for Mental Health' strategy. Now, we are doing some incredible things in Wales, despite the challenges in funding and the wider challenges within healthcare, but it is right that we constantly challenge ourselves to do more, and I hope the Minister will welcome the analysis and the challenges laid down by the Equality and Human Rights Commission as actually a useful contribution to doing things better as we go forward.
Welsh: A gaf i hefyd ddiolch i'r prif swyddog meddygol am yr adroddiad? Mae'n rhyfedd ein bod ni wedi cael prynhawn yn trafod rhai o'r elfennau sy'n ymddangos yn yr adroddiad hwn - newid ymddygiad a ffyrdd o fyw egnïol, boed hynny drwy deithio llesol neu ryw fodd arall. Rydym yn ymwybodol iawn o'r ffaith bod 'Cymru Iachach', y strategaeth y cyflwynodd y Gweinidog y llynedd ac y mae'n bwrw ymlaen â hi, yn rhoi'r cyfle hwnnw inni weddnewid gofal iechyd o ran y ffordd yr ydym ni'n ei ystyried. Newid gwirioneddol drawsnewidiol a chenedliadol tuag at atal a gofal cymunedol a sylfaenol, gofal iechyd darbodus, i bobl sy'n byw'n hwy ac yn fwy annibynnol yn eu cartref, neu'n nes at eu cartrefi, ac yn y blaen. Rwy'n annog y Gweinidog, oherwydd rwy'n gwybod am ei ymrwymiad yn hyn o beth, i barhau i sbarduno'r newid hwn â phartneriaid ledled Cymru gyfan, a gwneud y gweddnewidiad hwn a'i wneud yn beth parhaol. Ond rwyf eisiau troi at rywbeth arall yn gyfan gwbl, ffordd wahanol o ystyried hyn, ac am hyn rwy'n ddiolchgar i'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol am eu cyflwyniad i holl Aelodau'r Cynulliad, ac rwy'n mynd i gyfeirio'n helaeth ato ac rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog wedi'i weld hefyd. Maen nhw'n cyfeirio at eu hadroddiad cynharach eleni, 'A yw Cymru'n Decach?', ac maen nhw'n nodi'r canfyddiadau allweddol o'r adroddiad hwnnw, yr heriau penodol, y materion sydd wedi hen ymwreiddio ac sy'n effeithio ar gymunedau Sipsiwn/Roma/Teithwyr, yn enwedig o ran eu gallu i gael darpariaeth iechyd. Ond hefyd mae'r ddrwgdybiaeth a'r amharodrwydd i fanteisio ar wasanaethau iechyd yn dal i fod yn broblem fawr. Y ffaith bod pobl nad ydyn nhw'n anabl yn dweud bron iawn ddwywaith mor aml eu bod nhw mewn iechyd da na phobl anabl, a bod pobl anabl yn dweud bod eu hiechyd meddwl yn wael bron i dair gwaith yn amlach na phobl nad ydyn nhw'n anabl. Y ffaith bod hyd at un fenyw o bob pump yn dioddef o salwch meddwl amenedigol ac yn dal i wynebu'r heriau o gael gwasanaethau iechyd meddwl amenedigol arbenigol yng Nghymru. Ac wrth gwrs, rydym ni i gyd yn gwybod am yr heriau sy'n wynebu plant sy'n derbyn gofal, sy'n tueddu i fod mewn mwy o berygl o ddioddef iechyd meddwl gwael na phlant yn y boblogaeth ehangach. Rydym ni i gyd yn gwybod yn rhy dda fod dynion yng Nghymru, o ystadegau yn 2016, bedair gwaith yn fwy tebygol na merched o farw drwy hunanladdiad. Yr heriau sydd gennym ni, nid yn unig yng Nghymru ond ledled y DU ac mewn llawer o wledydd datblygedig, o ran sicrhau bod y ddarpariaeth ar gyfer iechyd meddwl yn cyfateb i'r cynnydd yn y galw. Yn olaf, maen nhw'n nodi mai un o'r heriau mwyaf yw diffyg data wedi'i ddadgyfuno sy'n golygu ei bod hi'n anodd gwybod beth yw'r canlyniadau mewn gwirionedd a dadansoddi'r rhwystrau posib o ran gallu'r rhai hynny â nodweddion gwarchodedig penodol i gael gofal iechyd. Felly, maen nhw'n gwneud rhai argymhellion penodol, ac unwaith eto byddaf yn cyfeirio atyn nhw yn fyr iawn yma. Yn gyntaf, wrth fwrw ymlaen â 'Cymru Iachach', strategaeth gynhwysfawr Llywodraeth Cymru nawr o ran trawsnewid iechyd, bod cydraddoldeb a hawliau dynol yn elfen greiddiol yng ngweithrediad hynny. Felly, y pwyntiau hynny y byddaf yn cyfeirio atyn nhw yn y man, fod y rheini'n cael eu cydnabod ond bod cydraddoldeb a hawliau dynol yn elfennau creiddiol o'r strategaeth honno. Bod gofal iechyd yng Nghymru ar gael i bawb yn ddiwahân, a hynny gan gyfeirio'n benodol at Sipsiwn a Roma a Theithwyr, at hygyrchedd ac ansawdd y gwasanaethau cyfieithu sydd ar gael i fewnfudwyr a ffoaduriaid a cheiswyr lloches, a bod gwasanaeth hunaniaeth rhywedd cwbl integredig yng Nghymru lle mae modd monitro'r effaith ar ganlyniadau iechyd pobl drawsryweddol yng Nghymru. A hefyd ein bod yn gwerthuso'n llawn y cynnydd a wnaed o dan Fesur Iechyd Meddwl (Cymru) 2010 a'r strategaeth 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl'. Nawr, rydym ni'n gwneud rhai pethau anhygoel yng Nghymru, er gwaethaf yr heriau o ran ariannu a'r heriau ehangach o fewn gofal iechyd, ond mae'n briodol ein bod yn herio ein hunain yn barhaus i wneud mwy, ac rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn croesawu'r dadansoddiad a'r heriau a nodwyd gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol fel cyfraniad defnyddiol mewn gwirionedd at wneud pethau'n well wrth inni fwrw ymlaen.