English: Diolch yn fawr. I'd like to thank Jenny Rathbone for keeping the spotlight on this important issue, from the work that she is doing on the cross-party group on food and the cross-party group on active travel as well as the work in her own constituency. She is continually highlighting the causes and consequences of obesity and is an important voice in our Senedd on these matters. As she outlined in her speech, we already have around 600,000 adults aged 16 or over in Wales who are obese, and, more worryingly, 60,000 of those are severely obese. That number is increasing, with an estimated 10,000 more adults becoming obese each year. Over a quarter of the children in Wales aged four to five are overweight, including 12.4 per cent who are obese. These are disturbing figures. To directly answer the question that Jenny Rathbone has posed in this debate on whether obesity is a disease, that is a conclusion that the Royal College of Physicians have reached, as has the World Health Organization, which has classified obesity as a disease since 2016. So, in a sense, the question has been addressed by leading authorities. We don't feel that recognising obesity here in Wales as a disease at this moment would lead to a different service response than we are already committed to taking forward. Our role is on the prevention and early intervention, as well as addressing some of the leading causes of obesity that Jenny Rathbone outlined, namely poverty, the environment and diet. For both adults and children, obesity rates rise with deprivation, with the prevalence 6 per cent higher among four to five-year-olds living in the most deprived areas, compared to the least deprived areas in Wales, rising to 13 per cent for adults. Car-dominated streets contribute to our obesity crisis. Heavy traffic streets create what's become known as 'obesogenic environments' - places that discourage physical activity and contribute to the problem of sedentary lifestyles. One in four Welsh adults are now classed as obese, but that number drops significantly among those who are physically active. So, getting people out of their cars for short journeys produces multiple benefits, from cleaner air and less congested roads, to improved mental health and busier local shops. And to try and answer the question that Jenny Rathbone posed about exclusion zones around schools, we have just refreshed the guidance for the Safe Routes in Communities project to put a far greater weighting on interventions that encourage behaviour change. And I've said that I met with all the road safety officers in Wales and set out my very clear expectations to them that we didn't simply want engineering-based solutions; we wanted solutions that were going to encourage modal shift and discourage car-based activities. It's now for them to come forward with proposals and we certainly would welcome proposals to have exclusion zones around schools where there's local support for that, and Jenny Rathbone is right: we do need to start thinking more radically about the type of interventions that we see around schools in particular. And it's my expectation, in the next round of maps - the individual network maps that local authorities produce next year for future active travel investment - that all schools in Wales be mapped on those plans, which will then result in infrastructure, linking them up to networks over the time of that planning period. The food system, as Jenny Rathbone constantly reminds us, contributes to the obesity epidemic too. Easy access to cheap foods, high in salt, sugar, fats and additives, have encouraged a change in eating behaviour. So, to make a substantial impact will require a concerted and effective cross-Government approach, which is why we have set out in our 10-year strategy, 'Healthy Weight: Healthy Wales', published last October, themes around healthy environments and healthy settings. For example, we'll be consulting on legislation in the food environment over the summer, which will consider a range of future measures, such as price promotions, calorie labelling and drink purchasing. This is alongside investing in changing our physical environment in measures to encourage active travel and creating green spaces. Obesity is significantly linked to health inequalities and we'll be looking at the role of behaviour change to encourage sustainable change. This is why we're developing targeted and tailored approaches, particularly with children and families. The risk of putting a disease label on obesity is that many people may feel that obesity will then be inevitable at a time when we want people to feel enabled to make healthy change -
Welsh: Diolch yn fawr. Hoffwn ddiolch i Jenny Rathbone am ganolbwyntio ar y mater pwysig hwn, o'r gwaith y mae'n ei wneud yn y grŵp trawsbleidiol ar fwyd a'r grŵp trawsbleidiol ar deithio llesol yn ogystal â'r gwaith yn ei hetholaeth ei hun. Mae'n tynnu sylw'n gyson at achosion a chanlyniadau gordewdra ac mae'n llais pwysig yn ein Senedd ar y materion hyn. Fel yr amlinellodd yn ei haraith, eisoes mae gennym oddeutu 600,000 o oedolion 16 oed neu hŷn yng Nghymru sy'n ordew, ac yn fwy pryderus, mae 60,000 o'r rheini'n ordew iawn. Mae'r nifer hwnnw'n cynyddu, ac amcangyfrifir bod 10,000 yn fwy o oedolion yn mynd yn ordew bob blwyddyn. Mae dros chwarter y plant rhwng pedair a phump oed yng Nghymru dros bwysau, gan gynnwys 12.4 y cant sy'n ordew. Mae'r ffigurau hyn yn frawychus. I roi ateb uniongyrchol i'r cwestiwn a ofynnodd Jenny Rathbone yn y ddadl hon, ynglŷn ag a yw gordewdra yn glefyd, dyna yw casgliad Coleg Brenhinol y Meddygon yn ogystal â Sefydliad Iechyd y Byd, sydd wedi categoreiddio gordewdra fel clefyd ers 2016. Felly, ar un ystyr, mae'r awdurdodau arweiniol wedi ateb y cwestiwn. Nid ydym yn teimlo y byddai cydnabod bod gordewdra yma yng Nghymru yn glefyd ar hyn o bryd yn arwain at ymateb gwahanol o ran gwasanaeth i'r hyn rydym eisoes wedi ymrwymo i fwrw ymlaen ag ef. Mae ein rôl yn ymwneud ag atal ac ymyrryd yn gynnar, yn ogystal â mynd i'r afael â rhai o brif achosion gordewdra a amlinellwyd gan Jenny Rathbone, sef tlodi, yr amgylchedd a deiet. Ar gyfer oedolion a phlant, mae cyfraddau gordewdra yn cynyddu gydag amddifadedd, gyda nifer yr achosion 6 y cant yn uwch ymysg plant pedair i bump oed sy'n byw yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig, o gymharu â'r ardaloedd lleiaf difreintiedig yng Nghymru, gan godi i 13 y cant ar gyfer oedolion. Mae strydoedd sy'n cael eu dominyddu gan geir yn cyfrannu at ein hargyfwng gordewdra. Mae strydoedd traffig trwm yn creu'r hyn sy'n cael ei alw'n 'amgylcheddau obesogenig' - lleoedd sy'n annog pobl i beidio â gwneud gweithgarwch corfforol ac sy'n cyfrannu at broblem diffyg ymarfer corff. Caiff un o bob pedwar oedolyn yng Nghymru eu categoreiddio'n ordew bellach, ond mae'r nifer yn gostwng yn sylweddol ymhlith y rhai sy'n gorfforol egnïol. Felly, mae cael pobl allan o'u ceir ar gyfer teithiau byr yn creu sawl mantais, o aer glanach a ffyrdd llai prysur, i iechyd meddwl gwell a siopau lleol prysurach. Ac i geisio ateb y cwestiwn a ofynnodd Jenny Rathbone am barthau gwahardd ceir o amgylch ysgolion, rydym newydd ddiweddaru'r canllawiau ar gyfer y prosiect Llwybrau Diogel mewn Cymunedau er mwyn rhoi mwy o bwyslais ar ymyriadau sy'n annog newid ymddygiad. Ac rwyf wedi dweud fy mod wedi cyfarfod â'r holl swyddogion diogelwch ar y ffyrdd yng Nghymru ac wedi nodi fy nisgwyliadau clir iawn nad atebion ar sail peirianneg yn unig roeddem am eu gweld; roeddem am gael atebion a oedd yn mynd i annog newid moddol ac i gymell pobl rhag ymgymryd â gweithgareddau sy'n dibynnu ar geir. Eu lle hwy yn awr yw cyflwyno cynigion ac yn sicr byddem yn croesawu cynigion i gael parthau gwahardd ceir o amgylch ysgolion lle mae cefnogaeth leol i hynny, ac mae Jenny Rathbone yn iawn: mae angen inni ddechrau meddwl yn fwy radical am y math o ymyriadau a welwn o gwmpas ysgolion yn arbennig. Ac rwy'n disgwyl, yn y rownd nesaf o fapiau - y mapiau rhwydwaith unigol y mae awdurdodau lleol yn eu cynhyrchu y flwyddyn nesaf ar gyfer buddsoddi mewn teithio llesol yn y dyfodol - y bydd pob ysgol yng Nghymru yn cael ei mapio ar y cynlluniau hynny, a fydd yn arwain at seilwaith wedyn, gan eu cysylltu â rhwydweithiau dros y cyfnod cynllunio hwnnw. Mae'r system fwyd, fel y mae Jenny Rathbone yn ein hatgoffa'n gyson, yn cyfrannu at yr epidemig o ordewdra hefyd. Mae mynediad at fwydydd rhad, sy'n cynnwys llawer o halen, siwgr, brasterau ac ychwanegion, wedi annog newid mewn ymddygiad bwyta. Felly, er mwyn cael effaith sylweddol, bydd angen dull trawslywodraethol effeithiol, a dyna pam rydym wedi nodi themâu yn ein strategaeth 10 mlynedd, 'Pwysau Iach: Cymru Iach', a gyhoeddwyd fis Hydref diwethaf, sy'n ymwneud ag amgylcheddau iach a lleoliadau iach. Er enghraifft, byddwn yn ymgynghori ar ddeddfwriaeth yn yr amgylchedd bwyd dros yr haf, ac yn ystyried ystod o fesurau yn y dyfodol, megis hyrwyddiadau prisiau, labelu calorïau a phrynu diodydd. Daw hyn ochr yn ochr â buddsoddi i newid ein hamgylchedd ffisegol mewn mesurau i annog teithio llesol a chreu mannau gwyrdd. Mae cysylltiad mawr rhwng gordewdra ac anghydraddoldebau iechyd a byddwn yn edrych ar rôl newid ymddygiad i annog newid cynaliadwy. Dyma pam ein bod yn datblygu dulliau wedi'u targedu a'u teilwra, yn enwedig gyda phlant a theuluoedd. Y risg o roi label clefyd ar ordewdra yw y gall llawer o bobl deimlo y bydd gordewdra yn anochel wedyn ar adeg pan ydym am i bobl deimlo y cânt eu galluogi i wneud newid iach -