English: Now, in the wake of subscribing to the covenant, many local authorities developed new services, they established good practice, and they began partnerships with the third sector. And the centenary of the first world war has also helped to maintain a focus on issues and challenges facing the armed forces community here in Wales. The impact of the covenant was recently the subject of an inquiry by the cross-party group, and we published our report at the end of 2017. It documented and celebrated the significant progress that had been achieved since 2011, and many Members will have seen evidence of the outworking of the covenant in their own constituencies. I certainly have. Llanddulas, near Abergele, saw the establishment of the UK's first veteran shed, which was established by Falklands veteran Martin Margerison, one of my constituents. The shed is now based in Colwyn Bay, it's had ministerial visits, and it provides veterans with the opportunity to get together, put the world to rights and to support one another with practical tasks and volunteering. Colwyn Bay is also home to the headquarters of Change Step, a Wales-wide programme that offers effective support for veterans across the country, including dedicated services for those in crisis, older veterans and people with mental health and substance misuse needs. It was established by the substance misuse charity CAIS, and it's got a team of veterans who act as peer mentors, using their own experiences to help veterans to navigate and confront the challenges in their lives. It works hand in glove, of course, with Veterans' NHS Wales, and I've been very grateful to Help for Heroes, the Royal British Legion and the Welsh Government for the financial support they've extended to it. It's the only service of its kind in the UK. Last year, also in Colwyn Bay, we saw the establishment of a Woody's Lodge, one of two in Wales. The other is in south Wales, here in the Vale of Glamorgan. I think David Melding has visited there in the past. Woody's Lodges are social hubs, they guide veterans to the help and support that they need and try to re-engage them with their families and communities, and the vision is to create an inviting meeting space for those who have served with the armed forces and the wider emergency services, where they can receive the support and the advice and connect with new and old friends. The wider Conwy area is also blessed to host Alabare homes for veterans. Working in partnership with First Choice Housing, Alabare, which is a Christian charity, provides a home in Glan Conwy and two in Llandudno Junction for veterans who are homeless or at risk of homelessness. And it's this issue of housing that I want to turn to for the rest of the time that I have available, because it's still an area that needs our attention. The issue of homelessness among veterans has been a topic that has been discussed in the mess halls of barracks, on frigates, and in air bases since the end of the Napoleonic wars in the early nineteenth century. And 200 years later, while we've made significant progress, I regret to say that there are still veterans sleeping rough on the streets here in Wales. Now, the Welsh Government, to be fair, has worked hard to try to tackle this problem. In addition to its general homelessness prevention programmes, it's also focused additional attention on former military personnel. Housing is a key strand in the Welsh Government's package of support for the armed forces, and a national housing pathway specifically for ex-service personnel has also been developed. The third sector partners that established the Veterans' Gateway - a 24-hour Wales-based service that helps former servicemen and women to navigate their new lives as civilians - have also sought to signpost people to the support agencies such as SSAFA, and Alabare, which I mentioned earlier. Now, estimates of the number of members of the armed forces community living in Wales vary, but some have suggested that it could be as high as 385,000. Now, the overwhelming majority of these ex-servicemen and women make the transition back to civilian life very, very well. But a small and significant minority struggle to adjust. And I think that the least that we can do as a society is to repay the debt of gratitude that we owe to these heroes by assisting them in securing a roof over their heads. Now, in recognition of this, the Welsh Government has taken some positive steps. Here in Wales, those leaving the armed forces are awarded additional preference for housing purposes when applying for social housing to local authorities. Local authorities are also encouraged to give additional preference for ex-service personnel who've sustained an injury, a medical condition or a disability because of their service. Homeless veterans are afforded additional priority need. Armed forces compensation scheme payments or war pension scheme payments are disregarded when applying for disabled facilities grants to adapt people's homes, and service personnel and veterans have priority status in the Welsh Government's homebuy and Rent First schemes, as do widows and widowers of individuals who've been killed during their time in service. Now, these are welcome moves, but they don't go far enough. Local authorities, for example, can consider giving additional preference to veterans and then decide not to, because it's just guidance, it's not a statutory obligation, and many social landlords, such as housing associations, fall completely outside of the guidance that is available. And there are other disadvantages faced by military families, which are also yet to be addressed. Shared ownership schemes and rent-to-own schemes do not afford any special privileges to those who've served in the military. And then we've got the thorny issue of the local connection criteria that are often used by many social landlords. Many of them require housing applicants who have lived in an area to have lived in an area for a certain length of time in order to establish eligibility for a local housing list. But what if you'd been posted to a military base for a matter of just months before your service came to an end? That can disqualify you from receiving any assistance whatsoever, and it's wrong. Those leaving military accommodation are sometimes discriminated against because of this lack of a local connection and it can result in them being disqualified as being eligible for housing by those registered landlords. And it's not just those serving in the forces who are affected by this either. There are also their families and dependents to think about, because these rules also disadvantage the spouses and the civil partners of those in the forces if they lose their spouse or they suffer a relationship breakdown. Now, all of these situations I've mentioned can lead to a lack of appropriate support and a greater risk of inappropriate housing or homelessness. Now, as I mentioned before, we've got some great organisations that are seeking to support those who are at risk, such as Alabare, but their support is also not available in all parts of Wales. As I mentioned before, they've established somehow some houses in the Conwy area. They've also got places in Wrexham and elsewhere, but, unfortunately, not all parts of Wales are covered by their services. And that's why, in answer to the question that my debate poses today: 'Housing our heroes: are we meeting the needs of our veterans here in Wales?', my answer is, 'No, not yet, but we're making good progress'. So, what needs to change? Well, I believe that we need statutory guidance that's applicable to all registered social landlords, not just local authorities. We need to crack this issue of the local connection criteria once and for all by waiving any requirements for a local connection for anyone leaving service family accommodation, including military spouses or dependents, and we need to honour our heroes by giving them additional preference in all Welsh Government housing schemes, including shared ownership schemes and rent to own. We also need to ensure that, where things do fall apart, there's a local supported housing scheme specifically for veterans to help them get back on their feet, and I very much hope that the Deputy Minister, with this new role, will be able to take some of these suggestions forward. Thank you. I've given a minute of my time to Mark Isherwood; I should have mentioned that earlier, and I do apologise.
Welsh: Nawr, yn sgil cefnogi'r cyfamod, mae llawer o awdurdodau lleol wedi datblygu gwasanaethau newydd, wedi sefydlu arferion da, a dechrau partneriaethau gyda'r trydydd sector. Ac mae canmlwyddiant y rhyfel byd cyntaf hefyd wedi helpu i gynnal ffocws ar faterion a heriau sy'n wynebu cymuned y lluoedd arfog yma yng Nghymru. Roedd effaith y cyfamod yn destun ymchwiliad gan y grŵp trawsbleidiol yn ddiweddar, a chyhoeddwyd ein hadroddiad ar ddiwedd 2017. Roedd yn cofnodi ac yn dathlu'r cynnydd sylweddol a gyflawnwyd ers 2011, a bydd llawer o'r Aelodau wedi gweld tystiolaeth o waith allanol y cyfamod yn eu hetholaethau eu hunain. Gwelais innau hynny, yn sicr. Sefydlwyd y sied gyntaf yn y DU i gyn-filwyr yn Llanddulas, ger Abergele, a hynny gan gyn-filwr y Falklands, Martin Margerison, un o fy etholwyr. Mae'r sied ym Mae Colwyn yn awr, mae wedi cael ymweliadau gan Weinidogion, ac mae'n rhoi cyfle i gyn-filwyr ddod at ei gilydd, rhoi'r byd yn ei le a chefnogi ei gilydd gyda thasgau ymarferol a gwirfoddoli. Mae Bae Colwyn hefyd yn gartref i bencadlys Newid Cam, rhaglen drwy Gymru sy'n cynnig cymorth effeithiol ar gyfer cyn-filwyr ar draws y wlad, gan gynnwys gwasanaethau penodol ar gyfer rhai mewn argyfwng, cyn-filwyr hŷn a phobl ag anghenion yn gysylltiedig â chamddefnyddio sylweddau ac iechyd meddwl. Fe'i sefydlwyd gan yr elusen camddefnyddio sylweddau CAIS, ac mae ganddo dîm o gyn-filwyr sy'n gweithredu fel mentoriaid cymheiriaid, gan ddefnyddio eu profiadau eu hunain i helpu cyn-filwyr i lywio ac wynebu'r heriau yn eu bywydau. Mae'n gweithio law yn llaw, wrth gwrs, â GIG Cymru i Gyn-filwyr, ac rwyf wedi bod yn ddiolchgar iawn i Help for Heroes, y Lleng Brydeinig Frenhinol a Llywodraeth Cymru am y cymorth ariannol y maent wedi'i roi iddo. Dyma'r unig wasanaeth o'i fath yn y DU. Y llynedd, ym Mae Colwyn hefyd, gwelsom sefydlu Woody's Lodge, un o ddau yng Nghymru. Mae'r llall yn ne Cymru, yma ym Mro Morgannwg. Credaf fod David Melding wedi ymweld â'r lle hwnnw yn y gorffennol. Canolfannau cymdeithasol yw Woody's Lodges, maent yn arwain cyn-filwyr at y cymorth a'r gefnogaeth sydd eu hangen arnynt ac yn ceisio eu denu i ailymwneud â'u teuluoedd a'u cymunedau, a'r weledigaeth yw creu gofod cyfarfod croesawgar ar gyfer y rhai sydd wedi gwasanaethu gyda'r lluoedd arfog a'r gwasanaethau brys ehangach, lle gallant gael y cymorth a'r cyngor a chysylltu â ffrindiau hen a newydd. Mae ardal ehangach Conwy hefyd wedi'i bendithio â chartrefi Alabare ar gyfer cyn-filwyr. Gan weithio mewn partneriaeth â'r Gymdeithas Tai Dewis Cyntaf, mae Alabare, sy'n elusen Gristnogol, yn darparu cartref yng Nglan Conwy a dau yng Nghyffordd Llandudno ar gyfer cyn-filwyr sy'n ddigartref neu mewn perygl o fod yn ddigartref. A dyma'r mater tai rwyf am droi ato am weddill yr amser sydd gennyf, gan ei fod yn dal i fod yn faes sy'n galw am ein sylw. Mae digartrefedd ymysg cyn-filwyr wedi bod yn bwnc sydd wedi cael ei drafod mewn neuaddau barics, ar ffrigadau, ac mewn canolfannau awyr ers diwedd rhyfeloedd Napoleon yn gynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. A 200 mlynedd yn ddiweddarach, er ein bod wedi gwneud cynnydd sylweddol, mae'n ddrwg gennyf ddweud bod yna gyn-filwyr yn dal i gysgu allan yma yng Nghymru. Nawr, a bod yn deg, mae Llywodraeth Cymru wedi gweithio'n galed i geisio mynd i'r afael â'r broblem hon. Yn ogystal â'i rhaglenni atal digartrefedd cyffredinol, mae hefyd wedi canolbwyntio sylw ychwanegol ar gyn-aelodau'r lluoedd arfog. Mae tai yn elfen allweddol ym mhecyn cymorth Llywodraeth Cymru ar gyfer y lluoedd arfog, a datblygwyd llwybr tai cenedlaethol penodol ar gyfer cyn-filwyr y lluoedd arfog hefyd. Mae'r partneriaid trydydd sector a sefydlodd y Porth Cyn-filwyr - gwasanaeth 24 awr yng Nghymru sy'n helpu cyn-filwyr i drefnu eu bywydau newydd fel sifiliaid - hefyd wedi ceisio cyfeirio pobl at asiantaethau cymorth megis Cymdeithas y Milwyr, Morwyr, Awyrenwyr a'u Teuluoedd (SSAFA), ac Alabare, a grybwyllais yn gynharach. Nawr, mae amcangyfrifon o niferoedd yr aelodau o gymuned y lluoedd arfog sy'n byw yng Nghymru yn amrywio, ond mae rhai wedi awgrymu y gallai fod mor uchel â 385,000. Nawr, mae mwyafrif llethol y cyn-filwyr hyn yn trosglwyddo'n ôl i fywyd sifil yn dda iawn. Ond mae lleiafrif bach a sylweddol yn ei chael hi'n anodd addasu. Ac rwy'n meddwl mai'r peth lleiaf y gallwn ei wneud fel cymdeithas yw ad-dalu'r ddyled sydd arnom i'r arwyr hyn drwy eu helpu i gael to dros eu pennau. Nawr, i gydnabod hyn, mae Llywodraeth Cymru wedi cymryd rhai camau cadarnhaol. Yma yng Nghymru, mae'r rhai sy'n gadael y lluoedd arfog yn cael ffafriaeth ychwanegol at ddibenion tai wrth wneud cais tai cymdeithasol i awdurdodau lleol. Hefyd, anogir awdurdodau lleol i roi ffafriaeth ychwanegol i gyn-filwyr sydd wedi cael anaf, cyflwr meddygol neu anabledd yn sgil eu gwasanaeth. Rhoddir statws angen blaenoriaethol ychwanegol i gyn-filwyr digartref. Caiff taliadau cynllun iawndal y lluoedd arfog neu daliadau cynllun pensiwn rhyfel eu diystyru wrth ymgeisio am grantiau cyfleusterau i'r anabl i addasu cartrefi pobl, ac mae statws blaenoriaethol gan aelodau a chyn-filwyr y lluoedd arfog yng nghynlluniau cymorth prynu a Rhent yn Gyntaf Llywodraeth Cymru, fel sydd gan wragedd a gwŷr gweddw unigolion a laddwyd yn ystod eu gwasanaeth. Nawr, mae'r rhain yn gamau i'w croesawu, ond nid ydynt yn mynd yn ddigon pell. Er enghraifft, gall awdurdodau lleol ystyried rhoi ffafriaeth ychwanegol i gyn-filwyr a phenderfynu peidio wedyn, gan mai canllawiau yn unig ydynt, nid dyletswydd statudol, ac mae llawer o landlordiaid cymdeithasol, megis cymdeithasau tai, y tu allan i'r canllawiau sydd ar gael yn gyfan gwbl. Ac mae anfanteision eraill sydd eto i gael eu datrys yn wynebu teuluoedd milwrol. Nid yw cynlluniau rhanberchenogaeth a chynlluniau rhentu i brynu yn rhoi unrhyw freintiau arbennig i'r rhai sydd wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog. Ac yna mae gennym broblem anodd y meini prawf cysylltiadau lleol a ddefnyddir yn aml gan lawer o landlordiaid cymdeithasol. Mae llawer ohonynt yn ei gwneud yn ofynnol i ymgeiswyr am dai sydd wedi byw mewn ardal i fod wedi byw mewn ardal am gyfnod penodol o amser er mwyn sefydlu cymhwysedd i fynd ar restr dai leol. Ond beth os cawsoch eich anfon i ganolfan filwrol am rai misoedd yn unig cyn i'ch gwasanaeth ddod i ben? Gallai hynny eich anghymwyso rhag cael unrhyw gymorth o gwbl, ac mae'n anghywir. Weithiau camwahaniaethir yn erbyn y rhai sy'n gadael llety milwrol oherwydd diffyg cysylltiad lleol o'r fath a gall arwain at eu hanghymhwyso rhag cael tai gan y landlordiaid cofrestredig hynny. Ac mae hyn yn effeithio ar fwy na'r rhai sy'n gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn unig. Rhaid meddwl am eu teuluoedd a'u dibynyddion hefyd, oherwydd mae'r rheolau hyn yn creu anfantais i wŷr a gwragedd priod a phartneriaid sifil y rhai sydd yn y lluoedd arfog os collant eu priod neu os yw eu perthynas yn chwalu. Nawr, gall pob un o'r sefyllfaoedd a grybwyllais arwain at ddiffyg cymorth priodol a mwy o risg o gartref amhriodol neu ddigartrefedd. Nawr, fel y soniais yn gynharach, mae gennym sefydliadau gwych sy'n ceisio cefnogi'r rhai sy'n wynebu risg, megis Alabare, ond nid yw eu cefnogaeth ar gael ym mhob rhan o Gymru. Fel y soniais yn gynharach, rywsut maent wedi sefydlu rhai tai yn ardal Conwy. Mae ganddynt leoedd yn Wrecsam hefyd ac mewn mannau eraill, ond yn anffodus, nid yw eu gwasanaethau'n cyrraedd pob rhan o Gymru. Ac wrth ateb y cwestiwn y mae fy nadl yn ei ofyn heddiw: 'Cartrefi i'n harwyr: a ydym yn diwallu anghenion cartrefu ein cyn-filwyr yma yng Nghymru?', dyna pam mai fy ateb yw 'Na, nid ydym yn gwneud hynny eto, ond rydym yn gwneud cynnydd da'. Felly, beth sydd angen ei newid? Wel, rwy'n credu bod angen canllawiau statudol sy'n berthnasol i bob landlord cymdeithasol cofrestredig, nid i awdurdodau lleol yn unig. Mae angen inni ddatrys y broblem gyda meini prawf cysylltiadau lleol unwaith ac am byth drwy hepgor unrhyw ofynion am gysylltiad lleol ar gyfer unrhyw un sy'n gadael llety i deuluoedd sy'n gwasanaethu, gan gynnwys gwŷr a gwragedd milwrol neu ddibynyddion, ac mae angen inni anrhydeddu ein harwyr drwy roi ffafriaeth ychwanegol iddynt yn holl gynlluniau tai Llywodraeth Cymru, gan gynnwys cynlluniau rhanberchnogaeth a chynlluniau rhentu i brynu. Mae angen inni sicrhau hefyd, pan fydd pethau'n chwalu, fod cynllun lleol tai â chymorth ar gael ar gyfer cyn-filwyr i'w helpu i godi'n ôl ar eu traed, ac rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y Dirprwy Weinidog, gyda'r rôl newydd hon, yn gallu datblygu rhai o'r awgrymiadau hyn. Diolch. Rwyf wedi rhoi munud o fy amser i Mark Isherwood; dylwn fod wedi crybwyll hynny yn gynharach, ac mae'n ddrwg gennyf.