English: Yesterday, I sought to outline how the Welsh Government will continue to support the armed forces community. I want to welcome very much the remarks made by Mark Isherwood in opening the debate this afternoon. I felt that he made some excellent remarks, and I thought it was a very thoughtful and valuable contribution to this debate. I will seek to answer most of the points that have been made in the debate during this reply, but I recognise I won't be able to respond to all the points that were made. So, I would, Deputy Presiding Officer, say that I will write to Mark and copy all Members in with a fuller response to the points that were raised in the opening contribution, because I do think it is important to us to respond fully to the points that were made there. In terms of how we approach this, can I say I enjoyed listening to the speeches in the debate we've had this afternoon? I think it was good to hear the words of Hedd Wyn being spoken this afternoon, and I thought both Dai Lloyd and Helen Mary Jones were able to weave all of our family stories, our personal stories, into our national story. I think it is important to recognise that when we talk about the losses that this country has suffered in terms of maintaining our freedom, our society, our communities and our democracy, these are people - they are fathers and mothers, wives and husbands, brothers, sisters, sons and daughters - and we all know people who have suffered as a consequence of conflict. It's very sobering to reflect, when Caroline Jones speaks about the guns falling silent on the eleventh hour of the eleventh day, that over 800 British and Commonwealth soldiers were killed on that day. To think about that toll on any day today would be quite an unimaginable loss, but that, on the day we where we welcomed the end of war and the advent of peace, demonstrates the actual impact of that conflict on communities up and down the country. I think it's also important to recognise the points that Mohammad Asghar made in his contribution, when he spoke about the troops who had fought in that conflict, and the fact that the fusiliers, which Dai Lloyd's grandad probably fought with and alongside, would have fought alongside Indian soldiers, and would have fought alongside those worshipping different gods - they would have fought alongside Muslim and Hindu soldiers as well, soldiers that we recognise in much of our own history. I think it's important that all of us, and some of us in this Chamber, in the debates that we have today, and the political debates that we have, recognise that the sacrifice in the first world war was a sacrifice made by people from all nations, by people from very different cultural and religious backgrounds. When we use loose language today, we should always recognise that the consequence of prejudice, the consequence of discrimination, is all too often found on the battlefield. And I hope that many people will reflect on the language that they use in politics today when remembering the sacrifice of others over the years. We have spent four years looking back over the first world war, and the centenary of the armistice on Sunday is an opportunity for us, not simply as a Government, but us as a National Assembly, a national Parliament for this country, to join the other nations, not only in the UK but elsewhere, in marking the centenary. We will be having a national service of thanksgiving in Llandaff cathedral, and I'm grateful for the opportunity to be able to commemorate all those who were lost, injured and affected by that conflict. But I hope that we will all join together with all the nations involved in that conflict in remembering the sacrifice of all nations, and people who were lost in that conflict. I know that Members will also be taking the opportunity to attend events being held in their own constituencies, across this country, to mark this important time in history. It is right and proper for all of us to join together to remember the sacrifices of the armed services from each of our communities in this way. I think it is right and proper as well that we commend the work of Cymru'n Cofio - Wales Remembers in delivering a comprehensive programme that commemorated the centenary of that conflict, of the first world war. The continuation of funding until 2020 will allow us to ensure that we also are able to learn lessons of that war. We remember that November 1918 was an armistice, it wasn't a peace. And peace came, and peace was created by leaders of nations, including, of course, our own David Lloyd George much later, and it is right and proper that we reflect on the consequences of war and the consequences of peace. I hope that the enduring legacy of Cymru'n Cofio - Wales Remembers is that people up and down this country will remember not simply the events of the first world war, but the consequences for our country of those events and the consequences for communities and families. Deputy Presiding Officer, the Government agrees with the second point of the motion, and we will be supporting much of what has been said in the debate and in the motion today. Like many others, I've seen the silent silhouettes of the Royal British Legion #ThankYou100 campaign. Positioned throughout our communities, these figures provide us with the opportunity as a nation to say 'thank you' to all of those who served, sacrificed and changed our world. I am grateful to everyone who has supported this important campaign, and it brings home to us, I think, that these aren't simply names on memorials, that these are people, and these are people who stood and lived and worked and died and loved in our communities, and they're people who died defending our communities. These are people who we can all recognise in memory, but sometimes I think it's important that we recognise their place in our towns and villages across Wales. We will continue with our package of support to honour the contribution of all those who served and continue to serve in our armed forces, and we will attempt to continue to ensure that no members are disadvantaged in accessing public services as a consequence of their service in the armed forces. I have already this week discussed the support that the Welsh Government is providing as part of our work to deliver on the covenant. It is not my wish to repeat those points today, but I do wish to say a word about the expert group. Mark Isherwood was absolutely right when he said that there has to be public accountability for the actions of this Government in delivering on the covenant. I accept that completely. I hope that the expert group enables us to be able to do that, to understand how we deliver on the covenant, and to understand where we're not doing so, and to understand how we have to deliver in a different or better way in some areas, and we will continue to do that. We will produce an annual report, which will enable this place to hold us to account for what we do and the promises that we make. I hope that we will be able, also, to consider how our democracy here in Wales may help us to hold myself and others to account to what we say, for the commitments that we make. I hope that we will be able to do that together with the expert group and also with the all-party group on the armed forces. Deputy Presiding Officer, in bringing my remarks to a close today, I hope that Members across the whole Chamber will join with me in thanking all those who have served and all those who continue to serve, and we'll join together as a nation this weekend to recognise the enormous sacrifice of those who didn't have the opportunity to come home.
Welsh: Ddoe, ceisiais amlinellu sut y bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i gefnogi cymuned y lluoedd arfog. Hoffwn groesawu'n gynnes iawn y sylwadau a wnaed gan Mark Isherwood wrth agor y ddadl y prynhawn yma. Roeddwn yn teimlo iddo wneud rhai sylwadau rhagorol, ac roeddwn yn meddwl ei fod yn gyfraniad meddylgar a gwerthfawr i'r ddadl hon. Byddaf yn ceisio ateb y rhan fwyaf o'r pwyntiau a wnaed yn y ddadl yn ystod yr ateb hwn, ond rwy'n cydnabod na fyddaf yn gallu ymateb i'r holl bwyntiau a wnaed. Felly, Ddirprwy Lywydd, hoffwn ddweud y byddaf yn ysgrifennu at Mark gyda chopi i'r holl Aelodau yn ymateb yn llawnach i'r pwyntiau a godwyd yn y cyfraniad agoriadol, oherwydd rwy'n meddwl ei bod hi'n bwysig i ni ymateb yn llawn i'r pwyntiau a wnaed ganddo. O ran ein hymagwedd at hyn, a gaf fi ddweud fy mod wedi mwynhau gwrando ar yr areithiau yn y ddadl a gawsom y prynhawn yma? Roedd hi'n dda clywed geiriau Hedd Wyn yn cael eu llefaru y prynhawn yma, ac roeddwn yn credu bod Dai Lloyd a Helen Mary Jones wedi gallu gweu straeon teuluol pawb ohonom, ein straeon personol, i mewn i'n stori genedlaethol. Credaf ei bod hi'n bwysig cydnabod wrth inni sôn am y colledion y mae'r wlad hon wedi'u dioddef yn gwarchod ein rhyddid, ein cymdeithas, ein cymunedau a'n democratiaeth, mai dyma'r bobl - maent yn dadau a mamau, yn wragedd a gwŷr, yn frodyr, chwiorydd, meibion a merched - ac mae pawb ohonom yn adnabod pobl sydd wedi dioddef o ganlyniad i wrthdaro. Mae'n sobreiddiol iawn meddwl, pan fo Caroline Jones yn siarad am y gynnau'n tawelu ar yr unfed awr ar ddeg o'r unfed dydd ar ddeg, fod dros 800 o filwyr o Brydain a'r Gymanwlad wedi cael eu lladd ar y diwrnod hwnnw. Byddai meddwl am y fath laddfa ar unrhyw ddiwrnod heddiw yn golled na ellid ei dychmygu, ond mae meddwl amdano'n digwydd ar y diwrnod pan wnaethom groesawu diwedd y rhyfel a dyfodiad heddwch yn dangos effaith wirioneddol y rhyfel ar gymunedau ar hyd a lled y wlad. Mae'n bwysig cydnabod y pwyntiau a wnaeth Mohammad Asghar yn ei gyfraniad hefyd, pan siaradodd am y milwyr a ymladdodd yn y rhyfel hwnnw, a'r ffaith y byddai'r ffiwsilwyr, y byddai taid Dai Lloyd wedi ymladd ochr yn ochr â hwy mae'n debyg, wedi ymladd gyda, ac ochr yn ochr â milwyr o India, a byddent wedi ymladd ochr yn ochr â rhai a oedd yn addoli duwiau gwahanol - byddent wedi ymladd ochr yn ochr â milwyr Mwslimaidd a Hindŵaidd hefyd, milwyr rydym yn eu hadnabod yn ein hanes ein hunain. Mae'n bwysig ein bod, bob un ohonom, a rhai ohonom yn y Siambr hon, yn y dadleuon a gawn heddiw, a'r dadleuon gwleidyddol a gawn, yn cydnabod bod yr aberth a welwyd yn y rhyfel byd cyntaf yn aberth a wnaed gan bobl o bob gwlad, gan bobl o gefndiroedd diwylliannol a chrefyddol gwahanol iawn. Pan ddefnyddiwn iaith lac heddiw, dylem bob amser gydnabod bod canlyniad rhagfarn, canlyniad gwahaniaethu, yn rhy aml i'w weld ar faes y gad. Ac rwy'n gobeithio y bydd llawer o bobl yn myfyrio ynglŷn â'r iaith a ddefnyddiant mewn gwleidyddiaeth heddiw wrth gofio aberth pobl eraill dros y blynyddoedd. Rydym wedi treulio pedair blynedd yn edrych yn ôl dros y rhyfel byd cyntaf, a bydd canmlwyddiant y cadoediad ddydd Sul yn gyfle i ni, nid yn unig fel Llywodraeth, ond fel Cynulliad Cenedlaethol, fel Senedd genedlaethol y wlad hon, i ymuno â gwledydd eraill, nid yn unig yn y DU ond mewn mannau eraill, i nodi'r canmlwyddiant. Byddwn yn cael gwasanaeth cenedlaethol o ddiolchgarwch yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, ac rwy'n ddiolchgar am y cyfle i allu coffáu'r holl rai a gollwyd, a anafwyd ac yr effeithiwyd arnynt gan y rhyfel hwnnw. Ond rwy'n gobeithio y byddwn oll yn ymuno â'r holl wledydd a gymerodd ran yn y gwrthdaro i gofio aberth pob gwlad, a'r holl bobl a gollwyd yn y rhyfel hwnnw. Gwn y bydd yr Aelodau hefyd yn manteisio ar y cyfle i fynychu digwyddiadau a gynhelir yn eu hetholaethau eu hunain, ar draws y wlad, i nodi'r adeg bwysig hon mewn hanes. Mae'n iawn ac yn briodol i bob un ohonom ymuno gyda'n gilydd i gofio aberth y lluoedd arfog o bob un o'n cymunedau yn y ffordd hon. Credaf ei bod hi'n iawn ac yn briodol hefyd i ni ganmol gwaith Cymru'n Cofio a ddarparodd raglen gynhwysfawr i goffáu canmlwyddiant y rhyfel hwnnw, y rhyfel byd cyntaf. Bydd y cyllid yn parhau tan 2020 gan ganiatáu inni sicrhau hefyd ein bod yn gallu dysgu gwersi o'r rhyfel hwnnw. Rydym yn cofio mai cadoediad a gafwyd ym mis Tachwedd 1918, nid heddwch. Ac fe ddaeth heddwch, a chafodd yr heddwch ei greu gan arweinwyr gwledydd, gan gynnwys, wrth gwrs, ein David Lloyd George ein hunain lawer yn ddiweddarach, ac mae'n iawn ac yn briodol inni fyfyrio ar ganlyniadau rhyfel a chanlyniadau heddwch. Rwy'n gobeithio mai gwaddol barhaus Cymru'n Cofio fydd i bobl ar hyd a lled y wlad hon gofio nid yn unig digwyddiadau'r rhyfel byd cyntaf, ond canlyniadau'r digwyddiadau i'n gwlad a'r canlyniadau i gymunedau a theuluoedd. Ddirprwy Lywydd, mae'r Llywodraeth yn cytuno ag ail bwynt y cynnig, a byddwn yn cefnogi llawer o'r hyn a ddywedwyd yn y ddadl ac yn y cynnig heddiw. Fel llawer o rai eraill, rwyf wedi gweld y silwetau tawel yn ymgyrch y Lleng Brydeinig Frenhinol #ThankYou100. Maent wedu'u lleoli ledled ein cymunedau, ac mae'r ffigurau hyn yn rhoi cyfle i ni fel gwlad ddweud 'diolch' wrth bawb sydd wedi gwasanaethu, aberthu a newid ein byd. Rwy'n ddiolchgar i bawb sydd wedi cefnogi'r ymgyrch bwysig hon, ac mae'n ein hatgoffa, rwy'n credu, nad enwau ar gofebau'n unig yw'r rhain, fod y rhain yn bobl, ac roedd y rhain yn bobl a safodd ac a fu'n byw ac a fu farw, a fu'n gweithio ac yn caru yn ein cymunedau, ac maent yn bobl a fu farw'n amddiffyn ein cymunedau. Dyma bobl y gall pawb ohonom eu hadnabod yn ein cof, ond weithiau rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn cydnabod eu lle yn ein trefi a'n pentrefi ar draws Cymru. Byddwn yn parhau â'n pecyn cymorth i anrhydeddu cyfraniad yr holl rai a fu'n gwasanaethu ac sy'n parhau i wasanaethu yn ein lluoedd arfog, a byddwn yn ceisio parhau i sicrhau na fydd unrhyw aelodau dan anfantais o ran cael mynediad at wasanaethau cyhoeddus o ganlyniad i'w gwasanaeth yn y lluoedd arfog. Yr wythnos hon rwyf eisoes wedi trafod y cymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu fel rhan o'n gwaith ar gyflawni'r cyfamod. Nid wyf yn dymuno ailadrodd y pwyntiau hynny heddiw, ond rwyf am ddweud gair am y grŵp arbenigol. Roedd Mark Isherwood yn llygad ei le pan ddywedodd fod yn rhaid cael atebolrwydd cyhoeddus am y gweithredoedd y mae'r Llywodraeth hon yn eu cyflawni ar y cyfamod. Rwy'n derbyn hynny'n llwyr. Rwy'n gobeithio bod y grŵp arbenigol yn ein galluogi i wneud hynny, i ddeall sut y byddwn yn cyflawni'r cyfamod, ac i ddeall lle nad ydym yn gwneud hynny, ac i ddeall sut y mae'n rhaid inni ddarparu mewn ffordd wahanol neu ffordd well mewn rhai mannau, a byddwn yn parhau i wneud hynny. Byddwn yn cynhyrchu adroddiad blynyddol a fydd yn galluogi'r lle hwn i'n dwyn i gyfrif am yr hyn a wnawn a'r addewidion a wnawn. Gobeithiaf y bydd modd inni ystyried hefyd sut y gall ein democratiaeth yma yng Nghymru ein helpu i fy nwyn i ac eraill i gyfrif am yr hyn a ddywedwn, am yr ymrwymiadau a wnawn. Rwy'n gobeithio y byddwn yn gallu gwneud hynny gyda'r grŵp arbenigol a hefyd gyda'r grŵp trawsbleidiol ar y lluoedd arfog. Ddirprwy Lywydd, wrth ddod â fy sylwadau i ben heddiw, gobeithio y bydd Aelodau ar draws y Siambr gyfan yn ymuno â mi i ddiolch i bawb sydd wedi gwasanaethu a phawb sy'n parhau i wasanaethu, a byddwn yn ymuno gyda'n gilydd fel gwlad y penwythnos hwn i gydnabod aberth enfawr y rhai na chafodd gyfle i ddod adref.