techiaith/cofnodycynulliad_en-cy huggingface dataset:
English: Thank you, Minister. In the interests of lowering carbon emissions, procuring local produce for school meals would help towards the Welsh Government's targets and obviously help tackle climate change. I'd be grateful if you could outline how the Welsh Government is working with local authorities to understand, monitor, measure, assess how much local produce is being used in school meals and where it comes from.
Welsh: Diolch, Weinidog. Er mwyn lleihau allyriadau carbon, byddai caffael cynnyrch lleol ar gyfer prydau ysgol yn helpu tuag at dargedau Llywodraeth Cymru ac yn amlwg yn helpu i fynd i'r afael â newid hinsawdd. Byddwn yn ddiolchgar pe gallech amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag awdurdodau lleol i ddeall, monitro, mesur, asesu faint o gynnyrch lleol sy'n cael ei ddefnyddio mewn prydau ysgol ac o ble y daw.
English: Thank you. We obviously recognise the very clear benefits of procuring local produce in terms of issues, and that includes food miles, which, obviously, would play into the significant part of your question. I also think if you use local produce, it helps children and young people really connect with their local environment too. There are a couple of local authorities that are working very hard in this area. I know Caerphilly County Borough Council and I think Carmarthenshire County Council are currently looking at the way we procure food, and, obviously, the monitoring of the carbon emissions would be part of that work going forward. Sorry, it was Monmouthshire, as well, that are really working hard in this area. But, again, this wouldn't really sit within my portfolio, but I will ensure that if there is any further information that the Minister responds.
Welsh: Diolch. Rydym yn amlwg yn cydnabod manteision clir iawn caffael cynnyrch lleol o safbwynt gwahanol ystyriaethau, ac mae hynny'n cynnwys milltiroedd bwyd, a fyddai, yn amlwg, yn rhan bwysig o'ch cwestiwn. Hefyd, os ydych yn defnyddio cynnyrch lleol, credaf fod hynny'n helpu plant a phobl ifanc i gysylltu'n dda â'u hamgylchedd lleol. Mae un neu ddau o awdurdodau lleol yn gweithio'n galed iawn yn y maes hwn. Gwn fod Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, a Chyngor Sir Caerfyrddin, rwy'n credu, yn edrych ar y ffordd yr ydym yn caffael bwyd ar hyn o bryd, ac yn amlwg, byddai monitro'r allyriadau carbon yn rhan o'r gwaith hwnnw wrth symud ymlaen. Mae'n ddrwg gennyf, mae sir Fynwy, hefyd yn gweithio'n galed iawn yn y maes hwn. Ond unwaith eto, ni fyddai hyn yn rhan o fy mhortffolio i, ond fe wnaf yn siŵr fod y Gweinidog yn ymateb os oes unrhyw wybodaeth bellach.
English: Questions from the party spokespeople.
Welsh: Reit. Cwestiynau'r llefarwyr.
English: Sorry about that pause. I was on the wrong part of my script.
Welsh: Mae'n ddrwg gennyf am yr oedi. Roeddwn ar y rhan anghywir yn fy sgript.
English: Diolch, Llywydd. In your capacity as Minister for north Wales, what action are you taking to unlock the moratorium on capital investment in roads in the region?
Welsh: Diolch, Lywydd. Yn rhinwedd eich swydd fel Gweinidog gogledd Cymru, pa gamau a gymerir gennych i ddatgloi'r moratoriwm ar fuddsoddi cyfalaf mewn ffyrdd yn y rhanbarth?
English: So, you will be aware that the Deputy Minister for Climate Change has brought forward a road review. That has not yet reported, but, obviously, once that reports, we can see what schemes will continue to proceed and we can look at the funding issues then.
Welsh: Fe fyddwch yn ymwybodol fod y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd wedi cyflwyno adolygiad ffyrdd. Nid yw wedi adrodd eto, ond yn amlwg, pan fydd yn adrodd, gallwn weld pa gynlluniau fydd yn parhau a gallwn edrych ar y materion ariannu bryd hynny.
English: Thank you for that answer, Minister, but many people in north Wales will not consider it to be good enough. The Labour Party made pre-election promises that it would deliver significant improvements to the trunk road network in north Wales. You said that you would deliver a Menai crossing - a third Menai crossing - but it's been put on hold. You said that you would remove roundabouts in Llanfairfechan and Penmaenmawr on the A55, and those projects have been put on hold. And you also said that you'd deliver on the promise to address congestion around Deeside, but that's been put on hold. So, these are big projects, which you've promised to deliver for the people of north Wales, which are now in the deep freeze as a result of the decisions being taken by this Government. People in north Wales would expect that, as the Minister for north Wales, you would be shouting out to unlock those projects and ensure their delivery. But isn't it the truth, I'm afraid to say, that this Labour Government simply doesn't care about north Wales, and that's why other projects are proceeding while these are on ice?
Welsh: Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog, ond ni fydd llawer o bobl yng ngogledd Cymru yn ystyried ei fod yn ddigon da. Gwnaeth y Blaid Lafur addewidion cyn yr etholiad y byddai'n sicrhau gwelliannau sylweddol i'r rhwydwaith cefnffyrdd yng ngogledd Cymru. Fe ddywedoch chi y byddech yn darparu pont dros y Fenai - trydedd bont y Fenai - ond mae wedi'i gohirio. Fe ddywedoch chi y byddech yn cael gwared ar gylchfannau yn Llanfairfechan a Phenmaenmawr ar yr A55, ac mae'r prosiectau hynny wedi'u gohirio. Ac fe ddywedoch chi hefyd y byddech yn cyflawni'r addewid i fynd i'r afael â thagfeydd o amgylch Glannau Dyfrdwy, ond mae hynny wedi'i ohirio. Felly, mae'r rhain yn brosiectau mawr yr addawoch chi eu cyflawni ar gyfer pobl gogledd Cymru, ac maent bellach wedi'u rhewi o ganlyniad i'r penderfyniadau a wneir gan y Llywodraeth hon. Byddai pobl yng ngogledd Cymru yn disgwyl y byddech chi, fel Gweinidog gogledd Cymru, yn galw am ddatgloi'r prosiectau hyn a sicrhau eu bod yn cael eu cyflawni. Ond onid y gwir, mae arnaf ofn, yw nad yw'r Llywodraeth Lafur hon yn malio am ogledd Cymru, ac mai dyna pam y mae prosiectau eraill yn mynd rhagddynt tra bo'r rhain wedi'u rhewi?
English: Well, Darren Millar knows that that is absolutely not true. I'm a Member from north-east Wales and I would never allow that to happen. The fact that we have a Minister for north Wales and we have had for a significant number of years, with a Cabinet sub-committee for north Wales, absolutely shows that, so please don't mislead in that way. You say that they're in the deep freeze; they're not in the deep freeze. There is currently a review going on. As you say, there were manifesto commitments made. This is a five-year Government, we're five months into it, so I don't think you can say that these things will not happen. There is a review process going on, and once the review process has reported and we see what goes on, then perhaps you can start shouting.
Welsh: Wel, mae Darren Millar yn gwybod nad yw hynny'n wir o gwbl. Rwy'n Aelod o ogledd-ddwyrain Cymru ac ni fyddwn byth yn caniatáu i hynny ddigwydd. Mae'r ffaith bod gennym Weinidog gogledd Cymru a hynny ers nifer sylweddol o flynyddoedd, gydag is-bwyllgor Cabinet ar gyfer gogledd Cymru, yn dangos hynny'n glir, felly peidiwch â chamarwain yn y ffordd honno. Rydych yn dweud eu bod wedi'u rhewi; nid ydynt wedi'u rhewi. Mae adolygiad ar y gweill ar hyn o bryd. Fel y dywedwch, gwnaed ymrwymiadau maniffesto. Llywodraeth bum mlynedd yw hon, rydym bum mis i mewn iddi, felly nid wyf yn credu y gallwch ddweud na fydd y pethau hyn yn digwydd. Mae proses adolygu ar y gweill, a phan fydd y broses adolygu wedi adrodd ac y cawn weld beth sy'n digwydd, efallai y cewch ddechrau gweiddi wedyn.
English: But given that they are manifesto commitment, and you've just suggested they'll be delivered within the five years of the Labour Government's term, why on earth would you put them in the deep freeze in the first place? The reality is that they should be progressing, because you've given a clear commitment. I accept what you say in terms of your care for north-east Wales: that is a place that you have ably represented for many years. But I'm afraid that the voice of north Wales around that Cabinet table doesn't appear to actually carry a great deal of clout, because if you look at the record of this Government on north Wales, our health service, the worst A&E performance of all of the health boards is the one that serves the north-Wales region. We've got the longest waiting times of the whole of Wales - in fact, amongst the worst in the whole of the United Kingdom. We know that local authorities, on average, in north Wales get worse settlements than other parts of the country, and we know that the road projects that have been put on ice in north Wales have been frozen while projects are still proceeding in south Wales and in other parts of the country. Doesn't that evidence clearly show that this is a Government that doesn't actually prioritise north Wales, that that's always the second on its list of priorities, and that it's actually time that this Government levelled up across the whole of Wales in order that we can have some fairness for our region in the north?
Welsh: Ond o gofio eu bod yn ymrwymiad maniffesto, a'ch bod newydd awgrymu y byddant yn cael eu cyflawni o fewn pum mlynedd tymor y Llywodraeth Lafur, pam ar y ddaear y byddech yn eu rhewi yn y lle cyntaf? Y gwir amdani yw y dylent fod yn mynd rhagddynt, oherwydd rydych wedi rhoi ymrwymiad clir. Rwy'n derbyn yr hyn a ddywedwch, eich bod yn malio am ogledd-ddwyrain Cymru: mae hwnnw'n lle rydych wedi'i gynrychioli'n fedrus ers blynyddoedd lawer. Ond mae arnaf ofn nad yw llais gogledd Cymru o amgylch bwrdd y Cabinet i'w weld yn cael llawer iawn o ddylanwad, oherwydd os edrychwch ar gyflawniad y Llywodraeth hon yng ngogledd Cymru, ein gwasanaeth iechyd, y perfformiad damweiniau ac achosion brys gwaethaf o bob un o'r byrddau iechyd yw'r un sy'n gwasanaethu rhanbarth gogledd Cymru. Gennym ni y mae'r amseroedd aros hwyaf yng Nghymru gyfan - ymhlith y gwaethaf yn y Deyrnas Unedig gyfan mewn gwirionedd. Gwyddom fod awdurdodau lleol, ar gyfartaledd, yng ngogledd Cymru yn cael setliadau gwaeth na rhannau eraill o'r wlad, a gwyddom fod prosiectau ffyrdd yng ngogledd Cymru wedi'u rhewi tra bod prosiectau'n dal i fynd rhagddynt yn ne Cymru ac mewn rhannau eraill o'r wlad. Onid yw'r dystiolaeth honno'n dangos yn glir mai Llywodraeth yw hon nad yw'n blaenoriaethu gogledd Cymru mewn gwirionedd, fod yr ardal honno bob amser yn ail ar ei rhestr o flaenoriaethau, a'i bod yn bryd i'r Llywodraeth hon godi'r gwastad ar draws Cymru gyfan er mwyn inni gael rhywfaint o degwch i'n rhanbarth ni yn y gogledd?
English: Well, there could be a short answer, and the short answer is 'no', but I will give you the benefit of the doubt and try and engage in a much more positive way with you. You are cherry-picking. So, you referred to local authorities, for instance. You know how local authorities are funded - you know that. It's a formula. We've just heard the Minister for Finance and Local Government explain to Members who, perhaps, weren't aware of the way local authorities are funded. It's a formula. It's a formula that's done -
Welsh: Wel, gallai fod ateb byr, a'r ateb byr yw 'na', ond rwyf am fod yn garedig a cheisio ymateb mewn ffordd llawer mwy cadarnhaol gyda chi. Rydych chi'n dewis a dethol. Fe gyfeirioch chi at awdurdodau lleol, er enghraifft. Fe wyddoch sut y caiff awdurdodau lleol eu hariannu - fe wyddoch hynny. Fformiwla yw hi. Rydym newydd glywed y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol yn esbonio i'r Aelodau nad oeddent, efallai, yn ymwybodol o'r ffordd y caiff awdurdodau lleol eu hariannu. Fformiwla yw hi. Fformiwla yw hi sy'n cael ei gwneud -
English: That is unfair to north Wales.
Welsh: Mewn ffordd sy'n annheg i ogledd Cymru.
English: It's a formula that is done with the Welsh Government and local authorities, and until local authorities request - . And I've been local government Minister and I was never met with a request to have a look at the formula, because they know, if you've got - [ Interruption.] If you've got a list of 22 local authorities, somebody's going to be at the top and somebody's going to be at the bottom, and whatever formula you use, that will happen. That will happen. So, it's okay cherry-picking all these things. Now, just to go back to the road review, which is the question you asked me in the beginning. You talk about 'putting on ice'. Now, I accept, at the moment, there is a road review, so these things have been put on ice - not in the deep freeze; they've been put on ice. And once that road review is published with the recommendations - [ Interruption.] I know you've never been in Government here. A manifesto commitment covers five years; a programme for government covers five years. We are five months into that programme for government; there is plenty of time to continue to deliver for north Wales.
Welsh: Fformiwla yw hi sy'n cael ei gwneud gyda Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol, a hyd nes y bydd awdurdodau lleol yn gofyn - . Ac rwyf wedi bod yn Weinidog llywodraeth leol ac ni chefais erioed gais i edrych ar y fformiwla, oherwydd fe wyddant, os oes gennych - [ Torri ar draws.] Os oes gennych chi restr o 22 awdurdod lleol, bydd rhywun ar y brig a bydd rhywun ar y gwaelod, a pha fformiwla bynnag a ddefnyddiwch, bydd hynny'n digwydd. Bydd hynny'n digwydd. Felly, un peth yw dewis a dethol yr holl bethau hyn. Nawr, i fynd yn ôl at yr adolygiad ffyrdd, sef y cwestiwn a ofynnoch chi i mi yn y dechrau. Rydych yn sôn am 'rewi'. Nawr, rwy'n derbyn, ar hyn o bryd, fod adolygiad ffyrdd ar y gweill, felly mae'r pethau hyn wedi'u rhoi heibio am y tro - nid eu rhewi; maent wedi'u rhoi heibio am y tro. A phan gyhoeddir yr adolygiad ffyrdd gyda'r argymhellion - [ Torri ar draws.] Gwn nad ydych erioed wedi bod mewn Llywodraeth yma. Mae ymrwymiad maniffesto yn ymrwymiad ar gyfer pum mlynedd; mae rhaglen lywodraethu yn para am bum mlynedd. Rydym bum mis i mewn i'r rhaglen lywodraethu honno; mae digon o amser i barhau i gyflawni dros ogledd Cymru.
English: Thank you very much, Llywydd. The Minister will be aware that this is Wool Week, and last year, my fellow Member Llyr Gruffydd raised concerns with you about the state of the wool market in Wales. As a result of the pandemic, the decline in the wool market meant that farmers were paying around £1 to shear a sheep and only getting 19p or 20p back for every roll of wool. Now, thank goodness, the prices have gone up slightly since then, but it is far from being sufficient. It is clear, therefore, that we need to think about alternative ways of using wool in order to assist the industry. And wool, as everyone knows, has long been used as a very effective insulator. In light of the increasing attention given to climate change and improving our environment, the benefits of this become increasingly important to house builders and home owners. So, are you willing to consider supporting the wool industry in Wales and using wool to insulate the homes that the Government intends to build, including the retrofitting programme? Thank you very much.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Bydd y Gweinidog yn ymwybodol bod hon yn Wythnos Wlân, a llynedd, cododd fy nghyd-Aelod Llyr Gruffydd pryderon gyda chi am gyflwr y farchnad wlân yng Nghymru. O ganlyniad i'r pandemig, roedd y cwymp yn y farchnad wlân yn golygu bod ffermwyr yn talu rhyw £1 am gneifio dafad a dim ond cael rhyw 19c neu 20c yn ôl am bob rholyn o wlân ar gyfartaledd. Diolch byth, mae prisiau gwlân wedi codi rhywfaint bach ers hynny, ond mae'n bell o fod yn ddigonol. Mae'n amlwg felly bod angen meddwl am ddulliau gwahanol o ddefnyddio gwlân er mwyn helpu'r diwydiant. Ac mae gwlân, fel mae pawb yn gwybod, yn cael ei ddefnyddio ers tro byd fel insiwleiddydd effeithiol iawn. Yng ngoleuni'r sylw cynyddol sy'n cael ei rhoi i newid hinsawdd a gwella'r amgylchedd, mae rhinweddau hyn yn dod yn fwyfwy pwysig i adeiladwyr a phrynwyr cartrefi. Felly, ydych chi'n fodlon rhoi ystyriaeth i gefnogi'r diwydiant gwlân yng Nghymru a defnyddio gwlân i insiwleiddio'r tai y mae'r Llywodraeth yn bwriadu eu codi, gan gynnwys y cynllun retroffitio? Diolch yn fawr.
English: You make some very pertinent points around the price of wool. I'm trying to think - I think it was the end of the last term of Government where we saw the wool prices really drop and I had meetings with the British wool authority to try and see what we could do to help Wales. I made representations to the UK Government along with ministerial colleagues from Scotland. Certainly, the Minister for Climate Change, who obviously has responsibility for housing and for retrofitting, I know has had discussions around this, because, as you say, wool is a very good insulator. So, if that's one way we can continue to help support Welsh wool, we will certainly be looking to do that. I'm not sure how far the Minister has got with her discussions, but I know she has had initial discussions around this.
Welsh: Rydych yn gwneud pwyntiau cymwys iawn ynghylch pris gwlân. Rwy'n ceisio meddwl - rwy'n credu mai ar ddiwedd tymor y Llywodraeth ddiwethaf y gwelsom y prisiau gwlân yn gostwng o ddifrif a chefais gyfarfodydd gydag awdurdod gwlân Prydain i geisio gweld beth y gallem ei wneud i helpu Cymru. Cyflwynais sylwadau i Lywodraeth y DU gyda gweinidogion cyfatebol o'r Alban. Yn sicr, gwn fod y Gweinidog Newid Hinsawdd, sy'n amlwg yn gyfrifol am dai ac am ôl-osod wedi cael trafodaethau am hyn, oherwydd, fel y dywedwch, mae gwlân yn ddeunydd inswleiddio da iawn. Felly, os yw honno'n un ffordd y gallwn barhau i helpu i gefnogi gwlân Cymru, byddwn yn sicr yn ystyried gwneud hynny. Nid wyf yn siŵr pa mor bell y mae'r Gweinidog wedi mynd gyda'i thrafodaethau, ond gwn ei bod wedi cael trafodaethau cychwynnol ynglŷn â hyn.
English: Thank you very much. Scab is a very important issue, again in relation to sheep in terms of animal welfare, and it's an issue that hasn't had sufficient focus over recent years. It is an extensive and increasing problem, unfortunately. The Welsh Government announced that it was to allocate some £5 million to help eradicate sheep scab at the beginning of 2019. It was disappointing that, in November last year, it was announced that the £5 million would be diverted to support COVID programmes. The agricultural sector is very keen for the Welsh Government to restore this £5 million in an effort to eradicate sheep scab and to realise the commitment and promise you made to the industry. There is funding, as you know, in the rural development plan, and, in Plaid Cymru's view, the Government should allocate £5 million from that to help the industry to eradicate scab. So, will the Minister commit to adhere to her original pledge in order to tackle this important challenge?
Welsh: Diolch yn fawr iawn. Mae'r clafr, neu'r sgab, yn fater pwysig iawn, eto yn ymwneud â defaid ym maes llesiant anifeiliaid yn arbennig, ac yn fater sydd efallai ddim wedi derbyn ffocws digonol dros y blynyddoedd diwethaf. Mae'n broblem sydd yn helaeth ac yn cynyddu, yn anffodus. Fe wnaeth Llywodraeth Cymru gyhoeddi ei fod yn clustnodi rhyw £5 miliwn i helpu cael gwared ar y clafr nôl ar ddechrau 2019. Yna, er mawr siom ym mis Tachwedd y llynedd, fe gyhoeddwyd y byddai'r £5 miliwn yn cael ei ddargyfeirio i gefnogi cynlluniau COVID. Mae'r sector amaeth nawr yn awyddus iawn bod Llywodraeth Cymru yn adfer y £5 miliwn yma i'r ymdrechion i waredu'r clafr, ac yn gwireddu eu hymrwymiad a'r addewid a wnaethoch chi i'r diwydiant. Mae yna arian, fel rŷch chi'n gwybod, dros ben yn y cynllun datblygu gwledig, ac ym marn Plaid Cymru, dylai'r Llywodraeth ddyrannu £5 miliwn o'r cynllun hwnnw i helpu'r diwydiant i waredu'r clafr. Felly, ydy'r Gweinidog yn fodlon ymrwymo i gadw at ei haddewid gwreiddiol er mwyn taclo'r her bwysig hon?
English: I quite agree; sheep scab is a very complex and difficult disease. I don't think it's just down to the Welsh Government; I think it is down to the industry together. Certainly, we have been working together to do that. Unfortunately, because of decisions I had to take regarding the budget in relation to COVID, I wasn't able to put that funding forward, but certainly I am having discussions now about the next stage of the rural development plan, and I certainly can assure you and the industry that funding to assist in relation to eradication of sheep scab will be very high up in my priorities.
Welsh: Rwy'n cytuno'n llwyr; mae'r clafr yn glefyd cymhleth ac anodd iawn. Nid wyf yn credu mai cyfrifoldeb Llywodraeth Cymru yn unig ydyw; rwy'n credu ei fod yn fater i'r diwydiant gyda'i gilydd. Yn sicr, buom yn gweithio gyda'n gilydd i wneud hynny. Yn anffodus, oherwydd penderfyniadau y bu'n rhaid i mi eu gwneud am y gyllideb mewn perthynas â COVID, ni fu modd imi gyflwyno'r cyllid hwnnw, ond yn sicr rwy'n cael trafodaethau yn awr am gam nesaf y cynllun datblygu gwledig, ac yn sicr gallaf eich sicrhau chi a'r diwydiant y bydd cyllid i helpu i ddileu'r clafr yn uchel iawn ar fy rhestr o flaenoriaethau.
English: Thank you very much. And the final question: Members will be aware that last weekend was designated World Mental Health Day. Given their nature, rural communities can be very isolated, and as a result of the lack of opportunities for people to meet with others on a day-to-day basis, families can often suffer social isolation with mental health problems emerging from that. Unfortunately, 84 per cent of farmers under the age of 40 say that mental health issues are the biggest invisible challenge to farming in Wales. A report commissioned by the Prince's Countryside Fund has outlined how markets can secure a more healthy future for farmers and rural communities as places where people can meet and socialise. So, can the Minister outline what steps the Government is taking not only to help to support the mental health of farmers, but also to support the economic role that community centres such as markets play in providing social benefits, which are so important?
Welsh: Diolch yn fawr iawn. A'r cwestiwn olaf: bydd Aelodau'n ymwybodol bod y penwythnos diwethaf, wrth gwrs, wedi cael ei ddynodi'n Ddiwrnod Iechyd Meddwl y Byd. Yn ôl eu natur, mae cymunedau gwledig yn rhai diarffordd ac ynysig iawn, ac oherwydd y diffyg cyfleoedd i bobl i gwrdd â phobl eraill o ddydd i ddydd, mae teuluoedd yn aml yn gallu dioddef ynysu cymdeithasol gyda phroblemau iechyd meddwl yn gallu deillio o hyn. Yn anffodus, mae 84 y cant o ffermwyr o dan 40 oed yn dweud mai materion iechyd meddwl yw'r her anweledig fwyaf i ffermio yng Nghymru. Mae adroddiad a gomisiynwyd gan Gronfa Cefn Gwlad Tywysog Cymru wedi amlinellu sut y gall martau sicrhau dyfodol mwy llewyrchus i ffermwyr a'r cymunedau gwledig fel mannau mae pobl yn gallu mynd iddyn nhw i gymdeithasu. Felly, a allai'r Gweinidog amlinellu pa gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd nid yn unig i helpu i gefnogi iechyd meddwl ffermwyr, ond hefyd i helpu i gefnogi'r rôl economaidd mae canolfannau cymunedol fel martau yn eu chwarae i ddarparu manteision cymdeithasol pwysig?