English: Thanks for your statement, and you began again by referring to last Thursday's National Energy Action Wales conference, 'Tackling Fuel Poverty & Inequality: The Road Ahead', ahead of Friday's Fuel Poverty Awareness Day, and I also spoke at that event in the afternoon, and set on a question panel as we moved on. Now, as you know, according to the latest estimate, although some years out of date now, 291,000 households in Wales - 23 per cent - are in fuel poverty. Can you tell us when you expect the updated figures to be published? We understand that the Welsh Government is likely to do that this spring. The National Energy Action fuel poverty monitor 2017-18 referred to the Welsh Government's 2010 target to eradicate fuel poverty by December 2018, and said there had 'yet to be clear tangible steps towards setting a new fuel poverty commitment that can drive strategic action on fuel poverty reduction locally and nationally.' And that there was 'consensus that a new fuel poverty strategy and action plan, which should include ambitious targets to improve homes to a minimum energy efficiency standard, should be developed in collaboration with stakeholders.' But in your statement, you confirmed your intention to publish a new plan for tackling fuel poverty at next year's conference, presumably another 12 months away, and that you're keen to work with the sector. How do you propose to work with the sector prior to the consultation you also referred to, to ensure that that really is developed in collaboration with stakeholders, because, as you know, there are many different ways that can be achieved, some more effective than others, in order to drive a national strategic plan with ambitious targets? Clearly, that can include things like better insulation, smarter lighting and appliances, smarter heating systems, all of which can save householders money. But also, as NEA Cymru said a couple of months ago, whilst we know that energy inefficiency is a contributing factor to fuel poverty, this alone won't solve the problem. A new strategy is needed, outlining a more joined-up approach by Welsh Government, local authorities, housing associations, advice and health services, as well as other public and voluntary organisations in society. That links in to my previous question, but how will you ensure that this plan or strategy that goes forward isn't simply focused on energy efficiency, although that's important, but on that broader social justice agenda? Following the Welsh Government's 2010 strategy, excess winter deaths in Wales in 2011-12 were 1,250. However ONS data released last November showed that the number of excess winter deaths in Wales had reached 3,400 in 2017-18, with increases in all English regions and Wales, but Wales having the highest regional index. Last autumn, you told the cross-party group on fuel poverty and energy efficiency that you'd be developing a cold weather plan in conjunction with Public Health Wales. And this is reflecting the call in the NEA fuel poverty monitor for Welsh Government to develop a cold weather plan, similar to the plan in England produced by Public Health England. It also called for the devolved nations to adopt the National Institute for Health and Care Excellence guideline, and corresponding quality standard on cold-related ill health and excess winter deaths. How do you respond to those particular calls - for many years now, they've been calling for the adoption of the NICE guideline, not just the NEA, but the broader fuel poverty coalition in Wales - and to their call in the context of the work carried out by Public Health England across the border? The Welsh Government, according to the fuel poverty monitor, could protect vulnerable households with a crisis fund for emergency heating when their health is at risk. Are you considering or will you consider a crisis fund to meet, again, the call that's been sounding for many years? And they also call for investment to improve the energy efficiency of existing housing stock in Wales needing to be urgently expanded. We know that Wales has the greatest proportion of older housing in Wales that's least adaptable to modern energy efficiency measures. So, how do you respond to proposals in our last manifesto for a retrofit toolkit based upon a whole-building approach, which had been endorsed by the Sustainable Traditional Building Alliance, to recognise that key issue? Two final points. You'll be aware of the Flintshire affordable warmth scheme that was launched in 2013, which did include a crisis fund for people who couldn't afford to heat their homes and needed immediate support. But last year, the key third sector partner in that, the North Wales Energy Advice Centre, which had actually been the impetus behind it, lost their main funding. And they wrote to me saying the affordable warmth scheme in Flintshire should be a flagship project to be emulated across Wales and the UK as an affordable way to provide real, practical and effective help to those most in need, but looks now most likely to be abandoned. So, again, given the comments earlier about the need to work with stakeholders, how can we ensure that good practice like that isn't lost, but is developed in real partnership with the key stakeholders? And finally, at last Thursday's event, one of the people on the panel with us was the policy and campaigns manager for Age Cymru. She reminded us that last winter's Age Alliance Wales newsletter said that third sector representatives on regional partnership boards had reported feeling excluded and that the third sector is being seen as a bit player with little or no strategic involvement in planning. And she said her first priority in putting fuel poverty at the heart of the agenda in Wales would be to address that and ensure that the third sector had real teeth and engagement in regional partnership boards. Again, do you agree with her? And if so, how, a year further down the road, will you work with colleagues to make that happen?
Welsh: Diolch am eich datganiad. Fe wnaethoch ddechrau unwaith eto drwy gyfeirio at gynhadledd National Energy Action Cymru ddydd Iau diwethaf sef 'Mynd i'r Afael â Thlodi Tanwydd ac Anghydraddoldeb: Y Ffordd Ymlaen', o flaen Diwrnod Ymwybyddiaeth o Dlodi Tanwydd ddydd Gwener ac roeddwn innau'n siarad hefyd yn y digwyddiad hwnnw yn ystod y prynhawn, ac yn eistedd ar banel holi wrth i ni symud ymlaen. Nawr, fel y gwyddoch, yn ôl yr amcangyfrif diweddaraf, er ei fod sawl blwyddyn ar ei hôl hi bellach, mae 291,000 o aelwydydd yng Nghymru - 23 y cant - mewn tlodi tanwydd. A wnewch chi ddweud wrthym pa bryd yr ydych yn disgwyl y cyhoeddir y ffigurau diweddaraf? Rydym ar ddeall bod Llywodraeth Cymru yn debygol o wneud hynny yn ystod y gwanwyn hwn. Roedd monitor tlodi tanwydd National Energy Action 2017-18 yn cyfeirio at nod 2010 Llywodraeth Cymru o ddileu tlodi tanwydd erbyn Rhagfyr 2018, gan nodi nad oes camau gwirioneddol eglur wedi bod hyd yn hyn tuag at wneud ymrwymiad tlodi tanwydd newydd a all ysgogi camau gweithredu strategol ar leihau tlodi tanwydd yn lleol nac yn genedlaethol. A bod consensws y dylid datblygu strategaeth tlodi tanwydd a chynllun gweithredu newydd, a ddylai gynnwys nodau uchelgeisiol i wella cartrefi hyd at safon isaf ofynnol, mewn cydweithrediad â rhanddeiliaid. Ond yn eich datganiad chi, fe wnaethoch chi gadarnhau eich bod yn bwriadu cyhoeddi cynllun newydd ar gyfer mynd i'r afael â thlodi tanwydd yn y gynhadledd y flwyddyn nesaf, fwy na thebyg ymhen 12 mis arall, a'ch bod chi'n awyddus i weithio gyda'r sector. Sut ydych chi'n bwriadu gweithio gyda'r sector cyn yr ymgynghoriad y gwnaethoch chi gyfeirio ato, i sicrhau y caiff hynny ei ddatblygu mewn cydweithrediad â rhanddeiliaid? Oherwydd, fel y gwyddoch chi, mae modd cyflawni hynny mewn nifer o ffyrdd gwahanol, rhai yn fwy effeithiol nag eraill, er mwyn ysgogi cynllun strategol cenedlaethol gyda nodau uchelgeisiol. Yn amlwg, gall hynny gynnwys pethau fel inswleiddio gwell, goleuadau a chyfarpar mwy clyfar, systemau gwresogi mwy clyfar, a phob un ohonyn nhw'n arbed arian i ddeiliaid tai. Ond hefyd, fel y dywedodd NEA Cymru rai misoedd yn ôl, er inni wybod bod aneffeithlonrwydd ynni yn ffactor sy'n cyfrannu at dlodi tanwydd, ni wnaiff hynnny ddatrys y broblem ar ei ben ei hun. Mae angen strategaeth newydd, sy'n amlinellu dull mwy cydgysylltiedig gan Lywodraeth Cymru, awdurdodau lleol, cymdeithasau tai, cyngor a gwasanaethau iechyd, yn ogystal â sefydliadau cyhoeddus a gwirfoddol yn y gymdeithas. Mae hynny'n cysylltu â'm cwestiwn blaenorol i, ond sut y byddwch chi'n sicrhau nad cynllun neu strategaeth sy'n canolbwyntio'n unig ar effeithlonrwydd ynni sydd yma, er bod hynny'n bwysig, ond ei fod yn canolbwyntio ar yr agenda cyfiawnder cymdeithasol ehangach hefyd? Yn dilyn strategaeth 2010 Llywodraeth Cymru, nifer y marwolaethau ychwanegol yn ystod gaeaf 2011-12 yng Nghymru oedd 1,250. Fodd bynnag, mae data ONS a ryddhawyd fis Tachwedd diwethaf yn dangos bod nifer y marwolaethau ychwanegol yn y gaeaf yng Nghymru wedi cyrraedd 3,400 yn 2017-18, gyda chynnydd yng Nghymru ac ym mhob rhanbarth yn Lloegr, ond yng Nghymru y cafwyd y mynegai rhanbarthol uchaf. Yr hydref diwethaf, fe wnaethoch chi ddweud wrth y grŵp trawsbleidiol ar dlodi tanwydd ac effeithlonrwydd ynni y byddech yn datblygu cynllun tywydd oer ar y cyd ag Iechyd Cyhoeddus Cymru. Ac mae hyn yn adleisio'r alwad ym monitor tlodi tanwydd yr NEA ar Lywodraeth Cymru i ddatblygu cynllun tywydd oer, yn debyg i'r cynllun yn Lloegr a gynhyrchir gan Public Health England. Roedd yn galw hefyd ar y cenhedloedd datganoledig i fabwysiadu canllaw'r Sefydliad Cenedlaethol dros Iechyd a Rhagoriaeth Gofal, a'r safon gyfatebol o ran afiechyd sy'n gysylltiedig ag oerfel a marwolaethau ychwanegol y gaeaf. Sut ydych chi'n ymateb i'r galwadau arbennig hynny? Ers blynyddoedd lawer bellach maen nhw wedi bod yn galw am fabwysiadu canllaw NICE, nid yn unig un yr NEA, ond y gynghrair tlodi tanwydd yn ehangach yng Nghymru, a sut ydych chi'n ymateb i'w galwad yng nghyd-destun y gwaith a wneir gan Public Health England dros y ffin? Yn ôl y monitor tlodi tanwydd, gallai Llywodraeth Cymru warchod aelwydydd agored i niwed gyda chronfa argyfwng ar gyfer gwresogi mewn argyfwng pan fo eu hiechyd yn y fantol. A ydych chi'n ystyried neu a fyddech chi'n ystyried cronfa argyfwng i ateb, unwaith eto, yr alwad sydd wedi ei gwneud ers blynyddoedd lawer? Ac maen nhw'n galw hefyd am fuddsoddiad i wella effeithlonrwydd ynni'r cyflenwad tai presennol yng Nghymru sydd angen ei ehangu ar fyrder. Gwyddom mai gan Gymru y mae'r gyfran uchaf o dai hŷn sy'n lleiaf addas i dderbyn mesurau effeithlonrwydd ynni modern. Felly, sut ydych chi'n ymateb i'r cynigion yn ein maniffesto diwethaf ar gyfer pecyn cymorth ôl-osod yn seiliedig ar ddull adeilad cyfan, a gymeradwywyd gan y Sustainable Traditional Building Alliance, i gydnabod y mater allweddol hwnnw? Dau bwynt i orffen. Byddwch yn ymwybodol o gynllun gwres fforddiadwy sir y Fflint a lansiwyd yn 2013, a oedd yn cynnwys cronfa argyfwng ar gyfer pobl na allen nhw fforddio i wresogi eu cartrefi a'u bod angen cymorth ar unwaith. Ond y llynedd, collodd y partner trydydd sector allweddol, y North Wales Energy Advice Centre, a oedd yn ysgogydd i'r cynllun hwnnw mewn gwirionedd, brif ffynhonell ei gyllid. Ac fe wnaethon nhw ysgrifennu ataf i ddweud y dylai'r cynllun gwres fforddiadwy yn sir y Fflint fod yn brosiect blaenllaw i'w efelychu ledled Cymru a'r Deyrnas Unedig fel dull fforddiadwy o roi cymorth gwirioneddol, ymarferol ac effeithiol i'r rhai sydd â'r angen mwyaf amdano. Ond yn ôl pob tebyg, bydd y prosiect hwn yn dod i ben nawr. Felly, unwaith eto, o ystyried y sylwadau cynharach am yr angen i weithio gyda rhanddeiliaid, sut allwn ni sicrhau nad yw arfer da fel hwnnw yn mynd ar goll, ond yn cael ei ddatblygu mewn partneriaeth wirioneddol â'r rhanddeiliaid allweddol? Ac yn olaf, yn y digwyddiad ddydd Iau diwethaf, un o'r bobl ar y panel gyda ni oedd rheolwraig polisi ac ymgyrchoedd Age Cymru. Atgoffodd ni fod cylchlythyr Cynghrair Henoed Cymru y gaeaf diwethaf wedi dweud bod cynrychiolwyr y trydydd sector ar fyrddau partneriaeth rhanbarthol yn teimlo eu bod yn cael eu heithrio ac mai dim ond rhan fach sydd gan y trydydd sector i'w chwarae a dim ond ychydig iawn, os o gwbl, o ymgysylltiad strategol â chynllunio. A dywedodd mai ei blaenoriaeth gyntaf o ran rhoi tanwydd tlodi wrth galon yr agenda yng Nghymru fyddai mynd i'r afael â hynny a sicrhau bod y trydydd sector yn cael bod yn wir effeithiol ac yn cael ymgysylltiad gwirioneddol â'r byrddau partneriaeth rhanbarthol. Unwaith eto, a ydych chi'n cytuno â hi? Ac os felly, sut, ymhen blwyddyn arall, y byddwch chi'n gweithio â chymheiriaid i sicrhau bod hynny'n digwydd?