English: But what we need to see from the Welsh Government is a budget of delivery, because the current difficulties cannot be used as an excuse for not addressing the structural issues that we face here in Wales. What people's priorities are, and what my priorities are, include unblocking the social care system, tackling waiting times within the Welsh NHS, investing in councils and public services and boosting our economy, supporting our schools and young people, and, importantly, helping families with the cost-of-living crisis. I'm not for a moment suggesting that any of these challenges are easy; they are all things that we need to tackle over the longer term. But many of them existed before the current economic issues, and prior to the pandemic as well. They've just been exacerbated by the challenges that we've faced in recent years. Presiding Officer, I would now like to turn my attention to some of those priorities that I mentioned earlier. The package of support for businesses announced in the budget is much needed, and comes at a time of significant pressure as a result of things like inflation and energy costs. I particularly welcome the increase in the relief scheme for eligible businesses in the retail, leisure and hospitality sectors to 75 per cent. This now matches the support offered to such businesses in England, which was announced in the recent autumn statement. But whilst I welcome these announcements, they must also not detract from the debate that we need to be having, and that is how we more effectively balance the need for business taxation to help fund public services whilst providing an environment that encourages growth. Minister, are you confident that your planned reform of non-domestic rates, as previously announced, will actually encourage business creation and growth, or is there a risk of it just tinkering with the edges? And should we not be looking at more fundamental reforms whilst the NDR freeze is in place, such as reducing the multiplier for small businesses in the longer term, or taking a tapered approach to NDR for start-ups, so that we can encourage innovation and entrepreneurship as a way to stimulate the Welsh economy further? Turning to local government and public services, the increased funding for councils over the next two years is much needed, but what is important is that we don't see additional moneys finding their way into council reserves, but that they use them to support services and residents, as well as unlocking the useable reserves they currently do have to help those most in need. We know that councils are facing cost pressures. Now is the time for them to use all of the levers at their disposal, because what is clear is that taxpayers do not have the capacity to pay more in council tax than they currently do. Yet, you already have, for example, Newport City Council suggesting that they may increase council tax by 9.5 per cent next year. And I'm sure others are looking at similar figures, which is completely unfair given the current financial climate. Minister, what assessment have you made of the adequacy of the funding in meeting the pressures faced by councils? And what discussions have you had with our local government colleagues about the importance of supporting families by keeping council tax as low as possible? Also, your statement made no reference to budgetary pressures as a result of public sector pay increases. So, could you outline whether councils will be expected to pay for this through the money that you have announced today, meaning less support will be available for public services? Turning to social care, I think we all welcome the uplifting of funding to ensure that social care workers continue to receive the increased real living wage, but I note that workers will not receive this until June 2023. So, in light of the current cost-of-living pressures, as well as recruitment and retention issues within the sector, I wonder whether this could be brought forward to fill vacancies more quickly, as well as ensuring that social care staff and members receive the support that they deserve. However, despite welcoming this announcement, it does seem as if it will be funded through the local government settlement and existing health and social care budgets. So, it's all still a little bit of smoke and mirrors. Despite the headline £70 million figure, it's not actually new money, meaning less will be available for front-line services. And, so, I would be interested to know how this will actually be funded. Will the local government and health portfolios share the burden equally, or will one portfolio fund a larger proportion? On the subject of healthcare, the NHS in Wales is clearly facing a number of challenges at the current time. It is imperative that it receives the support that it needs. So, whilst the additional £165 million for front-line services is a positive step, there is a disappointing level of detail about how this will be allocated. For example, what transformational changes would you expect to see so that more people can be moved from much-needed hospital beds and into more appropriate care facilities, and how will staff shortages in our hospitals be met to ensure that hospitals meet safe staffing levels, so that we can better spend the millions of pounds that are currently spent on agency staff? And so, Minister, I think we would all appreciate more information in your response about the Welsh Government plans for the NHS and social care sectors. The Welsh Government also allocates £3 million to the UK COVID-19 inquiry. Does the Minister not think that this funding would have been better spent on a Wales-specific inquiry instead, so that we can learn more about what we did well here in Wales, and what we could do better? Finally, Presiding Officer, I would like to mention the cost-of-living crisis. I appreciate that more money has been allocated to the discretionary assistance fund, but I would like to ask whether this means that the eligibility criteria will be expanded, so that more people can access the scheme, particularly those who are not in receipt of benefits but find themselves in difficulties. And in these difficult times, many people across Wales will wonder whether the £800,000 allocated to Senedd reform could be better spent on providing additional cost-of-living help. And around that point, there needs to be some clarity, because there seems to be a commitment in the budget expenditure line table of £2.2 million, which is different to what's said in this narrative of £800,000. In summary, I welcome the opportunity to debate the budget statement today, and I reaffirm what I said earlier: this has to be and it needs to be a budget of delivery. The Welsh Government needs to show that it has a plan to spend the money in a way that financially tackles the long-standing issues that we face in Wales, as well as responding to the issues we currently face. Thank you.
Welsh: Ond yr hyn sydd angen i ni ei weld gan Lywodraeth Cymru yw cyllideb sy'n cyflawni, oherwydd ni ellir defnyddio'r anawsterau presennol fel esgus dros beidio â mynd i'r afael â'r materion strwythurol sy'n ein hwynebu ni yma yng Nghymru. Mae blaenoriaethau pobl, a fy mlaenoriaethau i, yn cynnwys dadflocio'r system gofal cymdeithasol, mynd i'r afael ag amseroedd aros o fewn GIG Cymru, buddsoddi mewn cynghorau a gwasanaethau cyhoeddus a rhoi hwb i'n heconomi, cefnogi ein hysgolion a phobl ifanc, ac, yn bwysig hefyd, helpu teuluoedd gyda'r argyfwng costau byw. Dydw i ddim am eiliad yn awgrymu bod unrhyw un o'r heriau hyn yn hawdd; maen nhw i gyd yn bethau y mae angen i ni fynd i'r afael â nhw dros y tymor hirach. Ond roedd llawer ohonyn nhw'n bodoli cyn y problemau economaidd presennol, a chyn y pandemig hefyd. Maen nhw newydd gael eu gwaethygu gan yr heriau yr ydym ni wedi'u hwynebu yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Llywydd, hoffwn yn awr droi fy sylw at rai o'r blaenoriaethau hynny y soniais amdanyn nhw yn gynharach. Mae mawr angen y pecyn cymorth i fusnesau a gyhoeddwyd yn y gyllideb, ac fe ddaw ar adeg o bwysau sylweddol o ganlyniad i bethau fel chwyddiant a chostau ynni. Rwy'n croesawu'n benodol y cynnydd yn y cynllun rhyddhad i fusnesau cymwys yn y sectorau manwerthu, hamdden a lletygarwch i 75 y cant. Mae hyn nawr yn cyfateb i'r gefnogaeth a gynigir i fusnesau o'r fath yn Lloegr, a gafodd ei gyhoeddi yn natganiad yr hydref yn ddiweddar. Ond er fy mod yn croesawu'r cyhoeddiadau hyn, rhaid iddyn nhw hefyd beidio â thynnu oddi ar y ddadl y mae angen ei chael, a dyna sut rydym yn cydbwyso'n effeithiol yr angen i drethu busnes i helpu i ariannu gwasanaethau cyhoeddus tra ein bod yn darparu amgylchedd sy'n annog twf. Gweinidog, ydych chi'n ffyddiog y bydd eich diwygiad arfaethedig o drethi annomestig, fel y cyhoeddwyd eisoes, yn annog creu a thyfu busnes mewn gwirionedd, neu a oes risg y bydd dim ond yn dablan ar yr ymylon? Ac oni ddylem fod yn edrych ar ddiwygiadau mwy sylfaenol tra bod rhewi ardrethi annomestig ar waith, megis lleihau'r lluosydd ar gyfer busnesau bach yn y tymor hwy, neu ddefnyddio dull graddedig ar gyfer ardrethi annomestig ar gyfer busnesau newydd, fel y gallwn annog arloesedd ac entrepreneuriaeth fel ffordd o ysgogi economi Cymru ymhellach? Gan droi at lywodraeth leol a gwasanaethau cyhoeddus, mae mawr angen y cynnydd mewn cyllid i gynghorau dros y ddwy flynedd nesaf, ond yr hyn sy'n bwysig yw nad ydym yn gweld arian ychwanegol yn mynd i gronfeydd wrth gefn y cyngor, ond eu bod yn cael eu defnyddio i gefnogi gwasanaethau a thrigolion, yn ogystal â datgloi'r cronfeydd wrth gefn y gellir eu defnyddio, sydd ganddyn nhw ar hyn o bryd i helpu'r rhai sydd fwyaf mewn angen. Rydym yn gwybod bod cynghorau yn wynebu pwysau costau. Dyma'r amser iddyn nhw ddefnyddio'r holl ysgogiadau sydd ar gael iddyn nhw, oherwydd yr hyn sy'n amlwg yw nad oes gan drethdalwyr y capasiti i dalu mwy ar gyfer y dreth gyngor nag y maen nhw ar hyn o bryd. Eto i gyd, mae Cyngor Dinas Casnewydd er enghraifft yn awgrymu y gallan nhw gynyddu treth y cyngor 9.5 y cant y flwyddyn nesaf. Ac rwy'n siŵr bod eraill yn edrych ar ffigyrau tebyg, sy'n gwbl annheg o ystyried yr hinsawdd ariannol sydd ohoni. Gweinidog, pa asesiad ydych chi wedi'i wneud o ddigonolrwydd yr arian wrth ymdrin â'r pwysau y mae cynghorau yn eu hwynebu? A pha drafodaethau ydych chi wedi eu cael gyda'n cydweithwyr mewn llywodraeth leol am bwysigrwydd cefnogi teuluoedd trwy gadw'r dreth gyngor mor isel â phosib? Hefyd, ni wnaeth eich datganiad gyfeirio at bwysau cyllidebol o ganlyniad i godiadau cyflog yn y sector cyhoeddus. Felly, a wnewch chi amlinellu a fydd disgwyl i gynghorau dalu am hyn drwy'r arian yr ydych chi wedi'i gyhoeddi heddiw, sy'n golygu y bydd llai o gymorth ar gael i wasanaethau cyhoeddus? Gan droi at ofal cymdeithasol, credaf ein bod i gyd yn croesawu'r codiad i sicrhau bod gweithwyr gofal cymdeithasol yn parhau i gael y cyflog byw gwirioneddol uwch, ond nodaf na fydd gweithwyr yn cael hwn tan fis Mehefin 2023. Felly, yn sgil y pwysau costau byw presennol, yn ogystal â materion recriwtio a chadw o fewn y sector, tybed a ellid cyflwyno hyn er mwyn llenwi swyddi gwag yn gynt, yn ogystal â sicrhau bod staff ac aelodau gofal cymdeithasol yn cael y cymorth y maen nhw'n ei haeddu. Fodd bynnag, er fy mod yn croesawu'r cyhoeddiad hwn, mae'n ymddangos fel pe bai'n cael ei ariannu drwy'r setliad llywodraeth leol a chyllidebau iechyd a gofal cymdeithasol presennol. Felly, mae'r cyfan yn dal i fod yn dipyn o guddio a chelu. Er gwaethaf y prif ffigur o £70 miliwn, nid arian newydd mohono mewn gwirionedd, sy'n golygu y bydd llai ar gael ar gyfer gwasanaethau rheng flaen. Ac, felly, byddai gennyf ddiddordeb mewn gwybod sut y bydd hyn yn cael ei ariannu mewn gwirionedd. A fydd portffolios llywodraeth leol ac iechyd yn rhannu'r baich yn gyfartal, neu a fydd un portffolio yn ariannu cyfran fwy? O ran gofal iechyd, mae'r GIG yng Nghymru yn amlwg yn wynebu nifer o heriau ar hyn o bryd. Mae'n hanfodol ei bod yn cael y cymorth sydd ei angen arno. Felly, er bod y £165 miliwn ychwanegol ar gyfer gwasanaethau rheng flaen yn gam cadarnhaol, mae lefel y manylion yn siomedig ynghylch sut y bydd hyn yn cael ei ddyrannu. Er enghraifft, pa newidiadau trawsnewidiol y byddech chi'n disgwyl eu gweld fel bod modd symud mwy o bobl o welyau ysbyty y mae mawr eu hangen i gyfleusterau gofal mwy priodol, a sut yr eir i'r afael â phrinder staff yn ein hysbytai i sicrhau bod ysbytai'n cyflawni lefelau staffio diogel, fel y gallwn wario'n well y miliynau o bunnoedd sy'n cael ei wario ar staff asiantaeth ar hyn o bryd? Ac felly, Gweinidog, rwy'n credu y byddem i gyd yn gwerthfawrogi mwy o wybodaeth yn eich ymateb chi am gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer y GIG a'r sectorau gofal cymdeithasol. Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn dyrannu £3 miliwn i ymchwiliad COVID-19 y DU. Onid yw'r Gweinidog yn credu y byddai'r arian yma wedi cael ei wario'n well ar ymchwiliad penodol i Gymru yn lle hynny, er mwyn i ni ddysgu mwy am yr hyn a wnaethom ni'n dda yma yng Nghymru, a beth allen ni ei wneud yn well? Yn olaf, Llywydd, hoffwn sôn am yr argyfwng costau byw. Rwy'n gwerthfawrogi bod mwy o arian wedi'i ddyrannu i'r gronfa cymorth dewisol, ond hoffwn ofyn a yw hyn yn golygu y bydd y meini prawf cymhwysedd yn cael eu hehangu, fel y gall mwy o bobl gael mynediad i'r cynllun, yn enwedig y rhai nad ydyn nhw'n derbyn budd-daliadau ond yn cael eu hunain mewn trafferthion. Ac yn y cyfnod anodd hwn, bydd nifer o bobl ledled Cymru yn meddwl tybed a allai'r £800,000 a ddyrannwyd i ddiwygio'r Senedd gael ei wario'n well ar ddarparu cymorth costau byw ychwanegol. Ac ynghylch y pwynt hwnnw, mae angen rhywfaint o eglurder, oherwydd mae'n ymddangos bod ymrwymiad yn nhabl y llinell wariant yn y gyllideb o £2.2 miliwn, sy'n wahanol i'r hyn a ddywedir yn y naratif hwn sef £800,000. I grynhoi, rwy'n croesawu'r cyfle i drafod y datganiad cyllideb heddiw, ac rwy'n ailddatgan yr hyn a ddywedais yn gynharach: mae'n rhaid i hon fod ac mae angen iddi fod yn gyllideb sy'n cyflawni. Mae angen i Lywodraeth Cymru ddangos bod ganddi gynllun i wario'r arian mewn ffordd sy'n mynd i'r afael yn ariannol â'r problemau hirsefydlog yr ydym yn eu hwynebu yng Nghymru, yn ogystal ag ymateb i'r problemau yr ydym yn eu hwynebu ar hyn o bryd. Diolch.