English: Thank you, Deputy Presiding Officer. And I move the motion tabled by Paul Davies AM, which seeks to recognise the immense value our older members in our communities contribute to our economy, but also to recognise the needs that they deserve now to, hopefully, assist them to have a long and quality life. People are living longer - into their 80s, 90s, and even longer. They've gone further, to create a wealth to our economy of over £1 billion, through unpaid care, community work, supporting families, and volunteering roles. The UK Government's triple-lock guarantee on basic state pension means that pensioners now are £1,125 better off per year since the Conservatives came into office in 2010. The Welsh Conservatives share the UK Government's ambition to continually improve the lives of older people here in Wales, and, through our debate today, we invite this Chamber to do likewise. From 2012 to 2030, the number of people aged 65 or over in Wales is projected to increase by 292,000. My own local authority of Conwy has the highest proportion of over 65s in Wales, making up 26 per cent of the population. Yes, there is demographic variation across Wales, but we are here to fight for everyone considered an older person in our society. We need innovative and practical solutions to the problems facing our older people across our nation. A key area that we must improve is in the access to the vital services they require to provide the quality of life they deserve. Access to services for those with disability is key, access for those with sensory loss is vital, and access to services for those with memory loss is crucial. By 'access', I mean easy and well signposted, not having to struggle and having to navigate your way around the services that are actually available. For example, 33 per cent of older people report finding it extremely difficult to make a convenient appointment in primary care. We know that older people are disproportionately affected by poor health; 36 per cent state that this limits their day-to-day activity. However, we are very fortunate here in Wales to have an older people's commissioner who is so obviously passionate about standing up for the rights, needs and welfare of our older generations. It was recently highlighted, the importance of isolation and loneliness being seen as a public health risk, with over half of those aged 75 now living alone, and 63 per cent of people aged 80 and over saying that they feel lonely all the time. The commissioner's also warned of very serious allegations relating to the experiences of older people accessing healthcare and treatment. Just this month, I've had involvement in two public interest reports by the ombudsman that have highlighted inadequate care, serious inadequate care, and systematic failure by the Betsi Cadwaladr University Local Health Board, and also in the treatment of older patients, including a 132-week wait for cancer treatment. Policies such as the care in the community agenda: when this agenda came out, I think we all welcomed it, but I'm afraid beds have just been stripped out, in anticipation of this agenda, of our hospital wards. And that has actually happened without the community staffing and infrastructure put in place. We have now a blatant shortage of physios, district nurses, support workers, and OTs. So, basically, they've actually put the cart before the horse in terms of the support. Now we have this real, huge void of deficit of care. Care homes are closing now across Wales, and we've lost a few recently in Conwy - elderly mentally ill beds that we simply cannot find replacements for - patients and families given just a month to find a new placement often now being placed miles away from the communities that they've lived, worked, grown up in and that they love; often moved miles away. Bedblocking by those waiting for EMI beds in care homes is rife. One of my own constituents had to wait 18 months in a hospital bed - [Interruption.] Absolutely - waiting just for EMI provision. Indeed, the latest statistics show that 79 per cent of patients aged 65-plus experienced a massive delayed transfer of care: 54 per cent of these delays due to community care, selection of care homes, or waiting for the availability of a care home. There remains a distinct lack of integration between health and social care - so often talked about here as going forward, but it's just not happening on the ground. The King's Fund have warned that longer stays in hospital lead to increased risk of infection, low mood and feelings of poor self-esteem and institutionalism, with many of our elderly patients who are in hospitals actually losing their whole sense of time - what day it is, what month it is, and even what year it is - and it's wrong. Intermediate care have found that a delay in hospital of just two days negates the additional benefit of intermediate care. Whilst in hospital or care, the elderly can be at particular risk of dehydration, which often results in confusion, pressure ulcers, falls, and urine infections. Today, we had an excellent cross-party group on sepsis and its prevention, the lack of awareness and the number of patients and people who are now quite unaware of the risks of sepsis. And that affects people of all ages and all generations, but it's particularly dangerous in the elderly. A pilot campaign on hydration messages increased the number of visitors bringing drinks for relatives from 18 per cent to 63 per cent, but it's not enough. The Welsh Government must work closely to promote the Welsh NHS's Water Keeps You Well campaign across all hospitals in Wales, and A Glass Full scheme, piloted in Gwent. The Assembly's Public Accounts Committee, on hospital catering and patient nutrition, found that having nutritional and appealing food is an essential part of getting better. I've had first-hand experience where I can tell you that nutrition and hydration are equally as important as medication. The Public Services Ombudsman for Wales's report earlier this year has highlighted the problems faced in terms of ensuring adequate hydration and nutrition in hospitals outside of normal working hours. Proper monitoring and encouragement by staff and families is required. I'm going to just raise a point on that: quite often we're told, 'If we ask them if they want a drink or they want to eat and they say "no," we're not allowed to force them'. I have often said that you can encourage someone; you can coax someone. There are different ways if someone puts their mind to it and not enough is actually focused on this. Our motion calls for Wales to become a dementia-friendly nation. More than 45,000 people in Wales are currently living with dementia - expected to exceed 55,000 by 2021 and over 100,000 by 2055. This is now the biggest cause of death in Britain, accounting for 11.6 per cent of all recorded deaths, yet Wales has the lowest diagnosis rate in the whole of the UK - only 43 per cent of those with dementia have been given a formal diagnosis, compared to 64 per cent in Northern Ireland and Scotland. The UK Government has already invested £50 million in creating dementia-friendly environments, training over 500,000 NHS staff. That is recognition of it and that is taking action, and we want to see that action here in Wales. The Scottish Government has trained over 500 dementia champions in the NHS - can we have those in the Welsh NHS - and 800 dementia ambassadors in local communities: some of those, please, here. Yet, in Wales, we have just 32 Welsh Government-funded dementia support workers across the whole country, and a shocking one in 10 of those diagnosed were not given any support at all in the first year after their diagnosis. Imagine the grief for them; imagine the strain on their families. We must use innovation from other UK nations to proactively offer a single point of contact immediately following diagnosis and ensure that all health and social care staff have sufficient knowledge of this life-changing condition. Those who work looking after our older people in the healthcare sector very often do an outstanding job, one that takes exceptional amounts of empathy, compassion, patience and understanding. However, they need our support. A recent Health Foundation report has maintained that the money going into the health service in Wales will need to be doubled in the next 10 years in order to provide capacity to look after people of all ages in Wales. Today's debate focuses on how we can help to support our older and most valued people within our community who have come through the war, faced famine, faced rations and stood proudly to protect the country to allow for the freedoms - you know, for me to be able to stand here and express myself. There are other aspects to this debate, and I look forward to contributions from my colleagues and other Members across this Chamber. Diolch yn fawr.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ac rwy'n cynnig y cynnig a gyflwynwyd gan Paul Davies AC, sy'n galw am gydnabod y gwerth aruthrol y mae ein haelodau hŷn yn ein cymunedau yn ei gyfrannu tuag at ein heconomi, ond hefyd i gydnabod yr anghenion y maent yn eu haeddu yn awr i'w cynorthwyo, gobeithio, i fyw bywydau hir a llawn. Mae pobl yn byw'n hirach - i'w 80au, 90au, a hyd yn oed yn hwy. Maent wedi mynd ymhellach, i greu cyfoeth o dros £1 biliwn i'n heconomi drwy ofal di-dâl, gwaith cymunedol, cynorthwyo teuluoedd a rolau gwirfoddoli. Mae gwarant clo triphlyg Llywodraeth y DU ar bensiwn sylfaenol y wladwriaeth yn golygu bod pensiynwyr yn awr £1,125 yn well eu byd bob blwyddyn ers i'r Ceidwadwyr ddod i rym yn 2010. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn rhannu uchelgais Llywodraeth y DU i wella bywydau pobl hŷn yn barhaus yma yng Nghymru, a thrwy ein dadl heddiw, rydym yn gwahodd y Siambr hon i wneud yr un peth. O 2012 i 2030, rhagwelir y bydd nifer y bobl 65 oed neu hŷn yng Nghymru yn cynyddu 292,000. Fy awdurdod lleol yng Nghonwy sydd â'r gyfran uchaf o bobl dros 65 oed yng Nghymru, ac maent yn ffurfio 26 y cant o'r boblogaeth. Oes, mae yna amrywio demograffig ar draws Cymru, ond rydym yma i ymladd dros bawb yr ystyrir eu bod yn bobl hŷn yn ein cymdeithas. Mae arnom angen atebion arloesol ac ymarferol i'r problemau sy'n wynebu ein pobl hŷn ar draws ein cenedl. Un maes allweddol y mae'n rhaid i ni ei wella yw mynediad at y gwasanaethau hanfodol sy'n ofynnol i ddarparu'r ansawdd bywyd y maent yn ei haeddu. Mae mynediad at wasanaethau ar gyfer pobl ag anabledd yn allweddol, mae mynediad ar gyfer y rhai sydd â nam ar eu synhwyrau'n hanfodol, ac mae mynediad at wasanaethau ar gyfer pobl sydd wedi colli eu cof yn hanfodol. Wrth ddweud 'mynediad', yr hyn rwy'n ei olygu yw hawdd gyda chyfeirio da, peidio â gorfod wynebu anhawster wrth lywio eich ffordd o gwmpas gwasanaethau sydd ar gael mewn gwirionedd. Er enghraifft, mae 33 y cant o bobl hŷn yn dweud eu bod yn ei chael hi'n anodd iawn gwneud apwyntiad cyfleus mewn gofal sylfaenol. Rydym yn gwybod bod pobl hŷn yn cael eu heffeithio'n anghymesur gan iechyd gwael; mae 36 y cant yn dweud bod hyn yn cyfyngu ar eu gweithgarwch o ddydd i ddydd. Fodd bynnag, rydym yn ffodus iawn yma yng Nghymru i gael comisiynydd pobl hŷn sy'n amlwg mor angerddol ynglŷn â sefyll dros hawliau, anghenion a lles ein cenedlaethau hŷn. Yn ddiweddar, amlygwyd pwysigrwydd y ffaith fod arwahanrwydd ac unigrwydd yn cael eu gweld yn risg i iechyd y cyhoedd, gyda thros hanner y rhai 75 oed bellach yn byw ar eu pen eu hunain, a 63 y cant o bobl 80 oed a hŷn yn dweud eu bod yn teimlo'n unig drwy'r amser. Rhybuddiodd y comisiynydd hefyd ynghylch honiadau difrifol iawn yn ymwneud â phrofiadau pobl hŷn wrth iddynt gael gofal iechyd a thriniaeth. Y mis hwn, rwyf wedi cymryd rhan mewn dau adroddiad lles y cyhoedd gan yr ombwdsmon sydd wedi tynnu sylw at ofal annigonol, gofal annigonol difrifol, a methiant systematig ar ran Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr, a hefyd o ran darparu triniaeth i gleifion hŷn, gan gynnwys aros 132 wythnos am driniaeth canser. Polisïau fel yr agenda gofal yn y gymuned: pan ymddangosodd yr agenda, rwy'n credu bod pawb ohonom wedi ei chroesawu, ond rwy'n ofni bod gwelyau wedi cael eu tynnu o'n wardiau ysbyty wrth ragweld yr agenda hon. Ac mae hynny wedi digwydd mewn gwirionedd heb fod y staff a'r seilwaith cymunedol yn weithredol. Bellach mae gennym brinder amlwg o ffisiotherapyddion, nyrsys ardal, gweithwyr cymorth, a therapyddion galwedigaethol. Felly, yn y bôn, maent wedi rhoi'r drol o flaen y ceffyl mewn gwirionedd o ran y gefnogaeth. Yn awr mae gennym fwlch real ac enfawr o ddiffyg gofal. Mae cartrefi gofal yn cau yn awr ledled Cymru, ac rydym wedi colli rhai yng Nghonwy yn ddiweddar - gwelyau salwch meddwl i'r oedrannus na allwn ddod o hyd i rai eraill yn eu lle - cleifion a theuluoedd yn cael mis yn unig i ddod o hyd i leoliad newydd sy'n aml filltiroedd i ffwrdd bellach o'r cymunedau y maent wedi byw, gweithio, a thyfu i fyny ynddynt, cymunedau y maent yn eu caru; yn aml cânt eu symud filltiroedd i ffwrdd. Mae blocio gwelyau gan bobl sy'n aros am welyau i henoed bregus eu meddwl mewn cartrefi gofal yn rhemp. Bu'n rhaid i un o fy etholwyr aros am 18 mis mewn gwely ysbyty - [Torri ar draws.] Yn hollol - yn aros am ddarpariaeth i henoed bregus eu meddwl. Yn wir, mae'r ystadegau diweddaraf yn dangos bod 79 y cant o gleifion 65 oed a hŷn wedi profi oedi enfawr wrth drosglwyddo gofal: roedd 54 y cant o'r rhain yn oedi o ganlyniad i ofal yn y gymuned, dewis cartrefi gofal, neu'n aros i gartref gofal ddod ar gael. Erys diffyg integreiddio amlwg rhwng iechyd a gofal cymdeithasol - y dywedir mor aml yma ei fod yn symud ymlaen, ond nid yw'n digwydd ar lawr gwlad. Mae Cronfa'r Brenin wedi rhybuddio bod arosiadau hirach yn yr ysbyty yn arwain at risg uwch o haint, hwyliau gwael a theimladau o ddiffyg hunan-barch a sefydliadaeth, gyda llawer o'n cleifion oedrannus sydd mewn ysbytai mewn gwirionedd yn colli eu holl synnwyr o amser - pa ddiwrnod yw hi, pa fis yw hi, a hyd yn oed pa flwyddyn yw hi - ac nid yw hynny'n iawn. Mae gofal canolraddol wedi canfod bod oedi yn yr ysbyty o ddau ddiwrnod yn unig yn negyddu budd ychwanegol gofal canolraddol. Tra byddant yn yr ysbyty neu mewn gofal, gall yr henoed fod mewn perygl arbennig o ddadhydradu, sy'n aml yn arwain at ddryswch, briwiau pwyso, cwympiadau, a heintiau wrin. Heddiw, cawsom grŵp trawsbleidiol rhagorol ar sepsis a sut i'w atal, diffyg ymwybyddiaeth ohono a nifer y cleifion a phobl sy'n awr yn gwbl anymwybodol o beryglon sepsis. Ac mae hwnnw'n effeithio ar bobl o bob oedran a phob cenhedlaeth, ond mae'n arbennig o beryglus yn yr henoed. Cynyddodd ymgyrch beilot ar negeseuon hydradu nifer yr ymwelwyr a ddôi â diodydd i mewn ar gyfer perthnasau o 18 y cant i 63 y cant, ond nid yw'n ddigon. Rhaid i Lywodraeth Cymru gydweithio'n agos i hyrwyddo ymgyrch Dŵr yn eich Cadw'n Iach GIG Cymru ar draws pob ysbyty yng Nghymru, a chynllun Gwydr Llawn, a dreialwyd yng Ngwent. Gwelodd Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus y Cynulliad, ar arlwyo mewn ysbytai a maeth cleifion, fod cael bwyd maethol ac apelgar yn rhan hanfodol o wella. Rwyf wedi cael profiad uniongyrchol lle y gallaf ddweud wrthych fod maeth a hydradu yr un mor bwysig â meddyginiaeth. Roedd adroddiad Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru yn gynharach eleni yn amlygu'r problemau a wynebir o ran sicrhau hydradu a maeth digonol mewn ysbytai y tu allan i oriau gwaith arferol. Mae angen monitro priodol ac anogaeth gan staff a theuluoedd. Rwyf am nodi pwynt ar hynny: yn eithaf aml dywedir wrthym, 'Os gofynnwn iddynt a ydynt eisiau diod neu a ydynt am fwyta a'u bod yn dweud "na", nid oes hawl gennym i'w gorfodi'. Rwy'n aml wedi dweud y gallwch annog rhywun; gallwch gymell rhywun. Mae yna wahanol ffyrdd os yw rhywun yn rhoi ei feddwl ar waith ac nid oes digon o ffocws ar hyn mewn gwirionedd. Mae ein cynnig yn galw ar Gymru i ddod yn genedl sy'n ystyriol o ddementia. Ar hyn o bryd mae mwy na 45,000 o bobl yng Nghymru yn byw gyda dementia - ac mae disgwyl i hynny godi i fwy na 55,000 erbyn 2021 a thros 100,000 erbyn 2055. Dyma brif achos marwolaeth ym Mhrydain bellach, ar 11.6 y cant o'r holl farwolaethau a gofnodwyd, ac eto gan Gymru y mae'r gyfradd ddiagnosis isaf yn y DU gyfan - 43 y cant yn unig o'r rhai sydd â dementia sydd wedi cael diagnosis ffurfiol, o gymharu â 64 y cant yng Ngogledd Iwerddon a'r Alban. Mae Llywodraeth y DU eisoes wedi buddsoddi £50 miliwn mewn creu amgylcheddau sy'n ystyriol o ddementia, gan hyfforddi dros 500,000 o staff y GIG. Dyna sut y mae ei gydnabod a dyna sut i roi camau ar waith, ac rydym am weld gweithredu o'r fath yma yng Nghymru. Mae Llywodraeth yr Alban wedi hyfforddi dros 500 o hyrwyddwyr dementia yn y GIG - gallwn gael rhai felly yn y GIG yng Nghymru - ac 800 o lysgenhadon dementia mewn cymunedau lleol: rhai o'r rheini yma, os gwelwch yn dda. Eto i gyd, yng Nghymru, dim ond 32 o weithwyr cymorth dementia wedi'u hariannu gan Lywodraeth Cymru sydd yna ledled y wlad gyfan, ac mae'n arswydus na chafodd un o bob 10 o'r rhai a gafodd ddiagnosis unrhyw gymorth o gwbl yn y flwyddyn gyntaf ar ôl eu diagnosis. Dychmygwch y galar a wynebant; dychmygwch y straen ar eu teuluoedd. Mae'n rhaid i ni ddefnyddio'r arloesedd a welwyd yng ngwledydd eraill y DU i fynd ati'n rhagweithiol i gynnig un pwynt cyswllt yn syth ar ôl diagnosis a sicrhau bod gan yr holl staff iechyd a gofal cymdeithasol ddigon o wybodaeth am y cyflwr hwn sy'n newid bywydau. Mae'r rhai sy'n gweithio i edrych ar ôl ein pobl hŷn yn y sector gofal iechyd yn aml iawn yn gwneud gwaith rhagorol, gwaith sy'n galw am empathi, tosturi, amynedd a dealltwriaeth eithriadol. Fodd bynnag, maent angen ein cefnogaeth. Mae adroddiad y Sefydliad Iechyd yn ddiweddar wedi datgan y bydd angen dyblu'r arian sy'n mynd tuag at y gwasanaeth iechyd yng Nghymru dros y 10 mlynedd nesaf er mwyn darparu capasiti i ofalu am bobl o bob oed yng Nghymru. Mae dadl heddiw'n canolbwyntio ar sut y gallwn helpu i gefnogi ein pobl hŷn a gwerthfawr iawn yn ein cymuned, pobl sydd wedi dod drwy'r rhyfel, wedi wynebu newyn a dognau ac wedi sefyll yn falch i amddiffyn y wlad i ganiatáu'r rhyddid - wyddoch chi, i mi allu sefyll yma a mynegi fy hun. Mae yna agweddau eraill ar y ddadl hon, ac edrychaf ymlaen at gyfraniadau fy nghyd-Aelodau ac Aelodau eraill ar draws y Siambr hon. Diolch yn fawr.