English: Llywydd, once again this afternoon, I will update Members on the key developments in our response to the coronavirus emergency over the past week. As in previous weeks, I will focus on those matters not covered by the statements that will follow from other Ministers. Llywydd, yesterday, an important supply of PPE arrived at Cardiff Airport from Cambodia. It was secured through the efforts of the Welsh Government. We will share that supply with other parts of the United Kingdom if needed, as part of the mutual aid system. Now, Llywydd, I believe the response to the coronavirus crisis demonstrates the strengths of a devolved United Kingdom. We in Wales are members of a wider collective, contributing to and drawing on shared resources, but we also act on our own initiative where our devolved powers allow us to advance Welsh interests. That's why, in addition to securing supplies elsewhere, we have focused on strengthening our domestic supply chain to help meet immediate demand and to build resilience for the future. Transcend Packaging in Ystrad Mynach, for example, has responded to the call for action and changed its processes to make a million face shields a week for the NHS in Wales. It has the capacity to double that number if needed. And for the first time, we're close to self-sufficiency in scrubs in Wales. By the end of next week, we will be making 5,000 a week, bringing back jobs from overseas and anchoring them in our Welsh economy. We have worked with a UK company supplying the NHS with scrubs, and primarily with three Welsh businesses and social enterprises. Two of these are in north Wales and the third is in a factory we have created from scratch in Ebbw Vale, in partnership with a social enterprise, creating jobs for 50 machinists who otherwise had been long-term unemployed. But, Llywydd, I need to explain to Members that not every offer of help turns out to be genuine. Almost one in five of offers subsequently investigated by the experts at our own surgical materials testing laboratory in Bridgend turns out to rely on incorrect certification or to be straightforwardly fraudulent. Each one of those offers takes time and effort to investigate and is an inevitable distraction from responding to the far greater number of generous and well-intentioned possibilities. Sadly, this virus has been exploited by some to prey on the vulnerable. The Minister for Finance and Trefnydd published advice last week on avoiding the risks of online scams and being vigilant to the serious risks this poses to vulnerable members of our community. Llywydd, as we attend to the urgency of the crisis, we must still find time to recognise and protect the culture and diversity of Wales. During the past week, we have continued to provide guidance and support to help deal with the implications of the virus, including £800,000 for the National Eisteddfod and Llangollen International Musical Eisteddfod. Over the last week, I have written to everyone in Wales observing Ramadan, setting out how the festival can be celebrated safely and in ways that respect the long traditions of Islam. And in an important written statement published today to mark the anniversary of the declaration of a climate emergency by this Senedd, the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs sets out the steps we continue to take to recover loss of biodiversity and to respond to climate change in Wales. Yesterday, as Members will know, we passed another sombre milestone as the number of deaths recorded by Public Health Wales passed 800. Each one of those deaths is an individual and a person with a grieving family and friends left behind. In recognition of the difficulties of that experience, we announced additional funding this week to support bereavement services in Wales to help them respond to the additional calls for their support. As far as the economy is concerned, businesses across Wales will start receiving grant payments from the Welsh Government's economic resilience fund by the end of this week. Since it opened a week ago, the fund has received almost 9,000 requests for support. The scheme was paused on Monday to enable us to consider what changes can be made from that experience before we move to the next tranche. On Friday last week, we concluded the first three-week review of the coronavirus regulations and made some modest but significant changes - some to tighten the rules and others to relax them in response to concerns raised. In the first category, we are clear that leaving home for one reason should not mean adding other activities as well. We confirmed also that physical distancing requirements apply to the workplace, cafes and canteens. In the second category, we have widened the definition of vulnerable people to 'providing supplies is a reasonable excuse to leave home', and we have relaxed the rules to allow people with autism and learning disabilities, for example, to leave home for exercise more than once a day. We have made it clear that businesses that can operate on a click-and-collect basis are able to do so, providing physical distancing is applied. Llywydd, we take the review process very seriously and will continue to do so in consultation with partners, including the police and local authorities. We are using this review period to plan for the next phase, as I set out in the framework published on Friday. This was the start of a conversation with people in Wales about our journey out of lockdown, and the approach set out in the framework has three key elements: we explain how we will decide when it is safe to start easing the current restrictions; we have set out how we will evaluate options for the initial relaxation measures when the time is right; we want to identify those measures that have the lowest risk and the greatest positive impact on people's lives and the economy in Wales. And we have set out a public health response that will accompany the easing of restrictions. This will include surveillance, contact tracing and testing swiftly to identify and react to any emerging coronavirus hotspots, and this work is being led by the Chief Medical Officer for Wales. At the same time, we are working to plan for the future, harnessing the best ideas from Wales and expert advice from beyond Wales. A post-pandemic Wales will be a very different Wales and we need to respond with new ideas rooted in our values and the Counsel General will be leading that work. Llywydd, we will move carefully and cautiously as we consider relaxing the current restrictions. We will continue to work closely with other Governments of the United Kingdom to try to achieve a common approach. We will work with people throughout Wales as we face the difficult decisions ahead and I will continue to report on all these matters to the Senedd each week. Diolch yn fawr.
Welsh: Llywydd, unwaith eto y prynhawn yma, byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y datblygiadau allweddol yn ein hymateb i argyfwng y coronafeirws yn ystod yr wythnos ddiwethaf. Fel ag yn yr wythnosau blaenorol, byddaf yn canolbwyntio ar y materion hynny nad ydyn nhw'n cael eu trafod yn y datganiadau a fydd yn dilyn gan Weinidogion eraill. Llywydd, ddoe, cyrhaeddodd cyflenwad pwysig o gyfarpar diogelu personol ym Maes Awyr Caerdydd o Gambodia. Fe'i sicrhawyd drwy ymdrechion Llywodraeth Cymru. Byddwn yn rhannu'r cyflenwad hwnnw gyda rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig os oes angen, yn rhan o'r system cyd-gymorth. Nawr, Llywydd, rwy'n credu bod yr ymateb i argyfwng y coronafeirws yn dangos cryfderau Teyrnas Unedig ddatganoledig. Rydym ni yng Nghymru yn aelodau o gydgefnogaeth ehangach, yn cyfrannu at adnoddau a rennir ac yn eu defnyddio, ond rydym ni hefyd yn gweithredu ar ein liwt ein hunain lle mae ein pwerau datganoledig yn caniatáu i ni hybu buddiannau Cymru. Dyna pam, yn ogystal â sicrhau cyflenwadau mewn mannau eraill, yr ydym ni wedi canolbwyntio ar gryfhau ein cadwyn gyflenwi ddomestig er mwyn helpu i fodloni'r galw uniongyrchol a datblygu cydnerthedd ar gyfer y dyfodol. Mae Transcend Packaging yn Ystrad Mynach, er enghraifft, wedi ymateb i'r alwad i weithredu ac wedi newid ei brosesau i wneud miliwn o warchodwyr wyneb yr wythnos i'r GIG yng Nghymru. Mae ganddo'r gallu i ddyblu'r nifer honno os bydd angen. Ac am y tro cyntaf, rydym ni'n agos at fod yn hunangynhaliol o ran dillad glanweithiol yng Nghymru. Erbyn diwedd yr wythnos nesaf, byddwn yn gwneud 5,000 yr wythnos, gan ddod â swyddi'n ôl o wledydd tramor a'u hangori yn ein heconomi yng Nghymru. Rydym ni wedi gweithio gyda chwmni yn y DU sy'n cyflenwi dillad glanweithiol i'r GIG, ac yn bennaf gyda thri busnes a mentrau cymdeithasol yng Nghymru. Mae dau o'r rhain yn y gogledd ac mae'r trydydd mewn ffatri yr ydym ni wedi ei chreu o'r newydd yng Nglynebwy, mewn partneriaeth â menter gymdeithasol, gan greu swyddi i 50 o beirianwyr a oedd wedi bod yn ddi-waith yn hirdymor fel arall. Ond, Llywydd, mae angen i mi esbonio i'r Aelodau nad yw pob cynnig o gymorth yn un dilys yn y pen draw. Mae'n ymddangos yn y pen draw bod bron i un o bob pump o gynigion sy'n cael eu hymchwilio wedyn gan yr arbenigwyr yn ein labordy profi deunyddiau llawfeddygol ein hunain ym Mhen-y-bont ar Ogwr yn dibynnu ar ardystiad anghywir neu'n gwbl dwyllodrus. Mae pob un o'r cynigion hynny'n cymryd amser ac ymdrech i'w hymchwilio ac mae'n anochel bod hynny'n tynnu sylw oddi wrth ymateb i'r nifer lawer mwy o bosibiliadau hael â bwriadau da. Yn anffodus, mae rhai wedi manteisio ar y feirws hwn i dargedu pobl agored i niwed. Cyhoeddodd y Gweinidog Cyllid a'r Trefnydd gyngor yr wythnos diwethaf ar osgoi peryglon sgamiau ar-lein a bod yn wyliadwrus o'r peryglon difrifol y mae'r rhain yn eu hachosi i aelodau agored i niwed o'n cymunedau. Llywydd, wrth i ni roi sylw i natur frys yr argyfwng, mae'n rhaid i ni ddal i ddod o hyd i amser i gydnabod a diogelu diwylliant ac amrywiaeth Cymru. Yn ystod yr wythnos ddiwethaf, rydym ni wedi parhau i ddarparu canllawiau a chefnogaeth i helpu i ymdrin â goblygiadau'r feirws, gan gynnwys £800,000 i'r Eisteddfod Genedlaethol ac Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen. Yn ystod yr wythnos ddiwethaf, rwyf i wedi ysgrifennu at bawb yng Nghymru sy'n cadw gorchymyn Ramadan, gan nodi sut y gellir dathlu'r ŵyl yn ddiogel ac mewn ffyrdd sy'n parchu traddodiadau maith Islam. Ac mewn datganiad ysgrifenedig pwysig a gyhoeddwyd heddiw i nodi blwyddyn ers i'r Senedd hon ddatgan argyfwng hinsawdd, mae Gweinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig yn nodi'r camau yr ydym ni'n parhau i'w cymryd i adfer colled bioamrywiaeth ac i ymateb i'r newid yn yr hinsawdd yng Nghymru. Ddoe, fel y bydd yr Aelodau'n gwybod, cyrhaeddwyd carreg filltir brudd arall wrth i nifer y marwolaethau a gofnodwyd gan Iechyd Cyhoeddus Cymru fynd heibio 800. Mae pob un o'r marwolaethau hynny yn unigolyn ac yn berson sydd wedi gadael teulu a ffrindiau sy'n galaru ar ei ôl. I gydnabod anawsterau'r profiad hwnnw, cyhoeddwyd cyllid ychwanegol gennym ni yr wythnos hon i gefnogi gwasanaethau profedigaeth yng Nghymru i'w helpu i ymateb i'r galwadau ychwanegol am eu cymorth. O ran yr economi, bydd busnesau ledled Cymru yn dechrau derbyn taliadau grant o gronfa cadernid economaidd Llywodraeth Cymru erbyn diwedd yr wythnos hon. Ers iddi agor wythnos yn ôl, mae'r gronfa wedi cael bron i 9,000 o geisiadau am gymorth. Cafodd y cynllun ei oedi ddydd Llun er mwyn caniatáu i ni ystyried pa newidiadau y gellir eu gwneud o'r profiad hwnnw cyn i ni symud ymlaen at y gyfran nesaf. Ddydd Gwener yr wythnos diwethaf, cwblhawyd yr adolygiad tair wythnos cyntaf o reoliadau coronafeirws gennym a gwnaethom rai newidiadau cymedrol ond arwyddocaol - rhai i dynhau'r rheolau ac eraill i'w llacio mewn ymateb i bryderon a godwyd. Yn y categori cyntaf, rydym ni'n eglur na ddylai gadael eich cartref am un rheswm olygu ychwanegu gweithgareddau eraill hefyd. Cadarnhawyd gennym ni hefyd bod gofynion cadw pellter corfforol yn berthnasol i'r gweithle, caffis a ffreuturau. Yn yr ail gategori, rydym ni wedi ehangu'r diffiniad o bobl agored i niwed i 'mae darparu cyflenwadau yn esgus rhesymol i adael eich cartref', ac rydym ni wedi llacio'r rheolau i ganiatáu i bobl ag awtistiaeth ac anableddau dysgu, er enghraifft, adael eu cartrefi i ymarfer corff fwy nag unwaith y dydd. Rydym ni wedi ei gwneud yn eglur y caiff busnesau sy'n gallu gweithredu ar sail clicio a chasglu wneud hynny, cyn belled ag y cedwir pellter corfforol. Llywydd, rydym ni'n cymryd y broses adolygu yn hynod o ddifrif a byddwn yn parhau i wneud hynny mewn ymgynghoriad â phartneriaid, gan gynnwys yr heddlu ac awdurdodau lleol. Rydym ni'n defnyddio'r cyfnod adolygu hwn i gynllunio ar gyfer y cam nesaf, fel y nodais yn y fframwaith a gyhoeddwyd ddydd Gwener. Dyma ddechrau sgwrs gyda phobl yng Nghymru am ein taith allan o gyfyngiadau symud, a cheir tair elfen allweddol i'r dull a nodir yn y fframwaith: rydym ni'n esbonio sut y byddwn ni'n penderfynu pryd y bydd yn ddiogel i ddechrau llacio'r cyfyngiadau presennol; rydym ni wedi nodi sut y byddwn ni'n gwerthuso dewisiadau ar gyfer y mesurau llacio cychwynnol pan fydd yr amser yn iawn; rydym ni eisiau nodi'r mesurau hynny sydd â'r risg isaf a'r effaith gadarnhaol fwyaf ar fywydau pobl a'r economi yng Nghymru. Ac rydym ni wedi cyflwyno ymateb iechyd cyhoeddus a fydd yn cyd-fynd â'r cam o lacio cyfyngiadau. Bydd hyn yn cynnwys gwyliadwriaeth, olrhain cyswllt a phrofi, yn gyflym i nodi ac ymateb i unrhyw fannau lle bydd y coronafeirws yn dod i'r amlwg, ac mae'r gwaith hwn yn cael ei arwain gan Brif Swyddog Meddygol Cymru. Ar yr un pryd, rydym ni'n gweithio i gynllunio ar gyfer y dyfodol, gan harneisio'r syniadau gorau o Gymru a chyngor arbenigol o'r tu hwnt i Gymru. Bydd Cymru ar ôl y pandemig yn Gymru wahanol iawn ac mae angen i ni ymateb gyda syniadau newydd sydd wedi eu gwreiddio yn ein gwerthoedd a bydd y Cwnsler Cyffredinol yn arwain y gwaith hwnnw. Llywydd, byddwn yn cymryd camau gofalus a phwyllog wrth i ni ystyried llacio'r cyfyngiadau presennol. Byddwn yn parhau i weithio'n agos gyda Llywodraethau eraill y Deyrnas Unedig i geisio sicrhau dull gweithredu cyffredin. Byddwn yn gweithio gyda phobl ledled Cymru wrth i ni wynebu'r penderfyniadau anodd sydd o'n blaenau, a byddaf yn parhau i adrodd ar yr holl faterion hyn i'r Senedd bob wythnos. Diolch yn fawr.