English: Thank you very much, acting Chair. Thank you. May I also thank and welcome the statement from the Minister on priorities for the historic environment in Wales, and also welcome the publication of this document today that David Melding has referred to already? Because, of course, with this agenda we have a treasure here, a treasure to be treasured indeed. May I start by welcoming a few of the things that the Minister has already said? When you say that you recognise the contributions that the National Library of Wales, the National Museum of Wales and the Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales make in their own right, the quality of their work has made an impression on you - and has had made impression on all of us, I would say - and then you go on to say, 'I do not want to see these organisations lose their individual identities.' Well, hear, hear. I congratulate you very much for being able to make such a statement. You go on before the end to talk about the financial challenges for this sector, of course, as we withdraw from the EU. The question that stems from that is: how are you, as the Minister in this place, intending to ensure continuity of funding when the European funding comes to an end? That's one specific question there, but, of course, as you've suggested, the majority of this is to do with the history of the nation of Wales, and the need to expand the experience by educating in situ, so that as our people, our pupils, our children visit historic sites, there's also an educational role there to teach our history as the nation of Wales. I recognise that you've started over the summer by underlining the role of the Welsh castles, such as Castell y Bere and so on, to be contrasted with the usual castles that we hear about, such as Conwy, Beaumaris, Harlech and any other oppressive castle that you might want to talk about. But the fundamental point is: in the absence of teaching our history in Wales in our schools - we've had several debates in the past on this, we will continue to have those discussions, I'm sure - would you not agree that it's required for descriptions in our castles to give the history of brave Welsh people in their battle for independence, and the cruel way that we were very often oppressed in the past? Because, of course, as you've recognised before, apparently there are more castles per square mile in Wales than in any other nation in Europe. That could be a strength in terms of selling this unique point of view, but it's also a deep echo of our history in the past. So, I do very much welcome your work this summer in Castell y Bere, of course, the Welsh castle, the last to fall to the English - or the Anglo-Normans I'd better call them here; they became English people later on - and, of course, the contribution of Caergwrle castle and also Criccieth castle. But this summer, I went to see one of the Anglo-Norman castles, Castell Llansteffan at the time, and when you go there, you have a description of the details of the construction of the castle. You don't hear anything about the history of the place or the history of the countryside surrounding it or the history of the nation itself. You have descriptions of how this castle developed over the centuries, the height of the walls and so on, where they lived, where they moved some two centuries afterwards. There's no description of our history as a nation there - why the castle was built to oppress the local Welsh people. And, as I've already mentioned, we've heard a great deal about the major castles in the north, such as Caernarfon and Harlech, that encircle and surround the north, built by Edward I to oppress the Welsh. Now, it's wonderful to note that Owain Glyndwr made his mark and controlled Wales from Harlech castle for around four years. He did gain access to that place. I applaud the work to improve accessibility to Harlech castle, but, of course, somebody was there before and controlled an independent nation for around four years or so. That was a historic moment for the men of Harlech. And of course I would hope that the Minister would be able to agree with me that being aware of this history can avoid embarrassments such as the iron ring in Flint castle last year. If you knew that Flint castle was the first to be built in that iron ring built by Edward I to kill the Welsh people in the past, you wouldn't have pursued the idea of, 'Why don't we have an iron ring, and we'll build it in Flint castle?' Just moving on, safeguarding our historic environment certainly means safeguarding our local historic place names - the traditional place names. We've a great deal of examples, such as Cwm Cneifion becoming 'Nameless Cwm', and there are dozens of similar examples - several new English names replacing the historic Welsh names. So, does the Minister still believe that it was right to vote against my Bill to safeguard historic place names last year, and, given that we're still hearing of examples this year of losing historic names, does he have any intention of providing legal protection to safeguard our historic names? After all, rare plants are protected under law, so what about protecting our traditional names, which define us as Welsh people? Finally - I am aware of the time - I'll turn to the Welsh places of worship forum. I'm pleased to see reference to that forum and pleased to be able to celebrate the work that the forum does. I speak as the secretary of a lively, vibrant chapel in Swansea and just to confirm that there is a rich history, as we've heard, in our chapels and our churches here in Wales as well. After all, as we heard from David, when nonconformity was at its height, one new chapel in Wales was built every 10 days in the 1880s. In that decade, one chapel was built every 10 days. It's possible to pursue the history of Christianity in Wales from the time of the Romans on by going to our old churches and then our chapels and looking at our Christian ruins. As I've already mentioned, and as you've referred to, there is excellent work being done in this field. But can I ask if the Minister can expand on this excellent work and tell us how these different plans will develop? Because it's true to say that we have been weighing up and lauding the extraordinary religious history of our nation as well. Thank you very much.
Welsh: Diolch yn fawr, Cadeirydd gweithredol ar y pryd. Diolch yn fawr. A allaf hefyd ddiolch a chroesawu'r datganiad yma gan y Gweinidog ar flaenoriaethau ar gyfer amgylchedd hanesyddol Cymru, a hefyd croesawu ymddangosiad y ddogfen yna heddiw y mae David Melding wedi cyfeirio ati eisoes? Achos, wrth gwrs, efo'r agenda yma mae gennym ni drysor yma; trysor i'w drysori yn wir. A allaf ddechrau drwy groesawu ambell i beth mae'r Gweinidog wedi ei ddweud eisoes? I ddechrau, pan rydych chi'n dweud eich bod yn cydnabod y cyfraniadau mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru yn eu gwneud yn eu rhinwedd eu hunain, ac mae ansawdd eu gwaith wedi creu argraff arnoch chi - wedi creu argraff arnom ni i gyd fe fuaswn i'n fodlon dweud - ac rydych chi ymhellach yn mynd ymlaen i ddweud, 'Nid wyf am weld y sefydliadau hyn yn colli eu hunaniaethau unigol.' Clywch, clywch, ddywedwn ni, felly rwy'n eich llongyfarch chi ar allu dweud y fath ddatganiad. Rydych chi'n mynd ymlaen cyn y diwedd i sôn am yr heriau ariannol i'r sector yma, wrth gwrs, wrth inni adael Ewrop. Felly, y cwestiwn sy'n deillio o hynny ydy: sut ydych chi fel y Gweinidog yn y fan hyn yn mynd i sicrhau parhad ariannol pan fydd yr arian Ewropeaidd yn dod i ben? Mae hwnnw'n un cwestiwn penodol ond, wrth gwrs, fel rydych chi wedi awgrymu, mae'r rhan fwyaf o hyn yn ymwneud â hanes cenedl y Cymry, ac angen i ehangu y profiad amgylcheddol drwy addysgu yn y man a'r lle. Hynny yw, wrth i'n pobl ni, ein disgyblion ni a'n plant ni fynd i ymweld â rhyw safle hanesyddol, fod yna hefyd rôl addysgiadol yn fanna yn dysgu ein hanes ni fel cenedl y Cymry. Rwy'n cydnabod eich bod wedi dechrau yn wirioneddol dros yr haf rŵan wrth danlinellu rôl cestyll y Cymry - hynny yw, fel castell y Bere, ac ati - i'w cyferbynnu efo'r cestyll arferol rydym yn clywed amdanyn nhw, megis Conwy, Biwmares, Harlech ac unrhyw gastell gormesol arall rydych chi eisiau sôn amdano fe. Ond y pwynt sylweddol ydy: yn absenoldeb dysgu hanes ein gwlad ni fel Cymry yn ein hysgolion ni - rydym wedi cael amryw o drafodaethau yn y gorffennol, a byddwn yn parhau i gael y trafodaethau yna, sbo - a fyddech chi'n cytuno ei bod hi'n ofynnol i ddisgrifiadau yn ein cestyll ni olrhain hanes dewr y Cymry yn eu brwydr am annibyniaeth, a'r ffordd greulon y cawsom ni ein gormesu yn aml yn y gorffennol? Achos, wrth gwrs, fel rydych chi wedi ei gydnabod eisoes, yn ôl pob sôn, mae yna fwy o gestyll i'r filltir sgwâr yng Nghymru nag yn unrhyw wlad arall yn Ewrop. Mi allai hynny fod yn gryfder o ran gwerthu'r peth unigryw yma, ond hefyd mae'n adlais dwfn o'n hanes yn y gorffennol. Felly, rwyf yn croesawu eich gwaith yr haf yma yng nghastell y Bere, wrth gwrs, castell y Cymry, yr olaf i ddisgyn i'r Saeson - neu'r Eingl-Normaniaid y buasai'n well i mi eu galw nhw yn fan hyn; mi ddaethant yn Saeson yn nes ymlaen - ac, wrth gwrs, cyfraniad castell Caergwrle a hefyd castell Cricieth. Ond yr haf yma, wrth imi fynd i ymweld ag un o'r cestyll Eingl-Normanaidd - hynny yw, castell Llansteffan ar y pryd - beth rydych chi'n ei gael yn fanna yw disgrifiad yn unig o fanylion yr adeiladwaith. Nid ydych yn cael dim byd o hanes y lle, na hanes y wlad o gwmpas, na hanes Cymru fel cenedl na dim byd. Rydych chi'n cael disgrifiadau o sut oedd y castell yma wedi datblygu dros y canrifoedd, beth oedd uchder y waliau ac yn y blaen, lle oedden nhw'n byw, lle y gwnaethon nhw symud ryw ddwy ganrif yn nes ymlaen. Nid oes yna olrhain pwt o'n hanes ni fel cenedl yn fanna - pam adeiladwyd y castell yna i ormesu'r Cymry lleol. Wrth gwrs, fel rydw i wedi crybwyll eisoes, rydym ni erioed wedi clywed cryn dipyn am y cestyll mawrion yn y gogledd, fel Caernarfon a Harlech, sy'n amgylchynu'r gogledd, a gafodd eu hadeiladu gan Edward I i ormesu'r Cymry. Mae e'n hyfryd nodi, though, i Owain Glyndŵr wneud ei farc a rheoli Cymru o gastell Harlech am ryw bedair blynedd. Gwnaeth o lwyddo i gael mynediad i'r lle. Rydw i'n clodfori'r gwaith o gael hygyrchedd i gastell Harlech y dyddiau hyn, ond, wrth gwrs, bu rhywun yno o'r blaen ac yn rheoli cenedl annibynnol am ryw bedair blynedd. Dyna darddiad hanesyddol rhyfelgyrch gŵyr Harlech. Achos buaswn i'n gobeithio y byddai'r Gweinidog yn gallu cytuno â fi fod bod yn ymwybodol o'r hanes yma yn gallu osgoi embaras, felly, fel y fodrwy haearn bondigrybwyll yng nghastell Fflint y llynedd. Os byddech chi'n gwybod taw castell Fflint oedd y cyntaf i gael ei adeiladu ym modrwy ffyrnig, haearnaidd Edward I i ladd y Cymry yn y gorffennol, ni fyddech chi wedi dechrau ar y syniad o feddwl, 'Cawn ni fodrwy haearn, a dechreuwn ni o yng nghastell Fflint, yntefe?' Jest i symud ymlaen, mae diogelu ein hamgylchedd hanesyddol yn bendant, rydw i'n credu, yn golygu diogelu ein henwau lleol hanesyddol traddodiadol hefyd. Rydym ni wedi clywed am ddigon o enghreifftiau, fel Cwm Cneifion yn Eryri yn dod yn 'Nameless Cwm', ac mae yna ddwsinau o enghreifftiau tebyg - sawl enw newydd Saesneg yn disodli'r enwau Cymraeg hanesyddol. Felly, a ydy'r Gweinidog yn dal i gredu ei fod o yn iawn i bleidleisio yn erbyn fy Mesur i i ddiogelu enwau hanesyddol y llynedd, ac, o gofio rydym ni'n dal i dderbyn esiamplau eleni o golli enwau hanesyddol, a oes ganddo unrhyw fwriad i roi diogelwch cyfreithiol i arbed a diogelu ein henwau hanesyddol? Wedi'r cwbl, mae planhigion prin yn cael eu diogelu yn gyfreithiol. Beth am amddiffyn ein henwau traddodiadol, sy'n ein diffinio ni fel Cymry? Ac yn olaf - rydw i yn ymwybodol o'r amser - gwnaf i droi at fforwm addoldai Cymru, ac rydw i'n falch o weld cyfeiriad at hwnnw a hefyd yn falch o allu dathlu'r gwaith maen nhw'n ei wneud. Rydw i'n siarad fel ysgrifennydd capel bywiog yn Abertawe a jest i gadarnhau bod yna hanes cyfoethog, fel rydym ni wedi ei glywed, gyda'n capeli a'n heglwysi yma yng Nghymru hefyd. Wedi'r cwbl, fel y clywsom ni gan David, efo anghydffurfiaeth ar ei hanterth, bu i un capel Cymreig newydd gael ei agor bob 10 diwrnod yn y 1880au. Yn y ddegawd honno, agorwyd un capel newydd bob 10 diwrnod. Ac mae'n bosib olrhain hanes Cristnogaeth yng Nghymru o amser y Rhufeiniaid ymlaen drwy fynd i'n hen eglwysi ac wedyn ein capeli a hefyd edrych ar ein hadfeilion Cristnogol. Fel rydw i wedi dweud eisoes, ac fel rydych chi wedi cyfeirio ato, mae yna waith clodwiw yn cael ei wneud yn y maes, ond a allaf i ofyn a fedr y Gweinidog ehangu ar y gwaith bendigedig sydd yn mynd ymlaen a gweld sut byddai gwahanol gynlluniau yn datblygu? Achos mae'n wir inni fod yn cloriannu ac yn clodfori hanes crefyddol ein gwlad hefyd. Diolch yn fawr.