English: It was remiss of me not to mention the language in relation to the Basque Country, because some of our longest standing relationships with that country come from the help that Wales gave to the emerging Basque nation, after the death of Franco, in language planning. Now, in some ways, you could argue they've had more success in some aspects since in the revival of the Basque language. But I was lucky enough to make a visit to Mondrágon when I first became an Assembly Member, and when I was in Vitoria, the capital of the Basque country, I came across a group of people who I recognised from Cardiff, and they were there helping the Basque Government with language planning, drawing on our experience here in Wales. So, it is another very powerful link between us. Dr Lloyd asked about Welsh SMEs and their role in exporting and the Cymru-Wales brand. These are very, very tough times for Welsh SMEs. They've been affected by coronavirus, and they now face the enormous new hurdles that will be put in their way as a result of leaving the European Union, particularly if we leave the European Union on the thinnest of terms or no terms at all. So, the help that we can offer those firms is even more important in that way. But their ability to trade, and to trade freely with our largest and nearest market, will have been compromised by what has taken place, and there's no denying that. Making them part of the Cymru-Wales brand is part of our effort to try and compensate them for the new barriers that are being placed in their path in terms of those trading relationships. I thank Dr Lloyd for everything he was drawing attention to in relation to the Welsh-American experience and the way that we turn history into opportunity. I'll give one example to maybe not match but at least meet his example of Frank Lloyd Wright. Many Members here in the Senedd will know of what happened in Birmingham in Alabama back in the summer of 1963, when Dr Martin Luther King led a group of children into segregated public parks in that city, and how the Baptist church in Alabama was bombed by white separatists, killing four young black girls who were attending Sunday school. The Welsh artist John Petts raised money here in Wales, an appeal partly led by the Western Mail, to create a window in that church, a fantastic window from the people of Wales, as it says on the window. Birmingham, Alabama was visited by our education Minister in September of last year. She visited the church. She made a gift on behalf of the people of Wales of a Welsh bible to go alongside what they call the Welsh window in that church. Very shortly afterwards, there was a ceremony, a major ceremony, at the church itself to reflect on all of that history. The head of our mission in the United States spoke from that platform that afternoon, and who did he share that platform with? Well, the other speaker at the event was no one less than the President-elect of the United States, Joe Biden. And that is how, in the way that Dr Lloyd put it, we can turn our history into opportunity. And that, I know, will be a building block in our ability to forge a relationship with the new administration in the USA. Dai Lloyd asked about contracting out the work on the diaspora. Well, do you know, Dai, actually, the idea partly came from being at the Belfast homecoming event, because that's how they do it. They have companies there who have genuine expertise in how you build networks abroad, how you identify people of Welsh descent, how you interest them in becoming ambassadors for Wales in other parts of the world. And that's what we're trying to do. We're just trying to use expertise that others have alongside the Welsh Government, because we are starting from a different place, aren't we, than our Scottish or Irish contemporaries. We want to do more in the deforestation area. I recognise entirely the points that Dr Lloyd made. We sometimes have to be realistic about the powers we have in the Welsh Government's own hands to take actions that can make a difference in terms of the matters that he and Paul Davies also identified this afternoon. And finally, in terms of the arms trade, we did carry out a review. Our presence at such events will be different in the future as a result. But the term 'arms trade' is sometimes used as a bit of a spray-on term to cover a wide range of activities, some of which have a beneficial part that is played in the world, in offering security to populations that otherwise would be vulnerable to others. So, there are things that can be done that are positive and worthwhile, and there are Welsh workers who earn their living in these trades. I want the Welsh Government to be aligned with those positive purposes, and if we have a presence at trade fairs in the future, it will be to emphasise those things that can be done and would be in line with our ethical approach, and in line with the approach that we set out in the action plans that we've published today.
Welsh: Rwyf ar fai am beidio â sôn am yr iaith mewn perthynas â Gwlad y Basg, gan fod rhai o'n cysylltiadau mwyaf hirsefydlog â'r wlad honno yn deillio o'r cymorth a roddodd Cymru i ddatblygiad Gwlad y Basg, ar ôl marwolaeth Franco, ym maes cynllunio ieithyddol. Nawr, mewn rhai ffyrdd, gallech ddadlau eu bod wedi cael mwy o lwyddiant mewn rhai ffyrdd ers adfywiad yr iaith Fasgeg. Ond bûm yn ddigon ffodus i ymweld â Mondrágon pan ddeuthum yn Aelod Cynulliad am y tro cyntaf, a phan oeddwn yn Vitoria, prifddinas Gwlad y Basg, cyfarfûm â grŵp o bobl roeddwn yn eu hadnabod o Gaerdydd, ac roeddent yno'n helpu Llywodraeth Gwlad y Basg gyda chynllunio ieithyddol, gan bwyso ar ein profiad yma yng Nghymru. Felly, dyna gysylltiad pwerus iawn arall rhyngom. Gofynnodd Dr Lloyd am fusnesau bach a chanolig Cymru a'u rôl yn allforio a brand Cymru-Wales. Mae hwn yn gyfnod anodd iawn, iawn i fusnesau bach a chanolig Cymru. Mae'r coronafeirws wedi effeithio arnynt, ac maent bellach yn wynebu'r rhwystrau newydd enfawr a fydd yn cael eu rhoi yn eu ffordd o ganlyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd, yn enwedig os byddwn yn gadael yr Undeb Ewropeaidd ar y telerau gwannaf neu heb delerau o gwbl. Felly, mae'r cymorth y gallwn ei gynnig i'r cwmnïau hynny hyd yn oed yn bwysicach yn y ffordd honno. Ond bydd eu gallu i fasnachu, ac i fasnachu'n rhydd gyda'n marchnad fwyaf ac agosaf, wedi'i beryglu gan yr hyn sydd wedi digwydd, ac ni ellir gwadu hynny. Mae eu gwneud yn rhan o frand Cymru-Wales yn rhan o'n hymdrech i geisio gwneud iawn iddynt am y rhwystrau newydd sy'n cael eu rhoi yn eu ffordd mewn perthynas â'r cysylltiadau masnach hynny. Diolch i Dr Lloyd am bopeth y tynnodd sylw ato mewn perthynas â'r profiad Cymreig-Americanaidd a'r ffordd rydym yn troi hanes yn gyfle. Rhoddaf un enghraifft nad yw'n cymharu efallai, ond sydd o leiaf yn ategu'r enghraifft a roddodd gyda Frank Lloyd Wright. Bydd llawer o'r Aelodau yma yn y Senedd yn gwybod am yr hyn a ddigwyddodd yn Birmingham yn Alabama yn ôl yn haf 1963, pan arweiniodd Dr Martin Luther King grŵp o blant i barciau cyhoeddus gwahanedig yn y ddinas honno, a sut y cafodd eglwys y Bedyddwyr yn Alabama ei bomio gan ymwahanwyr gwyn, gan ladd pedair merch ddu ifanc a oedd yn mynychu'r ysgol Sul. Cododd yr arlunydd o Gymro, John Petts, arian yma yng Nghymru, apêl a arweiniwyd yn rhannol gan y Western Mail, i greu ffenestr yn yr eglwys honno, ffenestr anhygoel gan bobl Cymru, fel y mae'n dweud ar y ffenestr. Ymwelodd ein Gweinidog addysg â Birmingham, Alabama ym mis Medi y llynedd. Ymwelodd â'r eglwys. Rhoddodd feibl Cymraeg yn anrheg ar ran pobl Cymru i gyd-fynd â'r ffenestr Gymreig fel y'i gelwir, yn yr eglwys honno. Yn fuan iawn wedi hynny, cafwyd seremoni, seremoni fawr, yn yr eglwys ei hun i fyfyrio ar yr holl hanes hwnnw. Siaradodd arweinydd ein cenhadaeth yn yr Unol Daleithiau o'r platfform y prynhawn hwnnw, a phwy oedd yn rhannu'r platfform ag ef? Wel, y siaradwr arall yn y digwyddiad oedd neb llai na darpar-Arlywydd yr Unol Daleithiau, Joe Biden. A dyna sut, fel y dywedodd Dr Lloyd, y gallwn droi ein hanes yn gyfle. A gwn y bydd hwnnw'n floc adeiladu yn ein gallu i greu perthynas â'r weinyddiaeth newydd yn UDA. Holodd Dai Lloyd ynghylch contractio'r gwaith ar y Cymry ar wasgar. Wel, wyddoch chi, Dai, daeth y syniad yn rhannol o fod yn nigwyddiad croeso adref Belfast, gan mai dyna sut y maent hwy'n ei wneud. Mae ganddynt gwmnïau yno a chanddynt arbenigedd gwirioneddol mewn adeiladu rhwydweithiau dramor, y modd rydych yn dod o hyd i bobl o dras Gymreig, sut i ennyn eu diddordeb mewn dod yn llysgenhadon dros Gymru mewn rhannau eraill o'r byd. A dyna rydym yn ceisio ei wneud. Rydym yn ceisio defnyddio arbenigedd sydd gan eraill ochr yn ochr â Llywodraeth Cymru, gan ein bod yn dechrau o le gwahanol, onid ydym, i'n cymheiriaid yn yr Alban neu Iwerddon. Rydym am wneud mwy ym maes datgoedwigo. Rwy'n llwyr gydnabod y pwyntiau a wnaeth Dr Lloyd. Weithiau, mae'n rhaid inni fod yn realistig ynghylch y pwerau sydd gennym yn nwylo Llywodraeth Cymru i gymryd camau a all wneud gwahaniaeth o ran y materion a nodwyd gan Paul Davies ac yntau hefyd y prynhawn yma. Ac yn olaf, ar y fasnach arfau, fe wnaethom gynnal adolygiad. Bydd ein presenoldeb mewn digwyddiadau o'r fath yn wahanol yn y dyfodol o ganlyniad i hynny. Ond mae'r term 'masnach arfau' weithiau'n cael ei ddefnyddio fel term cyffredinol i ddisgrifio ystod eang o weithgareddau, gyda rhai ohonynt yn chwarae rhan fuddiol yn y byd, drwy gynnig diogelwch i boblogaethau a fyddai fel arall yn agored i niwed gan eraill. Felly, mae pethau y gellir eu gwneud sy'n gadarnhaol ac yn werth chweil, ac mae yna weithwyr yng Nghymru sy'n ennill eu bywoliaeth yn y meysydd hyn. Rwyf am i Lywodraeth Cymru fod wedi'i halinio â'r dibenion cadarnhaol hynny, ac os bydd gennym bresenoldeb mewn ffeiriau masnach yn y dyfodol, bydd hynny er mwyn pwysleisio'r pethau y gellir eu gwneud ac a fyddai'n unol â'n hymagwedd foesegol, ac yn unol â'r ymagwedd a nodwyd gennym yn y cynlluniau gweithredu a gyhoeddwyd heddiw.