English: Diolch. I move amendments 1, 2 and 3. As the Bevan Foundation's report 'Debt in the pandemic' states, 'Thousands of people across Wales were living in problem debt long before the pandemic.' Although 'Home working and reduced opportunities to spend due to COVID-19 restrictions have enabled some households to pay down debtThe economic impact of Covid-19 has seen the financial position of many Welsh families deteriorate, pushing some into problem debt for the first time and deepening the amount of debt owed by some of those already struggling.' As this makes clear, the issue is problem debt, not simply debt, which includes, of course, risk-based mortgages and car loans. Hence our proposed replacement of point 5 (c) of the motion in calling instead for the Welsh Government to work with public bodies, including schools and colleges, to explore measures to prevent problem debt. I have in mind the extensive work done on this issue during previous Senedd terms. I was a Member of the Communities and Culture Committee that produced the 'Financial Inclusion and the Impact of Financial Education' report 11 years ago. Quoting Les Cooper, then co-ordinator of the north Wales financial capability forum but sadly no longer with us, this stated that 'the resources and methods that are currently used to increase financial capability "do not address the basic skills challenges we have in Wales."' Les had championed the award-winning scheme in some Flintshire schools that delivered financial literacy through participative theatrical performance. They even brought their production to the Senedd in the hope that this best-practice model, 11 years or more ago, would be shared and adopted across Wales. Questioning the First Minister here in January 2018, I quoted Money Advice Service research, which found that many young people in Wales are ill-prepared for dealing with adult financial responsibilities, with just 35 per cent learning about money management in school. I asked him to revisit the recommendations of the 2010 Communities and Culture Committee report. Our other amendments today call for Welsh Government action to tackle fuel poverty, including the production of regular estimates of the number of fuel-poor households in Wales, where previous estimates have been sporadic, in 2004, 2008 and 2018. In 2018, prior to the pandemic, it was estimated that 12 per cent or 155,000 households in Wales were in fuel poverty. Prior to COVID, Wales saw a 45 per cent increase in 2019-20 excess winter deaths. Wales has some of the oldest and least thermally efficient housing stock compared to the UK and Europe. On 1 October, the energy price cap set by the energy regulator, the Office of Gas and Electricity Markets, increased after gas prices hit a record high as the world emerged from lockdown. Although the price cap ensures that suppliers only pass on legitimate costs to customers, National Energy Action Cymru has estimated that this rise could plunge 22,500 more households in Wales into fuel poverty this winter, and that we could see the numbers in fuel poverty rise by 50 per cent or more compared to 2018 estimates. It called for deeper protection for low-income households this winter. NEA added that the Welsh Government has a vital role to play to support fuel-poor households across tenure to retrofit and upgrade the energy efficiency of their homes, and called on the Welsh Government to expand the financial support available to assist those struggling to meet growing energy bills, as well as, longer term, investing in home energy efficiency, prioritising the poorest households in the least efficient homes. Speaking here in 2018, I noted that the annual cost to the Welsh NHS of treating people made ill by living in a cold, damp home was approximately £67 million annually then. Cold homes have also been linked to poor mental health, social isolation and reduced educational attainment. It is nearly three years since the Welsh Government stated that it would be developing a cold weather plan in conjunction with Public Health Wales. When I asked the social justice Minister here last month what specific year-round cold weather resilience planning the Welsh Government is planning now, the Minister replied, 'We will have a cold weather plan in place'. But, we needed this published and operating before another cold winter was upon us. The UK Government announced another freeze on fuel duty in its autumn budget, recognising that fuel is a major cost for households and businesses. As drafted, Plaid Cymru's proposal to reform the rural fuel duty relief scheme could penalise rural residents and businesses, which nonetheless retain poor public transport connectivity.
Welsh: Diolch. Rwy'n cynnig gwelliannau 1, 2 a 3. Fel y dywed adroddiad Sefydliad Bevan, 'Debt in the pandemic', 'Roedd miloedd o bobl ledled Cymru yn byw gyda dyledion problemus ymhell cyn y pandemig.' Er bod 'gweithio gartref a llai o gyfleoedd i wario oherwydd cyfyngiadau COVID-19 wedi galluogi rhai aelwydydd i dalu dyledion Mae effaith economaidd COVID-19 wedi gweld sefyllfa ariannol llawer o deuluoedd Cymru yn gwaethygu, gan wthio rhai i ddyled broblemus am y tro cyntaf a chynyddu maint dyled rhai o'r bobl sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd.' Fel y mae hyn yn ei gwneud yn glir, y broblem yw dyled broblemus, nid dyled ynddi ei hun, sy'n cynnwys, wrth gwrs, morgeisi ar sail risg a benthyciadau ceir. Felly, mae ein cynnig i ddileu pwynt 5 (c) o'r cynnig yn galw yn hytrach ar Lywodraeth Cymru i weithio gyda chyrff cyhoeddus, gan gynnwys ysgolion a cholegau, i archwilio mesurau i atal dyled problemus. Rwy'n meddwl am y gwaith helaeth a wnaed ar y mater hwn yn ystod tymhorau blaenorol y Senedd. Roeddwn yn Aelod o'r Pwyllgor Cymunedau a Diwylliant a luniodd yr adroddiad 'Cynhwysiant Ariannol ac Effaith Addysg Ariannol' 11 mlynedd yn ôl. Gan ddyfynnu Les Cooper, cydlynydd fforwm gallu ariannol gogledd Cymru ar y pryd, sydd bellach wedi ein gadael, yn anffodus: 'nid yw'r adnoddau a'r dulliau a ddefnyddir ar hyn o bryd i gynyddu gallu ariannol "yn mynd i'r afael â'r heriau sgiliau sylfaenol sydd gennym yng Nghymru."' Roedd Les wedi hyrwyddo'r cynllun arobryn mewn rhai ysgolion yn sir y Fflint a gyflwynai lythrennedd ariannol drwy berfformiad theatrig cyfranogol. Daethant â'u cynhyrchiad i'r Senedd hyd yn oed yn y gobaith y byddai'r model arferion gorau hwn, 11 mlynedd neu fwy yn ôl, yn cael ei rannu a'i fabwysiadu ledled Cymru. Wrth holi'r Prif Weinidog yma ym mis Ionawr 2018, dyfynnais ymchwil y Gwasanaeth Cynghori Ariannol, a ganfu fod llawer o bobl ifanc yng Nghymru heb gael eu paratoi'n ddigonol ar gyfer ymdrin â chyfrifoldebau ariannol oedolion, gyda 35 y cant yn unig yn dysgu sut i drin arian yn yr ysgol. Gofynnais iddo ailedrych ar argymhellion adroddiad y Pwyllgor Cymunedau a Diwylliant a gyhoeddwyd yn 2010. Mae ein gwelliannau eraill heddiw yn galw am weithredu gan Lywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thlodi tanwydd, gan gynnwys cynhyrchu amcangyfrifon rheolaidd o nifer yr aelwydydd sy'n dlawd o ran tanwydd yng Nghymru, lle mae amcangyfrifon blaenorol wedi bod yn ysbeidiol, yn 2004, 2008 a 2018. Yn 2018, cyn y pandemig, amcangyfrifwyd bod 12 y cant neu 155,000 o aelwydydd yng Nghymru mewn tlodi tanwydd. Cyn COVID, gwelwyd cynnydd o 45 y cant yng Nghymru yn nifer y marwolaethau ychwanegol yn ystod gaeaf 2019-20. Mae stoc dai Cymru yn un o'r rhai hynaf a lleiaf effeithlon yn thermol o gymharu â'r DU ac Ewrop. Ar 1 Hydref, cododd y cap ar brisiau ynni a osodwyd gan y rheoleiddiwr ynni, y Swyddfa Marchnadoedd Nwy a Thrydan, ar ôl i brisiau nwy gyrraedd y lefel uchaf erioed wrth i'r byd ddod allan o'r cyfyngiadau symud. Er bod y cap ar brisiau yn sicrhau mai dim ond costau cyfreithlon y mae cyflenwyr yn eu trosglwyddo i gwsmeriaid, mae National Energy Action Cymru wedi amcangyfrif y gallai'r cynnydd hwn wthio 22,500 yn fwy o aelwydydd yng Nghymru i dlodi tanwydd y gaeaf hwn, ac y gallem weld y niferoedd mewn tlodi tanwydd yn codi 50 y cant neu fwy o gymharu ag amcangyfrifon 2018. Galwai am fwy o amddiffyniad i aelwydydd incwm isel y gaeaf hwn. Ychwanegodd NEA fod gan Lywodraeth Cymru rôl hanfodol i'w chwarae yn cefnogi aelwydydd sy'n dlawd o ran tanwydd ar draws deiliadaethau drwy ôl-osod ac uwchraddio effeithlonrwydd ynni eu cartrefi, a galwodd ar Lywodraeth Cymru i ehangu'r cymorth ariannol sydd ar gael i gynorthwyo'r rhai sy'n ei chael hi'n anodd talu biliau ynni cynyddol, yn ogystal â buddsoddi mewn effeithlonrwydd ynni yn y cartref yn fwy hirdymor, gan flaenoriaethu'r aelwydydd tlotaf yn y cartrefi lleiaf effeithlon. Wrth siarad yma yn 2018, nodais fod y gost flynyddol i GIG Cymru o drin pobl sy'n mynd yn sâl o ganlyniad i'r ffaith eu bod yn byw mewn cartrefi oer a llaith oddeutu £67 miliwn bob blwyddyn ar y pryd. Mae cartrefi oer hefyd wedi'u cysylltu ag iechyd meddwl gwael, ynysigrwydd cymdeithasol a chyrhaeddiad addysgol is. Mae bron i dair blynedd ers i Lywodraeth Cymru ddweud y byddai'n datblygu cynllun tywydd oer ar y cyd ag Iechyd Cyhoeddus Cymru. Pan ofynnais i'r Gweinidog cyfiawnder cymdeithasol yma y mis diwethaf pa gynlluniau gwrthsefyll tywydd oer penodol drwy gydol y flwyddyn y mae Llywodraeth Cymru yn eu gwneud yn awr, atebodd y Gweinidog, 'Bydd gennym gynllun tywydd oer ar waith'. Ond roedd angen i hyn gael ei gyhoeddi a'i weithredu cyn i aeaf oer arall ein taro. Cyhoeddodd Llywodraeth y DU yng nghyllideb yr hydref y bydd y dreth tanwydd yn cael ei rhewi unwaith eto, gan gydnabod bod tanwydd yn gost fawr i aelwydydd a busnesau. Fel y mae wedi cael ei ddrafftio, gallai cynnig Plaid Cymru i ddiwygio'r cynllun rhyddhad treth tanwydd gwledig gosbi trigolion a busnesau gwledig, sydd eto i gyd â chysylltedd trafnidiaeth gyhoeddus gwael.