English: Can I thank the Welsh Government for bringing forward this debate? It is vital that these changes are seen as part of the main stream of delivering our healthcare services, not just something that's happening on the periphery. Last year, Llywydd, I spent some time taking a more detailed look at the health and social care provisions in my own constituency, and some of the innovation in neighbouring areas like the Cynon valley. I was impressed by much of the work that was happening, some of which the Minister and others have detailed. In Merthyr, GP clusters were employing GP support officers, and they were easing the pressures on surgeries often dealing with a range of non-medical issues that caused concerns to patients, and therefore freeing up GP time. And also the work developing neighbourhood planning zones across the upper Rhymney valley. I certainly heard very encouraging feedback about the work of the virtual ward in Aberdare, with active outreach work to help patients at risk. And I heard high praise for the community nursing teams in Hirwaun. Some of these initiatives are very important, because they're easing pressures on GPs, as I've said, but also, just as importantly, they're improving the quality of the working experience for the wider workforce. That was a very clear message from the community nursing team in Hirwaun, where they were using technology to allocate cases and were able to build in breaks, training time and team meetings so that, without a reduction in their caseload, they were able to manage their time more effectively. So, all of these transformation initiatives, which Welsh Government is supporting and driving forward, are delivering improved patient care, but they are also easing pressures on GPs whilst improving the quality of the patient experience. And that's really important. It's part of the effective workforce management that we need moving forward. Because I know from my constituency work that access to primary care services does remain a high priority for many patients. Our task is to get them to the right type of support as early as possible - the point I think that Dai Lloyd was making - and, of course, it's now widely recognised that this is not necessarily always the GP; it also means, as you mentioned, Minister, the community pharmacist. It means the allied health professionals, the occupational therapists, the physios, and so on, as well as those that are accessing social prescribing, especially for low-level mental health conditions. Yet even in these early days of transformation, I will think back to lessons that I can see from previous rounds of reforms in the Welsh NHS, and in drawing parallels from changes like the south Wales programme, the lesson that stands out for me is that the changes take too long to implement. For example, I'm currently dealing with an example around hospital-based dementia services in ward 35 at Prince Charles Hospital. In spite of decisions taken some five years ago - and I think that means two health Ministers ago - the alternative provision in the locality is not yet available. So, I have a developing stand-off with the health board over the remaining users of that service. For my part, I'm clear that a move away from that hospital-based service is an improvement in support for those patients. But, unlike some other services, when dealing with dementia, an alternative is required in the locality, not only for patients, but also for the benefit of elderly husbands, wives and the wider family, who themselves must be considered in the process of that change. And, as we learned last week, in maternity services, there can be professional resistance to approved plans, and as a result, the changes that were aimed to deliver much-needed improvements in care were delayed. So, I strongly feel that one lesson that the transformation programme could quickly learn is to adopt vital changes at a speedier pace. In short, we need transformation to succeed, we need alternatives to be in place as the changes take place, and we need that change to move at a greater pace.
Welsh: A gaf i ddiolch i Lywodraeth Cymru am ddod â'r ddadl hon gerbron? Mae'n hanfodol bod y newidiadau hyn yn cael eu gweld yn rhan o'r brif ffrwd o ddarparu ein gwasanaethau gofal iechyd, nid rhywbeth sy'n digwydd ar y cyrion yn unig. Y llynedd, Llywydd, treuliais gryn amser yn edrych yn fanylach ar y darpariaethau iechyd a gofal cymdeithasol yn fy etholaeth i, ac ar rywfaint o'r arloesi mewn ardaloedd cyfagos fel Cwm Cynon. Gwnaethpwyd argraff arnaf gan lawer o'r gwaith a oedd yn digwydd, gwaith y mae'r Gweinidog ac eraill wedi manylu ar elfennau ohono. Ym Merthyr, roedd clystyrau meddygon teulu'n cyflogi swyddogion cymorth meddygon teulu, ac roedden nhw'n lleihau'r pwysau ar feddygfeydd a oedd yn aml yn ymdrin ag amrywiaeth o faterion anfeddygol a oedd yn peri pryder i gleifion, ac felly'n rhyddhau amser meddygon teulu. A hefyd y gwaith o ddatblygu parthau cynllunio cymdogaethau yng Nghwm Rhymni uchaf. Yn sicr, clywais adborth calonogol iawn ynghylch gwaith y ward rithwir yn Aberdâr, lle maen nhw wrthi'n ddygn yn gwneud gwaith allgymorth i helpu cleifion mewn perygl. A chlywais ganmoliaeth fawr i'r timau nyrsio cymunedol yn Hirwaun. Mae rhai o'r mentrau hyn yn bwysig iawn, gan eu bod yn lleihau'r pwysau ar feddygon teulu, fel y dywedais, ond hefyd, yr un mor bwysig, maen nhw'n gwella ansawdd y profiad gweithio i'r gweithlu ehangach. Roedd honno'n neges glir iawn gan y tîm nyrsio cymunedol yn Hirwaun, lle'r oedden nhw'n defnyddio technoleg i ddyrannu achosion ac yn gallu cynnwys egwyliau, amser hyfforddi a chyfarfodydd tîm fel eu bod, heb leihau eu llwyth gwaith, yn gallu rheoli eu hamser yn fwy effeithiol. Felly, mae'r holl fentrau trawsnewid hyn, y mae Llywodraeth Cymru yn eu cefnogi ac yn bwrw ymlaen â nhw, yn darparu gwell gofal i gleifion, ond maen nhw hefyd yn lleihau'r pwysau ar feddygon teulu ac yn gwella ansawdd profiad y claf ar yr un pryd. Ac mae hynny'n wirioneddol bwysig. Mae'n rhan o'r gwaith rheoli gweithlu effeithiol y mae ei angen arnom ni yn y dyfodol. Oherwydd rwy'n gwybod o'm gwaith yn fy etholaeth bod gallu defnyddio gwasanaethau gofal sylfaenol yn parhau'n flaenoriaeth bwysig i lawer o gleifion. Ein tasg ni yw sicrhau eu bod yn cael y math priodol o gymorth cyn gynted ag y bo modd - y pwynt rwy'n credu yr oedd Dai Lloyd yn ei wneud - ac, wrth gwrs, mae bellach yn cael ei gydnabod yn gyffredinol nad y meddyg teulu yw hynny o reidrwydd; mae hefyd yn golygu, fel y gwnaethoch chi sôn, Gweinidog, y fferyllydd cymunedol. Mae'n golygu'r gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd, y therapyddion galwedigaethol, y ffisiotherapyddion ac yn y blaen, yn ogystal â'r rheini sy'n cael presgripsiynau cymdeithasol, yn enwedig ar gyfer cyflyrau iechyd meddwl llai dwys. Eto hyd yn oed yn y dyddiau cynnar hyn o drawsnewid, byddaf yn cofio'r gwersi y mae modd eu dysgu o gylchoedd blaenorol o ddiwygiadau yn y GIG yng Nghymru, ac wrth gymharu newidiadau megis rhaglen de Cymru, y wers sy'n amlwg i mi yw bod y newidiadau'n cymryd gormod o amser i'w gweithredu. Er enghraifft, rwyf ar hyn o bryd yn ymdrin ag enghraifft ynghylch gwasanaethau dementia mewn ysbytai yn ward 35 yn Ysbyty'r Tywysog Siarl. Er gwaethaf penderfyniadau a wnaethpwyd tua phum mlynedd yn ôl - ac rwy'n credu bod hynny'n golygu dau Weinidog iechyd yn ôl - nid yw'r ddarpariaeth amgen yn yr ardal ar gael eto. Felly, rwy'n dod yn gynyddol fwy anniddig â'r Bwrdd Iechyd ynghylch y gweddill sy'n dal i ddefnyddio'r gwasanaeth hwnnw. O'm rhan i, rwy'n glir bod cefnu ar y gwasanaeth hwnnw sydd wedi ei leoli yn yr ysbyty yn welliant o ran y cymorth i'r cleifion hynny. Ond, yn wahanol i rai gwasanaethau eraill, wrth ymdrin â dementia, mae angen dewis arall yn yr ardal leol, nid yn unig ar gyfer cleifion, ond hefyd er budd gwŷr a gwragedd oedrannus a'r teulu ehangach, y mae'n rhaid iddyn nhw hefyd gael eu hystyried wrth wneud y newid hwnnw. Ac, fel y gwnaethom ni ddysgu'r wythnos diwethaf, mewn gwasanaethau mamolaeth, gall fod gwrthwynebiad proffesiynol i gynlluniau a gymeradwywyd, ac o ganlyniad, gohiriwyd y newidiadau a oedd â'r bwriad o ddarparu gwelliannau yr oedd eu dirfawr angen mewn gofal. Felly, teimlaf yn gryf mai un wers y gallai'r rhaglen drawsnewid ei dysgu'n fuan yw mabwysiadu newidiadau hanfodol yn gyflymach. Yn fyr, mae angen gweddnewid er mwyn llwyddo, mae angen i ddewisiadau eraill fod ar gael wrth i'r newidiadau ddigwydd, ac mae angen i'r newid hwnnw ddigwydd yn gyflymach.