techiaith/cofnodycynulliad_en-cy huggingface dataset:
English: I know that you're already aware of this, so I don't want to be - . But this is us making cuts to services that have previously been cut, so the options are very few and far between. And when we've been able to maintain some semblance of service in some areas, it may mean that may have to disappear, and clearly that's a real cause of concern. So it's important to note that we weren't in an ideal starting point. I sometimes fear that we forget about the decades of cuts that we've undertaken already.
Welsh: Dwi'n gwybod eich bod chi'n ymwybodol yn barod, felly dydw i ddim eisiau bod yn - . Ond mae hyn yn golygu gwneud toriadau ar wasanaethau sydd wedi cael eu torri'n barod, felly mae'r opsiynau yn brin iawn. A phan rydyn ni wedi medru cadw rhyw fymryn o wasanaeth i fynd, efallai y bydd o'n golygu na fydd unrhyw fath o wasanaeth mewn rhai meysydd, sydd yn amlwg yn creu pryder pellach. So, mae'n bwysig nodi nad oeddem ni yn y lle delfrydol i gychwyn. Dwi'n ofni weithiau ein bod ni'n anghofio am y degawdau o doriadau rydyn ni wedi eu gwneud yn barod.
English: Thank you. It's important to note that the capital budget, although it's increased in terms of value, it is worth less to us. That's important to note, and we as a cabinet were informally discussing the capital budget in Anglesey on Tuesday, and our ability to do much with that capital budget is very little. The disabled facilities grants have landed in the capital budget; the day-to-day things in terms of running services - we're even putting £2 million of our capital budget towards maintaining highways - so, the capital budget is very limited compared to what it was years ago, and that means that the transformational plans are getting lower on the list, which means that our public services are weakening and aren't moving into the twenty-first century as they should, because of capital issues. And last year, we in Anglesey put some revenue funding towards the capital budget in order to push some proposals forward that aren't - . So, the capital simply isn't sufficient, and this firefighting will continue.
Welsh: Ie, diolch. Mae'n bwysig nodi bod y gyllideb gyfalaf, er ei bod hi wedi codi o ran gwerth, mae gwerth ariannol yr un swm yn werth llai i ni. Mae hynny'n bwysig i nodi, ac roeddem ni fel cabinet yn trafod yn anffurfiol y gyllideb gyfalaf yma yn Ynys Môn ddydd Mawrth, ac mae'n gallu ni i wneud lot efo'r gyllideb gyfalaf wedi mynd yn brin iawn. Mae DFGs wedi landio yn y gyllideb gyfalaf; mae pethau dydd i ddydd fel rhedeg gwasanaethau - rydym ni hyd yn oed yn rhoi £2 filiwn o'n cyllideb gyfalaf tuag at gynnal priffyrdd ac yn y blaen - felly, mae'r gyllideb gyfalaf yn andros o gyfyngedig i beth oedd o flynyddoedd yn ôl, ac mae hynny'n golygu bod y cynlluniau trawsnewidiol yna yn mynd yn is lawr ar y rhestr, sy'n golygu bod ein gwasanaethau cyhoeddus ni'n gwanhau a ddim yn mynd i'r unfed ganrif ar hugain fel y dylen nhw, oherwydd y prinder yn y cyfalaf. A'r flwyddyn ddiwethaf, fe wnaethom ni yn Ynys Môn roi rhywfaint o gyllideb refeniw tuag at y cyfalaf er mwyn trio symud ychydig o gynlluniau ymlaen er mwyn hyrwyddo pethau sydd ddim yn - . Felly, dydy'r gyfalaf wirioneddol ddim yn ddigon da - [ Anghlywadwy. ] - i wneud i'r firefighting yma barhau.
English: I think it's also important to note that this is the challenge, that we're talking about 4 per cent or 5 per cent, but that's not the same across the board in terms of authorities. I know you're aware of this, but it is important that we always take into account what the value of that is in pounds and pence to these homes, because 5 per cent in Ynys Môn is £1.32 in band D. So, we just need to be aware of that, rather than talking about the percentage, because there are certain areas where it would be only 3 per cent, but the cost will be far greater than 5 per cent in other authorities. So, I think we need to consider the financial value and the impact on the public's pocket. Thank you.
Welsh: Dwi'n meddwl ei fod o'n bwysig nodi hefyd mai dyma ydy'r her, ein bod ni'n sôn am 4 y cant neu 5 y cant, ond dydy hynna ddim yr un fath ym mhob un awdurdod. So, dwi'n gwybod eich bod chi'n ymwybodol o hyn, ond mae o'n bwysig ein bod ni wastad yn ystyried beth ydy gwerth hynny mewn punnoedd i'r cartrefi yma, achos mae 5 y cant yn Ynys Môn yn £1.32 ar fand D. So, jest fath â'n bod ni'n gwybod hynny, yn fwy na siarad am y canran yma, achos efallai fod yna rai llefydd lle mae o ond yn mynd yn 3 y cant, ond efallai fod y gost yn llawer uwch na 5 y cant mewn awdurdodau eraill. So, dwi'n meddwl bod angen inni ystyried y gwerth ariannol i boced y cyhoedd wrth wneud hynny. Diolch.
English: Thank you very much, Chair. Good morning to you all, and thank you for joining us. Could I start - ? In framing this debate, you've talked about those core services. We know that there are statutory services that local authorities have to provide, but then you also provide non-statutory services, and, of course, if you had to look to make any cuts, they will be to those non-statutory services. So, what are we really looking at here? Which services are likely to be cut across the board in Wales? We know, for example, that Powys has mentioned closing leisure centres, and so on. So, what will local authorities look like in terms of services following these cuts? Llinos.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Gadeirydd. Bore da. Diolch ichi am fynychu. Gaf i gychwyn - ? O ran fframio'r drafodaeth yma, rydych chi wedi sôn am y gwasanaethau sydd yn angenrheidiol. Rydyn ni'n gwybod bod yna wasanaethau sydd yn statudol y mae'n rhaid i awdurdodau lleol eu darparu, ond yna mi ydych chi'n darparu gwasanaethau sydd yn anstatudol, ac, wrth gwrs, os ydych chi'n gorfod edrych i wneud unrhyw doriadau, mae'r rheini'n mynd i fod yn y gwasanaethau hynny sydd yn anstatudol. Felly, beth ydyn ni, mewn gwirionedd, yn edrych arno yn fan yma? Pa wasanaethau sydd yn debygol o gael eu torri ar draws y bwrdd yng Nghymru? Rydyn ni'n gwybod, er enghraifft, fod Powys wedi sôn am gau canolfannau hamdden, ac yn y blaen. Beth fydd awdurdod lleol yn edrych fel o ran gwasanaethau yn dilyn toriadau sylweddol? Llinos.
English: Thank you very much, Chair. Just to add to Anthony and Llinos's points, you raise a very valid point, Mabon - some 80 per cent of the expenditure of local authorities is on statutory services, and 20 per cent on services that are not statutory. But one of the things that we're historically aware of is that that 20 per cent has suffered numerous cuts over the past decade and more when public funding has been cut, and the irony, of course, as Anthony mentioned, is that we're aware that the public really appreciate that 20 per cent of non-statutory services - culture, leisure, services that are very visible in our communities. So, it's quite a challenge for local authorities; statutorily, they do have to restore services such as education and social services, but what they fully understand is that the public do really value that 20 per cent that's non-statutory but is so very important to normal, everyday life for people in Wales in terms of their health and quality of life, and it makes a great contribution in that regard.
Welsh: Diolch yn fawr, Cadeirydd. Jest i ategu pwyntiau Anthony a Llinos, rydych chi'n codi pwynt dilys iawn, Mabon - mae rhyw 80 y cant o wariant awdurdodau lleol yn mynd ar wasanaethau statudol, 20 y cant ar wasanaethau sydd ddim yn statudol, gwirfoddol. Ond un o'r pethau rŷn ni'n ymwybodol ohono yn hanesyddol yw bod y 20 y cant yna wedi dioddef nifer o doriadau dros y degawd diwethaf neu fwy pan fod cyllid cyhoeddus wedi cael ei dorri, a'r eironi yw, wrth gwrs, fel roedd Anthony yn sôn, ein bod ni'n ymwybodol bod y cyhoedd y gwerthfawrogi'r 20 y cant yna o wasanaethau - pethau fel diwylliant a hamdden, gwasanaethau gweledol. Felly, eto, mae'n dipyn o her i awdurdodau; yn statudol, maen nhw'n gorfod adfer gwasanaethau fel gwasanaethau cymdeithasol, addysg, ac yn y blaen, ond yr hyn maen nhw'n deall yn iawn yw bod y cyhoedd yn gwerthfawrogi'r 20 y cant sydd ddim yn statudol ond sydd mor bwysig i fywyd normal pobl yn ddyddiol, ac o ran iechyd ac ansawdd bywyd, sy'n cyfrannu'n helaeth at y ffactorau hynny.
English: Thank you very much. I think the message was quite clear in terms of the challenges that you're facing, and hopefully it will enhance our understanding and the public's understanding too. Moving on to adult and children's services, generally speaking in looking at Wales at the moment, how would you categorise the current risk level for the provision in terms of adult and children's services in our local authorities?
Welsh: Diolch yn fawr iawn. Dwi'n meddwl bod y neges yna yn reit glir o'r heriau sydd o'ch blaen, a gobeithio fydd o'n cyfoethogi ein dealltwriaeth ni a'r cyhoedd, o leiaf. O fynd ymlaen at wasanaethau oedolion a phlant, yn gyffredinol o edrych ar Gymru ar hyn o bryd, sut fuasech chi'n categoreiddio'r lefel risg bresennol ar gyfer y ddarpariaeth o ran gweithwyr gwasanaethau oedolion a phlant yn ein hawdurdodau lleol ni?
English: Thank you for that response. That final point brings me to my next question. We've talked about the need to respect the workforce in social care, and, of course, the real living wage will be part of this now. Is that real living wage going to reduce the risk?
Welsh: Diolch am yr ateb yna. Mae'r pwynt olaf yna yn dod â fi at fy nghwestiwn nesaf. Rydyn ni wedi sôn am yr angen i ddangos parch i'r gweithlu yn y sector gofal cymdeithasol, ac, wrth gwrs, mae'r cyflog byw go iawn yn mynd i fod yn rhan o hyn rŵan. Ydy'r cyflog byw go iawn yna yn mynd i leihau'r risg?
English: Well, if I could come back, and say, 'Well, no'. Because, as has been said already here, the private sector have already overtaken us, quite significantly, and the real living wage hasn't taken into account inflationary costs and the impact that that has on households. And I don't think I'm speaking out of turn - we receive inquiries from workers now who are looking for a third job, just in order to sustain themselves. So, no, it's not adequate, but that's the challenge and that's the discussion we're having with Government, and Ministers are willing to discuss this, in terms of how we move care forward, so that it is an area that is properly funded and remunerated. So, that's the challenge, not only here in Wales, but across the UK, on which we do need to make progress, and also so that young people see that there is a proper salary and a career to be made in that area.
Welsh: Mi wnaf i ddod yn ôl a dweud, 'Nac ydy'. Oherwydd, fel sydd wedi cael ei ddweud yn barod yn y fan yma, mae'r sector preifat wedi'n pasio ni, o bell ffordd, a dydy'r cyflog byw go iawn ddim wedi cymryd i ystyriaeth costau chwyddiant ac effaith hynny ar gartrefi. A dwi ddim yn meddwl fy mod ni'n siarad o'n lle - rydyn ni'n derbyn ymholiadau gan weithwyr rŵan sy'n chwilio am eu trydydd job, er mwyn medru byw. Felly, na, dydy o ddim yn ddigonol, ond dyma ydy'r her a'r drafodaeth rydyn ni yn ei chael efo'r Llywodraeth, ac mae'r Gweinidogion yn barod i drafod hyn, o ran sut ydyn ni'n symud y maes gofal i fod yn faes sydd yn cael ei ariannu a'i gyflogi'n gymaint gwell. Felly, mae honna'n her, nid yn unig yma yng Nghymru, ond ar draws y Deyrnas Unedig, sydd angen ei symud ymlaen, a hefyd bod pobl ifanc yn gweld bod yna gyflog a gyrfa i'w cael yn y maes.
English: If I could just ask one further question, please. If I could turn to another, more specific area within local authorities, and that's housing and homelessness particularly. Beyond your budgets, of course, we see that the housing support grant has been cut, or hasn't been increased, so the flat settlement means that it's a real-terms cut. How is that going to impact your provision, and how is this settlement for you as local authorities going to impact your provision in ensuring that the level of homelessness remains low and that we can provide housing to everyone in our communities?
Welsh: Os caf i ofyn un cwestiwn arall, os gwelwch yn dda. Os caf i jest fynd at un adran wahanol, fwy penodol, o fewn eich awdurdodau lleol, a hynny ydy tai a digartrefedd yn benodol. Y tu hwnt i'ch cyllidebau chi, wrth gwrs, rydyn ni'n gweld bod yr housing support grant wedi cael ei dorri, neu ddim wedi cael ei gynyddu, felly mae'r setliad fflat yn golygu ei fod o'n doriad go iawn. Sut mae hynny'n mynd i effeithio ar eich darpariaeth chi, a sut mae'r setliad yma i chi fel awdurdodau lleol yn mynd i effeithio ar eich darpariaeth er mwyn sicrhau bod lefel digartrefedd yn cadw'n isel a'n bod ni'n medru rhoi tai i bawb yn ein cymunedau ni?
English: If I could come in there again. So, the cuts in the housing department are challenging, obviously, because you talk about that cut, yet we've seen an increase in demand. Homelessness is already up, nevermind people being made homeless, perhaps unable to afford their mortgage or rent, and a shortage of housing in the first place. So, we know that this problem will get worse. And in addition to that, the capital budget, and so on, and our ability to build is impacted. So, our construction costs have gone up, and the business plans that we'd all put in place have had to change because of that, and also what was mentioned earlier in terms of contractors for developments too. So, the situation in housing is very challenging indeed at the moment - the demand is greater, the construction costs are greater, there's a shortage of contractors to undertake that work, as well as internal staff, in terms of planning expertise, and so on, in addition to that financial cut that you've mentioned, for us to be able to service these. It will be a challenge, there's no two ways about that, and that's why we will have to - . And for us who do have housing stock, we're very fortunate that we have the housing revenue account, to be able to look more creatively at that support. And in areas such as Anglesey, we're fortunate to be able to use the second homes and empty homes premium to mitigate the impact on the local community too.
Welsh: Mi wnaf i ddod yn ôl. Felly, mae'r toriad yn yr adran dai yn heriol, yn amlwg, achos rydych chi'n sôn am y toriad yn hwnnw, ond eto rydyn ni'n gweld cynnydd mewn angen. Mae digartrefedd ar ei fyny'n barod, heb sôn am bobl yn cael eu gwneud yn ddigartref, efallai'n methu â fforddio mortgage neu rent, a thai ddim ar gael. Felly, rydyn ni'n gwybod y bydd hwn yn cynyddu yn y cyfnod i ddod. Ac yn ychwanegol i hynny, mae'r cyllideb cyfalaf, ac yn y blaen, a'n gallu ni i adeiladu. So, mae'n costau adeiladu ni wedi mynd i fyny, ac mae'r cynlluniau busnes roeddem ni i gyd wedi eu rhoi yn eu lle wedi newid oherwydd hynny, a beth ddywedwyd gynnau ynglŷn â'r contractwyr i ddatblygu hefyd. Felly, mae'r sefyllfa yn y maes tai yn heriol ofnadwy ar hyn o bryd - yr angen ar i fyny, y costau adeiladu ar i fyny, y diffyg mewn contractwyr i wneud y gwaith yna, a'r staff mewnol hefyd, o ran yr arbenigedd cynllunio, ac yn y blaen, i adeiladu, ar ben y toriad ariannol, fel rydych chi wedi ei ddweud, i ni fedru gwasanaethu'r rhain. Mi fydd o'n her, does yna ddim amheuaeth am hynny, a dyna pam y bydd yn rhaid i ni - . Ac i ni, y rhai sydd efo stoc dai, rydyn ni'n ffodus iawn bod gennym ni'r housing revenue account, i fedru edrych yn fwy creadigol ar y gefnogaeth honno. Ac mewn ardaloedd fel Môn, rydyn ni'n ffodus o fod yn defnyddio'r premiwm ail dai a thai gwag i fedru lliniaru'r effaith ar y gymuned leol hefyd.
English: Thank you, Chair. If I could return to a point you mentioned at the outset, Minister, in your presentation, you mentioned the housing support grant -
Welsh: Diolch, Cadeirydd. Os caf i fynd at un pwynt ddaru chi sôn amdano ar y cychwyn, fe ddaru chi, Weinidog, sôn yn eich cyflwyniad am yr housing support grant -
English: Oh, one moment, please.
Welsh: O, un funud, os gwelwch chi'n dda.
English: Is it working now? We'll check that the technical equipment is working.
Welsh: Ydy o'n gweithio rŵan? Fe wnawn ni wirio bod yr offer technegol yn gweithio.
English: Excellent. Thank you. You mentioned at the outset the housing support grant, and how that brought financial savings, and its budgetary value. Can you just expand on that, please, to begin with?
Welsh: Gwych. Diolch. Fe ddaru chi sôn ar y cychwyn am y grant cefnogi cartrefi - yr housing support grant - a sut roedd o'n dod â budd ac arbedion ariannol, a'i werth o yn gyllidol. Allwch chi jest ymhelaethu ychydig ar hynny, os gwelwch chi'n dda, i gychwyn?
English: So, there is a monetary value to the Government in this grant, there is a value in terms of health benefits, and, clearly, there are social benefits too. Now, in the narrative of the draft budget that you presented at the end of last year, it mentions the impact of low pay and cost-of-living on front-line staff in the homelessness workforce. It mentioned that 44 per cent of the workforce have trouble paying their bills; 11 per cent of the workforce can't pay their rent. But the flat settlement that you've provided for the housing support grant means that there will be a real-terms cut, which will impact on those staff and will mean that perhaps we will see more of those staff leaving the sector, because there isn't a better settlement in place, which will, in turn, have an impact on the homelessness provision. Are you therefore confident that the settlement that you're providing, through the housing support grant, will be sufficient for the Government to reach its homelessness targets?
Welsh: Felly, mae yna werth cyllidol i'r Llywodraeth yn y grant yma, mae yna werth o ran lles iechyd i'r grant, ac mae yna, yn amlwg, werth cymdeithasol iddo fo. Yn naratif y gyllideb ddrafft ddaru chi ei gyflwyno ar ddiwedd y flwyddyn ddiwethaf, mae sôn ynddo fo am effaith tal isel a chostau byw ar staff rheng flaen y gweithlu digartrefedd: er enghraifft, mae'n sôn bod 44 y cant o'r gweithlu yn cael trafferth talu biliau; mae 11 y cant o'r gweithlu yna yn methu â thalu rhent. Ond eto, mae'r setliad fflat rydych chi wedi'i roi ar gyfer yr housing support grant yn golygu bod yna doriad mewn gwirionedd, yn nhermau go iawn, yn mynd i fod, a fydd yn effeithio ar y staff yna, yn golygu y byddem ni hwyrach yn gweld mwy o'r staff yna yn gadael y sector, oherwydd nad oes setliad gwell wedi dod mewn, fydd yn effeithio wedyn ar y ddarpariaeth digartrefedd. Ydych chi'n meddwl, felly, ydych chi'n hyderus, fod y setliad rydych chi'n ei roi i'r housing support grant yn mynd i fod yn ddigonol er mwyn i'r Llywodraeth gyrraedd eu targedau digartrefedd?
English: Just to expand on that a little - I do understand that you say that the Minister will respond - but are you yourself, as the finance portfolio holder, confident that this is a fair settlement?
Welsh: A gaf i - ? Jest er mwyn ymhelaethu - a dwi'n deall eich bod chi'n dweud bod Gweinidog yr amgylchedd yn mynd i fod yn ymateb - ydych chi'n hyderus, fel y deiliad portffolio cyllid, fod hwn yn setliad teg?
English: Okay. Thank you. If I could turn now to the social care workforce, can you expand on your thinking behind the settlement in terms of providing the real living wage and the impact of that on the sector and the workforce, please?
Welsh: Ocê. Diolch. Os caf i edrych ychydig ar y gweithlu gofal cymdeithasol, fedrwch chi ymhelaethu jest ychydig ar eich meddwl chi y tu ôl i'r setliad o ran rhoi cyflog byw go iawn ac effaith hwnnw ar y sector a'r gweithlu yna, os gwelwch yn dda?
English: Thank you. That last section of your response is interesting, because the evidence that we heard this morning from local government stated quite clearly that it won't be sufficient to mitigate the risk faced by that sector. So, again, returning to an earlier question, are you confident that this settlement will tackle the problems in the social care sector? Can you be confident that it's sufficient, or what more can you do, in terms of the funding envelope available to you, in order to mitigate problems in that sector?
Welsh: Diolch. Mae darn olaf eich ateb chi yn ddifyr, oherwydd mae'r dystiolaeth ddaru ni ei chael y bore yma gan lywodraeth leol yn dweud yn eithaf clir nad ydy o'n mynd i fod yn ddigonol er mwyn lleihau'r risg mae'r sector yna yn ei wynebu. Felly, ydych chi'n - eto, yn mynd nôl i gwestiwn blaenorol - ydych chi'n hyderus bod y setliad yma yn mynd i fynd i'r afael â'r problemau yn y sector gofal cymdeithasol? Ydych chi'n hyderus fod o'n ddigonol, neu beth yn fwy medrwch chi ei wneud o ran yr envelope cyllidol sydd gennych chi er mwyn lliniaru ar y problemau yn y sector yna?
English: Just a final question on that, if I may. My sister used to work in the sector - she used to work in a care home, many years ago. Having spoken to her at that time, and certainly from speaking to workers in the sector today, and those who go out into the community to look after our loved ones, the most vulnerable people in our society, people who've contributed throughout their lives to society - and we ask people to go and look after them, to pick them up from the floor very often, to help them to wash, to care for them, to ensure that they get to be fed and can go out to socialise - it's a huge ask and a huge task. And we're putting our loved ones into their hands. Do you think that the real living wage is sufficient for those people who do that exceptionally important work? Or should they receive more and, therefore, should this settlement reflect that?
Welsh: Un cwestiwn terfynol ar hynny, os caf i. Roedd fy chwaer yn arfer gweithio yn y sector - roedd yn arfer gweithio mewn cartref gofal, flynyddoedd yn ôl. O siarad efo hi bryd hynny, ac yn sicr yn siarad â gweithwyr yn y sector yna heddiw a phobl sydd yn mynd allan i'r gymuned i weithio a gofalu am ein hanwyliaid ni, pobl fwyaf bregus yn ein cymdeithas ni, pobl sydd wedi cyfrannu drwy eu hoes i gymdeithas - ac rydym ni'n gofyn ar bobl i fynd i edrych ar eu hôl nhw, i'w codi nhw i fyny o'r llawr yn aml, i helpu i'w glanhau nhw, i ofalu amdanyn nhw, i sicrhau eu bod nhw'n cael y gofal a'r bwyd a mynd allan i gymdeithasu - fel rydych chi'n dweud, mae o'n ofyn mawr iawn ac yn dasg anferthol. Rydyn ni'n rhoi ein hanwyliaid ni i'w gofal nhw. Ydych chi'n meddwl bod y cyflog byw go iawn yn ddigon i'r bobl yna sy'n gwneud y gwaith arbennig o bwysig yna? Ynteu a ddylen nhw, mewn gwirionedd, gael mwy, ac a ddylai'r setliad yma, felly, adlewyrchu hynny?
English: Thank you very much, Chair. Citizens Advice Cymru has said that if the Welsh Government is not continuing the Wales fuel support scheme, then it needs to plan to heat - [ Interruption.]
Welsh: Diolch, Gadeirydd. Mae Cyngor ar Bopeth Cymru wedi dweud os nad yw Llywodraeth Cymru yn parhau â chynllun cymorth tanwydd Cymru, yna mae angen iddi gael cynllun i wresogi - [ Torri ar draws.] Ydy e'n gweithio?
English: No problem. As I was saying, Citizens Advice Cymru has said that if the Welsh Government is not continuing the Wales fuel support scheme, then it needs to plan to heat the homes of low-income households who will no longer receive that support. So, does the Welsh Government intend to do this and, if so, how?
Welsh: Dim problem. Roedd Cyngor ar Bopeth Cymru yn dweud os nad yw Llywodraeth Cymru yn mynd i barhau â chynllun cymorth tanwydd Cymru, yna mae angen iddi gael cynllun i wresogi cartrefi aelodydd incwm isel na fydd yn cael cymorth mwyach. Felly, a ydy Llywodraeth Cymru yn bwriadu gwneud hyn ac, os felly, sut?