English: Thank you very much, acting Dirprwy Lywydd, and thank you to the committee chair for giving us an opportunity to discuss this issue. I also want to thank the co-operation agreement between Plaid Cymru and the Welsh Government because it will hopefully ensure that we can look forward to an exciting and transformational programme in the next financial year. The first obvious thing I would ask for is to ensure that the expenditure in 2023-24 responds to the commitments of that co-operation agreement to make sure that the policies that will, of course, improve the lives of the people of Wales are given the financial support to succeed and to flourish in order to ensure, as the Government reminds us, that we are delivering a fairer, greener and stronger Wales. But I would say that, as a result of the co-operation agreement, Wales will be even fairer, even greener and even stronger. So, that's it - that's the first point I wanted to make. The Government, of course, tells us that the focus is on using or moving towards preventative methods of governance, and that's something that we support, but in order to deliver that effectively, you do have to go through that transition period of investing in preventative areas on the one hand, whilst, of course, we are still paying to deal with the outcomes of not having invested in that sufficiently in the past. That transition is going to create tensions and pressures when it comes to budgeting. But the budget has to follow the intention. Although redirecting funds and focus is difficult, we all know that that would ultimately pay off. So, I do hope that we will see further progress, and significant progress in that transition, in terms of the focus of expenditure in the coming financial year. Some of my fellow Members on these benches will outline some of the specific issues that we want to highlight in this debate, but I will just touch on a few in the time that I have remaining this afternoon. We, of course, are eager to see better pay and conditions for staff in the public sector - something I know that many of us share across the Chamber. And despite a Conservative Government not addressing this issue, which of course means that many workers here face pay cuts in real terms and that it makes it more difficult for them to make ends meet, the reality facing us now is a summer of discontent, possible strikes and so on. I would, therefore, be keen to hear from the Minister what her intentions are in terms of planning for salary increases in the public sector in next year's budget. Some would argue that, if we could move more quickly, we'd be eager to do so this year. But whilst looking at the focus of the debate, I think, certainly, there is now an opportunity to tackle this and show clear intent for the next year. Another obvious thing is the broader response to the cost-of-living crisis. We know that we need to safeguard homes from debts and increasing costs. Inflation, as it is, will continue to increase; the staggering cost of energy. We already know that 71 per cent of the people of Wales say that they have deliberately reduced the quality of the food that they buy in order to respond to this crisis. And that makes the process of preventative governance even more difficult, because we are moving in the wrong direction before we've even begun. We've mentioned the cap on energy prices. Now, I think in the next budget, we need to look at expanding the qualification for the winter fuel payment so that more vulnerable people do qualify, such as those eligible for pension credits. Just to conclude, so that I keep this brief at the request of the temporary Presiding Officer, I'll refer to the point made about the timetable of the budget in terms of scrutiny in the Senedd here. It is something that we face on an annual basis. I think this is the fourth year where scrutiny has been restricted in one way or another because of our reliance on the timetables of fiscal events in Westminster. I do think that it's fair now to look at the protocol again, because whilst exceptional circumstances in Westminster are one thing, I would argue that following the protocol in Wales is an exceptional circumstance because it never happens. I think that it's timely that we should look at that anew. Thank you.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd dros dro, a diolch i Gadeirydd y pwyllgor am roi cyfle i ni drafod y mater yma. Dwi hefyd eisiau diolch i'r cytundeb cydweithredu rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru oherwydd y bydd e, gobeithio, yn sicrhau y gallwn ni edrych ymlaen at raglen gyffrous a thrawsnewidiol yn y flwyddyn ariannol nesaf. Y peth amlwg cyntaf y byddwn i'n gofyn amdano yw sicrhau bod gwariant 2023-24 yn ymateb i ymrwymiadau y cytundeb cydweithredu hwnnw er mwyn gwneud yn siŵr y bydd y polisïau a fydd, wrth gwrs, yn gwella bywydau pobl Cymru yn cael y gefnogaeth ariannol i lwyddo ac i flodeuo er mwyn sicrhau, fel y mae'r Llywodraeth yn ein hatgoffa ni, ein bod ni yn gwireddu Cymru decach, wyrddach, gryfach. Ond fe fyddwn i'n dweud, yn sgil y cytundeb cydweithredu, Cymru hyd yn oed yn fwy teg na hynny, hyd yn oed yn fwy gwyrdd na hynny a hyd yn oed yn fwy cryf na hynny. Felly, dyna fe - dyna'r pwynt cyntaf roeddwn i eisiau ei wneud. Mae'r Llywodraeth, wrth gwrs, yn dweud wrthym ni fod y ffocws ar ddefnyddio, neu symud tuag at ddefnyddio, dulliau ataliol o lywodraethu, ac mae hynny'n rhywbeth, wrth gwrs, rŷn ni yn ei gefnogi, ond er mwyn cyflawni hynny'n effeithiol, mae'n rhaid, wrth gwrs, mynd drwy'r cyfnod pontio yma, onid oes e, o fuddsoddi mewn meysydd ataliol ar yr un llaw, tra ein bod ni dal, wrth gwrs, yn talu am ddelio gyda chanlyniadau peidio â bod wedi buddsoddi yn hynny yn ddigonol yn y gorffennol. Mae'r pontio yna yn mynd i greu tensiwn a phwysau pan fo'n dod i gyllidebu. Ond mae'n rhaid i gyllid, dwi'n meddwl, ddilyn y bwriad. Er bod arallgyfeirio cyllidebau o un ffocws i'r llall yn anodd, rŷn ni i gyd yn gwybod mai talu ffordd byddai hynny yn gwneud yn y pen draw. Felly, dwi yn gobeithio y gwelwn ni gynnydd pellach, cynnydd sylweddol yn y pontio neu'r symud yna o ran ffocws y gwariant yn y flwyddyn ariannol sydd i ddod. Mi fydd rhai o'm cyd-Aelodau ar y meinciau yma yn amlinellu rhai o'r materion penodol rydyn ni eisiau eu hamlygu yn y ddadl yma, ond gwnaf i jest cyffwrdd gydag un neu ddau yn yr amser sydd gen i y prynhawn yma. Rŷn ni, wrth gwrs, yn awyddus i sicrhau gwell tâl ac amodau i staff yn y sector cyhoeddus - rhywbeth dwi'n gwybod y mae nifer ohonom ni'n ei rannu ar draws y Siambr fan hyn. Ac er gwaethaf Llywodraeth Geidwadol sydd ddim yn mynd i'r afael â hyn, sy'n golygu felly bod nifer o'r gweithwyr yma yn wynebu toriad cyflog mewn termau real, wrth gwrs, a'i gwneud hi'n anoddach i gael dau ben llinyn ynghyd, mae'r realiti sy'n ein hwynebu ni nawr yn un o haf o anfodlonrwydd, streiciau posibl ac yn y blaen. Mi fyddwn i felly yn awyddus i glywed gan y Gweinidog beth yw ei bwriad hi o safbwynt cynllunio ar gyfer codiadau cyflog yn y sector cyhoeddus yn y gyllideb y flwyddyn nesaf. Byddai rhai yn dadlau, os gallwn ni symud yn gynt, y byddem yn awyddus i wneud hynny eleni. Ond drwy gydnabod ffocws y ddadl, dwi'n meddwl, yn sicr, mae yna gyfle nawr i fynd i'r afael â hyn a dangos bwriad clir yn y flwyddyn nesaf. Y peth arall amlwg, wrth gwrs, yw'r ymateb ehangach i'r creisis costau byw. Rŷn ni'n gwybod bod angen helpu i amddiffyn cartrefi rhag dyledion a'r costau maen nhw'n eu hwynebu. Mae chwyddiant, fel y mae, yn mynd i barhau i godi; costau syfrdanol ynni erbyn hyn. Rŷn ni eisoes yn gwybod fod 71 y cant o bobl Cymru yn dweud eu bod nhw'n fwriadol, o safbwynt ansawdd y bwyd y maen nhw'n ei fwyta, wedi gostwng yr ansawdd er mwyn trio ymateb i'r creisis yma. Ac mae hynny wrth gwrs yn gwneud y broses o lywodraethu yn ataliol hyd yn oed yn fwy anodd, achos rŷn ni'n symud i'r cyfeiriad anghywir cyn cychwyn. Y cap ar brisiau ynni, rŷn ni wedi sôn amdano fe. Dwi'n meddwl yn y gyllideb nesaf, mae angen edrych i ehangu cymhwysedd y taliad tanwydd gaeaf i gyrraedd mwy o aelwydydd mewn angen sydd ar incwm isel, sy'n agored i niwed, fel y rhai sy'n gymwys, er enghraifft, i gael credyd pensiwn. Mae hwnna'n rhywbeth rydyn ni'n awyddus i'r Llywodraeth i edrych arno fe. Jest i gloi, er mwyn cadw hwn yn fyr ar gais y Dirprwy Lywydd dros dro, gwnaf i jest gyfeirio at y pwynt a wnaethpwyd ynglŷn ag amserlen y gyllideb o safbwynt craffu fan hyn yn y Senedd. Mae e'n rhywbeth rydyn ni'n ei wynebu bob blwyddyn. Dwi'n meddwl mai hon yw'r bedwaredd flwyddyn lle mae craffu wedi cael ei gyfyngu mewn rhyw ffordd neu'i gilydd, oherwydd wrth gwrs ein dibyniaeth ni ar amserlenni digwyddiadau ffisgal San Steffan. Dwi'n meddwl ei bod hi yn gais teg nawr i ailedrych ar y protocol, oherwydd tra bod amgylchiadau eithriadol o gyfeiriad San Steffan yn un peth, buaswn i'n dadlau bod dilyn y protocol yng Nghymru nawr yn amgylchiadau eithriadol oherwydd dydy e byth yn digwydd, a dwi'n meddwl ei bod hi'n amserol iawn i edrych ar hynny o'r newydd. Diolch.