English: Diolch, Lywydd. I am pleased to close this important debate. I should state from the outset that my parents-in-law's farm has been affected by bovine TB over the last 15 years and I know, from personal experience, how devastating it is, emotionally and financially. Today's debate has been about getting the message across to the Welsh Government that cattle measures and cattle restrictions alone will not eradicate this awful disease. It will need a holistic approach, which includes using all the tools in the box to eliminate bovine TB in cattle and in our wildlife population. It's quite clear that we need far more comprehensive action to be taken by the Welsh Government on this issue. Could I thank all Members who have taken part in this debate? It's been a very good debate and I know that there are significant differences in how we should go about tackling this disease, but I know that all Members want to see bovine TB eradicated from our communities. Simon Thomas opened the debate and set the scene by providing an overview of bovine TB, quoting some of the devastating statistics involved with this disease and the consequences of this disease on farming families and how we need to deal with this disease effectively and in a far more comprehensive way. He's absolutely right that Welsh farmers need and deserve more support and how a much more comprehensive package must now be delivered to support our farming industry. He also referred to the importance of tackling bovine TB in the context of Britain's withdrawal from the European Union, and he is right to say that this follows deep concerns from the farming unions, which are right to say that the current disease status has the potential to be a challenging negotiation tool, especially given the vacuum created by post-vaccination failure. The inability of the Welsh Government to address this issue will certainly not make our produce any more attractive to other countries and could seriously damage any trade negotiations. I appreciate that the Cabinet Secretary has only been in her role for the last few months, but her engagements over the summer with the industry must have emphasised the importance of this matter to our future farming industry and our economy. The Welsh Government wants to increase Welsh food and drink sales by 30 per cent to £7 billion, which is a great aim. However, failing to deal with issues such as bovine TB will harm the chances of reaching that target and harm our ability to sell to new markets. Now, Joyce Watson, in her contribution, also voiced her opposition to a cull of wildlife and a cull of badgers and said that other policies must be pursued to tackle this disease. Whilst I very much respect her view, she will not be surprised to hear that we'll have to agree to disagree on how best to go about eradicating bovine TB. She also mentioned that we need to improve the test, but in the BVA briefing last week, it was made clear that the test is appropriate and that it has been used in countries where the incidence of bovine TB has been reduced dramatically. So, the test is fine. What we need is a more comprehensive approach. I welcome Neil Hamilton's contribution to this debate and his broad support for more comprehensive action to tackle bovine TB. He also quoted some of the devastating statistics this disease is having on our farming communities. Mark Isherwood raised the BVA briefing and their evidence, which I've also found very informative as well. And it's reinforced, I think, the support for more action from the veterinary industry. Llyr Gruffydd reiterated the importance of tackling bovine TB and the importance of dealing with this matter, particularly given the huge impact this is having on farming families. He also referred to the failure of successive Welsh Governments in dealing with this issue. He was also right in saying how important it is that the Welsh Government listen to the experts, and, of course, the experts in this case are the BVA, the veterinary association, and the farming unions. In his contribution, Mark Reckless said we shouldn't be overtly entrenched in our views, and that's why it is important to tackle this disease holistically and that's why it's important to use all the tools available to the Welsh Government. Russell George in his contribution talked about the emotional impact that this disease is having on farmers. And he, of course, quoted his constituents and the devastating impact this is having on them. Caroline Jones talked about the importance of tackling bovine TB, and concentrated her remarks on badger culling. I listened very carefully to the Cabinet Secretary's response, and I'm pleased that she did say that we have to deal with the disease in cattle and in the wildlife population. However, since the Assembly election, there has been a vacuum, I think, in Welsh Government policy on this matter, with no clear direction on how the Government intends to tackle bovine TB. I hope, therefore, that the Cabinet Secretary will now reflect on Members' contributions today and actually deliver a package of support for Welsh farmers that deals with this disease once and for all. So, I urge Members to actually vote for this motion this afternoon.
Welsh: Diolch, Lywydd. Pleser yw cael cloi'r ddadl bwysig hon. Dylwn ddatgan o'r cychwyn cyntaf fod fferm fy rhieni-yng-nghyfraith wedi cael ei heffeithio gan TB gwartheg dros y 15 mlynedd diwethaf, ac rwy'n gwybod, o brofiad personol, pa mor ddinistriol yw'r clefyd, yn emosiynol ac yn ariannol. Mae'r ddadl heddiw wedi ymwneud â chyfleu'r neges i Lywodraeth Cymru na fydd mesurau gwartheg a chyfyngiadau gwartheg ar eu pen eu hunain yn dileu'r clefyd ofnadwy hwn. Bydd angen ymagwedd gyfannol, sy'n cynnwys defnyddio'r holl ddulliau sydd gennym i ddileu TB gwartheg ac yn ein poblogaeth bywyd gwyllt. Mae'n gwbl glir fod angen i Lywodraeth Cymru weithredu'n llawer mwy cynhwysfawr ar y mater hwn. A gaf fi ddiolch i'r holl Aelodau sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl hon? Mae wedi bod yn ddadl dda iawn ac rwy'n gwybod bod gwahaniaethau sylweddol yn y ffordd y dylem fynd ati i drechu'r clefyd hwn, ond gwn fod pob Aelod am weld TB gwartheg yn cael ei ddileu o'n cymunedau. Agorodd Simon Thomas y ddadl a gosod yr olygfa drwy ddarparu trosolwg o TB gwartheg, gan ddyfynnu rhai o'r ystadegau dinistriol sy'n gysylltiedig â'r clefyd hwn a chanlyniadau'r clefyd i deuluoedd ffermio a sut y mae angen i ni ymdrin â'r clefyd yn effeithiol ac mewn ffordd sy'n llawer mwy cynhwysfawr. Mae'n llygad ei le fod ffermwyr Cymru angen ac yn haeddu mwy o gymorth a sut y mae'n rhaid cyflwyno pecyn llawer mwy cynhwysfawr yn awr i gefnogi ein diwydiant ffermio. Cyfeiriodd hefyd at bwysigrwydd mynd i'r afael â TB gwartheg yng nghyd-destun Prydain yn gadael yr Undeb Ewropeaidd, ac mae'n iawn i ddweud bod hyn yn dilyn pryderon dwfn gan yr undebau ffermio, sy'n iawn i ddweud y gallai statws cyfredol y clwy fod yn offeryn, yn enwedig o ystyried y bwlch a grëwyd yn sgil y methiant ar ôl brechu. Yn sicr, ni fydd anallu Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â'r mater hwn yn gwneud ein cynnyrch ronyn yn fwy deniadol i wledydd eraill a gallai beri niwed difrifol i unrhyw drafodaethau masnach. Rwy'n sylweddoli mai ychydig fisoedd yn unig sydd ers i Ysgrifennydd y Cabinet ddechrau yn ei rôl, ond mae'n rhaid bod ei hymwneud dros yr haf gyda'r diwydiant wedi pwysleisio pwysigrwydd y mater hwn i'n diwydiant ffermio yn y dyfodol ac i'n heconomi. Mae Llywodraeth Cymru am gynyddu gwerthiant bwyd a diod Cymru 30 y cant i £7 biliwn, sy'n nod gwych. Fodd bynnag, bydd methu ymdrin â materion megis TB gwartheg yn niweidio'r gobaith o gyrraedd y targed hwnnw ac yn peryglu ein gallu i werthu i farchnadoedd newydd. Nawr, yn ei chyfraniad, lleisiodd Joyce Watson hefyd ei gwrthwynebiad i ddifa bywyd gwyllt a difa moch daear a dywedodd fod rhaid mynd ar drywydd polisïau eraill er mwyn trechu'r clefyd hwn. Er fy mod yn parchu ei barn yn fawr iawn, ni fydd yn synnu clywed y bydd yn rhaid i ni gytuno i anghytuno ar y ffordd orau o fynd ati i ddileu TB gwartheg. Soniodd hefyd fod angen i ni wella'r prawf, ond yng nghyfarfod briffio Cymdeithas Milfeddygon Prydain yr wythnos diwethaf, gwnaed yn eglur fod y prawf yn briodol a'i fod wedi cael ei ddefnyddio mewn gwledydd lle mae nifer yr achosion o TB gwartheg wedi gostwng yn ddramatig. Felly, mae'r prawf yn iawn. Yr hyn sydd ei angen arnom yw dull mwy cynhwysfawr o weithredu. Croesawaf gyfraniad Neil Hamilton i'r ddadl hon a'i gefnogaeth gyffredinol i weithredu'n fwy cynhwysfawr er mwyn mynd i'r afael â TB gwartheg. Hefyd, dyfynnodd rai o ystadegau dinistriol yr effaith y mae'r clefyd hwn yn ei chael ar ein cymunedau ffermio. Nododd Mark Isherwood gyfarfod briffio Cymdeithas Milfeddygon Prydain a'u tystiolaeth, ac roeddwn innau hefyd yn teimlo ei fod yn addysgiadol iawn. Ac rwy'n credu ei fod wedi atgyfnerthu'r gefnogaeth i fwy o weithredu gan y diwydiant milfeddygol. Ailadroddodd Llyr Gruffydd bwysigrwydd mynd i'r afael â TB gwartheg a phwysigrwydd ymdrin â'r mater hwn, yn enwedig o ystyried yr effaith aruthrol y mae hyn yn ei chael ar deuluoedd ffermio. Cyfeiriodd hefyd at fethiant Llywodraethau olynol yng Nghymru i ymdrin â'r mater hwn. Roedd hefyd yn iawn i ddweud pa mor bwysig yw hi i Lywodraeth Cymru wrando ar yr arbenigwyr, ac wrth gwrs, yr arbenigwyr yn yr achos hwn yw Cymdeithas Milfeddygon Prydain, y gymdeithas filfeddygol, a'r undebau ffermio. Yn ei gyfraniad, dywedodd Mark Reckless na ddylem fod yn rhy ddiysgog yn ein safbwyntiau, a dyna pam ei bod yn bwysig mynd i'r afael â'r clefyd hwn mewn modd cyfannol a pham ei bod yn bwysig defnyddio'r holl ddulliau sydd ar gael i Lywodraeth Cymru. Siaradodd Russell George yn ei gyfraniad am effaith emosiynol y clefyd ar ffermwyr. Ac wrth gwrs, dyfynnodd ei etholwyr a'r effaith ddinistriol y mae hyn yn ei chael arnynt. Siaradodd Caroline Jones am bwysigrwydd mynd i'r afael â TB gwartheg, a chanolbwyntiodd ei sylwadau ar ddifa moch daear. Gwrandewais yn astud iawn ar ymateb Ysgrifennydd y Cabinet, ac rwy'n falch ei bod wedi dweud bod yn rhaid i ni ymdrin â'r clefyd mewn gwartheg ac yn y boblogaeth bywyd gwyllt. Fodd bynnag, ers etholiad y Cynulliad, cafwyd bwlch ym mholisi Llywodraeth Cymru ar y mater hwn, rwy'n credu, a diffyg cyfarwyddyd clir ynglŷn â sut y mae'r Llywodraeth yn bwriadu mynd i'r afael â TB gwartheg. Rwy'n gobeithio, felly, y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn awr yn ystyried cyfraniadau'r Aelodau heddiw ac yn darparu pecyn o gymorth i ffermwyr Cymru sy'n ymdrin â'r clefyd hwn unwaith ac am byth. Felly, rwy'n annog yr Aelodau i bleidleisio dros y cynnig hwn y prynhawn yma.