English: Diolch yn fawr, Llywydd. I'll start by referring to St Asaph in my region. Many of you will know St Asaph - a very small, perfectly formed city, famed for its cathedral and its music festival. But I was quite taken aback, actually, in 2014, when St Asaph was revealed as Wales's sewage-blockage capital - you don't see that on the road sign when you drive in, clearly. [ Laughter.] But, the fact was that Welsh Water had actually been called out to deal with 134 blockages in the two years up to 2014 in St Asaph: 71 blockages were reported in 2013-14, and that was up from 63 reports in 2012-13. Those incidents had led to seven incidents of flooding near homes or businesses, and we've already heard how nasty that can be. But, of course, St Asaph is only one community, and we have hundreds, if not thousands, of communities in Wales. So, you multiply that up and no wonder that companies such as Dŵr Cymru are dealing with around 2,000 blockages a month. Dŵr Cymru, in response to the situation in St Asaph, launched a major campaign to reduce the blockages. The Let's Stop the Block campaign is one that many of us are now familiar with, I'm sure, which aims to transform customers' behaviours when it comes to putting things down the toilet, and disposing of fat, oils and greases as well, of course, which is a major contributor. So, that campaign included interactive lessons with Welsh Water's education team; there were fun community events; competitions; advertising; posters were going up, explaining to residents what they shouldn't put down the toilet; and the company even visited homes and businesses directly to talk to residents and to talk to businesses to explain to them and to share with them some useful hints and tips on how they could stop the block. We've already heard how everyday items, such as cleaning wipes, sanitary towels and cotton buds, are being disposed of, along with fat, oil and food scrapings, and, of course, this is creating havoc. The city council in St Asaph worked diligently as well, trying to explain to people that everybody has a role to play. Now, that's a clear message that we need to share in this debate - that everyone can help and do their bit, either by reducing their use of single-use items such as wipes, or that they just think before flushing or putting anything down the toilet or down the sink, that they dispose properly of wipes, buds, nappies and, of course, that you dispose of fat, oil and grease in a safe way. But, of course, it isn't just local residents and citizens who have a role to play. Welsh Government as well has an important role to play in this respect, and we've already heard about the need for clear labelling of non-flushable products, which would be a great help, of course, because we do need that significant culture change not only from citizens, but from manufacturers as well, so that we can reverse that growing throwaway culture that we have in our society that's causing this and so many other environmental problems as well. Legislation around flushability tests and product labelling is certainly seen as part of the solution, as we've seen with the plastic bags levy, which was mentioned earlier, and cigarette packet health warnings as well, which we know is changing people's attitudes in that particular context, and having a major positive impact when it's done well. I would say there is a slight irony here in that UKIP are bringing this motion forward but, of course, we know that the EU Commission are proposing a single-use directive, which is currently at a draft stage. That includes the requirement to boldly and clearly label wet wipes and other products we find in our sewers as 'Do not flush'. If we end up leaving the European Union - and it's getting a bigger and bigger 'if' every day, if you ask me - then, clearly, we as Wales should look to introduce our own regulations to ensure that all such products are labelled properly. I'll speak very briefly to the amendments. I'm slightly disappointed with the Government's amendment that we note the work that the Government and other companies are doing. Of course, the time for noting stuff has passed. I think the time now is for decisive action. Plaid Cymru's amendments refer in the first instance to the need for awareness-raising campaigns, but campaigns of a scale that reflects the size of the problem, which isn't the case at the moment. And our second amendment urges us to proactively consider a levy to reduce the use of disposable materials. We've seen it work in other contexts. It would reduce waste, reduce blockages and generate revenue as well, to either tackle the problem directly or to pay for awareness-raising campaigns. I hope it doesn't transpire that the biggest blockage to sorting out our sewerage is the Welsh Government's reluctance to act.
Welsh: Diolch yn fawr, Lywydd. Fe ddechreuaf drwy gyfeirio at Lanelwy yn fy rhanbarth. Bydd llawer ohonoch yn gyfarwydd â Llanelwy - dinas fach berffaith, enwog am ei heglwys gadeiriol a'i gŵyl gerddoriaeth. Ond cefais fy synnu'n fawr, mewn gwirionedd, yn 2014, pan ddatgelwyd mai Llanelwy oedd prifddinas carthffosydd wedi'u blocio yng Nghymru - ni welwch hynny ar yr arwydd ffordd wrth yrru, yn amlwg. [ Chwerthin.] Ond y ffaith amdani oedd bod Dŵr Cymru wedi cael eu galw i ymdrin ag 134 achos o flocio yn y ddwy flynedd hyd at 2014 yn Llanelwy: cofnodwyd 71 achos o flocio yn 2013-14, i fyny o 63 achos yn 2012-13. Arweiniodd y digwyddiadau at saith achos o lifogydd ger cartrefi neu fusnesau, ac rydym eisoes wedi clywed pa mor annifyr y gall hynny fod. Ond wrth gwrs, un gymuned yn unig yw Llanelwy, ac mae gennym gannoedd, os nad miloedd, o gymunedau yng Nghymru. Felly, lluoswch hynny ac nid oes ryfedd bod cwmnïau megis Dŵr Cymru yn ymdrin ag oddeutu 2,000 achos o flocio bob mis. Mewn ymateb i'r sefyllfa yn Llanelwy, lansiodd Dŵr Cymru ymgyrch fawr i leihau'r achosion o flocio carthffosydd. Mae'r ymgyrch Stop Cyn Creu Bloc yn un y mae llawer ohonom yn gyfarwydd â hi bellach, rwy'n siŵr, a'i nod yw newid ymddygiad cwsmeriaid mewn perthynas â rhoi pethau i lawr y toiled, a chael gwared ar fraster, olew a saim hefyd, wrth gwrs , sy'n cyfrannu'n helaeth. Felly, roedd yr ymgyrch honno'n cynnwys gwersi rhyngweithiol gyda thîm addysg Dŵr Cymru; cynhaliwyd digwyddiadau cymunedol hwyliog; cystadlaethau; hysbysebu; gosodwyd posteri'n egluro i drigolion beth na ddylech ei roi i lawr y toiled; ac ymwelodd y cwmni â chartrefi a busnesau'n uniongyrchol hyd yn oed i siarad â thrigolion ac i siarad â busnesau er mwyn egluro iddynt ac i rannu awgrymiadau defnyddiol ynglŷn â sut y gellid atal y bloc. Clywsom eisoes sut y mae pobl yn cael gwared ar eitemau bob dydd, fel hancesi gwlyb ar gyfer glanhau, tyweli misglwyf a ffyn cotwm, ynghyd â braster, olew a chrafion bwyd, ac wrth gwrs, mae hyn yn creu hafoc. Gweithiodd cyngor y ddinas yn Llanelwy yn ddiwyd hefyd i geisio egluro i bobl fod gan bawb ran i'w chwarae. Nawr, dyna neges glir y mae angen inni ei rhannu yn y ddadl hon - y gall pawb helpu a gwneud eu rhan, naill ai drwy leihau eu defnydd o eitemau untro fel hancesi gwlyb, neu eu bod yn oedi i feddwl cyn fflysio neu roi unrhyw beth i lawr y toiled neu i lawr y sinc, eu bod yn cael gwared ar hancesi gwlyb, ffyn cotwm, cewynnau mewn modd priodol, ac wrth gwrs, eu bod yn cael gwared ar fraster, olew a saim mewn ffordd ddiogel. Ond wrth gwrs, nid trigolion lleol a dinasyddion yn unig sydd â rhan i'w chwarae. Mae gan Lywodraeth Cymru ran bwysig i'w chwarae yn hyn o beth, ac rydym eisoes wedi clywed am yr angen i labelu cynhyrchion nad oes modd eu fflysio yn eglur, rhywbeth a fyddai o gymorth mawr, wrth gwrs, oherwydd mae angen inni sicrhau newid diwylliant sylweddol nid yn unig ymhlith dinasyddion, ond gan weithgynhyrchwyr yn ogystal, fel y gallwn wrthdroi'r diwylliant gwastraffus cynyddol sydd gennym yn ein cymdeithas ac sy'n achosi hyn a chynifer o broblemau amgylcheddol eraill yn ogystal. Yn sicr, gwelir deddfwriaeth mewn perthynas â phrofion i weld a ellir fflysio cynhyrchion a labelu cynnyrch fel rhan o'r ateb, fel y gwelsom gyda'r ardoll ar fagiau plastig a grybwyllwyd yn gynharach, a rhybuddion iechyd ar bacedi sigaréts hefyd y gwyddom eu bod yn newid agweddau pobl yn y cyd-destun penodol hwnnw, sy'n cael effaith gadarnhaol fawr o'i wneud yn dda. Buaswn yn dweud bod yna ychydig o eironi yma fod UKIP yn cyflwyno'r cynnig hwn, ond wrth gwrs, fe wyddom fod Comisiwn yr UE yn argymell cyfarwyddeb ar ddeunydd untro sy'n cael ei drafftio ar hyn o bryd. Mae'n cynnwys y gofyniad i labelu hancesi gwlyb a chynhyrchion eraill a welwn yn ein carthffosydd yn glir ac yn amlwg fel deunydd na ddylid ei fflysio. Os ydym yn gadael yr Undeb Ewropeaidd yn y pen draw - ac mae'n mynd yn fwy ac yn fwy o 'os' bob dydd, os gofynnwch i mi - yna, yn amlwg, dylem ni yng Nghymru geisio cyflwyno ein rheoliadau ein hunain i sicrhau bod pob cynnyrch o'r fath yn cael ei labelu'n briodol. Fe siaradaf yn fyr am y gwelliannau. Rwyf ychydig yn siomedig gyda gwelliant y Llywodraeth ein bod yn nodi'r gwaith a wneir gan y Llywodraeth a chwmnïau eraill. Wrth gwrs, mae'r amser ar gyfer nodi wedi mynd heibio. Credaf ei bod hi'n bryd gweithredu'n bendant bellach. Mae gwelliannau Plaid Cymru yn cyfeirio yn y lle cyntaf at yr angen am ymgyrchoedd i godi ymwybyddiaeth, ond ymgyrchoedd ar raddfa sy'n adlewyrchu maint y broblem, ac nid yw hynny'n digwydd ar hyn o bryd. Ac mae ein hail welliant yn ein hannog i fynd ati'n rhagweithiol i ystyried ardoll i leihau'r defnydd o ddeunyddiau tafladwy. Rydym wedi'i weld yn gweithio mewn cyd-destunau eraill. Byddai'n lleihau gwastraff, yn lleihau achosion o flocio ac yn cynhyrchu refeniw yn ogystal i allu ymdrin â'r broblem yn uniongyrchol neu i dalu am ymgyrchoedd i godi ymwybyddiaeth. Rwy'n gobeithio nad y rhwystr mwyaf i ddatrys ein problemau carthffosiaeth yw amharodrwydd Llywodraeth Cymru i weithredu.