English: Thank you, acting Deputy Presiding Officer. It is my privilege to propose today that this Assembly should legislate to incorporate the United Nations convention on the rights of disabled persons into Welsh law. I must begin with an apology, the motion before us refers to an earlier version of the United Nations declaration rather than the updated convention, as ratified by the UK Government in 2009. This error is entirely mine. It arose from haste in preparing the motion, and I trust that the Assembly will accept my apology in this regard and that we can frame the debate in the light of the current convention. Disabled people comprise 26 per cent of the Welsh population - higher than the average for the UK - and they still face systematic discrimination and prejudice. Nearly 40 per cent of disabled people in Wales live in poverty compared with 22 per cent of the non-disabled population. Only 45.2 per cent of disabled people aged 16 to 64 in Wales are in employment compared with 80.3 per cent of the non-disabled population. Only one Welsh local authority has set any targets for a percentage of affordable homes to be accessible, and only 15 per cent of local authorities hold good information about disabled people's housing needs. I could go on. When the United Nations committee reviewed the performance of the UK as a whole in relation to the convention, its findings were damning. Amongst other issues, the impact of austerity was highlighted as having resulted in severe negative financial constraints amongst disabled people and their families. The committee also highlighted the issue of disability hate crime, the absence of robust data, the employment and pay gap for disabled people, especially for disabled women, and the lack of a policy framework to address the poverty of families with disabled children. Overall, the committee found that there was insufficient and uneven implementation of the convention across all policy areas, all levels of Government and all regions. Now, disability organisations acknowledge that there have been positive developments for disabled people since devolution. We have adopted the social model of disability as the basis of our policy here in Wales, and that is very important, as the leader of the house commented in response to a question earlier today. The Welsh Government's framework for action on independent living sets out a vision for implementing the convention in Wales based on the four key values of confidence, co-operation, co-production and choice and control. There is very much to welcome in the framework, but it is not a law - it's a policy, and policies can very easily be changed. There is no formal redress for a disabled person whose rights under the framework have not been met. To my mind, rather strangely, the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 states that persons exercising functions under the Act must have due regard to the United Nations Convention on the Rights of the Child and the United Nations Principles for Older Persons, but not, on the face of the law, the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities. The Act's code of practice does mention the convention, but, at any rate, the code only applies to the provision of social services, and not to other situations in which disabled people may face discrimination, like planning, housing, business and the economy. In the past, acting Deputy Presiding Officer, the Welsh Government has argued that the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 provides a legal basis for improving the rights of disabled people in Wales and the services provided to them. But, this legislation is not human rights legislation, and the Future Generations Commissioner for Wales does not have any relevant enforcement powers. I submit, acting Deputy Presiding Officer, that it is time to legislate to fully incorporate the United Nations convention on the rights of disabled persons into Welsh law. Incorporation would require the consideration of disabled people's rights in all policy and legislation proposals brought forward by Welsh Ministers. It would raise the profile of disabled people's rights across the Welsh Government and, indeed, across the whole public sector and the wider community in Wales. It would convey a very clear message to our disabled fellow citizens that we, their representatives, understand the prejudice, the discrimination and the barriers to participation that they face, and that we are determined to address that prejudice and discrimination and remove those barriers. We do know that incorporation can be effective. Research by Dr Simon Hoffman of the Wales observatory on the human rights of children and young people at Swansea University has found that the Rights of Children and Young Persons (Wales) Measure 2011, while falling short of full incorporation, has had a positive impact - legitimising the language of convention rights in policy discourse, introducing an expectation of compliance with the convention and introducing the children's rights impact assessments, which serve to embed the convention as a framework for policy development. He also found that the Measure had provided an impetus and confidence to stakeholders, and to children and young people themselves, to use the convention in policy advocacy. Acting Deputy Presiding Officer, when this Assembly chose to legislate for the rights of children and young people, we sent a very clear message, both to children and young people and to those providing services for them. We were clear that upholding children's rights should not be left to policy alone, but should be a matter of the law and legally enforceable. I believe that it is time to send that same message to our disabled fellow citizens and those providing services for them, and I hope that this Assembly and the Welsh Government will agree in principle.
Welsh: Diolch ichi, Ddirprwy Lywydd dros dro. Mae'n fraint gennyf gynnig heddiw y dylai'r Cynulliad hwn ddeddfu i ymgorffori confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar hawliau personau anabl yng nghyfraith Cymru. Rhaid imi ddechrau gydag ymddiheuriad, mae'r cynnig ger ein bron yn cyfeirio at fersiwn gynharach o ddatganiad y Cenhedloedd Unedig yn hytrach na'r confensiwn wedi'i ddiweddaru, fel y'i cadarnhawyd gan Lywodraeth y DU yn 2009. Fy ngwall i yw hyn yn llwyr. Deilliodd o frys i baratoi'r cynnig, a hyderaf y bydd y Cynulliad yn derbyn fy ymddiheuriad yn y cyswllt hwn ac y gallwn lunio'r ddadl yng ngoleuni'r confensiwn cyfredol. Pobl anabl yw 26 y cant o boblogaeth Cymru - sy'n uwch na'r cyfartaledd ar gyfer y DU - ac maent yn dal i wynebu gwahaniaethu a rhagfarn systematig. Mae bron 40 y cant o bobl anabl Cymru yn byw mewn tlodi o gymharu â 22 y cant o'r boblogaeth nad yw'n anabl. Dim ond 45.2 y cant o bobl anabl 16 i 64 oed yng Nghymru sydd mewn gwaith o gymharu ag 80.3 y cant o'r boblogaeth nad ydynt yn anabl. Un awdurdod lleol yng Nghymru yn unig sydd wedi gosod unrhyw dargedau i ganran o dai fforddiadwy fod yn hygyrch, a 15 y cant yn unig o awdurdodau lleol sy'n cadw gwybodaeth dda am anghenion tai pobl anabl. Gallwn barhau. Pan adolygodd pwyllgor y Cenhedloedd Unedig berfformiad y DU gyfan mewn perthynas â'r confensiwn, roedd ei ganfyddiadau'n ddamniol. Ymhlith pethau eraill, amlygwyd bod effaith cyni wedi arwain at gyfyngiadau ariannol negyddol difrifol ymysg pobl anabl a'u teuluoedd. Hefyd, pwysleisiodd y pwyllgor broblem troseddau casineb anabledd, diffyg data cadarn, y bwlch cyflogaeth a'r bwlch cyflog ymhlith pobl anabl, yn enwedig ymhlith menywod anabl, a diffyg fframwaith polisi i fynd i'r afael â thlodi teuluoedd â phlant anabl. Yn gyffredinol, canfu'r pwyllgor fod gweithrediad y confensiwn yn anwastad ac yn annigonol ar draws pob maes polisi, pob lefel o Lywodraeth a phob rhanbarth. Nawr, mae sefydliadau anabledd yn cydnabod y bu datblygiadau cadarnhaol i bobl anabl ers datganoli. Rydym wedi mabwysiadu'r model cymdeithasol o anabledd fel sail ar gyfer ein polisi yma yng Nghymru, ac mae hynny'n bwysig iawn, fel y dywedodd arweinydd y tŷ mewn ymateb i gwestiwn yn gynharach heddiw. Mae fframwaith gweithredu ar fyw'n annibynnol Llywodraeth Cymru yn nodi gweledigaeth ar gyfer gweithredu'r confensiwn yng Nghymru yn seiliedig ar bedwar gwerth allweddol hyder, cydweithredu, cydgynhyrchu, a dewis a rheolaeth. Mae llawer iawn i'w groesawu yn y fframwaith, ond nid yw'n gyfraith - polisi ydyw, a gellir yn hawdd newid polisïau. Ni cheir camau unioni ffurfiol ar gyfer person anabl na sicrhawyd ei hawliau o dan y fframwaith. Yn rhyfedd braidd yn fy marn i, mae Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 yn datgan bod yn rhaid i rai sy'n arfer swyddogaethau o dan y Ddeddf roi sylw dyledus i Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn ac Egwyddorion y Cenhedloedd Unedig ar gyfer Pobl Hŷn, ond nid, ar wyneb y ddeddf, i Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anableddau. Mae cod ymarfer y Ddeddf yn sôn am y confensiwn, ond ar gyfer darparu gwasanaethau cymdeithasol yn unig y mae'r cod yn berthnasol, ac nid ar gyfer sefyllfaoedd eraill lle gall pobl anabl wynebu gwahaniaethu, megis ym maes cynllunio, tai, busnes a'r economi. Yn y gorffennol, Ddirprwy Lywydd dros dro, mae Llywodraeth Cymru wedi dadlau bod Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn darparu sail gyfreithiol ar gyfer gwella hawliau pobl anabl yng Nghymru a'r gwasanaethau a ddarperir iddynt. Ond nid deddfwriaeth hawliau dynol yw'r ddeddfwriaeth hon, ac nid oes gan Gomisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol Cymru unrhyw bwerau gorfodi perthnasol. Ddirprwy Lywydd dros dro, rwy'n awgrymu ei bod hi'n bryd deddfu i ymgorffori confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar hawliau personau anabl yn llawn yng nghyfraith Cymru. Byddai ymgorffori yn ei gwneud hi'n ofynnol inni ystyried hawliau pobl anabl ym mhob polisi a chynnig deddfwriaethol a gyflwynir gan Weinidogion Cymru. Byddai'n codi proffil hawliau pobl anabl ar draws Llywodraeth Cymru ac yn wir, ar draws y sector cyhoeddus a'r gymuned ehangach yng Nghymru. Byddai'n cyfleu neges glir iawn wrth ein cyd-ddinasyddion anabl ein bod ni, eu cynrychiolwyr, yn deall y rhagfarn, y gwahaniaethu a'r rhwystrau i gyfranogiad y maent yn eu hwynebu, a'n bod yn benderfynol o fynd i'r afael â'r rhagfarn a'r gwahaniaethu a chael gwared ar y rhwystrau hynny. Fe wyddom y gall ymgorffori fod yn effeithiol. Mae ymchwil gan Dr Simon Hoffman, arsyllfa Cymru ar hawliau dynol plant a phobl ifanc ym Mhrifysgol Abertawe wedi darganfod bod Mesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011 wedi cael effaith gadarnhaol er nad yw wedi'i ymgorffori'n llawn - gan gyfreithloni iaith hawliau confensiwn mewn trafodaethau polisi, cyflwyno disgwyliad o gydymffurfiaeth â'r confensiwn a chyflwyno asesiadau effaith ar hawliau plant, er mwyn sefydlu'r confensiwn fel fframwaith ar gyfer datblygu polisi. Canfu hefyd fod y Mesur wedi rhoi hwb a hyder i randdeiliaid, ac i blant a phobl ifanc eu hunain, i ddefnyddio'r confensiwn wrth hyrwyddo polisi. Ddirprwy Lywydd dros dro, pan ddewisodd y Cynulliad hwn ddeddfu ar gyfer hawliau plant a phobl ifanc, anfonwyd neges glir iawn i blant a phobl ifanc ac i'r rhai sy'n darparu gwasanaethau ar eu cyfer. Roeddem yn glir na ddylai cynnal hawliau plant gael ei adael i bolisi unig, ond y dylai fod yn fater o gyfraith a bod modd ei orfodi'n gyfreithiol. Credaf ei bod yn bryd inni anfon yr un neges at ein cyd-ddinasyddion anabl a'r rheini sy'n darparu gwasanaethau ar eu cyfer, ac rwy'n gobeithio y bydd y Cynulliad hwn a Llywodraeth Cymru yn cytuno mewn egwyddor.