English: I'm very grateful to Jenny Rathbone, Rhun ap Iorwerth, Vikki Howells, Angela Burns and Dai Lloyd for choosing to focus on important public health issues in the individual Members' debate they've tabled this afternoon, the spirit of which is consistent with our commitment to support people to be healthy and active. I really welcome all of the thoughtful contributions that have been made. Whilst we're certainly doing a great deal to create the right circumstances and conditions for people to make healthy and active choices, we must also recognise that Government can't do it alone. If we are to make the vision of the well-being of future generations Act a reality, we need a whole-of-society approach to maximise physical and mental well-being today, and to ensure that behaviours that benefit health tomorrow are understood and acted upon. This is a challenging agenda. Levels of obesity in adults have risen slowly since the first Welsh health survey began in 2003, and although levels in children are now stable, they are still unacceptably high. We know levels increase with deprivation, so there's a compelling case to act in order to address health inequalities. We want to support the public to make healthier choices. Public Health Wales recently launched its 10 Steps to a Healthy Weight campaign to support this, and this does include a focus on breastfeeding. This complements our Change4Life programme and our other campaign work. Our Healthy Child Wales programme focuses on the early years, based on the evidence that maintaining a healthy weight in the early years has a long-term impact on levels of obesity and health in adulthood. Interactions with the health service are often opportune moments when individuals are receptive to lifestyle advice. Public Health Wales is developing its systems-based approach to this, which includes making every contact count. The aim is to equip staff with the skills needed to deliver brief advice to encourage small changes to improve health and well-being at every opportunity. But this agenda is complex. Improved education and skills, easier access to healthier food and public procurement policies all have a role to play. We also need more restriction on the advertising and promotion of high-fat, salt and sugar foods, particularly to children. Some of this work needs to be done at a UK level. We have long called for the Secretary of State for Health to deliver stronger action, such as tougher action on sugar and on the advertising of unhealthy foods to children, and we do support the UK Government's announcement of a sugar levy on sugar-sweetened drinks, but we do need to see some progress. The food industry itself has a role to play. UK-wide voluntary salt reduction targets, considered to be a global example of best practice, have led to a reduction of salt levels in foods by up to 50 per cent since 2012, and this is certainly welcomed, but we do need the industry to do more. Influencing public procurement on this agenda is vital. The Welsh Government has already acted to create a national procurement service for Wales that is developing central procurement mechanisms for all public sector organisations. We are actively engaging with them to set procurement criteria that factor in nutritional specifications. NHS procurement already employs a dietician to do this. This will be a significant step in ensuring that all food and drink provided in our public sector is healthier. This will build on the nutritional standards that we've introduced in some of our public settings, such as schools and hospitals. We're also developing similar approaches for other settings, such as early years and care homes, because we know how crucial good nutrition is for young children and older people. People themselves need to have the skills and knowledge that underpin healthier lifestyle choices, and schools have a key role to play in this. Our programme for government makes clear our commitment to work with schools to raise awareness of the importance of healthy lifestyle choices. We have a good platform to build from with our Welsh network of healthy schools schemes, and we'll maximise opportunities to strengthen work in schools further through the development of the new curriculum. Today's motion highlights the potential of the active travel Act to raise physical activity levels across the population, including for children. The active journeys programme, which works in schools to promote active travel amongst pupils, makes resources and support available to schools across Wales. This will be complemented by our Walk to School Wales project, which will develop a toolkit to support schools to review and improve active travel options in their areas. The Welsh Government provides funding for walking and cycling training, which is mostly delivered in schools, and these programmes will be reviewed in the coming year with a view to reinforcing the promotion of active travel. The Act further puts in place the framework to support active travel as a key element of building physical activity into our daily lives. It does so by mandating the planning of coherent walking and cycling networks in our communities and improving them every year. This year, we saw the first key stage of the Act with the approval of the existing route-maps of all local authorities in Wales, and local authorities are now working on the preparation of their integrated network maps. We're working with local authorities to ensure that these genuinely reflect the needs of local communities and connect the places that they need to travel between. This requires input from a broad range of perspectives. Last week, I was very pleased to speak to an audience of planning, transport, environment and health professionals who are all keen to strengthen the links between their sectors and professions to move the active travel and wider health and well-being agendas forward. Working together, we will see the active travel Act impact on the number of people making active travel journeys. I am pleased that we can now report for the first time since records began that over 80 per cent of our adult population are non-smokers. This has been achieved by using the comprehensive approach outlined in our tobacco control action plan. This involves working with young people to prevent the uptake of smoking, working with smokers to help them quit and an increase in smoke-free environments. Legislation is part of this wider picture, including UK-wide work to introduce standardised packaging of tobacco products, and, in Wales, the newly established tobacco control strategic board will oversee continued action. I was pleased to recently have introduced the Public Health (Wales) Bill to the Assembly. The Bill has a particular focus on addressing health inequalities and creating conditions that promote the good health of children. The aspects of the Bill that relate to smoking are particularly strong in this regard, and I have no doubt that it will help us meet our target of reducing smoking to 16 per cent by 2020. The importance of creating the opportunities and the environment in which people can make healthier lifestyle choices is clear from the contributions that we have heard in the debate today. I hope that I have reassured you that we are taking a wide range of approaches across Government to do this. But, as I said, it is not something that we can do alone, and we look forward to working with a wide range of partners to accelerate progress in this area.
Welsh: Rwy'n ddiolchgar iawn i Jenny Rathbone, Rhun ap Iorwerth, Vikki Howells, Angela Burns a Dai Lloyd am ddewis canolbwyntio ar faterion iechyd y cyhoedd pwysig yn y ddadl i Aelodau unigol a gyflwynwyd ganddynt y prynhawn yma, ac mae ei hysbryd yn gyson â'n hymrwymiad i gynorthwyo pobl i fod yn iach ac yn weithgar. Rwy'n croesawu'n fawr yr holl gyfraniadau meddylgar a wnaed. Er ein bod yn sicr yn gwneud llawer iawn i greu'r amgylchiadau a'r amodau cywir i bobl wneud dewisiadau iach ac egnïol, rhaid i ni gydnabod hefyd na all y Llywodraeth ei wneud ar ei phen ei hun. Os ydym am wireddu gweledigaeth y Ddeddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, mae angen dull cymdeithas gyfan o weithredu i sicrhau cymaint ag y bo modd o les corfforol a meddyliol heddiw, ac i sicrhau ein bod yn deall patrymau ymddygiad sy'n fuddiol i iechyd yfory a'n bod yn gweithredu arnynt. Mae hon yn agenda heriol. Mae lefelau gordewdra mewn oedolion wedi codi'n araf ers i'r arolwg iechyd Cymru cyntaf ddechrau yn 2003, ac er bod lefelau mewn plant yn awr yn sefydlog, maent yn dal i fod yn annerbyniol o uchel. Rydym yn gwybod bod lefelau'n cynyddu gydag amddifadedd, felly mae yna achos cryf dros weithredu er mwyn mynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd. Rydym am gynorthwyo'r cyhoedd i wneud dewisiadau iachach. Yn ddiweddar, lansiodd Iechyd Cyhoeddus Cymru eu hymgyrch 10 Cam at Bwysau Iach i gefnogi hyn, ac mae'n cynnwys ffocws ar fwydo ar y fron. Mae hyn yn ategu ein rhaglen Newid am Oes a'n gwaith ymgyrchu arall. Mae ein rhaglen Plant Iach Cymru yn canolbwyntio ar y blynyddoedd cynnar, ar sail y dystiolaeth fod cario pwysau iach yn y blynyddoedd cynnar yn effeithio'n hirdymor ar lefelau gordewdra ac iechyd pan fyddant yn oedolion. Mae rhyngweithiadau â'r gwasanaeth iechyd yn aml yn adegau amserol pan fo unigolion yn barod i dderbyn cyngor ar ffordd o fyw. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn datblygu eu dull sy'n seiliedig ar systemau yn hyn o beth, sy'n cynnwys gwneud i bob cyswllt gyfrif. Y nod yw arfogi staff â'r sgiliau sydd eu hangen i ddarparu cyngor byr i annog newidiadau bach er mwyn gwella iechyd a lles ar bob cyfle. Ond mae'r agenda hon yn gymhleth. Mae gan addysg a sgiliau gwell, mynediad haws at fwyd iachach a pholisïau caffael cyhoeddus ran i'w chwarae. Mae arnom angen mwy o gyfyngu ar hysbysebu a hyrwyddo bwydydd sy'n llawn braster, halen a siwgr, yn enwedig i blant. Mae angen i beth o'r gwaith gael ei wneud ar lefel y DU. Rydym wedi galw ers amser ar yr Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd i ddarparu camau gweithredu cryfach, megis gweithredu llymach ar siwgr ac ar hysbysebu bwydydd afiach i blant, ac rydym yn cefnogi cyhoeddiad Llywodraeth y DU ynglŷn ag ardoll siwgr ar ddiodydd wedi'u melysu â siwgr, ond mae angen i ni weld rhywfaint o gynnydd. Mae gan y diwydiant bwyd ei hun ran i'w chwarae. Mae targedau lleihau halen gwirfoddol ar draws y DU, yr ystyrir eu bod yn enghraifft fyd-eang o arfer gorau, wedi arwain at ostwng lefelau halen mewn bwydydd hyd at 50 y cant ers 2012, ac mae hyn yn sicr yn cael ei groesawu, ond rydym angen i'r diwydiant wneud mwy. Mae dylanwadu ar gaffael cyhoeddus yn yr agenda hon yn hanfodol. Mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi gweithredu i greu gwasanaeth caffael cenedlaethol i Gymru sy'n datblygu dulliau caffael canolog ar gyfer holl sefydliadau'r sector cyhoeddus. Rydym yn ymgysylltu'n weithredol â hwy i osod meini prawf caffael sy'n cynnwys manylebau maeth. Mae system gaffael y GIG eisoes yn cyflogi deietegydd i wneud hyn. Bydd hwn yn gam sylweddol i sicrhau bod yr holl fwyd a diod a ddarperir yn ein sector cyhoeddus yn iachach. Bydd yn adeiladu ar y safonau maeth rydym wedi'u cyflwyno yn rhai o'n sefydliadau cyhoeddus, megis ysgolion ac ysbytai. Rydym hefyd yn datblygu dulliau tebyg ar gyfer lleoliadau eraill, megis y blynyddoedd cynnar a chartrefi gofal, gan ein bod yn gwybod pa mor hanfodol yw maeth da ar gyfer plant ifanc a phobl hŷn. Mae angen i bobl gael y sgiliau a'r wybodaeth sy'n sail i ddewisiadau ffordd o fyw iachach, ac mae gan ysgolion rôl allweddol i'w chwarae yn hyn. Mae ein rhaglen lywodraethu yn egluro ein hymrwymiad i weithio gydag ysgolion i godi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd dewisiadau ffordd o fyw iach. Mae gennym sylfaen dda i adeiladu arni gyda'n rhwydwaith Cymru o gynlluniau ysgolion iach, a byddwn yn sicrhau cymaint o gyfleoedd â phosibl ar gyfer cryfhau gwaith mewn ysgolion ymhellach drwy ddatblygiad y cwricwlwm newydd. Mae cynnig heddiw yn tynnu sylw at botensial y Ddeddf teithio llesol i godi lefelau gweithgarwch corfforol ar draws y boblogaeth, gan gynnwys ar gyfer plant. Mae'r rhaglen teithiau llesol, sy'n gweithio mewn ysgolion i hyrwyddo teithio llesol ymysg disgyblion, yn sicrhau bod adnoddau a chymorth ar gael i ysgolion ledled Cymru. Bydd hyn yn cael ei ategu gan ein prosiect Cerdded i'r Ysgol Cymru, a fydd yn datblygu pecyn cymorth i gynorthwyo ysgolion i adolygu a gwella dewisiadau teithio llesol yn eu hardaloedd. Mae Llywodraeth Cymru yn darparu cyllid ar gyfer hyfforddiant cerdded a beicio, sy'n cael ei gyflwyno mewn ysgolion yn bennaf, a bydd y rhaglenni hyn yn cael eu hadolygu yn ystod y flwyddyn sydd i ddod gyda'r bwriad o atgyfnerthu'r gwaith o hyrwyddo teithio llesol. Mae'r Ddeddf yn rhoi'r fframwaith ar waith i gefnogi teithio llesol fel elfen allweddol o ddatblygu gweithgarwch corfforol yn ein bywydau bob dydd. Mae'n gwneud hynny drwy fynnu bod rhwydweithiau cerdded a beicio cydlynus yn cael eu cynllunio yn ein cymunedau ac yn cael eu gwella bob blwyddyn. Eleni, gwelsom gyfnod allweddol cyntaf y Ddeddf gyda chymeradwyo mapiau llwybrau presennol yr holl awdurdodau lleol yng Nghymru, ac mae awdurdodau lleol bellach yn gweithio ar baratoi eu mapiau rhwydwaith integredig. Rydym yn gweithio gydag awdurdodau lleol i sicrhau bod y rhain o ddifrif yn adlewyrchu anghenion cymunedau lleol ac yn cysylltu'r lleoedd y mae angen iddynt deithio rhyngddynt. Mae hyn yn galw am fewnbwn o amrywiaeth eang o bersbectifau gwahanol. Yr wythnos diwethaf, roeddwn yn falch iawn o siarad â chynulleidfa o weithwyr proffesiynol ym maes cynllunio, trafnidiaeth, yr amgylchedd ac iechyd ac roedd pawb yn awyddus i gryfhau'r cysylltiadau rhwng eu sectorau a'u proffesiynau i symud yr agenda teithio llesol ac agendâu ehangach iechyd a lles yn eu blaenau. Gan weithio gyda'n gilydd, byddwn yn gweld effaith y Ddeddf teithio llesol ar nifer y bobl sy'n gwneud teithiau teithio llesol. Rwy'n falch ein bod bellach yn gallu adrodd am y tro cyntaf ers dechrau cadw cofnodion nad yw dros 80 y cant o'n poblogaeth sy'n oedolion yn smygu. Cyflawnwyd hyn drwy ddefnyddio'r dull cynhwysfawr a amlinellir yn ein cynllun gweithredu ar reoli tybaco. Mae'n cynnwys gweithio gyda phobl ifanc i'w hatal rhag dechrau smygu, gweithio gyda smygwyr i'w helpu i roi'r gorau iddi a chynnydd mewn amgylcheddau di-fwg. Mae deddfwriaeth yn rhan o'r darlun ehangach hwn, gan gynnwys gwaith ar draws y DU i gyflwyno pecynnu safonol ar gyfer cynnyrch tybaco, ac yng Nghymru, bydd y bwrdd strategol rheoli tybaco sydd newydd ei sefydlu yn goruchwylio gweithredu parhaus. Roeddwn yn falch o fod wedi cyflwyno'r Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) i'r Cynulliad yn ddiweddar. Mae'r Bil yn rhoi pwyslais arbennig ar fynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd a chreu amodau sy'n hybu iechyd da ymhlith plant. Mae'r agweddau ar y Bil sy'n ymwneud â smygu yn arbennig o gryf yn hyn o beth, ac nid oes gennyf amheuaeth y bydd yn ein helpu i gyrraedd ein targed o leihau smygu i 16 y cant erbyn 2020. Mae pwysigrwydd creu cyfleoedd a'r amgylchedd i bobl allu gwneud dewisiadau ffordd o fyw iachach yn amlwg o'r cyfraniadau a glywsom yn y ddadl heddiw. Gobeithiaf fy mod wedi rhoi sicrwydd i chi ein bod yn defnyddio ystod eang o ddulliau ar draws y Llywodraeth i wneud hyn. Ond fel y dywedais, nid yw'n rhywbeth y gallwn ei wneud ar ein pen ein hunain, ac edrychwn ymlaen at weithio gydag ystod eang o bartneriaid i gyflymu cynnydd yn y maes hwn.