English: In evidence - I think it was to the health committee - the Welsh Local Government Association and the Association of Directors of Social Services Cymru said that 'Key determinants of health are largely outside the control of health services and so the quality of, and spending on, social care has one of the strongest impacts on the demand for health care.' That might be stating the obvious, perhaps, but it's a statement that should impact more strongly on our thoughts on the recruitment and well-being of the social care workforce in the short to medium term, because it's not just about the NHS workforce. If the social care workforce collapses, it takes down the ability of the NHS workforce to cope with the extra demands on them. And while I accept, of course, that big cultural and structural changes don't happen overnight, and acknowledge that work has now begun on raising the status of the social and personal care workforce through further regulation and training, we are still losing care workers into the health system because of better terms and conditions there, as well as losing them to other jobs as care is too often seen as a stop-gap, temporary, entry-level sort of job. What we don't know is how many we are losing through ill health, because we don't know how many people are employed in this sector. Six thousand or so are registered, as we know, but Welsh Government estimates that there are about 19,000 domiciliary workers out there who are now eligible to register. But an independent report on the economic value of adult social care suggests that the estimate is nearer 83,000 care workers and more likely that there are 127,000 jobs indirectly linked to adult social care. And if you don't know who these workers are and can't reach them, how do we ensure the well-being of this hidden army? We know about the GPs, and now we know about the ambulance staff as well, but how many care workers experience mental ill health due to unrealistic time demands, variable terms and conditions, low levels of pay - maybe that residual feeling that you're second-best compared to the NHS? How many are leaving for those reasons, when we might be able to retain them? And if we're asking for cultural change, if we're asking people to come forward and invest in a career in social care, then Welsh Government needs to constantly make the case with the public that social care is not something less than the medical or nursing care that we know of and to show that. So, while Ministers may expect Health Education and Improvement Wales and Social Care Wales to work 'as one', to quote them, there is a real question for me about the value of the education streams of these organisations being separate from each other, retaining the risk of one overshadowing the other. New entrants should be coming into the beginnings of this integrated service with none of the old trappings of healthcare being more highly valued than social care, and certainly in the generalist areas of primary care, new entrants shouldn't be even aware of any difference, even if they do go on to be more specialised as their careers progress. For all the good work that's taking place in clusters and other multidisciplinary hubs, it still tends to be medical or nursing members who lead teams rather than those with social services backgrounds, although obviously there are some of those. Without role models, new entrants will inherit this existing sense of inequality between the two necessary parts of care, and as we've lost 5,000 jobs in social services departments in the last seven years, who is it that's encouraging those who have taken the social services route to push for leadership in those integrated services? Now, 'care' is the word we're using here, and primary care cannot continue to be seen as purely medical, nursing or even about allied healthcare professionals. Social and personal care must be valued equally within that definition. Yesterday, we were lucky enough to be visited by Griffithstown Primary School, who came to the cross-party group on dementia to talk about the brilliant intergenerational work that they're doing. Some of the girls - none of the boys, interestingly - said that they'd like to become dementia nurses. No-one mentioned becoming a consultant or a researcher or a care worker or someone running a care home or domiciliary service or someone who helped to keep people well at home when they have dementia. And I am not blaming those children at all, but they've heard of nurses; they haven't heard of social care. And without clarity on what the future looks like, I think it's pretty difficult to prepare new entrants and persuade existing workers to change what they're doing, which is a pretty stressful experience in itself, and how can HEIW and SCW be sure that what they are training for will be appropriate for future models of care? And, of course, it will be models - plural - because this will be different in different parts of Wales. Just finally, I want to finish on the subject of third sector providers. I came across a situation yesterday where there was a scheme that pays a small number of third sector personnel with acknowledged expertise to support individuals to have the confidence to make appropriate decisions about their care needs instead of dialling 999. To cut a long story short, they're losing their funding, we're losing the expertise of those members of the care workforce as well as all the benefits, and I want some assurance, if you can respond to this today, about how our care workers from the third sector, and other sectors if you like, will be retained and how we will look after them if we don't even know they exist.
Welsh: Mewn tystiolaeth - i'r pwyllgor iechyd rwy'n credu - dywedodd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Chymdeithas Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol Cymru fod penderfynyddion allweddol iechyd i raddau helaeth y tu allan i reolaeth gwasanaethau iechyd, ac felly, ansawdd, a gwariant ar ofal cymdeithasol yw un o'r pethau sy'n effeithio fwyaf ar y galw am ofal iechyd. Efallai fod hynny'n datgan yr amlwg, o bosibl, ond mae'n ddatganiad a ddylai effeithio'n gryfach ar ein meddyliau ynghylch recriwtio a lles y gweithlu gofal cymdeithasol yn y tymor byr i'r tymor canolig, oherwydd mae'n ymwneud â mwy na gweithlu'r GIG. Os yw'r gweithlu gofal cymdeithasol yn methu, mae'n dinistio gallu gweithlu'r GIG i ymdopi â'r galwadau ychwanegol arnynt. Ac er fy mod yn derbyn, wrth gwrs, nad yw newidiadau diwylliannol a strwythurol mawr yn digwydd dros nos, ac yn cydnabod bod gwaith wedi dechrau bellach ar godi statws y gweithlu gofal cymdeithasol a phersonol drwy reoleiddio a hyfforddiant pellach, rydym yn dal i golli gweithwyr gofal i'r system iechyd oherwydd eu telerau ac amodau gwell yno, yn ogystal â'u colli i swyddi eraill gan fod gofal yn cael ei weld yn rhy aml fel math o swydd lefel mynediad dros dro i lenwi bwlch. Yr hyn na wyddom yw faint a gollwn o ganlyniad i salwch, oherwydd nid ydym yn gwybod faint o bobl a gyflogir yn y sector hwn. Mae 6,000 neu fwy wedi'u cofrestru, fel y gwyddom, ond mae Llywodraeth Cymru yn amcangyfrif bod tua 19,000 o weithwyr gofal cartref i'w cael sydd bellach yn gymwys i gofrestru. Ond mae adroddiad annibynnol ar werth economaidd gofal cymdeithasol i oedolion yn awgrymu bod yr amcangyfrif yn nes at 83,000 o weithwyr gofal ac mae'n fwy na thebyg fod 127,000 o swyddi wedi'u cysylltu'n anuniongyrchol â gofal cymdeithasol i oedolion. Ac os nad ydych yn gwybod pwy yw'r gweithwyr hyn ac yn methu eu cyrraedd, sut y gallwn sicrhau lles y fyddin gudd hon? Rydym yn gwybod am y meddygon teulu, ac yn awr rydym yn gwybod am y staff ambiwlans yn ogystal, ond faint o weithwyr gofal sy'n dioddef salwch meddwl oherwydd galwadau amser afrealistig, telerau ac amodau sy'n amrywio, lefelau cyflog isel - y teimlad hwnnw sy'n parhau mai ail orau ydych chi o gymharu â'r GIG? Faint sy'n gadael am y rhesymau hynny, pan allem fod yn eu cadw? Ac os ydym yn gofyn am newid diwylliannol, os ydym yn gofyn i bobl ddod i fuddsoddi mewn gyrfa mewn gofal cymdeithasol, mae angen i Lywodraeth Cymru wneud yr achos i'r cyhoedd yn gyson nad yw gofal cymdeithasol yn llai o beth na'r gofal meddygol neu nyrsio y gwyddom amdano ac i ddangos hynny. Felly, er y bydd Gweinidogion efallai'n disgwyl i Addysg a Gwella Iechyd Cymru a Gofal Cymdeithasol Cymru weithio 'fel un', i'w dyfynnu hwy, mae yna gwestiwn go iawn yn codi i mi ynglŷn â bod gwerth ffrydiau addysg y sefydliadau hyn ar wahân i'w gilydd, gan gadw'r risg y bydd un yn bwrw cysgod dros y llall. Dylai fod newydd-ddyfodiaid yn dod i ddechreuad y gwasanaeth integredig hwn heb ddim o'r hen rwystrau fod gofal iechyd yn fwy gwerthfawr na gofal cymdeithasol, ac yn sicr ym meysydd cyffredinol gofal sylfaenol, ni ddylai newydd-ddyfodiaid fod yn ymwybodol o unrhyw wahaniaeth, hyd yn oed os ydynt yn camu ymlaen i fod yn fwy arbenigol wrth i'w gyrfa fynd rhagddi. Er yr holl waith da sy'n digwydd mewn clystyrau a chanolfannau amlddisgyblaethol eraill, y tueddiad o hyd yw i aelodau meddygol neu nyrsio arwain timau yn hytrach na'r rheini sydd â chefndir yn y gwasanaethau cymdeithasol, er bod rhai o'r rheini i'w cael wrth gwrs. Heb fodelau rôl, bydd newydd-ddyfodiaid yn etifeddu'r ymdeimlad presennol hwn o anghydraddoldeb rhwng y ddwy ran angenrheidiol o ofal, a chan ein bod wedi colli 5,000 o swyddi mewn adrannau gwasanaethau cymdeithasol yn y saith mlynedd diwethaf, pwy sy'n annog y rheini sydd wedi dilyn y llwybr gwasanaethau cymdeithasol i wthio am arweinyddiaeth yn y gwasanaethau integredig hynny? Nawr, 'gofal' yw'r gair rydym yn ei ddefnyddio yma, ac ni all gofal sylfaenol barhau i gael ei weld fel rhywbeth cwbl feddygol, neu'n ymwneud yn unig â nyrsio neu weithwyr proffesiynol perthynol i ofal iechyd hyd yn oed. Rhaid rhoi gwerth cyfartal ar ofal cymdeithasol a phersonol o fewn y diffiniad hwnnw. Ddoe, roeddem yn ddigon ffodus i gael ymweliad gan ysgol gynradd Griffithstown, a ddaeth i'r grŵp trawsbleidiol ar ddementia i siarad am y gwaith pontio'r cenedlaethau gwych y maent yn ei wneud. Dywedodd rhai o'r merched - neb o'r bechgyn, yn ddiddorol - y byddent yn hoffi dod yn nyrsys dementia. Ni soniodd neb am ddod yn feddyg ymgynghorol neu ymchwilydd neu weithiwr gofal neu rywun sy'n rhedeg cartref gofal neu wasanaeth gofal cartref neu rywun sy'n helpu i gadw pobl yn iach yn y cartref pan fydd ganddynt ddementia. Ac nid wyf yn beio'r plant hynny o gwbl, ond maent wedi clywed am nyrsys; nid ydynt wedi clywed am ofal cymdeithasol. A heb unrhyw eglurder ynglŷn â sut olwg fydd ar bethau yn y dyfodol, credaf ei bod yn eithaf anodd paratoi newydd-ddyfodiaid a darbwyllo gweithwyr presennol i newid yr hyn y maent yn ei wneud, sy'n brofiad eithaf anodd ynddo'i hun, a sut y gall Addysg a Gwella Iechyd Cymru a Gofal Cymdeithasol Cymru fod yn sicr y bydd yr hyn y maent yn hyfforddi ar ei gyfer yn briodol ar gyfer modelau gofal yn y dyfodol? Ac wrth gwrs, modelau fydd gennym - yn y lluosog - oherwydd bydd hyn yn wahanol mewn gwahanol rannau o Gymru. Yn olaf, rwyf am orffen ar bwnc darparwyr y trydydd sector. Deuthum ar draws sefyllfa ddoe lle roedd cynllun yn talu nifer fach o bersonél y trydydd sector sydd ag arbenigedd cydnabyddedig i helpu unigolion i gael hyder i wneud penderfyniadau priodol am eu hanghenion gofal yn hytrach na ffonio 999. I dorri stori hir yn fyr, maent yn colli eu cyllid, rydym yn colli arbenigedd yr aelodau hynny o'r gweithlu gofal yn ogystal â'r holl fuddion, a hoffwn rywfaint o sicrwydd, os gallwch ymateb i hyn heddiw, ynglŷn â sut y bydd ein gweithwyr gofal o'r trydydd sector, a sectorau eraill os hoffech, yn cael eu cadw a sut y gallwn edrych ar eu holau os na wyddom eu bod yn bodoli hyd yn oed.