English: Diolch, Deputy Llywydd. Minister, thank you for your statement today and the opportunity for me to contribute. The sense of dread after everything the health service and the public have been through this year, I send my best wishes and - [ Inaudible.] - all of the challenges and dangers that brings, especially to those who are vulnerable. I've heard your winter protection plan and I'm very concerned that its main focus appears to be a look back at lockdown, a response to a second winter wave of COVID. As we head into the winter and the predictable number of illnesses and, sadly, deaths - many of these of the respiratory system - question 1: how will the public and the medical professionals differentiate between the usual winter-type illnesses and COVID-19, when the symptoms are very similar to each other? Minister, we had an exchange in July when I referred to the effects of lockdown on non-COVID-related illnesses, and you mentioned the need to balance different harms like you've done again today. One of the biggest worries has to be suspected cancer. Minister - [ Inaudible.] - modelling shows that, across the UK, there could be around 35,000 extra cancer deaths as a result of COVID-19. In Wales, between March and June, there were around 1,600 fewer urgent cancer referrals. There is clearly a huge backlog of patients, as you've mentioned, who will need diagnostic testing for suspected cancers who aren't in the system at all yet. When these patients do present, this will no doubt cause capacity constraint in diagnostic services, and we're all acutely aware that delays for patients could cause a late diagnosis of cancer, fewer treatment options and less chance of survival. I do see consideration of this in your plan, so can you tell the Chamber what the Welsh Government is doing to make sure diagnostic services are completely ready and what arrangements are being made for follow-on treatment and surgeries, all of this in the context of winter pressures? While we couldn't foresee the demands of the Welsh NHS of COVID-19 in the early days, the curve was flattened and, of course, you are keeping a close eye on the numbers of cases now and using the levers available to counter any rises in numbers. Surely, though, you must agree with me that the NHS in Wales cannot remain in a state of suspended animation, as it currently appears to be, and waiting lists for elective surgery need to get started again. Can you inform the Chamber how the lockdown has impaired waiting lists - sorry, has impacted waiting lists - and what your plan is for addressing this? A hip replacement or a cataract removal becomes an emergency when the former causes a fall and the latter causes blindness. Finally, lockdown, job losses, working from home and a different reality to get used to has the potential to affect the nation's mental health, as we've previously said - what capacity has the Welsh NHS got to deal with this? And in closing, Minister, can I tell you that, despite what you say about the NHS being open for business, there appears to be a real disjoint between what you say and what constituents are experiencing, where simple and necessary procedures are not taking place? Appointments are impossible to get. With the winter pressures coming, I fear that nothing will change anytime soon and I hope you'll - [ Inaudible.]
Welsh: Diolch, Dirprwy Lywydd. Gweinidog, diolch ichi am eich datganiad heddiw a'r cyfle imi gyfrannu. Yr ymdeimlad o ofn ar ôl popeth y mae'r gwasanaeth iechyd a'r cyhoedd wedi bod drwyddo eleni, anfonaf fy nymuniadau gorau a - [ Anghlywadwy. ] - yr holl heriau a'r peryglon sy'n dod yn sgil hynny, yn enwedig i'r rhai sy'n agored i niwed. Rwyf wedi clywed manylion eich cynllun diogelu'r gaeaf ac rwy'n pryderu'n fawr yr ymddengys ei fod yn canolbwyntio fwyaf ar edrych yn ôl ar y cyfyngiadau symud, ymateb i ail don o COVID yn y gaeaf. Wrth inni nesáu at y gaeaf a'r nifer rhagweladwy o afiechydon ac, yn anffodus, marwolaethau - llawer o'r rhain yn afiechydon y system anadlu - cwestiwn 1: sut y bydd y cyhoedd a'r gweithwyr meddygol proffesiynol yn gwahaniaethu rhwng yr afiechydon arferol a geir yn y gaeaf a COVID-19, pan fydd y symptomau'n debyg iawn i'w gilydd? Gweinidog, cawsom drafodaeth ym mis Gorffennaf pan gyfeiriais at effeithiau cyfyngiadau symud ar afiechydon nad ydynt yn gysylltiedig â COVID, a sonioch chi am yr angen i gydbwyso gwahanol niweidiau fel y gwnaethoch eto heddiw. Un o'r pryderon mwyaf heb os yw achosion posib o ganser. Gweinidog - [ Anghlywadwy.] - mae modelu'n dangos, ledled y DU, y gallai fod tua 35,000 o farwolaethau ychwanegol oherwydd canser o ganlyniad i COVID-19. Yng Nghymru, rhwng mis Mawrth a mis Mehefin, roedd tua 1,600 yn llai o atgyfeiriadau canser brys. Mae'n amlwg bod ôl-groniad enfawr o gleifion, fel yr ydych wedi sôn, y bydd angen profion diagnostig arnynt ar gyfer achosion posib o ganser nad ydynt yn y system o gwbl hyd yn hyn. Pan fydd y cleifion hyn yn dod i'n hysbytai, mae'n siŵr y bydd hyn yn achosi cyfyngiad ar gapasiti mewn gwasanaethau diagnostig, ac rydym i gyd yn ymwybodol iawn y gallai oedi achosi diagnosis hwyr o ganser, llai o opsiynau triniaeth a llai o siawns o oroesi. Gwelaf eich bod yn ystyried hyn yn eich cynllun, felly a wnewch chi ddweud wrth y Siambr beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod gwasanaethau diagnostig yn gwbl barod a pha drefniadau sy'n cael eu gwneud ar gyfer triniaeth ddilynol a llawdriniaethau, hyn i gyd yng nghyd-destun pwysau'r gaeaf? Er nad oeddem yn gallu rhagweld y gofynion ar GIG Cymru yn sgil COVID-19 yn y dyddiau cynnar, cafodd y gromlin ei llyfnhau ac, wrth gwrs, rydych yn cadw llygad barcud ar nifer yr achosion nawr ac yn defnyddio'r dulliau sydd ar gael i wrthsefyll unrhyw gynnydd yn y niferoedd. Fodd bynnag, siawns eich bod yn cytuno â mi na all y GIG yng Nghymru barhau mewn marwgwsg, fel y mae'n ymddangos ar hyn o bryd, ac mae angen dechrau ymdrin â rhestrau aros am lawdriniaeth ddewisol unwaith eto. A allwch chi hysbysu'r Siambr sut y mae'r cyfyngiadau symud wedi amharu ar restrau aros - mae'n ddrwg gennyf, wedi effeithio ar restrau aros - a beth yw eich cynllun ar gyfer mynd i'r afael â hyn? Mae clun newydd neu dynnu cataract yn argyfwng pan fydd y cyntaf yn achosi cwymp a'r ail yn achosi dallineb. Yn olaf, mae gan gyfyngiadau symud, colli swyddi, gweithio gartref a realiti gwahanol i ymgynefino ag ef y potensial i effeithio ar iechyd meddwl y genedl, fel y dywedsom ni o'r blaen - pa gapasiti sydd gan GIG Cymru i ymdrin â hyn? Ac wrth gloi, Gweinidog, a gaf i ddweud wrthych, er gwaethaf yr hyn a ddywedwch fod y GIG yn gweithredu yn ôl yr arfer, ei bod yn ymddangos bod diffyg cysylltiad gwirioneddol rhwng yr hyn a ddywedwch a'r hyn y mae etholwyr yn ei brofi, sef nad yw gweithdrefnau syml ac angenrheidiol yn digwydd? Mae'n amhosibl cael apwyntiadau. Gyda phwysau'r gaeaf yn dod, ofnaf na fydd dim byd yn newid yn y dyfodol agos ac rwy'n gobeithio y byddwch - [ Anghlywadwy. ]