English: Cadeirydd, our engagement work on the budget for 2023-24 was made up of three strands: the stakeholder event at Llanhilleth Miners Institute in Blaenau Gwent; as mentioned, a workshop with members of the Welsh Youth Parliament; and numerous focus groups with organisations and citizens across Wales. On behalf of the committee, I'd like to thank everyone that has contributed to the work. However, before turning to the challenges and priorities identified during these sessions, I want to express disappointment that the Welsh Government has once again decided to delay its publication of the draft budget for next year until 13 December at the latest or within four weeks of the UK Government's autumn budget. Although I do recognise the reasons why the Welsh Government is taking this approach, it is regrettable that this will mean less time for stakeholders to engage with the committee's calls for evidence and scrutiny sessions. Nonetheless, we are grateful that the Minister is open to updating the timetable once the date of the UK Government's autumn budget is known. We also appreciate the Minister's willingness to engage with us at a pre-budget stage and look forward to such sessions happening early in the autumn term. Cadeirydd, I'd like to first talk about the challenges identified. It comes as no surprise to Members when I say that those we spoke to are all facing significant challenges, including inflationary pressures; the cost-of-living crisis; the climate emergency; and COVID recovery, or as a stakeholder told me in Llanhilleth, we are in the midst of a 'perfect storm'. In Llanhilleth, people from front-line services told us that it was costing more to do the same and that many individuals and organisations do not know how to handle rising costs. Stakeholders also told us that the sustainability and affordability of public services is becoming increasingly challenging, but are also increasingly crucial to reducing health inequalities. The Youth Parliament Members we spoke to are also extremely concerned about the cost-of-living crisis, particularly for the most vulnerable in society, and the impact that the widening gap between rich and poor is having on our society. Turning to specific priorities, the Youth Parliament Members identified health, social services, services for young people, and measures to mitigate the cost-of-living crisis as priorities for next year's budget. Similar themes emerged from discussions in Llanhilleth, which focused on tackling poverty and addressing the cost-of-living crisis; the long-term sustainability of public services; creating a greener Wales; improving services for children and young people; and the impact of increases in transport costs across different sectors. In the citizens focus groups, education and children and young people were prioritised most frequently by participants, followed closely by health and social care. From those discussions, we can distil these issues into six key priority areas. Firstly, we need to make every effort to get support to those who need it most as quickly as possible. Those in poverty need targeted assistance, and these sadly now include people who work incredibly hard to support vulnerable people in our society, like unpaid carers and child minders. People told us that it wasn't right that those who were doing the caring weren't being cared for themselves, and we desperately need a strategy to make sure that we look after those most at risk. Secondly, better workforce planning. We were told that there has been a generation of under-investment in training and the public sector workforce and that a cohesive workforce strategy is needed to ensure a resilient public service in Wales and to avoid burn-out and high sickness levels amongst public sector workers. Thirdly, investment in youth infrastructure. The Welsh Government can and should do more to support young people by providing assistance to avoid the closures of youth centres and provide free transport to improve training, working and social prospects. Fourthly, increasing capital funding. Those on the front line told us that there is a chronic need to invest in school and hospital buildings and basic infrastructure within public services. Next, we would like to see a better use of data to develop more effective and joined-up public services. Higher costs mean that we need to make the most of what we have in order to make our public services more sustainable and affordable. The Welsh Government needs to make the most of the data available, so that services can be planned efficiently. Increasing digital literacy in poorer communities could also act as way of ensuring that services and support are provided locally, where the need is greatest. Finally, stable green funding. On climate change, the Welsh Government needs to put their money where their mouth is and provide dedicated funding to achieve its net-zero targets. As we all know, it is very easy to come up with spending wish lists, but far more difficult to identify areas where spending could be scaled back. As a result, we were also keen to hear from participants on this issue. The Youth Parliament Members we spoke to recognised that, whilst it is very difficult to retract funding from areas, difficult decisions need to be made by the Welsh Government in order to prioritise areas of real need. For example, participants noted investment in the Welsh language and international relations, but felt that funding for these areas should not be prioritised above delivering services relating to the public's health and well-being. We heard interesting views on taxes. Notably, not all Youth Parliament Members were aware that the Welsh Government is responsible for raising some of the money it spends. During the focus groups, most participants were against increasing income tax for those who are already struggling financially and felt that any increase in taxes should be directed at those with higher incomes or large businesses. Whilst a similar view was shared during our stakeholder event, it was noted that further taxation on large businesses could lead to businesses moving outside of Wales. I know that this is an area of particular interest to the Minister, and I'd urge her to look into ways in which awareness of our tax-raising powers in Wales can be improved. So, as I move this motion in my name on behalf of the committee, I look forward to Members taking this opportunity to outline to the Minister and the Finance Committee what the priorities should be for the financial year ahead. Diolch yn fawr.
Welsh: Gadeirydd, roedd ein gwaith ymgysylltu ar y gyllideb ar gyfer 2023-24 yn cynnwys tair elfen: y digwyddiad i randdeiliaid yn Sefydliad Glowyr Llanhiledd ym Mlaenau Gwent; fel y crybwyllwyd, gweithdy gydag Aelodau o Senedd Ieuenctid Cymru; a nifer o grwpiau ffocws gyda sefydliadau a dinasyddion ledled Cymru. Ar ran y pwyllgor, hoffwn ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y gwaith. Fodd bynnag, cyn troi at yr heriau a'r blaenoriaethau a nodwyd yn ystod y sesiynau hyn, hoffwn fynegi fy siom fod Llywodraeth Cymru unwaith eto wedi penderfynu gohirio cyhoeddi'r gyllideb ddrafft ar gyfer y flwyddyn nesaf tan 13 Rhagfyr fan bellaf neu o fewn pedair wythnos i gyllideb hydref Llywodraeth y DU. Er fy mod yn cydnabod y rhesymau pam fod Llywodraeth Cymru wedi mabwysiadu'r dull hwn, mae'n destun gofid y bydd hyn yn golygu llai o amser i randdeiliaid ymgysylltu â galwadau'r pwyllgor am dystiolaeth a sesiynau craffu. Serch hynny, rydym yn ddiolchgar fod y Gweinidog yn barod i ddiweddaru'r amserlen pan fydd dyddiad cyllideb hydref Llywodraeth y DU yn cael ei gyhoeddi. Rydym hefyd yn gwerthfawrogi parodrwydd y Gweinidog i ymgysylltu â ni ar y cam rhag-gyllidebol, ac edrychwn ymlaen at weld sesiynau o'r fath yn cael eu cynnal yn gynnar yn nhymor yr hydref. Gadeirydd, hoffwn siarad yn gyntaf am yr heriau a nodwyd. Nid fydd yn syndod i'r Aelodau pan ddywedaf fod y rhai y buom yn siarad â hwy oll yn wynebu heriau sylweddol, gan gynnwys pwysau chwyddiant; yr argyfwng costau byw; yr argyfwng hinsawdd; a'r adferiad ar ôl COVID, neu fel y dywedodd rhanddeiliad wrthyf yn Llanhiledd, rydym yng nghanol 'storm berffaith'. Yn Llanhiledd, dywedodd pobl o wasanaethau'r rheng flaen wrthym ei bod yn costio mwy i wneud yr un peth, ac nad yw llawer o unigolion a sefydliadau yn gwybod sut i ymdopi â chostau cynyddol. Dywedodd rhanddeiliaid wrthym hefyd fod cynaliadwyedd a fforddiadwyedd gwasanaethau cyhoeddus yn dod yn fwy a mwy heriol, ond eu bod hefyd yn fwyfwy hanfodol i leihau anghydraddoldebau iechyd. Mae'r Aelodau o'r Senedd Ieuenctid y buom yn siarad â hwy hefyd yn bryderus iawn ynglŷn â'r argyfwng costau byw, yn enwedig ar gyfer y rhai mwyaf agored i niwed mewn cymdeithas, a'r effaith y mae'r bwlch cynyddol rhwng y cyfoethog a'r tlawd yn ei chael ar ein cymdeithas. Gan droi at flaenoriaethau penodol, nododd yr Aelodau o'r Senedd Ieuenctid iechyd, gwasanaethau cymdeithasol, gwasanaethau i bobl ifanc, a mesurau i liniaru'r argyfwng costau byw fel blaenoriaethau ar gyfer cyllideb y flwyddyn nesaf. Daeth themâu tebyg i'r amlwg o drafodaethau yn Llanhiledd, a oedd yn canolbwyntio ar fynd i'r afael â thlodi a mynd i'r afael â'r argyfwng costau byw; cynaliadwyedd hirdymor gwasanaethau cyhoeddus; creu Cymru wyrddach; gwella gwasanaethau i blant a phobl ifanc; ac effaith y cynnydd mewn costau trafnidiaeth ar draws gwahanol sectorau. Yn y grwpiau ffocws i ddinasyddion, addysg a phlant a phobl ifanc a oedd yn cael eu blaenoriaethu amlaf gan gyfranogwyr, gydag iechyd a gofal cymdeithasol heb fod ymhell ar eu holau. O'r trafodaethau hynny, gallwn grynhoi'r materion hyn yn chwe maes blaenoriaeth allweddol. Yn gyntaf, mae angen inni wneud pob ymdrech i ddarparu cymorth i'r rhai sydd ei angen fwyaf cyn gynted â phosibl. Mae angen cymorth wedi'i dargedu ar y rheini mewn tlodi, ac yn anffodus, mae'r rhain bellach yn cynnwys pobl sy'n gweithio'n hynod o galed i gefnogi pobl sy'n agored i niwed yn ein cymdeithas, fel gofalwyr di-dâl a gwarchodwyr plant. Dywedodd pobl wrthym nad oedd yn iawn nad oedd y rheini a oedd yn gofalu yn cael gofal eu hunain, ac mae taer angen strategaeth arnom i sicrhau ein bod yn gofalu am y rhai sydd fwyaf mewn perygl. Yn ail, cynllunio'r gweithlu'n well. Dywedwyd wrthym y bu cenhedlaeth o danfuddsoddi mewn hyfforddiant a gweithlu'r sector cyhoeddus a bod angen strategaeth gydlynus ar gyfer y gweithlu i sicrhau gwasanaeth cyhoeddus gwydn yng Nghymru ac i osgoi gorflinder a lefelau salwch uchel ymhlith gweithwyr y sector cyhoeddus. Yn drydydd, buddsoddi mewn seilwaith ieuenctid. Fe allai ac fe ddylai Llywodraeth Cymru wneud mwy i gefnogi pobl ifanc drwy ddarparu cymorth i osgoi cau canolfannau ieuenctid a darparu trafnidiaeth am ddim i wella rhagolygon hyfforddiant a gwaith, a rhagolygon cymdeithasol. Yn bedwerydd, cynyddu cyllid cyfalaf. Dywedodd y rheini ar y rheng flaen wrthym fod angen parhaus i fuddsoddi mewn adeiladau ysgolion ac ysbytai a seilwaith sylfaenol o fewn gwasanaethau cyhoeddus. Nesaf, hoffem weld gwell defnydd o ddata i ddatblygu gwasanaethau cyhoeddus mwy effeithiol a chydgysylltiedig. Mae costau uwch yn golygu bod angen inni wneud y gorau o'r hyn sydd gennym er mwyn gwneud ein gwasanaethau cyhoeddus yn fwy cynaliadwy a fforddiadwy. Mae angen i Lywodraeth Cymru wneud y gorau o'r data sydd ar gael, fel y gellir cynllunio gwasanaethau'n effeithlon. Gallai cynyddu llythrennedd digidol mewn cymunedau tlotach hefyd fod yn ffordd o sicrhau bod gwasanaethau a chymorth yn cael eu darparu'n lleol, lle mae'r angen ar ei fwyaf. Yn olaf, cyllid gwyrdd sefydlog. Ar newid hinsawdd, mae angen i Lywodraeth Cymru roi eu harian ar eu gair a darparu cyllid pwrpasol i gyflawni eu targedau sero net. Fel y gŵyr pob un ohonom, mae'n hawdd iawn llunio rhestrau o ddymuniadau gwario, ond mae'n llawer anoddach nodi meysydd lle gellid lleihau gwariant. O ganlyniad, roeddem hefyd yn awyddus i glywed gan gyfranogwyr ar y mater hwn. Cydnabu'r Aelodau o'r Senedd Ieuenctid y buom yn siarad â hwy, er ei bod yn anodd iawn tynnu cyllid yn ôl o feysydd, fod angen i Lywodraeth Cymru wneud penderfyniadau anodd er mwyn blaenoriaethu meysydd lle ceir angen gwirioneddol. Er enghraifft, nododd y cyfranogwyr fuddsoddiad yn y Gymraeg a chysylltiadau rhyngwladol, ond roeddent yn teimlo na ddylid blaenoriaethu cyllid ar gyfer y meysydd hyn uwchlaw darparu gwasanaethau sy'n ymwneud ag iechyd a lles y cyhoedd. Clywsom safbwyntiau diddorol am drethi. Yn nodedig, nid oedd yr holl Aelodau o'r Senedd Ieuenctid yn ymwybodol mai Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am godi rhywfaint o'r arian y mae'n ei wario. Yn ystod y grwpiau ffocws, roedd y rhan fwyaf o'r cyfranogwyr yn erbyn cynyddu treth incwm ar gyfer y rheini sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd yn ariannol ac yn teimlo y dylid cyfeirio unrhyw gynnydd mewn trethi at y rheini ag incwm uwch neu fusnesau mawr. Er y mynegwyd barn debyg yn ystod ein digwyddiad i randdeiliaid, nodwyd y gallai trethiant pellach ar fusnesau mawr arwain at fusnesau'n symud o Gymru. Gwn fod hwn yn faes sydd o ddiddordeb arbennig i'r Gweinidog, a hoffwn ei hannog i ymchwilio i ffyrdd y gellir gwella ymwybyddiaeth o'n pwerau codi trethi yng Nghymru. Felly, wrth imi wneud y cynnig hwn yn fy enw i ar ran y pwyllgor, edrychaf ymlaen at weld yr Aelodau'n achub ar y cyfle i amlinellu i'r Gweinidog a'r Pwyllgor Cyllid beth ddylai'r blaenoriaethau fod ar gyfer y flwyddyn ariannol sydd i ddod. Diolch yn fawr.