English: Thank you, Minister, for bringing forward today's statement, 'Diversity in Democracy - Survey Results'. Thank you also, Minister, for the advance sight of the statement for Members today as well. As you outlined in your statement, Minister, the decisions councillors make have that real-life impact on our communities across Wales as a whole, and on this side of the benches we certainly welcome today's statement, welcome support being provided to our fantastic councillors and applaud their efforts to best represent their communities. There are just three points I'd like to pick up and expand on from your statement. The first is in relation to flexibility. You outlined the work that's being done to ensure more flexibility for council meetings, which is, of course, welcome, to encourage that broad representation and improve accessibility. However, it's crucially important that our local councillors don't lose the focus of the in-person nature of representation as well. Often, some of the best work is undertaken in person. Regretfully, a number of councillors in Wales still aren't meeting flexibly - they're insisting to only meet online and seemingly taking advantage of this way of meeting, which, in my view, does put limits on democratic involvement. So, in relation to this, I'd be interested in your consideration of updated guidance on how hybrid meetings could or should be conducted in councils to ensure, yes, that flexibility, which is very important for diversity, but also - and some are doing this now - to stop councils from editing the proceedings of meetings, and to ensure virtual behaviour is in line with in-person expectation. It was only last month that we saw an example of a councillor allegedly voting whilst driving. I think that guidance would be very helpful, sooner rather than later. In terms of improving democracy and diversity in democracy, one of the biggest areas of opportunity, I believe, is in working with employers to enable their staff to carry out their role as councillors - that flexibility for workers with employers. For my 14 years as a councillor, 10 of those years I held a full-time job, but I was lucky to work for a company that saw the benefits of my role as a councillor and allowed me the flexibility to carry out both of those roles. But, regretfully, many organisations still don't understand these benefits, which makes it difficult for councillors and those wanting to become councillors to carry out their role along with their day jobs. So, a question there, Minister, is: in light of this, will you work with employers to encourage them to have provision for their staff to carry out the role of the councillor, which will, of course, increase diversity? The second point to expand on, Minister - it's an issue I've raised a number of times with you in the past, and you have certainly commented on it here today - is the abhorrent bad behaviour and abuse that many councillors and candidates receive. As you pointed out, 40 per cent of respondents to that public survey said they've either witnessed or experienced inappropriate behaviour by other councillors. And as you outline in your statement, there is a risk that abuse becomes normalised and is seen as part of the job, which we must not allow to happen as it really puts people off standing for election and certainly has an impact on diversity in our councils. So, the question there, Minister, is: what further work do you think can be undertaken to ensure we see a reduction in this abhorrent behaviour? And the final point to expand on, Minister, is in relation to the point you raised around the level of commitment that many of our councillors put in. Because, as you said, on the public survey, 63 per cent of councillors indicated that they were available 24 hours a day, seven days a week, which is a great commitment and a reflection of the work put in by councillors, but I would perhaps argue is a difficult expectation to sustain. And this expectation makes it very difficult for councillors and prospective councillors to juggle family life, a career, and then also representing their community. I would argue that this is linked then to the number of uncontested seats, because, for a lot of people it's just not a reality that they can commit to. That's why I also think we see that demographic where nearly half of our councillors are over the age of 60 years old. So, I wonder, Minister, in light of this, whilst being proud of the work that our councillors put in, getting the balance right about the expectation of access to our elected officials, what work could be done, do you think, to ensure our younger people who want to become councillors or who are councillors would have a fair expectation of the time and energy they're able to put into this role? Thank you.
Welsh: Diolch, Gweinidog, am gyflwyno'r datganiad heddiw, 'Amrywiaeth mewn Democratiaeth - Canlyniadau Arolwg'. Diolch Gweinidog, am olwg o flaen llaw ar y datganiad i Aelodau heddiw hefyd. Fel y gwnaethoch chi ei amlinellu yn eich datganiad, Gweinidog, mae'r penderfyniadau y mae cynghorwyr yn eu gwneud yn cael yr effaith wirioneddol honno ar ein cymunedau ledled Cymru gyfan, ac ar yr ochr hon i'r meinciau, yn sicr, rydym ni'n croesawu'r datganiad heddiw, yn croesawu'r gefnogaeth sy'n cael ei rhoi i'n cynghorwyr gwych ac yn cymeradwyo eu hymdrechion i gynrychioli eu cymunedau orau. Dim ond tri phwynt o'ch datganiad yr hoffwn i eu codi ac ehangu arnyn nhw. Mae'r cyntaf yn ymwneud â hyblygrwydd. Gwnaethoch chi amlinellu'r gwaith sy'n cael ei wneud i sicrhau mwy o hyblygrwydd ar gyfer cyfarfodydd y cyngor, sydd, wrth gwrs, i'w groesawu, i annog y gynrychiolaeth eang honno a gwella hygyrchedd. Fodd bynnag, mae'n hollbwysig nad yw ein cynghorwyr lleol yn colli golwg ar natur cyfarfod wyneb yn wyneb ychwaith. Yn aml, mae rhywfaint o'r gwaith gorau yn cael ei wneud yn bersonol. Yn anffodus, nid yw nifer o gynghorwyr yng Nghymru yn cwrdd mewn modd hyblyg - maen nhw'n mynnu cyfarfod ar-lein yn unig ac mae'n ymddangos eu bod yn manteisio ar y ffordd hon o gyfarfod, sydd, yn fy marn i, yn cyfyngu ar y broses ddemocrataidd. Felly, o ran hyn, byddai ddiddordeb gennyf i glywed am eich ystyriaeth o ganllawiau wedi'u diwygio ar sut y byddai modd cynnal cyfarfodydd hybrid neu y dylid eu cynnal mewn cynghorau i sicrhau, ie, yr hyblygrwydd hwnnw, sy'n bwysig iawn ar gyfer amrywiaeth, ond hefyd - ac mae rhai yn gwneud hyn nawr - i atal cynghorau rhag golygu trafodion cyfarfodydd, ac i sicrhau bod ymddygiad rhithwir yn cyd-fynd â'r hyn a ddisgwylir wyneb yn wyneb. Dim ond y mis diwethaf y gwnaethom ni weld enghraifft o gynghorydd yn ôl y sôn yn pleidleisio wrth yrru. Rwy'n credu y byddai'r canllawiau hynny'n ddefnyddiol iawn, cyn gynted â phosibl. O ran gwella democratiaeth ac amrywiaeth mewn democratiaeth, un o'r meysydd mwyaf o gyfle, rwy'n credu, yw gweithio gyda chyflogwyr i alluogi eu staff i gyflawni eu swyddogaeth fel cynghorwyr - yr hyblygrwydd hwnnw i weithwyr sydd â chyflogwyr. Yn ystod fy 14 mlynedd fel cynghorydd, am 10 mlynedd roedd gennyf swydd llawn amser, ond roeddwn i'n lwcus i weithio i gwmni a welodd fanteision fy swyddogaeth fel cynghorydd gan ganiatáu'r hyblygrwydd i mi gyflawni'r ddwy swyddogaeth. Ond, yn anffodus, nid yw llawer o sefydliadau yn deall o hyd y manteision hyn, sy'n ei gwneud hi'n anodd i gynghorwyr a'r rhai sydd eisiau bod yn gynghorwyr gyflawni eu swyddogaeth ynghyd â'u swyddi bob dydd. Felly, dyma gwestiwn, Gweinidog, yn sgil hyn, a fyddwch chi'n gweithio gyda chyflogwyr i'w hannog i ddarparu bod eu staff yn gallu cyflawni swyddogaeth cynghorydd, a fydd, wrth gwrs, yn cynyddu amrywiaeth? Yr ail bwynt i'w ehangu arno, Gweinidog - mae'n fater yr ydw i wedi ei godi gyda chi nifer o weithiau yn y gorffennol, ac rydych chi'n sicr wedi gwneud sylwadau arno yma heddiw - sef yr ymddygiad drwg a ffiaidd a'r gamdriniaeth y mae llawer o gynghorwyr ac ymgeiswyr yn eu dioddef. Fel y gwnaethoch chi ei nodi, dywedodd 40 y cant o'r ymatebwyr i'r arolwg cyhoeddus hwnnw eu bod naill ai wedi gweld neu wedi wynebu ymddygiad amhriodol cynghorwyr eraill. Ac fel yr ydych chi'n ei amlinellu yn eich datganiad, mae risg bod camdriniaeth yn cael ei normaleiddio ac yn cael ei weld fel rhan o'r swydd, y mae'n rhaid i ni beidio â chaniatáu i hynny ddigwydd gan ei fod yn sicr yn perswadio pobl rhag sefyll mewn etholiadau ac yn sicr yn cael effaith ar amrywiaeth yn ein cynghorau. Felly, y cwestiwn yma, Gweinidog yw: pa waith arall ydych chi'n credu y mae modd ei wneud i sicrhau ein bod ni'n gweld gostyngiad yn yr ymddygiad ffiaidd hwn? A'r pwynt olaf i ehangu arno, Gweinidog, o ran y pwynt y gwnaethoch chi ei godi ynghylch lefel yr ymrwymiad y mae llawer o'n cynghorwyr yn ei roi. Oherwydd, fel y dywedoch chi, yn yr arolwg cyhoeddus, nododd 63 y cant o gynghorwyr eu bod ar gael 24 awr y dydd, saith diwrnod yr wythnos, sy'n ymrwymiad mawr ac yn adlewyrchu'r gwaith sy'n cael ei wneud gan gynghorwyr, ond efallai y byddwn i'n dadlau ei fod yn ddisgwyliad anodd ei gynnal. Ac mae'r disgwyliad hwn yn ei gwneud hi'n anodd iawn i gynghorwyr a darpar gynghorwyr gydbwyso bywyd teuluol, gyrfa, ac yna hefyd gynrychioli eu cymuned. Byddwn i'n dadlau bod hyn yn gysylltiedig â nifer y seddi sydd yn ddiymgeisydd, oherwydd, i lawer o bobl nid yw'n realiti y gallan nhw ymrwymo iddo. Dyna pam yr ydw i hefyd yn credu ein bod ni'n gweld y ddemograffeg honno lle mae bron i hanner ein cynghorwyr dros 60 oed. Felly, tybed, Gweinidog, yng ngoleuni hyn, er fy mod i'n falch o'r gwaith y mae ein cynghorwyr yn ei wneud, o ran cael y cydbwysedd yn iawn ynghylch yr hyn a ddisgwylir o ran gallu cyrraedd ein swyddogion etholedig, pa waith gellir ei wneud, yn eich tyb chi, i sicrhau bod yr hyn a ddisgwylir gan ein pobl iau sydd eisiau dod yn gynghorwyr neu sydd eisoes yn gynghorwyr yn deg, o ran yr amser a'r egni y mae'n bosibl iddyn nhw eu rhoi i'r swyddogaeth hon? Diolch.