English: Thank you, Deputy Presiding Officer, and thank you, Minister, for your statement this afternoon. Most probably the most exciting thing that's happened to me today is that I get to use the lectern, because we've got a rural affairs statement. But, it is worth reflecting on the size of the industry to Wales: £20.5 billion in total turnover, 210,000 or 217,000 jobs in total if you take the catering sector into mind. And the growth of the sector and the awareness among the consumers is staggering over, certainly, the last 10, 15 years. And people are very concerned about the provenance of the food that they're buying, and they are prepared to put their money where their mouths are and actually decide to spend that money on food that they can have confidence in. So, it is important that people do have the ability to grow their businesses here in Wales, and that where best practice can be identified in the various clusters, that best practice is shared. I think you've identified the breadth of the clusters, from the most recent, the honey sector, right the way through to the export market, which is a very complicated field to say the least. And, very often, to give customers confidence to go in that export market, they do need to obviously be peer-led and know that Government is there to support them. There are a couple of questions that I do have to ask. Obviously, only recently, Tomlinson's went bankrupt up in north Wales, or into administration, should I say, and there is a precarious state amongst some of the big processors here in Wales. When you look at the Tomlinson's model, which was all about backing Welsh produce - in this case, milk - and allowing that milk to get shelf space amongst the big retailers, it really does show that there does need to be a gradual evolution in this field, because, obviously, a well-established business can grow very quickly overnight, and put a particular financial stress and strain on the business. Can you give us a sense of how the processing sector here in Wales is benefiting from the cluster network, in particular in the red meat sector? Because I think, if you took one large abattoir out in Merthyr, there would be very little beef-processing capacity left in Wales. So, it's important to understand, from those two examples I've given you, how the processing sector is benefiting from the cluster network. I'd also like to try and understand how the rural development plan is helping inform the cluster network, and by the RDP informing, I mean how much money is going into the cluster network from the rural development plan. Because, again, the cluster network should be driving efficiencies within the industry, whether that be at the farm gate, or whether that be in the processing sector, or whether that be in the retail sector, so that we do have an efficient chain that can compete both in the export market and the domestic market. So, if you could give us some sense of how important the RDP has been to informing the development of the cluster network in Wales, I think that would be really, really helpful. I'd also like to understand how you keep the cluster network fresh and vibrant. Because having eight sectors represented, it is important that they don't just end up turning into talking shops, and not developing what we want to see as the best practice, the innovation, and driving the new ideas, and that, when that particular sector does need revitalising, or revamping, that does happen, rather than we've just got the tick-box exercise of saying, 'Well, that sector's taken care of by that particular cluster network.' We all saw what happened with the techniums in the early part of the Assembly's life, and, sadly, they weren't the success that obviously people wished them to be, because they were felt that they just couldn't achieve what was replicated in other parts. And in your statement this afternoon you talk about various clusters, in California, in Italy, and they seem to have worked there well. Well, the technium model was very much focused on what was going on in California, but yet it didn't transfer across the Atlantic into Wales. So, I'd be very keen to understand how the department, and you as Minister, is working to make sure that the cluster network stays fresh and stays vibrant. And importantly, obviously, on the consumers' agenda, radar - call it what you will - is the climate change emergency that has been declared, and carbon reduction. And I notice in your statement that you do refer to that, and some of the best practice models, and the investment that's been made into Aberystwyth University for research. I would be really keen to understand the Government's thinking on this, because, obviously, we are in a general election at the moment - I have questioned you on this before. Various political parties have this agenda to try and squeeze that carbon-neutral agenda into a 2030 target, as opposed to the 2050 target that the climate change committee says is the only credible option available at the moment with the technologies we have. How confident are you that the carbon reduction that is identified in your own plan as a Welsh Government will meet the goals of what the consumers want to see, which is a carbon neutral world, with a good environmental footprint, and is achievable without causing long-term harm to the industry, and the industry can go along with the goals that you are setting? Because it is about setting goals that are achievable and don't, ultimately, cause the economic damage that, potentially, some shortening of that timeline could, if the 2030 target was brought into play. So, if I could receive answers on those couple of questions I've put to you, I'd be most grateful, Minister.
Welsh: Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd, a diolch ichi, Gweinidog, am eich datganiad y prynhawn yma. Mae'n debyg mai'r peth mwyaf cyffrous sydd wedi digwydd i mi heddiw yw fy mod yn cael defnyddio'r darllenfwrdd, oherwydd bod gennym ni ddatganiad materion gwledig. Ond, mae'n werth myfyrio ar faint y diwydiant i Gymru: cyfanswm trosiant o £20.5 biliwn, 210,000 neu 217,000 o swyddi i gyd, os ydych chi'n ystyried y sector arlwyo. Ac mae twf y sector a'r ymwybyddiaeth ymhlith y defnyddwyr yn syfrdanol dros, yn sicr, y 10, 15 mlynedd diwethaf. Ac mae pobl yn poeni'n fawr am darddiad y bwyd y maen nhw'n ei brynu, ac maen nhw'n barod i weithredu drwy benderfynu gwario'r arian ar fwyd y gallan nhw fod â ffydd ynddo. Felly, mae'n bwysig bod gan bobl y gallu i dyfu eu busnesau yma yng Nghymru, ac os gellir nodi arfer gorau yn y gwahanol glystyrau, yna bod arfer gorau yn cael ei rannu. Rwy'n credu eich bod wedi nodi ehangder y clystyrau, o'r mwyaf diweddar, y sector mêl, drwodd at y farchnad allforio, sy'n faes cymhleth iawn a dweud y lleiaf. Ac, yn aml iawn, er mwyn rhoi hyder i gwsmeriaid i fynd i'r farchnad allforio honno, mae'n amlwg bod angen iddynt gael eu harwain gan gymheiriaid a gwybod bod y Llywodraeth yno i'w cefnogi. Mae un neu ddau o gwestiynau y mae'n rhaid imi eu gofyn. Yn amlwg, dim ond yn ddiweddar y mae Tomlinson wedi mynd yn fethdalwr yn y gogledd, neu wedi mynd i ddwylo'r gweinyddwyr, ddylwn i ddweud, ac mae cyflwr ansicr ymhlith rhai o'r proseswyr mawr yma yng Nghymru. Pan edrychwch chi ar fodel Tomlinson, a oedd yn ymwneud â chefnogi cynnyrch Cymru - yn yr achos hwn, llaeth - a chaniatáu i'r llaeth hwnnw gael lle ar silff ymysg y manwerthwyr mawr, mae'n dangos bod angen esblygiad graddol yn y maes hwn, oherwydd, yn amlwg, gall busnes sydd wedi hen ennill ei blwyf dyfu'n gyflym iawn dros nos, a rhoi straen ariannol penodol a phwysau ar y busnes. A wnewch chi roi syniad inni o sut y mae'r rhwydwaith clwstwr o fudd i'r sector prosesu yma yng Nghymru, yn enwedig yn y sector cig coch? Oherwydd, rwy'n credu, petaech chi'n hepgor un lladd-dy mawr ym Merthyr, ychydig iawn o gapasiti prosesu cig eidion a fyddai ar ôl yng Nghymru. Felly, mae'n bwysig deall, o'r ddwy enghraifft hynny yr wyf wedi'u rhoi i chi, sut y mae'r sector prosesu yn elwa ar y rhwydwaith clwstwr. Hoffwn i hefyd geisio deall sut mae'r cynllun datblygu gwledig yn helpu i lywio'r rhwydwaith clwstwr, ac o ran y cynllun datblygu gweledig yn llywio, yr hyn rwy'n ei olygu yw faint o arian sy'n mynd i'r rhwydwaith clwstwr o'r cynllun datblygu gwledig. Oherwydd, unwaith eto, dylai'r rhwydwaith clwstwr fod yn ysgogi arbedion yn y diwydiant, boed hynny wrth glwyd y fferm, neu boed hynny yn y sector prosesu, neu boed hynny yn y sector manwerthu, fel bod gennym gadwyn effeithlon a all gystadlu yn y farchnad allforio a'r farchnad ddomestig. Felly, pe byddech yn rhoi rhyw syniad i ni pa mor bwysig fu'r cynllun datblygu gwledig i lywio datblygiad y rhwydwaith clwstwr yng Nghymru, rwy'n credu y byddai hynny'n wirioneddol ddefnyddiol. Hoffwn ddeall hefyd sut yr ydych chi'n cadw'r rhwydwaith clwstwr yn ffres ac yn fywiog. Gan fod wyth sector wedi'u cynrychioli, mae'n bwysig nad ydynt yn troi'n siopau siarad yn y pen draw, ac nad ydynt yn datblygu'r hyn yr ydym ni eisiau ei weld fel arfer gorau, yr arloesedd, a sbarduno'r syniadau newydd, a phan fo angen adfywio, neu ailwampio ar y sector penodol hwnnw, bod hynny'n digwydd, yn hytrach na bod gennym ni yr ymarfer ticio blychau o ddweud, 'Wel, mae'r sector hwnnw'n cael sylw gan y rhwydwaith clwstwr penodol hwnnw.' Gwelsom ni i gyd yr hyn a ddigwyddodd gyda'r canolfannau technium ar ddechrau oes y Cynulliad, ac, yn anffodus, nid oeddent mor llwyddiannus ag yr oedd pobl, yn amlwg, yn dymuno iddyn nhw fod, oherwydd teimlwyd nad oedden nhw'n gallu cyflawni'r hyn a oedd yn digwydd mewn rhannau eraill. Ac yn eich datganiad y prynhawn yma rydych chi'n sôn am wahanol glystyrau, yng Nghaliffornia, yn yr Eidal, ac mae'n ymddangos eu bod wedi gweithio dda yno. Wel, roedd y model technium yn canolbwyntio'n fawr iawn ar yr hyn a oedd yn digwydd yng Nghaliffornia, ond eto ni wnaeth drosglwyddo ar draws yr Iwerydd i Gymru. Felly, byddwn yn awyddus iawn i ddeall sut y mae'r adran, a chithau fel Gweinidog, yn gweithio i sicrhau bod y rhwydwaith clwstwr yn aros yn ffres ac yn aros yn fywiog. Ac yn bwysig, yn amlwg, ar agenda, radar - galwch e' beth bynnag y dymunwch chi - y defnyddwyr yw'r argyfwng newid yn yr hinsawdd sydd wedi'i ddatgan, a lleihau carbon. Ac rwy'n sylwi yn eich datganiad eich bod yn cyfeirio at hynny, a rhai o'r modelau arfer gorau, a'r buddsoddiad sydd wedi'i wneud ym Mhrifysgol Aberystwyth ar gyfer ymchwil. Byddwn i'n awyddus iawn i ddeall meddylfryd y Llywodraeth ar hyn, oherwydd, yn amlwg, rydym ni mewn etholiad cyffredinol ar hyn o bryd - rwyf wedi eich holi chi am hyn o'r blaen. Mae gan wahanol bleidiau gwleidyddol yr agenda hon er mwyn ceisio cywasgu'r agenda garbon niwtral honno i darged 2030, yn hytrach na tharged 2050 y mae'r pwyllgor ar y newid yn yr hinsawdd yn dweud yw'r unig opsiwn credadwy sydd ar gael ar hyn o bryd gyda'r technolegau sydd gennym. Pa mor ffyddiog ydych chi y bydd y lleihad mewn carbon a nodir yn eich cynllun chi eich hun fel Llywodraeth Cymru yn cyflawni nodau'r hyn y mae'r defnyddwyr eisiau eu gweld, sef byd carbon niwtral, sydd ag ôl troed amgylcheddol da, ac y gellir ei gyflawni heb achosi niwed hirdymor i'r diwydiant, ac y gall y diwydiant gyd-fynd â'r nodau yr ydych yn eu gosod? Oherwydd, mae'n ymwneud â gosod nodau y gellir eu cyflawni ac nad ydynt, yn y pen draw, yn achosi'r niwed economaidd y gallai, o bosibl, rhywfaint o fyrhau'r amserlen honno ei achosi pe byddai targed 2030 yn cael ei rhoi ar waith. Felly, pe bawn i'n gallu cael atebion ar y ddau gwestiwn hynny yr wyf wedi'u gofyn i chi, byddwn i'n ddiolchgar iawn, Gweinidog.