English: Thank you, Llywydd, I'd like to welcome the publication of the OLS annual report for 2017-18. Evidently, it's very helpful that the report is being published as early as possible. I'd like to congratulate the Commission and the staff of the Assembly for achieving the commitment to publish the report by July following the financial year to which it relates. Although we do welcome that, it does cause some difficulties for us as a committee. The first chance the Culture, Welsh Language and Communications Committee had to consider the report was at our meeting this morning. This was too late for us to be able to have considered advice about its content and has not allowed time for us to consider whether we wanted to scrutinise the Commission on its content, let alone actually conduct any additional scrutiny. Ideally, the committee would wish to have seen the report in good time to consider its content, and conduct scrutiny if it thought that was necessary, and then feed the outcome of that scrutiny through to this debate today. I have spoken to Adam Price and I do understand that there are some practical issues with publishing the report much earlier in the year. We certainly wouldn't want to hold up the publication in future. Nevertheless, I would ask that the Commission makes every effort in future years to publish the report early enough to allow the committee to properly consider it, and, if necessary, to conduct scrutiny before the Plenary debate. If that means that the Plenary debate needs to be held in the early autumn rather than on the last day of the summer term, then I think that's a price worth paying for effective scrutiny. Turning to the content of the report itself, I do have a number of points to make and questions for the Commissioner. Firstly, when the current scheme was drawn up, an equality impact assessment was prepared. I note that the working group established to work on theme 1, namely recruitment, checks regularly that the tasks arising from the EIA are in fact being carried out. However, could the Commissioner ensure that a revised EIA, which shows clearly the progress made on these tasks is now published? There is not a great deal of information in the report on the new recruitment process and the language skills level information collected. Perhaps the Commissioner could expand on that. For instance, the new courtesy level certificate that will be given to everyone assessed at this level will only last for two years. Why two years? An explanation of the thinking behind this would be helpful for us as a committee. More generally, more information in this area and, in future years, more data - more data again, sorry - on the numbers recruited at each level would be very useful for us. The report says that the Assembly Commission expects those organisations and bodies that are subject to language standards or schemes to comply with their own schemes in submitting information to the Assembly. However, the report refers to subordinate legislation, which is often presented in English only. I wonder if the Commissioner could comment further on that and what steps are being taken to ensure that the Welsh Government, I assume, complies with its responsibilities in this area. On a similar point, I note that 23 per cent of papers submitted by the Welsh Government to Assembly committees are in English only. What steps is the Commission taking to raise this issue with the Welsh Government? Also, on the Welsh Government's compliance, there is currently no information on the extent to which Assembly Members receive replies in Welsh to written Assembly questions. In fairness, that's an issue for the Assembly to address in the first instance, but is there any evidence of the Government replying in English to questions in Welsh? Twenty per cent of contributions in Plenary debates by Members are made in Welsh. However, just 8 per cent of contributions in committee are made in Welsh. Can the Commissioner offer any explanation for that disparity and whether any work is being done to encourage greater use of Welsh in committees? In my personal opinion, one of the main problems is, sometimes, we ask questions in Welsh and people take off their headsets and then expect, sometimes, that the supplementary questions are going to be asked in English, and that interrupts the flow of those asking the questions. So, maybe more information for those giving evidence before committees that there is an expectation - or perhaps they can keep the headsets on during the committee meetings. Finally, I note that there are examples of complaints that have arisen about non-compliance with the scheme, and you've already referred to this, Adam. However, there are no data to give us a sense of the scale of the complaints. It would be helpful if, in future, data are included on the number of complaints received so that comparisons can be made from year to year. This would also allow any increase or decrease, as well as any trends about the type of complaints, to be monitored more effectively. I'd like to finish by thanking all the staff of the Assembly who help us to work in a genuinely bilingual environment, whether that be the translators translating my remarks today or those who help us with written translation services. But I'd also like to thank those staff, Welsh and non-Welsh speakers alike, who recognise the importance of this place being seen as an exemplar of a bilingual institution and who, through their work, allow us to work in our language of choice and who ensure that services are provided to allow the public to interact with us in their language of choice.
Welsh: Diolch, Llywydd. Hoffwn groesawu cyhoeddi adroddiad blynyddol y cynllun ieithoedd swyddogol ar gyfer 2017-18. Yn amlwg, mae'n ddefnyddiol bod yr adroddiad yn cael ei gyhoeddi cyn gynted ag sy'n bosibl. Felly, hoffwn longyfarch y Comisiwn a staff y Cynulliad am gyflawni'r ymrwymiad i gyhoeddi'r adroddiad erbyn y mis Gorffennaf yn dilyn y flwyddyn ariannol y mae'n ymwneud â hi. Er ein bod ni'n croesawu hynny, mae'n achosi rhai anawsterau i ni fel pwyllgor. Y cyfle cyntaf a gafodd Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu i ystyried yr adroddiad oedd yn ein cyfarfod y bore yma. Roedd hyn yn rhy hwyr i ni allu cael cyngor ystyriol ar ei gynnwys ac nid yw wedi caniatáu amser i ni ystyried pa un a ydym am graffu ar y Comisiwn o ran y cynnwys, heb sôn am wneud unrhyw graffu ychwanegol. Felly, yn ddelfrydol, byddai'r pwyllgor wedi hoffi gweld yr adroddiad mewn da bryd er mwyn ystyried ei gynnwys, craffu arno - os oeddem yn credu bod angen gwneud hynny, wrth gwrs - ac yna bwydo canlyniad y gwaith craffu hwnnw i'r ddadl hon heddiw. Rwyf wedi siarad efo Adam Price ac yn deall bod rhai problemau ymarferol wrth gyhoeddi'r adroddiad llawer yn gynt yn y flwyddyn. Yn sicr, ni fyddwn am weld oedi gyda chyhoeddiadau yn y dyfodol. Serch hynny, gofynnaf fod y Comisiwn yn gwneud pob ymdrech yn y dyfodol i gyhoeddi'r adroddiad yn ddigon cynnar er mwyn caniatáu i'r pwyllgor ei ystyried yn briodol, ac, os bydd angen, craffu arno cyn y ddadl yn y Cyfarfod Llawn. Os yw hynny'n golygu cynnal y ddadl yn y Cyfarfod Llawn yn yr hydref yn hytrach na diwrnod olaf tymor yr haf, yna rwy'n credu bod y pris hwnnw'n werth ei dalu er mwyn gwneud gwaith craffu effeithiol. Gan droi at gynnwys yr adroddiad ei hun, mae gennyf nifer o bwyntiau i'w gwneud a chwestiynau i'r Comisiynydd. Yn gyntaf, pan luniwyd y cynllun presennol, cafodd asesiad o effaith ar gydraddoldeb, neu EIA, ei baratoi. Nodaf fod y gweithgor a sefydlwyd i weithio ar thema 1, sef recriwtio, yn edrych yn rheolaidd ar y tasgau sy'n codi o'r EIA i sicrhau eu bod yn cael eu gwneud mewn gwirionedd. Fodd bynnag, a allai'r Comisiynydd sicrhau bod EIA diwygiedig, sy'n dangos yn glir y cynnydd a wnaed ar y tasgau hyn bellach wedi'i gyhoeddi? Nid oes llawer o wybodaeth yn yr adroddiad yma am y broses recriwtio newydd na gwybodaeth am y lefelau sgiliau iaith a gesglir. Efallai y gallai'r Comisiynydd ymhelaethu ar hynny. Er enghraifft, bydd y dystysgrif lefel cwrteisi newydd a roddir i bawb a gaiff eu hasesu ar y lefel hon ond yn para am ddwy flynedd. Pam dwy flynedd? Byddai esboniad o'r rhesymeg y tu ôl i hynny yn ddefnyddiol i ni fel pwyllgor. Yn fwy cyffredinol, byddai rhagor o wybodaeth yn y maes hwn ac, yn y dyfodol, mwy o ddata - mwy o ddata eto, sori - am y niferoedd sy'n cael eu recriwtio ar bob lefel yn ddefnyddiol i ni. Mae'r adroddiad yn dweud bod Comisiwn y Cynulliad yn disgwyl i'r sefydliadau a'r cyrff hynny sy'n destun safonau neu gynlluniau iaith gydymffurfio â'u cynlluniau eu hunain wrth gyflwyno gwybodaeth i'r Cynulliad. Fodd bynnag, mae'r adroddiad yn cyfeirio at is-ddeddfwriaeth, sy'n aml yn cael ei chyflwyno yn Saesneg yn unig. Tybed a all y Comisiynydd roi sylwadau pellach ar hynny a pha gamau sy'n cael eu cymryd i sicrhau bod Llywodraeth Cymru, rwy'n tybio, yn cydymffurfio â'i chyfrifoldebau yn y maes hwn. Ar bwynt tebyg, nodaf fod 23 y cant o bapurau a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru i bwyllgorau'r Cynulliad yn Saesneg yn unig. Pa gamau y mae'r Comisiwn yn eu cymryd i godi'r mater hwn gyda Llywodraeth Cymru? A hefyd o ran cydymffurfiaeth Llywodraeth Cymru, ar hyn o bryd nid oes unrhyw wybodaeth ynghylch i ba raddau y mae Aelodau'r Cynulliad yn derbyn atebion yn Gymraeg i gwestiynau ysgrifenedig y Cynulliad. A bod yn deg, mater i'r Cynulliad fynd i'r afael ag ef yw hynny i ddechrau ond a oes unrhyw dystiolaeth bod y Llywodraeth yn ymateb yn Saesneg i gwestiynau yn y Gymraeg? Mae 20 y cant o gyfraniadau mewn dadleuon yn y Cyfarfod Llawn gan Aelodau yn cael eu gwneud yn Gymraeg. Fodd bynnag, dim ond 8 y cant o'r cyfraniadau mewn pwyllgorau sy'n Gymraeg. A all y Comisiynydd gynnig unrhyw esboniad am y gwahaniaeth hwnnw ac a oes unrhyw waith yn cael ei wneud i annog mwy o ddefnydd o'r Gymraeg mewn pwyllgorau? Yn fy marn bersonol i, un o'r prif broblemau yw, weithiau, rŷm ni'n gofyn cwestiynau yn y Gymraeg ac mae pobl yn tynnu eu clustffonau oddi arnynt ac wedyn yn disgwyl weithiau fod y cwestiynau atododol yn mynd i ddilyn yn Saesneg ac wedyn mae'n amharu ar lif y rheini sy'n gofyn y cwestiynau. Felly, efallai mwy o wybodaeth i'r rheini sydd yn rhoi tystiolaeth gerbron y pwyllgor fod yna oblygiad - neu efallai y gallan nhw gadw'r clustffonau hynny arnynt yn ystod sesiynau pwyllgorau. Yn olaf, nodaf fod enghreifftiau o gwynion wedi codi ynghylch diffyg cydymffurfio â'r cynllun - rydych chi wedi dweud hyn yn barod, Adam. Fodd bynnag, nid oes unrhyw ddata er mwyn rhoi syniad i ni o nifer y cwynion. Byddai'n ddefnyddiol pe byddai data yn y dyfodol yn cynnwys nifer y cwynion a ddaeth i law fel y gellir gwneud cymariaethau o flwyddyn i flwyddyn. Byddai hynny hefyd yn golygu y gellir monitro'n effeithiol unrhyw gynnydd neu ostyngiad, yn ogystal ag unrhyw dueddiadau ynghylch y math o gwynion. Hoffwn orffen drwy ddiolch i holl staff y Cynulliad sy'n ein helpu i weithio mewn amgylchedd gwirioneddol ddwyieithog, boed hynny'r rhai sy'n cyfieithu fy sylwadau heddiw neu'r rhai sy'n ein helpu gyda gwasanaethau cyfieithu ysgrifenedig. Ond diolch hefyd i'r staff hynny, siaradwyr Cymraeg a di-Gymraeg fel ei gilydd, sy'n cydnabod pa mor bwysig ydyw bod y lle hwn yn cael ei weld fel esiampl o sefydliad dwyieithog ac sydd, drwy ei waith, yn caniatáu i ni weithio yn ein hiaith o ddewis ac sy'n sicrhau bod gwasanaethau yn cael eu darparu i ganiatáu i'r cyhoedd ryngweithio â ni yn eu dewis iaith.