English: On the second theme, the process of protecting and conserving our historic environment depends on an understanding of its special qualities, and on a set of specific conservation craft skills. I'm very eager to support action to foster that understanding and to grow the practical skills base. To do this, it will require the mainstreaming of heritage craft skills into the wider construction industry and skills curriculum, and building on the already well-established examples within these courses. In order to achieve the third theme, namely cherishing and enjoying our precious historic environment, I want to encourage many more visitors to our historic sites and help them all, whatever their specific needs or personal requirements, to do so. Visitor numbers are significant. During 2016-17, over 1.4 million people visited Cadw's 24 staffed sites alone. However, there's an opportunity for us to do more to encourage younger visitors, and I am keen to see more family activities at Cadw monuments and also engaging interpretation. And that's the purpose of exciting events such as opening Gilbert's Maze and the Dragon's Lair at Caerphilly castle, in the presence of the local Assembly Member, of course. Seeing the joy and wonder on the faces of the children and adults was priceless. We also need to continue the work on maximising and improving access to those with mobility difficulties, and to do so as effectively as we can. I hope that some of you have had an opportunity to see the excellent access bridges at Caernarfon and Harlech castles. I want to see significant progress in the improvement of access to the higher levels of some of our castles in a way that is sympathetic to their historic character and without affecting the unique experience of being within such monuments. I have also tasked Cadw with revisiting the guidance on easy access for all to historic buildings and to bring it into line with the latest thinking and standards. Access to Cadw sites, of course, also begins long before visitors arrive at the entrance. I have asked for a review of the way that visitors make their journeys to Cadw monuments to include signposting, parking, walking routes, cycle provision, and also on the co-ordination of public transport. The need to sustain effective partnerships is the basis of the success of these four themes. In recent years, many of the successes of the historic environment sector have been founded on such partnerships, including those with the historic environment group, the built heritage forum and, of course, the local authorities, who are often vital for us to be able to deliver effectively on the front line. More recently, the newly formed Welsh places of worship gorum - and I've had an opportunity to go to one of their meetings recently - is tackling the difficult question, for those of us who are members of faith communities, of seeing the decrease in the congregations and the increasing numbers of chapels and churches that have become redundant, having been, in the past at least, the focus for their communities. The new strategic partnership between Cadw and the other three national heritage organisations in Wales provides a real opportunity to share skills and commercial experience - how to ensure revenue and funding for the work of heritage - and I look forward to receiving regular reports on progress in this direction. At the same time, as one who lived in the national library, almost, for some years when I was trying to be a scholar, before I pursued other temptations - this isn't in the official statement, I assure you - I want to recognise the contributions that the National Library of Wales, the National Museum Wales and Royal Commission for the Ancient and Historical Monuments of Wales make, in their own right, and the quality of their work, and their importance, in my opinion. As I argued some time ago, in a different situation, about their futures, their unique work and the quality of their work as individual bodies is very important. I do not want to see these organisations lose their individual identities, but I also look forward to the development of new governance arrangements for Cadw: a new internal board being established in the coming months, and greater operational support, then, allowing Cadw to operate more effectively, alongside its partners in the commercial environment. I am coming to a conclusion now, I'm pleased to say. These are challenging times for the historic environment sector because of financial pressures and many future uncertainties. The sector has benefited considerably, as we all know, from European Union funding in recent years, and the process of withdrawal from the EU - but not from Europe, and never from European culture - will present significant challenges. But they are also exciting times. The fact that we have achieved so much in recent years is testimony to the successful partnerships that the Welsh Government, through Cadw, has forged with a wide range of stakeholders. There is now a real opportunity for our outstanding heritage to be positioned at the centre of our future well-being. It sits at the very centre of our cultural identity as a nation, telling the story of Wales's place in the world. Thank you very much.
Welsh: At yr ail thema, mae'r broses o ddiogelu a gwarchod ein hamgylchedd hanesyddol yn dibynnu ar ddealltwriaeth o'i briodweddau arbennig a set o sgiliau crefft cadwraeth benodol. Rwy'n awyddus iawn i gefnogi camau i feithrin y ddealltwriaeth honno a datblygu'r sail sgiliau ymarferol. Er mwyn gwneud hyn, bydd raid prif ffrydio sgiliau crefft treftadaeth yn y diwydiant adeiladu ehangach ac yn y cwricwlwm sgiliau, ac adeiladu ar yr enghreifftiau sefydledig sydd i'w gweld eisoes o fewn cyrsiau'r meysydd llafur yma. Er mwyn cyflawni'r drydedd thema - trysori a mwynhau ein hamgylchedd hanesyddol gwerthfawr - rydw i am annog llawer mwy o bobl i ymweld â'n safleoedd hanesyddol ac i'w gwneud hi'n haws iddyn nhw i gyd, beth bynnag fo'u hanghenion neu'u galwadau personol, wneud hynny. Mae niferoedd ymweld yn bwysig. Yn ystod 2016-17, fe ymwelodd dros 1.4 miliwn o bobl â 24 o safleoedd Cadw sydd wedi'u staffio. Fodd bynnag, mae yna gyfle inni wneud mwy i annog ymwelwyr iau, ac rydw i'n awyddus i weld mwy o weithgareddau'n cael eu cynnal i'r teulu yn henebion Cadw a deunydd dehongli diddorol. A dyna yw ystyr digwyddiadau difyr megis agor Drysfa Gilbert a Ffau'r Dreigiau yng nghastell Caerffili, ym mhresenoldeb yr Aelod Cynulliad lleol, wrth gwrs. Roedd y rhyfeddod ar wynebau'r plant a'r oedolion yn brofiad llawen iawn ac amhrisiadwy i mi. Hefyd, mae angen inni barhau i wella mynediad i'r rhai sydd â chwestiynau a phroblemau ynglŷn â symud, a gwneud hynny mor effeithiol ag y gallwn ni. Rydw i'n gobeithio bod rhai ohonoch chi wedi cael cyfle i weld y pontydd mynediad rhagorol yng nghastell Caernarfon ac yng nghastell Harlech. Rydw i am weld cynnydd sylweddol yn y gwella ar y mynediad at lefelau uwch rhai o'n cestyll mewn ffordd sy'n gydnaws â'u cymeriad hanesyddol a heb darfu ar y profiad unigryw o fod o fewn henebion o'r math yma. Hefyd, rydw i wedi gofyn i Cadw ailystyried y canllawiau ar fynediad hawdd i bawb i adeiladau hanesyddol a sicrhau eu bod nhw'n cyd-fynd â'r farn a'r safon ddiweddaraf. Mae mynediad at safleoedd Cadw, wrth gwrs, yn dechrau ymhell cyn i ymwelwyr gyrraedd y fynedfa. Rydw i wedi gofyn am adolygiad o'r ffordd y mae ymwelwyr yn teithio i henebion Cadw, sy'n ystyried arwyddion, parcio, llwybrau cerdded, darpariaeth seiclo, a hefyd ar gydlynu trafnidiaeth gyhoeddus. Mae'r angen i gynnal partneriaethau effeithiol yn sail i lwyddiant y pedair thema rydw i wedi eu hamlinellu. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae llawer o lwyddiannau sector yr amgylchedd hanesyddol wedi bod yn seiliedig ar bartneriaethau o'r fath, gan gynnwys y rhai â'r grŵp penodol sydd yn ymwneud â'r amgylchedd hanesyddol, y fforwm treftadaeth adeiledig ac, wrth gwrs, awdurdodau lleol, sy'n hollbwysig inni allu gweithredu'n effeithiol ar y rheng flaen yn lleol. Yn fwy diweddar, mae fforwm addoldai Cymru - ac rydw i wedi cael y cyfle i fod yn un o'u cyfarfodydd nhw'n weddol ddiweddar - yn mynd i'r afael â chwestiwn anodd sydd gyda ni sydd yn aelodau o gymunedau ffydd o weld lleihau cynulleidfaoedd crefyddol: y ffaith bod nifer gynyddol o gapeli ac eglwysi, bellach, yn segur, a hwythau wedi bod, yn y gorffennol o leiaf, yn ffocws i'w cymunedau. Mae'r bartneriaeth strategol newydd rhwng Cadw a'r tri sefydliad treftadaeth cenedlaethol arall yng Nghymru yn rhoi safle gwirioneddol i rannu sgiliau a phrofiad masnachol - sut i sicrhau refeniw a chyllid a'u cael i mewn i'r gwaith o dreftadaeth - ac rydw i'n edrych ymlaen at gael adroddiadau rheolaidd ar gynnydd yn y cyfeiriad yma. Ar yr un pryd, fel un a fu'n byw yn y llyfrgell genedlaethol, bron, am rai blynyddoedd, mewn cyfnod lle roeddwn i'n ceisio bod yn ysgolhaig, cyn imi ddilyn temtasiynau eraill - nid yw hynny yn y datganiad swyddogol, gyda llaw - rydw i am gydnabod cyfraniad y llyfrgell genedlaethol, yr amgueddfa genedlaethol a'r comisiwn brenhinol henebion, a'r gwaith y mae'r rhain yn ei wneud, yn eu hawl eu hunain, ansawdd eu gwaith, a'u pwysigrwydd, yn fy marn i. Fel y dadleuais i, beth amser yn ôl, mewn sefyllfa wahanol, ynglŷn â'u dyfodol nhw, mae eu gwaith unigryw nhw ac ansawdd eu gwaith nhw fel cyrff unigol yn bwysig iawn. Nid ydw i am weld y sefydliadau hyn, felly, yn colli eu hunaniaethau unigol, ond rydw i yn edrych ymlaen at ddatblygiad trefniadau llywodraethol newydd o fewn Cadw: sefydlu bwrdd mewnol newydd, a fydd yn digwydd yn ystod y misoedd nesaf, a mwy o gymorth gweithredol, wedyn, yn galluogi Cadw i weithredu'n fwy effeithiol, ochr yn ochr â'i bartneriaid mewn amgylchedd masnachol. Rydw i'n dod i ben rŵan, mae'n dda gen i ddweud. Mae sector yr amgylchedd hanesyddol yn wynebu cyfnod anodd oherwydd pwysau ariannol ac ansicrwydd y dyfodol. Mae'r sector wedi manteisio'n sylweddol, fel y gwyddom ni, ar gyllid yr Undeb Ewropeaidd dros y blynyddoedd, ac mi fydd y broses o ymadael â'r Undeb Ewropeaidd - ond nid ag Ewrop, ac nid byth â diwylliant Ewrop - yn arwain at heriau sylweddol. Ond mae o hefyd yn gyfnod cyffrous. Mae'r ffaith ein bod ni wedi cyflawni cymaint dros y blynyddoedd diwethaf yn brawf o'r partneriaethau llwyddiannus y mae Llywodraeth Cymru, drwy Cadw, wedi'u sefydlu gydag ystod eang o randdeiliaid. Mae yna gyfle go iawn bellach i'n treftadaeth ragorol fod yn ganolog i'n llesiant yn y dyfodol. Dyma yw gwraidd ein hunaniaeth ddiwylliannol fel cenedl, a hyn sydd yn dweud stori Cymru wrth y byd. Diolch yn fawr.