English: Thank you, and I'm pleased to contribute to this debate, having many constituents here today. The day that school photos come home is an annual highlight for every parent - as I'm sure you can imagine - who hand them out with pride around the family so everyone can compare the children to how they were a year ago and remark upon how much they've grown. So, imagine if your children's picture comes home with a post-it note attached that reads 'ASD'. That stands for autism spectrum disorder. Nothing wrong with the pictures; two beautiful children smiling for the camera, but accompanied by a label that says your school sees your children as autism 'sufferers', not promising athletes, budding artists, talented mathematicians, but children with autism. Imagine if this wasn't the first time it had happened. In fact, it was the third, and it happened to a Port Talbot constituent of mine just a week ago. We need to start from this kind of experience, from a realisation that when even our schools can casually stigmatise the children they are meant to be teaching, then this Assembly needs to take the lead in changing society's attitudes so that people with autism are seen in the same complex way as we all regard one another. Before and since this debate was tabled, I've had not only e-mails in my inbox, but I've met people who have come into my office crying about their situations. During the election - Julie James will remember this, being on the panel with me - a woman said during that debate - and it will always stay with me - 'I am more stressed fighting the system than I am dealing with my son and his issues every day of the week.' In one e-mail I had from somebody else: 'After diagnosis at four, I was told nothing could be done for autism. This is a cruel lie. There is no cure, but there are many therapies that are passed over by mainstream services.' Another said, and I quote: 'Our son was seven. We contacted our GP, as we were concerned he could be on the spectrum. We were met with the words, "Are you sure he's not just a little shit? Many children are just little shits." Obviously, we left that meeting shocked.' Another: 'Our practice manager assumed there were very few autistic patients. In fact, there is a similar number to dementia patients, whose literature was plastered all over the waiting rooms.' Lastly: 'We want him to fulfil his dream of becoming a train driver, but support to children with autism is patchy at best. Our experience should not be the norm, and currently it is. Our son wants to work when an adult. We fear, without support now, he will not be able to.' Research from the National Autistic Society found that only two children in five are receiving all the support outlined in their statement. So, any legislation should look to deal with this problem, too. There is an additional learning needs Bill on the way, but Plaid Cymru believes this may fall short of what is required, because it offers little or no support for adults with autism while making no distinction between children with Asperger's, who are often high academic achievers, and others on the autism spectrum. Plaid Cymru believes that any new legislation should protect and promote the rights of autistic people in Wales, their families and their carers. So, we will be supporting this motion, as a way of reminding the Welsh Government of our manifesto commitment to legislate in this area, and I would say that has to come in the form of a Bill. Lee Waters has made many interventions here today, and what I would like to say to him is this could be an exemplar, a template, for other conditions. It does not need to be confined to autism. We have the powers here in Wales to make legislation work. If strategies are not delivering on the grounds for the people who need it, it is our duty to look and to see how we can make that situation better for them on the ground. If we have statutory legislation that will hold people to account, then they will have to act and we will have to hold them to account. So please don't rule it out now before we've even got to that point in the discussion. I'll take an intervention.
Welsh: Diolch yn fawr, ac rwy'n falch o gyfrannu at y ddadl hon, gan fod llawer o fy etholwyr yma heddiw. Mae'r diwrnod y mae lluniau ysgol yn dod adref yn uchafbwynt blynyddol i bob rhiant - fel y gallwch ddychmygu, rwy'n siŵr - sy'n eu rhannu gyda balchder i'w teulu fel y gall pawb gymharu'r plant â sut roeddent flwyddyn yn ôl a sylwi cymaint y maent wedi tyfu. Felly, dychmygwch lun eich plant yn dod adref gyda nodyn 'post-it' arno'n dweud 'ASD', sy'n golygu anhwylderau ar y sbectrwm awtistig. Nid oes dim o'i le ar y lluniau; dau blentyn hardd yn gwenu ar gyfer y camera, ond gyda label wedi'i gysylltu wrtho sy'n dweud bod eich ysgol yn gweld eich plant fel 'dioddefwyr' awtistiaeth, nid athletwyr addawol, egin arlunwyr, mathemategwyr talentog, ond plant ag awtistiaeth. Dychmygwch nad dyna oedd y tro cyntaf i hyn ddigwydd. Mewn gwirionedd, dyna'r trydydd tro, a digwyddodd i un o fy etholwyr ym Mhort Talbot wythnos yn ôl. Mae angen i ni gychwyn o'r math hwn o brofiad, a'r sylweddoliad y gall hyd yn oed ein hysgolion fynd ati'n ddidaro i stigmateiddio'r plant y maent i fod i'w haddysgu, yna mae angen i'r Cynulliad hwn gymryd yr awenau a newid agweddau cymdeithas fel bod pobl ag awtistiaeth yn cael eu gweld yn yr un ffordd gymhleth ag y mae pawb ohonom yn gweld ein gilydd. Cyn ac ers i'r ddadl hon gael ei chyflwyno, cefais negeseuon e-bost, ac rwyf hefyd wedi cyfarfod â phobl a ddaeth i fy swyddfa'n crio am eu sefyllfaoedd. Yn ystod yr etholiad - bydd Julie James yn cofio hyn gan ei bod ar y panel gyda mi - dywedodd un fenyw yn ystod y ddadl honno - a bydd hyn bob amser yn aros gyda mi - 'rwyf o dan fwy o straen yn ymladd y system nag wyf fi yn delio gyda fy mab a'i broblemau bob diwrnod o'r wythnos.' Mewn e-bost a gefais gan rywun arall, mae'n dweud: Ar ôl cael diagnosis yn bedair blwydd oed, dywedwyd wrthyf nad oedd posibl gwneud dim ynglŷn ag awtistiaeth. Mae hwn yn gelwydd creulon. Nid oes gwellhad, ond mae yna lawer o therapïau sy'n cael eu hanwybyddu gan wasanaethau prif ffrwd. Dywedodd un arall, ac rwy'n dyfynnu: Roedd ein mab yn saith. Fe wnaethom gysylltu â'n meddyg teulu, gan ein bod yn bryderus y gallai fod ar y sbectrwm. Cawsom yr ymateb, "A ydych yn sicr nad yw ond yn shit bach? Mae llawer o blant yn shits bach." Yn amlwg, gadawsom y cyfarfod hwnnw wedi ein synnu. Mae un arall yn dweud: Roedd ein rheolwr practis yn tybio nad oedd ond ychydig iawn o gleifion awtistig. Mewn gwirionedd, mae yna nifer debyg i nifer y cleifion dementia, ac roedd gwybodaeth am ddementia wedi'i blastro dros waliau'r ystafelloedd aros. Yn olaf: Rydym am iddo wireddu ei freuddwyd o fod yn yrrwr trên, ond mae cymorth i blant ag awtistiaeth yn anghyson ar y gorau. Ni ddylai ein profiad ni fod yn norm, a dyna yw ar hyn o bryd. Mae ein mab eisiau gweithio pan fydd yn oedolyn. Heb gymorth yn awr, ofnwn na fydd yn gallu gwneud hynny. Canfu ymchwil gan y Gymdeithas Genedlaethol Awtistiaeth mai dau blentyn yn unig o bob pump sy'n cael yr holl gymorth a amlinellwyd yn eu datganiad. Felly, dylai unrhyw ddeddfwriaeth geisio mynd i'r afael â'r broblem hon hefyd. Mae Bil anghenion dysgu ychwanegol ar y ffordd, ond mae Plaid Cymru'n credu y gallai hwn fod yn brin o'r hyn sydd ei angen am nad yw'n cynnig fawr ddim cymorth, os o gwbl, i oedolion ag awtistiaeth ac nid yw'n gwahaniaethu rhwng plant â syndrom Asperger, sy'n aml yn cyflawni llawer yn academaidd, ac eraill ar y sbectrwm awtistig. Mae Plaid Cymru'n credu y dylai unrhyw ddeddfwriaeth newydd ddiogelu a hyrwyddo hawliau pobl awtistig yng Nghymru, eu teuluoedd a'u gofalwyr. Felly, byddwn yn cefnogi'r cynnig hwn, fel ffordd o atgoffa Llywodraeth Cymru o'n hymrwymiad maniffesto i ddeddfu yn y maes hwn, a byddwn yn dweud bod rhaid i hynny ddod ar ffurf Bil. Mae Lee Waters wedi gwneud llawer o ymyriadau yma heddiw, a'r hyn yr hoffwn ei ddweud wrtho yw y gallai hyn fod yn batrwm, yn dempled, ar gyfer cyflyrau eraill. Nid oes angen ei gyfyngu i awtistiaeth. Mae gennym y pwerau yma yng Nghymru i sicrhau bod deddfu'n gweithio. Os nad yw strategaethau'n cyflawni ar gyfer y bobl sydd eu hangen, mae'n ddyletswydd arnom i edrych a gweld sut y gallwn wneud y sefyllfa honno'n well iddynt ar lawr gwlad. Os oes gennym ddeddfwriaeth statudol a fydd yn dwyn pobl i gyfrif, yna bydd yn rhaid iddynt weithredu a bydd yn rhaid i ni eu dwyn i gyfrif. Felly, os gwelwch yn dda, peidiwch â'i ddiystyru yn awr cyn i ni gyrraedd y pwynt hwnnw yn y drafodaeth hyd yn oed. Fe gymeraf ymyriad.