English: Thank you very much for your statement, Cabinet Secretary. I think Welsh Conservatives would be keen to support plans drawn up or even led by those who live with dementia, either first hand or as family members, friends or carers, and, as you say, other voluntary organisations and those who have an interest who took part in the consultation. We certainly support the rights-led approach, but I did want to press you, first of all, on the balance of the delivery mechanisms that have been referred to in the draft plan. Now, most of the proposed key actions seem to be the responsibility of health boards, and in terms of direct medical intervention, I can see why that would be the case - diagnosis professionals, psychological and pharmaceutical support, and care for an individual, perhaps within a nursing home or another medical setting where they might be receiving assistance across a number of co-morbidities, shall we say. But with better diagnosis, there is greater scope, I think, for non-medical support, particularly early on. I think an over-emphasis on the health board, if you like, might almost be, for some people, like giving in to the fact that they're going to need medical care. Even though that might be true later on, it certainly isn't necessarily true early on. I'm wondering whether the early part of the support pathways that you refer to in here could be less about health board leadership and more about individuals and other partners who might be better at the whole, sort of, emotional, family support approach to things, rather than looking to the LHB for the lead all the time. I heard what you said about the third sector and I support what you say in that, actually, but the idea of co-production goes beyond even the third sector and we should be looking, perhaps, a little bit more to community structures, which include family, of course, or friends, to help with those early stages following diagnosis. I wonder if you can tell me a little bit as well about what a future dementia support worker is going to look like. I appreciate we already have some working in a number of sectors at the moment, but the plan refers to specialist intervention for those who have dementia through alcohol or those with early onset dementia. Are we going to be talking about the same individual dementia support worker, or are we talking now about a range of dementia support workers for an individual? I'm guessing the answer to that is flexibility in responding directly to the needs of given individuals, but I'd appreciate a bit of steer on whether we're going to need more dementia support workers, whether they will need different skills and, once again, whether they will necessarily come from within the health sector. Clearly, a lot of work has gone into awareness raising in the general population, and I certainly welcome that, although I'm not entirely clear who is going to retain responsibility for that. But just as importantly, a lot of work seems to have gone into dementia awareness and training within the health and social services sector particularly. I've got two questions on the back of that. The first is that general awareness training at population level means that a lot of us are more aware than we were before, but I think still very few of us will have the confidence or the knowledge to broach the subject with a neighbour or somebody we see regularly in the shop or the pub - somebody who's outside our immediate family but still within our community - because not everybody is picked up through professional routes, particularly if they live alone. I'm wondering whether this plan is the place to help us, generally - you know, members of the public - be part of helping, certainly in early-stage dementia. Then the flip side of that is how more detailed training can reach public-facing activities outside the public sector - so, hospitality, retail, public transport - so that the rights you were talking about are actually capable of being fulfilled. I know there's some fantastic examples of voluntary approaches to this, and we spoke about Tesco having its slow shopping day, for example. I think there's more space for that. Then, finally, the draft plan - and I think I'm quoting your speech here - says more support for carers, including 'clear measures for respite provision' for carers. I agree, but this is an area of policy where the words 'rights based' are, sort of, in many cases, simply just words, and identifying needs under the social services Act doesn't always translate into actual support for carers - that's an observation, it's not a criticism. So, my question on that is: what are your thoughts on how we might all work, actually, to help deliver on rights for carers in terms of respite, and that's cross sector and, as far as Welsh Government is concerned, cross portfolio? Thank you.
Welsh: Diolch yn fawr iawn am eich datganiad, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n credu y byddai'r Ceidwadwyr Cymreig yn awyddus i gefnogi cynlluniau a luniwyd neu hyd yn oed a arweiniwyd gan y rhai sy'n byw gyda dementia, naill ai'n uniongyrchol neu fel aelodau o'r teulu, ffrindiau neu ofalwyr, ac, fel y dywedwch, sefydliadau gwirfoddol eraill a'r rhai â diddordeb a gymerodd ran yn yr ymgynghoriad. Rydym yn sicr yn cefnogi'r dull a arweinir gan hawliau, ond roeddwn yn awyddus i bwyso arnoch, yn gyntaf oll, ynghylch cydbwysedd y mecanweithiau cyflawni y cyfeiriwyd atynt yn y cynllun drafft. Nawr, mae'n ymddangos mai cyfrifoldeb y byrddau iechyd yw'r rhan fwyaf o'r camau gweithredu allweddol arfaethedig, ac o ran ymyrraeth feddygol uniongyrchol, gallaf weld pam mai felly y byddai - diagnosis gweithwyr proffesiynol, cymorth seicolegol a fferyllol, a gofalu am unigolyn, efallai mewn cartref nyrsio neu leoliad meddygol arall lle y gallai fod yn derbyn cymorth ar draws nifer o gyd-afiachedd, ddywedwn ni. Ond gyda gwell diagnosis, mae mwy o gyfle, rwy'n credu, i gael cymorth nad yw'n feddygol, yn enwedig yn gynnar. Rwy'n credu bod gormod o bwyslais ar y bwrdd iechyd, os mynnwch chi, efallai bron â bod, i rai pobl, fel ildio i'r ffaith y byddant angen gofal meddygol. Hyd yn oed os bydd hynny'n wir yn nes ymlaen, yn sicr nid yw o reidrwydd yn wir ar y dechrau. Tybed a allai'r rhan gyntaf o'r llwybrau cymorth yr ydych chi'n cyfeirio atynt yn y fan hon fod yn ymwneud yn llai ag arweiniad y bwrdd iechyd a mwy am unigolion a phartneriaid eraill a allai fod yn well gyda'r dull cefnogi teuluoedd, emosiynol mewn ffordd, i bethau, yn hytrach na throi at y BILl am arweiniad drwy'r amser. Clywais yr hyn a ddywedasoch am y trydydd sector ac rwy'n cefnogi'r hyn yr ydych yn ei ddweud yn hynny o beth, mewn gwirionedd, ond mae'r syniad o gyd-gynhyrchu yn mynd y tu hwnt i'r trydydd sector hyd yn oed ac fe ddylem fod yn edrych, efallai, ychydig mwy at strwythurau cymunedol, sy'n cynnwys y teulu, wrth gwrs, neu ffrindiau, i helpu â'r camau cynnar hynny yn dilyn diagnosis. Tybed a allwch chi ddweud wrthyf ychydig bach hefyd ynghylch sut bydd gweithiwr cymorth dementia yn edrych yn y dyfodol. Rwy'n gwerthfawrogi bod gennym eisoes rywfaint yn gweithio mewn nifer o sectorau ar hyn o bryd, ond mae'r cynllun yn cyfeirio at ymyrraeth arbenigol ar gyfer y rhai â dementia drwy alcohol neu'r rhai â dementia cynnar. A ydym ni am fod yn siarad am yr un gweithiwr cymorth dementia unigol, neu a ydym ni nawr yn sôn am amrywiaeth o weithwyr cefnogi dementia ar gyfer unigolyn? Rwy'n dyfalu mai'r ateb i hynny yw hyblygrwydd i ymateb yn uniongyrchol i anghenion unigolion penodol, ond byddwn yn gwerthfawrogi ychydig o arweiniad ynghylch pa un a fyddwn ni angen mwy o weithwyr cymorth ar gyfer dementia, a fydd angen sgiliau gwahanol ac, unwaith eto, pa un a fyddant o reidrwydd yn dod o'r tu mewn i'r sector iechyd. Yn amlwg, mae llawer o waith wedi'i wneud i godi ymwybyddiaeth y cyhoedd, ac rwyf i'n sicr yn croesawu hynny, er nad wyf yn gwbl glir pwy fydd yn gyfrifol am hynny. Ond yr un mor bwysig, mae'n ymddangos bod llawer o waith wedi mynd i mewn i ymwybyddiaeth a hyfforddiant dementia o fewn y sector iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn arbennig. Mae gen i ddau gwestiwn ynglŷn â hynny. Y cyntaf yw bod hyfforddiant ymwybyddiaeth gyffredinol ar lefel y boblogaeth yn golygu bod llawer ohonom yn fwy ymwybodol nag yr oeddem o'r blaen, ond rwy'n credu o hyd mai ychydig iawn ohonom fydd yn meddu ar yr hyder a'r wybodaeth i godi'r testun gyda chymydog neu rywun yr ydym yn ei weld yn rheolaidd yn y siop neu'r dafarn - rhywun sydd y tu allan i'n teulu agos ond sy'n dal o fewn ein cymuned - oherwydd nid pawb sy'n cael eu canfod drwy lwybrau proffesiynol, yn enwedig os ydynt yn byw ar eu pennau eu hunain. Tybed ai'r cynllun hwn yw'r lle i'n helpu, yn gyffredinol - hynny yw, aelodau o'r cyhoedd - i fod yn rhan o helpu, yn sicr â dementia cyfnod cynnar. Yna, yr ochr arall i hynny yw sut y gall hyfforddiant manylach gyrraedd gweithgareddau sy'n wynebu'r cyhoedd y tu allan i'r sector cyhoeddus - felly, lletygarwch, manwerthu, cludiant cyhoeddus - fel bod modd mewn gwirionedd i gyflawni'r hawliau yr oeddech chi'n sôn amdanynt. Rwy'n gwybod bod rhai enghreifftiau gwych o ddulliau gwirfoddol o fynd o gwmpas hyn, a buom yn siarad am Tesco yn cynnal ei ddiwrnod siopa araf, er enghraifft. Rwy'n credu bod mwy o le ar gyfer hynny. Yna, yn olaf, mae'r cynllun drafft - ac rwy'n credu fy mod i'n dyfynnu eich araith yn y fan yma - yn dweud mwy o gymorth i ofalwyr, gan gynnwys 'mesurau clir ar gyfer darpariaeth seibiant' i ofalwyr. Rwy'n cytuno, ond dyma faes polisi lle mae'r geiriau 'seiliedig ar hawliau', math o beth, mewn llawer o achosion, yn ddim ond geiriau, ac nid yw adnabod anghenion o dan y Ddeddf gwasanaethau cymdeithasol bob amser yn trosi'n gymorth gwirioneddol i ofalwyr - sylw yw hwn, ac nid beirniadaeth. Felly, fy nghwestiwn i am hynny yw: beth yw eich barn chi ynglŷn â sut y gallem i gyd weithio, mewn gwirionedd, i helpu i sicrhau hawliau i ofalwyr o ran seibiant, a hynny ar draws y sector a, chyn belled ag y mae Llywodraeth Cymru yn y cwestiwn, ar draws portffolio? Diolch.