English: As Mark said, this year is the one hundredth anniversary of the battle of Mametz Wood. For many Welsh soldiers, this was the first major offensive of the first world war. The capture of Mametz Wood was of key importance in the battle of the Somme. After five days of fighting, nearly 400 Welsh soldiers were killed, injured or posted as missing. As a result, 38th (Welsh) Division was out of action for almost a year. Between 2001 and 2015, the British armed forces lost 454 men and women in Afghanistan - a similar number was lost in just one morning in Mametz Wood. It's appropriate that we recognise the enormous debt we owe to those who have served and are presently serving in our armed forces. We owe it to them to provide the care and support they so richly deserve. Leaving the military, often after a long period of service, presents former service personnel with many challenges. It often means having to relocate, move home, find new employment, and undergo a change of lifestyle. They face many challenges. One of these is mental health. Between 4 per cent and 5 per cent of ex-servicemen and women in Wales suffer from mental health issues. Post-traumatic stress disorder, as Mark earlier said, is an anxiety disorder caused by experiencing stressful or distressing events. It can happen at any time in their age. Someone with PTSD will often relive the traumatic event through nightmares and flashbacks. They may experience feelings of isolation, irritability, and guilt - in some cases leading to an increase in alcohol and drug misuse. The symptoms of mental illness need to be recognised early and greater support is required from the NHS in Wales for service personnel, veterans and their families. The education of children of service personnel can also suffer due to a disrupted lifestyle in the armed forces. In Wales, there is no separate pupil premium for children of service personnel, as they have in England. The pupil deprivation grant is only available to children eligible for free school meals, which most service children are not. The Welsh Government should introduce a service pupil premium to support armed forces children in Wales. Safe and secure housing for veterans is essential also. We need an armed forces housing pathway, which will outline what current and former servicemen and women are entitled to under devolved housing policies. We need tailored support to assist veterans to adjust back to civilian life and find employment here. A survey carried out in 2014-15 revealed that only 34 per cent of veterans described themselves as being employed, either full time or part time. That's not acceptable, Presiding Officer. I would like to see the establishment of a network of one-stop shops for veterans, as they have in Scotland, to ensure they are fully aware of the advice and support available to them after their service in the armed forces. We need a veterans commissioner for Wales - the other side of the Chamber said they probably won't support it, but the fact is they need, not an army general to control the retired armed forces, but a commissioner with their own needs and requirements in the society in Wales to co-ordinate and provide the support they need and deserve. This has been done in Scotland and I believe Wales should follow the same way and they should follow the same suit. Wales has a long and proud relationship with the armed forces. Grant funding for the council of Wales, a voluntary youth organisation, expires on 31 March next year. This was a valuable source for cadet and defence-related youth organisations in Wales, and is now no longer available.
Welsh: Fel y dywedodd Mark, mae'n gan mlynedd eleni ers brwydr Coed Mametz. I lawer o filwyr Cymru, dyma oedd cyrch mawr cyntaf y rhyfel byd cyntaf. Roedd cipio Coed Mametz yn allweddol bwysig ym mrwydr y Somme. Ar ôl pum diwrnod o ymladd, cafodd bron 400 o filwyr Cymru, eu lladd neu eu hanafu, neu cofnodwyd eu bod ar goll. O ganlyniad, ni fu 38ain Adran (Gymreig) yn weithredol am bron i flwyddyn. Rhwng 2001 a 2015, collodd y lluoedd arfog Prydeinig 454 o ddynion a menywod yn Affganistan - collwyd nifer tebyg mewn un bore'n unig yng Nghoed Mametz. Mae'n briodol ein bod yn cydnabod y ddyled enfawr sydd arnom i'r rhai sydd wedi gwasanaethu ac sydd ar hyn o bryd yn gwasanaethu yn ein lluoedd arfog. Ein dyletswydd iddynt yw darparu'r gofal a'r cymorth y maent yn eu haeddu i'r fath raddau. Mae gadael y fyddin, yn aml ar ôl cyfnod hir o wasanaeth, yn creu llawer o heriau i gyn-bersonél y lluoedd arfog. Mae'n aml yn golygu bod rhaid symud, symud cartref, dod o hyd i swydd newydd, a newid ffordd o fyw. Maent yn wynebu llawer o heriau. Un o'r rhain yw iechyd meddwl. Mae rhwng 4 y cant a 5 y cant o gyn-filwyr yng Nghymru yn dioddef o broblemau iechyd meddwl. Fel y dywedodd Mark yn gynharach, anhwylder pryder a achosir yn sgil wynebu digwyddiadau trallodus neu sy'n peri straen yw anhwylder straen wedi trawma. Gall ddigwydd i bobl o bob oed. Bydd rhywun sydd ag anhwylder straen wedi trawma yn aml yn ail-fyw'r digwyddiad trawmatig drwy hunllefau ac ôl-fflachiau. Efallai y byddant yn profi teimladau o unigedd, anniddigrwydd, ac euogrwydd - mewn rhai achosion yn arwain at gamddefnydd cynyddol o alcohol a chyffuriau. Mae angen adnabod symptomau cynnar salwch meddwl ac mae angen mwy o gymorth gan y GIG yng Nghymru i bersonél y lluoedd arfog, cyn-filwyr a'u teuluoedd. Gall addysg plant personél y lluoedd arfog hefyd ddioddef o ganlyniad i darfu ar ffordd o fyw yn y lluoedd arfog. Yng Nghymru, nid oes premiwm disgyblion ar wahân i blant personél y lluoedd arfog fel sydd ganddynt yn Lloegr. Nid yw'r grant amddifadedd disgyblion ond ar gael i blant sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim, ac nid yw hynny'n wir yn achos y rhan fwyaf o blant y lluoedd arfog. Dylai Llywodraeth Cymru gyflwyno premiwm disgyblion y lluoedd arfog i gefnogi plant y lluoedd arfog yng Nghymru. Mae tai saff a diogel i gyn-filwyr yn hanfodol hefyd. Mae angen llwybr tai ar gyfer y lluoedd arfog a fydd yn amlinellu beth fydd gan aelodau presennol a blaenorol o'r lluoedd arfog hawl iddo o dan bolisïau tai datganoledig. Rydym angen cymorth wedi'i deilwra i helpu cyn-filwyr i addasu yn ôl i fywyd ar y tu allan a dod o hyd i waith yma. Dangosodd arolwg a gynhaliwyd yn 2014-15 mai 34 y cant yn unig o gyn-filwyr a oedd yn dweud eu bod yn gyflogedig, naill ai ar sail amser llawn neu ran-amser. Nid yw hynny'n dderbyniol, Lywydd. Hoffwn weld rhwydwaith o siopau un stop yn cael ei sefydlu ar gyfer cyn-filwyr, fel sydd ganddynt yn yr Alban, er mwyn sicrhau eu bod yn gwbl ymwybodol o'r cyngor a'r cymorth sydd ar gael iddynt ar ôl eu gwasanaeth yn y lluoedd arfog. Mae arnom angen comisiynydd cyn-filwyr ar gyfer Cymru - dywedodd yr ochr arall i'r Siambr na fyddent yn ei gefnogi yn ôl pob tebyg, ond y ffaith yw eu bod angen, nid cadfridog y fyddin i reoli'r lluoedd arfog sydd wedi ymddeol, ond comisiynydd gyda'u hanghenion a'u gofynion eu hunain yn y gymdeithas yng Nghymru i gydlynu a darparu'r cymorth sydd ei angen arnynt ac y maent yn ei haeddu. Mae hyn wedi cael ei wneud yn yr Alban ac rwy'n credu y dylai Cymru fynd yr un ffordd a dylent ddilyn yr un trywydd. Mae gan Gymru berthynas hir a balch gyda'r lluoedd arfog. Daw arian grant ar gyfer cyngor Cymru, sefydliad ieuenctid gwirfoddol, i ben ar 31 Mawrth y flwyddyn nesaf. Roedd hon yn ffynhonnell werthfawr i fudiadau cadetiaid ac ieuenctid sy'n gysylltiedig ag amddiffyn yng Nghymru, ac nid yw ar gael mwyach.