English: Thank you. I welcome the committee report. Public transport is a lifeline for many, ensuring that nobody is left behind. It's a social issue, as well as maintaining access to work. I know in rural areas the bus journey for regular passengers is where they enjoy a social chat with each other and the driver, and we've heard at the culture and sports committee that public transport is essential to ensure fair access to swimming pools and sports clubs. Access to medical appointments is one of the biggest concerns for residents. But running bus transport is expensive. It needs to integrate with school transport to help subsidise the journeys for the rest of the day, and I'm aware that the Learner Travel Measure (Wales) 2008 is being reviewed, but we need to understand the cost and resource issue. At the Local Government and Housing Committee last week, the leader of the Welsh Local Government Association spoke about the daily issue of ensuring there are enough operators to fulfil school transport contracts and make sure no child is left behind. There's been a 40 per cent price increase, creating a massive budget pressure. I'm still a bit concerned that CJCs will be able to deliver transport, which is hugely complex. One local authority had 450 contracts, 350 are school, and officers have good daily communication with operators, helping them to maintain services when they may be about to collapse, or asking them to step in last minute when needed. Accountability is important, ensuring that no child or vulnerable adult is left behind. Procurement of buses is expensive as well. They vary from £350,000 to £450,000 for one bus, and a service can cost between £350,000 to £700,000 to run. If journeys are not commercial, they stop, and that's when councils have stepped in with subsidies, but three councils have already withdrawn subsidies over the last few years during austerity, and I'm aware that many more have put them on the table this year as cost savings. So, that will need to be considered. If Welsh Government, through Transport for Wales, could help with procurement, using scale of purchase, it could help with sustainability for operators and local authorities or CJCs commissioning services. And I know that's something that the Deputy Minister is maybe looking at. Residents like a scheduled bus service, but many are having to accept change, and the Fflecsi bus service, which is operating in north Wales, is being welcomed and it seems to be working really well once residents and passengers accept change. Reliability and clear timetabling is important to encourage people to use bus transport and to have faith in them. One bad experience can put them off altogether. And one bus timetable change by an operator can mean 150 bus stops then have to be updated, which is really labour intensive and forced on local authorities who do not have resources. So, franchising, going forward, will be really helpful with that, because they can commission services for a longer time, where operators won't change and cut them in-year. So, that will be really welcome. A friendly, helpful bus driver and rail platform assistant is invaluable and makes all the difference in people having confidence to use public transport, especially if they have physical or mental difficulties, and that was discussed this morning on the radio as well. Recruitment and retention of drivers is an issue. Arriva Wales pay drivers less in Wales, under their contract, which is unfair and causes an issue, because they cross the border and pass colleagues on a daily basis, and it's something unions are trying to sort out. If local authorities are able to get an operator's licence, which is something that some have looked at in the past, then their street scene driver operatives could maybe get a licence and training to become bus drivers and fill in gaps left behind by operators if we're going to look for that franchising model with local authorities stepping in as well. There's still an overcrowding issue on north Wales trains, but I'm pleased to see the mark 4 back on the service. Fantastic. They've been refurbished. And more rail services have been promised. The current rail workers' strikes are not just about wages, but ensuring that lines and signals are maintained by experienced, qualified operatives, and that there are guards on trains and adequate platform staff to ensure the safety of all passengers, and that's why I support the strikes and the negotiations that are taking place. Integrated fares that can be used across operators are also important, as well as maintaining cross-border transport, as we have an open border. And I really welcome the 1Bws ticket - I think it was last year that was used as a model, and it was really welcomed - which can be used across different operators. The railway network needs to be better funded. We need this £5 billion from HS2. The rail network has never been self-funded, ever since it was developed, because when railway lines were built they competed with each other right from the beginning and didn't cover the whole area. I know Welsh Government wants to introduce fairer fares. It would be great to have a universal one-price ticket; I think you might have to look at this £1 to subsidise others. But I understand we need to get the network in place first, and I welcome all the commitment from Welsh Government and the Deputy Minister and all his efforts in trying to resolve this, along with Transport for Wales. Thank you.
Welsh: Diolch. Rwy'n croesawu adroddiad y pwyllgor. Mae trafnidiaeth gyhoeddus yn rhaff achub i lawer, gan sicrhau nad oes neb yn cael ei adael ar ôl. Mae'n fater cymdeithasol, yn ogystal â chynnal mynediad at waith. Rwy'n gwybod, mewn ardaloedd gwledig, mai'r daith ar y bws yw lle mae teithwyr rheolaidd yn mwynhau sgwrs gymdeithasol gyda'i gilydd a'r gyrrwr, ac rydym wedi clywed yn y pwyllgor diwylliant a chwaraeon bod trafnidiaeth gyhoeddus yn hanfodol er mwyn sicrhau mynediad teg at byllau nofio a chlybiau chwaraeon. Mynediad at apwyntiadau meddygol yw un o'r pryderon mwyaf i drigolion. Ond mae rhedeg trafnidiaeth bws yn ddrud. Mae angen iddi gael ei hintegreiddio â thrafnidiaeth ysgol i helpu i sybsideiddio teithiau am weddill y dydd, ac rwy'n ymwybodol bod Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008 yn cael ei adolygu, ond mae angen inni ddeall mater cost ac adnoddau. Yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai yr wythnos diwethaf, siaradodd arweinydd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru am y frwydr ddyddiol o sicrhau bod digon o weithredwyr i gyflawni cytundebau trafnidiaeth ysgol a sicrhau nad oes unrhyw blentyn yn cael ei adael ar ôl. Mae cynnydd o 40 y cant wedi bod mewn prisiau, gan greu pwysau enfawr yn y gyllideb. Rwy'n dal i fod braidd yn bryderus ynghylch gallu cyd-bwyllgorau corfforedig i ddarparu trafnidiaeth, sy'n hynod gymhleth. Roedd gan un awdurdod lleol 450 o gontractau, 350 yn rhai ysgol, ac mae swyddogion yn cyfathrebu'n dda gyda gweithredwyr yn ddyddiol, gan eu helpu i gynnal gwasanaethau pan allant fod ar fin dymchwel, neu ofyn iddynt gamu i'r adwy ar y funud olaf pan fo angen. Mae atebolrwydd yn bwysig, i sicrhau na fydd yr un plentyn nac oedolyn bregus yn cael ei adael ar ôl. Mae caffael bysiau yn ddrud hefyd. Maent yn amrywio o £350,000 i £450,000 am un bws, ac mae'n gallu costio rhwng £350,000 a £700,000 i gynnal gwasanaeth. Os nad yw teithiau'n rhai masnachol, maent yn cael eu stopio, a dyna pryd mae cynghorau wedi camu i'r adwy gyda chymorthdaliadau, ond mae tri chyngor eisoes wedi tynnu cymorthdaliadau yn ôl dros y blynyddoedd diwethaf yn ystod cyni, ac rwy'n ymwybodol fod llawer mwy wedi eu rhoi ar y bwrdd eleni fel arbedion cost. Felly, bydd angen ystyried hynny. Pe bai Llywodraeth Cymru, drwy Trafnidiaeth Cymru, yn gallu helpu gyda chaffael, gan ddefnyddio prynu ar raddfa, gallai helpu gyda chynaliadwyedd i weithredwyr ac awdurdodau lleol neu wasanaethau comisiynu cyd-bwyllgorau corfforedig. Ac rwy'n gwybod bod hynny'n rhywbeth y mae'r Dirprwy Weinidog efallai'n edrych arno. Mae trigolion yn hoff o wasanaeth bws sydd wedi ei drefnu, ond mae llawer yn gorfod derbyn newid, ac mae'r gwasanaeth bysiau Fflecsi, sy'n gweithredu yng ngogledd Cymru, yn cael ei groesawu ac mae'n ymddangos ei fod yn gweithio'n dda iawn pan fydd trigolion a theithwyr yn derbyn newid. Mae dibynadwyedd ac amserlenni clir yn bwysig er mwyn annog pobl i ddefnyddio trafnidiaeth bws a chael ffydd ynddi. Gall un profiad drwg eu digalonni yn gyfan gwbl. A gall un newid mewn amserlen fysiau gan weithredwr olygu bod rhaid diweddaru 150 o safleoedd bws wedyn, ac mae hwnnw'n waith llafurus sy'n cael ei orfodi ar awdurdodau lleol nad oes ganddynt adnoddau. Felly, bydd masnachfreinio, wrth symud ymlaen, yn ddefnyddiol iawn gyda hynny, oherwydd gallant gomisiynu gwasanaethau am gyfnod hwy, lle na fydd gweithredwyr yn eu newid a'u torri o fewn y flwyddyn. Felly, bydd hynny i'w groesawu'n fawr. Mae gyrrwr bws cyfeillgar, cymwynasgar a chynorthwyydd platfform trên yn amhrisiadwy ac yn gwneud byd o wahaniaeth o ran gwneud i bobl deimlo'n hyderus wrth ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus, yn enwedig os oes ganddynt anawsterau corfforol neu feddyliol, ac fe drafodwyd hynny y bore yma ar y radio hefyd. Mae recriwtio a chadw gyrwyr yn broblem. Mae Arriva Cymru yn talu llai i yrwyr yng Nghymru, o dan eu cytundeb, sy'n annheg ac yn achosi problem, gan eu bod yn croesi'r ffin ac yn pasio cydweithwyr yn ddyddiol, ac mae'n rhywbeth y mae'r undebau'n ceisio ei ddatrys. Os yw awdurdodau lleol yn gallu cael trwydded gweithredwr, sy'n rhywbeth y mae rhai wedi edrych arno yn y gorffennol, efallai y gallai gweithredwyr gyrwyr y gwasanaethau ar y stryd gael trwydded a hyfforddiant i fod yn yrwyr bysiau a llenwi bylchau a adewir ar ôl gan weithredwyr os ydym am chwilio am fodel masnachfreinio gydag awdurdodau lleol yn camu i mewn hefyd. Mae problem gorlenwi ar drenau gogledd Cymru o hyd, ond rwy'n falch o weld bod y mark 4 yn ôl ar y gwasanaeth. Gwych. Maent wedi cael eu hadnewyddu. Ac mae mwy o wasanaethau rheilffordd wedi cael eu haddo. Nid yw streiciau presennol y gweithwyr rheilffordd yn ymwneud â chyflogau'n unig, maent yn ymwneud â sicrhau bod llinellau a signalau yn cael eu cynnal gan weithredwyr profiadol, cymwys, a bod yna gardiaid ar drenau a staff platfform digonol i sicrhau diogelwch pob teithiwr, a dyna pam rwy'n cefnogi'r streiciau a'r trafodaethau sy'n digwydd. Mae prisiau tocynnau integredig y gellir eu defnyddio ar draws gweithredwyr yn bwysig hefyd, yn ogystal â chynnal trafnidiaeth ar draws y ffin, gan fod gennym ffin agored. Ac rwy'n croesawu'r tocyn 1Bws yn fawr - rwy'n credu mai y llynedd y cafodd hwnnw ei ddefnyddio fel model, a chafodd groeso mawr - y gellir ei ddefnyddio ar draws gwahanol weithredwyr. Mae angen ariannu'r rhwydwaith rheilffyrdd yn well. Rydym angen y £5 biliwn o HS2. Nid yw'r rhwydwaith rheilffyrdd erioed wedi ei ariannu ei hun, byth ers iddo gael ei ddatblygu, oherwydd pan oedd llinellau rheilffyrdd yn cael eu hadeiladu roeddent yn cystadlu â'i gilydd o'r dechrau ac nid oeddent yn cwmpasu'r ardal gyfan. Rwy'n gwybod bod Llywodraeth Cymru eisiau cyflwyno prisiau tecach. Byddai'n wych cael tocyn un pris cyffredinol; rwy'n credu efallai y bydd yn rhaid ichi edrych ar y syniad o £1 i sybsideiddio eraill. Ond rwy'n deall bod angen inni gael y rhwydwaith yn ei le yn gyntaf, ac rwy'n croesawu'r ymrwymiad gan Lywodraeth Cymru a'r Dirprwy Weinidog a'i holl ymdrechion i geisio datrys hyn, ynghyd â Trafnidiaeth Cymru. Diolch.