English: Can I welcome the statement and also welcome the ambition that the Cabinet Secretary for Local Government and Public Services has outlined in this excellent statement, I have to say? I'd just like to tease out some of the details because, obviously, as the Cabinet Secretary mentions, we respect and are rightly proud of our rich, unique industrial heritage. Obviously, south Wales powered the industrial revolution after all - yes, indeed, breathtaking in its achievements and also devastating in its effects on the people here in equal measure, as we survey the graves of nine-year-old boys killed in mining accidents and disasters like Senghennydd and Aberfan. So, I welcome that ambition but also the emphasis of the work that's been going on with the taskforce as regards, particularly, the cultural heritage and identity section. And I was just going to tease out some fundamentals, I think, as regards the importance of the south Wales Valleys in terms of Wales's cultural heritage and identity, first of all as regards the Welsh language. Many people think that the industrial revolution here in south Wales was actually the saviour of the Welsh language. As the Cabinet Secretary will be aware, the history of the grinding rural poverty of Wales meant that thousands of Welsh speakers moved to the south Wales Valleys to be coal miners from tuberculosis-ridden, poor agricultural farms, as a number of my family did in the past. And when we talk of achieving 1 million Welsh speakers here in Wales, well, just over a century ago, we did have 1 million Welsh speakers, and most of them worked in the south Wales Valleys in the middle of that industrial revolution. So, some recognition of that, I hope, is happening amongst all the work that is going on with the ministerial taskforce and this whole Valleys regional park idea. And the second point that I want to emphasise as regards the cultural identity is, actually, the Christian legacy that involves the south Wales Valleys. We see it now in hundreds of non-conformist chapels - most of them shut; some, occasionally, thriving - and the history of powerful preachers and revivals dotted around the last 250 years. And, obviously, some of us - Mike Hedges and I and Dafydd Elis-Thomas - were together in Tabernacle, Morriston, last Friday, to celebrate this exact legacy of the coming together of heavy industry, Welsh language and Christian history - celebrated in Tabernacle, Morriston then, obviously, with a piece of work being done in another Government department. So, my essential question, when I'm going on about both the Welsh language and the Christian heritage is: what work is happening to ensure that different governmental pursuits in different portfolios are actually complementing one another rather than driving across? Because the south Wales Valleys do have an extremely rich Christian heritage. My own great-uncle had to leave a very poor farm near Dolgellau to settle in Aberdare and became a hymn writer and a printer there. And, in fact, Ap Hefin, Henry Lloyd, is the author of the hymn 'I Bob Un Sy'n Ffyddlon', which we still sing around rugby theatres these days, not just in our chapels. Some unkind members of my family have suggested he was the only one with any talent in the Lloyd genealogy. But other hymn tunes come to mind, like 'Cwm Rhondda'. There's no wider encapsulation of the south Wales Valleys culture - one of the most inspirational hymn tunes ever - as is 'Calon Lân'. Both the words and the tunes come from Swansea. And that's not withstanding our rich history of male voice choirs and brass bands that came about because of that same rich industrial history of all of our south Wales Valleys. So, I would hope that, in terms of the cultural heritage and identity, full rein is being made and not just some sort of lip service to - at some point in the past some Welsh was spoken in these Valleys and occasionally some people did go to chapel. It is actually a very rich, inspiring history that is quite often forgotten. Diolch yn fawr.
Welsh: A gaf i groesawu'r datganiad a hefyd groesawu'r uchelgais a amlinellwyd gan yr Ysgrifennydd Cabinet dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus yn y datganiad ardderchog hwn, rhaid i mi ddweud? Hoffwn ddatgelu rhai o'r manylion oherwydd, yn amlwg, fel y dywed Ysgrifennydd y Cabinet, rydym yn parchu ac yn haeddiannol falch o'n treftadaeth ddiwydiannol gyfoethog ac unigryw. Yn amlwg, y De wnaeth bweru'r chwyldro diwydiannol wedi'r cyfan - ie, yn wir, yn syfrdanol yn ei gyflawniadau a hefyd yn ddinistriol o ran ei effeithiau ar y bobl yma i'r un graddau, wrth inni edrych ar feddau bechgyn naw mlwydd oed a gafodd eu lladd mewn damweiniau a thrychinebau glofaol fel Senghennydd ac Aberfan. Felly, rwy'n n croesawu'r uchelgais hwnnw ond hefyd bwyslais y gwaith sydd wedi bod yn digwydd gyda'r tasglu o ran, yn enwedig, y dreftadaeth ddiwylliannol a'r adran hunaniaeth. Ac roeddwn yn mynd i dynnu sylw at rai hanfodion, rwy'n credu, sef pwysigrwydd Cymoedd y De o ran treftadaeth ddiwylliannol a hunaniaeth, yn gyntaf oll o ran y Gymraeg. Mae llawer o bobl yn credu bod y chwyldro diwydiannol yma yn y De mewn gwirionedd wedi achub yr iaith Gymraeg. Fel y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol, roedd hanes y tlodi affwysol gwledig yng Nghymru yn golygu bod miloedd o siaradwyr Cymraeg wedi symud i Gymoedd y De i fod yn lowyr o ffermydd amaethyddol gwael, llawn twbercwlosis, fel y gwnaeth nifer o fy nheulu i yn y gorffennol. Ac wrth sôn am gyflawni 1 filiwn o siaradwyr Cymraeg yma yng Nghymru, wel, ychydig dros ganrif yn ôl, roedd gennym 1 filiwn o siaradwyr Cymraeg, a'r rhan fwyaf ohonynt yn gweithio yng Nghymoedd y De yng nghanol y chwyldro diwydiannol hwnnw. Felly, gobeithiaf fod rhywfaint o gydnabyddiaeth o hynny yn digwydd ymysg y gwaith sy'n mynd rhagddo gyda'r tasglu gweinidogol a'r holl syniad o barc rhanbarthol y Cymoedd. A'r ail bwynt yr hoffwn ei bwysleisio o ran hunaniaeth ddiwylliannol, mewn gwirionedd, yw'r etifeddiaeth Gristnogol sy'n cynnwys Cymoedd y De. Fe'i gwelwn yn awr yn y cannoedd o gapeli anghydffurfiol - y rhan fwyaf ohonynt wedi cau; rhai, yn achlysurol, yn ffynnu - a hanes pregethwyr pwerus a diwygiadau yma ac acw o gwmpas y 250 mlynedd diwethaf. Ac, yn amlwg, roedd rhai ohonom - Mike Hedges a minnau a Dafydd Elis-Thomas - gyda'n gilydd yn y Tabernacl, Treforys, ddydd Gwener diwethaf, i ddathlu'r union etifeddiaeth hon o ddiwydiant trwm, yr iaith Gymraeg a hanes Cristnogol yn dod at ei gilydd - a ddathlwyd yn y Tabernacl, Treforys bryd hynny, yn amlwg, gyda darn o waith yn cael ei wneud mewn adran arall o'r Llywodraeth. Felly, fy nghwestiwn hanfodol i, pan wyf yn siarad am yr iaith Gymraeg a threftadaeth Gristnogol yw: pa waith sy'n digwydd i sicrhau bod gweithgareddau llywodraethol gwahanol mewn gwahanol bortffolios mewn gwirionedd yn ategu ei gilydd yn hytrach na gyrru ar draws? Oherwydd mae gan Gymoedd y De d reftadaeth G ristnogol gyfoethog iawn. Bu raid i fy hen ewythr adael fferm dlawd iawn ger Dolgellau i setlo yn Aberdâr a daeth yn awdur emynau ac yn argraffydd yno. Ac, yn wir, Ap Hefin, Henry Lloyd, yw awdur yr emyn 'I Bob Un Sy'n Ffyddlon', yr ydym yn dal i'w ganu o amgylch theatrau rygbi y dyddiau hyn, nid yn unig yn ein capeli. Mae rhai aelodau angharedig o'm teulu wedi awgrymu mai ef oedd yr unig un ag unrhyw dalent yn llinach y teulu Lloyd. Ond mae emyn donau eraill yn dod i'r meddwl, fel 'Cwm Rhondda'. Nid oes crynhoad ehangach o ddiwylliant Cymoedd y De - un o'r emynau mwyaf ysbrydoledig erioed - fel 'Calon Lân'. Mae'r geiriau a'r dôn yn dod o Abertawe. Ac mae hynny yn ogystal â'n hanes cyfoethog o gorau meibion a bandiau pres a ddigwyddodd oherwydd yr un hanes diwydiannol cyfoethog ym mhob un o'n Cymoedd yn y De. Felly, byddwn yn gobeithio, o ran treftadaeth ddiwylliannol a hunaniaeth, y rhoddir rhwydd hyn iddynt ac nid dim ond rhyw fath o esgus cydnabod - ar ryw adeg yn y gorffennol siaradwyd rhywfaint o Gymraeg yn y Cymoedd hyn ac weithiau roedd rhai pobl yn mynd i'r capel. Mewn gwirionedd mae'n hanes cyfoethog, ysbrydoledig iawn sy'n cael ei anghofio yn aml. Diolch yn fawr.