English: He also spoke about how credit is denied, often, to older people and how, actually, people, because of their circumstances, can be affected even more. I thank the Minister for her contribution and her update on some of the ways in which the Government is acting on this. I welcome the news about the 'Claim what's yours' campaign. I would prefer automatic benefit payment, but I do welcome the news about people being advertised more about what they are entitled to claim. One of the overwhelming points that's come up time and again, I think, in this debate is how circumstances can push anyone into debt. COVID and rising bills have made people's debts more acute, but households all over Wales were already in a daily battle to afford to keep the heating on, cutting back on this, going without that; people struggling to spend enough, not on extravagances, but their basic existence. In Hemingway's The Sun Also Rises, two characters are talking about bankruptcy and one of them asks the other, 'How did you go bankrupt?' To which the other replies that it happened in two ways: gradually, then suddenly. And that, surely, Llywydd, encapsulates the horror of any debt: a process that has been on the brink of happening for so long, and then something pushes it over the edge - the unexpected emergency, new shoes, a pay cheque not arriving, a funeral. And in this debate about debt, we've talked about the 'suddenlys', haven't we? The energy bill crisis and the hot panic it caused; the pandemic that's coated almost every aspect of life in difficulty; the cruel cut to universal credit; all of these 'suddenlys' that pushed more people into poverty. But they are also the 'graduallys': the persistent, nefarious structures that trap people on the edge of ruin every day; the energy market we have that passes on risk-free profits to shareholders and pushes prices up for the people who need their product to live; the borrowing system that allows banks to lend to each other at almost negative interest rates, but forces the desperate mother to pay through the nose; systems that all but ensure that there have to be losers. Libertarian economists claim the market will always provide, but they don't specify what it will provide. For families at the bottom, the unfettered free market can provide nothing but misery, and living with this insecurity, this constant threat of poverty, that is exhausting. It's steadily traumatising. The Royal College of Psychiatrists has found that one in every two adults in debt has a mental health problem, be it provoked by guilt, isolation, anxiety, hopelessness. Research from 2018 found people experiencing problem debt were three times as likely to have considered taking their own life. Llywydd, the structures of our society allow this to persist. They price in that pain and despair - gradually, then suddenly. Adam Smith used to proclaim the fabled invisible hand of the market, but, as I hope this debate has clarified, for the poor in our community, that invisible hand is an all-too-visible clenched fist that grinds them further into desperation and penury. No-one should be in debt simply from struggling to survive. And it's the last clause of our motion that I'll close with: the need to introduce measures that place a duty on public bodies to prevent debt. Because managing debt once it's happened doesn't do away with trauma or tragedy. Supporting people with dignity and respect and preventing that harm from occurring - that is how a civilised society should operate, and it's a motion and a principle, Llywydd, that I commend to the Chamber.
Welsh: Soniodd hefyd sut y caiff credyd ei wrthod yn aml i bobl hŷn a sut, mewn gwirionedd, y gall pobl, oherwydd eu hamgylchiadau, gael eu heffeithio hyd yn oed yn waeth. Diolch i'r Gweinidog am ei chyfraniad a'i gwybodaeth ddiweddaraf am rai o'r ffyrdd y mae'r Llywodraeth yn gweithredu ar hyn. Rwy'n croesawu'r newyddion am yr ymgyrch 'Hawliwch yr hyn sy'n ddyledus i chi'. Byddai'n well gennyf weld budd-daliadau'n cael eu talu'n awtomatig, ond rwy'n croesawu'r newyddion fod mwy o hysbysrwydd i bobl ynglŷn â'r hyn y mae ganddynt hawl i'w hawlio. Un o'r pwyntiau cryfaf sydd wedi codi dro ar ôl tro yn y ddadl hon, rwy'n meddwl, yw sut y gall amgylchiadau wthio unrhyw un i ddyled. Mae COVID a biliau cynyddol wedi gwneud dyledion pobl yn fwy difrifol, ond roedd aelwydydd ledled Cymru eisoes yn ymladd yn ddyddiol i allu fforddio cadw'r gwres ymlaen, gan dorri'n ôl ar y peth hwn, mynd heb y peth arall; pobl yn ei chael hi'n anodd gwario digon, nid ar ormodedd, ond ar ddim ond bodoli. Yn The Sun Also Rises gan Hemingway, mae dau gymeriad yn sôn am fethdaliad ac mae un ohonynt yn gofyn i'r llall, 'Sut aethoch chi'n fethdalwr?' Mae'r llall yn ateb ei fod wedi digwydd mewn dwy ffordd: yn raddol, yna'n sydyn. Ac rwy'n credu bod hynny, Lywydd, yn crynhoi arswyd unrhyw ddyled: proses sydd wedi bod ar fin digwydd cyhyd, ac yna mae rhywbeth yn ei wthio dros yr ymyl - yr argyfwng annisgwyl, esgidiau newydd, siec gyflog nad yw'n cyrraedd, angladd. Ac yn y ddadl hon am ddyled, rydym wedi sôn am y pethau sydyn, onid ydym? Yr argyfwng biliau ynni a'r panig enfawr a achosodd; y pandemig sydd wedi creu trafferthion ym mhob agwedd ar fywyd, bron iawn; y toriad creulon i gredyd cynhwysol; gwthiodd pob un o'r pethau sydyn hyn fwy o bobl i dlodi. Ond mae pethau graddol hefyd yn achosi tlodi: yr elfennau parhaus, ysgeler sy'n cadw pobl ar ymyl y dibyn i ddistryw bob dydd; y farchnad ynni sydd gennym sy'n trosglwyddo elw di-risg i gyfranddalwyr ac yn gwthio prisiau i fyny i'r bobl sydd angen eu cynnyrch er mwyn gallu byw; y system fenthyca sy'n caniatáu i fanciau fenthyca i'w gilydd ar gyfraddau llog negyddol bron, ond sy'n gorfodi'r fam ofidus i dalu drwy ei thrwyn; systemau sy'n sicrhau i bob pwrpas fod yn rhaid cael collwyr. Mae economegwyr libertaraidd yn honni y bydd y farchnad bob amser yn darparu, ond nid ydynt yn manylu ar yr hyn y byddant yn ei ddarparu. I deuluoedd ar y gwaelod, ni all y farchnad rydd ddilyffethair ddarparu dim heblaw dioddefaint, a byw gyda'r ansicrwydd hwn, y bygythiad cyson o dlodi, sy'n llesteirio. Mae'n creu trawma cyson. Mae Coleg Brenhinol y Seiciatryddion wedi canfod bod gan un o bob dau oedolyn sydd mewn dyled broblem iechyd meddwl, boed hynny wedi'i ysgogi gan euogrwydd, arwahanrwydd, pryder, anobaith. Canfu ymchwil yn 2018 fod pobl sy'n profi dyledion problemus dair gwaith yn fwy tebygol o fod wedi ystyried cyflawni hunanladdiad. Lywydd, mae strwythurau ein cymdeithas yn caniatáu i hyn barhau. Maent yn cynnwys y boen a'r anobaith yn y pris - yn raddol, yna'n sydyn. Arferai Adam Smith sôn am law anweledig y farchnad, ond fel rwy'n gobeithio bod y ddadl hon wedi dangos, i'r tlawd yn ein cymuned, mae'r llaw anweledig honno'n ddwrn llawer rhy weladwy sy'n eu gwasgu'n ddyfnach i anobaith a chyni. Ni ddylai neb fod mewn dyled am eu bod yn ei chael hi'n anodd goroesi. Ac rwyf am orffen gyda chymal olaf ein cynnig: yr angen i gyflwyno mesurau a fyddai'n gosod dyletswydd ar gyrff cyhoeddus i atal dyled. Oherwydd nid yw rheoli dyled pan fydd wedi digwydd yn cael gwared ar drawma neu drasiedi. Cefnogi pobl gydag urddas a pharch ac atal y niwed hwnnw rhag digwydd - dyna sut y dylai cymdeithas wâr weithredu, ac mae'n gynnig ac yn egwyddor rwy'n ei gymeradwyo i'r Siambr.