English: Diolch, Dirprwy Llywydd. Can I begin my contribution by thanking John Griffiths for his committee's really hard work in putting this together and then for bringing the motion forward today, and also thank all Members for their contributions to this very important debate? This is clearly a topic that people feel very passionately about. Community assets have featured in debates in this Chamber on a number of occasions this year, clearly reflecting the importance of assets and services delivered within communities. And the communities themselves are, of course, one of our greatest assets in Wales, and central to our policies and our commitments in the programme for government. Our communities policy board continues to develop policy to empower our communities in key policy areas. Their current work will help us to ensure that we have identified the right community stakeholders to feed into this specific work around community ownership of assets. Land and property assets enable our communities to have more control over services and facilities within their communities and are of huge importance to the foundational economy. I therefore warmly welcome the report and the recommendations from the Local Government and Housing Committee. I and my Cabinet colleagues, Rebecca Evans and Jane Hutt, have accepted, in principle or in actuality, the majority of the recommendations, as everyone has reflected. We have rejected only one, and that was recommendation 14 - as a number of people have mentioned - that we'd establish a specific a Welsh fund for community housing projects. And the rejection is because we think our current approach is already designed to meet the objective of the recommendation. The reason we think that is because we are following the independent review of affordable housing supply recommendations from 2019 that we streamline programmes for affordable housing, and I accepted that recommendation. So, we've taken action to progress that recommendation and continue to explore ways to make funding available specifically for community-led housing developments. Currently, we are working closely with Cwmpas on a scheme for a community land trust in Swansea. If their application for funding from the land and buildings development fund is successful, my officials will then assure that this mechanism can be used much more widely to support community-led housing projects. The fund offers an opportunity for community-led groups to access funding for early-stage work, such as site feasibility studies and option appraisals, which we have heard is a particular barrier they face. And I look forward to being able to report progress to committee, as that pilot develops. I strongly believe that partnership working is the way forward. By working in partnership with registered social landlords, community-led housing groups can also access a social housing grant. This approach also gives the community group access to the technical and professional expertise that they otherwise struggle to secure. Turning to the other committee recommendations, they are clearly very far reaching. Our support package for community groups is a framework of guidance, funding and other support, much of which is provided by third sector partners, such as Cwmpas, the Wales Council for Voluntary Action and the Community Land Advisory Service. The recommendation that a commission be established to look in more depth at some of the barriers on how we give support recognises the complexity and importance of communities being involved in ownership or management of assets in their communities. And a little later, I will discuss the need to consider the form and scope of the commission and to consider who its support arrangements will draw on and who will be the most important stakeholders. We fully support our communities where ownership is appropriate, but this isn't always the best option, especially in economically challenging times. Alternative models can be equally empowering and by accepting the recommendations that we establish a peer network and collate case studies, we can share different experiences and learning and make sure that, in all our approaches, Dirprwy Lywydd, we do not have a one-size-fits-all approach. The recommendations also include a call for more guidance on social value, particularly how this can be reflected in the price community groups pay for assets. I recognise that this is seen as a major barrier to making transfers affordable to community groups. We do, however, provide generous grants and loans to communities to enable communities to buy assets. We've already invested £46.4 million in grants to 369 projects since 2015 and we've committed £19 million more in the next three years; £5 million is also available from the community loan fund run for us by the Wales Council for Voluntary Action. Each gives community groups access to up to £300,000 to purchase assets. Our guidance review will reflect on social value, including the research undertaken by Compass Cymru in connection with public procurement. Social value is inherent in our statutory commitment in the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, and of course I accept the recommendation that this should be much more explicit in our guidance. This and other ongoing work around social value and sustainability will help us to act on this recommendation within the time frame the committee has set for us. Stakeholder engagement will be vital to producing guidance to meet the committee's expectations and I can confirm that officials have already started work on this. So, I can absolutely assure you this is not an attempt to kick it into the long grass - I'm very, very keen to make this happen. One of the most persistent barriers highlighted in the evidence presented to the committee was the lack of data available to the public. Our data-mapping platform, DataMapWales, is already available to registered users free of charge, but at the current time only shows publicly owned land. Officials are currently working with DataMapWales with a view to including the data held by HM Land Registry on privately owned land. This will increase the data to cover approximately 87 per cent of land. The land registry are also aiming to register all land by 2030, which will provide us with the data for full coverage on our mapping platforms. The committee has recommended that a commission be established to consider a number of the 16 recommendations they have made, and I absolutely welcome this approach. This is a complex area in which there are many interests and perspectives and some difficult and persistent barriers that need to be considered in really great detail. The nature of the commission, its membership and terms of reference will be critical if the commission is to find workable solutions that empower community groups, and it is very important that stakeholders, including communities themselves, have a say in this. And as I say, work has already commenced. So, a number of Members raised a point about the timing of this. So, just to say that we are already doing a lot of the work. The reason it's 'in principle' is that we're not doing it in quite the way that the committee set out, but we have already started it. A big issue for us will be how to get communities involved in setting up the terms of reference and the scope and size and membership of the commission. I'm very happy for Members to be involved in that or indeed for the committee to make further recommendations, John, if that's seen as appropriate. We'll want to ask the commission to look at how communities can be given more equal opportunities when competing against private investors, again, as a number of people, Mabon particularly, mentioned, and a number of others did. This includes consideration of whether legislation would be appropriate for Wales. So, it's very important that the commission considers the evidence of how effective the legislation has been in genuinely empowering committees where legislation has been introduced, and we are commissioning an independent review of the legislation in Scotland and England to assist the commission in its work. But, absolutely, it's not off the table. If that's what the commission recommends going forward, then we'd be very happy with that. We want to assist them to do that piece of work. So, alongside the other pilots that have been undertaken through our communities policy board, this will provide evidence to enable the commission to consider whether similar provisions would benefit the communities in Wales. The committee has quite rightly challenged us to make asset transfers easier for our communities. It is important that we ensure those asset transfers are sustainable and enhance the resilience of our communities. And I very much thank the committee for their recommendations and I'm very happy to take this work forward alongside the committee and other Members with an interest. Diolch.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Llywydd. A gaf fi ddechrau fy nghyfraniad drwy ddiolch i John Griffiths am waith caled iawn ei bwyllgor yn rhoi hyn at ei gilydd ac am gyflwyno'r cynnig heddiw, a diolch hefyd i'r holl Aelodau am eu cyfraniadau i'r ddadl hynod bwysig hon? Mae'n amlwg fod hwn yn bwnc y mae pobl yn teimlo'n angerddol iawn yn ei gylch. Mae asedau cymunedol wedi cael sylw mewn dadleuon yn y Siambr ar sawl achlysur eleni, gan adlewyrchu'n glir pa mor bwysig yw asedau a gwasanaethau a ddarperir o fewn cymunedau. Ac mae'r cymunedau eu hunain, wrth gwrs, yn un o'n hasedau mwyaf yng Nghymru, ac yn ganolog i'n polisïau a'n hymrwymiadau yn y rhaglen lywodraethu. Mae ein bwrdd polisi cymunedau yn parhau i ddatblygu polisi i rymuso ein cymunedau mewn meysydd polisi allweddol. Bydd eu gwaith presennol yn ein helpu i sicrhau ein bod wedi nodi'r rhanddeiliaid cymunedol cywir i fwydo i'r gwaith penodol hwn sy'n ymwneud â pherchnogaeth gymunedol ar asedau. Mae asedau tir ac eiddo yn galluogi ein cymunedau i gael mwy o reolaeth dros wasanaethau a chyfleusterau o fewn eu cymunedau ac maent yn hynod o bwysig i'r economi sylfaenol. Felly, rwy'n croesawu'r adroddiad a'r argymhellion gan y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai. Rwyf i a fy nghyd-Weinidogion Cabinet, Rebecca Evans a Jane Hutt, wedi derbyn y rhan fwyaf o'r argymhellion mewn egwyddor neu'n llawn, fel y mae pawb wedi nodi. Un yn unig a wrthodwyd gennym, sef argymhelliad 14 - fel y nododd nifer o bobl - y byddem yn sefydlu cronfa Gymreig benodol ar gyfer prosiectau tai cymunedol. A'r rheswm dros wrthod yw oherwydd ein bod yn credu bod ein dull presennol eisoes wedi'i gynllunio i gyflawni amcan yr argymhelliad. Ein rheswm dros gredu hynny yw ein bod yn dilyn argymhellion yr adolygiad annibynnol o'r cyflenwad tai fforddiadwy 2019 y dylem symleiddio rhaglenni ar gyfer tai fforddiadwy, ac fe wneuthum dderbyn yr argymhelliad hwnnw. Felly, rydym wedi cymryd camau i symud yr argymhelliad hwnnw yn ei flaen ac rydym yn parhau i archwilio ffyrdd o sicrhau bod cyllid ar gael yn benodol ar gyfer datblygiadau tai a arweinir gan y gymuned. Ar hyn o bryd, rydym yn gweithio'n agos gyda Cwmpas ar gynllun ar gyfer ymddiriedolaeth tir cymunedol yn Abertawe. Os yw eu cais am arian o'r gronfa datblygu tir ac adeiladau yn llwyddiannus, bydd fy swyddogion yn sicrhau wedyn y gellir defnyddio'r mecanwaith hwn yn llawer ehangach i gefnogi prosiectau tai a arweinir gan y gymuned. Mae'r gronfa'n cynnig cyfle i grwpiau a arweinir gan y gymuned gael mynediad at gyllid ar gyfer gwaith cyfnod cynnar, fel astudiaethau dichonoldeb safleoedd ac arfarniadau o opsiynau, y clywsom eu bod yn rhwystr penodol a wynebant. Ac rwy'n edrych ymlaen at allu adrodd i'r pwyllgor ar gynnydd wrth i'r peilot hwnnw ddatblygu. Credaf yn gryf mai gweithio mewn partneriaeth yw'r ffordd ymlaen. Drwy weithio mewn partneriaeth â landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, gall grwpiau tai a arweinir gan y gymuned hefyd gael mynediad at grant tai cymdeithasol. Mae'r dull hwn o weithredu hefyd yn rhoi mynediad i'r grŵp cymunedol at yr arbenigedd technegol a phroffesiynol y byddant yn ei chael hi'n anodd cael gafael arno fel arall. I droi at argymhellion eraill y pwyllgor, maent yn amlwg yn bellgyrhaeddol iawn. Mae ein pecyn cymorth ar gyfer grwpiau cymunedol yn fframwaith o ganllawiau, cyllid a chefnogaeth arall, ac mae llawer ohono'n cael ei ddarparu gan bartneriaid yn y trydydd sector, megis Cwmpas, Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru a'r Gwasanaeth Cynghori ar Dir Cymunedol. Mae'r argymhelliad y dylid sefydlu comisiwn i edrych yn fanylach ar rai o'r rhwystrau i sut y darparwn gymorth yn cydnabod cymhlethdod a phwysigrwydd cynnwys cymunedau mewn perthynas â pherchnogaeth gymunedol neu reoli asedau yn eu cymunedau. Ac yn y man, byddaf yn trafod yr angen i ystyried ffurf a chwmpas y comisiwn ac i ystyried beth fydd ei drefniadau cymorth yn dibynnu arno a phwy fydd y rhanddeiliaid pwysicaf. Rydym yn llwyr gefnogi ein cymunedau lle mae perchnogaeth yn briodol, ond nid dyma'r opsiwn gorau bob amser, yn enwedig mewn cyfnod heriol yn economaidd. Gall modelau eraill fod yr un mor rymusol a thrwy dderbyn yr argymhellion ein bod yn sefydlu rhwydwaith cymheiriaid ac yn casglu astudiaethau achos, gallwn rannu gwahanol brofiadau a dysgu a sicrhau nad dull un ateb i bawb sydd gennym, Ddirprwy Lywydd. Mae'r argymhellion hefyd yn cynnwys galwad am fwy o ganllawiau ar werth cymdeithasol, yn enwedig sut y gellir adlewyrchu hyn yn y pris y mae grwpiau cymunedol yn ei dalu am asedau. Rwy'n cydnabod bod hyn yn cael ei weld fel rhwystr mawr rhag trosglwyddo'n fforddiadwy i grwpiau cymunedol. Fodd bynnag, rydym yn darparu grantiau a benthyciadau hael i gymunedau er mwyn galluogi cymunedau i brynu asedau. Rydym eisoes wedi buddsoddi £46.4 miliwn mewn grantiau i 369 o brosiectau ers 2015 ac rydym wedi ymrwymo £19 miliwn arall yn y tair blynedd nesaf; mae £5 miliwn hefyd ar gael o'r gronfa benthyciadau cymunedol sy'n cael ei rhedeg ar ein rhan gan Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru. Mae pob un yn rhoi mynediad i grwpiau cymunedol at hyd at £300,000 i brynu asedau. Bydd ein hadolygiad o'r canllawiau yn ystyried gwerth cymdeithasol, gan gynnwys yr ymchwil a wnaed gan Compass Cymru mewn perthynas â chaffael cyhoeddus. Mae gwerth cymdeithasol yn rhan annatod o'n hymrwymiad statudol yn Neddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, ac wrth gwrs, rwy'n derbyn yr argymhelliad y dylai hyn fod yn llawer mwy eglur yn ein canllawiau. Bydd hyn a gwaith parhaus arall ar werth cymdeithasol a chynaliadwyedd yn ein helpu i weithredu ar yr argymhelliad hwn o fewn y ffrâm amser y mae'r pwyllgor wedi'i osod i ni. Bydd ymgysylltu â rhanddeiliaid yn hanfodol er mwyn cynhyrchu canllawiau i fodloni disgwyliadau'r pwyllgor a gallaf gadarnhau bod swyddogion eisoes wedi dechrau gweithio ar hyn. Felly, gallaf eich sicrhau'n bendant nad ymgais i'w osod naill ochr yw hyn - rwy'n awyddus tu hwnt i wneud i hyn ddigwydd. Un o'r rhwystrau mwyaf cyson a amlygwyd yn y dystiolaeth a gyflwynwyd i'r pwyllgor oedd prinder y data a oedd ar gael i'r cyhoedd. Mae ein platfform mapio data, DataMapWales, eisoes ar gael i ddefnyddwyr cofrestredig yn rhad ac am ddim, ond ar hyn o bryd nid yw ond yn dangos tir mewn perchnogaeth gyhoeddus. Ar hyn o bryd mae swyddogion yn gweithio gyda DataMapWales gyda'r bwriad o gynnwys y data a gedwir gan Gofrestrfa Tir EF ar dir mewn perchnogaeth breifat. Bydd hyn yn cynyddu'r data i gwmpasu tua 87 y cant o dir. Mae'r gofrestrfa tir hefyd yn anelu at gofrestru'r holl dir erbyn 2030, a fydd yn rhoi data llawn i ni ar ein platfformau mapio. Mae'r pwyllgor wedi argymell sefydlu comisiwn i ystyried nifer o'r 16 o argymhellion a wnaethant, ac rwy'n croesawu'r syniad yn llwyr. Mae hwn yn faes cymhleth lle ceir llawer o ddiddordebau a safbwyntiau a rhwystrau anodd a pharhaus y mae angen eu hystyried yn fanwl iawn. Bydd natur y comisiwn, ei aelodaeth a'i gylch gorchwyl yn hollbwysig os yw'r comisiwn am ddod o hyd i atebion ymarferol sy'n grymuso grwpiau cymunedol, ac mae'n bwysig iawn fod gan randdeiliaid, gan gynnwys cymunedau eu hunain, lais yn hyn. Ac fel rwy'n dweud, mae'r gwaith eisoes wedi dechrau. Nododd nifer o'r Aelodau bwynt am yr amseru. Felly, hoffwn ddweud ein bod eisoes yn gwneud llawer o'r gwaith. Y rheswm ei fod 'mewn egwyddor' yw nad ydym yn ei wneud yn union yn y ffordd y nododd y pwyllgor, ond rydym eisoes wedi ei ddechrau. Mater mawr i ni fydd sut i gael cymunedau i gymryd rhan yn y broses o sefydlu cylch gorchwyl a chwmpas a maint ac aelodaeth y comisiwn. Rwy'n hapus iawn i'r Aelodau fod yn rhan o hynny neu'n wir i'r pwyllgor wneud argymhellion pellach, John, os ystyrir bod hynny'n briodol. Byddwn am ofyn i'r comisiwn edrych ar sut y gellir rhoi mwy o gyfle cyfartal i gymunedau wrth iddynt gystadlu yn erbyn buddsoddwyr preifat, unwaith eto, fel y soniodd nifer o bobl, Mabon yn arbennig, ac fe wnaeth nifer o bobl eraill nodi hyn hefyd. Mae hyn yn cynnwys ystyried a fyddai deddfwriaeth yn briodol i Gymru. Felly, mae'n bwysig iawn fod y comisiwn yn ystyried tystiolaeth ynglŷn â pha mor effeithiol y bu'r ddeddfwriaeth o ran grymuso pwyllgorau lle cafodd deddfwriaeth ei chyflwyno, ac rydym yn comisiynu adolygiad annibynnol o'r ddeddfwriaeth yn yr Alban a Lloegr i gynorthwyo'r comisiwn yn ei waith. Ond yn bendant, mae'n dal i fod yn agored i'w ystyried. Os mai dyna mae'r comisiwn yn ei argymell yn y dyfodol, byddem yn hapus iawn gyda hynny. Rydym am eu cynorthwyo i wneud y gwaith hwnnw. Felly, ochr yn ochr â'r cynlluniau peilot eraill a gyflawnwyd drwy ein bwrdd polisi cymunedau, bydd hyn yn darparu tystiolaeth i alluogi'r comisiwn i ystyried a fyddai darpariaethau tebyg o fudd i'r cymunedau yng Nghymru. Mae'r pwyllgor wedi ein herio yn gwbl briodol i wneud trosglwyddo asedau'n haws i'n cymunedau. Mae'n bwysig ein bod yn sicrhau bod y trosglwyddiadau hynny'n gynaliadwy ac yn gwella gwytnwch ein cymunedau. Diolch yn fawr i'r pwyllgor am ei argymhellion ac rwy'n hapus iawn i fwrw ymlaen â'r gwaith ochr yn ochr â'r pwyllgor ac Aelodau eraill sydd â diddordeb. Diolch.