English: Speaking personally, I grew up amongst that stoic generation. They were our schoolteachers and shopkeepers, local businesspeople and local service providers, family friends and family members. At least they had the unspoken support and understanding of people in their local communities, most of whom had also experienced war in some way. Of course, this was not the case for the generations that followed. Our motion today therefore calls on this Welsh Parliament to recognise the service and sacrifice of people from Wales in the UK armed forces and to express gratitude to current and former armed forces personnel for their contribution to Welsh society. The armed forces covenant refers to the mutual obligations between the UK nations and our armed forces. I led a short debate here in January 2008, supporting the Royal British Legion's Honour the Covenant campaign, concluding that this must be fought until it is won, and welcomed the publication of the armed forces covenant in May 2011, introducing a statutory duty from 2012 to lay before UK Parliament an annual report that considers the effects of service on regulars and reservists, veterans, their families and the bereaved, and to also examine areas of potential disadvantage and the need for special provision where appropriate. The Welsh Government and all local authorities in Wales signed the covenant and subscribed to work with partner organisations to uphold its principles. However, although all 22 local authorities have in place an armed forces community covenant, requiring them to have elected member armed forces champions, more is needed. Despite the stated commitment of local authorities and the Welsh NHS to deliver as many tailored services as they can to the armed forces, my casework, and no doubt that of other Members, provides evidence that this does not go far enough. Speaking here in December 2017, I stated: 'The UK Government's 2017 response to the Defence Select Committee report, which followed the 2016 armed forces covenant annual report, commented on progress in Wales.' The quote continues: 'In spite of this, however, there has not yet been an independent review of progress and delivery across Wales since the establishment of the covenant.' Speaking here in November 2018, I again noted that there had not been an independent review of progress and delivery across the whole of Wales since the covenant was established. Hence, our motion today calls on this Welsh Parliament to state that the Welsh Government's armed forces covenant annual reports should be considered by an appropriate Senedd committee, a parliamentary committee, to ensure that ex-forces personnel and their families in Wales are being properly supported. I first led a debate here calling on the Welsh Government to establish an armed forces commissioner eight years ago. Speaking here in the November 2017 Welsh Conservative debate on the Assembly cross-party group on the armed forces and cadets inquiry into the impact of the armed forces covenant in Wales, led by Darren Hill as the - Darren Millar as the cross-party group chair - . A genuine slip up. This is a serious debate, I apologise. I called for the Welsh Government to consider the report's 23 recommendations to improve support. As I stated, the inquiry found that: 'in order to uphold the covenant, the Welsh Government should consider the appointment of an armed forces commissioner for Wales to improve the accountability of public sector organisations for the delivery of the armed forces covenant'. Adding: 'A commissioner would support the specific needs of veterans, represent these to Welsh Government and properly scrutinise service delivery for veterans carried out by Welsh Government, NHS Wales and local authorities. As with the other recommendations in this report, this role has been supported and endorsed by the armed forces community and armed service heads.' When I raised this again the following year, the Welsh Government told me that this would, quote, 'divert resources from practical services and support.' Speaking here last November, I therefore welcomed the announcement in the UK autumn budget of the establishment of a veterans commissioner for Wales, who will work to improve the lives and opportunities of the Welsh veterans community, recognising their contribution to UK armed forces. I was then delighted to welcome the UK Government appointment of Colonel James Phillips as the first Veterans' Commissioner for Wales on St David's Day this year. Colonel Phillips, who is married and lives in Pembrokeshire with four children and a boisterous Welsh springer spaniel, has just completed his own transition to civilian life after 33 years in the army. He served in Germany, Cyprus, the Netherlands, Northern Ireland, the Balkans, Afghanistan and Iraq, and has commanded soldiers, sailors and air personnel and worked in NATO, Ministry of Defence, joint and army headquarters. On his appointment, he said: 'The ex-forces community forms an important part of Welsh society and there is a long tradition of service and sacrifice. I will utilise my experience and position to improve the lives of all veterans and their families.'
Welsh: A siarad yn bersonol, cefais fy magu gan y genhedlaeth stoicaidd honno. Hwy oedd ein athrawon ysgol a'n siopwyr, pobl fusnes leol a darparwyr gwasanaethau lleol, ffrindiau teuluol ac aelodau o'r teulu. O leiaf cawsant gefnogaeth a dealltwriaeth dawel y bobl yn eu cymunedau lleol, gyda'r rhan fwyaf ohonynt hwythau hefyd wedi profi rhyfel mewn rhyw ffordd. Wrth gwrs, nid oedd hyn yn wir am y cenedlaethau a ddilynodd. Felly, mae ein cynnig heddiw yn galw ar y Senedd hon yng Nghymru i gydnabod gwasanaeth ac aberth pobl o Gymru yn lluoedd arfog y DU ac i ddiolch i bersonél presennol a blaenorol y lluoedd arfog am eu cyfraniad i gymdeithas Cymru. Mae cyfamod y lluoedd arfog yn cyfeirio at y rhwymedigaethau cydfuddiannol rhwng gwledydd y DU a'n lluoedd arfog. Arweiniais ddadl fer yma ym mis Ionawr 2008, yn cefnogi ymgyrch Anrhydeddu'r Cyfamod y Lleng Brydeinig Frenhinol, gan ddod i'r casgliad fod yn rhaid ymladd dros hyn nes iddo gael ei ennill, a chroesawais gyhoeddi cyfamod y lluoedd arfog ym mis Mai 2011 a gyflwynai ddyletswydd statudol o 2012 ymlaen i osod gerbron Senedd y DU adroddiad blynyddol sy'n ystyried effeithiau gwasanaeth ar aelodau rheolaidd ac wrth gefn o'r lluoedd arfog, cyn-filwyr, eu teuluoedd a'r rhai sydd mewn profedigaeth, a hefyd archwilio meysydd posibl lle y ceir anfantais a'r angen am ddarpariaeth arbennig lle y bo'n briodol. Llofnododd Llywodraeth Cymru a phob awdurdod lleol yng Nghymru y cyfamod ac ymrwymo i weithio gyda sefydliadau partner i gynnal ei egwyddorion. Fodd bynnag, er bod gan bob un o'r 22 awdurdod lleol gyfamod cymunedol y lluoedd arfog sy'n ei gwneud yn ofynnol iddynt gael hyrwyddwyr lluoedd arfog o blith eu haelodau etholedig, mae angen gwneud rhagor. Er gwaethaf ymrwymiad datganedig awdurdodau lleol a GIG Cymru i ddarparu cynifer o wasanaethau wedi'u teilwra ag y gallant i'r lluoedd arfog, mae fy ngwaith achos, a gwaith achos aelodau eraill mae'n siŵr, yn darparu tystiolaeth nad yw hwn yn mynd yn ddigon pell. Wrth siarad yma ym mis Rhagfyr 2017, dywedais: 'Roedd ymateb Llywodraeth y DU yn 2017 i adroddiad y Pwyllgor Dethol ar Amddiffyn a ddilynodd adroddiad blynyddol cyfamod y lluoedd arfog 2016 yn nodi cynnydd yng Nghymru.' Mae'r dyfyniad yn parhau: 'Er gwaethaf hyn, fodd bynnag, hyd yn hyn ni chafwyd adolygiad annibynnol o gynnydd a darpariaeth ledled Cymru ers sefydlu'r cyfamod.' Wrth siarad yma ym mis Tachwedd 2018, nodais unwaith eto na chafwyd adolygiad annibynnol o gynnydd a darpariaeth ledled Cymru gyfan ers sefydlu'r cyfamod. Felly, mae ein cynnig heddiw yn galw ar Senedd Cymru i ddatgan y dylai pwyllgor Senedd priodol, pwyllgor seneddol, ystyried adroddiadau blynyddol cyfamod y lluoedd arfog Llywodraeth Cymru, er mwyn sicrhau bod cyn-aelodau o'r lluoedd arfog a'u teuluoedd yng Nghymru yn cael eu cefnogi'n briodol. Arweiniais ddadl yma gyntaf wyth mlynedd yn ôl i alw ar Lywodraeth Cymru i sefydlu comisiynydd lluoedd arfog. Wrth siarad yma yn nadl y Ceidwadwyr Cymreig ym mis Tachwedd 2017 ar ymchwiliad grŵp trawsbleidiol y Cynulliad ar y lluoedd arfog a chadetiaid i effaith cyfamod y lluoedd arfog yng Nghymru, dadl a arweiniwyd gan Darren Hill fel y - Darren Millar fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol - . Camgymeriad diffuant. Mae hon yn ddadl ddifrifol, rwy'n ymddiheuro. Gelwais ar Lywodraeth Cymru i ystyried 23 o argymhellion yr adroddiad i wella cymorth. Fel y dywedais, nododd yr ymchwiliad: 'Er mwyn cynnal y cyfamod dylai Llywodraeth Cymru ystyried penodi comisiynydd y lluoedd arfog ar gyfer Cymru i wella atebolrwydd sefydliadau sector cyhoeddus am ddarparu cyfamod y lluoedd arfog.' Ychwanegais: 'Byddai comisiynydd yn cefnogi anghenion penodol cyn-filwyr, yn mynegi'r rhain i Lywodraeth Cymru ac yn craffu'n briodol ar wasanaethau i gyn-filwyr a gyflawnir gan Lywodraeth Cymru, GIG Cymru ac awdurdodau lleol. Fel gydag argymhellion eraill yn yr adroddiad hwn, cafodd y rôl hon ei chefnogi gan gymuned y lluoedd arfog a phenaethiaid y lluoedd arfog.' Pan godais hyn eto y flwyddyn ganlynol, dywedodd Llywodraeth Cymru wrthyf y byddai hyn, 'yn dargyfeirio adnoddau o wasanaethau a chymorth ymarferol.' Wrth siarad yma fis Tachwedd diwethaf felly, croesawais y cyhoeddiad yng nghyllideb hydref y DU ynglŷn â sefydlu comisiynydd cyn-filwyr i Gymru, a fydd yn gweithio i wella bywydau a chyfleoedd cymuned y cyn-filwyr yng Nghymru, gan gydnabod eu cyfraniad i luoedd arfog y DU. Roeddwn yn falch iawn wedyn o groesawu'r ffaith bod Llywodraeth y DU wedi penodi Cyrnol James Phillips fel Comisiynydd Cyn-filwyr cyntaf Cymru ar Ddydd Gŵyl Dewi eleni. Mae Cyrnol Phillips, sy'n briod ac yn byw yn sir Benfro, a chanddo bedwar o blant a llamgi Cymreig bywiog, newydd gwblhau ei gyfnod pontio ei hun i fywyd sifil ar ôl 33 mlynedd yn y fyddin. Bu'n gwasanaethu yn yr Almaen, Cyprus, yr Iseldiroedd, Gogledd Iwerddon, y Balcanau, Affganistan ac Irac, ac mae wedi arwain milwyr, morwyr a phersonél awyr ac wedi gweithio yn NATO, y Weinyddiaeth Amddiffyn, y cyd-bencadlys a phencadlys y fyddin. Wrth gael ei benodi, dywedodd: 'Mae cymuned cyn-filwyr y lluoedd arfog yn rhan bwysig o gymdeithas Cymru a cheir traddodiad hir o wasanaeth ac aberth. Byddaf yn defnyddio fy mhrofiad a fy swydd i wella bywydau pob cyn-filwr a'u teuluoedd.'