English: Diolch, Llywydd, and can I just begin by thanking all Members who've contributed today for their very constructive engagement, even though we might agree to go in slightly different directions in delivering the rights particularly? Although I would say to Darren that we never have a totally closed mind; we're not being unduly stubborn, but what we have come to is an agreement with Sarah that there is a way to actually make these rights real now - so, going underneath those headline United Nations rights and actually translating them down into the detailed guidance and practical implementation on the ground. So, I'm looking forward to engaging not only with Sarah as she's outgoing, but also, going forward, with the new commissioner to actually really deliver that. And we'll work with Members here and also with the new commissioner to really make that bite, because we're aiming at the same thing, it's just that we think we've got a more immediate way we can do it. But we'll never have a totally closed mind. I'm not a total Eeyore, I'm not not a total stubborn ass on these issues; we're always open minded. Can I thank all the contributions here? Every one of them has universally praised the role of Sarah, the commissioner now, and the work that she's done. Janet, you mentioned the Bill of rights - I think I've made clear our approach on this, making rights real and the engagement that we'll have. Also asked about the announcement and the new commissioner - it's imminent. It has to be imminent because our outgoing commissioner is imminently going. I can't give you the exact date, but it is imminent. Dai, thank you for your committee's work with the commissioner and the recommendations that you've brought forward over a long period of time, and the point you made about aligning health and social care across the piece. Well, that is an interesting time for this Assembly in both the parliamentary review that's gone past and what may come forward now with the long-term plan. David, absolutely right on challenging the stereotypes - the ageist stereotypes that are constantly rehearsed. And, in fact, I spoke at the Welsh Senate of Older People on Monday, making exactly that point. In making this country the best country possible for older people, we also need to challenge the stereotypes, and some of that is to do with saying, 'Look at what we're doing with apprenticeships,' and actually saying, 'Apprenticeships are available for everybody.' Look at the visit that I made in north Wales last week where we were looking at re-introducing people back into childcare, and the two groups of people who were particularly represented within that Government-supported and National Day Nurseries Association-supported piece of work into childcare were the older population and the very young NEET population. So, there are ways we should be challenging this in practical ways going forward. Julie, you spoke about the tremendous work that's been done around ageing well in Wales, and very practical issues as well around, if you're going to improve somebody's independent living through the years, all the way through the years, practical things like toilet provision and so on become very, very important. And, curiously, that's where the rights agenda really bites. If you can make a practical rights agenda, the right to that independent living, the right to travel around, the right not to have barriers put in front of you, all of a sudden, you get really meaningful change there on the ground. And, Darren, you mentioned the commissioner occasionally giving the Welsh Government, or providers, or others, a nip. Sometimes, it's more than a nip, it's a big old kick in the shins. But that's right - commissioners are there to challenge. I would applaud, as well, Sarah for the way she's challenged and hasn't been afraid to do that, but also to constructively engage and to say, 'There are ways to go forward on this,' and I really appreciate that and all the remarks that have been made about the outgoing commissioner. In the very short time that I've got available, I won't be able to respond to all the points, but let me touch on some key ones that have been raised. Advocacy is key within all this. We've committed to continue and to develop advocacy services. I've agreed that my officials work to develop a national framework for commissioning independent professional advocacy for adults in Wales, to improve consistency right across Wales. The Age Cymru project outcomes will include engagement with local authorities to support them to fulfil their duties under the Act. And we'll be looking forward, my officials and I, to work with the office of the older people's commissioner to inform this work, taking particular account of the report on older people's experiences of accessing and using professional advocacy. But we shouldn't forget as well the range of informal advocacy that's out there, and there's work going on within Welsh Government and with the commissioner and others to develop that network of informal advocacy, of people sitting alongside people as well. Falls and preventions we mentioned earlier, so I won't touch on that particularly. Quite a few people mentioned the issue of the use of antipsychotic medicine. I know our committees have been looking at that. Reducing the number of people with a dementia diagnosis inappropriately receiving antipsychotic medication, particularly in care home settings, has been identified as a key action in the draft dementia strategy. We have contributed also to the short inquiry into the use of antipsychotic medication in care homes by the Health, Social Care and Sport Committee, and we'll be taking into careful consideration the views of the health and social care committee's inquiry when taking forward our work. We recognise and welcome the commissioner's recognition that chemical means have been included in the definition of restraint through proposed regulations under the regulation and inspection of care Act. My final point, Llywydd, I think, because I won't be able to cover all points here, and I don't even know how much time I have left - . Can I turn to the very important issue that a couple of people raised of loneliness and isolation? We recognise that loneliness and isolation is one of the most significant issues facing older people. Improving people's resilience across all ages, making them less susceptible to the harmful effects of loneliness and isolation, ensuring they have access to support services, are all critical in maintaining people's health, well-being and independence. So, in 'Taking Wales Forward' and in our response to the Health, Social Care and Sport Committee's inquiry, we confirmed our commitment to developing a nationwide, cross-Government strategy to tackle these issues by March 2019. The work has begun, and we're engaging widely with stakeholders, including Scottish and UK Governments, to help us the set the direction and better inform and drive our work. The committee's inquiry provided us with a valuable, informed account of the issues experienced by older people in Wales. In our response, we also confirmed a commitment to assess the impact of loneliness and isolation on health and well-being, assess the impact of intergenerational contact, which we know from our own constituencies the beneficial effect when that is done well, intergenerational contact, developing a national awareness campaign to reduce stigma and for public understanding - . Llywydd, I can see you looking at me because I've gone over time. My apologies on those points I cannot return to, but, simply, in closing, can I echo the remarks that have been made about the commissioner and thank her and her team for all they've achieved in 2017-18? The report marks the end of the commissioner's six-year tenure. I'm sure that many older people across Wales will greatly miss the commissioner's passionate campaigning on their behalf. We will miss it as a Welsh Government, having worked with such a strong, confident advocate of human rights. She has encouraged Government, the public sector and citizens of Wales to think differently about ageing, to recognise that older people, far from being a burden on our society, are an asset that should be celebrated and they are people, first and foremost, with rights and lives to be lived to the max.
Welsh: Diolch, Llywydd, ac a gaf i ddechrau drwy ddiolch i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu heddiw am eu cyfraniadau adeiladol iawn, er ein bod efallai'n cytuno i fynd i gyfeiriadau ychydig yn wahanol wrth gyflawni'r hawliau yn arbennig? Ond gadewch i mi ddweud wrth Darren nad oes gennym ni fyth feddwl cwbl gaeedig; nid ydym ni'n bod yn afresymol o ystyfnig, ond yr hyn yr ydym ni wedi llwyddo i'w wneud yw dod i gytundeb â Sarah bod ffordd o wireddu'r hawliau hyn nawr, mewn gwirionedd - felly, mynd o dan groen y prif hawliau Cenhedloedd Unedig hynny a'u trosi mewn gwirionedd i'r canllawiau manwl a'r gweithredu ymarferol ar lawr gwlad. Felly, rwy'n edrych ymlaen at drafod nid yn unig â Sarah wrth iddi ymadael, ond hefyd, yn y dyfodol, â'r comisiynydd newydd er mwyn cyflawni hynny mewn gwirionedd. A byddwn yn gweithio gyda'r Aelodau yma a chyda'r Comisiynydd newydd hefyd er mwyn gwirioneddol gyflawni hynny, oherwydd bod gennym ni'r un nod, ond ein bod ni o'r farn bod gennym ni ffordd fwy uniongyrchol o'i chyrraedd. Ond ni fydd gennym ni byth feddwl cwbl gaeedig. Nid wyf yn Eeyore llwyr, nid wyf yn ful hollol ystyfnig ar y materion hyn; rydym ni bob amser yn cadw meddwl agored. A gaf i ddiolch am yr holl gyfraniadau yma? Mae pob un yn ddieithriad wedi canmol swyddogaeth Sarah, y comisiynydd ar hyn o bryd, a'r gwaith mae hi wedi'i wneud. Janet, fe wnaethoch chi sôn am y Bil hawliau - rwy'n credu fy mod i wedi egluro sut yr ydym ni'n mynd i'r afael â hyn, gwneud yr hawliau yn wirionedd a'r ymwneud a fydd gennym. Fe wnaethoch chi ofyn hefyd am y cyhoeddiad a'r comisiynydd newydd - mae ar fin digwydd. Mae'n rhaid i hynny fod ar fin digwydd oherwydd mae ein comisiynydd ar fin ymadael. Ni allaf roi union ddyddiad i chi, ond mae ar fin digwydd. Dai, diolch i chi am waith eich pwyllgor gyda'r comisiynydd a'r argymhellion yr ydych chi wedi'u cyflwyno dros gyfnod hir o amser, a'r pwynt y gwnaethoch chi am gysoni iechyd a gofal cymdeithasol drwyddi draw. Wel, dyna amser diddorol i'r Cynulliad hwn yn yr adolygiad seneddol sydd wedi bod a'r hyn y gellir ei gyflwyno yn awr gyda'r cynllun tymor hir. David, rydych chi yn llygad eich lle ynghylch herio ystrydebau - rydym ni'n clywed ystrydebau oedran dro ar ôl tro. Ac, yn wir, siaradais yn Senedd Pobl Hŷn Cymru ddydd Llun, gan wneud yr union bwynt hwnnw. Wrth wneud y wlad hon y wlad orau bosibl ar gyfer pobl hŷn, mae angen hefyd inni herio'r ystrydebau, ac mae rhywfaint o hynny yn ymwneud â dweud, 'Edrychwch ar beth rydym ni'n ei wneud gyda phrentisiaethau', a dweud mewn gwirionedd, 'Mae prentisiaethau ar gael i bawb.' Edrychwch ar yr ymweliad yr es i arni â'r gogledd yr wythnos diwethaf pan oeddem ni'n edrych ar ail-gyflwyno pobl i ofal plant, a'r ddau grŵp o bobl a gafodd eu cynrychioli'n arbennig yn y gwaith hwnnw ynglŷn â gofal plant a gefnogir gan y Llywodraeth a Chymdeithas Genedlaethol Meithrinfeydd Dydd, oedd y boblogaeth hŷn a'r boblogaeth ifanc iawn NEET. Felly, mae ffyrdd y dylem ni fod yn herio hyn yn ymarferol yn y dyfodol. Julie, fe wnaethoch chi sôn am y gwaith rhagorol sydd wedi'i wneud ar heneiddio'n dda yng Nghymru, a gall materion ymarferol iawn hefyd, os ydych chi am wella gallu rhywun i fyw'n annibynnol drwy'r blynyddoedd, drwy'r holl flynyddoedd, pethau ymarferol fel darpariaeth toiledau ac ati fod yn bwysig iawn, iawn. Ac, yn rhyfedd iawn, dyna le y mae'r agenda hawliau yn cael effaith wirioneddol. Os gallwch chi wneud agenda hawliau ymarferol, yr hawl hwnnw i fyw'n annibynnol, yr hawl i deithio o gwmpas, yr hawl i beidio â chael rhwystrau o'ch blaen, yn sydyn, cewch newid ystyrlon gwirioneddol ar lawr gwlad. A Darren, fe wnaethoch chi sôn am y comisiynydd yn rhoi ambell i broc i Lywodraeth Cymru, neu ddarparwyr, neu eraill. Weithiau, mae'n fwy na phroc, weithiau mae'n hen ergyd fawr. Ond mae hynny'n iawn - mae comisiynwyr yna i herio. Byddwn i hefyd yn cymeradwyo Sarah am y ffordd y mae hi wedi herio ac am beidio â bod ofn gwneud hynny, ond hefyd i ymgysylltu mewn ffordd adeiladol a dweud, 'Mae ffyrdd o symud ymlaen ar hyn', ac rwy'n gwerthfawrogi hynny'n fawr iawn a'r holl sylwadau a wnaed am y comisiynydd sy'n ymadael. Yn yr amser byr iawn sydd ar gael i mi, ni fyddaf yn gallu ymateb i'r holl bwyntiau, ond caniatewch imi sôn yn gryno am y rai allweddol a grybwyllwyd. Mae eiriolaeth yn allweddol yn hyn oll. Rydym ni wedi ymrwymo i barhau â gwasanaethau eiriolaeth a'u datblygu. Rwyf wedi cytuno bod fy swyddogion yn gweithio i ddatblygu fframwaith cenedlaethol ar gyfer comisiynu gwasanaethau eirioli proffesiynol annibynnol ar gyfer oedolion yng Nghymru, i wella cysondeb ledled Cymru. Bydd canlyniadau prosiect Age Cymru yn cynnwys ymgysylltu ag awdurdodau lleol i'w cynorthwyo i gyflawni eu dyletswyddau o dan y Ddeddf. A byddwn yn edrych ymlaen, fy swyddogion a mi, at weithio gyda swyddfa'r comisiynydd pobl hŷn i lywio'r gwaith hwn, gan ystyried yn benodol yr adroddiad ynglŷn â phrofiadau pobl hŷn o ddod o hyd i a defnyddio eiriolaeth broffesiynol. Ond ni ddylem ni anghofio chwaith yr ystod o eiriolaeth anffurfiol sydd ar gael, a bod gwaith yn mynd rhagddo yn Llywodraeth Cymru a gyda'r comisiynydd ac eraill i ddatblygu'r rhwydwaith hwnnw o eiriolaeth anffurfiol, o bobl yn eistedd ochr yn ochr â phobl hefyd. Rydym ni wedi sôn am bobl yn cwympo a dulliau o'u hatal yn gynharach, felly ni fyddaf yn sôn am hynny'n benodol. Soniodd nifer o bobl am y defnydd o feddyginiaethau gwrthseicotig. Rwy'n gwybod y bu ein pwyllgorau yn edrych ar hynny. Mae lleihau nifer y bobl â diagnosis o ddementia sy'n derbyn meddyginiaeth gwrthseicotig yn amhriodol, yn arbennig mewn cartrefi gofal, wedi'i nodi'n gam gweithredu allweddol yn y strategaeth dementia ddrafft. Rydym ni hefyd wedi cyfrannu at yr ymchwiliad byr i'r defnydd o feddyginiaeth gwrthseicotig mewn cartrefi gofal gan y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon, a byddwn yn ystyried yn ofalus y safbwyntiau yn ymchwiliad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol wrth i'n gwaith ni fynd rhagddo. Rydym yn cydnabod ac yn croesawu cydnabyddiaeth y comisiynydd fod dulliau cemegol wedi'u cynnwys yn y diffiniad o ataliaeth trwy'r rheoliadau arfaethedig o dan y Ddeddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal. Fy mhwynt olaf, Llywydd, rwy'n credu, oherwydd ni fyddaf yn gallu ymdrin â'r holl bwyntiau yma, ac nid wyf i hyd yn oed yn gwybod faint o amser sydd gen i ar ôl - . A gaf i droi at y mater pwysig iawn a soniodd un neu ddau o bobl amdano ynghylch unigrwydd ac arwahanrwydd? Rydym ni'n cydnabod bod unigrwydd ac arwahanrwydd yn un o'r materion mwyaf sy'n wynebu pobl hŷn. Mae gwella cadernid pobl o bob oedran, a'u gwneud yn llai agored i effeithiau niweidiol unigrwydd ac arwahanrwydd, a sicrhau y gallan nhw fanteisio ar wasanaethau cymorth, yn hollbwysig i gynnal iechyd, llesiant ac annibyniaeth pobl. Felly, yn 'Symud Cymru Ymlaen' ac yn ein hymateb i ymchwiliad y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon, rydym ni wedi cadarnhau ein hymrwymiad i ddatblygu strategaeth draws-lywodraethol, Cymru gyfan, i fynd i'r afael â'r materion hyn erbyn mis Mawrth 2019. Mae'r gwaith wedi dechrau, ac rydym ni'n ymgysylltu'n helaeth â rhanddeiliaid, gan gynnwys Llywodraeth yr Alban a'r DU, er mwyn ein helpu i bennu cyfeiriad a llywio ein gwaith yn well. Arweiniodd ymchwiliad y pwyllgor at adroddiad gwerthfawr, gwybodus, o'r materion y mae pobl hŷn yn eu hwynebu yng Nghymru. Yn ein hymateb, rydym ni hefyd wedi cadarnhau ymrwymiad i asesu effaith unigrwydd ac arwahanrwydd ar iechyd a llesiant, asesu effaith cyswllt rhwng y cenedlaethau, y gwyddom o'n hetholaethau ein hunain ei fod yn cael effaith fuddiol pan gaiff ei wneud yn dda, cyswllt rhwng y cenedlaethau, datblygu ymgyrch ymwybyddiaeth genedlaethol i leihau stigma ac ar gyfer dealltwriaeth y cyhoedd - . Llywydd, gallaf eich gweld chi'n edrych arnaf oherwydd bod yr amser ar ben. Rwy'n ymddiheuro am y pwyntiau hynny na allaf i ddychwelyd atyn nhw, ond, yn syml, i gloi, a gaf i adleisio'r sylwadau a wnaed ynghylch y comisiynydd a diolch iddi hi a'i thîm am bob dim maen nhw wedi'i gyflawni yn 2017-18? Mae'r adroddiad yn nodi diwedd cyfnod chwe blynedd y comisiynydd. Rwy'n siŵr y bydd llawer o bobl hŷn ledled Cymru yn gweld colled enfawr am ymgyrchu angerddol y comisiynydd ar eu rhan. Byddwn ni'n gweld ei cholled yn Llywodraeth Cymru, ar ôl gweithio gydag eiriolwr mor gryf a hyderus dros hawliau dynol. Mae hi wedi annog y Llywodraeth, y sector cyhoeddus a dinasyddion Cymru i feddwl yn wahanol am heneiddio, i gydnabod bod pobl hŷn, ymhell o fod yn faich ar ein cymdeithas, yn ased y dylid ei ddathlu a'u bod yn bobl, yn gyntaf ac yn flaenaf, gyda hawliau a bywydau i'w byw i'r eithaf.