English: Diolch. The impact of climate change is all too evident, and Wales is at the forefront of addressing the challenges of decarbonising energy generation, with policies and support for renewable energy. Plans for a publicly owned renewable energy developer ensure profits created in Wales will develop greater benefit for residents with profits reinvested in improving energy efficiency in homes in Wales and creating good-quality, home-grown, clean energy jobs, a stark contrast from the UK Government, which will continue to focus on fossil fuel extraction while failing to tackle the impact of rising energy costs on household budgets. The UK's political parties should be showing the world how to build a safe, secure and resilient net-zero energy system, using indigenous renewable energy sources, not misleading its population into believing that nuclear is needed to meet baseload power or the lights will go out. The UK's offshore wind resources alone exceed net zero and foreseeable UK energy demand, and we could look at green hydrogen as a storage solution. Investment in the £12 million engineering centre of excellence at Coleg Llandrillo's Rhyl campus is further evidence of the Welsh Government's commitment to the renewable energy sector. The centre there will become a hub for delivering world-class education and training in engineering, with the latest specialised equipment, and will be a new institute for renewable energy technology, in partnership with RWE Renewables. A main feature of this will be a three-floor-high industrial-scale wind turbine servicing and maintenance hall, which is fantastic. It's brilliant we have this facility to provide local people in north Wales with the relevant skills to work on renewable projects in north Wales and beyond. As the First Minister raised yesterday, the UK Government needs to invest in the national grid, which should be renationalised. It's currently not fit for purpose, with billions of profits creamed off for shareholders each year. That money should be reinvested into the grid to improve capacity, to allow for the hundreds of renewable projects currently on hold to go ahead. But what happens should the winds not blow and energy demands remain high? There were two periods in 2021 when the supply of wind energy collapsed for 10 days, forcing the national grid to buy electricity from Belgium, at the highest price Britain has ever paid to keep power flowing. Tidal lagoons, such as the north Wales tidal lagoon, and the Swansea lagoon, should be part of the energy mix to address these problems. The tide is totally reliable, as is the electricity it will generate. This one project in north Wales could generate enough power for virtually every home in Wales, underpinning intermittent supplies of energy from wind and solar, and, unlike a nuclear power station, tidal lagoons are low technology and low cost. Given investment and support, the north Wales tidal lagoon could be up and running in 10 years - many years before a nuclear plant - with an operating life of over 120 years, and no challenging decommissioning residue. The coastal defence offered by the lagoon will protect millions of properties and infrastructure, benefiting generations to come, while mitigating the need for substantial coastal defence works by Welsh Government, who have already had to invest billions of pounds in it. It could provide a huge boost to the north Wales economy and its ability to meet the challenges of climate change and create thousands of jobs. The initial investment in a tidal lagoon would, at first glance, seem high. However, given that the asset created has an ultra-long operating life - twice as long as a nuclear plant and four times that of a windfarm - any investment needed truly provides excellent value and return of capital when compared to other energy projects. I would like to note, however, the expected expansion of off-shore windfarms, and tidal energy across the world could have significant environmental impacts, and those need to be carefully understood and monitored. I attended an RSPB event showing sea birds having to cope with an accumulation of wind turbines, boats, and other structures at sea, so we need a co-ordinated marine spatial plan. I trust that Welsh Government understands these risks, and will treat the nature crisis that we seriously face while deciding the future of our renewable energy production. Thank you.
Welsh: Diolch. Mae effaith newid hinsawdd yn gwbl amlwg, ac mae Cymru ar flaen y gad o ran mynd i'r afael â heriau datgarboneiddio cynhyrchiant ynni, gyda pholisïau a chefnogaeth i ynni adnewyddadwy. Mae cynlluniau ar gyfer datblygwr ynni adnewyddadwy dan berchnogaeth gyhoeddus yn sicrhau y bydd yr elw a wneir yng Nghymru yn arwain at fwy o fudd i drigolion, gydag elw'n cael ei ailfuddsoddi er mwyn gwella effeithlonrwydd ynni mewn cartrefi yng Nghymru a chreu swyddi ynni glân o ansawdd da yng Nghymru, mewn cyferbyniad llwyr â Llywodraeth y DU, a fydd yn parhau i ganolbwyntio ar echdynnu tanwydd ffosil gan fethu mynd i'r afael ag effaith costau ynni cynyddol ar gyllidebau aelwydydd. Dylai pleidiau gwleidyddol y DU fod yn dangos i'r byd sut i adeiladu system ynni sero net ddiogel, saff a gwydn, gan ddefnyddio ffynonellau ynni adnewyddadwy cynhenid, yn hytrach na chamarwain ei phoblogaeth i gredu bod angen ynni niwclear i ddarparu'r cyflenwad sylfaen o ynni neu bydd y goleuadau'n diffodd. Mae adnoddau ynni gwynt ar y môr y DU ynddynt eu hunain yn ddigon i ragori ar sero net a galw'r DU am ynni hyd y gellir ei ragweld, a gallem edrych ar hydrogen gwyrdd fel ateb o ran storio ynni. Mae buddsoddiad yn y ganolfan ragoriaeth peirianneg gwerth £12 miliwn ar gampws Coleg Llandrillo yn y Rhyl yn dystiolaeth bellach o ymrwymiad Llywodraeth Cymru i'r sector ynni adnewyddadwy. Bydd y ganolfan honno'n dod yn hyb ar gyfer darparu addysg a hyfforddiant o safon fyd-eang mewn peirianneg, gyda'r offer arbenigol diweddaraf, a bydd yn sefydliad newydd ar gyfer technoleg ynni adnewyddadwy, mewn partneriaeth â chwmni RWE Renewables. Un o brif nodweddion hyn fydd neuadd dri llawr o uchder ar gyfer gwasanaethu a chynnal a chadw tyrbinau gwynt ar raddfa ddiwydiannol, sy'n wych. Mae'n wych fod gennym y cyfleuster hwn i roi'r sgiliau perthnasol i bobl leol yng ngogledd Cymru ar gyfer gweithio ar brosiectau ynni adnewyddadwy yn y gogledd a thu hwnt. Fel y nododd y Prif Weinidog ddoe, mae angen i Lywodraeth y DU fuddsoddi yn y grid cenedlaethol, a ddylai gael ei ailwladoli. Nid yw'n addas i'r diben ar hyn o bryd, gyda gwerth biliynau o elw yn mynd i'r cyfranddalwyr bob blwyddyn. Dylid ailfuddsoddi'r arian hwnnw yn y grid i wella capasiti, er mwyn caniatáu i'r cannoedd o brosiectau adnewyddadwy sydd wedi'u gohirio ar hyn o bryd fynd yn eu blaenau. Ond beth sy'n digwydd pan nad yw'r gwyntoedd yn chwythu, a'r galw am ynni'n parhau i fod yn uchel? Roedd dau gyfnod yn 2021 pan gwympodd y cyflenwad o ynni gwynt am 10 diwrnod, gan orfodi'r grid cenedlaethol i brynu trydan o Wlad Belg, am y pris uchaf y mae Prydain erioed wedi'i dalu i gadw'r pŵer yn llifo. Dylai môr-lynnoedd llanw, megis morlyn llanw gogledd Cymru, a morlyn Abertawe, fod yn rhan o'r cymysgedd ynni i fynd i'r afael â'r problemau hyn. Mae'r llanw'n gwbl ddibynadwy, fel y mae'r trydan y bydd yn ei gynhyrchu. Gallai'r un prosiect hwn yng ngogledd Cymru gynhyrchu digon o bŵer ar gyfer bron bob cartref yng Nghymru, yn sail i gyflenwadau ysbeidiol o ynni gwynt ac ynni'r haul, ac yn wahanol i orsaf ynni niwclear, nid oes llawer o dechnoleg na chost ynghlwm wrth fôr-lynnoedd llanw. Gyda buddsoddiad a chymorth, gallai morlyn llanw gogledd Cymru fod yn weithredol ymhen 10 mlynedd - flynyddoedd lawer cyn gorsaf niwclear - gydag oes weithredol o dros 120 mlynedd, heb unrhyw weddillion datgomisiynu heriol. Bydd yr amddiffyniad arfordirol a gynigir gan y morlyn yn diogelu miliynau o adeiladau a seilwaith, ac o fudd i genedlaethau i ddod, gan liniaru'r angen am waith amddiffyn arfordirol sylweddol gan Lywodraeth Cymru, sydd eisoes wedi gorfod buddsoddi biliynau o bunnoedd i amddiffyn yr arfordir. Gallai roi hwb enfawr i economi'r gogledd a'i gallu i ymdopi â heriau newid hinsawdd, a chreu miloedd o swyddi. Byddai'r buddsoddiad cychwynnol mewn morlyn llanw, ar yr olwg gyntaf, i'w weld yn uchel. Fodd bynnag, o gofio y byddai gan yr ased oes weithredol hir iawn - ddwywaith cymaint â gorsaf niwclear, a phedair gwaith cymaint â fferm wynt - mae unrhyw fuddsoddiad sydd ei angen yn sicr yn darparu gwerth ac enillion cyfalaf rhagorol o gymharu â phrosiectau ynni eraill. Hoffwn nodi, fodd bynnag, y gallai gwaith ehangu disgwyliedig i ffermydd gwynt ar y môr ac ynni'r llanw ledled y byd gael effeithiau amgylcheddol sylweddol, ac mae angen deall a monitro'r rheini'n ofalus. Bûm mewn digwyddiad gan yr RSPB lle dangoswyd adar y môr yn gorfod ymdopi â chroniad o dyrbinau gwynt, cychod, ac adeileddau eraill ar y môr, felly mae angen cynllun gofodol morol cydgysylltiedig arnom. Hyderaf fod Llywodraeth Cymru yn deall y risgiau hyn, ac y bydd o ddifrif ynglŷn â'r argyfwng natur sy'n ein hwynebu wrth benderfynu ar ddyfodol ein cynhyrchiant ynni adnewyddadwy. Diolch.