English: Today is a pretty sobering day, isn't it, with the publication of that report by Members of the UK Parliament saying that the UK Government's response to the pandemic was one of the 'worst ever' public health failures. Those are pretty strong words. There's hardly a reference to Wales in that report - I'll get back to that in a second - but many of the questions around the response to the pandemic are just as relevant to Welsh Government, of course, including what happened in those very early days, and questions have been asked publicly today about that, both here in the Senedd by my colleague Adam Price, and also by journalists in the press conference earlier. We have heard some contrasting responses about the pace of response here in Wales; the First Minister, during First Minister's questions, saying, 'We just didn't know how serious this was,' although I think we did, or the health Minister saying, 'We did know, but it was very difficult for Wales to act without England acting too.' Now, I'm not sure how you square those two responses, but the truth of the matter is, these questions have not been asked in depth. Members of Parliament at Westminster have had a go, as I say, in this report, which mentions Wales nine times, I think, isn't it, in 147 pages. But these are questions that the Welsh public expect to be looked at in depth, and the only way to do that, as has been proven again, I think, by this report today - . The way to do that in depth on these questions about the initial response, and so many of the questions about the response over the past 18 months, is to have a Wales-specific inquiry. Now, I have met, on a number of occasions now, including once in person with representatives of the Covid-19 Bereaved Families for Justice campaign. I'm pleased that the First Minister has also met them now. And their central argument is this. It's very, very simple: decisions taken in Wales must be scrutinised in Wales. It's a very, very easy principle for me to get my head around. If I can get my head around it, I think most people can. Decisions taken in Wales need to be scrutinised in Wales. Now, perhaps the Minister can tell us now whether there has been a response now, or even an acknowledgement to the letter written by the First Minister to UK Government, seeking assurances about how Wales would somehow fit in and have enough focus on it as part of a UK inquiry. And can I ask, how long is Welsh Government prepared to wait for a response before deciding, 'You know what; we're going to have to do this ourselves and set up a Welsh inquiry'? It is the only answer. I'd like to focus, secondly, on one word that we heard a few times from the Minister today: 'stable' - the situation in Wales currently is stable. Can I suggest, actually, we need three categories, not just 'COVID-stable' and 'COVID-urgent' going into this winter? This is urgent. This is urgent today. We perhaps need a 'COVID-crisis' if things become even worse, but we are in an urgent position. And let me just remind people what 'stable' looks like. Wales currently: over 500 cases per 100,000 people over a seven-day period - that's worse than any other nation in the UK; it's three times, almost, the figure for Ireland, almost six times the case rate for the Netherlands, almost 12 times the case rate for France and 20 times the case rate for Spain. The case rate for under 25s in Wales is double the average for Wales at nearly 1,000. Seven counties in Wales, including the one that I represent, have case rates of over 1,000. If that is not urgent, I do not know what is. So, perhaps I can just pose these questions in closing. When does current Welsh Government strategy envisage we'll get down to levels in France, in Spain, in Italy and in any other western European country you could mention? Is getting there as quickly as possible even a part of the strategy? Or is stable, steady-as-she-goes the way things are going to be approached from now on? For example, we suggested last week that we could strengthen the COVID pass system, perhaps, as a means to ramp things up. What evidence can the Minister point to to show or to even suggest that the Welsh Government is trying to do everything it can to get those case rates down to the levels of our western European partners, because -
Welsh: Mae heddiw'n ddiwrnod eithaf sobreiddiol, onid yw, gyda chyhoeddi'r adroddiad hwnnw gan Aelodau Senedd y DU yn dweud mai ymateb Llywodraeth y DU i'r pandemig oedd un o'r methiannau iechyd cyhoeddus 'gwaethaf erioed'. Mae'r rheini yn eiriau eithaf cryf. Prin fod cyfeiriad at Gymru yn yr adroddiad hwnnw - byddaf i'n dychwelyd at hynny mewn eiliad - ond mae llawer o'r cwestiynau ynghylch yr ymateb i'r pandemig yr un mor berthnasol i Lywodraeth Cymru, wrth gwrs, gan gynnwys yr hyn a ddigwyddodd yn y dyddiau cynnar iawn hynny, ac mae cwestiynau wedi eu gofyn yn gyhoeddus heddiw ynghylch hynny, yma yn y Senedd gan fy nghyd-Aelod Adam Price, a hefyd gan newyddiadurwyr yn y gynhadledd i'r wasg yn gynharach. Rydym ni wedi clywed rhai ymatebion gwrthgyferbyniol ynghylch cyflymder yr ymateb yma yng Nghymru; y Prif Weinidog, yn ystod cwestiynau'r Prif Weinidog, yn dweud, 'Nid oeddem ni'n gwybod pa mor ddifrifol oedd hyn,' er fy mod i'n credu ein bod ni wedi gwybod, neu'r Gweinidog iechyd yn dweud, 'Roeddem ni yn gwybod, ond roedd yn anodd iawn i Gymru weithredu heb fod Lloegr yn gweithredu hefyd.' Nawr, nid wyf i'n siŵr sut yr ydych chi'n cysoni'r ddau ymateb hynny, ond y gwir amdani yw, nid yw'r cwestiynau hyn wedi eu gofyn yn fanwl. Mae Aelodau Seneddol yn San Steffan wedi rhoi cynnig arni, fel y dywedais i, yn yr adroddiad hwn, sy'n sôn am Gymru naw gwaith, rwy'n credu, mewn 147 o dudalennau. Ond mae'r rhain yn gwestiynau y mae'r cyhoedd yng Nghymru yn disgwyl iddyn nhw gael eu hystyried yn fanwl, a'r unig ffordd o wneud hynny, fel sydd wedi ei brofi eto, yn fy marn i, gan yr adroddiad hwn heddiw - . Y ffordd i wneud hynny'n fanwl ar y cwestiynau hyn am yr ymateb cychwynnol, a chymaint o'r cwestiynau ynghylch yr ymateb yn ystod y 18 mis diwethaf, yw cael ymchwiliad sy'n benodol i Gymru. Nawr, rwyf i wedi cyfarfod, droeon erbyn hyn, gan gynnwys unwaith yn bersonol â chynrychiolwyr o ymgyrch Teuluoedd mewn Profedigaeth dros Gyfiawnder Covid-19. Rwy'n falch bod y Prif Weinidog hefyd wedi cwrdd â nhw hefyd erbyn hyn. A'u dadl ganolog yw hyn. Mae'n syml iawn, iawn: mae'n rhaid craffu ar benderfyniadau sy'n cael eu gwneud yng Nghymru yng Nghymru. Mae'n egwyddor hawdd iawn, iawn i mi ei deall. Os gallaf i ei deall, rwy'n credu y gall y rhan fwyaf o bobl ei deall. Mae angen craffu ar benderfyniadau sy'n cael eu gwneud yng Nghymru yng Nghymru. Nawr, efallai y gall y Gweinidog ddweud wrthym ni yn awr a fu ymateb erbyn hyn, neu hyd yn oed gydnabyddiaeth i'r llythyr a ysgrifennodd y Prif Weinidog at Lywodraeth y DU yn gofyn am sicrwydd ynghylch pa ran y byddai i Gymru mewn ymchwiliad yn y DU ac y bydd yn cynnwys digon o bwyslais ar Gymru. Ac a gaf i ofyn, faint o amser y mae Llywodraeth Cymru yn barod i aros am ymateb cyn penderfynu, 'Wyddoch chi beth; bydd yn rhaid i ni wneud hyn ein hunain a sefydlu ymchwiliad i Gymru'? Dyma'r unig ateb. Hoffwn i ganolbwyntio, yn ail, ar un gair yr ydym ni wedi ei glywed ychydig o weithiau gan y Gweinidog heddiw: 'sefydlog' - mae'r sefyllfa yng Nghymru yn sefydlog ar hyn o bryd. A gaf i awgrymu, mewn gwirionedd, fod angen tri chategori arnom ni, nid dim ond 'COVID-sefydlog' a 'COVID-brys' wrth fynd i mewn i'r gaeaf hwn? Mae hyn yn fater brys. Mae hyn yn fater brys heddiw. Efallai fod angen 'COVID-argyfwng' arnom ni os bydd pethau'n gwaethygu hyd yn oed, ond rydym ni mewn sefyllfa frys. A gadewch i mi atgoffa pobl sut beth yw 'sefydlog'. Cymru ar hyn o bryd: dros 500 o achosion fesul 100,000 o bobl dros gyfnod o saith diwrnod - mae hynny'n waeth nag unrhyw genedl arall yn y DU; mae tair gwaith yn fwy, bron, na'r ffigur ar gyfer Iwerddon, bron i chwe gwaith yn fwy na'r gyfradd achosion ar gyfer yr Iseldiroedd, bron i 12 gwaith yn fwy na'r gyfradd achosion ar gyfer Ffrainc ac 20 gwaith yn fwy na'r gyfradd achosion ar gyfer Sbaen. Mae'r gyfradd achosion ar gyfer pobl dan 25 oed yng Nghymru ddwywaith yn fwy na'r cyfartaledd ar gyfer Cymru, sef bron i 1,000. Mae gan saith sir yng Nghymru, gan gynnwys yr un yr wyf i'n ei chynrychioli, gyfraddau achos o dros 1,000. Os nad yw hynny'n fater brys, wn i ddim beth sydd. Felly, efallai y caf i ofyn y cwestiynau hyn wrth gloi. Pryd mae strategaeth bresennol Llywodraeth Cymru yn rhagweld y byddwn ni'n gostwng i'r lefelau yn Ffrainc, yn Sbaen, yn yr Eidal ac mewn unrhyw wlad arall yng ngorllewin Ewrop y gallech chi sôn amdani? A yw cyrraedd yno cyn gynted â phosibl yn rhan o'r strategaeth hyd yn oed? Neu ai sefydlog, yn raddol, yw'r ffordd y bydd pethau'n cael eu trin o hyn ymlaen? Er enghraifft, fe wnaethom ni awgrymu yr wythnos diwethaf y gallem ni gryfhau system pasys COVID, efallai, fel modd cyflymu pethau. Pa dystiolaeth y gall y Gweinidog dynnu sylw ati i ddangos neu hyd yn oed awgrymu bod Llywodraeth Cymru yn ceisio gwneud popeth o fewn ei gallu i leihau'r cyfraddau achos hynny i lefelau ein partneriaid yng ngorllewin Ewrop, oherwydd -