English: I would like to give a warm welcome to this report as well, and the general approach that the Minister has brought to this. This is a series of measured and practical steps, I think, to go towards achieving the ultimate ambition of 1 million Welsh speakers by 2050, but I'd also like to commend him on the eloquence with which he concluded his statement about the reasons for supporting the Welsh language and embedding it in the culture of the people of Wales, even in those areas where it has long since disappeared as the everyday language of the people. I think that's exactly the right approach to bring to this, and it's useful, I think, to have somebody doing this job who didn't grow up to speak Welsh at home and has learnt the language. It will be the great challenge of the future to convince the English monoglot section of the population, which is by far the greater at the moment, that this is an adventure in which we must all take part. So, I agree with what the document says, in particular that the Government strategy can't force individuals to use the language, and for the language to truly flourish, we're counting on each and every one of us to embrace the idea of a bilingual Wales. So, we have to carry the people with us and go with the grain of public opinion, but also to lead it as well. I would, in this context, also like to commend Plaid Cymru's contribution, which we debated last week, in this document, 'Reaching the Million', and the importance, initially at any rate, of ensuring that we retain a robust social heartland for the Welsh language in the west and in the north. But it is important for us also to have a strategy for breaking out of the traditional areas that are still largely Welsh speaking, because we don't want to see the Welsh language largely confined to what we might call a 'laager' within our own country. If we are to succeed in our ultimate objective, then we do have to convince people who don't hear the Welsh language spoken on a daily basis at home or in their communities that this is worth making an effort to engage in. The great challenge now will come of course in WESPs, in areas that pose these greater challenges, and we must certainly do our best to avoid the kind of confrontation that we saw, sadly, in Llangennech in the last year. We must work harder in those circumstances to convince people that it's not going to set children back to learn through the medium of Welsh. What Simon Thomas said the other day about the value of learning another language, whether it be Welsh or any other language, is absolutely true. At school, I learned three languages - German, French and Russian - as well as Welsh, although I had to give up Welsh in order to do one of the others. We don't do that today. I don't know whether that has made me a more intelligent person as a result, or a more eloquent person, but it has certainly added several dimensions to my life, which I'm pleased to have. And so, there is a value in this beyond the nuts-and-bolts arguments of economics we've heard about, which are important, but to be honest, given that English is the lingua franca of the world generally, it's going to be a problem for all other languages, in a sense, to compete with it in international commerce and the world of the internet. We've got to bring reassurance to parents that this is something that is of value to children. We've seen a collapse in the teaching of modern languages generally in the United Kingdom, not just in Wales, in recent years. The British Council did a survey only two years ago that found that only 22 per cent of pupils take GCSEs in languages other than English or Welsh. That, I think, is deplorable, because languages are seen to be difficult. Well, amongst the languages that I've studied, Welsh is a rather less complex language to learn. Vocabulary is smaller; words are made to do more things in Welsh than in other languages; we don't have problems of cases and conjugations and so on; and it should, with a bit of effort, be an easier language to absorb and learn than, say, a language like Russian, which I mentioned earlier on. So, this is an important step, but what has also been said about the importance of the earliest years can't be overestimated, and I would like to commend the work done by Mudiad Meithrin in this respect, and the ambition to see 150 new 'cylchoedd' for three to four-year-olds is the beacon of hope, I think, for the language, because the other interesting thing that I discovered from the Plaid Cymru report was that 18.8 per cent of three to four-year-olds were Welsh speaking in 2001. That had risen by 5 per cent to 23.3 per cent in 2011. It would be interesting to know, if we could, what the figure is now, and to what extent we're making progress along this road. The ambition in this document of having 35 per cent is an important intermediate step, I think, and so I commend the approach that the Minister has to that. If we are to succeed in this objective, it is in embedding the language in the earliest years when we are the most absorbent. I can tell you from my own experience that at the age of 68 it's much more difficult to recover vocabulary, let alone learn new words, than it used to be. I think it's important for us to realise that there is an overwhelming consensus in the Assembly behind this approach, but that consensus is not reflected to the same extent outside, and therefore we all have to play our part in bringing people on board this exercise. Certainly on behalf of my own party, I'll say we will hope to play our part in this as well, because I think we can be useful to the Government in this respect, representing part of the community that isn't normally associated with the adventure on which we are all now embarked.
Welsh: Hoffwn innau groesawu'r adroddiad hwn hefyd, a'r ffordd gyffredinol y mae'r Gweinidog wedi ei defnyddio i fynd i'r afael â hyn. Mae'r adroddiad yn gyfres o gamau mesuredig ac ymarferol, rwy'n credu, i gyfrannu at wireddu uchelgais terfynol o fod â miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, ond hoffwn hefyd ei ganmol am y ffordd huawdl y terfynodd ei ddatganiad drwy nodi'r rhesymau dros gefnogi'r Gymraeg a'i hymgorffori yn niwylliant pobl Cymru, hyd yn oed yn yr ardaloedd hynny lle mae hi wedi hen ddiflannu fel iaith feunyddiol y trigolion. Rwy'n credu mai dyna'n union yw'r ffordd o fynd i'r afael â hyn, ac mae'n ddefnyddiol, rwy'n credu, cael rhywun yn gwneud y swydd hon na chafodd ei fagu yn siarad Cymraeg gartref ac sydd wedi dysgu'r iaith. Her fawr y dyfodol fydd argyhoeddi carfan uniaith Saesneg y boblogaeth, sydd yn y mwyafrif llethol ar hyn o bryd, bod hon yn antur y mae'n rhaid i bob un ohonom ni gymryd rhan ynddi. Felly, rwy'n cytuno â'r hyn y mae'r ddogfen yn ei dweud, yn enwedig na all strategaeth y Llywodraeth orfodi unigolion i ddefnyddio'r iaith, ac er mwyn i'r iaith wirioneddol ffynnu, rydym ni'n dibynnu ar bob un ohonom ni i gofleidio'r syniad o Gymru ddwyieithog. Felly, mae'n rhaid i ni gario'r bobl gyda ni a derbyn y farn gyhoeddus, ond hefyd arwain y farn honno. Fe hoffwn i hefyd, yn y cyd-destun hwn, ganmol cyfraniad Plaid Cymru, a drafodwyd gennym ni yr wythnos diwethaf, yn y ddogfen hon, 'Cyrraedd y Miliwn', a phwysigrwydd, i ddechrau beth bynnag, sicrhau ein bod yn diogelu cadarnle cymdeithasol y Gymraeg yn y gogledd a'r gorllewin. Ond mae'n bwysig bod gennym ni strategaeth hefyd i ledaenu o'r broydd Cymraeg traddodiadol lle mae cyfran helaeth o'r bobl yn dal i fedru'r iaith, oherwydd nid ydym ni eisiau gweld yr iaith Gymraeg yn cael ei chyfyngu i raddau helaeth i'r hyn y gallem ni eu galw'n 'amddiffynfeydd' yn ein gwlad ein hunain. Os ydym ni am lwyddo yn ein hamcan terfynol, mae angen i ni argyhoeddi pobl nad ydyn nhw'n clywed yr iaith Gymraeg yn feunyddiol yn y cartref neu yn eu cymunedau ei bod yn werth gwneud ymdrech i fod yn rhan o hyn. Yr her fawr yn awr fydd y Cynlluniau Strategol Cymraeg mewn Addysg, mewn ardaloedd lle mae'r heriau mwy hyn yn codi, ac mae'n rhaid i ni yn sicr wneud ein gorau i osgoi'r math o wrthdaro a welsom ni, yn anffodus, yn Llangennech yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Mae'n rhaid i ni weithio'n galetach yn yr amgylchiadau hynny i argyhoeddi pobl na fydd dysgu plant drwy gyfrwng y Gymraeg yn golygu eu bod o dan anfantais. Mae'r hyn a ddywedodd Simon Thomas y diwrnod o'r blaen am werth dysgu iaith arall, boed honno yn Gymraeg neu'n unrhyw iaith arall, yn hollol wir. Yn yr ysgol, fe ddysgais i dair iaith - Almaeneg, Ffrangeg a Rwsieg - yn ogystal â'r Gymraeg, er y bu'n rhaid i mi roi'r gorau i'r Gymraeg er mwyn gwneud un o'r lleill. Nid ydym ni'n gwneud hynny heddiw. Nid wyf yn gwybod a yw hynny wedi fy ngwneud yn berson mwy deallus o ganlyniad, neu'n berson mwy huawdl, ond mae'n sicr wedi ychwanegu sawl dimensiwn at fy mywyd yr wyf yn falch eu bod gennyf. Ac felly, mae gwerth yn hyn y tu hwnt i'r dadleuon ymarferol am economeg yr ydym ni wedi eu clywed, sy'n bwysig, ond i fod yn onest, o ystyried mai Saesneg yw lingua franca y byd yn gyffredinol, mae'n mynd i fod yn broblem i bob iaith arall, ar ryw ystyr, gystadlu â hi ym myd masnach ryngwladol ac ym myd y rhyngrwyd. Mae'n rhaid i ni roi sicrwydd i rieni bod hyn yn rhywbeth sydd o werth i blant. Rydym ni wedi gweld lleihad mewn addysgu ieithoedd modern yn gyffredinol yn y Deyrnas Unedig, nid yn unig yng Nghymru, yn y blynyddoedd diwethaf. Cynhaliodd y Cyngor Prydeinig arolwg dim ond dwy flynedd yn ôl a chanfod mai dim ond 22 y cant o ddisgyblion sy'n astudio ieithoedd ar wahân i'r Saesneg neu'r Gymraeg ar gyfer TGAU. Mae hynny, rwy'n credu, yn druenus, oherwydd y dybiaeth yw bod ieithoedd yn anodd. Wel, ymhlith yr ieithoedd yr wyf i wedi eu hastudio, mae'r Gymraeg yn iaith llai cymhleth i'w dysgu. Mae llai o eirfa; caiff geiriau eu defnyddio i wneud mwy o bethau yn y Gymraeg nag mewn ieithoedd eraill; nid oes gennym ni broblemau gyda chyflyrau a gorfod rhedeg geiriau ac ati. Fe ddylai'r Gymraeg felly, gydag ychydig o ymdrech, fod yn haws ei chaffael a'i dysgu na, dyweder, iaith fel Rwsieg, a grybwyllais yn gynharach. Felly, mae hwn yn gam pwysig, ond ni ellir gorbwysleisio yr hyn a ddywedwyd hefyd am bwysigrwydd y blynyddoedd cynharaf, ac fe hoffwn i ganmol y gwaith y mae'r Mudiad Meithrin wedi ei wneud yn y cyswllt hwn. Yr uchelgais i weld 150 o gylchoedd newydd i blant tair a phedair oed yw gobaith mawr yr iaith, rwy'n credu, oherwydd peth diddorol arall a ddarganfyddais yn adroddiad Plaid Cymru oedd bod 18.8 y cant o blant tair a phedair oed yn siarad Cymraeg yn 2001. Roedd hynny wedi codi 5 y cant i 23.3 y cant yn 2011. Byddai'n ddiddorol gwybod, os yw'n bosib, beth yw'r ffigur erbyn hyn, ac i ba raddau yr ydym ni'n gwneud cynnydd yn hyn o beth. Mae'r uchelgais yn y ddogfen hon o fod â 35 y cant yn gam canolradd pwysig, rwy'n credu, ac felly rwy'n cymeradwyo agwedd y Gweinidog tuag at hynny. Os ydym ni eisiau llwyddo yn yr amcan hwn, mae'n rhaid ymwreiddio'r iaith yn y blynyddoedd cynharaf pan fo ein gallu i gaffael iaith ar ei orau. Gallaf ddweud wrthych chi o'm profiad fy hun ei bod hi'n llawer anoddach cofio geirfa pan eich bod chi'n 68 oed, heb sôn am ddysgu geiriau newydd, nag yr arferai fod. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig i ni sylweddoli bod yna gytundeb unfrydol bron yn y Cynulliad ynglŷn â'r ffordd hon o wneud pethau, ond ni chaiff y cytundeb hwnnw ei adlewyrchu i'r un graddau y tu allan, ac felly mae'n rhaid i bob un ohonom chwarae ein rhan wrth annog pobl i gofleidio'r ymarferiad hwn. Yn sicr ar ran fy mhlaid fy hun, rwyf am ddweud y byddwn ninnau'n gobeithio chwarae ein rhan yn hyn hefyd, oherwydd rwy'n credu y gallwn ni fod yn ddefnyddiol i'r Llywodraeth yn y cyswllt hwn, gan gynrychioli rhan o'r gymuned nad yw'n gysylltiedig fel arfer â'r antur yr ydym ni i gyd erbyn hyn wedi cychwyn arni.