English: And I'd like to just start by thanking Lynne Neagle and others for tabling this debate this afternoon. However, it is extremely sad that we have to have this and debate this subject today, not just because suicide bereavement support is limited and, frankly, not good enough, but because suicide is still occurring on an enormous scale and is a public health crisis. Last year, I spoke during the debate on suicide prevention and I set a challenge to all of us. The challenge was for all of us to do better and to understand and accept that suicide is everybody's business. I asked Members and members of the public to do more to support each other and to do more to prevent suicide. Now, I did this, Deputy Llywydd, because I simply do not want another family to go through what mine has gone through and continues to go through. So, let's remember, Deputy Llywydd, that we should never stop trying to help others, especially when it can save lives. At the start of the debate, Lynne Neagle mentioned the fact that those bereaved by suicide are at risk of suicide and more at risk from suicide, and that is no surprise to me. I myself, following my experience, am a sufferer of depression and PTSD. So, I want members of the public and Members of the Chamber to understand what life is like for the bereaved and why it is so important that we ourselves do more and also the Governments in Wales and across the United Kingdom do better - do better to support those bereaved when suicide occurs and to support those suffering before it's too late. So, what is suicide bereavement? It's the sleepless nights; the nightmares when you do sleep; the not being able to get out of bed to face the world; the flashbacks and anxieties when you do; the knowing that someone's life has ended too soon; the feeling that you'll never go to the football with your best friend again; and it's the realisation that while others may be able to move on, it's that realisation that your life will never be the same again. Deputy Llywydd, awareness of behaviour can impact on those that have lost someone has to improve. The reporting of suicide is a particular example and those that seek to inform this type of reporting should answer this very simple question: what effect will my actions have on the bereaved? Finally, Deputy Llywydd, I'd like to comment on mental health services as a whole and the role that they can play in suicide prevention. Now, we are very much more open in talking about this issue at the moment, but as I said at the start, suicide and mental health illness is a public health crisis. We always say that mental health should be treated with the same urgency and respect as physical health, well, now it's time to prove that point. And in closing, if I may, I'd like to say that, in the absence of the adequate support for those bereaved by suicide and those suffering with mental health illness, there is an army, an army of volunteers and members of the public, who step up to the plate each and every day to provide support. And I'd like to finish, Deputy Llywydd, by thanking them, each and every one of them, for changing lives, for saving lives. Diolch.
Welsh: Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i Lynne Neagle ac eraill am gyflwyno'r ddadl hon y prynhawn yma. Fodd bynnag, mae'n hynod drist fod yn rhaid i ni wneud hyn a thrafod y pwnc hwn heddiw, nid yn unig am fod cymorth profedigaeth ar ôl hunanladdiad yn gyfyngedig, a heb fod yn ddigon da a dweud y gwir, ond am fod hunanladdiad yn dal i ddigwydd ar raddfa enfawr ac yn argyfwng iechyd cyhoeddus. Y llynedd, siaradais yn ystod y ddadl ar atal hunanladdiad a gosodais her i bob un ohonom. Yr her oedd i bob un ohonom wneud yn well a deall a derbyn bod hunanladdiad yn fusnes i bawb. Gofynnais i'r Aelodau ac aelodau o'r cyhoedd wneud mwy i gefnogi ei gilydd ac i wneud mwy i atal hunanladdiad. Nawr, gwneuthum hyn, Ddirprwy Lywydd, am nad wyf eisiau i deulu arall brofi'r hyn y bu'n rhaid i fy nheulu i fynd drwyddo a'r hyn rydym yn parhau i fynd drwyddo. Felly, gadewch inni gofio, Ddirprwy Lywydd, na ddylem byth roi'r gorau i geisio helpu eraill, yn enwedig pan all hynny achub bywydau. Ar ddechrau'r ddadl, soniodd Lynne Neagle fod pobl sydd mewn profedigaeth ar ôl hunanladdiad mewn perygl o gyflawni hunanladdiad ac mewn mwy o berygl o gyflawni hunanladdiad, ac nid yw hynny'n syndod i mi. Yn dilyn fy mhrofiad, rwy'n dioddef o iselder ac anhwylder straen wedi trawma. Felly, rwyf am i aelodau'r cyhoedd ac Aelodau'r Siambr ddeall sut beth yw bywyd i bobl mewn profedigaeth a pham ei bod mor bwysig ein bod yn gwneud mwy, a bod Llywodraeth Cymru a Llywodraethau ledled y Deyrnas Unedig yn gwneud yn well - yn gwneud yn well i gefnogi'r rheini sydd mewn profedigaeth ar ôl hunanladdiad ac i gefnogi'r rheini sy'n dioddef cyn ei bod yn rhy hwyr. Felly, beth yw profedigaeth ar ôl hunanladdiad? Mae'n cynnwys nosweithiau di-gwsg; hunllefau pan fyddwch yn cysgu; methu codi o'r gwely i wynebu'r byd; ôl-fflachiadau a phryderon pan fyddwch yn codi; gwybod bod bywyd rhywun wedi dod i ben yn rhy fuan; y teimlad na fyddwch byth yn mynd i weld pêl-droed gyda'ch ffrind gorau eto; ac er y bydd eraill yn gallu symud ymlaen, y sylweddoliad na fydd eich bywyd byth yr un fath eto. Ddirprwy Lywydd, mae'n rhaid gwella ymwybyddiaeth o sut y gall ymddygiad effeithio ar y rheini sydd wedi colli rhywun. Mae adroddiadau ar hunanladdiad yn enghraifft benodol a dylai'r rhai sy'n ceisio llywio'r mathau hyn o adroddiadau ateb y cwestiwn syml hwn: pa effaith fydd fy ngweithredoedd yn ei chael ar y rheini sydd mewn profedigaeth? Yn olaf, Ddirprwy Lywydd, hoffwn sôn am wasanaethau iechyd meddwl yn gyffredinol a'r rôl y gallant ei chwarae yn atal hunanladdiad. Nawr, rydym yn llawer mwy agored wrth siarad am y mater erbyn hyn, ond fel y dywedais ar y dechrau, mae hunanladdiad a salwch meddwl yn argyfwng iechyd cyhoeddus. Rydym bob amser yn dweud y dylid trin iechyd meddwl gyda'r un brys a pharch ag iechyd corfforol, wel, mae'n bryd gweld prawf o hynny. Ac i gloi, os caf ddweud, yn niffyg cefnogaeth ddigonol i'r rheini sydd mewn profedigaeth ar ôl hunanladdiad a'r rheini sy'n dioddef o salwch meddwl, ceir byddin o wirfoddolwyr ac aelodau'r cyhoedd sy'n camu i'r adwy bob dydd i ddarparu cefnogaeth. A hoffwn gloi, Ddirprwy Lywydd, drwy ddiolch iddynt, bob un ohonynt, am newid bywydau, am achub bywydau. Diolch.