English: Diolch, Dirprwy Llwydd, and today we'll explore not only what more can be done to promote employee ownership in Wales, but whether indeed we can introduce a workable Welsh Marcora law. And my thanks to the Business Committee for selecting this proposal for debate and to other Members of the Senedd for supporting the request. I'm looking forward to hearing the contributions today and the Minister's response. Now, I declare my interest as a Co-operative Party member and chair of the Senedd Co-operative Party group too. Yet this proposal, I know, has the support in other parties too and in the wider co-operative movement itself, and I look forward to hearing that today. The Welsh Government programme for government, in the section entitled 'building a stronger, greener economy', reads, encouragingly: 'We will create an economy which works for everyone, grounded in our values of progressive change - going forward together in the spirit of cooperation, not competition.' Now, that's welcome. It reflects the engagement that this Government had in the development of its manifesto with the co-operative agenda indeed. And as co-operation is embedded in the Government programme, which also again has a Minister for responsibility for co-operation, many co-operators as Ministers, and a record number of Co-operative Party Members on these benches too, the programme for government covering this sixth Senedd reiterates a manifesto pledge word for word, pledging to 'provide greater support for worker buyouts' and 'seek to double the number of employee-owned businesses.' That is real ambition. It's hugely welcome. It is clear. It's explicit. It's in black and white on the printed page for all to see. But not every proposal can make it into a manifesto. We realise that. A manifesto, after all, is not unlike a programme for government - it's a summary of months if not years of detailed policy development. It boils it down to the oven-ready, publicly digestible fundamentals of what a Government will do. It can't contain every twist and turn of every policy debate in a windy hall in upper Cwmtwrch or from every Zoom brainstorming meeting crammed full of special advisers, special interest groups, policy wonks and blue-sky thinkers. But I draw the Minister's attention to one little suggestion, a tiny one, which didn't quite make it into those final, boiled-down, pared-down, slimline manifesto pledges, and that is to introduce a Welsh Marcora law, to legislate on employee ownership. Fellow co-operators like Christina Rees MP have tried to promote this in the UK Parliament, but they've drawn a blank. But could we do something like this here in Wales? Where jobs and the local economy rely on one or two larger employers, particularly in manufacturing and industrial sectors, the collapsing or downsizing of just one or two companies can have a huge, disproportionate impact. Unemployment on this scale can have a scarring effect on those individuals, as well as their local communities, for decades. The first step of preventing people becoming unemployed in the first place is crucial. When businesses close or downsize in Italy, the birthplace of the Marcora law - it's great coming from a Welsh Italian here - workers have the right, and the financial support to back it up, to buy out all or part of the business and establish it as an employee-owned co-operative. This rescues either the profitable parts of the business, or even wholly profitable businesses where the margins have just been too small to meet external investors' expectations. Italy's Marcora law was established over 30 years ago to divert the money that would otherwise be spent on unemployment benefits into retaining the jobs and continuing the economic activity. And it does this by providing workers at risk of redundancy when a business, or part of a business, is about to shut down with their unemployment benefits as a lump sum in advance to use as capital to buy out the business - we know this has happened in Wales in a different context, in a different way - as well as access to support and guidance to make it successful. Now, not only does this keep people in jobs and ensure businesses stay open and productive, it also means the economy over time can shift to a fairer economy, a more democratic structure, where employees themselves have a say and a stake in their workplaces. Now, I know the Minister will say that this is difficult because of the reservation of powers to Westminster on employment and trade law; I understand that. But we do have powers over economic development, the social partnership, the economic contract, procurement, influence over companies who receive significant Welsh Government funding and more. We have levers that could prize open a Welsh Marcora law within our devolved competencies. And the Minister will rightly, I have to say, point today to the way in which this co-operative Welsh Government is already putting into action its support and funding for the co-operative economy, working alongside the Wales Co-operative Centre and the Development Bank for Wales and others, and we welcome that. But we argue that a Welsh Marcora law would help this Government in this ambitious aim to double the number of employee-owned businesses in Wales. And if he cannot say 'yes' to this proposal today definitively, then work with us to explore this further. Meet with me and the co-operative centre of Wales and others to see us, if we can explore this, to shape this proposal, because I say, 'Where there is a will, political will, then there can be a Welsh Marcora law.' And with those opening comments, I look forward to hearing from other Members.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, a heddiw, byddwn yn archwilio nid yn unig beth arall y gellir ei wneud i hyrwyddo perchnogaeth gan weithwyr yng Nghymru, ond a allwn gyflwyno cyfraith Marcora ymarferol i Gymru yn wir. A diolch i'r Pwyllgor Busnes am ddewis y cynnig hwn i'w drafod ac i Aelodau eraill y Senedd am gefnogi'r cais. Edrychaf ymlaen at glywed y cyfraniadau heddiw ac ymateb y Gweinidog. Nawr, rwy'n datgan buddiant fel aelod o'r Blaid Gydweithredol a chadeirydd grŵp Plaid Gydweithredol y Senedd hefyd. Fodd bynnag, gwn fod cefnogaeth i'r cynnig hwn yn y pleidiau eraill hefyd ac yn y mudiad cydweithredol ehangach, ac edrychaf ymlaen at glywed hynny heddiw. Mae rhaglen lywodraethu Llywodraeth Cymru, yn yr adran o'r enw 'adeiladu economi gryfach a gwyrddach', yn nodi, yn galonogol: 'Byddwn yn creu economi sy'n gweithio i bawb, wedi'i gwreiddio yn ein gwerthoedd o newid cynyddol - gan symud ymlaen gyda'n gilydd yn ysbryd cydweithredu, nid cystadleuaeth.' Nawr, rwy'n croesawu hynny. Mae'n adlewyrchu'r ymgysylltu a wnaeth y Llywodraeth hon wrth ddatblygu ei maniffesto gyda'r agenda gydweithredol. A chan fod cydweithredu wedi'i ymgorffori yn rhaglen y Llywodraeth, sydd hefyd yn cynnwys Gweinidog â chyfrifoldeb am gydweithredu, llawer o aelodau'r Blaid Gydweithredol yn Weinidogion, a'r nifer uchaf erioed o Aelodau'r Blaid Gydweithredol ar y meinciau hyn hefyd, mae'r rhaglen lywodraethu ar gyfer y chweched Senedd hon yn ailadrodd addewid o'r maniffesto air am air, gan addo 'Darparu mwy o gymorth i bryniant gan weithwyr' a 'cheisio dyblu nifer y busnesau sy'n eiddo i weithwyr.' Dyna uchelgais go iawn. Mae croeso mawr iddo. Mae'n glir. Mae'n eglur. Mae ar bapur mewn du a gwyn i bawb ei weld. Ond ni ellir cynnwys pob cynnig yn y maniffesto. Rydym yn sylweddoli hynny. Wedi'r cyfan, nid yw maniffesto mor wahanol â hynny i raglen lywodraethu - mae'n grynodeb o fisoedd os nad blynyddoedd o waith datblygu polisi manwl. Mae'n ei grynhoi'n hanfodion hawdd eu deall yr hyn y bydd Llywodraeth yn ei wneud. Ni all gynnwys pob manylyn ynghylch pob dadl ar bolisi mewn neuadd wyntog yng Nghwm-twrch uchaf neu bob cyfarfod taflu syniadau ar Zoom sy'n llawn o gynghorwyr arbennig, grwpiau diddordeb arbennig, arbenigwyr polisi a phobl sy'n meddwl heb orwelion. Ond tynnaf sylw'r Gweinidog at un awgrym bach, un bach iawn, na chyrhaeddodd addewidion main, bachog y maniffesto, sef cyflwyno cyfraith Marcora i Gymru, i ddeddfu ar berchnogaeth gan weithwyr. Mae aelodau eraill o'r Blaid Gydweithredol fel Christina Rees AS wedi ceisio hyrwyddo hyn yn Senedd y DU, ond yn aflwyddiannus. Ond a allem wneud rhywbeth fel hyn yma yng Nghymru? Pan fo swyddi a'r economi leol yn dibynnu ar un neu ddau o gyflogwyr mwy o faint, yn enwedig yn y sectorau gweithgynhyrchu a diwydiannol, gall cau neu leihau maint un neu ddau o gwmnïau gael effaith anghymesur enfawr. Gall diweithdra ar y raddfa hon effeithio'n andwyol ar yr unigolion hyn, yn ogystal â'u cymunedau lleol, am ddegawdau. Mae'r cam cyntaf i atal pobl rhag dod yn ddi-waith yn y lle cyntaf yn hollbwysig. Pan fydd busnesau'n cau neu'n lleihau o ran maint yn yr Eidal, man geni cyfraith Marcora - mae'n wych fod hyn yn dod gan Eidalwr o Gymro yma - mae gweithwyr yn cael hawl, a chymorth ariannol i'w chefnogi, i brynu'r busnes yn gyfan gwbl, neu ran ohono, a'i sefydlu fel cwmni cydweithredol sy'n eiddo i'r gweithwyr. Mae hyn yn achub rhannau proffidiol y busnes, neu fusnesau cwbl broffidiol hyd yn oed lle mae maint yr elw wedi bod yn rhy fach i fodloni disgwyliadau buddsoddwyr allanol. Sefydlwyd cyfraith Marcora yr Eidal dros 30 mlynedd yn ôl i ddargyfeirio'r arian a fyddai fel arall yn cael ei wario ar fudd-daliadau diweithdra i gadw'r swyddi a chynnal y gweithgarwch economaidd. Ac mae'n gwneud hyn drwy ddarparu eu budd-daliadau diweithdra fel cyfandaliad ymlaen llaw i weithwyr sydd mewn perygl o gael eu diswyddo pan fydd busnes, neu ran o fusnes, ar fin cau, i'w ddefnyddio fel cyfalaf i brynu'r busnes - gwyddom fod hyn wedi digwydd yng Nghymru mewn cyd-destun gwahanol, mewn ffordd wahanol - yn ogystal â mynediad at gymorth ac arweiniad i'w wneud yn llwyddiant. Nawr, mae hyn yn cadw pobl mewn swyddi ac yn sicrhau bod busnesau'n aros ar agor ac yn gynhyrchiol, ond mae hefyd yn golygu y gall yr economi newid dros amser i fod yn economi decach, yn strwythur mwy democrataidd, lle mae llais gan y gweithwyr eu hunain, a budd yn eu gweithleoedd. Nawr, gwn y bydd y Gweinidog yn dweud bod hyn yn anodd am fod pwerau cyfraith cyflogaeth a masnach wedi'u cadw'n ôl gan San Steffan; rwy'n deall hynny. Ond mae gennym bwerau dros ddatblygu economaidd, y bartneriaeth gymdeithasol, y contract economaidd, caffael, dylanwad dros gwmnïau sy'n derbyn cyllid sylweddol gan Lywodraeth Cymru a mwy. Mae gennym ysgogiadau a allai arwain at gyfraith Marcora i Gymru o fewn ein cymwyseddau datganoledig. A bydd y Gweinidog yn tynnu sylw heddiw, yn gwbl briodol mae'n rhaid imi ddweud, at y ffordd y mae'r Llywodraeth gydweithredol hon yng Nghymru eisoes yn gweithredu ei chymorth a'i chyllid ar gyfer yr economi gydweithredol, gan weithio ochr yn ochr â Chanolfan Cydweithredol Cymru a Banc Datblygu Cymru ac eraill, ac rydym yn croesawu hynny. Ond rydym yn dadlau y byddai cyfraith Marcora i Gymru yn helpu'r Llywodraeth hon gyda'r nod uchelgeisiol o ddyblu nifer y busnesau sy'n eiddo i weithwyr yng Nghymru. Ac os na all ddweud 'ie' terfynol wrth y cynnig hwn heddiw, gweithiwch gyda ni i archwilio hyn ymhellach. Dewch i gyfarfod â mi a Chanolfan Cydweithredol Cymru ac eraill i'n gweld a allwn archwilio hyn, a llunio'r cynnig hwn, oherwydd rwy'n dweud, 'Lle ceir ewyllys, ewyllys wleidyddol, gellir cael cyfraith Marcora i Gymru.' A chyda'r sylwadau agoriadol hynny, edrychaf ymlaen at glywed gan yr Aelodau eraill.