English: 'This is an aspect of the "personality" of Wales which can be overlooked if the country is seen as no more than part of the Highland Zone of Britain. Eastwards, Wales faces the lowlands of England, but it also faces the western waters, with their network of sea-routes. People and influences came from the one direction and the other, and the interplay between what came by land and what came by sea is one of the most fascinating of the themes of the early history of Wales.' And I completely agree. In June 2017, when Welsh Water carried out upgrades on a site at Llanfaethlu, archaeologists working on behalf of Welsh Water found evidence of prehistoric activity dating back around 4,000 to 6,000 years. Amongst the findings were flint tools. Silica-rich flint can be fashioned into a variety of tools, for example the knives and axes that I've been talking about. This site also contained burnt food, such as hazelnuts and other seeds, which will enable experts to radiocarbon the site and reconstruct the Neolithic diet. Additionally, on Anglesey, one can find the mound in the dark grove, known as Bryn Celli Ddu, and Cadw says of this monument that it seems to have begun in the later Neolithic period, around 5,000 years ago, as a ritual enclosure. Cadw also notes that later in the Neolithic period, the henge made way for a passage tomb - a monument often found around the Irish seaboard and as far afield as Brittany. The real magnificence of this tomb is that it has been built with such accuracy that it is perfectly aligned to coincide with the rising sun on the summer solstice. The sun penetrates down into the inner burial chamber. Excavations there have led to 10 examples of rock carvings being found, as well as pottery and flint tools. Amazingly, the history of the site goes back even further as post holes found in the henge have been carbon-dated back to the Mesolithic period. And it just shows you that we're discovering constantly new insights into these sites and discovering others. Another site of particular interest to me is the hillfort at Caerau, Cardiff. This was a major power centre for the region of Cardiff prior to the Roman invasion, and a major centre for many thousands of years. A six-year-old uncovered pottery and arrowheads there, and it emerged that Caerau was the home of a powerful community from at least 3,600 BC. Other arrowheads have been found that were broken, presumably from impact, and other weapons were found, indicating that a battle took place there some 5,000 years ago of great significance. And this is activity that goes back much earlier than we previously thought. And it just amazes me - a child out there suddenly finding these remarkable discoveries and then having the wit to ask about them and then them being identified by the various experts. This is, I think, what's wonderful about that particular project, which I'll talk a little bit about in a moment, again demonstrating that with constant discoveries, we are led to new interpretations of these sites, which is why they are so precious. CAER - Caerau and Ely rediscovering; the heritage project there - consists of archaeologists from Cardiff University along with Ely and Caerau Communities First. They aim to explore the history and archaeology of the Cardiff suburbs of Caerau and Ely, from prehistory through to the modern day, helping to connect communities with their heritage and develop educational opportunities. Their website notes that before the advent of the Roman invasion, Caerau hillfort was the major power centre for the entire Cardiff region, and is one of the largest and most impressive hillforts in south-east Wales. During the medieval period, a ringwork and church - St Mary's - were built within the ancient Iron Age boundaries, and their impressive remains can still be seen today, showing the remarkable continuity of that particular site. Again, I think that's another precious aspect of these monuments. Oliver Davis, who has worked on the project, said that: 'The location and number of Neolithic finds indicate that we have discovered a causewayed enclosure - a special place where small communities gathered together at certain important times of the year to celebrate, feast, exchange things and possibly find marriage partners'. It was a key social development of the neolithic. Such sites, incidentally, are very rare in Wales, with only five other known examples, mostly in the south as it happens. In June this year, Cardiff University's Live Local Learn Local programme, in conjunction with the CAER Heritage Project, launched a six-week course, 'Hidden histories of Caerau and Ely', which delivers free accredited courses in communities facing social and economic challenges. What a wonderful idea that is. Five members of the community, along with several participants from further afield, took part in the course, and had a rare opportunity to visit the vaults of the National Museum of Wales to get valuable training in designing and executing museum exhibitions. Deputy Presiding Officer, can I just say in conclusion that I welcome the Historic Environment (Wales) Act 2016, which this Government brought before us and enacted? I think it's really important that we see with the removal of the defence of ignorance of a monument or its location a way of establishing the responsibilities that property owners have when these monuments are discovered or, obviously, when they are looked after. There are so many - we are so rich in neolithic heritage that we must ensure that we preserve it as fully as possible, because we are reinterpreting, there'll be new discoveries in future generations, no doubt, and, with aerial photography becoming ever more sophisticated, down to the use of drones, we're discovering constantly new sites. There's one on the display of the earthwork that you can see from great height, but not from ground level. We also need to improve the awareness and public understanding of neolithic monuments, and I think the Caerau project is really important in this regard. Deputy Presiding Officer, can I just conclude by saying that the neolithic should be properly honoured, because it has a most special place in the story of Wales? Thank you.
Welsh: 'Dyma agwedd ar 'bersonoliaeth Cymru' y gellir colli golwg arni wrth ystyried y wlad yn ddim ond rhan o Ranbarth Ucheldir Prydain. Wyneba Cymru wastadeddau Lloegr tua'r dwyrain, ond wyneba hefyd lwybrau'r môr tua'r gorllewin. Derbyniodd bobl a dylanwadau o'r naill gyfeiriad a'r llall, a bu'r cydadwaith rhwng yr hyn a ddaeth dros dir a'r hyn a ddaeth dros fôr yn thema gyffrous yn hanes cynnar Cymru.' Ac rwy'n cytuno'n llwyr. Ym mis Mehefin 2017, pan oedd Dŵr Cymru yn gwneud gwaith gwella ar safle yn Llanfaethlu, canfu archeolegwyr yn gweithio ar ran Dŵr Cymru dystiolaeth o weithgaredd cynhanesyddol yn dyddio'n ôl oddeutu 4,000 i 6,000 o flynyddoedd. Roedd offer fflint ymysg y canfyddiadau. Gellir ffurfio fflint llawn silica yn offer o amryw fathau, er enghraifft y cyllyll a'r bwyelli y soniais amdanynt. Roedd y safle hwn hefyd yn cynnwys bwyd wedi llosgi, megis cnau a hadau eraill, a fydd yn galluogi arbenigwyr i ddyddio'r safle gan ddefnyddio radiocarbon ac ail-lunio'r deiet Neolithig. Yn ogystal, ar Ynys Môn, gallwch weld y twmpath yn y gelli dywyll a elwir yn Bryn Celli Ddu, a dywed Cadw am yr heneb hon ei bod yn ymddangos iddi gael ei dechrau yn y cyfnod Neolithig diweddar, tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl, fel clostir defodol. Mae Cadw hefyd yn nodi bod beddau cyntedd wedi disodli'r meingylch yn ddiweddarach yn y cyfnod Neolithig - math o heneb a welir yn aml o gwmpas arfordiroedd Môr Iwerddon ac mor bell i ffwrdd â Llydaw. Gwir wychder y feddrod hon yw ei bod wedi'i hadeiladu mor fanwl gywir fel ei bod wedi'i halinio'n berffaith gyda'r haul yn gwawrio ar hirddydd haf. Mae'r haul yn treiddio i lawr i mewn i'r siambr gladdu fewnol. Arweiniodd gwaith cloddio yno at ddarganfod 10 enghraifft o gerfiadau craig yn ogystal â chrochenwaith ac offer fflint. Yn rhyfeddol, mae hanes y safle'n mynd yn ôl hyd yn oed ymhellach gan fod ôl tyllau pyst yn y meingylch wedi'u dyddio drwy ddefnyddio carbon yn ôl i'r cyfnod Mesolithig. Ac mae'n dangos ein bod yn dysgu pethau o'r newydd yn gyson am y safleoedd hyn ac yn darganfod safleoedd eraill. Safle arall o ddiddordeb arbennig i mi yw'r fryngaer yng Nghaerau, Caerdydd. Roedd hon yn arfer bod yn un o'r prif ganolfannau grym yn rhanbarth Caerdydd cyn y goresgyniad Rhufeinig, ac yn un o'r prif ganolfannau am filoedd lawer o flynyddoedd. Daeth plentyn chwech oed o hyd i grochenwaith a phennau saethau yno, a daeth yn amlwg fod Caerau'n gartref i gymuned bwerus ers o leiaf 3,600 BC. Canfuwyd pennau saethau eraill a oedd wedi torri, ar ôl cael eu defnyddio mae'n debyg, a chafwyd hyd i arfau eraill, a ddangosai fod brwydr bwysig wedi digwydd yno tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl. Ac mae'r olion hyn o weithgarwch yn mynd yn ôl lawer yn gynharach nag y credem yn flaenorol. Ac mae'n fy rhyfeddu - plentyn allan yno'n sydyn yn dod o hyd i'r darganfyddiadau rhyfeddol hyn a chanddo'r dealltwriaeth wedyn i ofyn yn eu cylch a'u bod wedyn yn dod i sylw'r amrywiol arbenigwyr. Dyma sy'n wych am y prosiect penodol hwnnw yn fy marn i, ac fe siaradaf ychydig am hynny mewn eiliad, gan ddangos unwaith eto ein bod yn cael ein harwain, gyda darganfyddiadau cyson, at ddehongliadau newydd o'r safleoedd hyn, a dyna pam eu bod mor werthfawr. Mae CAER - Datgelu Hanes Cudd Caerau a Threlái, y prosiect treftadaeth yno - yn cynnwys archeolegwyr o Brifysgol Caerdydd ynghyd â Cymunedau yn Gyntaf Caerau a Threlái. Eu nod yw archwilio hanes ac archaeoleg maestrefi Caerau a Threlái yng Nghaerdydd, o'r cyfnod cynhanesyddol i'r cyfnod modern, gan helpu i gysylltu cymunedau â'u treftadaeth a datblygu cyfleoedd addysgol. Mae eu gwefan yn nodi bod bryngaer Caerau, cyn dechrau'r goresgyniad Rhufeinig, yn ganolfan grym bwysig ar gyfer rhanbarth Caerdydd i gyd, ac yn un o'r bryngaerau mwyaf a mwyaf trawiadol yn ne-ddwyrain Cymru. Yn ystod y cyfnod canoloesol, adeiladwyd amddiffynfa gylch ac eglwys - eglwys Santes Fair - o fewn y ffiniau hynafol o'r Oes Haearn, a gellir gweld eu gweddillion trawiadol hyd y dydd heddiw, sy'n dangos parhad rhyfeddol y safle arbennig hwnnw. Unwaith eto, credaf fod honno'n agwedd werthfawr arall ar yr henebion hyn. Dywedodd Oliver Davis, sydd wedi gweithio ar y prosiect: Mae lleoliad a nifer y darganfyddiadau Neolithig yn dangos ein bod wedi darganfod clostir sarnau - man arbennig lle byddai cymunedau bach yn ymgasglu ar adegau pwysig o'r flwyddyn i ddathlu, gwledda, cyfnewid pethau ac o bosibl i ddod o hyd i briod. Roedd yn ddatblygiad cymdeithasol allweddol o'r cyfnod Neolithig. Gyda llaw, mae safleoedd o'r fath yn brin iawn yng Nghymru, a dim ond pum enghraifft arall y gwyddys amdanynt, yn y de yn bennaf, fel y mae'n digwydd. Ym mis Mehefin eleni, lansiodd rhaglen byw'n lleol dysgu'n lleol Prifysgol Caerdydd, ar y cyd â Phrosiect Treftadaeth CAER, gwrs chwe wythnos, 'Hanes cudd Caerau a Threlái', sy'n darparu cyrsiau achrededig am ddim mewn cymunedau sy'n wynebu heriau cymdeithasol ac economaidd. Am syniad gwych yw hwnnw. Roedd pum aelod o'r gymuned, ynghyd â nifer o gyfranogwyr o fannau eraill, yn cymryd rhan yn y cwrs, a chawsant gyfle prin i ymweld â daeargelloedd Amgueddfa Genedlaethol Cymru i gael hyfforddiant gwerthfawr mewn llunio a chynnal arddangosfeydd ar gyfer amgueddfeydd. Ddirprwy Lywydd, a gaf fi ddweud wrth gloi fy mod yn croesawu Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016, a gyflwynwyd ac a basiwyd gan y Llywodraeth hon? Mae'n bwysig tu hwnt ein bod yn gweld ffordd, drwy ddileu'r amddiffyniad o anwybodaeth ynglŷn â heneb neu ei lleoliad, o sefydlu'r cyfrifoldebau sydd gan berchnogion eiddo pan gaiff yr henebion hyn eu canfod neu, yn amlwg, pan ofalir amdanynt. Mae cymaint ohonynt i'w cael - mae gennym dreftadaeth Neolithig gyfoethog felly mae'n rhaid inni sicrhau ein bod yn ei chadw mor llawn â phosibl, oherwydd rydym yn ailddehongli, bydd darganfyddiadau newydd gan genedlaethau'r dyfodol, heb amheuaeth, a chyda ffotograffau o'r awyr yn dod yn fwyfwy soffistigedig, gyda'r defnydd o dronau hefyd, rydym yn darganfod safleoedd newydd drwy'r amser. Mae modd arddangos cloddweithiau y gallwch eu gweld o uchder mawr, ond nid ar lefel y ddaear. Hefyd, mae angen inni wella ymwybyddiaeth a dealltwriaeth y cyhoedd o henebion Neolithig, a chredaf fod prosiect Caerau'n bwysig iawn yn hyn o beth. Ddirprwy Lywydd, a gaf fi orffen drwy ddweud y dylid rhoi parch haeddiannol i'r cyfnod Neolithig, oherwydd mae iddo le arbennig iawn yn stori Cymru? Diolch.