English: Thank you, Deputy Presiding Officer, and may I take this opportunity to congratulate you on your new role? I'm very proud and pleased to lead the Welsh Conservatives' opposition group debate on public service delivery, and in doing so to thank my Assembly group leader, Andrew R.T. Davies AM, for his confidence in reappointing me as the shadow spokesperson for local government. I would also like to congratulate Mark Drakeford AM on his appointment as the Cabinet Secretary for Finance and Local Government, and I do look forward to shadowing you in a constructive manner as we work together, where we can, to face many of the difficulties and uncertainties now facing local government in Wales. During the last term of this Assembly, the lack of continuity for ministerial responsibility has left those charged with the delivery of so many of our vital services confused, undervalued and facing much uncertainty. In 2013, and at a cost to the taxpayer of £130,000, we saw the Williams commission report published, advising 62 recommendations, all deemed necessary in order to take future public service delivery in Wales forward. Many of those recommendations now have largely been ignored. This was a much wider remit than local government, and included many of those charged with the delivery of all of our public services in Wales. It did not single out local government as being the only area in need of urgent reform. As Members, we genuinely believed that this work would be a catalyst for real change, and an improved delivery programme for all of our public services in Wales. The integration of health and social care was considered to be of critical importance, yet look how little progress we've seen. The Welsh Government, having failed at the collaboration agenda, simply took it upon themselves to start a programme of change and reorganisation for local government in Wales, like never seen before - riding roughshod over many, to include the communities who so often rely on these vital services and, at the same time, and in the harshest fashion, alienating our elected members, our front-line workers, our senior officers and, again, our communities. The commission specifically called for local authorities to merge into larger units, by merging existing local authorities, and specified by not the re-drawing of boundaries. Again, ignored. Voluntary mergers were considered as the way forward, and reorganisation options to be decided and implemented urgently, to be agreed by key stakeholders and the Welsh Government by no later than Easter 2014. Didn't happen. The commissioners called for the Government to support and incentivise early adopters who wanted to see such an initiative, by beginning a voluntary process of merger with completion by 2017-18. Yet, the Minister at the time conjured up his own new boundaries, to include a map of only eight or nine authorities, and chose instead to reject, out of hand, costed proposals that came in from six local authorities, by the required date, and with the correct criteria - Conwy and Denbighshire, my own authority, included. A wasted opportunity to say the least. And here we are today, still a lack of vision, no direction, and much uncertainty. Cabinet Secretary, I urge you to get to grips with this situation as an immediate priority. Work with our officers, consult with our communities, work with the WLGA, and most importantly, talk to the Members here. We all have a direct interest in how well our own local authorities perform and are able to deal with the challenges presented. In May 2017, our voters will go to the polls for the local government elections. The year 2012, sadly, saw a 38 per cent turnout, a drop of 4 per cent, with 99 uncontested seats at county council level, and a staggering 3,600 - that's 45 per cent - uncontested seats at town and community level. Twelve to 15 per cent are still left vacant. As part of my working with you going forward, I would certainly like you to address the issue of our community councils and their workings. This is, of course, the first level of democratic governance in Wales, affecting our citizens, and, yes, it does come with a chargeable precept. Across Wales there are many who feel disenfranchised at this level, often due to a lack of clarity around who does what, and many completely unaware of the functions and governance associated. Often, by some, seen as a closed shop and some not publishing agendas or minutes, and not having a website, despite having had the funding to do this. Others before you have promised much needed reform and review, without any success. There is now much uncertainty with our town clerks and community councillors, about community-backed council boundaries, as a result of a very low-key boundary review, that sees many of our current seats slashed, but, again, there appears to be nothing definite. Some do not even know how many seats they will be contesting. Some clarity is now required. Now is the time to invigorate our electorate, at all levels of democracy, by re-engaging with them, working with them, and giving them a reason to be confident in a local government system that works efficiently, effectively and with due diligence. Cabinet Secretary, you are aware of our call on these benches regarding community rights. Community rights by their very nature are another opportunity for big government to engage, empower and energise our communities. Over the past five years we've seen so many lost opportunities as community halls, local pubs and libraries have been lost, all in the name of cutting cost, with little regard for the immense value that these facilities provide for our own communities. The Localism Act 2011, implemented over the border, has freed up so many of our communities, devolving power from on high to the very communities they serve. I urge you to bring a fresh pair of eyes to the table and to work to ensure that we do adopt more articles within this Act. The previous top-down approach of the Welsh Government to community engagement through the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 and the 'Principles for working with communities' document, issued to public sector organisations, has sadly been coupled with a reluctance to introduce the localism agenda, contrasting starkly with England and Scotland, where communities enjoy rights through this Act and the Community Empowerment (Scotland) Act 2015. Welsh Conservatives want those rights to be implemented here in Wales. The people of Wales want those rights, too. We all know of hard-working community champions in our own constituencies, willing to take on these local assets, working with others to stop the loss of them. Seventy-eight per cent of respondents actually responded to the Welsh Government's consultation on protecting community assets readily supporting a right-to-bid initiative, willing to hold out their hand to work with the Welsh Government and their own local authorities in order to protect such assets, but there has been very little recognition of this, and virtually nothing taken forward. Again, I urge you, Minister: work with us, work with our communities. It only takes a little help, support and some guidance to see our rural communities in particular provided with brilliant opportunities like never before. Gwent is now piloting the funding of a community asset transfer officer. I welcome this initiative and ask again for you to work to ensure that all local authorities in Wales document and list every single one of our valuable community assets, allowing for future posterity and the possibility of safeguarding rather than sacrificing these important facilities. Now, the failed collaboration agenda I've referred to earlier was another wasted opportunity, and I do ask you to go back to the drawing board to see where shared services can and will work. In England, £462 million has been saved through shared service agreements across local authorities. A KPMG report here in Wales identified £151 million of back-room savings that can be achieved without any merger process. Now is the time to nurture growth and confidence within our authorities, allowing them to be brave, taking bold steps to deliver other models of delivery, and empowering them to work with neighbouring authorities if the demand calls. Give them the support, give them the guidance and give them the hope that their efforts will not be in vain. Furthermore, the National Audit Office estimates that the public service transformation agenda in England will have potentially delivered a net annual benefit of savings between £4.2 billion and £7.9 billion by around 2018-19. This is not chicken feed. In Scotland too, shared service delivery is working. The Ayrshire Roads Alliance between East and South Ayrshire councils is expected to save £8 million over the next few years. The idea of shared services and joint-working agreements was put in place in Wales 10 years ago in the Beecham review. However, the Communities, Equality and Local Government Committee's inquiry into the progress of local government collaboration following the Simpson report identified the strong need for the collaboration agenda to be pushed further, for more clarity, more direction and more leadership from this Welsh Government, placing an emphasis on the very need to take action in the face of a difficult financial future for local government. Regrettably, the select recommendations of the Williams commission and subsequent map of the previous Minister were driven forward unilaterally and unsuccessfully. With regard to the amendments tabled to the debate, we do of course recognise the Sunderland report, although I have to say it is a very outdated report. We continue to endorse many of its top-line principles, such as promoting public understanding of local government, and initiatives such as active citizenship to boost engagement with the local government process. However, Welsh Conservatives remain opposed to implementing STV as the preferred voting system. We will, therefore, not be voting in support of amendment 2, which calls for this. We are at the start of the fifth Assembly term. The local government part of your Cabinet responsibility has the second largest budget and is responsible for much of the well-being of our society. Whilst you are new to this role, I do believe that your own local government previous experience will bode well for you to make a difference. Work with your Assembly Members, engage meaningfully with the WLGA, speak to colleagues and backbenchers here and, most of all, work with local authorities. Together, let us all work towards a model of local government that is affordable, sustainable and effective. Diolch yn fawr.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac a gaf fi fanteisio ar y cyfle hwn i'ch llongyfarch ar eich rôl newydd? Mae'n bleser mawr gennyf arwain dadl grŵp gwrthblaid y Ceidwadwyr Cymreig ar ddarparu gwasanaethau cyhoeddus, a diolch, wrth wneud hynny, i arweinydd fy ngrŵp yn y Cynulliad, Andrew R.T. Davies AC, am ei hyder yn fy ailbenodi'n llefarydd yr wrthblaid ar lywodraeth leol. Hoffwn longyfarch Mark Drakeford AC hefyd ar ei benodi'n Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol, ac edrychaf ymlaen at eich cysgodi mewn modd adeiladol wrth i ni weithio gyda'n gilydd, lle bo modd, i wynebu llawer o'r anawsterau a'r ansicrwydd sydd bellach yn wynebu llywodraeth leol yng Nghymru. Yn ystod tymor olaf y Cynulliad hwn, mae diffyg parhad y cyfrifoldeb gweinidogol wedi gadael y rhai sy'n gyfrifol am ddarparu cymaint o'n gwasanaethau hanfodol yn teimlo'n ddryslyd, wedi'u dibrisio ac yn wynebu llawer o ansicrwydd. Yn 2013, ac ar gost i'r trethdalwr o £130,000, gwelsom gyhoeddi adroddiad comisiwn Williams, yn rhoi 62 o argymhellion, a phob un yn cael ei ystyried yn angenrheidiol i ddatblygu'r gwaith o ddarparu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru yn y dyfodol. Mae llawer o'r argymhellion hynny bellach wedi'u hanwybyddu i raddau helaeth. Roedd hwn yn gylch gwaith ehangach o lawer na llywodraeth leol ac yn cynnwys llawer o'r rhai sy'n gyfrifol am ddarparu ein holl wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Nid oedd yn canolbwyntio ar lywodraeth leol fel yr unig faes sydd angen ei ddiwygio ar frys. Fel Aelodau, roeddem yn credu'n wirioneddol y byddai'r gwaith hwn yn gatalydd ar gyfer newid gwirioneddol, ac yn cynnig rhaglen gyflawni well ar gyfer ein holl wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Ystyrid bod integreiddio iechyd a gofal cymdeithasol yn hanfodol bwysig, ac eto edrychwch cyn lleied o gynnydd a wnaed gennym. Ar ôl methu gyda'r agenda gydweithredu, aeth Llywodraeth Cymru ati i ddechrau gwaith ar raglen nas gwelwyd ei thebyg erioed o'r blaen o newid ac ad-drefnu llywodraeth leol yng Nghymru - gan anwybyddu sawl un, yn cynnwys y cymunedau sydd mor aml yn dibynnu ar y gwasanaethau hanfodol hyn a gelyniaethu ar yr un pryd ein haelodau etholedig, ein gweithwyr rheng flaen, ein huwch- swyddogion a'n cymunedau eto fyth yn y modd mwyaf didrugaredd. Roedd y comisiwn yn galw'n benodol ar awdurdodau lleol i uno'n unedau mwy o faint, drwy uno awdurdodau lleol presennol, a'u pennu drwy beidio ag ailosod ffiniau. Unwaith eto, cafodd ei anwybyddu. Ystyriwyd uno gwirfoddol fel ffordd ymlaen, ac opsiynau ad-drefnu i'w penderfynu a'u gweithredu ar frys, i'w cytuno gan randdeiliaid allweddol a Llywodraeth Cymru heb fod yn hwyrach na Phasg 2014. Ni ddigwyddodd. Galwodd y comisiynwyr ar y Llywodraeth i gefnogi a chymell mabwysiadwyr gynnar a oedd am weld menter o'r fath, drwy ddechrau proses o uno gwirfoddol i'w chwblhau erbyn 2017-18. Eto i gyd, dyfeisiodd y Gweinidog ar y pryd ei ffiniau newydd ei hun, i gynnwys map o wyth neu naw awdurdod yn unig, ac yn lle hynny dewisodd wrthod yn llwyr y cynigion wedi'u costio a ddaeth i law gan chwe awdurdod lleol, erbyn y dyddiad gofynnol, a gyda'r meini prawf gofynnol - gan gynnwys Conwy a Sir Ddinbych, fy awdurdod i. Gwastraff cyfle a dweud y lleiaf. A dyma ni heddiw, yn dal i fod heb weledigaeth, heb gyfeiriad, ac yn wynebu llawer o ansicrwydd. Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n eich annog i roi blaenoriaeth uniongyrchol i fynd i'r afael â'r sefyllfa hon. Gweithiwch gyda'n swyddogion, ymgynghorwch â'n cymunedau, gweithiwch gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, ac yn bwysicaf oll, siaradwch â'r Aelodau yma. Mae gennym i gyd ddiddordeb uniongyrchol ym mha mor dda y mae ein hawdurdodau lleol yn perfformio ac yn gallu delio â'r heriau sy'n codi. Ym mis Mai 2017 bydd ein hetholwyr yn pleidleisio yn yr etholiadau llywodraeth leol. Yn y flwyddyn 2012, yn anffodus, 38 y cant oedd canran y bobl a bleidleisiodd, gostyngiad o 4 y cant, gyda 99 o seddi diwrthwynebiad ar lefel cyngor sir, a nifer anhygoel o 3,600 - 45 y cant - o seddi diwrthwynebiad ar lefel tref a chymuned. Mae 12 i 15 y cant ohonynt yn dal yn wag. Fel rhan o fy ngwaith gyda chi yn y dyfodol, byddwn yn sicr yn hoffi i chi fynd i'r afael â'n cynghorau cymuned a'u gwaith. Wrth gwrs, hon yw'r lefel gyntaf o lywodraethu democrataidd yng Nghymru, ac mae'n effeithio ar ein dinasyddion, ac ydy, mae'n cynnwys praeseptau y gellir codi tâl amdanynt. Ar draws Cymru mae llawer yn teimlo eu bod wedi'u difreinio ar y lefel hon, yn aml oherwydd diffyg eglurder ynghylch pwy sy'n gwneud beth, ac mae llawer yn gwbl anymwybodol o'r swyddogaethau a'r materion llywodraethu cysylltiedig. Yn aml, fe'i gwelir gan rai fel siop gaeedig a cheir rhai nad ydynt yn cyhoeddi agendâu neu gofnodion, ac nid oes ganddynt wefan, er eu bod wedi cael cyllid i wneud hyn. Mae eraill o'ch blaen wedi addo llawer o ddiwygio ac adolygu mawr ei angen, heb unrhyw lwyddiant. Erbyn hyn ceir llawer o ansicrwydd ymhlith ein clercod tref a chynghorwyr cymuned, ynghylch ffiniau cynghorau a gefnogir gan y gymuned, o ganlyniad i adolygiad ffiniau isel iawn ei broffil sy'n arwain at dorri'r nifer bresennol o seddau, ond unwaith eto, nid oes dim i'w weld yn bendant. Nid yw rhai ohonynt hyd yn oed yn gwybod faint o seddau y byddant yn eu hymladd. Mae angen eglurder yn awr. Mae'n bryd bywiogi ein hetholwyr, ar bob lefel o ddemocratiaeth, drwy ailymgysylltu â hwy, gan weithio gyda hwy, a rhoi rheswm iddynt fod â hyder mewn system llywodraeth leol sy'n gweithio'n effeithlon, yn effeithiol a gyda diwydrwydd dyladwy. Ysgrifennydd y Cabinet, rydych yn ymwybodol o'n galwad ar y meinciau hyn mewn perthynas â hawliau cymunedol. Mae hawliau cymunedol drwy eu natur yn gyfle arall i lywodraeth fawr ymgysylltu â'n cymunedau, eu grymuso a'u bywiogi. Dros y pum mlynedd diwethaf rydym wedi gweld cymaint o gyfleoedd yn cael eu colli, wrth i neuaddau cymuned, tafarndai lleol a llyfrgelloedd gael eu colli, a'r cyfan er mwyn torri costau, heb fawr o ystyriaeth i werth enfawr y cyfleusterau hyn yn darparu ar gyfer ein cymunedau. Mae Deddf Lleoliaeth 2011, a roddwyd mewn grym dros y ffin, wedi rhyddhau cymaint o'n cymunedau, gan ddatganoli grym oddi fry i'r union gymunedau y maent yn eu gwasanaethu. Fe'ch anogaf i edrych ar hyn o'r newydd a gweithio i sicrhau ein bod yn mabwysiadu mwy o'r erthyglau yn y Ddeddf hon. Mae dull blaenorol o'r brig i lawr Llywodraeth Cymru o ymgysylltu â'r gymuned drwy Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 a'r ddogfen 'Egwyddorion ar gyfer gweithio gyda chymunedau', a ddosbarthwyd i sefydliadau yn y sector cyhoeddus, wedi'u cysylltu, yn anffodus, ag amharodrwydd i gyflwyno agenda lleoliaeth, mewn gwrthgyferbyniad llwyr â Lloegr a'r Alban, lle mae cymunedau yn arfer hawliau drwy'r Ddeddf hon a Deddf Ymrymuso'r Gymuned (yr Alban) 2015. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig eisiau i'r hawliau hyn gael eu rhoi ar waith yma yng Nghymru. Mae pobl Cymru eisiau'r hawliau hynny hefyd. Rydym i gyd yn gwybod am hyrwyddwyr cymunedol gweithgar yn ein hetholaethau sy'n barod i feddiannu'r asedau lleol hyn, gan weithio gydag eraill i'w hatal rhag cael eu colli. Ymatebodd 78 y cant o ymatebwyr i ymgynghoriad Llywodraeth Cymru ar ddiogelu asedau cymunedol mewn gwirionedd, ac roeddent yn barod iawn eu cefnogaeth i'r fenter hawl i wneud cais ac yn barod i estyn llaw i weithio gyda Llywodraeth Cymru a'u hawdurdodau lleol eu hunain er mwyn gwarchod y cyfryw asedau, ond ychydig iawn o gydnabyddiaeth a gafodd hyn, ac nid oes fawr ddim wedi'i ddatblygu. Unwaith eto, rwy'n eich annog, Weinidog: gweithiwch gyda ni, gweithiwch gyda'n cymunedau. Ychydig o help, cefnogaeth ac arweiniad y mae'n ei gymryd i sicrhau bod ein cymunedau gwledig yn arbennig yn cael cyfleoedd gwell nag erioed o'r blaen. Mae Gwent bellach yn treialu'r cynllun i ariannu swyddog trosglwyddo asedau cymunedol. Rwy'n croesawu'r fenter hon ac yn gofyn eto i chi weithio i sicrhau bod pob awdurdod lleol yng Nghymru yn cofnodi ac yn rhestru pob un o'n hasedau cymunedol gwerthfawr, gan ganiatáu ar gyfer y dyfodol a'r posibilrwydd o ddiogelu yn hytrach nag aberthu'r cyfleusterau pwysig hyn. Nawr, roedd yr agenda gydweithredu aflwyddiannus y cyfeiriais ati yn gynharach yn gyfle arall a wastraffwyd, ac rwy'n gofyn i chi fynd yn ôl i'r cychwyn i weld lle y gall a lle y bydd cydwasanaethau yn gweithio. Yn Lloegr, arbedwyd £462 miliwn drwy gytundebau cydwasanaethau ar draws awdurdodau lleol. Nododd adroddiad KPMG yma yng Nghymru £151 miliwn o arbedion ystafell gefn y gellir eu cyflawni heb unrhyw broses uno. Nawr yw'r amser i feithrin twf a hyder yn ein hawdurdodau, gan eu galluogi i fod yn ddewr, i roi camau beiddgar ar waith er mwyn cyflwyno modelau darparu eraill, a'u grymuso i weithio gydag awdurdodau cyfagos os oes galw. Rhowch gefnogaeth ac arweiniad iddynt a rhowch obaith iddynt na fydd eu hymdrechion yn ofer. Ar ben hynny, mae'r Swyddfa Archwilio Genedlaethol yn amcangyfrif y bydd yr agenda trawsnewid gwasanaethau cyhoeddus yn Lloegr o bosibl wedi cyflwyno budd blynyddol net o rhwng £4.2 biliwn a £7.9 biliwn o arbedion erbyn tua 2018-19. Nid briwsion yw'r rhain. Yn yr Alban hefyd, mae darparu cydwasanaethau yn gweithio. Mae disgwyl i'r Ayrshire Roads Alliance rhwng cynghorau De Ayrshire a Dwyrain Ayrshire arbed £8 miliwn dros yr ychydig flynyddoedd nesaf. Rhoddwyd y syniad o gydwasanaethau a chytundebau cydweithio ar waith yng Nghymru 10 mlynedd yn ôl yn adolygiad Beecham. Fodd bynnag, roedd ymchwiliad Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol i gynnydd cydweithio mewn llywodraeth leol yn dilyn adroddiad Simpson yn nodi'r angen cryf i roi hwb pellach i'r agenda gydweithredu, yr angen am fwy o eglurder, mwy o gyfeiriad a mwy o arweiniad gan y Llywodraeth hon yng Nghymru, gan osod pwyslais ar yr union angen i roi camau ar waith yn wyneb dyfodol ariannol anodd i lywodraeth leol. Yn anffodus, cafodd argymhellion dethol comisiwn Williams a map dilynol y Gweinidog blaenorol eu gwthio ymlaen yn unochrog ac yn aflwyddiannus. O ran y gwelliannau a gyflwynwyd i'r ddadl, rydym yn cydnabod adroddiad Sunderland wrth gwrs, er bod rhaid i mi ddweud ei fod yn adroddiad hen ffasiwn iawn. Rydym yn parhau i gymeradwyo llawer o'i brif egwyddorion, megis hyrwyddo dealltwriaeth y cyhoedd o lywodraeth leol, a mentrau megis dinasyddiaeth weithredol i roi hwb i ymgysylltiad â phroses llywodraeth leol. Fodd bynnag, mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn parhau i wrthwynebu gweithredu pleidlais sengl drosglwyddadwy fel y system bleidleisio a ffefrir. Ni fyddwn, felly, yn pleidleisio o blaid gwelliant 2, sy'n galw am hyn. Rydym ar ddechrau pumed tymor y Cynulliad. Llywodraeth leol yw'r rhan o'ch cyfrifoldeb Cabinet sydd â'r gyllideb fwyaf ond un ac mae'n gyfrifol am lawer o lesiant ein cymdeithas. Er eich bod yn newydd i'r rôl hon, rwy'n credu y bydd eich profiad blaenorol gyda llywodraeth leol yn golygu y gallwch wneud gwahaniaeth. Gweithiwch gydag Aelodau'r Cynulliad, ymgysylltwch yn ystyrlon â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, siaradwch â chydweithwyr ac aelodau'r meinciau cefn yma ac yn bennaf oll, gweithiwch gydag awdurdodau lleol. Gyda'n gilydd, gadewch i ni i gyd weithio tuag at fodel llywodraeth leol sy'n fforddiadwy, yn gynaliadwy ac yn effeithiol. Diolch yn fawr.