English: Thank you, Deputy Presiding Officer. I'm delighted to move the motion tabled in the name of Darren Millar. During the debate today the Welsh Conservatives will demonstrate that not only does Wales currently have the worst air quality in the UK - a damning statistic in itself - but it's further compounded by the awful reality that 6 per cent of deaths annually in Wales are as a result of poor air quality and the impact that poor air quality has on asthma, lung conditions and heart and circulatory conditions. And this is why it's vital for the Assembly to prioritise bringing forward a clean air Bill before the end of the fifth assembly. Breathing problems affect one in five of the population. Whilst charities and medical professionals are working hard to find new and innovative ways of treating and preventing respiratory diseases, they are fighting a battle against ever worsening air quality. A Public Health Wales report in 2014 estimated that over 13,500 life years were lost in Wales. What a tortured sentence that is. It's not actually people, but it's the amount of years that they could have lived if they hadn't had these awful diseases because of poor air quality. And 13,500 life years are an awful lot of life years. They also describe air pollution as second only to smoking as a public health priority. It is estimated that the cost to NHS Wales from health service costs and lost work days because of air pollution is over £1 billion per year. That's 11 per cent of the 2019-20 Welsh NHS budget. An air pollutant is defined as any substance in the air that can harm people. Particulate matter and nitrogen dioxide are two pollutants. Particulate matter is a mix of solids and liquids, which includes carbon, sulphates, nitrates, mineral dust and water suspended in the air. The UK Government's air quality expert group states that half of particle pollution from road transport is made up from particles to do with brake wear, tyre and road surface degradation, which are enormous contributing factors. It is surprising that Wales has some of the worst air quality in the UK, considering our relatively low population density and our smaller cities. But, Cardiff and Port Talbot both have higher levels of some pollutants than Birmingham or Manchester, and part of Caerphilly is classed as the most polluted road in the UK outside of London. This is down to us. The vast majority of air pollutants are man-made and the rising levels are a result of the choices that Governments and citizens make every day. We must accept our decisions - [ Interruption.]
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae'n bleser gennyf wneud y cynnig a gyflwynwyd yn enw Darren Millar. Yn ystod y ddadl heddiw, bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn dangos mai Cymru sydd â'r ansawdd aer gwaethaf yn y DU - ystadegyn damniol ynddo'i hun - ond yn ogystal â hynny, caiff ei waethygu ymhellach gan y realiti ofnadwy fod 6 y cant o'r marwolaethau blynyddol yng Nghymru yn digwydd o ganlyniad i ansawdd aer gwael a'r effaith y mae ansawdd aer gwael yn ei chael ar asthma, cyflyrau'r ysgyfaint a chyflyrau'r galon a chylchrediad y gwaed. A dyma pam ei bod yn hanfodol i'r Cynulliad roi blaenoriaeth i gyflwyno Bil aer glân cyn diwedd y pumed Cynulliad. Mae problemau anadlu'n effeithio ar un o bob pump o'r boblogaeth. Wrth i elusennau a gweithwyr meddygol proffesiynol weithio'n galed i ddod o hyd i ffyrdd newydd ac arloesol o drin ac atal clefydau anadlol, maent yn ymladd brwydr yn erbyn ansawdd aer sy'n gwaethygu'n barhaus. Amcangyfrifodd adroddiad gan Iechyd Cyhoeddus Cymru yn 2014 fod dros 13,500 o flynyddoedd bywyd wedi'u colli yng Nghymru. Am frawddeg ingol yw honno. Nid pobl ydynt mewn gwirionedd, ond y blynyddoedd y gallent fod wedi byw pe na baent wedi cael y clefydau erchyll hyn oherwydd ansawdd aer gwael. Ac mae 13,500 o flynyddoedd bywyd yn nifer enfawr o flynyddoedd bywyd. Maent hefyd yn dweud mai llygredd aer yw'r ail flaenoriaeth iechyd cyhoeddus ar ôl ysmygu. Amcangyfrifir bod cost llygredd aer i GIG Cymru o ran costau i'r gwasanaeth iechyd a diwrnodau gwaith a gollir yn fwy na £1 biliwn y flwyddyn. Mae hynny'n 11 y cant o gyllideb GIG Cymru ar gyfer 2019-20. Diffinnir llygrydd aer fel unrhyw sylwedd yn yr aer sy'n gallu niweidio pobl. Mae deunydd gronynnol a nitrogen deuocsid yn ddau lygrydd. Mae deunydd gronynnol yn gymysgedd o solidau a hylifau, sy'n cynnwys carbon, sylffadau, nitradau, llwch mwynol a dŵr yn hongian yn yr aer. Mae grŵp arbenigol Llywodraeth y DU ar ansawdd aer yn nodi bod hanner y llygredd gronynnol o drafnidiaeth ffyrdd yn cynnwys gronynnau sy'n ymwneud â thraul breciau, cyflwr wyneb y ffordd a theiars yn dirywio, sy'n ffactorau enfawr sy'n cyfrannu at y broblem. Mae'n syndod fod peth o'r ansawdd aer gwaethaf yn y DU yng Nghymru, o ystyried ein dwysedd poblogaeth cymharol isel a'n dinasoedd llai. Ond mae gan Gaerdydd a Phort Talbot lefelau uwch o rai llygryddion na Birmingham neu Fanceinion, ac mae rhan o Gaerffili wedi'i dynodi fel y ffordd fwyaf llygredig yn y DU y tu allan i Lundain. Ni sydd ar fai am hyn. Mae'r mwyafrif llethol o lygryddion aer yn rhai a wneir gan bobl ac mae'r lefelau cynyddol yn deillio o'r dewisiadau y mae Llywodraethau a dinasyddion yn eu gwneud bob dydd. Mae'n rhaid i ni dderbyn bod ein penderfyniadau - [ Torri ar draws.]