English: Well, evidently, from that answer, 'no' is the answer, in truth, and that is a regret, of course, and a disappointment, because the future is digital, and devices like Apple Siri, which recognise speech and answer questions, are becoming more common in our everyday lives. But, as you can see, there is a risk that that digital future is a future without Welsh if we don't show leadership and meet this challenge. This is the essence of my debate, that the Welsh language must be at the vanguard of technology, and this is going to demand vision and it's going to call for action. It's not excessive, in my opinion, to compare the current situation today - and I see this as an opportunity as well as a risk - with a historical event that happened more than 400 years ago. In 1588, a decision was made to translate the bible, for political reasons as much as any others, in order to try and assimilate Wales, which was fairly monolingual at the time, into the new, developing state. But, whatever the incentives were, in ensuring that the bible was available in Welsh, Welsh received a huge boost as a modern language in a rapidly-changing world. There is no need to emphasise how much more quickly the world is turning now, with new media developing and the world of apps and technological developments astonishing and enchanting us on a daily basis. Therefore, the period before us offers the same challenges in terms of changes, but this time in technology, the internet, and social media. Digital media is becoming a more central part of our lives, and we are starting to see a new generation of voice-controlled equipment. This is a very different challenge, I would argue, to the recent development of e-books, for example, and the internet. That was something written that allowed Welsh to develop naturally, and Welsh, as it has across the ages, has proven to be a remarkably flexible language. Voice-controlled technology, however, is very, very different. Some people predict that this is the beginning of the end for minority languages like Welsh, which will suffer digital extinction as English crowds them out. It is only English and some other major languages that Apple Siri, Amazon Alexa, Microsoft Cortana, and Google Home understand. So, if you have one of these devices, you will speak more and more English at home as you use them. I'm aware of Welsh households now where children now always speak English with these devices at home. There is a risk, of course, that it changes the language of the home, and that'll be a matter of some concern to some parents, I know. But what kind of message will that send out to those young people in terms of the language of technology and the language of their future, and the perception that they have then of the irrelevance of Welsh in that future? There is a new opportunity, however, for the Welsh language. There is no need for technology to be the enemy. Technology like the written word, and the printed word back in 1588, can bolster the language, give it new platforms on which to flourish, and can provide useful tools to help people use it. The success of the 'SaySomethinginWelsh' online learning course is a cause for celebration. This challenge is also an opportunity to provide a boost for the IT and creative industries sectors in Wales and to use our bilingual expertise to gain fresh markets and to create new goods and services with innovative software. I know of companies in Wales that have developed software that can operate bilingually that have won contracts across the world because those countries are looking for software that can operate in more than one language. We're all now familiar with the use of digital dictionaries and mobile phones, and Geiradur yr Academi and Geiriadur Prifysgol Cymru have been digitised, of course. And the Ap Geiraduron dictionaries app from Bangor University has been downloaded more than 90,000 times and is used by Welsh speakers and learners alike. We should take pride in the innovative work that Bangor University is doing in this field. The language technologies unit at Canolfan Bedwyr in Bangor has run with the idea and is challenging the monopoly of the major languages regarding the technology of the future. It is also a challenge for the notion that tech giants can ignore minor languages and can try to force us to use one of the few major imperial languages that they choose, and, in truth, the minor languages, cumulatively, are much bigger than some of the major languages, and technological collaboration that is innovative and flexible could give us a lead on others, instead of us having to play catch-up all the time. Text-to-voice technology has already been used in Welsh, with work having been done by the RNIB for people who are visually impaired, for example. In addition, of course, the other side of the technology, namely the ability to speak Welsh to the computer, is already being developed, as we see with the Macsen prototype, a digital personal assistant, similar to Alexa and Siri, in Welsh. Bangor University is behind this as well, of course. If I have one specific plea to the Welsh Government, I'd like to encourage the Government to extend the valuable investment in the vital work on language technology there. In the past, economic development funds have been used to develop Welsh-language technology, and European funds were used to develop speech and translation technology. At present, there are two significant projects to transfer information to industry happening at Bangor University, where the majority of research and development in this field has happened so far. Small technology in Welsh grants from the Welsh Government have also been of assistance in the field, including the current grant to create Macsen, the first Welsh digital assistant, which I mentioned a moment ago. New opportunities are emerging now to use big data for minority languages such as Welsh. That's why it's so important that the Welsh Government and other public bodies in our nation ensure that all their data are open so as to assist research and development in our universities and in the private sector. It's time for us now to look at a long-term strategy in this area and to invest properly in the technologies that are going to ensure that Welsh has fair play in the world of digital media. Done properly, research and development in the field of language technology could, yes, promote the Welsh language, but could also regenerate the economy. At present, there are 1.5 million jobs in the digital sector in Britain, and the sector's going to grow exponentially in the coming years. By 2020, it is estimated that there will be 100,000 new coding jobs in Britain - two and a half years away. The global market is multilingual, of course, and there's a great demand for software and devices that understand languages other than English. That is something that is growing consistently, and Wales can capitalise on the fact that it is a bilingual nation to create a prosperous digital sector of its own that specialises in language technologies. This would be a win-win situation for us: a win for the Welsh language and a win for the Welsh economy. As we face the loss of European funding, it is more important still that investment from Westminster and the Welsh Government fills that gap. I welcome, of course, the investment of £1.3 million in coding clubs in Wales that was announced by the Cabinet Secretary for Education recently, particularly given that one of the priorities that was mentioned there was the increase of Welsh language provision. It's important for us to train the next generation to be ready to capitalise on bilingual and multilingual technological opportunities. But we need sustainable and significant investment from the British Research Council, the Welsh Government, and others, instead of the small, fragmented grants seen at present. This is an opportunity for us to bolster the infrastructure for technology and the Welsh language with a long-term vision for Welsh and the economy in Wales. The Government's strategy to create a million Welsh speakers by 2050 is a challenge that we can achieve, but we need to accept that it is not just through Welsh-medium education alone that we will achieve that aim. Technology, and language technology in particular, is vital to realising this ambition. The world of technology by 2050 is almost impossible to envisage here today. My own children will be adults by then, immersed, I'm sure, in the new digital world, and the future generations to come need to know that all the benefits of this brave new world are going to be available to them in Welsh, and that's the challenge. And, in accepting the challenge and responding to it with enterprise and innovation, we could be a more confident nation in facing the digital future before us and, maybe, in 400 years' time, historians will look back at our success in responding to this challenge in the same way as was done back then - and that we recognise and appreciate the vision and the political enterprise that were shown today, and not just back in 1588.
Welsh: Wel, mae'n amlwg, o'r ateb, mai 'na' yw'r ateb, mewn gwirionedd, ac mae hynny yn resyn, wrth gwrs, ac yn siom oherwydd mae'r dyfodol yn ddigidol, ac mae teclynnau fel Apple Siri, sy'n adnabod lleferydd ac yn ateb cwestiynau, yn dod yn fwy poblogaidd yn ein bywydau dydd i ddydd. Ond, fel chi'n gweld, mae yna berig fod y dyfodol digidol hwnnw yn ddyfodol di-Gymraeg os na wnawn ni, wrth gwrs, ymateb i'r her honno. Dyma yw hanfod fy nadl i - fod yn rhaid i'r Gymraeg fod ar flaen y gad dechnolegol ac mae hynny, wrth gwrs, yn mynd i fynnu gweledigaeth ac mae'n mynd i alw am weithredu. Nid yw hi'n ormodaeth, yn fy marn i, i gymharu'r sefyllfa yna heddiw - ac rwy'n gweld sefyllfa, gyda llaw, lle mae yna gyfleon yn ogystal â pheryglon - â digwyddiad hanesyddol dros 400 mlynedd yn ôl. Ym 1588, mi benderfynwyd cyfieithu'r beibl am resymau gwleidyddol cymaint â dim rheswm arall, er mwyn ceisio cymhathu Cymru, a oedd yn eithaf uniaith Gymraeg ar y pryd, â'r wladwriaeth newydd a oedd yn datblygu. Ond, beth bynnag oedd y cymhellion, wrth sicrhau bod y beibl ar gael yn Gymraeg, fe roddwyd hwb enfawr i'r Gymraeg fel iaith fodern mewn byd oedd yn newid yn gyflym. Nid oes angen pwysleisio faint yn gyflymach mae'n byd bach ni'n troi erbyn hyn, gyda cyfryngau newydd yn datblygu a byd yr apiau a'r datblygiadau cyfrifiadurol yn syfrdanu ac yn swyno bron yn ddyddiol. Felly, mae'r cyfnod o'n blaenau ni yn cynnig yr un heriau o ran newidiadau, ond y tro hyn ym myd technoleg, y we, a'r cyfryngau digidol. Mae'r cyfryngau digidol yn dod yn rhan fwyfwy canolog o'n bywydau ni, ac rŷm ni'n dechrau gweld cenhedlaeth newydd o offer yn cael eu rheoli gan ein lleisiau ni. Mae hyn yn her wahanol iawn, wrth gwrs, fe fuaswn i'n dadlau, i ddatblygiad diweddar e-lyfrau, er enghraifft, a'r we - rhywbeth ysgrifenedig a oedd yn caniatáu i'r Gymraeg ddatblygu'n naturiol oedd hyn, ac mae'r Gymraeg, fel y mae hi dros yr oesoedd, wedi profi i fod yn hynod o hyblyg fel iaith. Mae technoleg sy'n dibynnu ar y llais, fodd bynnag, yn dra, dra gwahanol. Mae rhai pobl yn darogan mai dyma ddechrau'r diwedd i ieithoedd bychain fel y Gymraeg, ac y byddan nhw'n wynebu difodiant digidol - 'digital extinction' - wrth i'r Saesneg eu gwthio nhw o'r neilltu. Dim ond Saesneg ac ambell i iaith fawr arall y mae Apple Siri, Amazon Alexa, Microsoft Cortana a Google Home a'u tebyg yn eu deall. Felly, os oes un o'r dyfeisiau hyn gennych chi, fe fyddwch chi'n siarad mwy a mwy o Saesneg yn eich cartref wrth ichi eu defnyddio nhw. Rydw i'n ymwybodol o deuluoedd Cymraeg lle mae'r plant bellach yn siarad Saesneg o hyd â'r teclynnau yma yn y tŷ. Mae perig yn hynny, wrth gwrs, oherwydd mae'n newid rhywfaint o iaith y cartref, ac mae hynny'n destun loes i nifer o rieni, rwy'n gwybod. Ond pa fath o neges y mae hynny'n rhoi i'r bobl ifanc hynny o ran beth yw iaith technegau modern, beth yw iaith y dyfodol, a'r canfyddiad maen nhw'n ei gael wedyn o amherthnasedd y Gymraeg yn y dyfodol hwnnw? Ond mae yna gyfle newydd hefyd yn agor i'r Gymraeg. Nid oes rhaid i'r dechnoleg yma fod yn elyn i'r Gymraeg. Fe all technoleg, fel y gair ysgrifenedig a'r gair print nôl ym 1588, helpu i gryfhau'r iaith, rhoi cyfryngau newydd iddi flodeuo ynddyn nhw, ac offer defnyddiol i gynorthwyo pobl i ddefnyddio'r iaith honno. Mae llwyddiant Say Something in Welsh fel cwrs dysgu Cymraeg ar y we yn rhywbeth y dylem ni gyd fod yn ei ddathlu. Mae'r her yma hefyd yn gyfle i roi hwb i'r sectorau technoleg gwybodaeth a'r diwydiannau creadigol yng Nghymru, a defnyddio ein harbenigedd mewn dwyieithrwydd i ennill marchnadoedd newydd a chreu cynnyrch a gwasanaethau newydd gyda meddalwedd arloesol. Rwy'n gwybod am gwmnïau yng Nghymru sydd wedi datblygu meddalwedd sydd yn gallu gweithredu yn ddwyieithog sydd wedi ennill cytundebau ar draws y byd, oherwydd bod y gwledydd hynny yn chwilio am feddalwedd sy'n gallu gweithredu mewn mwy nag un iaith. Rŷm ni i gyd bellach yn gyfarwydd â defnyddio geiriaduron electronig ar y we a'n ffonau symudol. Mae Geiriadur yr Academi a Geiriadur Prifysgol Cymru wedi'u digido, wrth gwrs. Mae'r Ap Geiriaduron gan Brifysgol Bangor wedi'i lawrlwytho dros 90,000 o weithiau ac yn cael ei ddefnyddio gan Gymry Cymraeg a dysgwyr fel ei gilydd. Rwy'n ymfalchïo yn y gwaith arloesol mae Prifysgol Bangor yn ei wneud yn y maes yma. Mae uned technolegau iaith Canolfan Bedwyr ym Mangor wedi gafael yn y syniad ac yn herio monopoli'r ieithoedd mawr ar dechnoleg y dyfodol. Mae'n her hefyd i'r syniad fod cwmnïau enfawr y byd technolegol yn medru anwybyddu'r ieithoedd bychain a cheisio'n corlannu ni i ddefnyddio'r ychydig o ieithoedd mawr ymerodrol yma y maen nhw'n eu dewis. Mewn gwirionedd, mae'r ieithoedd bach gyda'i gilydd yn llawer mwy, wrth gwrs, nag ambell i un o'r ieithoedd mawr yma, ac mi allai cydweithio technolegol dyfeisgar a hyblyg ein rhoi ni ar y blaen, yn lle ein bod ni'n ceisio dal i fyny o hyd. Mae technoleg testun i leferydd eisoes wedi cael ei defnyddio yn Gymraeg, a gwaith wedi cael ei wneud gan yr RNIB ac eraill ar gyfer pobl sydd â nam ar eu golwg nhw, er enghraifft. Ond, yn ogystal, wrth gwrs, mae ochr arall y dechnoleg, sef y gallu i siarad Cymraeg gyda'r cyfrifiadur, eisoes yn cael ei ddatblygu, fel y gwelwn ni â phrototeip Macsen, cynorthwyydd digidol personol, tebyg i Alexa a Siri, yn y Gymraeg. Prifysgol Bangor sydd wrth gefn i hyn hefyd, wrth gwrs. Os oes gen i ble penodol i'r Llywodraeth yn hyn oll, wrth gwrs, mi hoffwn i annog y Llywodraeth i barhau ac i ymestyn y buddsoddiad gwerthfawr sy'n cael ei wneud yn y gwaith allweddol mewn technolegau iaith yn y fan honno. Nawr, yn y gorffennol, mi fanteisiwyd ar arian datblygu economi i ddatblygu technoleg Cymraeg, mi ddefnyddiwyd arian Ewrop, wrth gwrs, i ddatblygu technoleg lleferydd a thechnoleg cyfieithu, ac, ar hyn o bryd, mae yna ddau brosiect arwyddocaol i drosglwyddo gwybodaeth i ddiwydiant yn digwydd ym Mhrifysgol Bangor, lle cafodd y rhan fwyaf o'r ymchwil a'r gwaith datblygu yn y maes yma ei wneud hyd yn hyn. Mae grantiau bach technoleg a'r Gymraeg Llywodraeth Cymru hefyd wedi cynorthwyo'r maes, gan gynnwys y grant presennol i greu Macsen, y cynorthwyydd digidol Cymraeg cyntaf roeddwn i'n sôn amdano fe funud yn ôl. Mae cyfleoedd newydd yn agor nawr hefyd i ddefnyddio data mawr, 'big data', ar gyfer ieithoedd bychain fel y Gymraeg. Dyna pam mae'n bwysig bod Llywodraeth Cymru a sefydliadau cyhoeddus eraill yn ein gwlad ni yn gwneud eu holl data yn agored er mwyn cynorthwyo ymchwil a datblygu yn ein prifysgolion ac yn y sector breifat. Mae'n amser i ni bellach edrych ar strategaeth dymor hir yn y maes yma, a buddsoddi o ddifri yn y technolegau hynny sy'n mynd i alluogi'r Gymraeg i gael chwarae teg yn y cyfryngau digidol. Ac o'i wneud yn iawn, mi all ymchwil a datblygu technolegau iaith, ie, hyrwyddo'r Gymraeg, ond hefyd, wrth gwrs, adfywio'r economi. Ar hyn o bryd, mae yna 1.5 miliwn o swyddi yn y sector digidol ym Mhrydain, ac mae'r sector yn mynd i dyfu'n aruthrol dros y blynyddoedd nesaf. Erbyn 2020, amcangyfrifir y bydd 100,000 o swyddi codio newydd ym Mhrydain - dwy flynedd a hanner i ffwrdd. Mae'r farchnad fyd-eang yn un amlieithog, wrth gwrs, ac mae galw mawr am feddalwedd a theclynnau digidol sy'n deall ieithoedd ar wahân i'r Saesneg, ac mae hynny'n rhywbeth sy'n tyfu fel marchnad yn gyson. Mi all Cymru fanteisio ar y ffaith ein bod ni yn wlad ddwyieithog er mwyn creu ei sector digidol, llewyrchus, ei hun, yn arbenigo mewn technolegau iaith. Byddai hynny'n sefyllfa o ennill dwbl i ni: ennill i'r Gymraeg ac ennill i'r economi Cymreig. Wrth i ni wynebu colli arian Ewrop, mae'n bwysicach fyth fod buddsoddiad o du San Steffan ac o Lywodraeth Cymru yn dod i lanw'r bwlch yna. Rydw i'n croesawu, wrth gwrs, buddsoddiad o £1.3 miliwn mewn clybiau codio yng Nghymru, a gyhoeddwyd gan Ysgrifennydd y Cabinet ar Addysg yn ddiweddar, yn enwedig gan, wrth gwrs, fod un o'r blaenoriaethau a grybwyllwyd bryd hynny yn sôn am gynyddu'r ddarpariaeth Gymraeg. Mae'n bwysig - yn allweddol - i ni hyfforddi'r genhedlaeth nesaf i fod yn barod i fanteisio ar gyfleoedd technolegau ddwyieithog ac amlieithog. Ond mae angen buddsoddiad cynaliadwy, sylweddol, o du Cynghorau Ymchwil Prydain, Llywodraeth Cymru, ac eraill, yn lle'r grantiau bychain, tameidiog, presennol yma. Dyma gyfle i ni gryfhau'r seilwaith ar gyfer technoleg a'r Gymraeg gyda gweledigaeth dymor hir ar gyfer y Gymraeg a'r economi yng Nghymru. Mae nod y Llywodraeth, wrth gwrs, o filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050 yn her y gallwn ni ei chyflawni, ond mae angen i ni sylweddoli bod angen mwy na dim ond defnyddio y gyfundrefn addysg Gymraeg i gyflawni'r nod honno. Mae technoleg, a thechnoleg iaith yn benodol, yn hanfodol i helpu i wireddu'r uchelgais honno. Nawr, bydd y byd technolegol erbyn 2050, wrth gwrs, bron yn amhosib i ni ei amgyffred, wedyn, heddiw. Mi fydd fy mhlant i yn oedolion erbyn hynny, ac wedi'u trwytho a'u trochi, rydw i'n siŵr, yn y byd cyfrifiadurol a thechnolegol newydd yma. Mae'r cenedlaethau sydd i ddod angen gwybod bod holl fanteision y byd mawr newydd yma yn mynd i fod ar gael iddyn nhw yn y Gymraeg. Dyna yw'r her. Ac, o adnabod yr her ac ymateb iddi gyda menter a dyfeisgarwch, fe allwn ni fod yn genedl fwy hyderus wrth wynebu'r dyfodol digidol sydd o'n blaenau. Efallai, mewn 400 mlynedd, mi fydd haneswyr yn edrych yn ôl ar ein llwyddiant ni heddiw i ymateb i'r her yma yn yr un ffordd ac a wnaethpwyd bryd hynny - ac ein bod ni'n cydnabod ac yn gwerthfawrogi'r weledigaeth a'r fenter wleidyddol a ddangoswyd heddiw, ac nid dim ond yn ôl ym 1588.