English: Sometimes in politics, it benefits us to take a long-lens view of how we ended up where we are. This will be my last contribution in this Chamber as my party's spokesperson on Brexit, as I'm taking on a new role that coincides quite fittingly with our timing of leaving the EU. It has been a curious honour - in equal measures, challenging and frustrating - to speak on this issue for my party during my first year as an elected politician. It is a role that I inherited from Steffan Lewis, who did such significant work, alongside the Welsh Government, in producing 'Securing Wales' Future'. That document set out a clear roadmap for leaving the EU that avoided erecting unnecessary barriers. And I'd like to pay tribute to Steffan once again for all his efforts in this regard. History will look kindly on his principled attempt to broker a compromise deal that reflected the close result of the referendum. But Westminster wasn't interested in compromise. Indeed, that was one of a catalogue of missed chances not taken by successive Westminster Governments to deliver Brexit in a way that worked - all the 'might have beens' that never were. Since Westminster refused to compromise, Plaid Cymru concluded that we had no choice but to try to persuade the UK Government to gain a mandate for their specific plans, namely a second referendum. We worked with other parties to further the same, but well-laid plans were undermined by the hubris of Labour and the Lib Dems in Westminster, who convinced themselves that the way to beat Boris Johnson was to give him exactly what he wanted - a general election; an election they thought they could win when all the evidence suggested that Corbyn, Swinson and the circumstances gave them no chance. Well, we are where we are. They were proven wrong. Boris Johnson secured the majority he wanted and it is now inevitable that we will leave the EU in 10 days' time, and it will be a Tory hard Brexit that is delivered. So, our job now must be to scrutinise the plans and to defend the interests of the people we represent. There are five main reasons why Plaid Cymru has concluded we have no choice but to vote against the LCM today: (1) the Bill allows the UK Government to amend the Government of Wales Act without the consent of this Senedd - that is unacceptable; (2) it provides no role for the Senedd to scrutinise measures like trade that will have a huge impact on the livelihoods of the people of Wales; (3) the lack of economic impact assessments leaves crucial Welsh sectors and ports in the dark and vulnerable; (4) the Bill takes away rights from child refugees, workers and EU citizens and, potentially, the rights of Welsh students to study abroad; (5) the ruling out of an extension to the transition period is irresponsible and makes a bare-bones deal or a 'no deal' the most likely outcome. Llywydd, Plaid Cymru accepts that Brexit is happening and we will do everything we can to try to get the best deal possible for Wales. This debate is not about whether Brexit is going to happen - it will - it is rather about what kind of country we will become in the coming years, because this is unchartered territory. There's never before been an example of a nation state seeking trade deals whereby it looks to erect barriers and not take them down. It's a topsy-turvy world. When he was giving evidence to the External Affairs and Additional Legislation Committee a few weeks ago, the First Minister quoted a commentator who'd said that a Pandora's box was being opened by Brexit. Llywydd, Pandora's box is usually shorthand for wreaking untold chaos; it is the 'There be monsters' at the map's edge or, as David Cameron conceded, the 2016 referendum was likely to unleash demons, the likes of which we knew not. But, it would also do us well to remember that after everything had come out of Pandora's box, one thing remained - hope. Hope can take many forms. It could be hope for trade deals; hope for security; hope for a better withdrawal agreement Bill that actually takes the views of this Senedd into account; hope for future years that again takes many forms. For those of us on these benches, that hope ultimately catapults us towards a Wales that looks to work internationally, that's outward-looking, that's a proud independent nation on the world stage. So, let's not only focus on the 'might have beens'; let's focus on the 'yet to comes' and underlying all of these things that greatest of catapults - hope.
Welsh: Ambell waith mewn gwleidyddiaeth, mae'n fanteisiol inni edrych i'r pellteroedd i weld sut yr ydym ni wedi cyrraedd y fan lle'r ydym ni. Hwn fydd fy nghyfraniad olaf i yn y Siambr hon fel llefarydd fy mhlaid ar Brexit, gan fy mod i'n ymgymryd â swydd newydd sy'n cyd-fynd yn addas iawn â'n hamseriad ni o ran ymadael â'r UE. Anrhydedd rhyfedd fu hwn - yn heriol ac yn peri rhwystredigaeth ar yr un pryd - siarad ynglŷn â'r mater hwn dros fy mhlaid yn ystod fy mlwyddyn gyntaf yn wleidydd etholedig. Dyma'r gwaith a etifeddais i gan Steffan Lewis, a wnaeth waith mor arwyddocaol, ynghyd â Llywodraeth Cymru, wrth gynhyrchu 'Diogelu Dyfodol Cymru'. Roedd y ddogfen honno'n nodi map eglur ar gyfer ymadael â'r UE a fyddai'n osgoi codi rhwystrau diangen. Ac fe hoffwn i dalu teyrnged i Steffan unwaith eto am ei holl ymdrechion ef yn hyn o beth. Bydd hanes yn edrych yn garedig ar ei ymgais egwyddorol ef i geisio cael cytundeb ar gyfaddawd a oedd yn adlewyrchu canlyniad agos y refferendwm. Ond nid oedd gan San Steffan ddiddordeb mewn cyfaddawdu. Yn wir, roedd hwn yn un o blith llawer o gyfleoedd a gollwyd gan Lywodraethau olynol yn San Steffan i gyflawni Brexit mewn ffordd a oedd yn gweithio - yr holl gyfleoedd a aeth i'r gwellt. Gan fod San Steffan wedi gwrthod cyfaddawdu, fe ddaeth Plaid Cymru i'r casgliad nad oedd gennym ddewis ond ceisio perswadio Llywodraeth y DU i ennill mandad ar gyfer eu cynlluniau penodol nhw, sef ail refferendwm. Fe wnaethom ni weithio gyda phleidiau eraill i hybu hynny, ond fe danseiliwyd cynlluniau doeth gan ryfyg Llafur a'r Democratiaid Rhyddfrydol yn San Steffan, a'u hargyhoeddodd nhw eu hunain mai'r ffordd i goncro Boris Johnson oedd rhoi iddo'r hyn yn union yr oedd yn ei ddymuno - etholiad cyffredinol; etholiad yr oedden nhw'n credu y gallen nhw ei hennill pan oedd yr holl dystiolaeth yn awgrymu nad oedd Corbyn, Swinson na'r amgylchiadau yn rhoi unrhyw obaith iddyn nhw. Wel, rydym yn y fan lle'r ydym ni. Fe'u profwyd yn anghywir. Llwyddodd Boris Johnson i ennill y mwyafrif yr oedd yn ei ddymuno ac mae hi'n anorfod erbyn hyn y byddwn ni'n ymadael â'r UE ymhen 10 diwrnod, a bydd Brexit caled Torïaidd yn cael ei gyflawni. Felly, ein gwaith ni nawr yw craffu ar y cynlluniau ac amddiffyn buddiannau'r bobl yr ydym ni'n eu cynrychioli. Mae yna bump o brif resymau pam mae Plaid Cymru wedi dod i'r casgliad nad oes gennym unrhyw ddewis ond pleidleisio yn erbyn y cynnig cydsyniad deddfwriaethol heddiw: (1) mae'r Bil yn caniatáu i Lywodraeth y DU ddiwygio Deddf Llywodraeth Cymru heb gydsyniad y Senedd hon - mae hynny'n annerbyniol; (2) nid yw'n rhoi unrhyw swyddogaeth i'r Senedd wrth graffu ar fesurau fel masnach a fydd yn cael effaith enfawr ar fywoliaeth pobl Cymru; (3) mae'r diffyg asesiadau o effaith economaidd yn gadael sectorau a phorthladdoedd allweddol yng Nghymru yn y tywyllwch ac yn agored i niwed; (4) mae'r Bil yn dwyn hawliau oddi wrth ffoaduriaid, gweithwyr a dinasyddion yr UE ac, o bosibl, hawliau myfyrwyr Cymru i astudio dramor; (5) mae diystyru estyniad i'r cyfnod pontio yn anghyfrifol ac yn gwneud cytundeb esgyrn noeth neu 'heb gytundeb' yn ganlyniad mwyaf tebygol. Llywydd, mae Plaid Cymru yn derbyn bod Brexit yn digwydd ac fe fyddwn ni'n gwneud popeth o fewn ein gallu i geisio cael y cytundeb gorau posibl i Gymru. Nid yw'r ddadl hon yn ymwneud ag a fydd Brexit yn digwydd - fe fydd - ond yn hytrach, mae'n ymwneud â sut wlad fyddwn ni yn y blynyddoedd sydd i ddod, oherwydd mae hon yn diriogaeth hollol newydd. Ni chafwyd enghraifft erioed o'r blaen o genedl-wladwriaeth yn ceisio cytundebau masnach lle mae hi'n bwriadu codi rhwystrau a pheidio â'u tynnu nhw i lawr. Mae'n fyd ar ei ben i lawr. Pan oedd yn rhoi tystiolaeth i'r Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol ychydig wythnosau yn ôl, fe ddyfynnodd y Prif Weinidog sylwebydd a oedd wedi dweud bod blwch Pandora yn cael ei agor gan Brexit. Llywydd, mae blwch Pandora fel arfer yn ffordd o fynegi anhrefn mawr; y rhybudd fod yna angenfilod ar ymyl y map neu, fel y cyfaddefodd David Cameron, roedd refferendwm 2016 yn debygol o ryddhau cythreuliaid, nad oeddem ni'n gwybod dim amdanyn nhw. Ond, fe fyddai hefyd yn dda inni gofio, ar ôl i bopeth ddod allan o flwch Pandora, roedd un peth ar ôl ynddo - sef gobaith. Fe all gobaith fod ar sawl ffurf. Fe allai fod yn obaith am gytundebau masnach; yn obaith am ddiogelwch; yn obaith am Fil cytundeb ymadael gwell sy'n ystyried barn y Senedd hon mewn gwirionedd; yn obaith am flynyddoedd i ddod sydd ar sawl ffurf eto. I'r rhai ohonom ni sydd ar y meinciau hyn, mae'r gobaith hwnnw yn y pen draw yn ein hannog ni i geisio cael Cymru sy'n bwriadu gweithio'n rhyngwladol, sy'n edrych tuag allan, sef cenedl annibynnol falch ar lwyfan y byd. Felly, gadewch inni ganolbwyntio nid yn unig ar yr hyn a allai fod wedi digwydd; gadewch inni ganolbwyntio ar yr hyn sydd eto i ddod ac wrth wraidd yr holl bethau hyn, y symbyliad pwysicaf un - gobaith.