English: But there are options for those of us who should be able to swear a different oath based on our conscience, but it would require a change to the Government of Wales Act at Westminster. Whilst I don't anticipate this happening tomorrow, if we don't discuss certain issues, then they certainly will never change. It's raising the profile of this issue and kick-starting a lively debate. It's already sparked minds and passions over this one week alone. Across the world, there is a variety of options for a different oath - an oath to the people or country office holders represent. In the United States, there is a requirement to uphold, protect and defend the constitution - a very old document that nonetheless is designed to guide that country and espouses its founding governing principles. In Germany, language for office holders such as the Chancellor and other Ministers includes pledges to consider and protect the welfare of citizens. In France, there is a requirement to defend the republic and the values upon which it was founded. In the north of Ireland, there is no requirement for an oath at all because of the sensitivities involved - we all appreciate that - but also because there is a recognition, due primarily to historical enmity, of the long-held beliefs of republicans. It would be impossible to force allegiance to the monarch in the north of Ireland without denying representation to a large proportion of the people there. This is also based upon the principle of many people in the north of Ireland not wishing to swear to something they fundamentally disagree with. But here there is no such recognition of wider views. Here, we have a threat hanging over us, 'Bend the knee, swear the oath, or don't be seated.' It does call into question how democratic our system truly is. Some would say we truly cannot be a democracy as part of a monarchical system, but that is a debate for another day. Let's be clear about this, forcing me and others to swear allegiance to an institution we do not believe in in order to take our seats, here and in Westminster, shows that the United Kingdom establishment places adherence to an ancient and anachronistic tradition ahead of democratic norms. The fact we have a system in Westminster, which has been followed here, that bars republicans representing hundreds of thousands of people in the north of Ireland from taking their seats as an example of placing tradition above normal democratic expectations, and that isn't right. So, why should we be content with the system? Because it's the way it's always been done? Well, I reject this. One of the rationales I've heard from our current oath and swearing-in process also does not recognise democratic norms as most people would understand them. The National Assembly and other Parliaments of the UK exercise power on behalf of the monarch and at the discretion of the monarch, because the monarch chooses not to exercise their prerogative powers. Much of this is based on a mixture of long-standing procedures and laws that stretch back centuries. There are still laws and precedents influencing elected Governments and their relationship with the monarchy that stretch back to the English civil war or to precedents and powers exercised on behalf of the monarchy by Robert Walpole, the first Prime Minister, even though at the time that wasn't the formal title. The outdated adherence to tradition for the sake of it demonstrates one of the fundamental and overlooked problems with the monarchy - the outsized power and deference given to an institution that does not have elected legitimacy. I'd be willing to bet that most people don't really know just how much power the monarchy actually has in theory but chooses not to use. It's one of the reasons we have our current oath: misguided deference to a political settlement that is well past time for review in a modern country, in a modern Wales. So, what could a different oath look like? Well, I've asked for ideas on social media this week and the vast majority were constructive, and I myself have been surprised by the numbers of people who've contacted me offering their suggestions and ideas. A common theme running through the suggestions was obviously a commitment to the people of Wales, but also a commitment to better the lives of the people, to ensure their welfare, to act in their best interests, as we are elected to do, to consider decisions and act in a way that upholds the values of this institution, to transparency and honesty, and to protect the culture and language of Wales - a slew of ideas based on the principle that power should be derived from the people who put us here, not a monarch who deigns to devolve to us her divinely inherited power. So, how about the oath I suggested at the outset? There are so many other forms this could take and, ultimately, what I'm concerned about is having the option. I'm not overly fussy or prescriptive about the actual wording. What I am fussy about is this fundamental point of principle, of putting the people of Wales at the heart of everything we do as AMs, from the minute we take the oath onwards. It's a clear statement of intent. It was great - . I'm hearing quite a lot of remarks from a sedentary position, but somebody hasn't asked me for a minute, so, with all due respect, please give me the chance to do my speech. It was great to have engagement regarding this debate, proving that, unlike the suggestions of some people that this was not an issue anyone cares about, it was, in fact, something that very many people were very passionate about. There is a changing relationship among people in Wales to the monarchy, and I think that is becoming clearer now. We have to build support for a debate on our values here in Wales and whether or not we think the monarchy fits into those particular values. This is just the start. As we saw with the backlash over the renaming of the Severn bridge, people are not prepared to blithely accept something simply because there is a royal promotion attached to it. The tide is for the turning. I don't think, in our Government and in our representative bodies, that we should just sit back and accept things the way they are, because then nothing will change in our lives. This is an area that should be reformed. It's the right thing to do. It's a relatively easy thing to do. I'm not asking to ditch the current oath to the Queen. Some would want to see that, but I'm not saying that. If we have an option not to do a religious oath, which is also fair, we should also have the decision not to do an oath to a royal family, a system that some of us simply do not believe in. Let's continue with this debate. Let's do that in a fair and open way, and let's respect each other's opinions when we come at this debate, because we are all different and we are all entitled to our opinions, and we all should be respected for those opinions, too. Diolch yn fawr iawn.
Welsh: Ond mae opsiynau i'r rheini ohonom a ddylai allu tyngu llw gwahanol yn seiliedig ar ein cydwybod, ond byddai'n galw am newid Deddf Llywodraeth Cymru yn San Steffan. Er nad wyf yn rhagweld y bydd hyn yn digwydd yfory, os na fyddwn yn trafod rhai materion, yna yn sicr ni fyddant byth yn newid. Mae'n codi proffil y mater hwn ac yn rhoi cychwyn ar ddadl fywiog. Mae eisoes wedi ysgogi meddyliau a theimladau dros yr wythnos hon yn unig. Ar draws y byd, ceir amrywiaeth o opsiynau ar gyfer llw gwahanol - llw i'r bobl neu'r wlad y mae deiliaid swyddi'n eu cynrychioli. Yn yr Unol Daleithiau, ceir gofyniad i gynnal, diogelu ac amddiffyn y cyfansoddiad - hen ddogfen a luniwyd er hynny i lywio'r wlad honno ac sy'n arddel ei hegwyddorion llywodraethu sylfaenol. Yn yr Almaen, mae iaith deiliaid swyddi fel y Canghellor a Gweinidogion eraill yn cynnwys tyngu llw i ystyried a diogelu lles dinasyddion. Yn Ffrainc, mae'n ofynnol amddiffyn y weriniaeth a'r gwerthoedd y cafodd ei sefydlu arnynt. Yng Ngogledd Iwerddon, nid oes gofyniad i dyngu llw o gwbl oherwydd y sensitifrwydd ynghylch gwneud hynny - mae pawb ohonom yn derbyn hynny - ond hefyd am fod cydnabyddiaeth, a hynny'n bennaf oherwydd gelyniaeth hanesyddol, i gredoau'r gweriniaethwyr. Byddai'n amhosibl gorfodi teyrngarwch i'r frenhines yng Ngogledd Iwerddon heb wadu cynrychiolaeth i gyfran helaeth o'r bobl yno. Mae hyn hefyd yn seiliedig ar yr egwyddor fod llawer o bobl yng Ngogledd Iwerddon nad ydynt yn dymuno tyngu llw i rywbeth y maent yn anghytuno'n sylfaenol ag ef. Ond yma nid oes y fath gydnabyddiaeth o safbwyntiau ehangach. Yma, mae gennym fygythiad yn hongian uwch ein pennau, 'Plygwch lin, tyngwch lw, neu collwch eich sedd.' Mae'n codi cwestiwn ynglŷn â pha mor ddemocrataidd yw ein system mewn gwirionedd. Byddai rhai'n dweud na allwn fod yn ddemocratiaeth fel rhan o system freniniaethol, ond dadl ar gyfer diwrnod arall yw honno. Gadewch inni fod yn glir ynglyn â hyn, mae fy ngorfodi i ac eraill i dyngu llw o deyrngarwch i sefydliad nad ydym yn credu ynddo er mwyn cymryd ein seddau, yma ac yn San Steffan, yn dangos bod sefydliad y Deyrnas Unedig yn rhoi ymlyniad at draddodiad hynafol ac anachronistaidd o flaen normau democrataidd. Nid yw'n iawn fod gennym system yn San Steffan, a ddilynir yma, sy'n gwahardd gweriniaethwyr sy'n cynrychioli cannoedd ar filoedd o bobl yng Ngogledd Iwerddon rhag cymryd eu seddau fel enghraifft o osod traddodiad uwchlaw disgwyliadau democrataidd arferol. Felly, pam y dylem fod yn fodlon â'r system? Oherwydd mai dyma'r ffordd y mae bob amser wedi'i wneud? Wel, rwy'n gwrthod hyn. Nid yw un o'r rhesymau a glywais o'n proses bresennol o dyngu llw ac addo teyrngarwch yn cydnabod normau democrataidd fel y byddai'r rhan fwyaf o bobl yn eu deall chwaith. Mae'r Cynulliad Cenedlaethol a seneddau eraill y DU yn arfer grym ar ran y sawl sydd ar yr orsedd ac yn ôl eu disgresiwn, oherwydd bod y sawl sydd ar yr orsedd yn dewis peidio ag arfer eu pwerau uchelfreiniol. Mae llawer ohono'n seiliedig ar gymysgedd o weithdrefnau a chyfreithiau hirsefydlog sy'n ymestyn yn ôl dros ganrifoedd. Ceir cyfreithiau a chynseiliau o hyd sy'n dylanwadu ar Lywodraethau etholedig a'u perthynas â'r frenhiniaeth ac sy'n ymestyn yn ôl i ryfel cartref Lloegr neu i gynseiliau a phwerau a arferid ar ran y frenhiniaeth gan Robert Walpole, y Prif Weinidog cyntaf, er nad dyna oedd ei deitl ffurfiol ar y pryd. Mae'r ymlyniad hen ffasiwn i draddodiad er ei fwyn ei hun yn dangos un o'r problemau sylfaenol a esgeuluswyd mewn perthynas â'r frenhiniaeth - y pŵer a'r parch gormodol a roddir i sefydliad heb gyfreithlondeb etholedig. Buaswn yn fodlon betio nad yw'r rhan fwyaf o bobl yn gwybod yn iawn faint o bŵer sydd gan y frenhiniaeth yn ddamcaniaethol ond ei bod yn dewis peidio â'i ddefnyddio. Mae'n un o'r rhesymau pam y mae gennym ein llw presennol: ymostyngiad cyfeiliornus i setliad gwleidyddol y mae'n hen bryd ei adolygu mewn gwlad fodern, mewn Cymru fodern. Felly, sut fath o lw gwahanol? Wel, rwyf wedi gofyn am syniadau ar y cyfryngau cymdeithasol yr wythnos hon ac roedd y mwyafrif helaeth yn adeiladol, a chefais fy synnu gan nifer y bobl sydd wedi cysylltu â mi i gynnig eu hawgrymiadau a'u syniadau. Un thema gyffredin a redai drwy'r awgrymiadau oedd ymrwymiad i bobl Cymru wrth gwrs, ond hefyd ymrwymiad i wella bywydau'r bobl, i sicrhau eu lles, i weithredu er eu budd gorau, fel y'n hetholwyd i'w wneud, i ystyried penderfyniadau a gweithredu mewn ffordd sy'n cynnal gwerthoedd y sefydliad hwn, i dryloywder a gonestrwydd, ac i ddiogelu diwylliant ac iaith Cymru - llu o syniadau'n seiliedig ar yr egwyddor y dylai grym ddeillio o'r bobl a'n rhoddodd yma, nid i frenhines sy'n gweld yn dda i ddatganoli i ni ei phŵer dwyfol a etifeddwyd. Felly, beth am y llw a awgrymais ar y cychwyn? Ceir cymaint o ffurfiau eraill posibl arno ac yn y pen draw, yr hyn y mae gennyf fi ddiddordeb ynddo yw bod yr opsiwn yn bodoli. Nid wyf yn poeni gormod nac yn bod yn rhagnodol ynghylch y geiriad ei hun. Yr hyn rwy'n poeni yn ei gylch yw'r pwynt sylfaenol hwn o egwyddor, ynglŷn â rhoi pobl Cymru wrth wraidd popeth a wnawn fel ACau, o'r funud y byddwn yn tyngu'r llw ymlaen. Mae'n ddatganiad clir o fwriad. Roedd yn wych - . Rwy'n clywed cryn dipyn o sylwadau gan rai ar eu heistedd, ond ni ofynnwyd imi am funud, felly, gyda phob dyledus barch, rhowch gyfle i mi wneud fy araith. Roedd yn wych gweld y diddordeb yn y ddadl hon, sy'n profi, yn wahanol i awgrymiadau rhai pobl nad oedd hwn yn fater roedd gan unrhyw un ddiddordeb ynddo, ei fod, mewn gwirionedd, yn rhywbeth roedd llawer iawn o bobl yn teimlo'n angerddol yn ei gylch. Mae perthynas pobl Cymru â'r frenhiniaeth yn newid, a chredaf fod hynny'n dod yn gliriach yn awr. Rhaid inni adeiladu cefnogaeth ar gyfer dadl ar ein gwerthoedd yma yng Nghymru a ph'un a ydym yn credu bod y frenhiniaeth yn cyd-fynd â'r gwerthoedd penodol hynny ai peidio. Dechrau yn unig yw hyn. Fel y gwelsom gyda'r ymateb i ailenwi pont Hafren, nid yw pobl yn barod i dderbyn rhywbeth yn syml oherwydd bod hyrwyddiad brenhinol ynghlwm wrtho. Mae'r llanw ar droi. Yn ein Llywodraeth ac yn ein cyrff cynrychioliadol, nid wyf yn credu y dylem dderbyn pethau fel y maent yn ddigwestiwn, oherwydd ni fydd dim yn newid yn ein bywydau o fod felly. Mae hwn yn faes y dylid ei ddiwygio. Dyma'r peth iawn i'w wneud. Mae'n beth cymharol hawdd i'w wneud. Nid wyf yn gofyn am gael gwared ar y llw presennol i'r Frenhines. Byddai rhai am weld hynny, ond nid wyf yn dweud hynny. Os oes gennym opsiwn i beidio â gwneud llw crefyddol, sydd hefyd yn deg, dylem hefyd gael y dewis i beidio â thyngu llw i deulu brenhinol, system nad yw rhai ohonom yn credu ynddi o gwbl. Gadewch i ni barhau â'r ddadl hon. Gadewch inni wneud hynny mewn ffordd deg ac agored, a gadewch inni barchu barn ein gilydd pan ddown at y ddadl hon, oherwydd mae pob un ohonom yn wahanol ac mae gennym hawl i'n barn, a dylem oll gael ein parchu am y safbwyntiau hynny hefyd. Diolch yn fawr iawn.