English: Diolch, Deputy Llywydd. I'm very pleased to give Assembly Members an update on the significant progress made since the violence against women, domestic abuse and sexual violence Act came into force in 2015. The two annual reports that have been published since I took on this portfolio provide more detail of this progress. Our national strategy published in 2016 outlines six objectives. These objectives were designed to enable compliance, as far as our powers allow, with the Council of Europe Convention on Preventing and Combating Violence Against Women and Domestic Violence, or the Istanbul convention. The delivery framework, which we published in July 2018, explains how we will work across Government departments to deliver against each of these six objectives. The Welsh Government is committed to the prevention of violence against women, domestic abuse and sexual violence, or VAWDASV. It's an impossible acronym, Deputy Presiding Officer, but VAWDASV, as it's called. We want to improve the public sector response to these issues, and through education, empowerment and engagement, we are challenging attitudes and behaviours across society. We need to work together to protect those who are currently experiencing VAWDASV. Our national training framework, for example, ensures that, for the first time, standards have been set on training for professionals to help them to recognise who is at risk. Last year, we published draft guidance and rolled out 'ask and act' training. 'Ask and act' is a process of targeted enquiry to be practised by front-line professionals. The training has been developed with survivors, and therefore informed by lived experience. It has the potential to change and save lives, and feedback from the early adoption work shows that it does achieve this. We've trained over 135,000 people across Wales through e-learning and face-to-face training. That is 135,000 professionals who are more knowledgeable, more aware and more confident to respond to those experiencing VAWDASV. We have published a suite of films aimed at public service leadership to raise awareness of VAWDASV. These films have been viewed over 6,500 times. We are raising awareness amongst children and young people and are teaching them what healthy relationships look like. This work is aimed at preventing them from becoming victims, or even perpetrators. Many schools deliver this through the Welsh Government-funded Spectrum project. We are also strengthening our guidance for schools to include links to appropriate support. This will build upon our good practice guide on taking a whole education approach, and also our guidance for school governors. The introduction of the new curriculum in 2022 will offer the opportunity to deliver relationships and sexuality education in a completely different way to traditional sex education. Schools do not have to wait until formal roll-out if they feel sufficiently equipped to do so before then. One of my officials jointly chairs the female genital mutilation, honour-based violence and forced marriage leadership group with the Crown Prosecution Service and BAWSO. This group has developed a delivery framework for tackling so-called honour-based violence, whilst providing the best possible support to survivors. The group has also been instrumental in supporting Wales's first specialist women's well-being clinic for those affected by FGM. We are working under a collaborative agreement with HM Prison and Probation Service on improving the approach to working with perpetrators. This links with the framework to support positive change for those at risk of offending in Wales. The newly formed perpetrator services network takes part in regular practice-sharing events, and a rapid evidence review on what works with domestic abuse perpetrators is due to be published in December. Next month, I will be launching new perpetrator service standards to support commissioners and services to deliver safe and effective practices. We have conducted a mapping exercise of perpetrator services in Gwent and are sharing the learning from this with other areas. We are tackling gender stereotyping through our communication campaign, This is Me. Gender stereotyping can lead to gender inequality, which is at the root of violence against women, domestic abuse and sexual violence. Survivors have informed our campaigns, and it is their words, voiced by actors, that delivered powerful messages about the impact of just being asked, 'Is everything OK?' in our Don't be a Bystander campaign. Working with survivors is integral to our delivery. We want those with lived experience to have a voice in the development and delivery of policy, funding and legislation. That is why we will be piloting a national survivor panel next year and undertaking more work on what a survivor engagement framework should look like. Welsh Government continues to fund the Live Fear Free website and helpline. These provide 24-hour confidential support, information and advice to women, men and children experiencing abuse. It is also there for concerned others and for professionals working with victims and survivors. Men are supported through the Dyn project and men's helpline. We are working with the national advisers and key stakeholders to develop national indicators that will be measures of progress against the purposes of the Act. We will consult on these by the end of the year and will publish the final indicators by May 2019. We have provided guidance to support local health boards and local authorities to publish their first local strategies. Our national advisers are reviewing these and will feed back on how these can improve delivery. Earlier this month, the First Minister announced that he would commission an expert-led review into refuge provision and sexual violence services in Wales. The review will look to take the best of the international approaches to inform a made-in-Wales model of support for victims of sexual assault and domestic abuse. Violence against women, domestic abuse and sexual violence are horrifyingly prevalent, not only in Wales, but across the world. Our legislation is groundbreaking, but nothing will change overnight; these issues are too deeply entrenched. We are making progress, however, and I want the progress that has been made over the past three years since the Act was introduced to be recognised. I am determined that Wales will realise its ambition to be the safest place for women in Europe. Diolch.
Welsh: Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n falch iawn o roi diweddariad i Aelodau'r Cynulliad am y cynnydd sylweddol a wnaed ers y daeth y Ddeddf trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol i rym yn 2015. Mae'r ddau adroddiad blynyddol a gyhoeddwyd ers imi ymgymryd â'r portffolio hwn yn rhoi rhagor o fanylion am y cynnydd hwn. Mae ein strategaeth genedlaethol a gyhoeddwyd yn 2016 yn amlinellu chwe amcan. Cynlluniwyd yr amcanion hyn er mwyn galluogi cydymffurfio, i'r graddau y mae ein pwerau yn caniatáu, gyda Chonfensiwn Cyngor Ewrop ar atal a mynd i'r afael â thrais yn erbyn menywod a thrais domestig, neu Gonfensiwn Istanbwl. Mae'r fframwaith cyflawni, a gyhoeddwyd gennym ni ym mis Gorffennaf 2018, yn esbonio sut fyddwn ni'n gweithio gydag amrywiol adrannau'r Llywodraeth i gyflawni pob un o'r chwe amcan. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i atal trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol, neu VAWDASV. Mae'n acronym amhosib, Dirprwy Lywydd, ond VAWDASV, fel y'i gelwir. Rydym ni eisiau gwella ymateb y sector cyhoeddus i'r materion hyn, a thrwy addysg, grymuso ac ymgysylltu, rydym ni'n herio agweddau ac ymddygiadau ym mhob haen o gymdeithas. Mae angen inni gydweithio i amddiffyn y rhai sydd ar hyn o bryd yn dioddef VAWDASV. Mae ein fframwaith hyfforddi cenedlaethol, er enghraifft, yn sicrhau, am y tro cyntaf, bod safonau wedi'u gosod ynglŷn â hyfforddiant i weithwyr proffesiynol i'w helpu i adnabod pwy sydd mewn perygl. Y llynedd, fe wnaethom ni gyhoeddi canllawiau drafft a chyflwyno hyfforddiant 'holi a gweithredu'. Mae 'holi a gweithredu' yn broses o ymholi penodol i'w arfer gan weithwyr proffesiynol rheng flaen. Mae'r hyfforddiant wedi ei ddatblygu gyda goroeswyr, ac felly mae'n seiliedig ar brofiadau y mae pobl wedi byw drwyddyn nhw. Mae ganddo'r potensial i newid ac i achub bywydau, ac mae adborth gan y gwaith mabwysiadu cynnar yn dangos ei fod yn gwneud hyn. Rydym ni wedi hyfforddi dros 135,000 o bobl ledled Cymru drwy hyfforddiant e-ddysgu ac wyneb yn wyneb. Dyna 135,000 o weithwyr proffesiynol sydd yn fwy gwybodus, yn fwy ymwybodol ac yn fwy hyderus i ymateb i'r rhai sy'n dioddef VAWDASV. Rydym ni wedi cyhoeddi cyfres o ffilmiau ar gyfer arweinwyr gwasanaethau cyhoeddus i godi ymwybyddiaeth o VAWDASV. Mae'r ffilmiau hyn wedi cael eu gweld dros 6,500 o weithiau. Rydym ni'n codi ymwybyddiaeth ymhlith plant a phobl ifanc ac yn eu haddysgu ynghylch sut beth yw perthnas iach. Nod y gwaith hwn yw eu hatal rhag bod yn ddioddefwyr, neu hyd yn oed rhag cyflawni'r fath weithredoedd. Mae llawer o ysgolion yn cyflawni hyn drwy gyfrwng prosiect Sbectrwm a ariennir gan Lywodraeth Cymru. Rydym ni hefyd yn cryfhau ein canllawiau ar gyfer ysgolion i gynnwys cysylltiadau i gefnogaeth briodol. Bydd hyn yn adeiladu ar ein canllaw arfer da o ran ymdrin ag addysg mewn modd cynhwysfawr, a hefyd ein canllawiau ar gyfer llywodraethwyr ysgol. Bydd cyflwyniad y cwricwlwm newydd yn 2022 yn cynnig cyfle i ddarparu addysg rhywioldeb a pherthnasoedd mewn ffordd hollol wahanol i addysg ryw draddodiadol. Does dim rhaid i ysgolion aros neu gyflwyno hynny'n ffurfiol os ydyn nhw'n teimlo'n ddigon cymwys i wneud hynny cyn hynny. Mae un o'm swyddogion yn cyd-gadeirio grŵp arweinyddiaeth ar anffurfio organau rhywiol merched, trais ar sail anrhydedd a phriodas orfodol gyda Gwasanaeth Erlyn y Goron a BAWSO. Mae'r grŵp hwn wedi datblygu fframwaith cyflawni er mwyn mynd i'r afael â thrais ar sail anrhydedd fel y'i gelwir, gan ddarparu'r cymorth gorau posib i oroeswyr. Mae'r grŵp wedi bod yn allweddol hefyd yn cefnogi clinig lles menywod arbenigol cyntaf Cymru ar gyfer y rhai yr effeithir arnynt gan anffurfio organau cenhedlu benywod. Rydym ni'n gweithio o dan gytundeb cydweithredu â Gwasanaeth Carchar Ei Mawrhydi a'r Gwasanaeth Prawf i wella'r dull o weithio gyda'r rhai sy'n cyflawni'r troseddau hyn. Mae hyn yn cysylltu â'r fframwaith i gefnogi newid cadarnhaol ar gyfer y rhai hynny sydd mewn perygl o droseddu yng Nghymru. Mae'r rhwydwaith gwasanaethau tramgwyddwyr sydd newydd ei ffurfio yn cymryd rhan mewn digwyddiadau rhannu arferion rheolaidd, ac mae adolygiad tystiolaeth cyflym ynglŷn â beth sy'n gweithio gyda'r rhai sy'n cyflawni cam-drin domestig i fod i gael ei gyhoeddi ym mis Rhagfyr. Fis nesaf, byddaf yn lansio safonau gwasanaeth tramgwyddwyr newydd i gefnogi gwasanaethau a chomisiynwyr i weithio'n ddiogel ac effeithiol. Rydym ni wedi cynnal ymarfer mapio o wasanaethau tramgwyddwyr yng Ngwent ac yn rhannu'r hyn a ddysgwyd ag ardaloedd eraill. Rydym ni'n mynd i'r afael â stereoteipio ar sail rhyw drwy ein hymgyrch cyfathrebu, Dyma Fi. Gall stereoteipio ar sail rhyw arwain at anghydraddoldeb rhwng y rhywiau, sydd wrth wraidd trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol. Rydym ni wedi seilio ein hymgyrchoedd ar sylwadau goroeswyr, a'u geiriau nhw, wedi eu lleisio gan actorion, sy'n darparu negeseuon grymus am effaith rhywun dim ond yn gofyn, 'Ydy popeth yn iawn?' yn ein hymgyrch Paid Cadw'n Dawel. Mae gweithio gyda goroeswyr yn rhan annatod o'r darparu. Rydym ni eisiau i'r rhai hynny sydd â phrofiad bywyd o hyn gael llais wrth ddatblygu a darparu polisi, cyllid a deddfwriaeth. Dyna pam y byddwn ni'n treialu panel goroeswr cenedlaethol y flwyddyn nesaf ac yn gwneud mwy o waith ynglŷn â sut beth ddylai'r fframwaith ymgysylltu â goroeswr fod. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i ariannu'r wefan a'r llinell gymorth Byw Heb Ofn. Mae'r rhain yn rhoi cymorth cyfrinachol 24-awr, gwybodaeth a chyngor i fenywod, dynion a phlant sy'n cael eu cam-drin. Mae hefyd yno ar gyfer pobl eraill sy'n poeni ac ar gyfer gweithwyr proffesiynol sy'n gweithio gyda dioddefwyr a goroeswyr. Cefnogir dynion drwy'r prosiect Dyn a llinell gymorth i ddynion. Rydym ni'n gweithio gydag ymgynghorwyr cenedlaethol a rhanddeiliaid allweddol i ddatblygu dangosyddion cenedlaethol y byddant yn fodd o fesur cynnydd at ddibenion y Ddeddf. Byddwn yn ymgynghori ar y rhain erbyn diwedd y flwyddyn ac yn cyhoeddi'r dangosyddion terfynol erbyn mis Mai 2019. Rydym ni wedi darparu canllawiau i gefnogi'r byrddau iechyd lleol ac awdurdodau lleol i gyhoeddi eu strategaethau lleol yn gyntaf. Mae ein cynghorwyr cenedlaethol yn adolygu'r rhain ac yn adrodd yn ôl ar sut y gall hyn wella cyflawni. Yn gynharach y mis hwn, cyhoeddodd y Prif Weinidog y byddai'n comisiynu adolygiad dan arweiniad arbenigol i ddarpariaeth lloches a gwasanaethau trais rhywiol yng Nghymru. Bydd yr adolygiad yn ceisio defnyddio'r gorau o'r dulliau rhyngwladol yn sail i'r model yng Nghymru o gymorth i ddioddefwyr ymosodiadau rhywiol a cham-drin domestig. Mae trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol yn arswydus o gyffredin, nid yn unig yng Nghymru, ond ledled y byd. Mae ein deddfwriaeth yn torri tir newydd, ond ni fydd dim yn newid dros nos; mae'r materion hyn wedi ymwreiddio'n rhy ddwfn. Rydym ni'n gwneud cynnydd, fodd bynnag, ac rwyf eisiau i'r cynnydd sydd wedi'i wneud dros y tair blynedd diwethaf ers cyflwyno'r Ddeddf gael ei gydnabod. Rwy'n benderfynol y bydd Cymru'n gwireddu ei huchelgais i fod y lle mwyaf diogel ar gyfer menywod yn Ewrop. Diolch.