English: Last year, I established the sex and relationship expert panel to provide independent advice on these matters, and I would like to take this opportunity to thank the expert panel members and its chair, Professor Emma Renold, for their excellent work. Their report recognised that there is some excellent practice happening in our schools. This, however, is not happening in all of our classrooms, with many only focusing on the biological aspects of human relationships. But, sex cannot and should not be taught in isolation. It should be placed in the wider context of the social and cultural issues that affect how we perceive ourselves and build relationships with others. The expert panel made 11 recommendations that, together, form a holistic plan for enhancing provision, for both our current cohort of learners and those who will learn under our new curriculum. One recommendation is that this area of study should be a statutory part of the new curriculum for Wales. Statutory status will protect access to traditional sex education, but also encourage schools to engage with the broader range of topics identified by the expert panel. It will also enhance the new curriculum's focus on health and well-being. As we change the way we think about sex education, the panel recommended that we should also change its name to better represent the broader array of topics that it covers. I intend to rename this area of study as 'relationships and sexuality education' - RSE. This is to place the emphasis on learning about the formation and maintenance of healthy relationships as a key purpose of this area of study. 'Sexuality education', as defined by the World Health Organization, is learning about the wider social, cultural constructions around relationships. This includes how we form beliefs and attitudes, how we establish a range of relationships and how cultural issues, such as gender identity, stereotypes and inequality, shape our values. This wider learning, which is included under 'sexuality education', is critical and crucial to developing young people's understanding of a broad range of issues, issues such as consent, violence against women, other forms of gender-based violence, domestic abuse and respect for diversity. Through learning about relationships and sexuality, learners form a rounded understanding of how the values of the individual, community and society can affect our ability to establish respectful and fulfilling relationships. However, I will not be waiting for the new curriculum to take forward this name change; it is something that we can do immediately. My officials will be updating the current guidance for schools to reflect this change in name, as well as providing greater support on a range of topics. Statutory schooling in Wales starts at age five, therefore, statutory relationships and sexuality education will also start at this age. I want to make it clear, Presiding Officer, that we are not looking to teach children about topics for which they are not developmentally ready. We currently have the foundation phase, which provides learning for our youngest children, and this already includes an area of learning for personal and social development, well-being and cultural diversity. Within this area, children learn about relationships with friends and family and how to keep themselves safe. Therefore, as learning regarding this area is already well delivered in early years education, I would expect to see similar approaches taken under the new curriculum. Making RSE statutory is not, on its own, enough to ensure we realise this vision of high-quality provision in our schools, for both our current and future learners. Professional learning, supporting our teachers to become knowledgeable, confident and responsive to learner needs, is essential. The expert panel emphasised the importance of establishing specialised professional learning pathways for RSE, both within initial teacher education and for the existing workforce. I agree that, as we move to a system that is school and teacher led, we must start the process of ensuring that they have the training and the support they need to provide effective teaching. I am therefore also minded to accept, in principle, the other recommendations from the expert panel in order that we take a strategic and holistic approach to improving RSE. I am not looking to tinker around the edges; my vision is that we transform the way this area of study is delivered, now and in the future. To kick-start this process I have made £200,000 available to consortia to begin the process of identifying professional learning needs in this area. A further £50,000 has also been awarded to Welsh Women's Aid to develop resources and training for teachers. Presiding Officer, what we are doing is of profound importance to the well-being of the next generation. The relationships that we form throughout our lives, from our family to our friends to our romantic partners, are essential support networks. They make us feel safe, they make us happy and they give us comfort, or at least they should. How we are able to form these relationships is determined at a very young age, and they are essential to our ability to prosper. By taking forward the recommendations of the expert panel, and so driving real improvement in the quality of RSE provision, we will be contributing to making Wales a healthier, happier and more connected place.
Welsh: Y llynedd, sefydlais y panel arbenigol rhyw a chydberthynas i ddarparu cyngor annibynnol ar y materion hyn, a hoffwn gymryd y cyfle hwn i ddiolch i aelodau'r panel arbenigol a'i gadeirydd, yr Athro Emma Renold, am eu gwaith rhagorol. Cydnabu eu hadroddiad bod rhai arferion rhagorol yn digwydd yn ein hysgolion. Fodd bynnag, nid yw hyn yn digwydd ym mhob un o'n hystafelloedd dosbarth, a llawer ohonynt ddim ond yn canolbwyntio ar agweddau biolegol y cydberthnasau dynol. Ond, ni ellir ac ni ddylid dysgu rhyw ar wahân. Dylid ei roi yn y cyd-destun ehangach o faterion cymdeithasol a diwylliannol sy'n effeithio ar sut yr ydym yn canfod ein hunain ac yn meithrin perthynas ag eraill. Gwnaeth y panel arbenigol 11 o argymhellion sydd, gyda'i gilydd, yn ffurfio cynllun cyfannol ar gyfer gwella'r ddarpariaeth, ar gyfer ein carfan bresennol o ddysgwyr a'r rhai fydd yn dysgu dan ein cwricwlwm newydd. Un argymhelliad yw y dylai'r maes astudiaeth hwn fod yn rhan statudol o'r cwricwlwm newydd ar gyfer Cymru. Bydd statws statudol yn diogelu mynediad at addysg rhyw draddodiadol, ond hefyd yn annog ysgolion i ymgysylltu ag ystod ehangach o bynciau a nodwyd gan y panel arbenigol. Bydd hefyd yn gwella pwyslais y cwricwlwm newydd ar iechyd a lles. Wrth inni newid y ffordd yr ydym yn meddwl am addysg rhyw, argymhellodd y panel y dylid hefyd newid ei enw i gynrychioli yn well yr amrywiaeth ehangach o bynciau y mae'n ymdrin â nhw. Rwy'n bwriadu ailenwi'r maes astudiaeth hwn yn 'addysg rhywioldeb a pherthnasoedd' - RSE. Mae hyn er mwyn rhoi pwyslais ar ddysgu am ffurfio a chynnal perthnasoedd iach fel un o ddibenion allweddol y maes astudiaeth hwn. 'Addysg rhywioldeb' fel y'i diffinnir gan sefydliad iechyd y byd, yw dysgu am wneuthuriad cymdeithasol, diwylliannol ehangach ynghylch perthnasoedd. Mae hyn yn cynnwys sut yr ydym yn ffurfio credoau ac agweddau, sut yr ydym yn sefydlu amrywiaeth o berthnasoedd a sut y mae materion diwylliannol, megis hunaniaeth o ran rhywedd, stereoteipiau ac anghydraddoldeb, yn llywio ein gwerthoedd. Mae'r dysgu ehangach hwn, sydd wedi'i gynnwys o dan 'addysg rhywioldeb', yn hanfodol ac yn hollbwysig i ddatblygu dealltwriaeth pobl ifanc o amrywiaeth eang o faterion, materion megis caniatâd, trais yn erbyn menywod, mathau eraill o drais ar sail rhywedd, cam-drin domestig a pharch at amrywiaeth. Drwy ddysgu am berthnasoedd a rhywioldeb, mae dysgwyr yn ffurfio dealltwriaeth lawn o sut y gall gwerthoedd yr unigolyn, y gymuned a'r gymdeithas effeithio ar ein gallu i sefydlu perthnasoedd parchus a boddhaus. Fodd bynnag, ni fyddaf yn aros am y cwricwlwm newydd i fwrw ymlaen â'r newid hwn; mae'n rhywbeth y gallwn ei wneud ar unwaith. Bydd fy swyddogion yn diweddaru'r canllawiau presennol ar gyfer ysgolion i adlewyrchu'r newid hwn mewn enw, yn ogystal â darparu mwy o gefnogaeth ar amrywiaeth o bynciau. Mae addysg statudol yng Nghymru yn dechrau yn bump oed, felly, bydd addysg rhywioldeb a pherthnasoedd statudol hefyd yn dechrau ar yr oedran hwn. Hoffwn egluro, Llywydd, nid ydym yn bwriadu dysgu plant am bynciau nad ydynt yn barod yn ddatblygiadol ar eu cyfer. Ar hyn o bryd mae gennym y cyfnod sylfaen, sy'n darparu dysgu ar gyfer ein plant ieuengaf, ac mae hyn eisoes yn cynnwys maes dysgu ar gyfer datblygiad personol a chymdeithasol, lles ac amrywiaeth diwylliannol. O fewn y maes hwn, mae plant yn dysgu am berthnasoedd â ffrindiau a theulu a sut i gadw eu hunain yn ddiogel. Felly, gan fod dysgu ynghylch y maes hwn eisoes wedi'i gyflenwi'n dda mewn addysg blynyddoedd cynnar, byddwn yn disgwyl gweld dulliau tebyg o dan y cwricwlwm newydd. Nid yw gwneud RSE yn statudol, ar ei ben ei hun, yn ddigon i sicrhau y byddwn yn gwireddu'r weledigaeth hon o ddarpariaeth o ansawdd uchel yn ein hysgolion, ar gyfer ein dysgwyr presennol ac yn y dyfodol. Mae dysgu proffesiynol, cefnogi ein hathrawon i fod yn wybodus, yn hyderus ac yn ymatebol i anghenion dysgwyr, yn hanfodol. Pwysleisiodd y panel arbenigol bwysigrwydd sefydlu llwybrau dysgu proffesiynol arbenigol ar gyfer RSE, o fewn addysg gychwynnol athrawon ac ar gyfer y gweithlu presennol. Rwy'n cytuno, wrth inni symud i system a arweinir gan ysgol a gan athrawon, fod yn rhaid inni ddechrau'r broses o sicrhau bod ganddynt yr hyfforddiant a'r cymorth sydd eu hangen arnynt i ddarparu addysgu effeithiol. Rwyf felly hefyd yn bwriadu derbyn, mewn egwyddor, argymhellion eraill y panel arbenigol er mwyn inni gymryd ymagwedd strategol a chyfannol at wella RSE. Nid wyf yn edrych i dincran o gwmpas yr ymylon; fy ngweledigaeth i yw ein bod yn trawsnewid y ffordd y darperir y maes astudiaeth hwn, yn awr ac yn y dyfodol. I gychwyn y broses hon rwyf wedi sicrhau bod £200,000 ar gael i gonsortia i ddechrau ar y broses o nodi anghenion dysgu proffesiynol yn y maes hwn. Dyfarnwyd £50,000 pellach hefyd i Cymorth i Fenywod Cymru i ddatblygu adnoddau a hyfforddiant ar gyfer athrawon. Llywydd, mae'r hyn yr ydym yn ei wneud yn aruthrol o bwysig i les y genhedlaeth nesaf. Mae'r perthnasoedd yr ydym yn eu ffurfio trwy gydol ein bywydau, o'n teulu i'n ffrindiau i'n partneriaid rhamantaidd, yn rhwydweithiau cymorth hanfodol. Maen nhw'n gwneud inni deimlo'n ddiogel, maen nhw'n ein gwneud yn hapus ac maen nhw'n rhoi cysur neu o leiaf fe ddylen nhw. Penderfynir ar sut yr ydym yn gallu ffurfio'r perthnasoedd hyn ar oedran ifanc iawn, ac maen nhw'n hanfodol i'n gallu i ffynnu. Drwy fwrw ymlaen ag argymhellion y panel arbenigol, ac felly ysgogi gwelliannau gwirioneddol yn ansawdd y ddarpariaeth RSE, byddwn yn cyfrannu at wneud Cymru yn lle iachach, hapusach a mwy cysylltiedig.