English: Diolch, Dirprwy Lywydd. I'd like to start by thanking the Business Committee, as well as colleagues across the Senedd, for their support in facilitating this debate. Today I look forward to Members' contributions to this debate, which is very clearly a cross-party issue. In tabling this motion in this Senedd, I've done so whilst remembering two women in my family who lived with dementia towards the end of their lives: Dorothy Walker, remembered affectionately as Dot, who was my great-grandmother, and Sandra Lewis, my grandmother, who passed earlier this year. Dementia is a broad term that is used to describe a number of conditions that affect the brain. The most well-known type of dementia is Alzheimer's. However, each condition associated with dementia affects a person in different ways, which means that each dementia patient's needs can vary from condition to condition quite drastically. My grandmother, Sandra Lewis, was diagnosed with dementia with Lewy bodies, a little-known variant, which is closely related to both Alzheimer's and Parkinson's. Dementia with Lewy bodies means that a patient presents with difficulties of movement, concentration and alertness as well as hallucinations. For my family, knowing and receiving the correct diagnosis was all-important, given the specific care she needed. However, this is easier said than done, and, for some time, there was uncertainty as to what my grandmother was living with. I'm only a layman when it comes to medicine, and in fact calling myself a layman is probably being a bit too kind to myself, but to get to a stage where there have been multiple diagnoses indicates to me that there is room for improvement. There were, indeed, several diagnoses, ranging from Alzheimer's to calcium and thyroid issues, and in the meantime, my grandmother was not receiving the care that she needed and her quality of life was deteriorating rapidly. Figures provided by the Alzheimer's Society point to the current diagnosis rate for dementia being around 50 per cent. With this diagnosis rate, we only know of about 25,000 people living with dementia, when it is suspected that the actual figure is closer to 50,000 people, meaning that half of people living with dementia in Wales are missing out on the support and access to services that they desperately need. If you look at what my grandmother's condition was, around 5 per cent of patients are diagnosed with dementia with Lewy bodies, but, again, it is estimated that the figure is closer to 20 per cent. As many dementia charities rightly point out, research will beat dementia. In Wales, it is only fair to acknowledge the work that the Welsh Government is already undertaking in this field. On this point, I would like to thank the Deputy Minister for her engagement on this issue. I do truly mean it when I say this: from our meetings together, I can see the personal drive that you have to tackle this issue and I am immensely grateful. We have seen in Wales an offer of PET scanning, which from what I understand has led to more accurate and timely diagnosis, and the dementia action plan does make provision for the Government to react and fund services when needed. But it is important that we now build on this, and we can build on this through the creation of a national dementia observatory, similar in scope to the one already established by the World Health Organization. As Members are already aware, my main focus as a member of Plaid Cymru is the economy, and in the economy, in a similar way to health, data is all-important. The establishment of an observatory will allow us to disseminate and analyse data relating to dementia, which will inform decision making and could provide the information needed in relation to the dementia action plan that would keep it as a plan that is ever evolving based on our most recent data.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i'r Pwyllgor Busnes yn ogystal â chyd-Aelodau ar draws y Senedd am eu cefnogaeth i hwyluso'r ddadl hon. Heddiw, edrychaf ymlaen at gyfraniadau'r Aelodau i'r ddadl, sy'n amlwg iawn yn fater trawsbleidiol. Cyflwynais y cynnig hwn yn y Senedd gan gofio am ddwy fenyw yn fy nheulu a oedd yn byw gyda dementia tuag at ddiwedd eu hoes: Dorothy Walker, a gofir yn annwyl fel Dot, sef fy hen fam-gu, a Sandra Lewis, fy mam-gu, a fu farw yn gynharach eleni. Mae dementia yn derm cyffredinol a ddefnyddir i ddisgrifio nifer o gyflyrau sy'n effeithio ar yr ymennydd. Y math mwyaf cyfarwydd o ddementia yw clefyd Alzheimer. Fodd bynnag, mae pob cyflwr sy'n gysylltiedig â dementia yn effeithio ar yr unigolyn mewn gwahanol ffyrdd, sy'n golygu y gall anghenion pob claf dementia amrywio o gyflwr i gyflwr yn go eithafol. Cafodd fy mam-gu, Sandra Lewis, ddiagnosis o ddementia cyrff Lewy, amrywiolyn nad yw'n gyfarwydd iawn sydd â chysylltiad agos â chlefyd Alzheimer a chlefyd Parkinson. Mae dementia cyrff Lewy yn golygu bod claf yn cael anhawster gyda symud, canolbwyntio ac effrogarwch, a'i fod yn gweld drychiolaethau. I fy nheulu, roedd gwybod a chael y diagnosis cywir yn hollbwysig, o ystyried y gofal penodol yr oedd ei angen arni. Fodd bynnag, mae hyn yn haws ei ddweud na'i wneud, ac am beth amser, roedd yna ansicrwydd ynglŷn â'r hyn yr oedd fy mam-gu yn byw gydag ef. Dim ond lleygwr ydw i mewn materion meddygol, ac mewn gwirionedd mae'n debyg fod galw fy hun yn lleygwr ychydig yn rhy garedig, ond mae cyrraedd cam lle cafwyd sawl diagnosis gwahanol yn dangos i mi fod lle i wella. Yn wir, fe gafwyd sawl diagnosis, yn amrywio o glefyd Alzheimer i broblemau'n ymwneud â chalsiwm a'r thyroid, ac yn y cyfamser, nid oedd fy mam-gu'n cael y gofal yr oedd ei angen arni ac roedd ansawdd ei bywyd yn dirywio'n gyflym. Mae ffigurau a ddarparwyd gan Gymdeithas Alzheimer yn nodi bod y gyfradd ddiagnosis bresennol ar gyfer dementia oddeutu 50 y cant. Gyda'r gyfradd ddiagnosis hon, gwyddom am oddeutu 25,000 o bobl sy'n byw gyda dementia, er yr amheuir bod y ffigur go iawn yn agosach at 50,000 o bobl, sy'n golygu bod hanner y bobl sy'n byw gyda dementia yng Nghymru yn mynd heb y cymorth a'r gwasanaethau sydd eu hangen arnynt yn ddirfawr. Os edrychwch ar gyflwr fy mam-gu, tua 5 y cant o gleifion sy'n cael diagnosis o ddementia cyrff Lewy, ond unwaith eto, amcangyfrifir bod y ffigur yn nes at 20 y cant. Fel y nododd llawer o elusennau dementia yn gywir, bydd ymchwil yn curo dementia. Yng Nghymru, nid yw ond yn deg cydnabod y gwaith y mae Llywodraeth Cymru eisoes yn ei wneud yn y maes. Ar y pwynt hwn, hoffwn ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei gwaith ar y mater. Rwy'n ei olygu'n ddiffuant pan ddywedaf hyn: o'n cyfarfodydd gyda'n gilydd, gallaf weld yr ysgogiad personol sydd gennych i fynd i'r afael â'r broblem ac rwy'n hynod ddiolchgar. Gwelsom gynnig sganiau PET yng Nghymru, sydd, yn ôl yr hyn a ddeallaf, wedi arwain at ddiagnosis mwy cywir ac amserol, ac mae'r cynllun gweithredu ar ddementia yn darparu y dylai'r Llywodraeth ymateb ac ariannu gwasanaethau pan fo angen. Ond mae'n bwysig ein bod yn adeiladu ar hyn yn awr, ac fe allwn adeiladu arno drwy greu arsyllfa ddementia genedlaethol, sy'n debyg o ran ei chwmpas i'r un a sefydlwyd eisoes gan Sefydliad Iechyd y Byd. Fel y gŵyr yr Aelodau eisoes, fy mhrif ffocws fel aelod o Blaid Cymru yw'r economi, ac yn yr economi, mewn ffordd debyg i iechyd, mae data'n hollbwysig. Bydd sefydlu arsyllfa yn ein galluogi i ledaenu a dadansoddi data sy'n ymwneud â dementia a fydd yn llywio'r broses o wneud penderfyniadau, ac fe allai ddarparu'r wybodaeth sydd ei hangen mewn perthynas â'r cynllun gweithredu ar ddementia a fyddai'n ei gadw'n gynllun sy'n esblygu'n barhaus yn seiliedig ar ein data diweddaraf.