English: Thank you very much, Deputy Presiding Officer, for calling me to move this very important motion, supported by Hefin David, Dai Lloyd, Angela Burns and Mark Isherwood. We have started out on a journey in Wales in the last two years to identify and treat everyone who has the blood-borne virus hepatitis C. In this motion today, we are calling on the Welsh Government to reconfirm its commitment to eradicate hepatitis C in Wales by 2030, the date set by the World Health Organization. And we're congratulating the NHS doctors and nurses for the work that they've already done towards treating and curing an unprecedented number of people with hepatitis C. We're also calling for new operational guidelines to be considered by the Welsh Government that will help NHS medical staff in this difficult task. Great progress has already been made in enabling equitable and transparent access to new medicine in an affordable and responsible way. The new treatments are approved by the National Institute for Health and Care Excellence and the All Wales Medicines Strategy Group and are cost-effective. All patients in Wales are now able to access the new highly effective antiviral drugs, and, in fact, there has been a cure rate of 95 per cent, which is so encouraging. The work is being led by the blood-borne virus group, and I'd like to pay tribute to them and to Dr Brendan Healy, who is the lead consultant. He said: 'I'm really proud to be able to represent such an amazing team. The work and effort they have put in is phenomenal'. My contact with this group, I think, does really show the NHS at its very best. Hepatitis C is a blood-borne virus that affects the liver. Eighty per cent of people who are infected develop chronic hepatitis C, which can cause fatal cirrhosis and liver cancer if untreated. The estimate is that 240,000 people are chronically infected with hepatitis C in the UK, and about 12,000 of these are in Wales. But the exact figure is unknown because there are so many people who have it, but don't know that they have it. And we know that it particularly affects people from disadvantaged communities; almost half come from the poorest fifth of society. Hepatitis C is transmitted though contact with infected blood. And it is true that the majority become infected after injecting drugs. The latest figures from the Hepatitis C Trust show that 50 per cent of injecting drug users in Wales have hepatitis C. But the virus also affects those who could possibly have had overseas medical care, and people who have had a blood transfusion in the UK before 1991, which, of course, include haemophiliacs, as I know from my work as chair of the cross-party group on haemophilia and contaminated blood. In many ways hepatitis C is a hidden disease because people can live without symptoms for decades after infection. I think we all know of the case of Anita Roddick, who founded The Body Shop, because she only discovered she had hepatitis C in 2004. She contracted it through a blood transfusion after giving birth to her daughter in 1971. So, she was actually living with this disease for 30 years without knowing it, and she died from a complication of liver disease in 2007. I am very proud of the progress we have made so far in Wales thanks to the Welsh Government's leadership and funding. The 2015 liver disease action plan set out a plan to eradicate hepatitis C, alongside treating other types of liver disease. A huge breakthrough came in September 2015, when the finance Minister, Jane Hutt, agreed the funding of £13.8 million for new, interferon-free drugs sofosbuvir, Harvoni and AbbVie. The funding was used to treat 466 of the most seriously ill patients with hepatitis C, and 432 were cured, including members of the haemophilia community in Wales. This has made an absolutely huge impact on these people's lives, and the haemophiliacs have in fact been treated with the new drugs ahead of their counterparts in England, some of whom are still waiting to get help. One example of a Welsh patient is David Thomas, who is a constituent of the Cabinet Secretary and is a member of the cross-party group on haemophilia and contaminated blood. He contracted hepatitis C through contaminated blood when he was a teenager in the 1980s and lived with it for 30 years, but was one of the first to have treatment with the new drugs, which have absolutely transformed his life, lifting a massive cloud, as he said. So, obviously, one of the challenges now is to convince people to come forward again for treatment for hepatitis C who may previously have had failed treatment using the interferon drugs. I welcome the fact that health boards now have £25 million a year that allows 900 people a year to be tested over five years. We must ensure that that money is used to fund all the associated costs of doing this. More than 700 people were treated in 2016-17, but I understand that the problem now is finding the people who need to be tested at this point. There are currently no waiting lists for treatment. The funding and the drugs are there, but we need to identify the 50 per cent of people who have got hepatitis C but don't know it. The other great challenge we face in trying to eradicate hepatitis C is to reach people who are unaware of the virus because they may not be regulars at their GP surgery. As I've said, 50 per cent of people who have the virus are undiagnosed, according to the Hepatitis C Trust. Other groups that may be at risk of this are gym users who take performance-enhancing drugs; drug users with hepatitis C; prisoners who get tested during their sentence and may not get the results in time for their release; asylum seekers, migrants and homeless people. Everyone working on eradicating hepatitis C says that one of the biggest problems is the stigma that is attached to it, and I'm very pleased that there's going to be a public awareness raising campaign that will be launched in Wales here in the Assembly on 11 July. One way of tackling the lack of awareness and stigma around hepatitis C is by using peer mentors, which have proved very successful. We also need a programme to educate other health professionals about hepatitis C, not just members of the public, because it's very important that GPs pick up on the signals and recommend testing and refer people for treatment. There is need for more health professionals to have training. Pharmacies need national agreed targets and training in dried-blood-spot testing. Community pharmacies could play a major role, as well as drug outreach projects and needle exchange centres. All the people involved in treating this blood-borne virus agree that tackling the issue in the community where they live is the key. There are lots of examples of how this is done: for example, they are testing asylum seekers and people in accident and emergency in Cardiff; in Tesco at Fforestfach in Swansea, there is a community testing room next to a gym, so gym users are getting tested; and there's a form to improve patient management and collect data automatically that is being developed in Cardiff and in other centres. The motion also calls for new operational guidelines to be considered to support NHS staff working to eradicate hepatitis C. We need to streamline the paperwork involved. We need to use electronic referrals to speed up the whole process of getting people treated. The medical staff would also like to see a strategic plan specifically for the elimination of hepatitis C, with all the elements fully funded, including the cost of extra lab testing and community testing. I would like to end, really, by praising the health professionals, public health officials and the third sector organisations who are so committed to tackling this blood-borne disease. There has been a tremendous positive movement in Wales to get to the stage where we can eradicate it. It's been the wonders of modern science, along with the commitment from the Welsh Government, to ensure that this will happen. But we do need more people to come forward for testing and I think we'd all welcome some high-profile celebrities to come out and say they have hepatitis C to help de-stigmatise the disease. So, I'm very pleased that we have begun this process of eliminating hepatitis C and I hope that the journey will end with a hepatitis C-free Wales.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd, am fy ngalw i gynnig y cynnig pwysig hwn a gefnogir gan Hefin David, Dai Lloyd, Angela Burns a Mark Isherwood. Rydym wedi dechrau ar daith yng Nghymru yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf i nodi a thrin pawb sydd â'r feirws a gludir yn y gwaed, hepatitis C. Yn y cynnig hwn heddiw, rydym yn galw ar Lywodraeth Cymru i ailgadarnhau ei hymrwymiad i ddileu hepatitis C yng Nghymru erbyn 2030, y dyddiad a bennwyd gan Sefydliad Iechyd y Byd. Ac rydym yn llongyfarch meddygon a nyrsys y GIG am y gwaith y maent eisoes wedi'i wneud ar drin a gwella nifer digynsail o bobl sydd â hepatitis C. Rydym hefyd yn galw am ganllawiau gweithredol newydd i'w hystyried gan Lywodraeth Cymru i helpu staff meddygol y GIG yn y dasg anodd hon. Gwnaed cynnydd gwych eisoes ar alluogi mynediad teg a thryloyw at feddyginiaethau newydd mewn ffordd fforddiadwy a chyfrifol. Mae'r triniaethau newydd wedi'u cymeradwyo gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal a Grŵp Strategaeth Feddyginiaethau Cymru ac maent yn gosteffeithiol. Bydd pob claf yng Nghymru bellach yn gallu cael mynediad at gyffuriau newydd gwrthfeirysol hynod o effeithiol, ac yn wir, cafwyd cyfradd wella o 95 y cant, sydd mor galonogol. Mae'r gwaith yn cael ei arwain gan y grŵp feirysau a gludir yn y gwaed, a hoffwn dalu teyrnged iddynt hwy ac i Dr Brendan Healy, sef y meddyg ymgynghorol arweiniol. Dywedodd: 'Rwy'n falch iawn o allu cynrychioli tîm mor anhygoel. Mae'r gwaith a'r ymdrech y maent wedi'i wneud yn aruthrol'. Mae fy nghysylltiad â'r grŵp hwn, rwy'n meddwl, o ddifrif yn dangos y GIG ar ei orau. Mae hepatitis C yn feirws a gludir yn y gwaed sy'n effeithio ar yr afu. Mae 80 y cant o'r bobl a heintir yn datblygu hepatitis C cronig, sy'n gallu achosi sirosis angheuol a chanser yr iau os na chaiff ei drin. Yr amcangyfrif yw bod 240,000 o bobl wedi'u heintio'n gronig â hepatitis C yn y DU, ac mae oddeutu 12,000 o'r rhain yng Nghymru. Ond nid yw'r union ffigur yn hysbys oherwydd bod cymaint o bobl â'r haint heb wybod ei fod arnynt. Ac rydym yn gwybod ei fod yn effeithio'n arbennig ar bobl o gymunedau difreintiedig; daw bron hanner yr achosion o'r un rhan o bump tlotaf o'r gymdeithas. Caiff hepatitis C ei drosglwyddo drwy gysylltiad â gwaed a heintiwyd. Ac mae'n wir fod y rhan fwyaf yn cael eu heintio ar ôl chwistrellu cyffuriau. Mae'r ffigurau diweddaraf gan Ymddiriedolaeth Hepatitis C yn dangos bod 50 y cant o'r bobl sy'n chwistrellu cyffuriau yng Nghymru wedi'u heintio gan hepatitis C. Ond mae'r feirws hefyd yn effeithio ar y rhai a allai fod wedi cael gofal meddygol dramor, a phobl sydd wedi cael trallwysiad gwaed yn y DU cyn 1991, sydd hefyd, wrth gwrs, yn cynnwys hemoffiligion, fel y gwn o fy ngwaith fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar hemoffilia a gwaed halogedig. Mewn nifer o ffyrdd mae hepatitis C yn glefyd cudd oherwydd gall pobl fyw heb symptomau am ddegawdau ar ôl cael eu heintio. Rwy'n credu ein bod i gyd yn gwybod am achos Anita Roddick, a sefydlodd The Body Shop, gan na ddarganfu fod ganddi hepatitis C hyd nes 2004. Fe'i cafodd drwy drallwysiad gwaed ar ôl rhoi genedigaeth i'w merch yn 1971. Felly, roedd yn byw gyda'r clefyd hwn ers 30 mlynedd heb yn wybod iddi, a bu farw o gymhlethdod yn sgil clefyd yr afu yn 2007. Rwy'n falch iawn o'r cynnydd a wnaed gennym hyd yn hyn yng Nghymru, diolch i arweiniad a chyllid Llywodraeth Cymru. Roedd cynllun gweithredu ar gyfer clefyd yr afu 2015 yn nodi cynllun i ddileu hepatitis C, ochr yn ochr â thrin mathau eraill o glefyd yr afu. Daeth llwyddiant mawr ym mis Medi 2015, pan gytunodd y Gweinidog cyllid, Jane Hutt, ar gyllid o £13.8 miliwn am gyffuriau newydd di-interfferon sofosbuvir, Harvoni a AbbVie. Defnyddiwyd yr arian i drin 466 o'r cleifion mwyaf sâl â hepatitis C, a gwellodd 432 ohonynt, gan gynnwys aelodau o'r gymuned hemoffilia yng Nghymru. Mae hyn wedi cael effaith enfawr ar fywydau'r bobl hyn, ac mewn gwirionedd cafodd yr hemoffiligion eu trin â'r cyffuriau newydd cyn eu cymheiriaid yn Lloegr, ac mae rhai o'r rheini'n dal i aros am help. Un enghraifft o glaf yng Nghymru yw David Thomas, sy'n un o etholwyr Ysgrifennydd y Cabinet ac mae'n aelod o'r grŵp trawsbleidiol ar haemoffilia a gwaed halogedig. Daliodd hepatitis C drwy waed halogedig pan oedd yn ei arddegau yn y 1980au a bu'n byw gydag ef am 30 mlynedd, ond roedd yn un o'r rhai cyntaf i gael triniaeth gyda'r cyffuriau newydd, sydd wedi trawsnewid ei fywyd yn llwyr, ac wedi cael gwared ar gwmwl enfawr, fel y dywedodd. Felly, yn amlwg, un o'r heriau yn awr yw argyhoeddi pobl a allai fod wedi cael triniaeth aflwyddiannus yn y gorffennol i ddod i gael triniaeth ar gyfer hepatitis C gan ddefnyddio'r cyffuriau interfferon. Croesawaf y ffaith fod gan fyrddau iechyd £25 miliwn y flwyddyn bellach sy'n caniatáu i 900 o bobl y flwyddyn gael eu profi dros gyfnod o bum mlynedd. Rhaid i ni sicrhau bod yr arian hwnnw'n cael ei ddefnyddio i ariannu'r holl gostau sy'n gysylltiedig â hyn. Cafodd mwy na 700 o bobl eu trin yn 2016-17, ond rwy'n deall mai'r broblem yn awr yw dod o hyd i'r bobl y mae angen cynnal profion arnynt ar y pwynt hwn. Nid oes unrhyw restrau aros i gael triniaeth ar hyn o bryd. Mae'r arian a'r cyffuriau yno, ond mae angen dod o hyd i'r 50 y cant o bobl sydd â hepatitis C heb yn wybod iddynt. Yr her fawr arall a wynebwn wrth geisio cael gwared ar hepatitis C yw cyrraedd pobl nad ydynt yn ymwybodol o'r feirws am nad ydynt yn ymweld â'u meddygfa yn rheolaidd. Fel y dywedais, nid yw 50 y cant o'r bobl sydd â'r feirws wedi cael diagnosis eto yn ôl Ymddiriedolaeth Hepatitis C. Grwpiau eraill a allai fod mewn perygl yw pobl sy'n defnyddio'r gampfa ac sy'n cymryd cyffuriau i wella'u perfformiad; defnyddwyr cyffuriau sydd â hepatitis C; carcharorion sy'n cael eu profi yn ystod eu carchariad ond nad ydynt yn cael y canlyniadau mewn pryd cyn eu rhyddhau; ceiswyr lloches, mewnfudwyr a phobl ddigartref. Mae pawb sy'n gweithio i ddileu hepatitis C yn dweud mai un o'r problemau mwyaf yw'r stigma sydd ynghlwm ag ef, ac rwy'n falch iawn fod ymgyrch yn mynd i gael ei lansio yng Nghymru yma yn y Cynulliad ar 11 Gorffennaf i godi ymwybyddiaeth y cyhoedd. Un ffordd o fynd i'r afael â'r diffyg ymwybyddiaeth a'r stigma ynglŷn â hepatitis C yw drwy ddefnyddio mentoriaid cymheiriaid, sydd wedi bod yn llwyddiannus iawn. Mae angen rhaglen i addysgu gweithwyr iechyd proffesiynol eraill ynglŷn â hepatitis C, nid aelodau'r cyhoedd yn unig, gan ei bod yn bwysig iawn fod meddygon teulu yn sylwi ar yr arwyddion ac yn argymell profion ac yn atgyfeirio pobl i gael triniaeth. Mae angen i fwy o weithwyr iechyd proffesiynol gael hyfforddiant. Mae angen targedau wedi'u cytuno'n genedlaethol a hyfforddiant mewn profion smotiau gwaed sych i fferyllfeydd. Gallai fferyllfeydd cymunedol chwarae rhan bwysig, yn ogystal â phrosiectau allgymorth cyffuriau a chanolfannau cyfnewid nodwyddau. Mae pob un o'r bobl sy'n ymwneud â thrin y feirws hwn a gludir yn y gwaed yn cytuno mai mynd i'r afael â'r mater yn y gymuned lle maent yn byw yw'r allwedd. Ceir llawer o enghreifftiau o sut i wneud hyn: er enghraifft, maent yn cynnal profion ar geiswyr lloches a phobl yn yr adran ddamweiniau ac achosion brys yng Nghaerdydd; yn Tesco yn Fforestfach yn Abertawe, ceir ystafell gymunedol ar gyfer cynnal profion drws nesaf i gampfa, felly cynhelir profion ar ddefnyddwyr y gampfa; ac mae ffurflen ar gyfer gwella rheolaeth cleifion a chasglu data'n awtomatig yn cael ei datblygu yng Nghaerdydd ac mewn canolfannau eraill. Mae'r cynnig hefyd yn galw am ystyried canllawiau gweithredol newydd er mwyn cynorthwyo staff y GIG sy'n gweithio i ddileu hepatitis C. Mae angen inni symleiddio'r gwaith papur sy'n gysylltiedig â hyn. Mae angen inni ddefnyddio dulliau atgyfeirio electronig i gyflymu'r holl broses o gael pobl wedi'u trin. Hefyd, byddai'r staff meddygol yn hoffi gweld cynllun strategol penodol ar gyfer dileu hepatitis C, gyda'r holl elfennau wedi'u hariannu'n llawn, gan gynnwys cost profion labordy ychwanegol a chynnal profion yn y gymuned. Hoffwn orffen, mewn gwirionedd, drwy ganmol y gweithwyr iechyd proffesiynol, y swyddogion iechyd y cyhoedd a'r mudiadau trydydd sector sydd wedi ymrwymo i'r fath raddau i drechu'r clefyd hwn a gludir yn y gwaed. Cafwyd symud cadarnhaol aruthrol yng Nghymru i gyrraedd y cam lle y gallwn ei ddileu. Rhyfeddodau gwyddoniaeth fodern, ynghyd ag ymrwymiad gan Lywodraeth Cymru, sydd wedi sicrhau y bydd hyn yn digwydd. Ond mae angen cynnal profion ar fwy o bobl ac rwy'n credu y byddai pawb ohonom yn falch o weld pobl enwog proffil uchel yn dweud bod ganddynt hepatitis C i helpu i gael gwared ar y stigma sy'n gysylltiedig â'r clefyd. Felly, rwy'n falch iawn ein bod wedi dechrau ar y broses hon o ddileu hepatitis C, ac rwy'n gobeithio mai pen y daith fydd Cymru heb achosion o hepatitis C.