English: We've had many debates in this Chamber over the years on mental health, and I think, obviously, it's been a challenge for us to discuss this, but more of a challenge for people to be able to deliver services in this area, and to speak about personal experiences, as many have in this room today. Usually, I start off by speaking about the rights and the protection of the sufferers, but today I just want to tell you a small story about someone who is employed in the mental health service in south Wales who spoke to me over the weekend. She's an administrator working for a centre for mental health in my region, and she's not trained in mental health at all. In fact, she's requested on numerous occasions to be trained up so that when she sees somebody coming through the door, she can know and she can deal with it. She's had an experience three or four times where one gentleman has rung her telling her that he is stabbing himself physically in his stomach because he doesn't want to live anymore, and asking how she can help him. Sometimes she can't refer on to a doctor, because the doctor is seeing somebody else in the clinic and she has told me, 'I am scared because I have no qualifications, but I am dealing with this man. What if he actually kills himself while doing this? Because the next time, he will die, and I will not be able to save him.' I think hearing stories like that - . Statistics are important, but when she told me that I just thought, this woman, who's on the lowest pay grade in the whole of the NHS in that area, is having to deal with such a traumatic experience, and she has to take that back to her family every single night. I think that's something that we should all remember in this discussion. Of course, I want to discuss employers also. I think it's important we discuss this in relation to how we can protect employers in Wales. It's not a nationalistic propaganda discussion. It's about how, because of the Brexit vote, we can protect workers in our NHS situations, in our public sector work, when they are rolling back on those very workers' rights that the Labour Party advocated in the first place. If we do not want those powers here, and we want the Conservatives in Westminster to rule over those powers, then why are we in politics? I want those powers here so that we can protect the people who work within our environment and make sure that they are safe working in such environments. We've talked here today about employers who, potentially, have refused or will not employ people with mental health problems. I think the stigma is still there, even though I and Llyr and others, and David Melding, have spoken out. I've had messages from people saying to me, 'Well, it's great that you've done that, Bethan, but I still will not tell my employer that I suffer with either bipolar or depression, because I know that if I go into work tomorrow they will look at me differently and they will see me differently, and will think that, by virtue of the fact that I have that depression labelled on me, I will not be able to do my work.' I think that's still a massive challenge for the Welsh Government to be able to deal with. What I'm passionate about also is about having more self-esteem and confidence lessons in schools. I'm not necessarily saying we should have mental health lessons, because that may be a danger in and of itself, where we would tell somebody about a condition and they may feel nervous around knowing more about that condition at such a young age. So, that's why, over the years, I had a meeting with Jane Hutt, when Jane Hutt was the education Minister, about trying to have those well-being lessons in schools so that people, young girls especially, can have the confidence to go out there and not just believe that they are a sexual object walking down the street, with the adverts on display boards, and that they're going to be objectified for the rest of their lives, and to have that difficulty to empower themselves when they do grow up to be women in this society. I think I'll finish by saying that it's very important that we have these debates, but I think it's much more important that we see action now. Services are struggling and schools have counselling services that are creaking at the seams. We need to take our rhetoric out of this Chamber and make sure that we all campaign in our respective areas to make sure that we end the stigma and also talk to people in a positive way about why their mental illness does not define them. Some people may never be able to totally - . Like a physical illness, it may be able to be treated and be gone forever, but sometimes it will stay with you. That shouldn't be seen as a bad thing and it shouldn't define who you are as a person. It should be just part of a bigger picture as to who that person is. I hope that's what we can leave this Chamber today thinking about. Diolch yn fawr.
Welsh: Rydym wedi cael nifer o ddadleuon yn y Siambr hon dros y blynyddoedd ar iechyd meddwl, ac rwy'n meddwl, yn amlwg, ei bod wedi bod yn her i ni drafod hyn, ond yn fwy o her i bobl allu darparu gwasanaethau yn y maes hwn, ac i siarad am brofiadau personol, fel y mae llawer wedi'i wneud yn yr ystafell hon heddiw. Fel arfer, rwy'n dechrau trwy siarad am hawliau a diogelu'r dioddefwyr, ond heddiw rwyf am ddweud stori fach am rywun sy'n cael ei gyflogi yn y gwasanaeth iechyd meddwl yn ne Cymru a siaradodd â mi dros y penwythnos. Gweinyddwraig yw hi sy'n gweithio ar ran canolfan iechyd meddwl yn fy rhanbarth, ac nid yw wedi'i hyfforddi ym maes iechyd meddwl o gwbl. Yn wir, mae hi wedi gofyn ar sawl achlysur am gael hyfforddiant fel ei bod yn gwybod, pan wêl rywun yn dod drwy'r drws, y gall ymdopi â'r sefyllfa. Mae hi wedi cael profiad dair neu bedair gwaith lle mae un gŵr wedi ffonio i ddweud wrthi ei fod yn trywanu ei hun yn gorfforol yn ei stumog am nad yw eisiau byw mwyach, ac yn gofyn sut y gall hi ei helpu. Weithiau ni all ei atgyfeirio at feddyg, oherwydd bod y meddyg yn gweld rhywun arall yn y clinig a dywedodd wrthyf, 'Mae arnaf ofn gan nad oes gennyf unrhyw gymwysterau, ond rwy'n delio â'r dyn hwn. Beth os yw'n llwyddo i ladd ei hun wrth wneud hyn? Oherwydd y tro nesaf, fe fydd yn marw, ac ni fyddaf yn gallu ei achub.' Rwy'n credu bod clywed straeon felly - . Mae'r ystadegau'n bwysig, ond pan ddywedodd hynny wrthyf, roeddwn yn meddwl bod y wraig hon, sydd ar y raddfa gyflog isaf ar draws y GIG yn yr ardal honno, yn gorfod ymdopi â phrofiad mor drawmatig, ac mae'n rhaid iddi fynd â hynny yn ôl at ei theulu bob nos. Rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y dylem i gyd ei gofio yn y drafodaeth hon. Wrth gwrs, rwyf am drafod cyflogwyr hefyd. Rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn trafod hyn mewn perthynas â sut y gallwn ddiogelu cyflogwyr yng Nghymru. Nid trafodaeth am bropaganda cenedlaetholgar mohoni. Mae'n ymwneud â sut y gallwn ddiogelu gweithwyr yn ein safleoedd GIG ac yn ein gwaith sector cyhoeddus oherwydd y bleidlais i adael yr UE pan fyddant yn diddymu'r union hawliau gweithwyr y dadleuodd y Blaid Lafur drostynt yn y lle cyntaf. Os nad ydym eisiau'r pwerau hynny yma, a'n bod eisiau i'r Ceidwadwyr yn San Steffan reoli dros y pwerau hynny, yna pam rydym yn ymhél â gwleidyddiaeth? Rwyf eisiau'r pwerau hynny yn y fan hon fel y gallwn ddiogelu'r bobl sy'n gweithio yn ein hamgylchedd a gwneud yn siŵr eu bod yn ddiogel wrth weithio mewn amgylcheddau o'r fath. Rydym wedi siarad yma heddiw am gyflogwyr sydd, o bosibl, wedi gwrthod neu na fydd yn cyflogi pobl sydd â phroblemau iechyd meddwl. Rwy'n meddwl bod y stigma yn dal i fod yno, er fy mod i a Llyr ac eraill, a David Melding, wedi siarad allan. Rwyf wedi cael negeseuon gan bobl yn dweud wrthyf, 'Wel, mae'n wych eich bod wedi gwneud hynny, Bethan, ond nid wyf am ddweud wrth fy nghyflogwr fy mod yn dioddef naill ai o anhwylder deubegynol neu iselder, gan fy mod yn gwybod os af i'r gwaith yfory y byddant yn edrych arnaf yn wahanol a byddant yn fy ngweld yn wahanol, a byddant yn meddwl na allaf wneud fy ngwaith, yn rhinwedd y ffaith fy mod wedi fy labelu ag iselder.' Rwy'n credu bod honno'n dal i fod yn her enfawr i Lywodraeth Cymru allu delio â hi. Mater arall rwy'n angerddol yn ei gylch hefyd yw cael mwy o wersi hunan-barch a hyder mewn ysgolion. Nid wyf o reidrwydd yn dweud y dylem gael gwersi iechyd meddwl, oherwydd gallai hynny fod yn berygl ynddo'i hun, lle byddem yn dweud wrth rywun am gyflwr ac efallai y byddent yn teimlo'n nerfus ynglŷn â gwybod mwy am y clefyd hwnnw ar oedran mor ifanc. Felly, dyna pam, dros y blynyddoedd, y cefais gyfarfod gyda Jane Hutt, pan oedd Jane Hutt yn Weinidog Addysg, ynglŷn â cheisio cael gwersi llesiant o'r fath mewn ysgolion fel bod pobl, merched ifanc yn arbennig, yn gallu cael yr hyder i fynd allan heb gredu nad ydynt yn ddim mwy na gwrthrych rhywiol wrth iddynt gerdded ar hyd y stryd, gyda'r hysbysebion ar fyrddau arddangos, a'u bod yn mynd i gael eu gwrthrycholi am weddill eu bywydau, ac i gael anhawster i rymuso eu hunain pan fyddant yn tyfu i fyny i fod yn fenywod yn y gymdeithas hon. Rwy'n meddwl y dof i ben drwy ddweud ei bod yn bwysig iawn ein bod yn cael y dadleuon hyn, ond rwy'n meddwl ei bod yn llawer mwy pwysig ein bod yn gweld camau gweithredu ar waith yn awr. Mae gwasanaethau yn ei chael yn anodd ac mae gan ysgolion wasanaethau cwnsela sy'n gwegian o dan y pwysau. Mae angen i ni gael gwared ar rethreg o'r Siambr hon a gwneud yn siŵr ein bod i gyd yn ymgyrchu yn ein priod ardaloedd er mwyn sicrhau ein bod yn rhoi diwedd ar stigma a hefyd yn siarad â phobl mewn ffordd gadarnhaol ynglŷn â pham nad yw eu salwch meddwl yn eu diffinio. Efallai na fydd rhai pobl byth yn gallu - . Fel salwch corfforol, efallai y bydd modd ei drin ac y bydd yn diflannu am byth, ond weithiau bydd yn aros gyda chi. Ni ddylid gweld hynny fel peth gwael ac ni ddylai ddiffinio pwy ydych chi fel person. Ni ddylai fod yn fwy na rhan yn unig o ddarlun ehangach o bwy yw'r person hwnnw. Rwy'n gobeithio y gallwn adael y Siambr hon heddiw yn meddwl am hynny. Diolch yn fawr.