English: I fully agree with Nick. Ovarian cancer is an example of where it is difficult, and very often, we find that patients with ovarian cancer are diagnosed at stage 4. Friends of ours were similarly in that position and unfortunately, she passed away. It is a situation where we have to address how we tackle the hard-to-find cancers. And I was just about to highlight one example of such a hard-to-find cancer, but it is important that we put the emphasis on that as well to ensure that we look at new and innovative measures and techniques that'll do that. I'll give one example, because one of the major factors about lung cancer is that 27 per cent of lung cancer diagnoses are made at the earliest opportunity - 27 per cent - so that's three quarters that aren't, which means that three quarters are diagnosed at stages 3 or 4. Now, the publication, actually, only this year, January 2020, of what is known as the NELSON study - a study undertaken between researchers in the Netherlands and Belgium - confirmed that evidence supported that targeted lung cancer screening can actually help identify it sooner. Now, it's new and it's a pilot scheme that is being operated, but perhaps we in Wales could take on such new, innovative schemes such as this where there has been research that has shown that, actually, this is an approach that can work. And this approach is actually early screening by CT scanning. That is one of the ways that are suggested are better; we used to do it by x-rays, but now CT scanning can actually do it better. Could we look at a pilot approach and at that example and take it on in Wales, and be leading on tackling the situation, be leading in the UK and be leading in Europe, looking at how we can use innovative techniques and modern technology to actually help us do that early diagnosis? I'm sure that we're going to find similar areas, whether it be ovarian, pancreatic and others, that have very late diagnoses as well. So, since the introduction of the cancer delivery plan, the Welsh Government announced in 2018 its decision to implement a single cancer pathway, which came into operation in June last year. As a result, every Welsh health board is now developing a plan to ensure that the majority of their patients, from the very first point that cancer might be suspected, receive cancer diagnostic tests and start their treatment within 62 days. Equally, for those patients who do not have cancer, they will be reassured promptly, reducing unnecessary stress and worry for those individuals and their families. The single cancer pathway is the culmination of more than three years of work to change our health boards' identifying and reporting of cancers, and to improve patients' cancer experiences. For the first time, health boards record how long patients wait from the point when cancer is first suspected regardless of the way they enter the healthcare system. The next cancer strategy must build on this to identify areas of improvement under the single cancer pathway to diagnose and treat as many patients as early as possible. So, we have started, but we need to do more. Additionally, we need to ensure that the screening uptake is improving. Now, cervical cancer is clearly one that we often talk about, or maybe not in this case, and we should do more. But when the Jade Goody effect took place, we saw a surge in screening requirements following her death. Unfortunately, that has now waned, despite the tremendous work of cancer charities, such as Jo's Cervical Cancer Trust. We must ensure that these vital tests are taken by all those who are eligible. Cervical cancer screening every five years has led to a 70 per cent reduction in deaths from cancer. So, we need to do more to undertake and get screening accepted by wider people. We often talk in this Chamber about bowel cancer screening and the low take-up on that and the high take-up on breast cancer screening. We need to press this and a strategy to address this far more. But we can do more by moving with the times and using technological advancements for the benefit of patients, and ensure that all have access to the most up-to-date and most accurate test to ensure that those who are affected by cancer are treated swiftly and in the best manner for their diagnosis. Dirprwy Lywydd, I'm watching my time and I'll make sure that Angela has sufficient time to respond. So, I'll close a little earlier than I would have, but I want to close by reminding Members of the fantastic workforce we have in the NHS here in Wales. It's a workforce that works tirelessly to ensure that all patients have the best experience, no matter what their diagnosis. But we must recognise the pressures they're under. One of the things that we often heard in previous questions on the current cancer delivery plan was identifying the key worker in this whole thing, because that key worker is crucial to the patient and to the outcomes for that patient. Again, we must support both the patient and the workforce because they support the patient, and we must support the patient during diagnosis, during treatment and after treatment. Let's not forget when they survive as well. I look forward to the contributions this afternoon, Dirprwy Lywydd. Diolch yn fawr iawn. I hope that Members will support this motion.
Welsh: Cytunaf yn llwyr â Nick. Mae canser yr ofari yn enghraifft o ble mae hynny'n anodd, ac yn aml iawn, rydym yn gweld bod cleifion â chanser yr ofari yn cael diagnosis yng ngham 4. Roedd ffrindiau i ni yn yr un sefyllfa, ac yn anffodus, fe fu farw'r wraig. Mae'n sefyllfa lle mae'n rhaid i ni ystyried y ffordd rydym yn mynd i'r afael â'r canserau anodd eu canfod. Ac roeddwn ar fin tynnu sylw at un enghraifft o ganser anodd ei ganfod, ond mae'n bwysig ein bod yn rhoi'r pwyslais ar hynny hefyd i sicrhau ein bod yn edrych ar fesurau a thechnegau newydd ac arloesol a fydd yn gwneud hynny. Rhoddaf un enghraifft, gan mai un o'r prif ffactorau am ganser yr ysgyfaint yw bod 27 y cant o'r achosion o ganser yr ysgyfaint yn cael eu gwneud ar y cyfle cynharaf - 27 y cant - felly nid yw hynny'n digwydd yn nhri chwarter yr achosion, sy'n golygu bod tri chwarter yr achosion yn cael eu diagnosis yng nghamau 3 neu 4. Nawr, cadarnhaodd astudiaeth NELSON eleni, ym mis Ionawr 2020 - astudiaeth a gyflawnwyd gan ymchwilwyr yn yr Iseldiroedd a Gwlad Belg - fod tystiolaeth yn cefnogi'r syniad y gall sgrinio wedi'i dargedu ar gyfer canser yr ysgyfaint helpu i'w ganfod yn gynharach. Nawr, mae'n newydd ac mae'n gynllun peilot, ond efallai y gallem ni yng Nghymru gyflawni cynlluniau newydd, arloesol fel hwn lle bu ymchwil sydd wedi dangos bod hwn yn ddull a all weithio. A'r dull yw sgrinio'n gynnar drwy sganiau tomograffeg gyfrifiadurol. Dyna un o'r ffyrdd yr awgrymir eu bod yn well; roeddem yn arfer ei wneud drwy belydr-x, ond gall sganiau tomograffeg gyfrifiadurol wneud hyn yn well bellach. A allem edrych ar gynllun peilot ac ar yr enghraifft honno a gwneud hynny yng Nghymru, ac arwain ar fynd i'r afael â'r sefyllfa, arwain yn y DU ac arwain yn Ewrop, o ran edrych ar sut y gallwn ddefnyddio technegau arloesol a thechnoleg fodern i'n helpu i wneud diagnosis cynnar? Rwy'n siŵr y down o hyd i feysydd tebyg hefyd, boed yn ganser yr ofari, y pancreas neu ganserau eraill y gwneir diagnosis hwyr iawn ohonynt. Felly, ers cyflwyno'r cynllun cyflawni ar gyfer canser, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ei phenderfyniad yn 2018 i weithredu'r llwybr canser sengl a ddaeth yn weithredol ym mis Mehefin y llynedd. O ganlyniad, mae pob bwrdd iechyd yng Nghymru bellach yn datblygu cynllun i sicrhau bod y rhan fwyaf o'u cleifion, o'r pwynt cyntaf yr amheuir bod canser arnynt, yn cael profion diagnostig ar gyfer canser ac yn dechrau eu triniaeth o fewn 62 diwrnod. Yn yr un modd, ar gyfer cleifion nad oes canser arnynt, bydd eu meddyliau'n cael eu tawelu'n gyflym, gan leihau straen a phryder diangen i'r unigolion hynny a'u teuluoedd. Y llwybr canser sengl yw canlyniad mwy na thair blynedd o waith i newid y ffordd y mae ein byrddau iechyd yn canfod ac yn adrodd am ganserau, ac i wella profiadau cleifion â chanser. Am y tro cyntaf, mae byrddau iechyd yn cofnodi pa mor hir y mae cleifion yn aros o'r pwynt cyntaf yr amheuir bod canser arnynt, ni waeth sut y daethant i mewn i'r system gofal iechyd. Mae'n rhaid i'r strategaeth ganser nesaf adeiladu ar hyn i nodi meysydd i'w gwella o dan y llwybr canser sengl er mwyn gwneud diagnosis a thrin cymaint o gleifion mor gynnar â phosibl. Felly, rydym wedi dechrau, ond mae angen i ni wneud mwy. Hefyd, mae angen inni sicrhau bod y nifer sy'n cael eu sgrinio yn gwella. Nawr, yn amlwg, mae canser ceg y groth yn un rydym yn sôn amdano yn aml, neu efallai nad ydym yn yr achos hwn, a dylem wneud mwy. Ond pan ddigwyddodd effaith Jade Goody, gwelsom ymchwydd yn y gofynion sgrinio yn dilyn ei marwolaeth. Yn anffodus, mae'r effaith honno bellach wedi pylu, er gwaethaf gwaith aruthrol elusennau canser, fel Ymddiriedolaeth Canser Ceg y Groth Jo. Mae'n rhaid inni sicrhau bod pawb sy'n gymwys yn cael y profion hanfodol hyn. Mae sgrinio am ganser ceg y groth bob pum mlynedd wedi arwain at ostyngiad o 70 y cant yn y marwolaethau o ganser. Felly, mae angen inni wneud mwy i sicrhau bod mwy o bobl yn cael eu sgrinio a'i wneud yn dderbyniol i bobl. Rydym yn sôn yn aml yn y Siambr hon am sgrinio am ganser y coluddyn a'r nifer isel sy'n manteisio ar hynny a'r nifer uchel sy'n manteisio ar sgrinio am ganser y fron. Mae angen inni roi llawer mwy o bwyslais ar hyn ac ar strategaeth i fynd i'r afael â hyn. Ond gallwn wneud mwy drwy symud gyda'r oes a defnyddio datblygiadau technolegol er budd cleifion, a sicrhau bod gan bawb fynediad at y prawf mwyaf diweddar a mwyaf cywir i sicrhau bod pobl â chanser yn cael eu trin yn gyflym ac yn y modd gorau ar gyfer eu diagnosis. Ddirprwy Lywydd, rwy'n gwylio fy amser a byddaf yn sicrhau bod gan Angela ddigon o amser i ymateb. Felly, rwyf am gloi ychydig yn gynt nag y byddwn wedi ei wneud, ond rwyf am gloi drwy atgoffa'r Aelodau am y gweithlu gwych sydd gennym yn y GIG yma yng Nghymru. Mae'n weithlu sy'n gweithio'n ddiflino i sicrhau bod pob claf yn cael y profiad gorau, ni waeth beth yw eu diagnosis. Ond mae'n rhaid inni gydnabod y pwysau sydd arnynt. Un o'r pethau a glywsom yn aml mewn cwestiynau blaenorol ar y cynllun cyflawni cyfredol ar gyfer canser oedd nodi'r gweithiwr allweddol yn hyn o beth, gan fod y gweithiwr allweddol yn hollbwysig i'r claf ac i ganlyniadau'r claf hwnnw. Unwaith eto, mae'n rhaid inni gefnogi'r claf yn ogystal â'r gweithlu gan eu bod yn cefnogi'r claf, ac mae'n rhaid inni gefnogi'r claf yn ystod y diagnosis, yn ystod y driniaeth ac ar ôl y driniaeth. Ni ddylem anghofio pan fyddant yn goroesi hefyd. Edrychaf ymlaen at y cyfraniadau y prynhawn yma, Ddirprwy Lywydd. Diolch yn fawr iawn. Rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau'n cefnogi'r cynnig hwn.