English: Thank you, Deputy Presiding Officer, and can I thank the Members who've taken part in this debate this afternoon? It's a very timely debate given the consequences of next April's rates revaluation are now becoming clear - and I would say only recently becoming clear, certainly to the businesses out there that are going to be faced with increases. As Russ George said in opening, the situation we find ourselves in here is in direct contrast to that in England, where the UK Government have announced plans to increase rate relief for small firms, ensuring that no company with a rateable value of less than £12,000 would pay any rates at all. I've heard what a number of Members have said in this Chamber this afternoon, criticising the situation across the border in England. Certainly, it isn't perfect. No system of taxation is ever perfect, or indeed business rates revaluation, but there's no doubt at all that businesses in my constituency are looking across that border and they are seeing aspects of the way the revaluation has been handled in England that are better than have happened here or certainly are better than are promised here. So, I would bear that in mind. This is clearly not the perfect situation across the border, but I think the Welsh Government would do well to look across the border and to look at ways that we can improve the sort of support that we've got here. The businesses I've spoken to - and there have been many; I've got just a handful of the e-mails I've received in the last couple of days. I can't remember, since being elected to this Assembly, having an issue that has caused such anguish in such a short space of time and generated such a flurry of e-mails. I can see David Rowlands nodding; this is obviously not just a situation that is affecting my office. There really is anger out there. There is despair, I would say. I even had an invite to a closing-down sale from one shop in Monmouth for next April/May, after this is due to take effect. So, let us be under no illusion at all about the extent of concern and worry that there is out there across Wales in those areas that are affected by these increases. I appreciate that this is not a problem across the whole of Wales. We are not saying it is. There are certainly, as the Cabinet Secretary said, businesses that have actually done quite well from the business rates revaluation. That is an aspect of any revaluation; you would expect that. I think what we haven't seen before is the scale of the detriment to the large minority of those businesses affected. I think what is becoming clear, as Andrew R.T. Davies said in his contribution, is that the scale of the number of businesses that are affected by this problem is now increasing. We weren't quite aware of the number of areas affected. We knew that Cowbridge was affected. I knew that Monmouth was affected. But I now know that Chepstow is affected and other rural areas, so this is a far greater problem than we first anticipated. Those businesses that are affected are facing huge hikes - 10 per cent in some cases. Of course, as we've said - . And higher than that in a few other cases; I know one business in Chepstow that is facing up towards a 100 per cent increase due to different conditions. This has been exacerbated by the multiplier, which I understand is a necessary condition of maintaining a revenue-neutral approach to revaluation. But, nonetheless, the multiplier is affecting this and, of course, then the absence of an adequate system of rate relief, which those businesses need to see. Let's be frank, as many Members across the Chamber have been, about what we're talking about here: this is nothing less than the nail in the coffin for many businesses across this country. We talk a lot in this Chamber, as Mohammad Asghar said, about the need to support businesses, of retail premises, the need to regenerate our high streets. We've had debates on that and other parties have, and we've had committee reports on regenerating our high streets, but all of this will be for nought if, at the end of the day, we do not address the problem that our businesses are facing, not in 10 years' time or 20 years' time, but next year, when this fully comes into effect. So, unless we tackle this head-on now, then a lot of the other discussions that we've been having in this Chamber over the last few years will be academic. As our motion highlights, the current shop-vacancy rate is already at almost 14 per cent, with the projected rate of store closures higher in Wales than anywhere else in the UK over the next two years. So, we, sadly, are not starting from a great place at the outset of this process. So, we really cannot afford for things to get worse. We cannot afford not to tackle this problem head-on and to make sure that these companies, these businesses, that need support, get it. Adam Price - in your comments, Adam, you made a very interesting number of points, actually, calling for a complete overhaul of the whole business rates regime, which you described as a 400-year-old tax. And, of course, it's an attractive proposal to get rid of a regressive tax. The real question, of course, which you did move on to talk about, is what do you replace it with, and you suggested a land tax as one possibility. And, of course, unless you don't mind losing the income if you get rid of that tax - which, of course, the Welsh Government couldn't afford to do, so we would need replacements, and the Cabinet Secretary mentioned this as well. So, we've heard some options provided for an alternative, and I think we all agree this is definitely worth exploring; we agree with that aspect of your motion. We shouldn't shut the door on the wholesale reform of business rates within Wales and, as you've said, because of withdrawal from the European Union, one of the corollaries of that, actually, is we can now look at the way that taxation works in Wales and we can look at doing something here that might not have been possible a few years ago. However, this does need much more work, and what we are talking about now is providing immediate assistance to those businesses affected, not next year, not in two years' time, but now. We talk a lot in this Chamber, but I don't think there's ever been a case where action was more required than now - and immediate action. As Janet Finch-Saunders said - well, Janet Finch-Saunders provided a showcase of Welsh Conservative policy since the election, and before. You made a very, very strong case, Janet - I know you've had direct experience of this in Llandudno in your constituency - a very strong case for providing far more and very real support for small businesses and retail premises across Wales. Your message was very simple, at the end of the day, and, of course, this is actually a quite straightforward problem that needs a straightforward solution, and that is greater support. I would point out to you, Jeremy Miles - I agreed with some of the things you said, actually, but I would point out that, in today's autumn statement, which you did question as to whether there was much support for businesses, the Chancellor has announced that rural rate relief in England will be increased significantly. So, they are looking in England at providing far more support for businesses in rural areas across the border, so I think anything less here in Wales would not be good enough. And, as Russell George said in opening this debate, why do we put up with second best? Why don't we make sure that the system that we're going to have here in Wales is actually world class - UK class at least? This doesn't just need to be an adequate solution to this problem; let's do something here that really can set the support for businesses in Wales on a footing with businesses across the UK and put them ahead of the game. We've been talking about that for a very long time, but, as I said, the time now is for action. In conclusion, Deputy Presiding Officer, let's be ambitious for Wales. Let's use this problem, this short-term, medium-term problem, to move forward and provide a system that is up to dealing with the challenges of today and the challenges of tomorrow. Let's incentivise local economies, let's make sure that our businesses are best able to deal with the challenges that they are facing. But if we can't get over this hurdle that we are facing over the next few months, then we are going to find it very difficult to get over the hurdles that the next few years will present us with.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac a gaf fi ddiolch i'r Aelodau sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl y prynhawn yma? Mae'n ddadl amserol iawn o ystyried bod canlyniadau ailbrisiad ardrethi mis Ebrill nesaf yn dod yn amlwg bellach - a byddwn yn dweud mai ond yn ddiweddar y daethant yn amlwg, yn sicr i'r busnesau ar lawr gwlad sy'n mynd i wynebu codiadau. Fel y dywedodd Russ George wrth agor, mae'r sefyllfa rydym ynddi yma yn gwrthgyferbynnu'n uniongyrchol â'r sefyllfa yn Lloegr, lle mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi cynlluniau i gynyddu'r rhyddhad ardrethi ar gyfer busnesau bach, gan sicrhau na fyddai unrhyw gwmni sydd â gwerth ardrethol o lai na £12,000 yn talu unrhyw ardrethi o gwbl. Clywais yr hyn y mae nifer o'r Aelodau wedi'i ddweud yn y Siambr y prynhawn yma, yn beirniadu'r sefyllfa ar draws y ffin yn Lloegr. Yn sicr, nid yw'n berffaith. Nid oes unrhyw system drethiant a fu erioed yn berffaith, na threfn ailbrisio ardrethi busnes yn wir, ond nid oes amheuaeth o gwbl fod busnesau yn fy etholaeth yn edrych ar draws y ffin ac yn gweld agweddau ar y ffordd y mae'r ailbrisio wedi cael ei drin yn Lloegr sy'n well na'r hyn sydd wedi digwydd yma neu'n sicr yn well na'r hyn sy'n cael ei addo yma. Felly, buaswn yn cadw hynny mewn cof. Yn amlwg, nid yw'n sefyllfa berffaith dros y ffin, ond rwy'n meddwl y byddai'n werth i Lywodraeth Cymru edrych dros y ffin ac edrych ar ffyrdd y gallwn wella'r math o gefnogaeth sydd gennym yma. Mae'r busnesau rwyf wedi siarad â hwy - ac mae llawer ohonynt; nid oes gennyf ond llond llaw o'r negeseuon e-bost a gefais yn ystod y diwrnodau diwethaf. Ers cael fy ethol i'r Cynulliad, ni allaf gofio cael mater sydd wedi achosi'r fath loes mewn cyfnod mor fyr o amser ac sydd wedi cynhyrchu'r fath lwyth o negeseuon e-bost. Gallaf weld David Rowlands yn nodio; mae'n amlwg nad yw'n sefyllfa sy'n effeithio ar fy swyddfa i yn unig. Yn wir, mae yna ddicter allan yno. Mae yna anobaith, buaswn yn dweud. Rwyf hyd yn oed wedi cael gwahoddiad i arwerthiant cau siop yn Nhrefynwy ar gyfer mis Ebrill/mis Mai nesaf, wedi i hyn ddod i rym. Felly, na foed i ni fod dan unrhyw gamargraff o gwbl ynglŷn â maint y pryder a'r gofid sydd allan yno ar draws Cymru yn yr ardaloedd yr effeithir arnynt gan y codiadau hyn. Rwy'n sylweddoli nad yw hon yn broblem ar draws Cymru gyfan. Nid ydym yn dweud ei bod. Yn sicr, fel y dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet, mae yna fusnesau sydd wedi gwneud yn eithaf da mewn gwirionedd yn sgil ailbrisio ardrethi busnes. Dyna agwedd ar unrhyw ymarfer ailbrisio; byddech yn disgwyl hynny. Rwy'n credu mai'r hyn nad ydym wedi'i weld o'r blaen yw maint y niwed i'r lleiafrif mawr o fusnesau yr effeithir arnynt. Rwy'n credu mai'r hyn sy'n dod yn glir, fel y dywedodd Andrew R.T. Davies yn ei gyfraniad, yw bod nifer y busnesau sy'n cael eu heffeithio gan y broblem hon yn cynyddu bellach. Nid oeddem yn gwbl ymwybodol o nifer yr ardaloedd yr effeithir arnynt. Gwyddem fod y Bont-faen wedi cael ei heffeithio. Gwyddwn fod Trefynwy wedi'i heffeithio. Ond gwn yn awr fod Cas-gwent wedi'i heffeithio ac ardaloedd gwledig eraill, felly mae hon yn broblem lawer mwy nag a ragwelwyd gennym ar y cychwyn. Mae'r busnesau yr effeithiwyd arnynt yn wynebu naid enfawr - 10 y cant mewn rhai achosion. Wrth gwrs, fel rydym wedi dweud - . Ac yn uwch na hynny mewn rhai achosion eraill; gwn am un busnes yng Nghas-gwent sy'n wynebu cynnydd hyd at 100 y cant oherwydd gwahanol amodau. Mae hyn wedi'i waethygu gan y lluosydd, y deallaf ei fod yn amod angenrheidiol yn sgil cynnal agwedd niwtral o ran refeniw tuag at ailbrisio. Serch hynny, mae'r lluosydd yn effeithio ar hyn ac felly hefyd, wrth gwrs, absenoldeb system ddigonol o ryddhad ardrethi y mae angen i'r busnesau hynny ei gweld. Gadewch i ni fod yn onest, fel y mae nifer o'r Aelodau ar draws y Siambr wedi bod, am yr hyn rydym yn sôn amdano yma: nid yw hyn yn ddim llai na'r hoelen yn yr arch i lawer o fusnesau ar draws y wlad. Rydym yn siarad llawer yn y Siambr hon, fel y dywedodd Mohammad Asghar, am yr angen i gefnogi busnesau, am safleoedd manwerthu, am yr angen i adfywio ein strydoedd mawr. Rydym wedi cael dadleuon ar hynny a'r pleidiau eraill hefyd, ac rydym wedi cael adroddiadau pwyllgor ar adfywio ein strydoedd mawr, ond ni fydd diben i hyn yn y pen draw os nad awn i'r afael â'r broblem y mae ein busnesau yn ei hwynebu, nid mewn 10 mlynedd neu 20 mlynedd, ond y flwyddyn nesaf, pan ddaw hyn i rym yn llawn. Felly, oni bai ein bod yn mynd benben â'r broblem hon yn awr, bydd llawer o'r trafodaethau eraill rydym wedi eu cael yn y Siambr hon dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf o ddiddordeb academaidd yn unig. Fel y mae ein cynnig yn ei amlygu, mae cyfradd bresennol y siopau gwag eisoes bron yn 14 y cant, gyda'r gyfradd a ragwelir o siopau'n cau yn uwch yng Nghymru nag yn unman arall yn y DU dros y ddwy flynedd nesaf. Felly, yn anffodus, nid ydym yn cychwyn o le gwych ar ddechrau'r broses hon. Felly, ni allwn fforddio i bethau waethygu. Ni allwn fforddio peidio â mynd benben â'r broblem hon a gwneud yn siŵr fod y cwmnïau hyn, y busnesau hyn, sydd angen cefnogaeth, yn ei gael. Adam Price - yn eich sylwadau, Adam, fe wnaethoch nifer o bwyntiau diddorol iawn mewn gwirionedd, yn galw am ailwampio'r drefn ardrethi busnes yn ei chyfanrwydd, trefn a ddisgrifiwyd gennych fel treth 400 oed. Ac wrth gwrs, mae'n gynnig deniadol i gael gwared ar dreth anflaengar. Y cwestiwn go iawn, wrth gwrs, yr aethoch ymlaen i siarad amdano, yw beth rydych yn ei gael yn ei lle, ac fe awgrymoch dreth tir fel un posibilrwydd. Ac wrth gwrs, os nad ydych yn poeni am golli'r incwm os byddwch yn cael gwared ar y dreth - rhywbeth na allai Llywodraeth Cymru fforddio'i wneud, wrth gwrs, felly byddai arnom angen pethau yn ei lle, a soniodd Ysgrifennydd y Cabinet am hyn hefyd. Felly, clywsom rai opsiynau a ddarparwyd fel dewis arall, ac rwy'n meddwl ein bod i gyd yn cytuno bod hyn yn bendant yn werth ei archwilio; rydym yn cytuno â'r agwedd honno ar eich cynnig. Ni ddylem gau'r drws ar ddiwygio ardrethi busnes yn llwyr yng Nghymru ac fel y dywedoch, gan ein bod yn gadael yr Undeb Ewropeaidd, un o ganlynebau hynny, mewn gwirionedd, yw y gallwn yn awr edrych ar y ffordd y mae trethiant yn gweithio yng Nghymru a gallwn ystyried gwneud rhywbeth yma na fyddai wedi bod yn bosibl ychydig flynyddoedd yn ôl. Fodd bynnag, mae angen llawer mwy o waith ar hyn, a'r hyn rydym yn sôn amdano bellach yw darparu cymorth uniongyrchol i'r busnesau yr effeithir arnynt, nid y flwyddyn nesaf, nid ymhen dwy flynedd, ond yn awr. Rydym yn siarad llawer yn y Siambr hon, ond nid wyf yn meddwl bod yna achos wedi bod erioed lle y mae mwy o angen gweithredu nag yn awr - a gweithredu ar unwaith. Fel y dywedodd Janet Finch-Saunders - wel, darparodd Janet Finch-Saunders gyflwyniad o bolisi'r Ceidwadwyr Cymreig ers yr etholiad, a chyn hynny. Fe wnaethoch achos cryf dros ben, Janet - gwn eich bod wedi cael profiad uniongyrchol o hyn yn Llandudno yn eich etholaeth - achos cryf iawn dros ddarparu llawer mwy o gymorth go iawn i fusnesau bach a safleoedd manwerthu ar draws Cymru. Roedd eich neges yn syml iawn yn y bôn ac wrth gwrs, mae hon yn broblem eithaf syml mewn gwirionedd sy'n galw am ateb syml, sef mwy o gymorth. Hoffwn dynnu eich sylw, Jeremy Miles - rwy'n cytuno gyda rhai o'r pethau a ddywedoch, mewn gwirionedd, ond roeddech yn cwestiynu faint o gefnogaeth i fusnesau a fyddai yn natganiad yr hydref heddiw, a hoffwn nodi bod y Canghellor wedi cyhoeddi y bydd rhyddhad ardrethi gwledig yn Lloegr yn cael ei gynyddu'n sylweddol. Felly, yn Lloegr, maent yn ystyried darparu llawer mwy o gefnogaeth ar gyfer busnesau mewn ardaloedd gwledig ar draws y ffin, felly rwy'n meddwl na fyddai unrhyw beth llai yma yng Nghymru yn ddigon da. Ac fel y dywedodd Russell George wrth agor y ddadl, pam y bodlonwn ar ail orau? Pam nad ydym yn sicrhau bod y system rydym yn mynd i'w chael yma yng Nghymru o'r safon orau mewn gwirionedd - o'r safon orau yn y DU o leiaf? Mae angen i hyn fod yn fwy nag ateb digonol i'r broblem; gadewch i ni wneud rhywbeth yn y fan hon a allai roi'r cymorth i fusnesau yng Nghymru ar yr un sylfaen mewn gwirionedd â busnesau ledled y DU a'u rhoi ar y blaen. Rydym wedi bod yn siarad am hynny ers amser hir iawn, ond fel y dywedais, mae'n bryd gweithredu bellach. I gloi, Ddirprwy Lywydd, gadewch i ni fod yn uchelgeisiol dros Gymru. Gadewch i ni ddefnyddio'r broblem hon, y broblem hon yn y tymor byr, tymor canolig, i symud ymlaen a darparu system sy'n gallu goresgyn heriau heddiw a heriau'r dyfodol. Gadewch i ni gymell economïau lleol, gadewch i ni wneud yn siŵr fod ein busnesau yn y sefyllfa orau i allu goresgyn yr heriau y maent yn eu hwynebu. Ond os na allwn oresgyn y rhwystr hwn a wynebwn dros yr ychydig fisoedd nesaf, yna rydym yn mynd i'w chael yn anodd iawn goresgyn y rhwystrau y bydd yr ychydig flynyddoedd nesaf yn eu rhoi yn ein ffordd.