English: When we first published our findings, way back in February, no-one could have foreseen how the emerging pandemic would rip through the economy, nor how our perception and appreciation of employment would shift, and key workers in foundational sectors on the front line. They were the people who couldn't work from home. They were part of the economy that couldn't be shut down. They were delivering essential goods and services that kept the clogs in everyday life turning when so much else ground to a halt - in our food shops, childcare facilities, construction sites and so on. And yet, they are often on the lowest wage. So, now, more than ever, and going forward, public procurement must be used as a catalyst for change, to help build community wealth and resilience through strong, local supply chains. Other Members have spoken about what 'local' does and what 'local' means, and I'm not going to repeat those points, but I do look forward to the Minister's reply. I'm going to focus here on childcare, and I'm also going to refocus the debate around the social model and the respectability and the pay scales that people should have, and how that has to be built into local procurement. This wasn't prominent in our inquiry, but, as I said, the pandemic has reshaped the debate and childcare is part of that debate. The primary role of public procurement is to secure goods and services for all citizens - and this is the important part - in a socially responsible way, and if we didn't already appreciate it, the pandemic has revealed just how vital a public good childcare is, as essential as our physical and telecommunications infrastructure. In August, the Welsh Government allocated £4 million to the childcare provider grant, and that helped more nurseries to stay open. In the same month, a survey by the Social Mobility Commission found that one in eight childcare workers in the UK earns less than £5 an hour, and that the average hourly wage in the sector is £7.42, and that is less, of course, than the living wage of £8.72. But if you contrast that, even though those nursery staff are among the lowest-paid workers, UK parents still face the highest childcare costs in the OECD, spending on average a third of their earnings on childcare. So, if procurement does anything, it has to level up those inconsistencies. At the same time, many families will have felt the sting of paying those nursery fees upfront only for their children to miss days or weeks whilst self-isolating or waiting for coronavirus test results. So, of course the Welsh Government's childcare offer is a lifeline for families across Wales, and that UK average is just that: Wales's policy is much more generous than other parts of the UK. But, going forward and looking at what is important within a community, procurement clearly has to look at the wider experience of those people delivering the services for which the Welsh pound is spent on, and it must absolutely ensure equality within that stream when it comes to the pay scales of those people who are delivering what we all now recognise are the front-line jobs that kept the economy and kept Wales going at a time of crisis.
Welsh: Pan gyhoeddasom ein canfyddiadau am y tro cyntaf, ymhell yn ôl ym mis Chwefror, ni allai neb fod wedi rhagweld sut y byddai'r pandemig a oedd yn datblygu yn rhwygo drwy'r economi, na sut y byddai ein canfyddiad a'n gwerthfawrogiad o gyflogaeth yn newid, a gweithwyr allweddol mewn sectorau sylfaenol yn y rheng flaen. Hwy oedd y bobl na allent weithio gartref. Roeddent yn rhan o'r economi na ellid ei chau. Roeddent yn darparu nwyddau a gwasanaethau hanfodol a oedd yn cadw olwynion bywyd bob dydd i droi pan ddaeth stop ar gymaint o bethau eraill - yn ein siopau bwyd, cyfleusterau gofal plant, safleoedd adeiladu ac yn y blaen. Ac eto, maent yn aml ar y cyflogau isaf. Felly, nawr, yn fwy nag erioed, ac wrth symud ymlaen, rhaid defnyddio caffael cyhoeddus fel catalydd ar gyfer newid, er mwyn helpu i feithrin cyfoeth a chadernid cymunedol drwy gadwyni cyflenwi lleol cryf. Mae Aelodau eraill wedi sôn am yr hyn y mae 'lleol' yn ei wneud a beth y mae 'lleol' yn ei olygu, ac nid wyf am ailadrodd y pwyntiau hynny, ond edrychaf ymlaen at ateb y Gweinidog. Rwy'n mynd i ganolbwyntio yma ar ofal plant, ac rwyf hefyd yn mynd i ailffocysu'r ddadl o gwmpas y model cymdeithasol a'r parch a'r graddfeydd cyflog y dylai pobl eu cael, a sut y mae'n rhaid cynnwys hynny mewn caffael lleol. Nid oedd hyn yn amlwg yn ein hymchwiliad, ond fel y dywedais, mae'r pandemig wedi ail-lunio'r ddadl ac mae gofal plant yn rhan o'r ddadl honno. Prif rôl caffael cyhoeddus yw sicrhau nwyddau a gwasanaethau i bob dinesydd - a dyma'r rhan bwysig - mewn ffordd gyfrifol yn gymdeithasol, ac os nad oeddem eisoes yn sylweddoli hynny, mae'r pandemig wedi datgelu nwydd cyhoeddus mor hanfodol yw gofal plant, yr un mor hanfodol â'n seilwaith ffisegol a thelathrebu. Ym mis Awst, dyrannodd Llywodraeth Cymru £4 miliwn tuag at y grant darparwyr gofal plant, a helpodd hynny fwy o feithrinfeydd i aros ar agor. Yn yr un mis, canfu arolwg gan y Comisiwn Symudedd Cymdeithasol fod un o bob wyth gweithiwr gofal plant yn y DU yn ennill llai na £5 yr awr, ac mai £7.42 yw'r cyflog cyfartalog yr awr yn y sector, ac mae hynny'n llai, wrth gwrs, na'r cyflog byw o £8.72. Ond er bod staff meithrin ymhlith y gweithwyr sy'n ennill y cyflogau isaf, os ydych yn cyferbynnu hynny, rhieni'r DU sy'n dal i wynebu'r costau gofal plant uchaf yn y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, gan wario traean ar gyfartaledd o'u henillion ar ofal plant. Felly, os yw caffael yn gwneud unrhyw beth, rhaid iddo godi'r anghysondebau i'r un lefel. Ar yr un pryd, bydd llawer o deuluoedd wedi teimlo ergyd talu'r ffioedd meithrinfa hynny ymlaen llaw dim ond i'w plant golli dyddiau neu wythnosau tra'n hunanynysu neu'n aros am ganlyniadau profion coronafeirws. Felly, wrth gwrs, mae cynnig gofal plant Llywodraeth Cymru yn achubiaeth i deuluoedd ledled Cymru, a dim ond cyfartaledd yw cyfartaledd y DU: mae polisi Cymru'n llawer mwy hael na rhannau eraill o'r DU. Ond wrth symud ymlaen ac edrych ar yr hyn sy'n bwysig o fewn cymuned, mae'n amlwg fod yn rhaid i gaffael edrych ar brofiad ehangach y bobl sy'n darparu'r gwasanaethau y gwerir y bunt Gymreig arnynt, a rhaid iddo sicrhau cydraddoldeb o fewn y ffrwd honno o ran graddfeydd cyflog y bobl sy'n darparu'r hyn rydym i gyd yn cydnabod erbyn hyn yw'r swyddi rheng flaen a gadwodd yr economi, ac a gadwodd Gymru i fynd ar adeg o argyfwng.