English: Diolch, Llywydd, and can I thank everybody who has contributed to this debate? I think the number of people who've contributed - and indeed the number of amendments that were tabled - show us how important the parties across this Senedd take our responsibilities towards the arts sector. I should be clear at this point that I am speaking for my party here, not as Chair of the culture committee, but much of the evidence that the culture committee has taken has influenced our motion today. Siân Gwenllian has painted a very stark picture of the position of the sector now; she talks about the interconnectedness and the vital need to support the Welsh-medium sector, and to support our institutions. Laura Anne Jones's contribution was a little bit confused to me, really. I very much welcome what she had to say about amendment 9; we're accepting that, we feel that that's very important. I know that my colleagues Elin Jones, the Llywydd, and Ben Lake have written to the Government with their concerns, as have I, about our national library. It is a vital institution, of course. With regard to amendment 2, I mean, nobody is going to say 'no' to money, but other speakers in this debate have referred to what Rishi Sunak said yesterday, and I think that shows a lack of respect, to be honest. When it comes to a amendment 3, we need to be clear here: I am nobody's pacifist, and as to disrespect for the military, my father served on active service all the way through the second world war, so there is no disrespect to the military from this side of the house. But these are questions of priorities. Our current museums are full of military history in many, many aspects. When you look at our - [ Interruption.] I wish I could take an intervention, but the current rules do not allow, Darren Millar, as well you know. It is about priorities. Our museums are full of military memorabilia; they could often, I'm sure, be better portrayed and the story better told, but we believe that a museum to reflect this community in which we sit, a museum for black people and people of colour, is a higher priority, and I was glad to hear the Minister say that despite their amendment, they're not taking this off the table. I'm quite surprised, given what I thought was an excellent contribution by Laura Anne Jones to yesterday's anti-racist debate, that she doesn't agree with me that this is important. Leanne Wood's contribution was about how deeply rooted arts and music are in our history and in our culture. I love the phrase - as does the Minister indeed - that culture is ordinary; it is ordinary and extraordinary at the same time, and all forms of culture matter. I think Llyr Gruffydd has said probably everything that needs to be said in response to Mandy Jones. Llyr, of course, speaks very strongly about the importance of protecting our venues and the long-term consequences if they are not protected. It is clear that the current planning system does not allow for that: the evidence that was taken by the committee made that very clear, and it's the same situation with our ancient place names. We are losing ancient place names on a daily, weekly basis in many of the communities that I represent, and we can't wait while more options are considered. I felt that Jenny Rathbone's contributions about the importance of arts in her own constituency were extremely valuable and very welcome, as were Rhianon Passmore's. Her passion for music is well known and she made some very positive and strong contributions here. I'm grateful to the Deputy Minister for his positive response to the debate, and I suppose I should also be grateful to him that the Government has paid our motion more respect than to do that all-too-common 'delete all and replace', but we can't accept their amendments. I don't have time to go through all of the reasons why, but essentially what the Government amendments do is to water down our motion. It's a little bit back to telling us that everything is all right. Well, people who work in the sector tell us, people who need the sector for their emotional well-being tell us that not everything is right. It is not, of course, Llywydd, our contention that the Government has done and is doing nothing, but they have not done enough. In conclusion, we know that the arts and cultural sector are a vital industry in Wales. If we added up all the jobs that are at risk, they would be as big a threat to our economy as many of our big institutions like Airbus, like the steel industry. But because they're made up so much by individuals, freelancers, small institutions, we perhaps don't see that economic importance as we should, and we must value that vital economic contribution. But, as other speakers have said in this debate, arts and culture is about much more than that. The arts is about who we are, about how we express ourselves, how we explain ourselves to each other, how we understand our past and our present and how we map our future. I think this is true globally, but here in Wales our history tells us how important the arts have always been, from the middle ages onwards. We must protect them through these hard times or future generations will never forgive us. The Welsh Government's response is not enough, and I commend our motion as it stands, amended by amendment 9, to the Senedd.
Welsh: Diolch, Lywydd, ac a gaf fi ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y ddadl hon? Rwy'n credu bod nifer y bobl sydd wedi cyfrannu - ac yn wir nifer y gwelliannau a gyflwynwyd - yn dangos inni pa mor bwysig yw ein dyletswyddau tuag at sector y celfyddydau i'r pleidiau ar draws y Senedd. Dylwn fod yn glir ar y pwynt hwn fy mod yn siarad ar ran fy mhlaid yma, nid fel Cadeirydd y pwyllgor diwylliant, ond mae llawer o'r dystiolaeth a gymerodd y pwyllgor diwylliant wedi dylanwadu ar ein cynnig heddiw. Rhoddodd Siân Gwenllian ddarlun llwm iawn o sefyllfa'r sector ar hyn o bryd; mae'n sôn am y rhyng-gysylltedd a'r angen allweddol i gefnogi'r sector cyfrwng Cymraeg, ac i gefnogi ein sefydliadau. Roedd cyfraniad Laura Anne Jones ychydig yn ddryslyd i mi. Rwy'n croesawu'r hyn a oedd ganddi i'w ddweud am welliant 9; rydym yn derbyn hynny, teimlwn fod hynny'n bwysig iawn. Gwn fod fy nghyd-Aelodau Elin Jones, y Llywydd, a Ben Lake wedi ysgrifennu at y Llywodraeth gyda'u pryderon ynglŷn â'n llyfrgell genedlaethol, fel y gwnes innau. Mae'n sefydliad allweddol, wrth gwrs. Mewn perthynas â gwelliant 2, hynny yw, nid oes neb yn mynd i ddweud 'na' wrth arian, ond mae siaradwyr eraill yn y ddadl hon wedi cyfeirio at yr hyn a ddywedodd Rishi Sunak ddoe, a chredaf fod hynny'n dangos diffyg parch, a dweud y gwir. Ar welliant 3, mae angen inni fod yn glir yma: nid wyf yn heddychwr, ac o ran diffyg parch tuag at y fyddin, gwnaeth fy nhad wasanaeth milwrol gweithredol yr holl ffordd drwy'r ail ryfel byd, felly nid oes diffyg parch i'r fyddin ar yr ochr hon i'r tŷ. Ond cwestiynau ynglŷn â blaenoriaethau yw'r rhain. Mae ein hamgueddfeydd presennol yn llawn o hanes milwrol mewn sawl ffordd wahanol. Pan edrychwch ar ein - [ Torri ar draws.] Byddai'n dda gennyf pe bawn i'n cael derbyn ymyriad, ond nid yw'r rheolau presennol yn caniatáu hynny, Darren Millar, fel y gwyddoch. Mae'n ymwneud â blaenoriaethau. Mae ein hamgueddfeydd yn llawn o femorabilia milwrol; gallent yn aml, rwy'n siŵr, gael eu portreadu'n well a dweud y stori'n well, ond credwn fod amgueddfa i adlewyrchu'r gymuned hon rydym wedi ein lleoli ynddi, amgueddfa ar gyfer pobl dduon a phobl liw, yn flaenoriaeth uwch, ac roeddwn yn falch o glywed y Gweinidog yn dweud, er gwaethaf eu gwelliant, nad ydynt yn cau'r drws ar hyn. Rwy'n synnu'n fawr, o ystyried yr hyn a oedd yn gyfraniad rhagorol gan Laura Anne Jones i'r ddadl wrth-hiliaeth ddoe, nad yw'n cytuno â mi fod hyn yn bwysig. Roedd cyfraniad Leanne Wood yn ymwneud â pha mor ddwfn y mae'r celfyddydau a cherddoriaeth wedi'u gwreiddio yn ein hanes a'n diwylliant. Rwyf wrth fy modd â'r ymadrodd - fel y Gweinidog yn wir - fod diwylliant yn gyffredin; mae'n gyffredin ac yn anghyffredin ar yr un pryd, ac mae pob math o ddiwylliant yn bwysig. Rwy'n credu bod Llyr Gruffydd wedi dweud popeth sydd angen ei ddweud, mae'n debyg, mewn ymateb i Mandy Jones. Mae Llyr, wrth gwrs, yn siarad yn gryf iawn am bwysigrwydd diogelu ein lleoliadau a'r canlyniadau hirdymor os na chânt eu diogelu. Mae'n amlwg nad yw'r system gynllunio bresennol yn caniatáu hynny: gwnaed hynny'n glir iawn yn y dystiolaeth a gymerodd y pwyllgor, a'r un yw'r sefyllfa gyda'n henwau lleoedd hynafol. Rydym yn colli enwau lleoedd hynafol bob dydd mewn llawer o'r cymunedau rwy'n eu cynrychioli, ac ni allwn aros tra bod mwy o opsiynau'n cael eu hystyried. Teimlwn fod cyfraniadau Jenny Rathbone am bwysigrwydd y celfyddydau yn ei hetholaeth yn hynod werthfawr ac i'w groesawu, fel roedd cyfraniad Rhianon Passmore. Mae ei brwdfrydedd dros gerddoriaeth yn enwog a gwnaeth gyfraniadau cadarnhaol a chryf iawn yma. Rwy'n ddiolchgar i'r Dirprwy Weinidog am ei ymateb cadarnhaol i'r ddadl, ac mae'n debyg y dylwn fod yn ddiolchgar iddo hefyd fod y Llywodraeth wedi talu mwy o barch i'n cynnig na gwneud y 'dileu popeth a a rhoi yn ei le' sy'n digwydd yn rhy aml, ond ni allwn dderbyn eu gwelliannau. Nid oes gennyf amser i fynd drwy'r holl resymau pam, ond yn y bôn yr hyn y mae gwelliannau'r Llywodraeth yn ei wneud yw glastwreiddio ein cynnig. Mae ychydig bach fel mynd yn ôl i ddweud wrthym fod popeth yn iawn. Wel, mae pobl sy'n gweithio yn y sector yn dweud wrthym, mae pobl sydd angen y sector ar gyfer eu lles emosiynol yn dweud wrthym nad yw popeth yn iawn. Lywydd, nid ydym yn dadlau, wrth gwrs, nad yw'r Llywodraeth wedi gwneud, ac nad yw'n gwneud dim, ond nid ydynt wedi gwneud digon. I gloi, gwyddom fod sector y celfyddydau a diwylliant yn ddiwydiant allweddol yng Nghymru. Pe baem yn cyfrif yr holl swyddi sydd mewn perygl, byddent yn gymaint o fygythiad i'n heconomi â llawer o'n sefydliadau mawr fel Airbus, fel y diwydiant dur. Ond oherwydd eu bod yn cynnwys cymaint o unigolion, gweithwyr llawrydd, sefydliadau bach, efallai nad ydym yn gweld y pwysigrwydd economaidd hwnnw fel y dylem, a rhaid inni weld gwerth y cyfraniad economaidd hanfodol hwnnw. Ond fel y mae siaradwyr eraill wedi dweud yn y ddadl hon, mae'r celfyddydau a diwylliant yn ymwneud â llawer mwy na hynny. Mae'r celfyddydau'n ymwneud â phwy ydym ni, ynglŷn â sut y mynegwn ein hunain, sut yr esboniwn ein hunain i'n gilydd, sut y deallwn ein gorffennol a'n presennol a sut y cynlluniwn ein dyfodol. Credaf fod hyn yn wir yn fyd-eang, ond yma yng Nghymru mae ein hanes yn dweud wrthym pa mor bwysig yw'r celfyddydau wedi bod erioed, o'r canol oesoedd ymlaen. Rhaid inni eu diogelu drwy'r cyfnod anodd hwn neu ni fydd cenedlaethau'r dyfodol byth yn maddau i ni. Nid yw ymateb Llywodraeth Cymru yn ddigon, ac rwy'n cymeradwyo ein cynnig fel y mae, fel y'i diwygiwyd gan welliant 9, i'r Senedd.