English: Great. Thank you very much, and, before I begin, may I just thank you as a committee for all of your work on this issue over the years? A particular thanks to Bethan. None of us know who's coming back next time, but we do know that you won't be back, and I just want to put on record just how much we appreciate your work in this area. So, thank you very much, and thank you to the committee as a whole, too. I know that there are others on the committee who won't be returning, either, but also thank you to Helen Mary for taking the reins during your maternity leave, Chair. Now, in terms of 'Cymraeg 2050', I think we need to bear in mind just how radical this idea was of having a million Welsh speakers as a target, and I do think that it grabbed people's attention in Wales. What we've seen is that shift in the mindset of the people in Wales in terms of our direction of travel and what we're seeking to do. So, during these early days, what we were seeing to do was to ensure that the infrastructure was in place so that we could meet our longer term targets. So, what we've been doing is ensuring that we develop the planning capacity, particularly in terms of that structural infrastructure for Welsh-language education. That's been crucially important - that we start there, and that we understand that the only way we're going to meet these targets is if we do see a transformation in the numbers attending Welsh-medium schools. Another thing we've been doing is developing language planning capacity, and we've been looking at how we encourage people in Wales to feel that this language belongs to us all, so that we don't see distinct groups of 'Welsh speakers' and 'non-Welsh speakers'. Everyone needs to feel that the Welsh language belongs to them, and the way that we talk about the Welsh language is very important in this regard, and we've done a great deal of analysis on how people feel, and many people felt that they were being excluded, and so the language that we use is crucially important when we talk about the Welsh language, and we have been trying to use that language and be far more inclusive. We've been strengthening the evidence base available, and we have been certainly developing the numbers of children attending Welsh-medium schools, starting with the early years sector. So, there are 452 early years settings now. We have a target of 40 new settings. By the end of this year, we hope to have established 46, so we will have exceeded that target. In terms of education, we perhaps feel that we won't quite reach our target in terms of the numbers attending Welsh-medium education at seven years old. There was a target of 24 per cent. We believe that there is reason to believe that, over the next few years, for the youngest children, 23.5 per cent will be going to Welsh-medium education. So, I'm confident that we'll reach that target soon, but at the moment we are perhaps unikely to reach that target of 24 per cent this year, but we are certainly on the right track. And we have been developing the Welsh in education strategic plans; that has been an important step forward, and the fact that we are now looking at long-term planning will be crucially important and transformational. There's been a great deal of work done to convince local authorities to ensure that they understand, 'This is the strategy, and this is the direction we intend you to travel in.' That's not something you can just switch on - that takes a great deal of work, and my department's done a great deal of work in this area. In terms of the National Centre for Learning Welsh, the focus has shifted slightly to look more at Welsh in the workplace, and so we've seen 10,000 people taking up that opportunity of learning Welsh in the workplace. We have ensured that we have started Prosiect 2050, language planning across Government, and I'm pleased Jeremy is here today; he's the head of that project. In terms of Government, the Government itself has made it clear that we will be an organisation where there's an expectation that the Welsh Government and those working within the Government will be a bilingual organisation by 2050, which is also a far-reaching target, but I think the point is that there is a strategy in place and there is a focus on that. We have ensured that leaders within Welsh Government understand what it is to lead in a bilingual context through Academi Wales, so that's also an important point. Also, internationally - and I think this is important, particularly as we had the UNESCO international year of minority languages - there is an understanding that we can take a lead in this area on the international stage. And the fact that the Urdd has been able to reach 37 million people with its message of peace and goodwill does mean that our voice is being heard across the world. In terms of language transmission within families, you will be aware that that policy has just been published, and we've done a great deal in terms of Welsh language technology, which has been crucially important during this period. Next month, one of the last things I'll do in post prior to the election will be to announce a consultation on draft policy in terms of Welsh language infrastructure, so looking at the various dictionaries and glossaries that we have, ensuring that they work together and that people know where to access these materials so that they can use the structures available to help them make better use of the Welsh language. I've commissioned work on second homes, and that will be formally published this month and, of course, we've done a great deal of work in terms of our partnership council, which has been a huge help to me personally in terms of ensuring that we have specialists helping us out in this area. So, I think in general terms - . Of course, COVID has had an impact - we can't forget that - but I do think it's worth highlighting that our strategic priorities haven't changed. But, of course, there will be a lot more work done now in terms of Welsh in the community. So, sorry, that was quite a lengthy answer, but we have been busy.
Welsh: Grêt. Diolch yn fawr. Cyn i fi ddechrau, gaf i jest dweud diolch i chi fel pwyllgor am eich holl waith chi yma dros y blynyddoedd? Diolch yn arbennig i Bethan. Does dim un ohonom ni'n gwybod pwy sy'n dod nôl y tro nesaf, ond rydyn ni'n gwybod na fyddi di'n dod nôl, ac dwi jest eisiau gwneud yn siŵr eich bod chi'n deall faint rŷn ni'n gwerthfawrogi'ch gwaith chi yn y maes yma. So, diolch yn fawr i chi, a diolch i'r pwyllgor yn ehangach, hefyd - dwi'n gwybod bod pobl eraill ar y pwyllgor na fydd yn dod nôl, chwaith. Diolch hefyd i Helen Mary am gymryd yr awenau yn ystod eich cyfnod mamolaeth chi. Jest o ran 'Cymraeg 2050', dwi'n meddwl bod yn rhaid inni gofio pa mor radical oedd y syniad yma o gael targed o miliwn o siaradwyr. Dwi'n meddwl bod hynny wedi cydio yn nychymyg pobl Cymru, a beth rŷn ni'n ei weld yw sifft nawr mewn meddylfryd pobl Cymru o ran beth yw ein cyfeiriad ni a beth rŷn ni'n treial ei wneud. Felly, yn ystod y dyddiau cynnar yma, beth roedden ni eisiau ei wneud oedd sicrhau bod y seilwaith mewn lle fel ein bod ni'n gallu cyrraedd y targedau mor hirdymor yna. So, beth rŷn ni wedi bod yn ei wneud yw sicrhau ein bod ni'n datblygu'r capasiti cynllunio, yn arbennig o ran y seilwaith strwythurol yna ar gyfer addysg Gymraeg. Mae hwnna wedi bod yn hollbwysig, ein bod ni'n dechrau yn fanna a'n bod ni'n deall yr unig ffordd rŷn ni'n mynd i gyrraedd y targed yma yw os rŷn ni'n gweld gweddnewid yn y niferoedd sy'n mynychu ysgolion Cymraeg. Y peth arall rŷn ni wedi bod yn ei wneud yw datblygu capasiti cynllunio ieithyddol, ac rŷn ni wedi bod yn edrych ar sut rŷn ni'n cael pobl yng Nghymru i deimlo bod yr iaith yma yn perthyn i ni i gyd, fel dydyn ni ddim yn gweld 'pobl sy'n siarad Cymraeg' a 'phobl sydd ddim yn siarad Cymraeg'. Mae'n rhaid i bob un teimlo bod hwn yn berthyn iddyn nhw, ac mae'r ffordd rŷn ni'n siarad am y Gymraeg yn rili bwysig yn hyn o beth, ac rŷn ni wedi gwneud lot o analysis ynglŷn â sut mae pobl yn teimlo, ac roedd lot o bobl yn teimlo eu bod nhw'n cael eu torri allan. Felly, mae'r iaith rŷn ni'n ei defnyddio'n hollbwysig pan ydyn ni'n siarad am y Gymraeg, ac rŷn ni wedi bod yn treial defnyddio'r iaith yna i fod yn lot mwy inclusive. Rŷn ni wedi bod yn cryfhau'r dystiolaeth sydd ar gael, ac rŷn ni wedi bod yn datblygu, yn sicr, y niferoedd o blant sy'n mynd i ysgolion Cymraeg, yn dechrau, wrth gwrs, gydag ysgolion meithrin. So, mae 452 o ysgolion meithrin nawr, ond mae targed gyda ni o 40 o ysgolion meithrin newydd. Erbyn diwedd y flwyddyn yma, rŷn ni'n gobeithio bydd 46, felly byddwn ni wedi mynd tu hwnt i'n targed ni ar hwnna. O ran addysg, rŷn ni efallai'n teimlo na fyddwn ni cweit yn cyrraedd y targed o ran niferoedd mewn ysgolion Cymraeg, y rheini sy'n saith mlwydd oed. Felly, roedd targed o 24 y cant gyda ni; rŷn ni'n meddwl bod yna le i gredu, yn y blynyddoedd nesaf, bydd y plant ieuangaf, y niferoedd sy'n mynd i ysgolion Cymraeg - bod 23.5 y cant yn mynd i ysgolion Cymraeg. Felly, rŷn ni'n hyderus y byddwn ni'n ei chyrraedd hi cyn bo hir, ond ar hyn o bryd rŷn ni efallai yn annhebygol o gyrraedd y targed yna o 24 y cant y flwyddyn yma, ond rŷn ni ar y trac cywir. Wrth gwrs, rŷn ni wedi bod yn datblygu'r cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg; mae hwnna wedi bod yn gam pwysig ymlaen, ac mae'r ffaith ein bod ni nawr yn edrych ar gynlluniau tymor hir dwi'n meddwl yn hollbwysig. Mae'n mynd i fod yn drawsnewidiol. Wrth gwrs, mae lot o waith wedi cael ei wneud i ddarbwyllo cynghorau lleol, er enghraifft, i sicrhau bod nhw'n deall, 'Dyma'r strategaeth, dyma'r ffordd rŷn ni'n disgwyl i chi fynd.' Nid yw hwnna yn rhywbeth rydych chi'n gallu switsio ymlaen - mae hwnna'n cymryd lot o waith, a dwi'n gwybod bod ein adran ni wedi gwneud lot o waith yn y maes yna. O ran y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol, mae'r ffocws wedi newid ychydig i fod ar Gymraeg yn y gweithle, ac felly rŷn ni wedi gweld 10,000 o bobl yn cymryd lan y cyfle yna o ddysgu Cymraeg yn y gweithle. Rŷn ni wedi sicrhau ein bod ni'n dechrau Prosiect 2050, cynllunio ieithyddol ar draws y Llywodraeth, a dwi'n falch bod Jeremy yma heddiw, sydd yn bennaeth ar hwnna. Wrth gwrs, o ran y Llywodraeth, mae'r Llywodraeth nawr wedi ei gwneud hi'n glir ein bod ni yn mynd i fod yn faes lle mae disgwyl bydd Llywodraeth Cymru a'r bobl sy'n gweithio ynddi yn fudiad dwyieithog erbyn 2050, sydd hefyd yn nod sy'n bellgyrhaeddol, ond dwi'n meddwl mai'r pwynt yw bod yna strategaeth yna ac mae yna ffocws ar hwnna. Rŷn ni wedi sicrhau bod arweinwyr Llywodraeth Cymru yn deall beth yw arwain mewn byd dwyieithog trwy Academi Wales, so mae hwnna'n bwynt pwysig hefyd. Hefyd, yn rhynglwadol - a dwi'n meddwl bod hwn yn bwysig, yn arbennig achos cawsom ni flwyddyn ryngwladol ieithoedd lleiafrifol UNESCO - mae yna ddealltwriaeth ein bod ni yn gallu arwain yn y maes yma yn rhyngwladol. Ac mae'r ffaith, er enghraifft, fod yr Urdd wedi gallu gwneud eu neges heddwch nhw ac wedi cyrraedd 37 miliwn o bobl wedi sicrhau bod ein llais ni yn cael ei glywed ar draws y byd. Polisi trosglwyddo'r iaith o fewn teuluoedd - fe fyddwch chi'n ymwybodol bod hwnna newydd gael ei gyhoeddi, ac rŷn ni wedi gwneud lot o ran gweithredu technoleg yn y Gymraeg, sydd, wrth gwrs, wedi bod yn hollbwysig yn ystod y cyfnod yma. Fis nesaf - felly un o'r pethau olaf fyddaf i'n ei wneud yn y maes yma cyn yr etholiad - byddaf yn cyhoeddi ymgynghoriad ar bolisi drafft o ran seilwaith ieithyddol y Gymraeg, felly, yn edrych ar y gwahanol eiriaduron sydd gennym ni a gweld eu bod nhw'n cydweithio i sicrhau bod pobl yn gwybod lle i gael access, a'u bod nhw'n gallu defnyddio'r strwythurau sydd ar gael i'w helpu nhw gyda'r Gymraeg yn well. Dwi wedi comisiynu gwaith ar ail gartrefi, a bydd hwnna yn cael ei gyhoeddi'n ffurfiol y mis yma ac, wrth gwrs, rŷn ni wedi bod yn gwneud lot o waith yn ein cyngor partneriaeth ni, sydd wedi bod, dwi'n meddwl, yn help aruthrol i fi yn bersonol o ran sicrhau bod arbenigwyr gennym ni yn helpu ni mas yn y maes yna. Felly, dwi'n meddwl, yn gyffredinol - . Wrth gwrs, mae COVID hefyd wedi cael effaith, ac mae'n rhaid inni gofio hynny, ond dwi'n meddwl ei bod hi'n werth tanlinellu nad yw ein blaenoriaethau strategol wedi newid. Ond, wrth gwrs, bydd lot mwy o waith yn cael ei wneud nawr o ran Cymraeg yn y gymuned. So, sori bod hwnna bach yn hir, ond rŷn ni wedi bod yn brysur.