English: Thanks, and I've given a minute to Dawn Bowden. We owe the Wales we live in today to trade unionism. This isn't just my view. Anyone who has read the work of Gwyn Alf Williams will know that he pinpointed one particular moment in time, the uprising in my home town of Merthyr Tydfil in 1831, as the moment when the Welsh working class moved from what he called the 'primitive stage' to organising itself. While trade unionism first came to Wales in 1830, when Flintshire miners joined the friendly association of coal miners, it was the flashpoint that was the Merthyr rising, with its totemic moments like the first raising of the red flag and its still-unpardoned hanging of Dic Penderyn, that were to deliver the impetus and the inspiration for an organised and active working class in industrial Wales. Most of industrial Wales is now gone. Perhaps Port Talbot in my region is one of the last outposts of what we would recognise as heavy industry and an industrial community, and long may that continue. But even though trade unions were such key players during that era - and you can also see their cultural importance and community roots in the writing of Alexander Cordell, Jack Jones, Lewis Jones and Raymond Williams - it doesn't follow that they belong only to one time. Far from it. 'Trade unions have been an essential force for social change, without which a semblance of a decent and humane society is impossible under capitalism.' That quote comes from Pope Francis. It is also my belief that, for all the time we have capitalism and capitalism's problems, we're going to need trade unions. US Supreme Court Justice Louis Brandeis - I'm not sure if I said that right - dubbed a 'militant crusader for social justice' by his enemies, once said: 'Strong, responsible unions are essential to industrial fair play. Without them the labor bargain is wholly one-sided. The parties to the labor contract must be nearly equal in strength if justice is to be worked out, and this means that the workers must be organized and that their organizations must be recognized by employers as a condition precedent to industrial peace.' The story of trade unionism in the UK over the past 35 years - since I was born, in fact - is one of unprecedented and sustained attack upon their very right to exist, from Government, the media and the rest of the establishment. We know why. Were it not for the tenets of Thatcherism, would we have zero-hours contracts, institutionalised blacklisting and so-called 'lawyers' houses', where professional people live eight to a property, sharing bedrooms because they cannot get on the housing ladder? And were it not for trade unions and their tradition of resisting neoliberal doctrine, surely we would have it a lot worse. We've seen a greater concentration of wealth in the hands of the already-wealthy, and we have our public services paying for the recklessness of our bankers. Men and women paying with their jobs and their terms and conditions - teachers, nurses, firefighters - all because of City folly. And through a similarly decades-long propaganda war fought by the right-wing press, people have been conditioned to think that there is something wasteful and unnecessary about public services; that we should decimate our emergency services, endanger the safety of our country through cuts to the police and the Border Force; reduce our children's opportunities through education; and risk the lives of our loved ones in hospitals because of slashed budgets - all in the name of austerity. This is the environment in which trade unions now have to operate: outright hostility from those that oppose them, and, sadly, widespread indifference among those they could be helping. There hasn't been a more bleak landscape for employees for generations. And yet, worse is to come. I don't doubt for a minute that scrapping the working time directive will be among the Tory Government's first post-Brexit priorities. It is this chip-chipping away at workers' rights that trade unions were specifically designed to resist. There is bitter irony in the realisation that austerity has put trade unions and Labour-led administrations here in Wales on either side of the negotiation table. We've seen some pretty terrible examples, unfortunately. Neath Port Talbot council threatened to fire its entire workforce and re-employ them on worse terms and conditions. Many of those workers were part-time, single parents, trying to run single-income households. Bridgend County Borough Council took longer than almost every other Welsh local authority to implement job evaluation. I know it was a challenge, but still, by the time they got around to it, we were already deep into austerity's winter. What that meant was those people who were due a cut soon saw their salaries reduced, while those who should have been given a rise didn't receive it. When tackled about it, the council shrugged its shoulders and said it didn't have the money. There has also been industrial unrest in agencies like the National Library for Wales and, particularly, National Museum Wales. Here, PCS, as has been mentioned in questions today, put up a spirited fight against plans by management to slash working hours and premium payments among its lowest paid staff, and actually pitted union against union, which is something I hope never to see again. The dispute dragged on for the best part of two years and culminated in a two-month strike that was only recently resolved. Staff blamed management and management blamed the Welsh Government for cutting its budget. For whatever reason, it was resolved, but there is no doubt in my mind that it was down to the sheer determination of the union to look after its members' interests that carried the day. Had they not been there, it would have been a very different story, and an unhappy one at that. We wait to see what will happen in Natural Resources Wales. Here, we have two successive staff survey reports that scream unhappiness among staff at the way the organisation is run. Will it result in industrial action? That remains to be seen and I severely hope not. I have met with Unison, which represents a majority of the staff there, and, once again, they are conducting their own survey and tell me they will consult on the way forward when they have done that. The right-wing press would have us believe that unions are still stuffed with insurrectionists who cry, 'All out, brothers!' on the flimsiest of excuses. The truth is that most industrial disputes never get beyond a disagreement, and they are resolved by people sitting down and actually talking through the issue. In my experience - and you can choose to decide whether it is anecdotal or not - it is often hard-headed management that potentially escalate disagreements into these types of disputes. As I've mentioned, a lot of these disputes pit political allies against one another. As such, trade unions will often come to me or other non-Labour representatives to seek our help - and I'm obviously happy to give them such help. But, what I would say to any trade union that may be watching this or may want to respond afterwards is: please don't feel we can't work together because we come from a different political background. In fact, I joined Plaid partly, although not indefinitely, because - and Dawn may have something to say about this - I saw the Labour Party in my own hometown as a party that did fail to represent me. They weren't like me; they didn't represent me; they didn't want to engage with people like me. I think that's something for the Labour Party in Wales to reflect on as to how they can engage with people in their own Valleys communities. With a Welsh Government now in place for the coming five years, think back to what Supreme Court Justice Louis Brandeis said about the balance of a bargain. Why not consider signing a memorandum of understanding with parties such as Plaid Cymru - naturally left-leaning parties that are supportive of the needs of workers and the aims of unions? I would ask any trade union listening to this debate to go away and actually consider the idea. Go away and ask yourselves what there is to gain, and what you might lose. I think you have more to gain by engaging with us. To everyone else, and particularly to those young people, some of whom I have spoken with, who were left distraught by the referendum result, now is the time for you to organise as they did in Merthyr in 1831. As well as joining, potentially, a political party, I would also urge you to join a union. As Frances O'Grady, the first woman TUC general secretary, said recently: 'All the evidence shows very clearly that if you are a member of a trade union you are likely to get better pay, more equal pay, better health and safety, more chance to get training, more chance to have conditions of work that help if you have caring responsibilitiesthe list goes on!' If you don't want to leave the fate of your country in the hands of people whose views you profoundly disagree with, then remember what it is that unions have done in the past, and continue to do to this day. I'll leave the last word to another American civil rights advocate, the lawyer Clarence Darrow: 'With all their faults, trade-unions have done more for humanity than any other organizationthat ever existed. They have done more for decency, for honesty, for education, for the betterment of the race, for the developing of character in man, than any other association'. Diolch yn fawr.
Welsh: Diolch, ac rwyf wedi rhoi munud i Dawn Bowden. Rydym yn ddyledus i undebaeth lafur am y Gymru sydd ohoni heddiw. Nid fy marn i'n unig yw hon. Bydd unrhyw un sydd wedi darllen gwaith Gwyn Alf Williams yn gwybod ei fod wedi clustnodi un adeg benodol mewn amser, sef y gwrthryfel yn y dref lle mae fy nghartref, Merthyr Tudful, yn 1831, fel y foment pan symudodd y dosbarth gweithiol Cymreig o'r hyn a alwai'n gam cyntefig i drefnu ei hun. Er i undebaeth lafur ddod i Gymru yn gyntaf yn 1830, pan ymunodd glowyr Sir y Fflint â chymdeithas cyfeillion y glowyr, fflachbwynt Gwrthryfel Merthyr, gyda'i eiliadau totemaidd fel codi'r faner goch gyntaf a chrogi Dic Penderyn na chafodd bardwn byth, oedd i roi'r ysgogiad a'r ysbrydoliaeth i ddosbarth gweithiol trefnus a gweithgar yn y Gymru ddiwydiannol. Mae'r rhan fwyaf o'r Gymru ddiwydiannol bellach wedi mynd. Efallai mai Port Talbot yn fy rhanbarth yw un o gadarnleoedd olaf yr hyn y byddem yn ei ystyried yn ddiwydiant trwm ac yn gymuned ddiwydiannol, a hir y parhaed. Ond er bod undebau llafur yn chwarae rôl allweddol yn ystod y cyfnod hwnnw - a gallwch weld eu pwysigrwydd diwylliannol a'u gwreiddiau cymunedol hefyd yng ngwaith Alexander Cordell, Jack Jones, Lewis Jones a Raymond Williams - nid yw'n dilyn mai perthyn i un cyfnod yn unig y maent. Nid o bell ffordd. Mae undebau llafur wedi bod yn rym hanfodol ar gyfer newid cymdeithasol, a hebddynt mae unrhyw lun ar gymdeithas weddus a gwaraidd yn amhosibl o dan gyfalafiaeth. Y Pab Ffransis sydd â'r dyfyniad hwnnw. Tra bo gennym gyfalafiaeth a phroblemau cyfalafiaeth, rwyf hefyd yn credu ein bod yn mynd i fod angen undebau llafur. Dywedodd Barnwr Goruchaf Lys yr Unol Daleithiau Louis Brandeis unwaith - nid wyf yn siŵr fy mod wedi dweud ei enw'n iawn - a alwyd yn groesgadwr milwriaethus dros gyfiawnder cymdeithasol gan ei elynion: Mae undebau cryf, cyfrifol yn hanfodol er mwyn sicrhau chwarae teg diwydiannol. Hebddynt mae'r fargen lafur yn gwbl unochrog. Rhaid i'r partïon i'r contract llafur fod bron yn gyfartal o ran cryfder os yw cyfiawnder yn mynd i weithio, ac mae hyn yn golygu bod yn rhaid i'r gweithwyr gael eu trefnu a rhaid i'w sefydliadau gael eu cydnabod gan gyflogwyr fel amod cynseiliol i heddwch diwydiannol. Mae stori undebaeth lafur yn y DU dros y 35 mlynedd diwethaf - ers i mi gael fy ngeni, mewn gwirionedd - yn un o ymosodiad digynsail a pharhaus ar eu hawl i fodoli, gan y Llywodraeth, y cyfryngau a gweddill y sefydliad. Rydym yn gwybod pam. Oni bai am gredoau Thatcheriaeth, a fyddai gennym gontractau dim oriau, cosbrestru sefydliadol a 'thai cyfreithwyr' fel y'u gelwir, lle mae pobl broffesiynol yn byw fesul wyth i bob eiddo, gan rannu ystafelloedd gwely am na allant gael troed ar yr ysgol dai? A heb undebau llafur a'u traddodiad o wrthsefyll athrawiaeth neoryddfrydol, yn sicr byddai'n llawer gwaeth arnom. Rydym wedi gweld crynhoi mwy o gyfoeth yn nwylo'r bobl sydd eisoes yn gyfoethog, ac rydym wedi gweld ein gwasanaethau cyhoeddus yn talu am fyrbwylltra ein bancwyr. Dynion a menywod yn talu gyda'u swyddi a'u telerau ac amodau - athrawon, nyrsys, diffoddwyr tân - i gyd oherwydd ynfydrwydd y Ddinas. A thrwy ryfel propaganda ddegawdau o hyd yn yr un modd wedi ei ymladd gan y wasg asgell dde, mae pobl wedi cael eu cyflyru i feddwl bod rhywbeth yn wastraffus a diangen am wasanaethau cyhoeddus; y dylem anrheithio ein gwasanaethau brys, peryglu diogelwch ein gwlad drwy doriadau i'r heddlu a'r Llu'r Ffiniau; lleihau cyfleoedd ein plant drwy addysg; a pheryglu bywydau ein hanwyliaid mewn ysbytai oherwydd cyllidebau a dorrwyd - a'r cyfan yn enw caledi. Dyma'r amgylchedd y mae'n rhaid i undebau llafur weithredu ynddo yn awr: gelyniaeth lwyr gan y rhai sy'n eu gwrthwynebu, ac yn anffodus, difaterwch eang ymhlith y rhai y gallent fod yn eu helpu. Ni fu tirwedd fwy llwm i weithwyr ers cenedlaethau. Ac eto, mae gwaeth i ddod. Nid wyf yn amau am funud y bydd cael gwared ar y gyfarwyddeb oriau gwaith ymhlith blaenoriaethau cyntaf y Llywodraeth Dorïaidd ar ôl gadael yr UE. Lluniwyd undebau llafur yn benodol ar gyfer gwrthsefyll y crebachu hwn ar hawliau gweithwyr. Ceir eironi chwerw o sylweddoli bod caledi wedi rhoi undebau llafur a gweinyddiaethau dan arweiniad Llafur yma yng Nghymru ar ddwy ochr wahanol i'r bwrdd trafod. Rydym wedi gweld rhai enghreifftiau digon erchyll o hynny, yn anffodus. Bygythiodd Cyngor Castell-nedd Port Talbot ddiswyddo ei weithlu cyfan a'u hailgyflogi ar delerau ac amodau gwaeth. Roedd llawer o'r gweithwyr hynny yn rhieni sengl a oedd yn gweithio'n rhan-amser, ac yn ceisio cynnal eu cartrefi ar un incwm. Cymerodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr fwy o amser na bron bob awdurdod lleol arall yng Nghymru i gyflawni ei werthusiad swyddi. Rwy'n gwybod ei bod yn her, ond er hynny, erbyn iddynt lwyddo i'w wneud, roeddem eisoes at ein pennau a'n clustiau mewn caledi. Yr hyn a olygai hynny oedd bod y bobl a oedd i fod i gael toriad yn fuan yn gweld eu cyflogau'n cael eu lleihau, ac ni roddwyd codiad cyflog i'r rhai a ddylai fod wedi ei gael. Wrth eu cwestiynu amdano, codi ei ysgwyddau a wnaeth y cyngor a dweud nad oedd ganddo arian. Cafwyd aflonyddwch diwydiannol hefyd mewn asiantaethau fel Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac yn arbennig, Amgueddfa Cymru. Yma, ymladdodd PCS, fel y crybwyllwyd yn ystod y cwestiynau heddiw, yn frwd yn erbyn cynlluniau gan y rheolwyr i gwtogi oriau gwaith a thaliadau premiwm ymysg ei staff ar y cyflogau isaf, ac aethant ati i osod undeb yn erbyn undeb mewn gwirionedd, sy'n rhywbeth rwy'n gobeithio na fyddaf byth yn ei weld eto. Llusgodd yr anghydfod yn ei flaen am y rhan orau o ddwy flynedd gan orffen gyda streic am ddau fis na chafodd ei datrys tan yn ddiweddar. Roedd y staff yn beio'r rheolwyr a'r rheolwyr yn beio Llywodraeth Cymru am dorri eu cyllideb. Am ba reswm bynnag, cafodd ei ddatrys, ond nid oes amheuaeth yn fy meddwl mai penderfyniad yr undeb i ofalu am fuddiannau ei aelodau a lwyddodd yn y pen draw. Pe na baent wedi bod yno, byddai wedi bod yn stori wahanol iawn, ac un anhapus ar hynny. Rydym yn aros i weld beth fydd yn digwydd gyda Cyfoeth Naturiol Cymru. Yma, mae gennym ddau adroddiad arolwg staff olynol sy'n sgrechian anhapusrwydd ymhlith y staff ynglŷn â'r ffordd y caiff y sefydliad ei redeg. A fydd yn arwain at weithredu diwydiannol? Cawn weld am hynny, ac rwy'n mawr obeithio na fydd. Rwyf wedi cyfarfod ag Unsain, sy'n cynrychioli mwyafrif y staff yno, ac unwaith eto, maent yn cynnal eu harolwg eu hunain ac yn dweud wrthyf y byddant yn ymgynghori ar y ffordd ymlaen ar ôl iddynt wneud hynny. Byddai'r wasg adain dde yn gwneud i ni gredu bod yr undebau yn dal i fod yn llawn o wrthryfelwyr sy'n gweiddi, 'Pawb allan, frodyr!' ar yr esgus lleiaf. Y gwir amdani yw nad yw'r rhan fwyaf o anghydfodau diwydiannol byth yn mynd y tu hwnt i anghytundeb, a chânt eu datrys wrth i bobl yn eistedd a siarad am y broblem mewn gwirionedd. Yn fy mhrofiad i - a gallwch ddewis penderfynu a yw'n anecdotaidd neu beidio - yn aml y rheolwyr pengaled sy'n dwysáu anghytundebau yn anghydfodau o'r mathau hyn. Fel y crybwyllais, mae llawer o'r anghydfodau hyn yn gosod cynghreiriaid gwleidyddol yn erbyn ei gilydd. Fel y cyfryw, bydd undebau llafur yn aml yn dod ataf, neu gynrychiolwyr eraill nad ydynt yn y Blaid Lafur i ofyn am ein cymorth - ac rwy'n amlwg yn hapus i roi cymorth o'r fath iddynt. Ond yr hyn y byddwn yn ei ddweud wrth unrhyw undeb llafur a all fod yn gwylio hyn neu a fyddai eisiau ymateb wedyn efallai yw: peidiwch â theimlo na allwn weithio gyda'n gilydd am ein bod yn dod o gefndir gwleidyddol gwahanol. Yn wir, ymunais â Phlaid Cymru yn rhannol, er nad yn amhenodol, oherwydd - ac efallai y bydd gan Dawn rywbeth i'w ddweud am hyn - fy mod yn gweld y Blaid Lafur yn fy nhref enedigol fy hun fel plaid a oedd yn methu â fy nghynrychioli i. Nid oeddent yn debyg i mi; nid oeddent yn fy nghynrychioli; nid oeddent eisiau ymgysylltu â phobl fel fi. Credaf fod hynny'n rhywbeth i'r Blaid Lafur yng Nghymru ei ystyried o ran sut y gallant ymgysylltu â'r bobl yn eu cymunedau eu hunain yn y Cymoedd. Gyda Llywodraeth Cymru bellach ar waith ar gyfer y pum mlynedd nesaf, meddyliwch yn ôl at yr hyn a ddywedodd y Barnwr Goruchaf Lys Louis Brandeis am gydbwysedd bargen. Beth am ystyried arwyddo memorandwm o ddealltwriaeth gyda phlaid fel Plaid Cymru - pleidiau sy'n gwyro i'r chwith yn naturiol ac sy'n gefnogol i anghenion gweithwyr a nodau undebau? Byddwn yn gofyn i unrhyw undeb llafur sy'n gwrando ar y ddadl hon i ystyried y syniad mewn gwirionedd. Ewch a gofynnwch i chi eich hunain beth sydd i'w ennill, a'r hyn y gallech ei golli. Rwy'n credu bod gennych fwy i'w ennill drwy ymgysylltu â ni. I bawb arall, ac yn enwedig i'r bobl ifanc hynny y siaradais â rhai ohonynt, a oedd wedi'u diflasu gan ganlyniad y refferendwm, nawr yw'r amser i chi drefnu fel y gwnaethant ym Merthyr yn 1831. Yn ogystal ag ymuno â phlaid wleidyddol, o bosibl, byddwn hefyd yn eich annog i ymuno ag undeb. Fel y dywedodd Frances O'Grady, y ferch gyntaf i ddod yn ysgrifennydd cyffredinol y TUC, yn ddiweddar: Mae'r holl dystiolaeth yn dangos yn glir iawn, os ydych yn aelod o undeb llafur rydych yn debygol o gael gwell cyflog, tâl mwy cyfartal, gwell iechyd a diogelwch, mwy o gyfle i gael hyfforddiant, mwy o gyfle i gael amodau gwaith sy'n helpu os oes gennych gyfrifoldebau gofalu mae'r rhestr yn ddiddiwedd! Os nad ydych am adael tynged eich gwlad yn nwylo pobl rydych yn anghytuno'n sylfaenol â hwy, yna cofiwch beth y mae undebau wedi ei wneud yn y gorffennol a'r hyn y maent yn parhau i wneud hyd heddiw.Gadawaf y geiriau olaf i ymgyrchydd Americanaidd arall dros hawliau sifil, y cyfreithiwr Clarence Darrow: Gyda'u holl feiau, mae undebau llafur wedi gwneud mwy dros y ddynoliaeth nag unrhyw sefydliad arall sydd wedi bodoli erioed. Maent wedi gwneud mwy dros barch, dros onestrwydd, dros addysg, dros wella'r hil ddynol, dros ddatblygu cymeriad dyn, nag unrhyw gymdeithas arall. Diolch yn fawr.