English: As someone who, back in 1977, joined the fancy-dress parade in our local village to celebrate the Silver Jubilee - I won't tell you what I was dressed up as - [ Interruption.] - little did I think that, in 2022, I'd be standing with a suit and tie on reflecting on a reign of 70 years that has endeared Her Majesty the Queen to every sector of society, I would suggest. I appreciate in a democracy there are republicans and there are monarchists, but no-one can really say that the Queen hasn't earned the respect of this country for the public duty and public service that she has done throughout her entire reign. And it is a fact, as the First Minister touched on, that she has had 14 Prime Ministers serve herself, there have been 13 American Presidents - only one President has not met her; that's Lyndon Johnson - and 10 French Presidents have met Her Majesty the Queen. She has undertaken 152 state visits. There have been five Popes in her time, and in the time that I've been in this Senedd, she has come on four occasions to the official opening of the Senedd. Many Members will recognise that I wasn't here in October when she came to open the Senedd for this current term of the Senedd's mandate, but watching on television, to see her face and the pleasure she was genuinely getting - and I think the Presiding Officer might endorse this - the genuine pleasure that she was getting by going around meeting not just Members, but the community groups that had assembled upstairs - that wasn't an act, that was genuine warmth and pleasure at being here in Wales and being here at the home of Welsh democracy, to open it for its term of office. And I think that's something we can be immensely proud of, that we have a monarch that recognises that the country does change and the monarchy changes with the country to be relevant. It is fact that when the Queen was born in 1926, she was not the person who was the heir, she was not the natural choice to go through and become the monarch, but through the abdication of 1937, her whole life and her family's life were changed beyond belief. The war years saw her take active service with the Auxiliary Territorial Service, and ultimately then, after a short, brief time with her husband in Malta, the poor health of her father - King George VI, obviously - ended up with the premature death of His Majesty and the Queen becoming the monarch in 1952. We look back at an era when that type of news would have to have been relayed by the telegraph, rather than a quick press of a button and the internet, or picking up your phone and getting news at the click of a switch. We also see the steam trains bombing around in the old black-and-white films and we now have electric trains. We also see the world at a time when it was a big thing to fly round the world. Today the world has opened up to every man, woman and child, if they so wish to go around it, and ultimately we are pushing the boundaries into space. And it is important to reflect that all this has happened in a reign of 70 years. It is worth reflecting on the fact that the Queen has held Wales deeply in her heart, in particular the patronage that she has shown to the Royal Welsh Agricultural Society, to the Welsh Rugby Union, and numerous charities and organisations, of which she has helped raise their profile, and shown keen interest in those organisations. And as the First Minister touched on, the tragedy of Aberfan was just one tragedy amongst others that she has identified herself with and shown a keen interest in the way those communities have healed, never forgetting the hurt of those accidents and tragedies that has befallen the communities, wherever they may be in Wales. It is also worth reflecting on her strong connection to the armed forces, as commander in chief, and, obviously, Wales has played its active part in sending more, proportionately, than its population into those armed forces, whether it be the army, the navy or the RAF, and the strong affiliation that many people feel with the royal family who have served in our armed forces, from whatever communities they might come from. And as one of the Members this afternoon touched on, and the Member for Clwyd West highlighted, one of the long-lasting traits of this Jubilee will be Wrexham becoming a city, and it's something that we can identify with as another celebratory note, with all the other cities that have been identified in various other Jubilees, such as the Golden Jubilee, the Silver Jubilee and obviously the Platinum Jubilee that we're celebrating in 2022. It's also worth reflecting that faith is a major part of the Queen's make-up, and while she is the Supreme Governor of the Church of England, she does recognise that the country that was the 1950s United Kingdom is not the 2022 country, and we are a multifaith society, which is something that she and others celebrate greatly. And it's this make-up of the modern Britain that we celebrate every day. For me, something that stands out very clearly in the recent COVID crisis was Her Majesty's address to the country in April 2020, when she did say, 'We will meet again.' Ultimately, at that moment, when there was real, real darkness, and people were looking over the precipice back in April 2020, she spoke genuinely and movingly of her belief that this country would come through that crisis and we would see better times. Thankfully, we have come through the crisis and we are seeing better times, but we do not forget those who lost loved ones and the massive sacrifices that many, many have had to endure. It is also a fact that the royal family themselves have had to endure many tragedies, and many, many intrusions into their lives. But we do believe passionately that the Queen and the experience that she has gained over the 70 years has held what's best about Wales and what's best about Britain in every decision she has made for this country, our united country, standing tall in the world. I join the First Minister in endorsing the motion on the order paper this afternoon, and I know full well that the celebratory weekend that is coming up will be marked in many corners of this country, not just here in Wales, not just here in the United Kingdom, but across the Commonwealth of nations that she heads up and leads up with such pride and passion. And I, on behalf of my group and the party, have no hesitation in commending the motion that's before the Parliament today.
Welsh: A minnau'n un a oedd yn rhan o orymdaith gwisg ffansi yn ein pentref lleol i ddathlu'r Jiwbilî Arian yn ôl ym 1977 - ni ddyweda i beth oeddwn i'n ei wisgo - [ Torri ar draws.] - prin yr oeddwn i'n meddwl y byddwn i, yn 2022, yn sefyll mewn siwt a thei yn myfyrio ar deyrnasiad 70 mlynedd o hyd sydd wedi ennyn anwyldeb i'w Mawrhydi'r Frenhines ym mhob sector o gymdeithas, byddwn i'n ei awgrymu. Rwy'n deall y gallai fod gweriniaethwyr a brenhinwyr mewn democratiaeth, ond ni all neb ddweud mewn gwirionedd nad yw'r Frenhines wedi ennill parch y wlad hon at y ddyletswydd gyhoeddus a'r gwasanaeth cyhoeddus y mae hi wedi ei rhoi ar hyd ei theyrnasiad cyfan. Ac mae hi'n ffaith, fel crybwyllodd y Prif Weinidog, ei bod hi wedi cael gwasanaeth 14 o Brif Weinidogion, wedi gweld 13 o Arlywyddion yn UDA - dim ond un Arlywydd ni wnaeth hi ei gyfarfod; sef Lyndon Johnson - ac mae 10 Arlywydd Ffrainc wedi cwrdd â'i Mawrhydi'r Frenhines. Mae hi wedi bod ar 152 o ymweliadau gwladwriaethol. Bu pum Pab yn ei hamser hi, ac yn yr amser yr wyf i wedi bod yn y Senedd hon, mae hi wedi dod ar bedwar achlysur ar gyfer agoriad swyddogol y Senedd. Bydd llawer o'r Aelodau yn cydnabod nad oeddwn i yma ym mis Hydref pan ddaeth hi i agor y Senedd ar gyfer tymor mandad cyfredol y Senedd, ond wrth ei gwylio ar y teledu, i weld ei hwyneb a'r pleser gwirioneddol yr oedd hi'n ei gael - ac rwy'n credu y byddai'r Llywydd yn eilio hyn - y pleser gwirioneddol yr oedd hi'n yn ei gael drwy fynd o gwmpas yn cyfarfod nid yn unig â'r Aelodau, ond y grwpiau cymunedol a oedd wedi ymgynnull i fyny'r grisiau - nid sioe oedd hynny, roedd yna gynhesrwydd a phleser gwirioneddol o fod yma yng Nghymru ac yn y lle hwn yng nghartref democratiaeth Cymru, i'w agor am ei dymor ei swydd. Ac rwy'n credu bod hwnnw'n rhywbeth y gallwn ni fod yn hynod falch ohono, fod gennym ni frenhines sy'n cydnabod bod y wlad yn newid a bod y frenhiniaeth yn newid gyda'r wlad er mwyn bod yn berthnasol. Mae hi'n ffaith, pan aned y Frenhines ym 1926, nad hi oedd yr etifedd, nad hi oedd y dewis naturiol i'w chodi i deyrnasu, ond drwy ymddiorseddiad 1937, fe newidiodd ei bywyd cyfan a bywyd ei theulu y tu hwnt i bob rheswm. Yn ystod blynyddoedd y rhyfel bu'n gwasanaethu'n weithredol gyda'r Gwasanaeth Tiriogaethol Atodol, ac yna yn y pen draw, ar ôl cyfnod byr, byr gyda'i gŵr ym Melita, arweiniodd afiechyd ei thad - y Brenin Siôr VI, yn amlwg - at farwolaeth gynamserol Ei Fawrhydi a'r Frenhines yn dod i'r orsedd ym 1952. Rydym yn edrych yn ôl ar gyfnod pan fyddai'n rhaid trosglwyddo newyddion o'r fath drwy gyfrwng y telegraff, yn hytrach na phwyso botwm yn gyflym a'r rhyngrwyd, neu godi eich ffôn a chael y newyddion drwy glicio swits. Rydym ni hefyd yn gweld y trenau stêm yn gwibio o gwmpas yn yr hen ffilmiau du a gwyn ac erbyn hyn mae gennym ni drenau trydan. Rydym ni hefyd yn gweld y byd ar adeg pan oedd hi'n beth mawr i hedfan o amgylch y byd. Heddiw mae'r byd ar agor i bob dyn, menyw a phlentyn, os ydyn nhw'n dymuno mynd o'i gwmpas, ac yn y pen draw rydym yn gwthio'r ffiniau i'r gofod. Ac mae yn bwysig myfyrio bod hyn i gyd wedi digwydd yn ystod teyrnasiad o 70 mlynedd. Mae hi'n werth myfyrio ar y ffaith bod gan y Frenhines le mawr yn ei chalon i Gymru, yn enwedig o ran y nawdd y mae hi wedi ei roi i Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru, i Undeb Rygbi Cymru, a nifer o elusennau a sefydliadau, y mae hi wedi helpu i godi eu proffil, ac wedi dangos diddordeb brwd yn y sefydliadau hynny. Ac fel y crybwyllodd y Prif Weinidog, un drasiedi ymysg eraill oedd trychineb Aberfan a welodd hi ei hun ac mae hi wedi dangos diddordeb mawr yn y ffordd y mae'r cymunedau hynny wedi eu hadfer, heb anghofio am friwiau'r damweiniau a'r trychinebau hynny sydd wedi digwydd i'r cymunedau hynny, lle bynnag y bônt yng Nghymru. Mae hefyd yn werth myfyrio ar ei chysylltiad cryf â'r lluoedd arfog, yn gadlywydd yn bennaf, ac, yn amlwg, mae Cymru wedi bod â rhan weithredol wrth anfon mwy, yn gymesur, na'i phoblogaeth i'r lluoedd arfog hynny, boed yn y fyddin, y llynges neu'r Awyrlu Brenhinol, a'r cysylltiad cryf y mae llawer o bobl yn ei deimlo â'r teulu brenhinol sydd wedi gwasanaethu yn ein lluoedd arfog, o ba gymunedau bynnag y maen nhw'n dod. Ac fel crybwyllodd un o'r Aelodau y prynhawn yma, ac y tynnodd yr Aelod dros Orllewin Clwyd sylw ato, un o nodweddion hirhoedlog y Jiwbilî hon fydd Wrecsam yn dod yn ddinas, a dyna rywbeth y gallwn ni uniaethu ag ef fel achos arall i ddathlu, â'r holl ddinasoedd eraill a gafodd eu sefydlu mewn Jiwbilîs eraill, megis y Jiwbilî Aur, y Jiwbilî Arian ac yn amlwg y Jiwbilî Blatinwm yr ydym ni'n ei dathlu yn 2022. Mae hi hefyd yn werth myfyrio ar y ffaith bod ffydd yn rhan fawr o gyfansoddiad y Frenhines, ac er mai hi yw Goruchaf Lywodraethwr Eglwys Loegr, mae hi yn cydnabod nad y wlad yr oedd y Deyrnas Unedig yn y 1950au yw'r wlad yn 2022, a'n bod ni'n gymdeithas aml-ffydd, sy'n rhywbeth y mae hi ac eraill yn ei ddathlu yn helaeth. A'r cyfansoddiad hwn o Brydain gyfoes yr ydym ni'n ei ddathlu bob dydd. I mi, rhywbeth sy'n amlwg iawn yn ystod yr argyfwng COVID diweddar oedd anerchiad Ei Mawrhydi i'r wlad ym mis Ebrill 2020, pan ddywedodd hi, 'Fe wnawn ni gyfarfod eto.' Yn y pen draw, ar yr adeg honno, pan oedd tywyllwch gwirioneddol, ac roedd pobl yn edrych dros y dibyn yn ôl ym mis Ebrill 2020, siaradodd yn ddidwyll a theimladwy am ei chred y byddai'r wlad hon yn dod drwy'r argyfwng hwnnw ac y byddem ni'n gweld amseroedd gwell. Diolch byth, rydym ni wedi dod drwy'r argyfwng ac rydym ni yn gweld amseroedd gwell, ond nid ydym yn anghofio'r rhai a gollodd anwyliaid a'r aberth enfawr y mae llawer wedi gorfod ei wneud. Mae hi'n ffaith hefyd fod y teulu brenhinol eu hunain wedi gorfod dioddef llawer o drychinebau, a llawer iawn o darfu ar ei bywydau. Ond rydym ni yn credu yn angerddol bod y Frenhines a'r profiad y mae hi wedi ei ennill dros y 70 mlynedd wedi cofio yr hyn sydd orau am Gymru a'r hyn sydd orau am Brydain ym mhob penderfyniad y mae hi wedi eu gwneud dros y wlad hon, ein cenedl unedig ni, gan sefyll yn dalsyth yn y byd. Rwy'n ymuno â'r Prif Weinidog i gymeradwyo'r cynnig ar y papur trefn y prynhawn yma, ac rwy'n gwybod yn iawn y bydd y penwythnos o ddathlu sydd ar ddod yn cael ei nodi mewn sawl cwr o'r wlad hon, nid yma yng Nghymru yn unig, nid yma yn y Deyrnas Unedig yn unig, ond ar draws y Gymanwlad yn y cenhedloedd y mae'n hi'n ben arnyn nhw ac yn eu harwain gyda'r fath falchder ac angerdd. Ac nid oes gen i unrhyw betruster, ar ran fy ngrŵp i a'r blaid, wrth gymeradwyo'r cynnig sydd gerbron y Senedd heddiw.