English: Thank you, Deputy Presiding Officer. In May 2015, I announced a review of support for publishing and literature in Wales, chaired by Professor Medwin Hughes. This is the first time that an independent review has considered the Welsh Government's overall support for publishing and literature. A review of support for books from Wales was commissioned in 2014, but no independent panel has previously been commissioned to consider this area in its entirety. I am grateful to the members of the review panel for their professionalism and hard work. The panel's report will be available on the Welsh Government's website this afternoon. I asked the panel to assess the main aims of the Welsh Government in supporting the publishing industry and literature in Wales, in both languages. What are we seeking to achieve, culturally, socially and economically? Are these aims still fit for purpose in the twenty-first century? I asked them to look at the scale and remit of the support currently given, including the relationship between the bodies responsible for delivering this support. They were also asked to consider the impact of digital developments within the publishing industry, and to assess the administrative arrangements for our support of a Welsh language daily online news service, as well as the 'papurau bro'. Finally, the panel were to consider support for publishing and literature in disadvantaged areas across Wales. In carrying out this analysis, the panel were, of course, mindful of the Welsh Government's broader strategic priorities as set out in 'Taking Wales Forward' and our legal duties to the people of Wales, including the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. There have been huge changes in the way in which both written and audio-visual material is published and consumed. This review, therefore, provided the opportunity to reconsider the nature of the current infrastructure support in the context of the changing dynamics within publishing. Such changes range from the creative ways in which writers practice and engage in their craft, the digital developments for publishing and the ever-expanding opportunities for readers to engage with literature, be that through live events or other formats. There are likely to be further huge changes over the next five to 10 years. Therefore, in producing its recommendations, the panel focused on the need for support structures that will not only be appropriate for 2017, but will be adaptable enough to respond to further evolution in the sector, remaining relevant and being able to identify new opportunities for publishing and literature across Wales. It has taken some time for this report to be finalised. Rightly taking an evidence-based approach, the panel invited key stakeholders to present on the current infrastructure and support in Wales. These discussions were often passionate, and clearly demonstrated the level of professional interest in the subject. The public were also invited to contribute via a bilingual online questionnaire. The unexpectedly large but welcome response clearly showed the importance that people attach to our rich literary tradition and the contemporary vibrancy of the published word in Wales. Given the significant amount of evidence submitted, it became apparent that additional time was required to allow the panel to consider it in detail. The final report explains the literary and publishing ecosystem in Wales, from writer to reader, placing it in the context of the Welsh Government's priorities for culture and the creative industries, and the contribution made by literature and publishing. It considers the issues faced in both Welsh and English language publishing and describes the publishing process itself, explaining the support currently available. It sets out the roles of the Welsh Books Council, the Arts Council of Wales, Literature Wales and various functions of Welsh Government, including education, the major events unit, the Welsh language division and creative industries. The report summarises the evidence received from the key stakeholder organisations, from the industry itself, and from the public. It explains the panel's response to that evidence, leading to its conclusions and recommendations. There is not time for me to discuss this in any detail, but I can say that the panel recognised significant good practice and effective support that should be continued and built upon in the future. It identified areas where support needs to evolve to meet the challenging needs in a digital age. It also found clear evidence of real problems in some areas, related to strategic planning, priority setting, governance, risk management, spending, and in ensuring that activities are effective in delivering the outcomes we need. Broadly, I accept the panel's conclusions and agree that action is needed. The panel makes a strong case for the Welsh Government to continue to provide appropriate financial support, based upon valuing our renowned bilingual literary tradition, enabling it to thrive in the twenty-first century, ensuring its global reach, and supporting access and participation right across Wales. It also makes the case for a strong, innovative publishing industry that provides high-quality jobs, competes internationally, and allows professional writers of all backgrounds to develop career pathways in Wales. This support should be for publishing and literature in both Welsh and English, in print and in digital. However, digital provision and strategy by the supporting organisations need to be significantly improved. The panel sets out a series of recommendations. Some of these are for the Welsh Government, others are for the industry and the key delivery organisations. We will provide a formal response in due course, but I will explain some of the main strategic and structural recommendations. Given the significant weight and compelling nature of the evidence received, I am minded to accept these and will work with the relevant organisations to implement them. The Welsh Government should seek agreement from the Welsh Books Council that it will take on some of Literature Wales's current functions, including: book of the year, aiming to increase its commercial impact; bursaries; literary events and writers on tour; and provision for children and young people. This would require a transfer of appropriate Welsh Government funding from the Arts Council of Wales to the Welsh Books Council, for these purposes. The following would then need to be considered by the Welsh Books Council: a change of title to reflect additional responsibilities; appropriate presence at a regional level across Wales; a clear and focused digital strategy; a clear strategy to promote inclusion across Wales, building on its existing child poverty strategy; and a talent development strategy. These changes would need to be reflected in a revised grant award letter to the books council and a revised remit letter to the arts council. Following these changes, responsibility for Tŷ Newydd writing centre and the delivery of other cultural events and festivals would remain with the arts council and Literature Wales. I realise that some people may be surprised at the extent of the changes. I should stress that they are in response to specific needs in a specific area of activity. They are not a reflection on the wider work of the arts council and my appreciation of the good work that Literature Wales has delivered in some areas; for example, the excellent delivery of major events and activities linked to our themed years - this will remain unchanged. However, I am persuaded that these steps are needed to create a support structure for publishing and literature that is more effective and fit for purpose.
Welsh: Diolch, Dirprwy Lywydd. Ym mis Mai 2015, cyhoeddais adolygiad o'r cymorth ar gyfer cyhoeddi a llenyddiaeth yng Nghymru, wedi'i gadeirio gan yr Athro Medwin Hughes. Dyma'r tro cyntaf i adolygiad annibynnol ystyried y cymorth cyffredinol y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i gyhoeddi a llenyddiaeth. Comisiynwyd adolygiad o'r cymorth ar gyfer llyfrau o Gymru yn 2014, ond nid oes panel annibynnol wedi'i gomisiynu o'r blaen i ystyried y maes hwn yn ei gyfanrwydd. Rwy'n ddiolchgar i aelodau'r panel adolygu am eu proffesiynoldeb a'u gwaith caled. Bydd adroddiad y panel ar gael ar wefan Llywodraeth Cymru y prynhawn 'ma. Gofynnais i'r panel asesu prif nodau Llywodraeth Cymru wrth gefnogi'r diwydiant cyhoeddi a llenyddiaeth yng Nghymru, yn y ddwy iaith. Beth ydym ni'n ceisio ei gyflawni, yn ddiwylliannol, yn gymdeithasol ac yn economaidd? A yw'r nodau hyn yn dal i fod yn addas yn yr unfed ganrif ar hugain? Gofynnais iddynt edrych ar raddfa a chylch gwaith y cymorth a roddir ar hyn o bryd, gan gynnwys y berthynas rhwng y cyrff sy'n gyfrifol am ddarparu'r cymorth hwn. Gofynnwyd iddynt hefyd ystyried effaith datblygiadau digidol o fewn y diwydiant cyhoeddi, ac i asesu'r trefniadau gweinyddol o ran ein cymorth ar gyfer gwasanaeth newyddion Cymraeg dyddiol ar-lein, yn ogystal â'r papurau bro. Yn olaf, byddai'r panel yn ystyried cymorth ar gyfer cyhoeddi a llenyddiaeth mewn ardaloedd difreintiedig ledled Cymru. Wrth gynnal y dadansoddiad hwn, roedd y panel, wrth gwrs, yn ymwybodol o flaenoriaethau strategol ehangach Llywodraeth Cymru fel y'u nodir yn 'Symud Cymru Ymlaen' yn ogystal â'n dyletswyddau cyfreithiol i bobl Cymru, gan gynnwys Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Bu newidiadau mawr yn y modd y caiff deunydd ysgrifenedig a chlyweledol ei gyhoeddi a'i fwynhau. Mae'r adolygiad hwn, felly, yn rhoi cyfle i ailystyried natur y cymorth seilwaith presennol yng nghyd-destun y ddeinameg newidiol yn y maes cyhoeddi. Mae newidiadau o'r fath yn cynnwys y ffyrdd creadigol y mae awduron yn ymarfer ac yn ymgymryd â'u crefft, y datblygiadau digidol ar gyfer cyhoeddi a'r cyfleoedd sy'n ehangu'n barhaus i ddarllenwyr ymgysylltu â llenyddiaeth, boed hynny drwy ddigwyddiadau byw neu fformatau eraill. Mae'n debygol y bydd rhagor o newidiadau enfawr yn ystod y pump i 10 mlynedd nesaf. Felly, wrth lunio ei argymhellion, canolbwyntiodd y panel ar yr angen am strwythurau cefnogi a fydd nid yn unig yn briodol ar gyfer 2017, ond a fydd yn ddigon hyblyg i ymateb i esblygiad pellach yn y sector, parhau'n berthnasol a gallu nodi cyfleoedd newydd ar gyfer cyhoeddi a llenyddiaeth ledled Cymru. Mae wedi cymryd cryn amser i gwblhau'r adroddiad hwn. Trwy benderfynu yn gywir ar ddull sydd wedi'i seilio ar dystiolaeth, estynodd y panel wahoddiad i randdeiliaid allweddol gyflwyno sylwadau ar y seilwaith a'r cymorth presennol yng Nghymru. Roedd y trafodaethau hyn yn aml yn danbaid, ac yn dangos yn amlwg lefel y diddordeb proffesiynol yn y pwnc. Cafodd y cyhoedd hefyd wahoddiad i gyfrannu trwy holiadur dwyieithog ar-lein. Cafwyd ymateb annisgwyl ond calonogol o fawr, a oedd yn dangos yn glir y pwysigrwydd y mae pobl yn ei roi ar ein traddodiad llenyddol cyfoethog a bywiogrwydd cyfoes deunydd cyhoeddedig yng Nghymru. O ystyried y swm sylweddol o dystiolaeth a gyflwynwyd, daeth yn amlwg bod angen rhagor o amser ar y panel i'w hystyried yn fanwl. Mae'r adroddiad terfynol yn egluro'r ecosystem cyhoeddi a llenyddol yng Nghymru, o'r awdur i'r darllenydd, ac yn ei osod yng nghyd-destun blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer diwylliant a'r diwydiannau creadigol, a'r cyfraniad a wneir gan lenyddiaeth a chyhoeddi. Mae'n ystyried materion a wynebir wrth gyhoeddi yn y Gymraeg ac yn Saesneg ac yn disgrifio'r broses gyhoeddi ei hun, gan esbonio'r cymorth sydd ar gael ar hyn o bryd. Mae'n nodi swyddogaethau Cyngor Llyfrau Cymru, Cyngor Celfyddydau Cymru, Llenyddiaeth Cymru ac amryw swyddogaethau Llywodraeth Cymru, gan gynnwys addysg, yr uned digwyddiadau mawr, is-adran y Gymraeg a'r diwydiannau creadigol. Mae'r adroddiad yn crynhoi'r dystiolaeth a gafwyd gan y sefydliadau rhanddeiliaid allweddol, gan y diwydiant ei hun, a chan y cyhoedd. Mae'n esbonio ymateb y panel i'r dystiolaeth honno, gan arwain at ei gasgliadau a'i argymhellion. Nid oes amser i mi drafod hyn yn fanwl, ond gallaf ddweud bod y panel wedi nodi arfer da sylweddol a chymorth effeithiol y dylid parhau ag ef ac adeiladu arno yn y dyfodol. Nododd feysydd lle mae angen i gymorth esblygu i ddiwallu anghenion heriol oes ddigidol. Canfu hefyd dystiolaeth glir o broblemau gwirioneddol mewn rhai meysydd, yn ymwneud â chynllunio strategol, pennu blaenoriaethau, llywodraethu, rheoli risg, gwariant, ac wrth sicrhau bod y gweithgareddau yn effeithiol wrth gyflawni'r canlyniadau sydd eu hangen arnom. Yn fras, rwy'n derbyn casgliadau'r panel ac yn cytuno bod angen gweithredu. Mae'r panel yn cyflwyno achos cryf dros sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn parhau i ddarparu cymorth ariannol priodol, yn seiliedig ar werthfawrogi ein traddodiad llenyddol dwyieithog enwog, ei alluogi i ffynnu yn yr unfed ganrif ar hugain, sicrhau ei fod yn cyrraedd cynulleidfa fyd-eang, a chefnogi pobl ledled Cymru i fod yn rhan ohono a chymryd rhan ynddo. Mae hefyd yn cyflwyno achos dros ddiwydiant cyhoeddi cryf, arloesol, sy'n cynnig swyddi o ansawdd uchel, yn cystadlu yn rhyngwladol, ac yn caniatáu i awduron proffesiynol o bob cefndir ddilyn llwybrau gyrfa yng Nghymru. Dylai'r cymorth hwn fod ar gyfer cyhoeddi a llenyddiaeth yn Gymraeg ac yn Saesneg fel ei gilydd, mewn print ac yn ddigidol. Fodd bynnag, mae angen gwella'n sylweddol y strategaeth a'r ddarpariaeth ddigidol gan y sefydliadau sy'n cefnogi. Mae'r panel yn amlinellu cyfres o argymhellion. Mae rhai o'r rhain ar gyfer Llywodraeth Cymru, mae eraill ar gyfer y diwydiant a'r sefydliadau cyflawni allweddol. Byddwn yn ymateb yn ffurfiol maes o law, ond byddaf yn esbonio rhai o'r prif argymhellion strategol a strwythurol. O ystyried y pwysau sylweddol a natur cymhellol y dystiolaeth a gafwyd, rwyf o blaid derbyn y rhain a byddaf yn gweithio gyda'r sefydliadau perthnasol i weithredu arnynt. Dylai Llywodraeth Cymru geisio cytundeb gan Cyngor Llyfrau Cymru y bydd yn cyflawni rhai o swyddogaethau presennol Llenyddiaeth Cymru, gan gynnwys: llyfr y flwyddyn, gan geisio cynyddu ei effaith fasnachol; bwrsariaethau; digwyddiadau llenyddol ac awduron ar daith; a darpariaeth ar gyfer plant a phobl ifanc. Byddai hyn yn ei gwneud yn ofynnol i drosglwyddo cyllid priodol gan Lywodraeth Cymru o Gyngor Celfyddydau Cymru i Gyngor Llyfrau Cymru, at y dibenion hyn. Byddai angen wedyn i Gyngor Llyfrau Cymru roi ystyriaeth i'r canlynol: newid teitl i adlewyrchu'r cyfrifoldebau ychwanegol; presenoldeb priodol ar lefel ranbarthol ledled Cymru; strategaeth ddigidol glir ag iddi bwyslais; strategaeth glir i hyrwyddo cynhwysiant ledled Cymru, gan adeiladu ar ei strategaeth tlodi plant sydd eisoes yn bodoli; a strategaeth datblygu talent. Byddai angen cynnwys y newidiadau hyn mewn llythyr dyfarnu grant diwygiedig i'r cyngor llyfrau a llythyr cylch gwaith diwygiedig i'r cyngor celfyddydau. Ar ôl y newidiadau hyn, byddai'r cyfrifoldeb dros ganolfan ysgrifennu Tŷ Newydd a chyflwyno digwyddiadau a gwyliau diwylliannol eraill yn aros gyda'r cyngor celfyddydau a Llenyddiaeth Cymru. Rwy'n sylweddoli y gall rhai pobl fod yn synnu at hyd a lled y newidiadau. Dylwn i bwysleisio eu bod yn ymateb i anghenion penodol mewn maes gweithgarwch penodol. Nid ydynt yn adlewyrchu gwaith ehangach y cyngor celfyddydau a fy ngwerthfawrogiad o'r gwaith da y mae Llenyddiaeth Cymru yn ei wneud mewn rhai meysydd; er enghraifft, cyflwyno digwyddiadau a gweithgareddau mawr yn rhagorol sy'n cysylltu â'n blynyddoedd thema - ni fydd hyn yn newid. Fodd bynnag, rwyf wedi fy narbwyllo bod angen y camau hyn i greu strwythur cymorth ar gyfer cyhoeddi a llenyddiaeth sy'n fwy effeithiol ac yn fwy addas i'w ddiben.