English: The tributes paid to the late Queen Elizabeth over the past number of days have been legion, but one comment by a former royal courtier, quoted in a piece by Alastair Campbell, stood out for me: that the Queen understood 'the communism of humanity'. Now, that is a startling claim; its substance, its subject and its source. Her Majesty Queen Elizabeth II was, by definition, by royal proclamation, to all of us, radically different. When she was just a mere princess, Life magazine talked of the 500 million people and the 14 million square miles over which she might one day rule. Even as empire faded, she lived in palaces, rode in gold carriages, traversed the globe in royal yachts and planes - a fairy-tale existence when compared to the everyday life of virtually all others. And yet, for countless millions, there was a sense of mutual connection - almost a personal relationship. In the words of the unnamed courtier: 'They know she is different, but they also know she is the same, eats the same things, breathes the same air, understands them and wants them to understand her.' It's the Queen herself that best captured this sense of affinity, in the words she used about Princess Diana, in the days after her tragically untimely death: 'No-one who knew Diana will ever forget her. Millions of others who never met her, but felt they knew her, will remember her.' They're words that ring true now for Queen Elizabeth, as they did then for Diana. In that speech, the Queen spoke to us, in her words, 'from the heart', not just as monarch but as matriarch. Who among us can even begin to imagine what it is to be royal? But many of us will know what it is to be a grandmother or grandfather, to lose a parent, to comfort a child in pain. We all cope with loss 'in our different ways', the Queen said then. Now, we mourn her own passing - again in our different ways; many, as a mark of veneration, of a servant Queen who lived and died as the very personification of duty, decency and care. Some will identify simply with the family and its grief, feeling, perhaps, in this moment of public sadness some personal echo of private loss. And, by no means few, particularly among older generations, will have felt a deep sense of dislocation, of saying goodbye to a part of themselves, as Queen Elizabeth has been a permanent reference point. The Queen's constancy and the comfort that could bring in often turbulent times has certainly been a recurrent theme, yet Queen Elizabeth could often confound those who saw her as one-dimensional, imprisoned by the past or other people's expectations. George MacLeod, the socialist firebrand and ardent pacifist, founder of the Iona community, was appointed by the Queen formally as royal chaplain and informally as Prince Philip's verbal sparring partner. She disagreed with Mrs Thatcher's refusal to impose sanctions on apartheid South Africa, as well as her policies of austerity at home. And, in an unscripted aside to you, Llywydd, on her last visit to the Senedd, she rightly castigated politicians for often being all talk and no action on the global climate crisis. In 2011, on a historic first visit by a British monarch to the Irish Republic, she shocked pretty much everyone by laying a wreath and bowing her head at the garden of remembrance in Dublin, honouring all those who gave their lives in the name of Irish freedom. In a speech at Dublin castle, she declared, 'With the benefit of historical hindsight we can all see things which we would wish had been done differently or not at all.' That was greater candour and contrition over the sins of Britain's past, at least in these islands, than has ever been demonstrated by most of Britain's political leaders, and much of our media. Tomorrow, the Queen will lie in state at St Giles' Cathedral in Edinburgh, where George MacLeod was once assistant. He went from there to work with the poor in Glasgow and on to Iona, helping to rebuild the historic Abbey, which the Queen visited and supported financially - controversially so, given the pacifism of its founder. There are 48 kings buried there, alongside one former party leader, in a clutch of simple stones on a tiny windswept island, a symbol that however we are born, however we live, we die as part of one common family: the ultimate communism of humanity, the fundamental oneness of us all and of all things.
Welsh: Mae'r teyrngedau a dalwyd i'r diweddar Frenhines Elizabeth dros y nifer o ddyddiau diwethaf wedi bod yn ddi-ri, ond roedd un sylw gan gyn ŵr llys brenhinol, a ddyfynnwyd mewn darn gan Alastair Campbell, yn sefyll allan i mi: sef bod y Frenhines yn deall 'comiwnyddiaeth dynoliaeth'. Nawr, mae hwnnw'n honiad syfrdanol; ei sylwedd, ei bwnc a'i ffynhonnell. Roedd Ei Mawrhydi'r Frenhines Elizabeth II, trwy ddiffiniad, trwy broclamasiwn brenhinol, i bob un ohonom, yn hollol wahanol. Pan oedd hi dim ond yn dywysoges, soniodd cylchgrawn Life am y 500 miliwn o bobl a'r 14 miliwn milltir sgwâr y byddai o bosibl un diwrnod yn teyrnasu drostynt. Hyd yn oed wrth i'r ymerodraeth bylu, roedd hi'n byw mewn palasau, yn teithio mewn cerbydau aur, yn teithio'r byd mewn llongau ac awyrennau brenhinol - bodolaeth tylwyth teg o'i gymharu â bywyd bob dydd bron pawb arall. Ac eto, i filiynau di-ri, roedd ymdeimlad o gydgysylltiad - perthynas bersonol bron. Yng ngeiriau'r gŵr llys di-enw: 'Maen nhw'n gwybod ei bod hi'n wahanol, ond maen nhw hefyd yn gwybod ei bod hi yr un fath, yn bwyta'r un pethau, yn anadlu'r un aer, yn eu deall ac eisiau iddyn nhw ei deall hi.' Y Frenhines ei hun a grynhodd yr ymdeimlad hwn o gysylltiad orau, yn y geiriau a ddefnyddiodd am y Dywysoges Diana, yn y dyddiau ar ôl ei marwolaeth drasig annhymig: 'Ni fydd neb a oedd yn adnabod Diana byth yn ei hanghofio hi. Bydd miliynau o bobl eraill na wnaeth erioed ei chyfarfod, ond yn teimlo eu bod yn ei hadnabod, yn ei chofio.' Maen nhw'n eiriau sy'n wir nawr am y Frenhines Elizabeth, fel yr oedden nhw bryd hynny am Diana. Yn yr araith honno, siaradodd y Frenhines â ni, yn ei geiriau hi, 'o'r galon', nid yn unig fel brenhines ond fel matriarch. Pwy yn ein plith ni sydd hyd yn oed yn gallu dechrau dychmygu beth yw bod yn frenhinol? Ond bydd nifer ohonom yn gwybod beth yw bod yn nain neu'n daid, i golli rhiant, i gysuro plentyn mewn poen. Rydym ni i gyd yn dygymod â cholled 'yn ein ffyrdd gwahanol', meddai'r Frenhines bryd hynny. Nawr, rydym ni'n galaru ar ei hôl hi - eto yn ein ffyrdd gwahanol; llawer, fel arwydd o barch, at Frenhines a oedd yn gwasanaethu a fu'n byw ac a fu farw yn bersonoliad o ddyletswydd, cwrteisi a gofal. Bydd rhai yn uniaethu'n syml â'r teulu a'i alar, gan deimlo efallai, yn y foment hon o dristwch cyhoeddus rhyw adlais personol o golled breifat. Ac, nid ychydig, o bell ffordd, yn enwedig ymhlith cenedlaethau hŷn, fydd wedi teimlo ymdeimlad dwfn o afleoliad, o ffarwelio â rhan ohonyn nhw eu hunain, gan fod y Frenhines Elizabeth wedi bod yn bwynt cyfeirio parhaol. Mae sefydlogrwydd y Frenhines a'r cysur a allai hynny ei roi mewn cyfnodau cythryblus yn aml wedi bod yn thema reolaidd, ac eto gallai'r Frenhines Elizabeth yn aml ddrysu'r rhai oedd yn ei gweld fel rhywun un dimensiwn yn unig, wedi'i charcharu gan ddisgwyliadau'r gorffennol neu ddisgwyliadau pobl eraill. Penodwyd George MacLeod, y penboethyn sosialaidd a'r heddychwr brwd, sylfaenydd cymuned Iona, gan y Frenhines yn ffurfiol fel caplan brenhinol ac yn anffurfiol fel partner paffio geiriol y Tywysog Philip. Roedd hi'n anghytuno â Mrs Thatcher pan wrthododd hi osod sancsiynau ar Dde Affrica a'i hapartheid, yn ogystal â'i pholisïau o gyni gartref. A dywedodd ychydig eiriau heb eu sgriptio wrthych wrth fynd heibio, Llywydd, ar adeg ei hymweliad diwethaf â'r Senedd, fe gystwyodd gwleidyddion a hynny'n briodol am siarad yn hytrach na gweithredu yn aml o ran yr argyfwng hinsawdd byd-eang. Yn 2011, ar ymweliad cyntaf hanesyddol gan frenin neu frenhines Prydain â Gweriniaeth Iwerddon, fe syfrdanodd fwy neu lai pawb trwy osod torch ac ymgrymu yn yr ardd goffa yn Nulyn, gan anrhydeddu pawb a roddodd eu bywydau yn enw rhyddid i Iwerddon. Mewn araith yng nghastell Dulyn, dywedodd, 'Gyda mantais ôl-ddoethineb hanesyddol gallwn i gyd weld pethau y byddem wedi dymuno eu gwneud yn wahanol neu ddim o gwbl.' Roedd hynny'n dangos mwy o onestrwydd ac edifeirwch ynghylch pechodau gorffennol Prydain, o leiaf yn yr ynysoedd hyn, nag a ddangoswyd erioed gan y rhan fwyaf o arweinwyr gwleidyddol Prydain, a llawer o'n cyfryngau. Yfory, bydd y Frenhines yn gorwedd yn gyhoeddus yn Eglwys Gadeiriol St Giles yng Nghaeredin, lle bu George MacLeod yn gynorthwyydd ar un adeg. Aeth oddi yno i weithio gyda'r tlodion yn Glasgow ac ymlaen i Iona, gan helpu i ailadeiladu'r Abaty hanesyddol, yr ymwelodd y Frenhines ag ef a'i gefnogi'n ariannol - yn ddadleuol felly, o ystyried heddychiaeth ei sylfaenydd. Mae 48 o frenhinoedd wedi eu claddu yno, ochr yn ochr ag un cyn-arweinydd plaid, mewn casgliad o gerrig syml ar ynys wyntog fechan, sy'n symbol o'r ffaith, ni waeth sut cawn ein geni, sut yr ydym yn byw, rydym yn marw fel rhan o un teulu cyffredin: comiwnyddiaeth eithaf dynoliaeth, uniaeth sylfaenol pob un ohonom a phob peth.