English: There are examples in Canada. There are different provinces in Canada, where experiments have taken place. If you go to Quebec, the emphasis is on French - you have to use French in your shop and on signs in the shop, and so on. New Brunswick then operates more bilingually - in a similar fashion to the way that we would operate - but there is a general language Act across Canada that gives equal status to both languages: English and French. If you go to the Basque Country and Catalunya, perhaps because they suffered great persecution under Franco, they created language Acts and put systems in place within Government that would promote those languages, and they did that very quickly. In Catalunya, you have around 100 members who belong to the language authority within the Government. You then have 100 people developing in sub-systems in the Basque Country, in the same manner so that the language is at the heart of the Government's activities, particularly with regard to teaching the language, mainly to adults, and that is strengthened as the education system is transformed as well, and civil servants have to be able to speak the Basque language. In fact, you're talking about major things that aren't anywhere near happening in Wales. If you think about the ideal way forward in Wales, you would make the viability of the Welsh language the main activity of the Government's work for the next 20 years. Without that, I fear that we will be lagging behind. The idea in the Measure doesn't come anywhere near what I would like to see, but it gives you the opportunity to develop, through an external body, the expertise within language planning that would provide information to the Government as a whole on the way forward, because we're nowhere near that at the moment.
Welsh: Mae yna enghreifftiau yng Nghanada, wrth gwrs. Mae yna wahanol daleithiau yng Nghanada, lle mae arbrofion wedi digwydd. Os ewch chi i Quebec, mae'r pwyslais ar y Ffrangeg - mae'n rhaid ichi ddefnyddio'r Ffrangeg yn eich siop, ar arwyddion siop ac yn y blaen. Mae New Brunswick wedyn yn gweithredu'n fwy dwyieithog - efallai yn fwy tebyg i'r hyn y byddem ni yn ei wneud - ond mae yna Ddeddf iaith gyffredinol ar draws Canada hefyd sydd yn rhoi statws i'r ddwy iaith: Ffrangeg a Saesneg. Os ewch chi wedyn i Wlad y Basgiaid a Chatalwnia, efallai achos eu bod nhw wedi dioddef erledigaeth enfawr o dan Franco, fe aethon nhw ati yn sydyn, sydyn i greu Deddfau iaith ac i gael systemau yn y Llywodraeth a fyddai'n hyrwyddo hynny. Mae gyda chi yng Nghatalwnia rhyw 100 o aelodau sy'n perthyn i awdurdod iaith yn y Llywodraeth. Mae gyda chi 100 o bobl wedyn yn datblygu o fewn is-systemau yng Ngwlad y Basgiaid, yn yr un modd bod yr iaith yn ganolog i weithredoedd y Llywodraeth, bod ymwneud â dysgu'r iaith, yn bennaf i oedolion, bod hynny'n cael ei gryfhau wrth fod y system addysg yn cael ei thrawsnewid hefyd, ac wrth bod yn rhaid i weision sifil siarad y Fasgeg. Mewn gwirionedd, rydych chi'n sôn am bethau mawr iawn, iawn, sydd ddim yn agos at ddigwydd yng Nghymru. Pe bai chi'n meddwl am y ffordd ddelfrydol yng Nghymru, fe fyddech chi am 20 mlynedd yn gwneud dod â'r Gymraeg yn hyfyw yn brif weithgaredd y Llywodraeth. Heb hynny, rwy'n ofni mai llusgo ar ei hôl hi fyddwn ni. Nid yw'r syniad sydd yn y Mesur yn dod yn agos at yr hyn y byddwn i am ei weld, ond rwy'n credu ei fod yn rhoi modd ichi ddatblygu, drwy gorff allanol, yr arbenigedd mewn cynllunio iaith a fyddai'n gallu rhoi gwybodaeth i'r holl Lywodraeth ar y ffordd ymlaen, achos nid ydym ni'n agos at hynny nawr.