English: There is always a debate and discussion to be had about what money is available for the NHS, and we do know that considerable consequentials - . And I accept those consequentials have come not because we're a special case and we're deserving, but because of spend that has gone on in other parts of the United Kingdom that has activated the Barnett formula. There's £1.6 billion worth of money sitting in the Welsh budget already, unspent and unallocated. And today, with the comprehensive spending review, additional moneys will be arriving in the finance Minister's hands, which, I hope, will be passed to the health Minister, so that extra capacity can be commissioned and can be created, and these new ways of working can be ingrained in the NHS to start addressing the terrible wait that many people across Wales face - the 0.5 million people across Wales that are on an NHS waiting list today. It is important that where that allocation is made, sufficient support staff support is put in place to make sure that the staff, whatever level they are within the NHS, whether they're the porters, the cleaners or the consultants and the neurologists, are there and thought of, because without the staff, you will not have an NHS that delivers. And what we want to see is an NHS that hasn't just been turned into a COVID recovery NHS and is an NHS for us all, whatever part of Wales we live in. It is a fact that the recent Royal College of Nursing staff survey highlighted that 34 per cent of staff - nurses in particular - felt undervalued by the Welsh Government. That was the highest figure of any Government in the United Kingdom, I might add. And 75 per cent of staff believed that they'd seen an increase in the stress levels. So, a staff strategy to make sure that the retention of staff is at the heart of what our health boards do will be critical to making sure that we deliver a staffing structure that can respond to the COVID crisis, as well as the reopening and re-engineering of services across the whole of the Wales NHS. And building on that staff support, we need to make sure that we have the testing resources in place to make sure that where hospital infections - . Sadly, my own regional area, where the Cwm Taf health board covers, has seen a massive spike in hospital-acquired infections. We need a greater energy behind the testing regimes within our hospitals and with our care settings, so that we can get back to a functioning environment within those hospitals and within the care homes. And with the rapid testing that is now available, this really does seem to be a game changer in what we can be doing. I would urge the Minister to make sure that those tests are made available to the Welsh NHS. But, above all, the central leadership that the Welsh Government can provide, with the civil service here in Cardiff, and the access to resource, has to be driven and engineered to make sure that the health boards are driven in their planning to make sure that the services are re-engineered and reopened. And it is only that central resource - that capacity of that central resource - that will allow this to happen. We need to make sure we have a strong public health messaging campaign so that people know that the NHS is open and ready for you should you need it. Because with the messaging and what we've gone through in the last six to seven months, it is a fact that many people are - to put it bluntly - frightened to engage with services, and that shouldn't be the case. We need to be constantly repeating the message that the NHS is there for you, to get that diagnosis, get that treatment and, ultimately, get back to a normal way of life. Regrettably, Macmillan have pointed out that, on cancer services, for example, other than a brief campaign in June, there hasn't been a joined-up and co-ordinated campaign here in Wales, unlike in other parts of the United Kingdom, when it comes to cancer services. So, there is work to be done in that particular area. Above all, what I'd also like to see is a cancer delivery plan delivered by the Welsh Government, which, regrettably, they've declined to do, according to a written answer to me. We do know that the current cancer plan is coming to an end at the end of December this year, and the answer that I received yesterday indicated that there's still not the formatting of its successor plan to be put in place. So, when we're looking at developing a more central model to, ultimately, support the NHS here in Wales to deliver on waiting times, deliver on support staff support, deliver on resources, and then we look at one critical part of the health service - the cancer departments within our hospitals - their own delivery plan will be coming to an end in December, and there is no successor plan in place at the moment from the Welsh Government. The Government do need to step up to the plate and get on top of this, because, as I said, when it comes to cancer services, we know for a fact that time is of the essence. And that is why I call for support this afternoon for the motion as tabled. It is a fact that all parts of the NHS, in any part of the United Kingdom, are facing long waiting times. We are not disputing that, and we don't blame the Government for a moment for suspending those services back in March. But, reactivating those services has been slower here in Wales than in other parts of the United Kingdom, and it is that slowness that has exacerbated the waiting times, which the figures that I mentioned at the beginning of this debate have highlighted graphically - first of all last week, when they were first published, and again by repeating them here in the debate this afternoon. I hope that Members will be able to support the motion as tabled, unamended, so that it has the most potency and ultimately drives home the seriousness of the challenge that we face. Thank you very much, Deputy Presiding Officer.
Welsh: Mae dadl a thrafodaeth i'w cael bob amser ynglŷn â pha arian sydd ar gael i'r GIG, a gwyddom fod symiau canlyniadol sylweddol - . Ac rwy'n derbyn bod y symiau canlyniadol hynny wedi dod, nid oherwydd ein bod yn achos arbennig a'n bod yn eu haeddu, ond oherwydd gwariant a ddigwyddodd mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig sydd wedi ysgogi fformiwla Barnett. Mae gwerth £1.6 biliwn o arian yn gorwedd yng nghyllideb Cymru eisoes, heb ei wario a heb ei ddyrannu. A heddiw, gyda'r adolygiad cynhwysfawr o wariant, bydd arian ychwanegol yn cyrraedd dwylo'r Gweinidog cyllid, a fydd, gobeithio, yn cael ei drosglwyddo i'r Gweinidog iechyd, fel y gellir comisiynu a chreu capasiti ychwanegol, a bod modd cynnwys y ffyrdd newydd hyn o weithio yn y GIG i ddechrau mynd i'r afael â'r amseroedd aros ofnadwy y mae llawer o bobl ledled Cymru yn eu hwynebu - y 0.5 miliwn o bobl ledled Cymru sydd ar restr aros y GIG heddiw. Pan wneir y dyraniad hwnnw, mae'n bwysig fod digon o gymorth staff cymorth yn cael ei roi ar waith i sicrhau bod y staff, ar ba lefel bynnag y maent o fewn y GIG, boed yn borthorion, yn lanhawyr neu'n feddygon ymgynghorol a niwrolegwyr, yno ac yn cael eu hystyried, oherwydd heb y staff, ni fydd gennych GIG sy'n cyflawni. A'r hyn rydym eisiau ei weld yw GIG sydd heb gael ei droi'n GIG adfer COVID yn unig ac sy'n GIG i ni i gyd, ym mha bynnag ran o Gymru rydym yn byw. Mae'n ffaith bod arolwg staff diweddar y Coleg Nyrsio Brenhinol wedi nodi bod 34 y cant o'r staff - nyrsys yn enwedig - yn teimlo nad oedd Llywodraeth Cymru yn eu gwerthfawrogi'n ddigonol. Dylwn ychwanegu mai dyna oedd y ffigur uchaf o dan unrhyw Lywodraeth yn y Deyrnas Unedig. Ac roedd 75 y cant o'r staff yn credu eu bod wedi gweld cynnydd yn y lefelau straen. Felly, bydd strategaeth staff i sicrhau bod cadw staff yn ganolog i'r hyn y mae ein byrddau iechyd yn ei wneud yn hanfodol i sicrhau ein bod yn darparu strwythur staffio a all ymateb i argyfwng COVID, yn ogystal ag ailagor ac ail-beiriannu gwasanaethau ar draws GIG Cymru yn ei gyfanrwydd. A chan adeiladu ar y cymorth hwnnw i staff, mae angen inni sicrhau bod gennym adnoddau profi ar waith i wneud yn siŵr, lle mae heintiau mewn ysbytai - . Yn anffodus, mae fy ardal ranbarthol i, ardal sy'n dod o dan fwrdd iechyd Cwm Taf, wedi gweld cynnydd enfawr yn nifer yr achosion a ddaliodd COVID yn yr ysbyty. Mae angen mwy o egni y tu ôl i'r cyfundrefnau profi yn ein hysbytai a chyda'n lleoliadau gofal, fel y gallwn ddychwelyd at amgylchedd gweithredol yn yr ysbytai hynny ac yn y cartrefi gofal. A chyda'r profion cyflym sydd bellach ar gael, mae'n ymddangos bod hyn yn newid sylfaenol o ran beth y gallwn ei wneud. Hoffwn annog y Gweinidog i sicrhau bod y profion hynny ar gael i GIG Cymru. Ond yn anad dim, rhaid i'r arweinyddiaeth ganolog y gall Llywodraeth Cymru ei darparu, gyda'r gwasanaeth sifil yma yng Nghaerdydd, a'r mynediad at adnoddau, gael ei sbarduno a'i pheiriannu i sicrhau bod y byrddau iechyd yn mynd ati'n weithredol i gynllunio er mwyn sicrhau bod y gwasanaethau'n cael eu hail-beiriannu a'u hailagor. A dim ond yr adnodd canolog hwnnw - capasiti'r adnodd canolog hwnnw - fydd yn caniatáu i hyn ddigwydd. Mae angen inni sicrhau bod gennym ymgyrch negeseuon iechyd cyhoeddus gref fel bod pobl yn gwybod bod y GIG yn agored ac yn barod ar eich cyfer os bydd ei angen arnoch. Oherwydd gyda'r negeseuon a'r hyn rydym wedi mynd drwyddo yn y chwech i saith mis diwethaf, mae'n ffaith bod llawer o bobl - o'i roi'n blwmp ac yn blaen - yn ofni ymgysylltu â gwasanaethau, ac ni ddylai hynny ddigwydd. Mae angen inni ailadrodd yn gyson y neges fod y GIG yno ar eich cyfer, i chi gael y diagnosis hwnnw, i gael y driniaeth honno ac yn y pen draw, i ddychwelyd at ffordd arferol o fyw. Yn anffodus, mewn perthynas â gwasanaethau canser, mae Macmillan wedi nodi, er enghraifft, na fu ymgyrch gydgysylltiedig yma yng Nghymru ar wahân i ymgyrch fer ym mis Mehefin, yn wahanol i rannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Felly, mae gwaith i'w wneud yn y maes penodol hwnnw. Yn anad dim, yr hyn yr hoffwn ei weld hefyd yw cynllun cyflawni ar gyfer canser wedi'i ddarparu gan Lywodraeth Cymru, rhywbeth y maent wedi gwrthod ei wneud yn anffodus, yn ôl ateb ysgrifenedig ataf. Gwyddom fod y cynllun canser presennol yn dod i ben ddiwedd mis Rhagfyr eleni, a nododd yr ateb a gefais ddoe nad oes gwaith wedi'i wneud ar fformat ei gynllun olynol o hyd. Felly, pan fyddwn yn ystyried datblygu model mwy canolog yn y pen draw i gynorthwyo'r GIG yma yng Nghymru i gyflawni ar amseroedd aros, darparu cymorth i staff cymorth, darparu adnoddau, a'n bod yn edrych wedyn ar un rhan allweddol o'r gwasanaeth iechyd - yr adrannau canser yn ein hysbytai - bydd eu cynllun cyflawni eu hunain yn dod i ben ym mis Rhagfyr, ac nid oes cynllun olynol ar waith ar hyn o bryd gan Lywodraeth Cymru. Mae angen i'r Llywodraeth ysgwyddo ei chyfrifoldeb, oherwydd, fel y dywedais, o ran gwasanaethau canser, gwyddom fod amser yn allweddol. A dyna pam rwy'n galw am gefnogaeth y prynhawn yma i'r cynnig fel y'i cyflwynwyd. Mae'n ffaith bod pob rhan o'r GIG, mewn unrhyw ran o'r Deyrnas Unedig, yn wynebu amseroedd aros hir. Nid ydym yn anghytuno â hynny, ac nid ydym yn beio'r Llywodraeth am eiliad am atal y gwasanaethau hynny yn ôl ym mis Mawrth. Ond mae ailweithredu'r gwasanaethau hynny wedi bod yn arafach yma yng Nghymru nag mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, a'r arafwch hwnnw sydd wedi gwaethygu'r amseroedd aros a amlygwyd y glir gan y niferoedd y soniais amdanynt ar ddechrau'r ddadl hon - yn gyntaf oll yr wythnos diwethaf, pan gawsant eu cyhoeddi gyntaf, ac eto drwy eu hailadrodd yma yn y ddadl y prynhawn yma. Rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau'n gallu cefnogi'r cynnig fel y'i cyflwynwyd, heb ei ddiwygio, fel ei fod mor gryf ag y gall fod ac yn y pen draw yn crisialu difrifoldeb yr her sy'n ein hwynebu. Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd.