English: There is a wealth of evidence that consistently shows that populations that have a high intake of fruit and vegetables have a lower incidence of heart disease and some cancers. It is the mixture of components in fruit and vegetables that is protective rather than one individual component. In addition to their valuable nutrient content, fruit and vegetables are a good source of fibre. Eating plenty of fibre is associated with a lower risk of heart disease, stroke, type 2 diabetes and bowel cancer. Around nine in 10 people in the UK are not meeting the recommended amount of 30g of fibre a day. Eating at least five portions a day is an important factor in maintaining a healthy weight. All fruit and vegetables provide vitamins and minerals and are also a good source of fibre. But changing what we eat requires a shift in dietary habits, which we know can be very difficult to make. That's why we need to take a multifaceted, balanced approach that is grounded in people's everyday lives. We need to focus on sustainable change. So, what can we do? The Welsh Government's 'Healthy Weight: Healthy Wales' strategy is the first step towards a cross-Government approach to reduce obesity in Wales on a population scale. The strategy was launched in October 2019 and is supported by biennial delivery plans. There is no easy solution, but with a targeted approach across a number of key areas we aim to support people by making the healthy choice the easy choice. I will be launching a 2022-24 delivery plan early next year, which will include a funding commitment of over £13 million. This will include funding obesity services to provide access to support across Wales, delivering system-led activity that will work with our communities, piloting interventions such as the children and families programme, and developing behavioural-led campaigns to support sustainable change. The strategy and plan will help to provide people with the right advice, information, tools and support to nudge behaviours whilst placing a strong focus upon changing the environment in which we live. This includes looking at price promotions, calorie labelling and planning to use our legislative powers. I'm also fully committed to working across the UK to take bold action. The only cross-UK measure to date that has had a significant impact is the soft drinks industry levy. This is not because people have shifted their drinks choices to avoid paying a few pennies more, but because the food industry have taken tonnes of sugar out of their drinks and invested more in their lower and sugar-free options. We want to build on this kind of success. We've consulted jointly on how front-of-pack nutritional labelling could be improved to give consumers much clearer information to make informed choices. We will also shortly be consulting on proposals to include calorie labelling on alcohol. We're also working with the UK Government to redress the imbalance in food and drink advertising. This is currently heavily weighted towards products high in fat, salt and sugar. Only 2 per cent of the total food advertising spend is on fruit and vegetables. By the end of next year there will be a complete ban on advertising products high in fat, salt and sugar pre the 9 p.m. watershed on television, and on paid-for advertising online. The food industry is an incredibly important and innovative part of our everyday lives. I want us to work with industry in a productive way to achieve these changes. Whist introducing legislation will help to create a level playing field, I also want us to work with businesses to consider how we can support and scale change. Industry is being encouraged to make the food it sells healthier and less calorific. There have been positive examples to date, but much more can be done. For example, as part of our healthy weight plan we will be working with Welsh businesses to support reformulation through our food innovation centres. We've also committed through our programme for government to produce a community food strategy. I will work across Government to ensure this links with the outcomes in our healthy weight strategy and places a focus on health inequalities. We know that the early years of a child's life are vital in creating those important healthy eating habits for the future. In order to support those parents who can least afford it, I'm committed to increasing the uptake of the Healthy Start scheme, which provides vouchers for children in families on low incomes to spend on healthy foods such as fruit and vegetables. This year we've increased the voucher value to £4.25 from £3.10 a week. We're also working to digitalise the scheme in order to increase accessibility and reduce the stigma that is often felt by those in receipt of them. We will also be investing in a behavioural change programme through 10 Steps to a Healthy Weight to encourage incremental change with parents. Alongside this work, we will be working across the UK to consult on the labelling of manufactured infant food, which can currently be misleading and at odds with public health policy. We will be revisiting our Welsh network of healthy schools scheme, which will help embed a more targeted and outcome-focused approach, of which tackling childhood obesity will be a key priority. And we will work with national campaigns such as Veg Power, which is aiming to inspire kids from early years through to primary school and their teens. This will aim to create veggie-loving habits that they will hopefully keep for life and, in turn, share with their children. We were pleased to support funding of the campaign this year, which accessed over 100 schools across Wales. We all know what we should be eating, but eating well and sustaining it, for most of us, is a constant battle. For good reason, the backdrop to our everyday lives has been termed an obesogenic environment. It's vitally important we change this. Year on year in Wales, as across the world, obesity continues to increase and our diet-related disease rates keep rising too. Obesity is on course to overtake smoking as the No. 1 cause of avoidable death and disease. I am absolutely committed to drive change across Wales. Through our 'Healthy Weight: Healthy Wales' strategy, we can help to make the healthy choice to become the normal choice in all of our lives. Diolch.
Welsh: Ceir cyfoeth o dystiolaeth sy'n dangos yn gyson fod poblogaethau sy'n bwyta llawer iawn o ffrwythau a llysiau yn cael llai o achosion o glefyd y galon a rhai mathau o ganser. Y gymysgedd o faetholion mewn ffrwythau a llysiau sy'n amddiffynnol yn hytrach nag un maetholyn unigol. Yn ogystal â'u cynnwys maethol gwerthfawr, mae ffrwythau a llysiau yn ffynhonnell dda o ffibr. Mae cysylltiad rhwng bwyta digon o ffibr a risg is o glefyd y galon, strôc, diabetes math 2 a chanser y coluddyn. Nid yw tua naw o bob 10 o bobl yn y DU yn bwyta'r lefel a argymhellir o 30g o ffibr y dydd. Mae bwyta o leiaf bum dogn y dydd yn ffactor pwysig ar gyfer cynnal pwysau iach. Mae pob ffrwyth a llysieuyn yn cynnwys fitaminau a mwynau ac maent hefyd yn ffynhonnell dda o ffibr. Ond mae newid yr hyn yr ydym yn ei fwyta yn galw am newid arferion deietegol, a gwyddom y gall hynny fod yn anodd iawn. Dyna pam y mae angen inni fabwysiadu dull amlweddog a chytbwys o weithredu sy'n seiliedig ar fywydau bob dydd pobl. Mae angen inni ganolbwyntio ar newid cynaliadwy. Felly, beth allwn ni ei wneud? Strategaeth 'Pwysau Iach: Cymru Iach' Llywodraeth Cymru yw'r cam cyntaf tuag at ddull trawslywodraethol o leihau gordewdra yng Nghymru ar raddfa poblogaeth. Lansiwyd y strategaeth ym mis Hydref 2019 ac fe'i cefnogir gan gynlluniau cyflawni bob dwy flynedd. Nid oes ateb hawdd, ond gyda dull wedi'i dargedu o weithredu ar draws nifer o feysydd allweddol, ein nod yw cefnogi pobl drwy wneud y dewis iach yn ddewis hawdd. Byddaf yn lansio cynllun cyflawni ar gyfer 2022-24 yn gynnar y flwyddyn nesaf, a bydd yn cynnwys ymrwymiad ariannol o dros £13 miliwn. Bydd yn cynnwys ariannu gwasanaethau gordewdra i ddarparu mynediad at gymorth ledled Cymru, darparu gweithgarwch sy'n dilyn system i weithio gyda'n cymunedau, treialu ymyriadau fel y rhaglen plant a theuluoedd, a datblygu ymgyrchoedd newid ymddygiad i gefnogi newid cynaliadwy. Bydd y strategaeth a'r cynllun yn helpu i roi'r cyngor, y wybodaeth, yr offer a'r cymorth cywir i bobl allu newid ymddygiad tra'n canolbwyntio'n gryf ar newid yr amgylchedd yr ydym yn byw ynddo. Mae hyn yn cynnwys edrych ar hyrwyddiadau prisiau, labelu calorïau a chynlluniau ar gyfer defnyddio ein pwerau deddfwriaethol. Rwyf hefyd wedi ymrwymo'n llwyr i weithio ledled y DU i roi camau beiddgar ar waith. Yr unig fesur ar draws y DU hyd yma sydd wedi cael effaith sylweddol yw ardoll ar y diwydiant diodydd meddal. Nid yw hyn wedi digwydd am fod pobl wedi newid eu dewis o ddiodydd er mwyn osgoi talu ychydig o geiniogau'n fwy, ond oherwydd bod y diwydiant bwyd wedi tynnu tunelli o siwgr allan o'u diodydd ac wedi buddsoddi mwy yn eu dewisiadau di-siwgr neu heb lawer o siwgr. Rydym yn awyddus i adeiladu ar y math hwn o lwyddiant. Rydym wedi ymgynghori ar y cyd ar sut y gellid gwella labelu maethol ar flaen pecynnau er mwyn rhoi gwybodaeth lawer cliriach i ddefnyddwyr allu gwneud dewisiadau gwybodus. Byddwn hefyd yn ymgynghori cyn bo hir ar gynigion i gynnwys labelu calorïau ar alcohol. Rydym hefyd yn gweithio gyda Llywodraeth y DU i unioni anghydbwysedd mewn hysbysebion bwyd a diod. Ar hyn o bryd mae hyn wedi'i bwysoli'n drwm tuag at gynhyrchion sy'n llawn braster, halen a siwgr. Dim ond 2 y cant o gyfanswm y gwariant ar hysbysebu bwyd sy'n wariant ar hysbysebu ffrwythau a llysiau. Erbyn diwedd y flwyddyn nesaf bydd gwaharddiad llwyr ar hysbysebu cynhyrchion sy'n llawn braster, halen a siwgr cyn y trothwy gwylio teuluol am 9 p.m. ar y teledu, ac ar hysbysebu y telir amdano ar-lein. Mae'r diwydiant bwyd yn rhan hynod bwysig ac arloesol o'n bywydau bob dydd. Rwyf am inni weithio gyda diwydiant mewn ffordd gynhyrchiol i gyflawni'r newidiadau hyn. Er y bydd cyflwyno deddfwriaeth yn helpu i sicrhau tegwch, rwyf hefyd am inni weithio gyda busnesau i ystyried sut y gallwn gynnal a mesur y newid. Mae diwydiant yn cael ei annog i wneud y bwyd y mae'n ei werthu'n iachach ac yn llai caloriffig. Cafwyd enghreifftiau cadarnhaol hyd yma, ond gellir gwneud llawer mwy. Er enghraifft, fel rhan o'n cynllun pwysau iach byddwn yn gweithio gyda busnesau Cymru i gefnogi ailfformiwleiddio drwy ein canolfannau arloesi bwyd. Rydym hefyd wedi ymrwymo drwy ein rhaglen lywodraethu i lunio strategaeth bwyd cymunedol. Byddaf yn gweithio ar draws y Llywodraeth i sicrhau bod hyn yn cysylltu â'r canlyniadau yn ein strategaeth pwysau iach ac yn canolbwyntio ar anghydraddoldebau iechyd. Gwyddom fod blynyddoedd cynnar bywyd plentyn yn allweddol i greu arferion bwyta'n iach pwysig ar gyfer y dyfodol. Er mwyn cefnogi rhieni sy'n methu fforddio gwneud hynny, rwyf wedi ymrwymo i gynyddu nifer y lleoedd yn y cynllun Cychwyn Iach, sy'n darparu talebau i blant mewn teuluoedd ar incwm isel i'w wario ar fwydydd iach fel ffrwythau a llysiau. Eleni rydym wedi cynyddu gwerth y daleb i £4.25 o £3.10 yr wythnos. Rydym hefyd yn gweithio i ddigidoli'r cynllun er mwyn cynyddu hygyrchedd a lleihau'r stigma a deimlir yn aml gan y rhai sy'n eu derbyn. Byddwn hefyd yn buddsoddi mewn rhaglen newid ymddygiad drwy 10 Cam i Bwysau Iach i annog newid cynyddol gyda rhieni. Ochr yn ochr â'r gwaith hwn, byddwn yn gweithio ledled y DU i ymgynghori ar labelu bwyd a weithgynhyrchir ar gyfer babanod, a all fod yn gamarweiniol ar hyn o bryd ac yn groes i bolisi iechyd y cyhoedd. Byddwn yn ailedrych ar ein cynllun rhwydwaith Cymru o ysgolion iach, a fydd yn helpu i sefydlu dull o weithredu sy'n targedu mwy ac yn canolbwyntio ar ganlyniadau, gyda mynd i'r afael â gordewdra ymhlith plant yn flaenoriaeth allweddol. A byddwn yn gweithio gydag ymgyrchoedd cenedlaethol fel Nerth Llysiau, sy'n ceisio ysbrydoli plant o'r blynyddoedd cynnar i'r ysgol gynradd a'r arddegau. Y nod fydd annog hoffter o lysiau y byddant, gobeithio, yn ei gadw am oes ac yn eu tro, yn ei rannu gyda'u plant hwythau. Roeddem yn falch o gefnogi cyllid i'r ymgyrch eleni, a aeth i dros 100 o ysgolion ledled Cymru. Mae pawb ohonom yn gwybod beth y dylem fod yn ei fwyta, ond mae bwyta'n iach a'i gynnal, i'r rhan fwyaf ohonom, yn frwydr gyson. Am reswm da, mae'r cefndir i'n bywydau bob dydd wedi'i alw'n amgylchedd obesogenig. Mae'n hanfodol bwysig ein bod yn newid hyn. O flwyddyn i flwyddyn yng Nghymru, fel ar draws y byd, mae gordewdra'n parhau i gynyddu ac mae cyfraddau'r clefydau sy'n gysylltiedig â deiet yn parhau i godi hefyd. Mae gordewdra ar y trywydd i oddiweddyd ysmygu fel prif achos marwolaeth a chlefyd y mae modd ei osgoi. Rwy'n gwbl ymrwymedig i ysgogi newid ledled Cymru. Drwy ein strategaeth 'Pwysau Iach: Cymru Iach', gallwn helpu i wneud y dewis iach yn ddewis arferol yn ein bywydau ni i gyd. Diolch.