English: I will start by making reference to what Adam mentioned in his opening speech, and that's the fact that the largest banks tend to close banks in disproportionate numbers in our poorest areas - those with the lowest incomes - while opening branches in some of the best-off areas. Reuters research shows that more than 90 per cent of the banks that closed between April 2015 and April 2016 closed in areas that had a median household income below the UK average, whilst, at the same time, during the same period, five of the eight branches that opened opened in London, in Chelsea, Canary Wharf, St Paul's, and so on, in the most prosperous areas. Indeed, the large banks are three times as likely to close banks in Wales as they are in the south-east of England, if you look at the population size. So it's about time that we looked at alternative arrangements and means of responding positively to the situation. One does get the impression that there is some sort of stampede now amongst the banks to not be the last bank to close in a town, because they know how much more difficult it will be for them to close in those circumstances. We've all heard the banks saying - and I heard it about Corwen a few years ago - 'Well, don't worry, you can take your services to Llangollen, just a few miles down the road'. The following year, Llangollen closed down - the Cabinet Secretary is more than aware of this; it's in his constituency. Llangollen closes, there's talk of Ruabon and Chirk, of course - now, Wrexham. The same thing happened in Betws-y-Coed: closure in Betws-y-Coed - 'Go to Llanrwst'. Llanrwst is closing, so you now have to go to Llandudno. The services are going further and further away from the population and that is not acceptable. It appears that after HSBC in Llanrwst closes - and we haven't given up yet on that, but when it does close, if the bank gets its way - there will be over 2,000 square miles of my region of north Wales without a branch or a bank. It's this desert that Adam Price referred to in terms of banking services: a journey of 50 miles in total to access bank services. We know, of course, it's older people who are most reliant on bank branches, and they are also the ones most reliant, very often, on public transport, which in and of itself creates all sorts of difficulties, and those, of course, who are least likely to be using online banking or telephone banking services. And we know about the quality of those services in certain areas of Wales - they're among the worst in Britain. I do feel that we should be asking some of these banks, 'If you are serious about insisting that people access your services online or via mobile phones, shouldn't you be creating a fund and contributing towards ensuring that the infrastructure is in place, so that your customers can access your services?' Llanrwst Town Council, for example, has called on HSBC to delay the closure of the branch until each and every one of its customers in that area can get access from their homes to the internet and to a mobile phone signal. Now, we've also heard about the impact on small businesses, and it's a significant impact. The HSBC branch in Cerrigydrudion was closed; there's no bank there. I know of at least one business that has to close for half a day in order to go to bank their takings elsewhere and come back, and that is a concern. Services for businesses aren't often available in many of these branches. If you want to speak to a business consultant in north Wales, you have to go to Llandudno or to Bangor, and the banks complain that the footfall is down in their branches. Well, there's no surprise there, when they themselves are centralising some of these services. These branches, we mustn't forget, are still generating an income. They're not running at a loss - it's just clear that they're not making enough of a profit for many of these banks. We've heard about the impact of branch closures on borrowing in banks, too. And the banks are more than financial institutions, of course. They are part of the community infrastructure, they are cornerstones of our high streets and they are iconic buildings, very often, on our high streets. They are historic buildings, and, when those are left vacant, well, the high street is depleted and they become eyesores. In an area such as Rhuthin, where NatWest has announced that they're to close, NatWest, of course, is in the old courthouse building on the town square, the most iconic building in the town - a building built in the fifteenth century in the years after Owain Glyndŵr ransacked the town. You can still see the remains of the old gallows last used in 1679 there. And so what kind of mark will that leave on the high street in Rhuthin if that building falls into disrepair and is unused? There have been calls for a duty to transfer some of these important buildings into public use, perhaps at a lower rent. There's a great deal more that I feel we can do, but what's important is that it is up to us to create an alternative future when it comes to banking. A public bank for Wales would certainly be part of the solution, but I think there's a great deal more that we can do to put pressure on the banks to contribute in other ways in order to ensure that the fact that they are leaving some of these communities doesn't leave problems in its wake.
Welsh: Mi ddechreuaf i drwy gyfeirio at yr hyn yr oedd Adam yn sôn amdano fe yn ei araith agoriadol, ynglŷn â'r ffaith fod y banciau mwyaf yn dueddol o gau banciau mewn niferoedd anghymesur yn yr ardaloedd tlotaf sydd gennym ni - yr ardaloedd â'r incwm isaf - tra, wrth gwrs, yn agor canghennau yn rhai o'r ardaloedd cyfoethocaf. Mae ymchwil gan Reuters yn dangos bod mwy na 90 y cant o'r banciau a wnaeth gau rhwng Ebrill 2015 ac Ebrill 2016 wedi cau mewn ardaloedd oedd â'r incwm aelwyd 'median' o dan gyfartaledd y Deyrnas Unedig, tra, ar yr un pryd, yn yr un cyfnod, roedd pump o'r wyth cangen a agorodd wedi agor yn Llundain, wrth gwrs, yn Chelsea, Canary Wharf, St Paul's, ac yn y blaen, yn yr ardaloedd cyfoethocaf. Yn wir, mae'r banciau mawr deirgwaith yn fwy tebygol o gau banciau yng Nghymru nag yn ne-ddwyrain Lloegr, os ŷch chi'n edrych ar faint y boblogaeth. Felly, mae'n hwyr bryd inni fod yn edrych ar drefniadau amgen a dulliau i ymateb yn bositif i'r sefyllfa yma. Mae rhywun yn cael yr argraff fod yna rhyw fath o 'stampede' ar hyn o bryd ymhlith y banciau i beidio â bod y banc olaf i gau mewn tref yn rhywle, oherwydd eu bod yn gwybod gymaint anoddach fydd hi i wneud hynny yn y pen draw. Rŷm ni i gyd, wrth gwrs, wedi clywed y banciau yn dweud - mi glywais i am sefyllfa yng Nghorwen gwpwl o flynyddoedd yn ôl - 'O, peidiwch â phoeni, fe gewch chi fynd â'ch gwasanaethau i Langollen, ychydig filltiroedd i lawr yr heol.' Y flwyddyn wedyn, roedd Llangollen wedi'i gau - wel, mae Ysgrifennydd y Cabinet yn fwy nag ymwybodol; mae yn ei etholaeth e. Mae Llangollen yn cau, mae sôn am Riwabon a'r Waun, wrth gwrs - erbyn hyn, Wrecsam. Mae'r un peth wedi digwydd ym Metws-y-Coed: cau Betws-y-Coed - 'Ewch i Lanrwst'. Mae Llanrwst nawr yn cau, felly mae'n rhaid ichi fynd i Landudno. Mae'r gwasanaethau yn mynd yn bellach ac yn bellach i ffwrdd, ac nid yw hynny, wrth gwrs, yn dderbyniol. Mae'n debyg, ar ôl i HSBC Llanrwst gau - ac nid ydym ni wedi rhoi lan eto, ond pan fydd e'n cau, os yw'r banc yn cael ei ffordd - bydd yna dros 2,000 o filltiroedd sgwâr o fy rhanbarth i yng Ngogledd Cymru heb gangen neu fanc. Y diffeithwch yma roedd Adam Price yn sôn amdano fe o safbwynt gwasanaethau bancio: taith o 50 milltir, yn ei chyfanrwydd, i gael mynediad at wasanaethau banc. Ac rŷm ni'n gwybod, wrth gwrs, mai pobl hŷn sydd fwyaf dibynnol, yn aml iawn, ar ganghennau. A'r rheini yw'r rhai sydd hefyd yn fwyaf dibynnol, yn amlach na pheidio, ar drafnidiaeth gyhoeddus, sydd yn ei hunan yn creu pob math o drafferthion, a'r rhai, wrth gwrs, sydd lleiaf tebygol o fod yn defnyddio gwasanaethau bancio ar-lein neu dros y ffôn. Ac rŷm ni'n gwybod am ansawdd y gwasanaethau hynny mewn rhai ardaloedd yng Nghymru - ymhlith y gwaethaf ym Mhrydain. Ac rydw i yn teimlo y dylai fod ein bod ni'n gofyn i rai o'r banciau yma, 'Os ydych chi o ddifrif ynglŷn â mynnu bod pobl nawr yn cael mynediad i'ch gwasanaethau chi ar-lein neu ar ffonau symudol, oni ddylech chi fod yn creu cronfa a chyfrannu i sicrhau bod yr isadeiledd yna yn ei le er mwyn i'ch cwsmeriaid gael mynediad i'ch gwasanaethau chi?' Mae Cyngor Tref Llanrwst, er enghraifft, wedi galw ar HSBC i ohirio cau'r gangen tan fod pob un o'u cwsmeriaid yn yr ardal honno yn gallu cael mynediad o'u cartrefi i'r we ac i signal ffôn symudol. Nawr, wrth gwrs, rŷm ni wedi clywed hefyd am yr effaith ar fusnesau bach, ac mae'n effaith sylweddol. Mi gaewyd cangen HSBC yng Ngherrigydrudion - dim banc ar ôl. Rydw i'n gwybod nawr am o leiaf un busnes sy'n gorfod cau am hanner diwrnod er mwyn mynd i'r banc, i fancio'r pres a dod yn ôl, ac yn y blaen, ac mae hynny yn ofid. Nid yw gwasanaethau i fusnesau, wrth gwrs, yn aml ar gael nawr mewn nifer o'r canghennau yma. Os ŷch chi eisiau siarad ag ymgynghorwr busnes yn y gogledd, mae'n rhaid ichi fynd i Landudno neu i Fangor, ac mae'r banciau'n cwyno bod y 'footfall' yn disgyn yn y canghennau - wel nid oes rhyfedd pan fydden nhw eu hunain yn canoli rhai o'r gwasanaethau yma. Ac mae'r canghennau yma, mae'n rhaid inni beidio ag anghofio, yn dal i greu elw. Nid ydyn nhw'n rhedeg ar golled - jest, mae'n amlwg, nad ydyn nhw'n creu digon o elw i nifer o'r banciau yma. Mi glywom ni, wrth gwrs, am effaith cau canghennau ar fenthyg i fanciau hefyd. Ac mae banciau yn fwy na sefydliadau ariannol hefyd, wrth gwrs. Maen nhw'n rhan o isadeiledd cymuned, maen nhw'n gonglfeini ar ein stryd fawr ac maen nhw'n adeiladau eiconig ar y stryd fawr yn aml iawn: adeiladau hanesyddol, hynafol, a phan fo'r rheini'n cael eu gadael yn wag, wel, mae'r stryd fawr yn edrych yn fwy di-raen, ac yn aml iawn maen nhw yn fwy amlwg hefyd fel adeiladau pan fydden nhw'n mynd a'u pen iddyn nhw. Yn rhywle fel Rhuthun, lle mae NatWest wedi cyhoeddi eu bod nhw'n cau, mae NatWest, wrth gwrs, yn adeilad yr hen lys ar sgwâr y dref, yr adeilad mwyaf eiconig yn y dref - adeilad a godwyd yn y bymthegfed ganrif yn y blynyddoedd ar ôl i Owain Glyndŵr losgi'r dref i lawr. Rŷch chi'n dal i weld olion y grocbren a ddefnyddiwyd ddiwethaf yn 1679 yno. Ac felly pa fath o staen fydd hynny ar y stryd fawr yn rhywle fel Rhuthun os ydy'r adeilad yna yn mynd i gyflwr efallai lle mae'n wag ac nad yw'n cael ei ddefnyddio? Mae yna alwadau wedi bod, wrth gwrs, i greu dyletswydd i drosglwyddo rhai o'r adeiladau pwysig yma i ddefnydd cyhoeddus, efallai am rent isel ac yn y blaen. Mae yna lawer iawn mwy rydw i'n teimlo y gallwn ni fod yn ei wneud. Yr hyn sy'n bwysig yw ei bod i fyny i ni i greu dyfodol amgen pan fo'n dod i fancio. Mi fyddai banc cyhoeddus i Gymru yn sicr yn rhan o'r ateb ond rydw i'n meddwl bod yna lawer mwy y gallwn ni ei wneud i roi pwysau ar y banciau hefyd i fod yn cyfrannu mewn ffyrdd eraill i sicrhau nad yw'r ffaith eu bod nhw'n gadael rhai o'r cymunedau yma yn gadael problemau ar eu hôl.