English: Diolch, Llywydd, and thank you to Plaid Cymru and Delyth Jewell for bringing forward this really important and serious debate. We know that COVID-19 highlighted serious weaknesses that already existed in our food system. While some dairy farmers were pouring milk down the drain, we had many empty supermarket shelves, even in the dairy section. However, the pandemic started a brilliant buy local food momentum: instead of travelling to big supermarkets, many residents across Wales have turned to their local village farm shops and butchers. There's absolutely no better way to support farmers and Welsh produce than us, the people of Wales, buying Welsh. As the amendment in the name of Darren Millar shows, I would like to see the development of a local food charter, which all shops, cafes, restaurants and bars selling food local to the area could sign up to, helping consumers to know which businesses are actually not only stocking local food, but supporting local food producers. It would be a simple system, like the food hygiene rating score on the door. It would empower customers to know whether the business they are about to enter procures local Welsh produce. At the end of the day, we need to act more responsibly, because it is estimated that, if the world consumed the same amount as the average Welsh citizen, 2.5 planets' worth of resources would be required. Plaid Cymru, you are quite correct that the future generations Act requires Wales to establish itself as a global, responsible nation. Ask yourselves, Members: are we acting as a globally responsible nation if an area equivalent to 40 per cent of the size of Wales is required overseas to grow Welsh imports of cocoa, palm oil, beef, leather, natural rubber, soy, timber, pulp and paper in an average year? Thirty per cent of the land used to grow Welsh imports of commodities is in countries categorised high or very high risk of social and deforestation issues. The greenhouse gas emissions associated with the conversion of natural ecosystems and changes in land cover for the production of Welsh imports of soy, cocoa, palm and natural rubber total 1.5 million tonnes of carbon dioxide equivalent each year. So, to put this into perspective, Welsh timber imports use a land area two and a half times the size of Ynys Môn, Anglesey; Welsh palm imports use a land area greater than Wrexham county; Welsh soy imports use a land area greater than the size of Monmouthshire; and Welsh paper and pulp imports use a land area the size of Ceredigion. What we have is a perfect storm. Whilst Welsh Government and, in some instances, now supported by Plaid Cymru - . Some agricultural policies, such as the Wales-wide water regulations and 10 per cent tree-planting requirements, will drive down some food production in Wales. It also makes us more reliant on imports. Already, Welsh beef imports use a land area the size of the Brecon Beacons. A globally responsible Wales cannot pursue policies that unnecessarily cause an increase in reliance on goods from around the world that is destroying our planet. The Welsh Government should account for and report on the significant greenhouse gas emissions caused by Wales overseas. Alongside backing Welsh food production, we need to support our farmers to develop their businesses so there is less reliance on imported soy. Soy, in the form of meal and beans for livestock feed, equates to, well, almost 60 per cent and 20 per cent of total imports. The Welsh poultry industry is estimated to be responsible for consuming 48 per cent of Wales's imported soy feed for livestock. So, Minister, it would help if you could outline what steps you are taking, with the relevant Minister here as well, to work with our farmers to maybe procure some alternative feed. For example, canola, an oilseed meal, peas and beans, brewer-spent grains and insect meal have been identified as some of the most promising soybean meal alternatives. Minister, you said that the WWF's report on Wales's global responsibility was shocking and that you were determined to change the existing procurement policy. The Deputy Minister, Lee Waters, claimed at COP26 that it provided the opportunity for regional governments to work together. COP27 is now taking place and Wales is still not acting as a globally responsible nation. By backing this motion and my little amendment today, we can learn from the past and we can also help to lead the way forward in having a food system that is fair for all. We can co-operate to build on the brilliant buy local food momentum in Wales. Diolch, Plaid Cymru. Diolch, Llywydd.
Welsh: Diolch, Lywydd, a diolch i Blaid Cymru a Delyth Jewell am gyflwyno'r drafodaeth hynod bwysig a difrifol hon. Rydym yn gwybod bod COVID-19 wedi amlygu gwendidau difrifol a oedd eisoes yn bodoli yn ein system fwyd. Tra oedd rhai ffermwyr llaeth yn arllwys llaeth i lawr y draen, roedd gennym lawer o silffoedd gwag yn ein harchfarchnadoedd, hyd yn oed yn yr adran cynnyrch llaeth. Er hynny, dechreuodd y pandemig fomentwm gwych o ran prynu bwyd lleol: yn hytrach na theithio i archfarchnadoedd mawr, mae llawer o drigolion ledled Cymru wedi troi at eu siopau fferm lleol a'u cigyddion yn eu pentrefi. Ni cheir unrhyw ffordd well o gefnogi ffermwyr a chynnyrch Cymreig na'n bod ni, bobl Cymru, yn prynu cynnyrch Cymreig. Fel y dengys y gwelliant yn enw Darren Millar, hoffwn weld siarter bwyd lleol yn datblygu, siarter y gallai pob siop, caffi, bwyty a bar sy'n gwerthu bwyd yn lleol i'r ardal ei chefnogi, gan helpu defnyddwyr i wybod pa fusnesau sydd nid yn unig yn darparu bwyd lleol, ond hefyd yn cefnogi cynhyrchwyr bwyd lleol. Byddai'n system syml, fel y sgôr hylendid bwyd ar y drws. Byddai'n grymuso cwsmeriaid i wybod a yw'r busnes y maent ar fin mynd i mewn iddo yn caffael cynnyrch lleol o Gymru. Yn y pen draw, mae angen inni ymddwyn yn fwy cyfrifol, oherwydd amcangyfrifir y byddai angen gwerth 2.5 planed o adnoddau pe bai'r byd yn defnyddio'r un faint o adnoddau â'r dinesydd Cymreig cyffredin. Blaid Cymru, rydych chi'n hollol gywir fod Deddf cenedlaethau'r dyfodol yn galw ar Gymru i ymsefydlu fel cenedl sy'n gyfrifol ar lefel fyd-eang. Gofynnwch i chi'ch hunain, Aelodau: a ydym yn gweithredu fel cenedl sy'n gyfrifol ar lefel fyd-eang os oes angen ardal sy'n cyfateb i 40 y cant o faint Cymru dramor i dyfu mewnforion coco, olew palmwydd, cig eidion, lledr, rwber naturiol, soi, pren, mwydion a phapur i Gymru mewn blwyddyn arferol? Mae 30% o'r tir sy'n cael ei ddefnyddio i dyfu mewnforion nwyddau i Gymru mewn gwledydd sydd wedi'u categoreiddio fel rhai sy'n wynebu risg uchel neu uchel iawn o broblemau cymdeithasol a datgoedwigo. Mae cyfanswm yr allyriadau nwyon tŷ gwydr sy'n gysylltiedig â thrawsnewid ecosystemau naturiol a newidiadau mewn gorchudd tir ar gyfer cynhyrchu mewnforion soi, coco, palmwydd a rwber naturiol i Gymru yn 1.5 miliwn tunnell o garbon deuocsid bob blwyddyn. Felly, i roi hyn mewn persbectif, mae mewnforion pren i Gymru yn defnyddio arwynebedd tir sydd ddwy waith a hanner maint Ynys Môn; mae mewnforion palmwydd i Gymru yn defnyddio arwynebedd tir sy'n fwy na sir Wrecsam; mae mewnforion soi i Gymru yn defnyddio arwynebedd tir sy'n fwy na maint sir Fynwy; ac mae mewnforion papur a mwydion i Gymru'n defnyddio arwynebedd tir o faint Ceredigion. Yr hyn sydd gennym yw storm berffaith. Er bod Llywodraeth Cymru, ac mewn rhai achosion yn cael eu cefnogi bellach gan Blaid Cymru - . Bydd rhai polisïau amaethyddol, fel rheoliadau dŵr ledled Cymru a gofynion i blannu 10 y cant o goed, yn lleihau rhywfaint o gynhyrchiant bwyd Cymru. Mae hefyd yn ein gwneud yn fwy dibynnol ar fewnforion. Eisoes, mae mewnforion cig eidion i Gymru'n defnyddio arwynebedd tir o faint Bannau Brycheiniog. Ni all Cymru sy'n gyfrifol ar lefel fyd-eang fynd ar drywydd polisïau sy'n achosi cynnydd diangen mewn dibyniaeth ar nwyddau o bob cwr o'r byd sy'n dinistrio ein planed. Dylai Llywodraeth Cymru roi cyfrif ac adrodd ar yr allyriadau sylweddol o nwyon tŷ gwydr y mae Cymru'n eu hachosi dramor. Ochr yn ochr â chefnogi cynhyrchiant bwyd Cymru, mae angen inni gefnogi ein ffermwyr i ddatblygu eu busnesau fel bod llai o ddibyniaeth ar soi sy'n cael ei fewnforio. Soi, ar ffurf blawd a ffa ar gyfer porthiant da byw, yw bron 60 y cant ac 20 y cant o gyfanswm y mewnforion. Amcangyfrifir bod diwydiant dofednod Cymru yn defnyddio 48 y cant o'r porthiant soi ar gyfer da byw a fewnforir i Gymru. Felly, Weinidog, byddai'n helpu pe gallech amlinellu pa gamau rydych chi'n eu cymryd, gyda'r Gweinidog perthnasol yma hefyd, i weithio gyda'n ffermwyr i gaffael porthiant amgen. Er enghraifft, mae canola, sef blawd hadau olew, pys a ffa, grawn wedi'i ddefnyddio gan fragdai a blawd pryfed wedi'u nodi fel rhai o'r dewisiadau mwyaf addawol yn lle blawd ffa soi. Weinidog, fe ddywedoch chi fod adroddiad y WWF am gyfrifoldeb byd-eang Cymru yn frawychus a'ch bod yn benderfynol o newid y polisi caffael presennol. Honnodd y Dirprwy Weinidog, Lee Waters, yn COP26 ei fod yn rhoi cyfle i lywodraethau rhanbarthol gydweithio. Erbyn hyn mae COP27 yn cael ei gynnal a Chymru'n dal heb fod yn gweithredu fel cenedl gyfrifol ar lefel fyd-eang. Drwy gefnogi'r cynnig hwn a fy ngwelliant bach heddiw, gallwn ddysgu o'r gorffennol a gallwn helpu hefyd i arwain y ffordd a chael system fwyd sy'n deg i bawb. Gallwn gydweithredu i adeiladu ar y momentwm gwych i brynu bwyd lleol yng Nghymru. Diolch, Blaid Cymru. Diolch, Lywydd.