English: Thank you for the opportunity to pay tribute to Rhodri in the Senedd today, and, of course, in the presence of Julie, who formed such a strong partnership with Rhodri over so many years, in marriage and politically. It was a privilege, Llywydd, to serve with Rhodri in the Assembly, and indeed in Government, and I'm very grateful to Rhodri for giving me my first opportunities as a member of his Governments. To work with him was a pleasure. His commitment to socialism, Wales, and devolution, and his lively sense of humour, made it a great pleasure. I well remember, in his early days as First Secretary, Rhodri speaking at so many events in the Assembly, in the Bay, round and about, on a very wide variety of matters, and always displaying that breadth and depth of interest and knowledge that made, I think, all of us very proud that we had such a First Minister. And that was certainly well in evidence at an international gathering of leading figures that I recall in the Celtic Manor, when Rhodri gave a tour de force on the history and culture of Wales, and so many people came up to me and others from the Assembly afterwards and said that we must be very proud to have a leader with that depth of knowledge in terms of Wales's history and culture. Accompanying Rhodri to visits in steel plants in Newport East was a very interesting experience. Everybody there, with decades of experience in the steel industry, was so impressed by Rhodri's interest and his knowledge of industrial processes and products, and I know that wasn't only true of the steel industry. It was true of so many visits to different sectors that made up, and make up, our economy in Wales. And when he occasionally came along to Newport Gwent Dragons' rugby games - not when they were playing Cardiff Blues, but other opponents, such as Munster, that I remember - he was a huge hit on the terraces because of his passion, his very obvious passion, for rugby and, indeed, sport in general, and his vocal support and willingness to engage in banter around Cardiff Blues and Newport Gwent Dragons and their different merits and results and successes. And, of course, on the streets and doorsteps, Rhodri was just incredibly popular, and, as so many have already said today, and as has been said so many times outside this Chamber, he had such an entirely natural and genuine ability to relate to people from so many different backgrounds. Llywydd, I think it's clear that Rhodri's place in history is secure - getting the Assembly up and running and established, giving it credibility, profile and popularity, and shaping post-devolution politics in Wales and Welsh Labour politics on to that territory that we are now so familiar with: left of centre, designed for Wales, clear red water.
Welsh: Diolch i chi am y cyfle i dalu teyrnged i Rhodri yn y Senedd heddiw, ac, wrth gwrs, ym mhresenoldeb Julie, a ffurfiodd bartneriaeth mor gryf â Rhodri dros gymaint o flynyddoedd, mewn priodas ac yn wleidyddol. Roedd hi'n fraint, Llywydd, i wasanaethu gyda Rhodri yn y Cynulliad, ac yn wir yn y Llywodraeth, ac rwy'n ddiolchgar iawn i Rhodri am roi fy nghyfleoedd cyntaf i mi fel aelod o'i Lywodraethau. Roedd gweithio gydag ef yn bleser. Roedd ei ymrwymiad i sosialaeth, i Gymru, i ddatganoli, a'i synnwyr digrifwch bywiog, yn gwneud hynny yn bleser o'r mwyaf. Cofiaf yn dda am Rhodri, yn ei ddyddiau cynnar yn Brif Ysgrifennydd, yn siarad mewn cymaint o ddigwyddiadau yn y Cynulliad, yn y Bae, yma ac acw, ar amrywiaeth eang iawn o faterion. Roedd bob amser yn dangos ehangder a dyfnder diddordeb a gwybodaeth oedd yn gwneud i bob un ohonom ni, rwy'n credu, ymfalchïo bod gennym Brif Weinidog o'r fath. Roedd hynny yn sicr yn wir mewn cyfarfod rhyngwladol o bobl flaenllaw rwy'n ei gofio yn y Celtic Manor pryd y traethodd Rhodri yn huawdl am hanes a diwylliant Cymru. Daeth cymaint o bobl ataf i ac eraill o'r Cynulliad wedyn a dweud ei bod yn rhaid ein bod yn falch iawn o gael arweinydd gyda'r dyfnder hwnnw o wybodaeth am hanes a diwylliant Cymru. Roedd mynd gyda Rhodri i ymweld â gweithfeydd dur yn Nwyrain Casnewydd yn brofiad diddorol iawn. Roedd pawb yno, a chanddynt ddegawdau o brofiad yn y diwydiant dur, yn llawn edmygedd o ddiddordeb Rhodri a'i wybodaeth am brosesau a chynnyrch diwydiannol, ac rwy'n gwybod nad am y diwydiant dur yn unig yr oedd hynny'n wir. Roedd yn wir am gymaint o ymweliadau â gwahanol sectorau a oedd yn ffurfio, ac sy'n dal i ffurfio, ein heconomi yng Nghymru. A phan y daethai draw yn achlysurol i gemau rygbi Dreigiau Casnewydd Gwent - nid pan fyddent yn chwarae Gleision Caerdydd, ond gwrthwynebwyr eraill, fel Munster, rwy'n cofio - roedd yn llwyddiant ysgubol ar y terasau oherwydd ei angerdd, ei angerdd amlwg iawn am rygbi ac, yn wir, am chwaraeon yn gyffredinol, ac oherwydd ei fod yn gweiddi ei gymeradwyaeth ac yn barod i fod yn rhan o'r cellwair ynghylch Gleision Caerdydd a Dreigiau Casnewydd Gwent a'u gwahanol rinweddau, canlyniadau a llwyddiannau. Ac, wrth gwrs, ar y strydoedd ac ar garreg y drws, roedd Rhodri yn hynod o boblogaidd, ac, fel mae cymaint o bobl eisoes wedi dweud heddiw, ac fel y dywedwyd gymaint o weithiau y tu allan i'r Siambr hon, roedd ganddo allu cwbl naturiol a diffuant i uniaethu â phobl o gymaint o wahanol gefndiroedd. Llywydd, rwy'n credu ei fod yn glir bod lle Rhodri mewn hanes yn ddiogel - sefydlu'r Cynulliad a'i roi ar waith, gan roi iddo hygrededd, amlygrwydd a phoblogrwydd, a hefyd llunio gwleidyddiaeth yn dilyn datganoli yng Nghymru, a gwleidyddiaeth Llafur Cymru i'r sefyllfa yr ydym ni bellach mor gyfarwydd â hi: i'r chwith o'r canol, a gynlluniwyd ar gyfer Cymru, dŵr coch clir.