English: More must be done to support carers in work. Carers UK have found that about 600 people a day across the UK are giving up their jobs to look after an elderly or sick relative, and there's a hidden exodus from working life we don't discuss enough. Better workplace support for people juggling paid work with caring for a loved one is becoming an increasingly important issue, and I'd like to hear from the Minister about how we can change that. Many carers face considerable financial pressures if they have to give up work because of their caring responsibilities. On top of this, many carers use their own income or savings to buy equipment or products, leaving them struggling financially and unable to save for their own retirement. The University of Birmingham are conducting one of the many programmes of research to compare care systems across the UK. Funded by the Economic and Social Research Council, the main objective of that particular programme is to increase understanding of economically and socially sustainable care, in particular how to achieve well-being for care users, their families and paid care workers. I'm interested to know if the Welsh Government will draw upon the findings of this research programme and programmes like this. Looking after a relative, friend or loved one is simply something that many people just do. This is especially so with young carers, and if people don't consider themselves as carers, identification and recognition of their needs is a significant challenge. The children's charity Barnardo's run a project in Newport especially for young carers. I had the privilege to meet that group and it was very powerful to listen to those young people describing how much they value the opportunity to spend time with others facing similar situations. The meetings allow them to talk about their experiences and share any concerns or frustrations that they might have. It also gives them a chance to have a break and spend time with others who understand what they're going through. The vital support network, like the Newport Carers Forum, and this, is something many carers don't have. The importance of such a network was really brought home to me recently by the experience of a young person in my constituency. Following their mother's terminal diagnosis, this young carer struggled with anxiety, depression, self-harm and suicidal thoughts. But as they told me - and I quote - 'one thing that helped me greatly through all of this was a support group at my school for young carers. It was nice to spend time and do activities with other people my age who were in a similar situation to myself. We did lots of fun activities such as camping, going on trips, and meeting for cakes and coffee as a group.' Carers Trust Wales youth council have recently launched their Support not Sympathy campaign. I'd encourage everyone to watch the video they've produced, detailing six things not to say to young carers. These include phrases such as 'I'm sorry for you' and 'It will all be fine one day'. The youth council want as many people as possible to see this video, so that we all understand why it's important to offer support not sympathy. They instead encourage us to ask, 'What can I do to help?' With this in mind, I strongly believe that it's our duty to lead the way in protecting and supporting carers. I know that the Welsh Government has already made significant strides. In the Social Services and Well-being (Wales) Act 2015, for the first time, the same rights are extended to carers as those who they care for. This was an important development in gaining recognition for carers, but there's still a long way to go and so much more to do. It has to make a tangible difference to carers' lives. Better identification of carers in all NHS settings is paramount among the positive steps that could be taken. Examples of what would help include: a quality mark for carer-friendly GP practices that enable carers to identify GP services that can accommodate their needs; adoption of carers passports, and clear guidelines for their use; developments to electronic health records that allow people to share their caring status with healthcare professionals, wherever and whenever they're present; and better transfer of information across health and social care, so that carers don't have to constantly repeat information. It's a common feeling that, after caring for an extended period, many carers feel like they've lost their own identity. As a full-time carer, it's often difficult, if not impossible, to maintain a social life or pursue a career. Many thousands of people who are doing something that, as a society, we should value immensely find themselves feeling left behind, with little to look forward to in the future. We can't leave carers behind. They give us so much, and we should be extremely grateful. They're our unsung heroes who deserve our respect, our recognition, and, most of all, our unwavering support.
Welsh: Rhaid gwneud mwy i gefnogi gofalwyr yn y gwaith. Mae Carers UK wedi canfod bod tua 600 o bobl y dydd ledled y DU yn rhoi'r gorau i'w swyddi er mwyn gofalu am berthynas oedrannus neu sâl, a cheir ecsodus cudd o bobl yn gadael bywyd gwaith nad ydym yn trafod digon arno. Mae gwell cymorth yn y gweithle i bobl sy'n jyglo gwaith cyflogedig a gofalu am rywun annwyl yn dod yn fater cynyddol bwysig, a hoffwn glywed gan y Gweinidog sut y gallwn newid hynny. Mae llawer o ofalwyr yn wynebu pwysau ariannol sylweddol os oes yn rhaid iddynt roi'r gorau i weithio oherwydd eu cyfrifoldebau gofalu. Ar ben hyn, mae llawer o ofalwyr yn defnyddio'u hincwm neu eu cynilion eu hunain i brynu offer neu gynhyrchion, gan eu gadael yn straffaglu'n ariannol ac yn methu cynilo ar gyfer eu hymddeoliad eu hunain. Mae Prifysgol Birmingham yn cynnal un o'r rhaglenni ymchwil niferus i gymharu systemau gofal ledled y DU. Wedi'i ariannu gan y Cyngor Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol, prif amcan y rhaglen benodol honno yw cynyddu dealltwriaeth o ofal sy'n gynaliadwy yn economaidd ac yn gymdeithasol, yn arbennig sut i sicrhau lles defnyddwyr gofal, eu teuluoedd a gweithwyr gofal cyflogedig. Hoffwn wybod a fydd Llywodraeth Cymru yn pwyso ar ganfyddiadau'r rhaglen ymchwil hon a rhaglenni tebyg. Mae gofalu am berthynas, ffrind neu rywun annwyl yn rhywbeth y mae llawer o bobl yn ei wneud heb feddwl. Mae hyn yn arbennig o wir am ofalwyr ifanc, ac os nad yw pobl yn ystyried eu hunain yn ofalwyr, mae nodi a chydnabod eu hanghenion yn her sylweddol. Mae elusen blant Barnardo's yn gweithredu prosiect yng Nghasnewydd yn arbennig ar gyfer gofalwyr ifanc. Cefais y fraint o gyfarfod â'r grŵp hwnnw ac roedd yn bwerus iawn gwrando ar y bobl ifanc hynny'n disgrifio cymaint yr oeddent yn gwerthfawrogi'r cyfle i dreulio amser gydag eraill sy'n wynebu sefyllfaoedd tebyg. Mae'r cyfarfodydd yn caniatáu iddynt siarad am eu profiadau a rhannu unrhyw bryderon neu rwystredigaethau a allai fod ganddynt. Mae hefyd yn rhoi cyfle iddynt gael seibiant a threulio amser gydag eraill sy'n deall yr hyn y maent yn mynd drwyddo. Mae'r rhwydwaith cymorth hanfodol, fel Fforwm Gofalwyr Casnewydd, a hyn, yn rhywbeth nad oes gan lawer o ofalwyr. Cafodd pwysigrwydd rhwydwaith o'r fath ei gadarnhau go iawn i mi yn ddiweddar gan brofiad person ifanc yn fy etholaeth. Yn dilyn diagnosis o salwch terfynol eu mam, roedd y gofalwr ifanc yn cael trafferth gyda phryder, iselder, hunan-niwed a meddyliau hunanladdol. Ond fel roeddent yn dweud wrthyf - ac rwy'n dyfynnu - 'un peth a wnaeth fy helpu'n fawr drwy hyn i gyd oedd grŵp cymorth yn fy ysgol i ofalwyr ifanc. Roedd yn braf treulio amser a gwneud gweithgareddau gyda phobl eraill yr un oed â fi a oedd mewn sefyllfa debyg i mi. Fe wnaethom lawer o weithgareddau hwyliog fel gwersylla, mynd ar dripiau, a chyfarfod am gacennau a choffi fel grŵp.' Mae cyngor ieuenctid Ymddiriedolaeth Gofalwyr Cymru wedi lansio eu hymgyrch Cymorth nid Cydymdeimlad yn ddiweddar. Hoffwn annog pawb i wylio'r fideo y maent wedi'i gynhyrchu, sy'n manylu ar chwe pheth na ddylid eu dweud wrth ofalwyr ifanc. Mae'r rhain yn cynnwys ymadroddion fel 'Mae'n ddrwg gennyf drostat ti' a 'Bydd popeth yn iawn rhyw ddydd'. Mae'r cyngor ieuenctid am i gynifer o bobl â phosibl weld y fideo, er mwyn i bawb ohonom ddeall pam ei bod yn bwysig cynnig cefnogaeth yn ogystal â chydymdeimlad. Yn hytrach, maent yn ein hannog i ofyn 'Beth allaf i ei wneud i helpu?' Gan gofio hyn, rwy'n credu'n gryf ei bod yn ddyletswydd arnom i arwain y ffordd o ran amddiffyn a chefnogi gofalwyr. Gwn fod Llywodraeth Cymru eisoes wedi cymryd camau breision ymlaen. Yn Neddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2015, am y tro cyntaf, mae'r un hawliau yn cael eu hymestyn i ofalwyr â'r rhai y maent yn gofalu amdanynt. Roedd hwn yn ddatblygiad pwysig o ran cael cydnabyddiaeth i ofalwyr, ond mae llawer o ffordd i fynd o hyd a chymaint mwy i'w wneud. Mae'n rhaid iddo wneud gwahaniaeth pendant i fywydau gofalwyr. Mae gallu adnabod gofalwyr yn well ym mhob un o leoliadau'r GIG yn hollbwysig ymhlith y camau cadarnhaol y gellid eu cymryd. Ymhlith yr enghreifftiau o'r hyn a fyddai'n helpu mae: marc ansawdd ar gyfer practisau meddygon teulu sy'n ystyriol o ofalwyr i alluogi gofalwyr i nodi gwasanaethau meddygon teulu sy'n gallu bodloni eu hanghenion; mabwysiadu pasbortau gofalwyr, a chanllawiau clir ar gyfer eu defnyddio; datblygiadau i gofnodion iechyd electronig sy'n caniatáu i bobl rannu eu statws gofalu â gweithwyr gofal iechyd proffesiynol, ble bynnag a phryd bynnag y maent yn bresennol; a throsglwyddo gwybodaeth yn well ar draws y maes iechyd a gofal cymdeithasol, fel nad oes rhaid i ofalwyr ailadrodd gwybodaeth yn gyson. Ar ôl gofalu am gyfnod estynedig, mae'n gyffredin fod llawer o ofalwyr yn teimlo fel pe baent wedi colli eu hunaniaeth eu hunain. Fel gofalwr llawn amser, mae'n aml yn anodd, os nad yn amhosibl, cael bywyd cymdeithasol neu ddilyn gyrfa. Mae miloedd lawer o bobl sy'n gwneud rhywbeth y dylem ni, fel cymdeithas, ei werthfawrogi'n aruthrol yn teimlo eu bod wedi'u gadael ar ôl, heb fawr ddim i edrych ymlaen ato yn y dyfodol. Ni allwn adael gofalwyr ar ôl. Maent yn rhoi cymaint inni, a dylem fod yn hynod ddiolchgar. Dyma'r arwyr di-glod sy'n haeddu ein parch, ein cydnabyddiaeth, ac yn anad dim, ein cefnogaeth ddiwyro.