English: I must say, when this debate appeared on the order paper, I was intrigued by the title of the debate and I've enjoyed the opportunity we've had this afternoon to share some of our memories, in some cases, but also our ambitions and aspirations for reinventing the communities in which we live. Because when I think about the industrial architecture or the industrial infrastructure that I grew up with, it speaks to us of who we are as a people today. I grew up and went to school in the shadows of the Sirhowy ironworks, one of the biggest ironworks in Wales, when it was established at the end of the eighteenth century. I played rugby and football on fields in the shadows of the nine arches, which, of course, carried the Heads of the Valleys railway from Tredegar to Merthyr and then down to Abergavenny. And what it did, of course, was to tell us not just of the big, massive, global economic forces that shaped the economy of south Wales, but it also taught us about how we are linked and connected to each other. I think, in all sorts of different political debates, all too often we try to focus on those things that divide us from each other, but what our industrial infrastructure tells me is how we're all linked together. We spoke in a debate earlier in the year about how the Bryn Oer tramroad links Talybont in Breconshire with Trefil and with Tredegar, but look across a couple of Valleys into Brynmawr, and you also have the Disgwylfa tramroad, which took materials from the Llangattock quarries in Breconshire, again, in the Usk valley, to Nantyglo and which Bailey used then in making iron in creating the Nantyglo ironworks. These are important linkages that exist today. I can cycle along the Bryn Oer tramroad, I've walked along the Disgwylfa tramroad, and you can understand our history and understand who we are as a people and a community. Last Friday, I was lucky enough to join a group of residents from Llanhilleth who had reopened somewhere called Granny's Wood. Now, the granny in question's name was Margaret Griffiths and she enabled her grandchildren, who were there last week, as it happens, to play on an area of land that had previously been the Llanhilleth quarry. If you walk down - you don't find it unless you're looking for it - from the old pithead baths to where the shafts actually were, the old pitheads down the Burma road, as they described it, that the colliers would walk up, of course, at the end of the shift, and then along the pathway that miners would walk on to and from work when the Llanhilleth pits were at their height, of course, there would have been hundreds of men walking back and forth there every day. Today, it's a peaceful and tranquil and rediscovered part of our heritage and our places, and I hope that we'll be able to look towards ensuring as part of the Valleys Regional Park that these experiences, these places, these histories and these linkages become part of who we're going to be as well. The understanding of history, I believe, is absolutely fundamental to the future of public policy. When I think about how these different tramways, railways and roads have linked us, I also think of something else, which is a much older form of transport, of course, and that is our rivers. It hasn't been mentioned in the debate this afternoon, and our rivers, particularly in south Wales, rarely are, but if you ever speak to Councillor Malcolm Cross in Tredegar, he will talk about how he believes that the rivers of south Wales are our great neglected asset. And, do you know what? I think he's right. If you look at Vale Terrace in Tredegar, it's built facing the river because the river at that time was one of the primary forms of transport, before we used canals and - . I'll take an intervention.
Welsh: Mae'n rhaid i mi ddweud, pan ymddangosodd y ddadl hon ar y papur trefn, roedd teitl y ddadl yn ennyn fy chwilfrydedd ac rwyf wedi mwynhau'r cyfle a gawsom y prynhawn yma i rannu rhai o'n hatgofion, mewn rhai achosion, ond hefyd ein huchelgeisiau a'n dyheadau ar gyfer ailddyfeisio'r cymunedau rydym yn byw ynddynt. Oherwydd pan fyddaf yn meddwl am y bensaernïaeth ddiwydiannol a'r seilwaith diwydiannol y cefais fy magu gyda hwy, mae'n dweud cyfrolau am bwy ydym ni fel pobl heddiw. Cefais fy magu, a mynychais yr ysgol, yng nghysgod gwaith haearn Sirhywi, un o'r gweithfeydd haearn mwyaf yng Nghymru pan gafodd ei sefydlu ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif. Roeddwn yn chwarae rygbi a phêl-droed ar gaeau yng nghysgod y naw bwa, a oedd, wrth gwrs, yn cario rheilffordd Blaenau'r Cymoedd o Dredegar i Ferthyr ac yna i lawr i'r Fenni. A'r hyn a wnaeth, wrth gwrs, oedd ein dysgu, nid yn unig am y grymoedd economaidd mawr, enfawr, byd-eang a luniodd economi de Cymru, ond hefyd fe'n dysgodd sut rydym wedi ein cysylltu â'n gilydd. Mewn llawer o wahanol ddadleuon gwleidyddol, credaf ein bod yn aml yn ceisio canolbwyntio ar y pethau sy'n ein rhannu, ond yr hyn y mae ein seilwaith diwydiannol yn ei ddweud wrthyf yw sut y mae pob un ohonom yn gysylltiedig â'n gilydd. Buom yn siarad mewn dadl yn gynharach yn y flwyddyn ynglŷn â'r modd y mae tramffordd Bryn Oer yn cysylltu Tal-y-bont yn sir Frycheiniog â Threfil a Thredegar, ond os edrychwch ar draws un neu ddau o'r Cymoedd tuag at Fryn-mawr, mae gennych dramffordd Disgwylfa hefyd, a oedd yn cario deunyddiau o chwareli Llangatwg yn sir Frycheiniog, unwaith eto, yn nyffryn Wysg, i Nant-y-glo, ac a ddefnyddiwyd wedyn gan Bailey i greu gwaith haearn Nant-y-glo. Mae'r rhain yn gysylltiadau pwysig sy'n bodoli heddiw. Rwy'n gallu beicio ar hyd tramffordd Bryn Oer, rwyf wedi cerdded ar hyd tramffordd Disgwylfa, a gallwch ddeall ein hanes a deall pwy ydym fel pobl a chymuned. Ddydd Gwener diwethaf, roeddwn yn ddigon lwcus i ymuno â grŵp o drigolion o Lanhiledd a oedd wedi ailagor lle o'r enw Granny's Wood. Nawr, enw'r nain dan sylw oedd Margaret Griffiths ac fe alluogodd hi ei hwyrion a'i hwyresau, a oedd yno yr wythnos diwethaf, fel mae'n digwydd, i chwarae ar ddarn o dir a oedd yn arfer bod yn rhan o chwarel Llanhiledd gynt. Os cerddwch i lawr - ni allwch ddod o hyd iddo oni bai eich bod yn chwilio amdano - o'r hen olchfeydd pen pwll i ble'r oedd y siafftiau, yr hen ben pyllau i lawr ffordd Burma, fel roeddent yn ei disgrifio, lle byddai'r glowyr yn cerdded ar hyd-ddi, wrth gwrs, ar ddiwedd y sifft, ac yna ar hyd y llwybr y byddai'r glowyr yn cerdded arno i ac o'r gwaith pan oedd pyllau Llanhiledd ar eu hanterth, wrth gwrs, byddai cannoedd o ddynion wedi bod yn cerdded yn ôl ac ymlaen yno bob dydd. Heddiw, mae'n rhan heddychlon a thawel o'n treftadaeth a'n lleoedd a ail-ddarganfuwyd gennym, ac rwy'n gobeithio y byddwn yn gallu sicrhau, fel rhan o Barc Rhanbarthol y Cymoedd, fod y profiadau hyn, y lleoedd hyn, yr hanesion hyn a'r cysylltiadau hyn yn dod yn rhan o bwy ydym am fod yn y dyfodol hefyd. Mae deall hanes, yn fy marn i, yn gwbl hanfodol i ddyfodol polisi cyhoeddus. Pan fyddaf yn meddwl am y ffordd y mae'r tramffyrdd, y rheilffyrdd a'r ffyrdd hyn wedi ein cysylltu, rwyf hefyd yn meddwl am rywbeth arall, sy'n fath llawer hŷn o drafnidiaeth wrth gwrs, sef ein hafonydd. Nid ydynt wedi cael eu crybwyll yn y ddadl y prynhawn yma, ac anaml iawn y crybwyllir ein hafonydd, yn enwedig yn ne Cymru, ond os siaradwch chi byth â'r Cynghorydd Malcolm Cross yn Nhredegar, bydd yn sôn sut y mae'n credu mai afonydd de Cymru yw'r ased rydym wedi'i esgeuluso fwyaf. Ac a wyddoch chi beth? Rwy'n credu ei fod yn iawn. Os edrychwch ar Vale Terrace yn Nhredegar, mae wedi'i adeiladu i wynebu'r afon oherwydd mai'r afon honno oedd un o'r prif fathau o drafnidiaeth ar y pryd, cyn i ni ddechrau defnyddio camlesi a - . Fe dderbyniaf ymyriad.