English: I would like to start also by congratulating my fellow Member for Mid and West Wales on her assumption of office. She does, of course, have a large void to fill, because her predecessor was certainly a substantial figure in the Welsh Government and in Welsh politics, and I hope I don't alarm her too much in saying that I look forward to supporting her with as much vigour as I supported her predecessor, because I was a great admirer of his in the way in which he carried out his functions as Minister for the Welsh language. So, I wish her well in her post, and I'm sure that she will be as successful as he was. I note also that there's been a touch of class added to the Government since the reshuffle, as now 15 per cent of our Ministers are also members of the upper House in Parliament, and I think this is progress of a very high order. I welcome Dafydd Elis-Thomas also to his position. I look forward to more peers being appointed in due course, but that means we must have more peerages bestowed upon Members of this Assembly in order to achieve it, but there we go. Anyway, I welcome this report, and I think that Meri Huws has been a successful language commissioner, as we've heard. The reason why I supported Alun Davies so enthusiastically was that he has placed far more emphasis upon carrots than sticks in achieving the objective of achieving a million Welsh speakers by 2050. I think Meri Huws, when she gave evidence to the Welsh language committee, the culture and Welsh language committee, a few weeks ago, also showed the degree of flexibility that is required if we are to achieve this objective. When I asked her, 'What would you have done differently in the last five years if you knew then what you know now?', she said that 'the way in which we work with organisations that are captured under the standards regime has changed.' To start with, they imposed standards, which were 'far more formal - arm's length - in our approach to organisations. Perhaps we discussed issues less on a face-to-face basis. We were far more paper-based. That has changed', as a result of which the relationship with local government has changed for the better. As the Minister pointed out in her introduction to the debate today, it's no good just providing Welsh language facilities if people aren't going to use them. So, I think the overwhelming need at this stage in this process is to promote the use of the Welsh language much more vigorously than we have done in the past, and, yes, of course, in order to promote the use, you have to have facilities for people to use to make it worthwhile for that promotion to take place. But I do think that there are very significant signs of progress quite beyond statutory schemes. Indeed, in the evidence that was given to the committee by the Welsh Language Commissioner recently, she said there are visible signs of people and organisations who don't have legal obligations taking the initiative on Welsh language provision voluntarily, rather than being forced to do so, and, over the past five years, organisations asking, 'How can I implement Welsh language provision?', rather than 'why?', has been significantly increasing, and I think that is the most optimistic sign. She says we see evidence of voluntary action on the ground in terms of our high streets. We hear Welsh being used more in business, in Cardiff city centre. She does believe that the culture has changed. Of course, there's always more that can be done, but I do believe that the voluntary approach is one that is more likely to be successful in the long run, particularly as we try to break the language out of what we might call the 'laager' of the west and the north, where there's a much higher proportion of the population that understands and speaks it. If we are to bring English monoglot areas with us, I think this is the line that we have to take. So, I'm ambivalent on the question of whether the commissioner should be abolished and replaced by a commission, although I do think it was rather a weak response to the amendment put down by Plaid Cymru that - . If there's a consultation going on, we could see this amendment actually as part of the consultation, if you like, but I know that the Minister isn't going to announce today a decision that falls to be taken in due course. But if we concentrate on outcomes rather than forms and structures of organisations, I think that is the way to go. We're going to abstain on this amendment today, because I haven't, like the Minister, quite made my mind up on whether this is the right way to go as yet. But I do think that we have made significant progress. The Government is to be congratulated (a) on bringing in the initial aim of a million Welsh speakers by 2050, and the progress that has been made in a relatively short time. The current Welsh Language Commissioner has made a significant contribution towards that, and I think she's to be congratulated. I wish the Minister well in her conduct of her office in the coming years, and I look forward to working with her, rather than, as we've traditionally done, worked against each other.
Welsh: Hoffwn ddechrau hefyd drwy longyfarch fy nghyd-Aelod dros Ganolbarth a Gorllewin Cymru wrth iddi ddechrau ar ei swyddogaeth newydd. Mae ganddi, wrth gwrs, fwlch mawr i'w lenwi, oherwydd roedd ei rhagflaenydd yn sicr yn ŵr o bwys yn Llywodraeth Cymru ac yng ngwleidyddiaeth Cymru, a gobeithiaf nad wyf yn ei dychryn hi ormod drwy ddweud fy mod yn edrych ymlaen at ei chefnogi â'r un brwdfrydedd ag y cefnogais ei rhagflaenydd, oherwydd roeddwn yn edmygu'n fawr y ffordd y cyflawnodd ei swyddogaethau fel Gweinidog y Gymraeg. Felly, dymunaf yn dda iddi yn ei swydd, ac yr wyf yn siŵr y bydd hi mor llwyddiannus ag yr oedd yntau. Rwy'n sylwi hefyd bod y Llywodraeth gryn dipyn yn fwy anrhydeddus ers yr ad-drefnu, gan fod 15 y cant o'n Gweinidogion bellach hefyd yn aelodau yn Nhŷ'r Arglwyddi, ac rwy'n credu bod hyn yn gynnydd o'r radd flaenaf. Rwyf hefyd yn croesawu Dafydd Elis-Thomas i'w swyddogaeth. Edrychaf ymlaen at weld mwy o Arglwyddi'n cael eu penodi maes o law, ond er mwyn i hynny ddigwydd mae'n rhaid inni weld mwy o Aelodau Cynulliad yn cael eu hurddo'n Arglwyddi, ond dyna ni. Beth bynnag, rwy'n croesawu'r adroddiad hwn, a chredaf y bu Meri Huws yn gomisiynydd iaith llwyddiannus, fel y clywsom ni. Y rheswm pam yr oeddwn i mor frwd fy nghefnogaeth i Alun Davies oedd oherwydd ei fod wedi rhoi llawer mwy o bwyslais ar gymell na chosbi er mwyn cyflawni'r nod o sicrhau miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Rwy'n credu i Meri Huws, pan oedd hi'n rhoi tystiolaeth i Bwyllgor y Gymraeg, i'r Pwyllgor diwylliant a'r Gymraeg, ychydig wythnosau yn ôl, ddangos hefyd faint o hyblygrwydd sydd ei angen os ydym ni'n mynd i gyflawni'r amcan hwn. Pan ofynnais iddi 'Beth fyddech chi wedi'i wneud yn wahanol yn y pum mlynedd diwethaf pe byddech chi'n gwybod bryd hynny yr hyn a wyddoch chi'n awr?', ac fe ddywedodd hi 'fod y ffordd rŷm ni'n gweithio gyda sefydliadau sydd yn dod o dan y gyfundrefn safonau wedi newid.' Yn gyntaf oll, fe wnaethon nhw osod safonau, a oedd yn 'lot mwy ffurfiol - hyd braich - oddi wrth sefydliad, efallai'n trafod llai'n wyneb yn wyneb, yn gweithredu mewn ffordd lot mwy seiliedig ar bapur. Mae hynny wedi newid', a chanlyniad hynny yw bod y berthynas â llywodraeth leol wedi newid er gwell. Fel y tynnodd y Gweinidog sylw ato wrth gyflwyno'r ddadl heddiw, nid yw hi'n dda i ddim darparu cyfleusterau yn y Gymraeg os nad yw pobl yn mynd i'w defnyddio. Felly, credaf mai'r angen aruthrol ar hyn o bryd yn y broses hon yw hyrwyddo'r defnydd o'r Gymraeg yn llawer mwy egnïol nag y gwnaethom ni yn y gorffennol, ac, oes, wrth gwrs, er mwyn hyrwyddo'r defnydd, mae'n rhaid ichi gael cyfleusterau i bobl eu defnyddio fel bod yr hyrwyddo hwnnw'n fuddiol. Ond rwyf yn credu bod arwyddion sylweddol iawn o gynnydd ymhell y tu hwnt i gynlluniau statudol. Yn wir, yn y dystiolaeth a roddwyd i'r pwyllgor gan Gomisiynydd y Gymraeg yn ddiweddar, fe ddywedodd hi fod arwyddion gweladwy o bobl a sefydliadau nad oes gofynion cyfreithiol arnyn nhw yn mynd ati o'u gwirfodd ac o'u pen a'u pastwn eu hunain o ran darpariaeth yn y Gymraeg, yn hytrach na chael eu gorfodi i wneud hynny, a, dros y pum mlynedd diwethaf, bu cynnydd sylweddol mewn sefydliadau yn gofyn, 'Sut alla i gynnig darpariaeth Gymraeg?', yn hytrach na 'pam?', ac rwy'n credu mai hynny yw'r arwydd mwyaf gobeithiol. Mae hi'n dweud ein bod ni'n gweld tystiolaeth o weithredu gwirfoddol ar lawr gwlad yn ein strydoedd mawr. Rydym ni'n clywed y Gymraeg yn cael ei defnyddio fwy ym myd busnes, yng nghanol Dinas Caerdydd. Mae hi yn credu bod y diwylliant wedi newid. Wrth gwrs, mae hi'n wastad yn bosibl gwneud mwy, ond rwy'n credu bod y ffordd wirfoddol o weithredu yn un sy'n fwy tebygol o fod yn llwyddiannus yn y tymor hir, yn arbennig wrth inni geisio ehangu'r iaith y tu hwnt i'r hyn y gellid eu galw'n 'fro Gymraeg' y Gorllewin a'r Gogledd, lle ceir cyfran llawer mwy o'r boblogaeth sy'n deall a siarad yr iaith. Os ydym ni'n mynd i ennill cefnogaeth yr ardaloedd uniaith Saesneg, credaf mai dyma'r meddylfryd sydd angen inni ei chofleidio. Felly, rwy'n ansicr o ran p'un a ddylid diddymu'r Comisiynydd a chael Comisiwn yn lle, er fy mod i yn credu mai ymateb braidd yn wan i'r gwelliant a gyflwynwyd gan Blaid Cymru oedd - . Os oes ymgynghoriad, fe allem ni gynnwys y gwelliant hwn mewn gwirionedd yn rhan o'r ymgynghoriad, os mynnwch chi, ond fe wn i nad yw'r Gweinidog yn mynd i gyhoeddi heddiw penderfyniad a fydd yn cael ei wneud maes o law. Ond os ydym ni'n canolbwyntio ar ganlyniadau yn hytrach nag ar ffurfiau a strwythurau sefydliadau, rwy'n credu mai dyna yw'r ffordd iawn o fynd ati. Byddwn ni'n ymatal ar y gwelliant hwn heddiw, oherwydd nid wyf i, fel y Gweinidog, wedi penderfynu eto ai dyma'r llwybr iawn i'w droedio. Ond rwyf yn credu ein bod ni wedi gwneud cynnydd sylweddol. Caiff y Llywodraeth ei llongyfarch am (a), cyflwyno'r nod cychwynnol o filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, a'r cynnydd a wnaed mewn amser cymharol fyr. Mae Comisiynydd presennol y Gymraeg wedi cyfrannu'n sylweddol tuag at hynny, a chredaf y dylid ei llongyfarch. Dymunaf yn dda i'r Gweinidog wrth iddi gyflawni ei swyddogaeth yn y blynyddoedd nesaf, ac rwy'n edrych ymlaen at weithio gyda hi, yn hytrach nag, fel yr ydym wedi bod yn gwneud yn draddodiadol, yn gweithio yn erbyn ein gilydd.