English: Thank you, Dirprwy Lywydd, and thank you, Deputy Minister, for your statement today. I'd like to echo the points that you've already made on those people who aren't currently commemorated. Certainly there are places that aren't commemorated. It's important that we look at the broader context to ensure that anything we have does reflect contemporary Wales. Of course, we have all been welcoming the new statue in our capital city, the Betty Campbell statue. It's incredible how that inspires schoolchildren and so on to understand what's happening today and to discuss that, as well as celebrating what Betty herself achieved. I'd also like to echo Tom Giffard's comment on your use of Welsh at the beginning of the statement. It's very good to hear more Members giving Welsh a go here. As you know, Deputy Minister, I used to work for Amgueddfa Cymru and often passed that Thomas Picton picture. It was just a painting on the wall for me. But when Black Lives Matter emerged as a campaign, I then came to understand, because of my privilege as a white person, that I wasn't aware of the problematic history of that portrait. And I think what has been welcomed is that wider discussion, that we are coming to understand what that means and what it means for people who have very different experiences to our own. Certainly, one of the things that I'm very pleased to see in light of this work is that it isn't something that's been entirely reactive. There's been work over two years and longer in order to get us to this point, so that we now do have something that will hopefully be useful for public bodies who are in receipt of public funds, and that they do take seriously the views of everyone in society. I also think it's important that we recognise as a Senedd that not everyone is happy with this. If you look at some of the comments that were referred to National Museum Cardiff when they started their work on Thomas Picton, not everyone is agreed on the fact that there is any sort of discussion on this and that there is reinterpretation. And it can be a strong voice on social media with those views. I'm not suggesting that anyone follows them, but if you want to make yourselves angry, then Save Our Statues on Twitter demonstrates clearly that they don't agree with this kind of stance, with this reinterpretation. I know that you've mentioned how this will help organisations to take account and to consider how they proceed with this work, but I think we have to be honest and admit that this is going to be contentious at times, and that's fine, and that our public organisations will have the Government's support and support from me and from Plaid Cymru, certainly in terms of dealing with this important work. It's right that we do have those difficult debates, because history isn't always easy or comfortable. I know that we shouldn't forget our history, but having these discussions - . If we are serious about being an anti-racist Wales and we seriously want to see that happen, there will be disagreement, and we're not always going to be listening to the voice of the majority if they are all white voices. And certainly in terms of seeing responses such as this, I think one of the very important things in terms of the consultation is that we see who responds, and if there is opposition, from what viewpoint is that opposition coming. Because I have seen that my former university in Ireland is looking at the moment at renaming the library there because of problematic links with the past, and certainly there is encouragement from people like Save Our Statues for people to pile in in giving responses to that consultation so that the views of white people are conveyed clearly. We have to be assured that we are listening to those who haven't been involved in the dialogue to date and have been important in this work. I also welcome the fact that this is a very different way of looking at this compared to the UK Government in that we do give that encouragement to local authorities and public bodies to proceed with this anti-racist work. What I would like to ask is: you've said that this isn't mandatory, which is of course a good thing, that we encourage people, but what happens if people don't follow any sort of guidance and don't engage? Also, on the issue of funding to support this work, very often, in local museums and so on, the number of staff working in engagement is very small, so what support will be provided to them so that they too, as Amgueddfa Cymru has demonstrated, can do that engagement work necessary in terms of these activities? I look forward to hearing what comes back from the consultation, but I certainly welcome this move towards ensuring that we do tackle our problematic history and that we work together in order to create an anti-racist Wales and ensure that everyone's history is reflected and remembered.
Welsh: Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch, Dirprwy Weinidog, am y datganiad heddiw. Hoffwn ategu'r pwyntiau rydych chi wedi sôn amdanyn nhw yn barod am y bobl sydd ddim yn cael eu coffáu hyd yma. Yn sicr mae yna lefydd sydd heb eu coffáu hefyd. Mae'n bwysig ein bod ni'n edrych ar y cyd-destun ehangach i sicrhau bod unrhyw beth sydd gennym ni yn adlewyrchu'r Gymru gyfoes. Wrth gwrs, rydym ni i gyd wedi bod yn croesawu'r cerflun diweddaraf yn ein prifddinas, sef yr un o Betty Campbell. Mae'n anhygoel gweld sut mae hwnna'n gallu ysgogi plant ysgol ac ati i ddeall beth sy'n digwydd heddiw ac i drafod heddiw ynghyd â dathlu beth oedd Betty ei hun wedi'i gyflawni. Hoffwn hefyd ategu sylwadau Tom Giffard am eich Cymraeg chi ar ddechrau'r datganiad hefyd. Mae'n braf iawn clywed mwy o Aelodau yn ceisio'r Gymraeg yma. Fel rydych chi'n gwybod, Dirprwy Weinidog, mi oeddwn i'n arfer gweithio i Amgueddfa Cymru, ac yn aml yn pasio'r llun o Thomas Picton. Jest llun ar y wal oedd o i fi. Ond pan ddaeth Black Lives Matter fel ymgyrch, des i i ddeall wedyn, oherwydd fy mraint fel person gwyn, doeddwn i ddim yn ymwybodol o hanes problematig y llun. A beth dwi'n meddwl sydd wedi cael ei groesawu ydy'r drafodaeth yna, ein bod ni yn dod i ddeall beth mae hynny'n ei olygu, a beth mae o'n ei olygu i bobl sydd efo profiadau gwahanol iawn i ni. Yn sicr, un o'r pethau dwi'n meddwl dwi'n falch iawn o weld yn sgil y gwaith hwn ydy ei fod o ddim yn rhywbeth sydd wedi bod yn hollol reactive. Mae yna waith dros ddwy flynedd a mwy wedi bod er mwyn creu y pwynt rydyn ni wedi'i gyrraedd heddiw, fel ein bod ni rŵan efo rhywbeth fydd yn ddefnyddiol, gobeithio, i gyrff cyhoeddus sydd yn derbyn arian cyhoeddus, a'u bod nhw felly yn cymryd o ddifri safbwyntiau pawb yn y gymdeithas. Dwi hefyd yn meddwl ei bod hi'n bwysig inni gydnabod fel Senedd bod pawb ddim yn hapus efo hyn. Os ydych chi'n edrych ar rai o'r sylwadau sydd wedi eu cyfeirio at Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ers iddyn nhw ddechrau'r gwaith o ran Thomas Picton, dydy pawb ddim yn gytûn efo'r ffaith bod yna unrhyw fath o drafod ar hyn, bod yna ailddehongli, chwaith. Ac mae'n gallu bod yn garfan cryf ar y cyfryngau cymdeithasol. Dwi ddim yn awgrymu bod unrhyw un yn eu dilyn nhw, ond os ydych chi eisiau gwneud eich hun yn flin, mae Save Our Statues ar Twitter yn dangos yn glir eu bod nhw ddim yn cytuno efo'r math yma o safbwynt, efo'r ailddehonglu, o gwbl. Dwi'n gwybod eich bod chi wedi sôn ynglŷn â sut mae hyn yn mynd i helpu sefydliadau i ystyried sut maen nhw'n mynd ati efo'r gwaith, ond dwi'n meddwl bod yn rhaid inni fod yn onest bod y gwaith yma'n mynd i fod yn ddadleuol weithiau, a bod hynny'n iawn, a bod ein sefydliadau cyhoeddus ni'n mynd i gael cefnogaeth y Llywodraeth, a fy nghefnogaeth i, yn sicr, a Phlaid Cymru, o ran ymwneud â'r gwaith hwn, a'i bod hi'n iawn ein bod ni'n cael trafodaethau anodd, oherwydd dydy hanes ddim wastad yn hawdd. Dwi'n cytuno ein bod ni ddim eisiau anghofio'n hanes, ond mae cael trafodaethau fel hyn - . Os ydyn ni o ddifrif eisiau bod yn Gymru wrth-hiliol a'n bod ni o ddifrif eisiau gweld hynny, mi fydd yna angytuno, a dydyn ni ddim wastad yn mynd i allu gwrando ar leisiau'r mwyafrif os mai lleisiau gwyn ydy'r lleisiau hynny. Ac yn sicr, o ran gweld ymatebion fel hyn, dwi'n meddwl mai un o'r pethau fydd yn bwysig iawn o ran yr ymgynghoriad yw ein bod ni'n gweld pwy sy'n ymateb ac, os oes gwrthwynebiad, o ba safbwynt mae'r gwrthwynebiad yna'n dod. Mae fy nghyn-brifysgol yn Iwerddon yn edrych ar y funud o ran ailenwi'r llyfrgell sydd yna oherwydd cysylltiadau problematig efo'r gorffennol, ac yn sicr mae yna anogaeth gan bobl fel yr ymgyrch Save Our Statues i bobl bentyrru o ran rhoi ymatebion i'r ymgynghoriad hwnnw fel bod safbwyntiau pobl gwyn yn cael eu rhoi drosodd yn glir. Mae'n rhaid inni fod yn sicr ein bod ni'n gwrando ar y rhai hynny sydd ddim wedi bod yn cael rhan yn y ddeialog hyd yma ac sydd wedi bod yn bwysig o ran y gwaith hwn. Dwi hefyd yn croesawu'r ffaith bod hon yn ffordd wahanol iawn i Lywodraeth Prydain o ran edrych ar y mater, ein bod ni yn rhoi'r anogaeth hynny i awdurdodau lleol a'n cyrff cyhoeddus ni i fynd ati efo'r gwaith gwrth-hiliol hwn. Yr hyn yr hoffwn ofyn ydy: rydych chi wedi dweud bod hwn ddim yn orfodol, sydd yn amlwg yn beth da, ein bod ni'n annog, ond beth sy'n digwydd os nad ydy pobl yn dilyn unrhyw fath o ganllawiau a ddim yn mynd ati i ymgysylltu? Hefyd, y mater o ran arian i gefnogi'r gwaith hwn. Yn aml, mewn amgueddfeydd lleol ac ati, bach iawn ydy'r nifer o staff sydd efallai yn gweithio yn y maes ymgysylltu ac ati. Pa gefnogaeth fydd yn cael ei roi iddyn nhw fel eu bod nhw, fel y mae Amgueddfa Cymru wedi dangos, hefyd yn gallu gwneud y gwaith ymgysylltu sydd ei angen efo'r math yma o bethau? Dwi'n edrych ymlaen at weld beth ddaw nôl o'r ymgynghoriad, ond yn sicr yn croesawu'r symudiad hwn tuag at sicrhau ein bod ni yn taclo hanes problematig, ein bod ni'n gweithio yn sicr gyda'n gilydd er mwyn creu Cymru wrth-hiliol, a sicrhau bod hanes pawb yn cael ei adlewyrchu a'i gofio.