English: I want to approach this debate in something of a reflective manner - not to pre-empt the outcome of the committee headed by John Griffiths that I sit on, but I do want to, in opening, just thank both the prisoners and also the prison staff and officials of Parc prison, where we had a visit the other day. I was struck by how articulate, well informed and intelligent the discussions were with both the prisoners and the prison staff. Some of the prisoners remarked to us, in the group that we were in, 'You'd be surprised how well informed we are when we're locked up for 14 hours of the day, how much political television we watch and how many newspapers we read. We're very up to speed on it.' So, I just want to thank them and I'm looking forward to the visit tomorrow. Can I just track back a little bit to why we are where we are? The reason we have the deprivation of the franchise from prisoners dates back to medieval times and the issue of civic death - the idea that if you entered prison, you forfeited your property. Because you had forfeited your property, you forfeited the right to vote, because the right to vote was predicated on the ownership of property, and so on. So, it's got a medieval - [ Interruption. ] Well, it's actually prior to that, it's medieval - 1870 was the Forfeiture Act, which then actually talked about the issue of social contract as well. So, there's a long, strange history within this, but if I bring it a little bit more up to date, since 2005, where there have been bans within countries on prisoner voting, this has been found to violate international human rights legislation. The ECHR, not an EU body - there's sometimes some confusion over that - remarked that the blanket ban on prisoner voting was indiscriminate and disproportionate. And, of course, as has already been remarked by several contributors to this debate, in November 2017, the UK Government indeed did give prisoners who were released on temporary licence - or on home detention, on remand, as we often call it, on detention, on curfew - the right to vote in the UK. In fact, guidance was sent out that year, and leaflets were given to all prisoners, we are told. Now, in May 2018, the Scottish Parliament's Equalities and Human Rights Committee recommended lifting the ban in its entirety - and there is a spectrum of views on this - within Scotland, but this was rejected by the Scottish Government. Of course, as we've heard, the committee headed by John Griffiths, at the instigation or invitation of the Llywydd, is now looking at the issue in Wales, with our powers for the Assembly and local elections. And, of course, very recently in the debate that we had on 30 January, the Assembly voted 36 to 14 with one abstention in support of the principle of a vote for prisoners. I just note that that's short of the supermajority needed to actually change the view within this. So, that concept, from the whole disenfranchisement to the whole enfranchisement, has several areas where the committee is looking with interest at this. The principle of it - . As we know from the Welsh Government consultation back in 2007, in that consultation, 50 per cent of the respondents agreed with prisoners being allowed to register for a vote and 48 per cent disagreed; a 2 per cent difference - where have we heard that before? - but very close. It looked at the issue of sentence length, whether or not sentence length should be a factor in deciding which prisoners should actually be eligible to have the franchise, or the severity of crime, and, of course, technical issues that we've heard referred to around method and the address. Just to remark, of course - and my thanks to library colleagues here within the Senedd for this - there are 4,700 Welsh people in prison, of which 37 per cent are held in England, so there are technical issues here, and there are 261 Welsh women prisoners, all of whom are held in 12 England prisons. So, there are technical issues, but they're not insurmountable. Now, if I can turn to some other issues that are pertinent to this: youth offenders. We went to Parc prison recently - . If we were, within this democratic institution, to reduce the voting age to 16 and 17, what would that mean in terms of young offenders as well? And just to address issues of other countries' examples, I mentioned earlier that different countries have different approaches, the majority of democratic countries now extend the franchise in different ways to the prison population, but it is in different ways, and in different measure. Could I just turn very, very briefly, in my closing remarks, to the concept of why, if at all, prisoners should have both? Former Conservative Home Secretary Lord Hurd said, 'If prisoners had the vote then MPs would take a good deal more interest in conditions in prisons.' Can I turn attention to the suicide of Vikki Thompson, a transgender prisoner, because of the treatment and the abuse that she received in an all-male prison; the continuing failure to combat ongoing consistent rape and sexual assault behind bars in prison population; the fact that black prisoners make up 15 per cent of the prison population compared to 2 per cent of the country in total - they're over seven times more likely to be barred from voting while inmates? And I could go on. As the Canadian Supreme Court has stated, 'disenfranchisement is more likely to become a self-fulfilling prophecy than a spur to reintegration. Depriving at-risk individuals of their sense of collective identity and membership in the community is unlikely to instill a sense of responsibility and community identity, while the right to participate in voting helps teach democratic values and social responsibility'. I'm looking forward to participating in the inquiry tomorrow when we go to prison in Gloucester, the all-women's prison. I think that this is an interesting inquiry, but I hope that it will give us some sense, here - light more than heat - about the way that this democratic institution may want to proceed.
Welsh: Rwyf am gyfrannu at y ddadl hon mewn ysbryd myfyriol - nid i achub y blaen ar ganlyniad y pwyllgor rwy'n aelod ohono dan arweiniad John Griffiths, ond wrth agor, rwyf am ddiolch i garcharorion a staff y carchar a swyddogion carchar y Parc, lle buom ar ymweliad y diwrnod o'r blaen. Fe'm trawyd gan ba mor huawdl, gwybodus a deallus oedd y trafodaethau gyda'r carcharorion a staff y carchar. Dywedodd rhai o'r carcharorion wrthym, yn y grŵp yr oeddem ni ynddo, 'Byddech yn synnu pa mor wybodus ydym ni a ninnau'n gaeth am 14 awr y dydd, faint o deledu gwledyddol y byddwn yn ei wylio a faint o bapurau newydd y byddwn yn eu darllen. Rydym yn wybodus iawn am bethau.' Felly, hoffwn ddiolch iddynt ac rwy'n edrych ymlaen at yr ymweliad yfory. A gaf fi fynd yn ôl ychydig i pam yr ydym lle'r ydym? Mae'r rheswm pam ein bod yn amddifadu carcharorion o'r etholfraint yn dyddio'n ôl i'r canol oesoedd a mater marwolaeth ddinesig - y syniad eich bod yn fforffedu eich eiddo os oeddech yn mynd i garchar. Oherwydd eich bod wedi fforffedu eich eiddo, roeddech yn fforffedu'r hawl i bleidleisio, oherwydd roedd yr oedd yr hawl i bleidleisio yn seiliedig ar berchnogaeth eiddo, ac ati. Felly, mae iddo gynsail canoloesol - [ T orri ar draws. ] Wel, mae'n mynd yn ôl cyn hynny mewn gwirionedd, mae'n ganoloesol - yn 1870 y cafwyd y Ddeddf Fforffediad, a oedd yn sôn am y contract cymdeithasol bryd hynny yn ogystal. Felly, mae hanes hir a rhyfedd yn perthyn i hyn, ond os caf ddod ychydig bach yn fwy diweddar, ers 2005, lle roedd gwaharddiadau o fewn gwledydd ar hawl carcharorion i bleidleisio, canfuwyd bod hyn yn torri deddfwriaeth hawliau dynol rhyngwladol. Nododd Llys Hawliau Dynol Ewrop, nad yw'n gorff yr UE - ceir dryswch ynglŷn â hynny weithiau - fod y gwaharddiad cyffredinol ar hawl carcharor i bleidleisio yn ddiwahân ac yn anghymesur. Ac wrth gwrs, fel y mae sawl un o'r cyfranwyr eisoes wedi nodi yn y ddadl hon, ym mis Tachwedd 2017, rhoddodd Llywodraeth y DU hawl i bleidleisio yn y DU i garcharorion a ryddhawyd ar drwydded dros dro - neu dan gyfyngiad yn y cartref, ar remánd, fel y byddwn yn aml yn ei alw, dan gyfyngiad, dan gyrffyw. Yn wir, dosbarthwyd canllawiau y flwyddyn honno, a rhoddwyd taflenni i'r holl garcharorion, yn ôl yr hyn a ddywedir wrthym. Nawr, ym mis Mai 2018, argymhellodd Pwyllgor Cydraddoldebau a Hawliau Dynol Senedd yr Alban y dylid codi'r gwaharddiad yn ei gyfanrwydd yn yr Alban - a cheir amrywiaeth o safbwyntiau ar hyn - ond gwrthodwyd hyn gan Lywodraeth yr Alban. Wrth gwrs, fel y clywsom, mae'r pwyllgor dan arweiniad John Griffiths, ar anogaeth neu wahoddiad y Llywydd, bellach yn edrych ar y mater yng Nghymru, gyda'n pwerau ar gyfer y Cynulliad ac etholiadau lleol. Ac wrth gwrs, yn ddiweddar iawn yn y ddadl a gawsom ar 30 Ionawr, pleidleisiodd y Cynulliad 36 i 14 gydag un yn ymatal o blaid yr egwyddor o bleidlais i garcharorion. Rwy'n nodi bod hynny ychydig yn fyr o'r uwchfwyafrif sydd ei angen i newid y farn ar hyn mewn gwirionedd. Felly, mae sawl maes yn y cysyniad hwnnw, o ddifreinio llwyr i ryddfreinio llwyr, lle mae'r pwyllgor yn edrych gyda diddordeb ar hyn. Egwyddor hyn - . Fel y gwyddom o ymgynghoriad Llywodraeth Cymru yn ôl yn 2007, yn yr ymgynghoriad hwnnw, roedd 50 y cant o'r ymatebwyr yn cytuno gyda chaniatáu i garcharorion gofrestru ar gyfer bwrw pleidlais ac roedd 48 y cant yn anghytuno; gwahaniaeth o 2 y cant - lle clywsom hynny o'r blaen? - ond yn agos iawn. Edrychodd ar hyd dedfrydau, a ddylai hyd dedfryd fod yn ffactor ai peidio wrth benderfynu pa garcharorion a ddylai fod yn gymwys i gael yr etholfraint, neu ddifrifoldeb troseddau, a'r materion technegol y clywsom gyfeirio atynt ynglŷn â dull a'r cyfeiriad. Os caf nodi wrth gwrs - a hoffwn ddiolch i gydweithwyr yn y llyfrgell yma yn y Senedd am hyn - mae 4,700 o bobl Cymru yn y carchar, a chaiff 37 y cant ohonynt eu cadw yn Lloegr, felly ceir materion technegol yma, a cheir 261 o garcharorion sy'n fenywod o Gymru, a phob un ohonynt yn cael eu cadw mewn 12 carchar yn Lloegr. Felly, mae yna faterion technegol sy'n codi, ond nid ydynt yn anorchfygol. Nawr, os caf droi at faterion eraill sy'n berthnasol i hyn: troseddwyr ifanc. Aethom i garchar y Parc yn ddiweddar - . Pe baem ni, o fewn y sefydliad democrataidd hwn, yn gostwng yr oedran pleidleisio i 16 a 17, beth fyddai hynny'n ei olygu o ran troseddwyr ifanc yn ogystal? Ac i roi sylw i enghreifftiau o wledydd eraill, soniais yn gynharach fod gan wledydd gwahanol ddulliau o weithredu, ac mae'r mwyafrif o wledydd democrataidd bellach yn ymestyn yr etholfraint mewn ffyrdd gwahanol i boblogaeth y carchardai, ond mae hynny'n digwydd mewn gwahanol ffyrdd, ac i raddau gwahanol. A gaf fi droi yn fyr iawn, yn fy sylwadau i gloi, at y cysyniad o pam, os o gwbl, y dylai carcharorion gael hyn? Dywedodd y cyn-Ysgrifennydd Cartref Ceidwadol, yr Arglwydd Hurd, Pe bai carcharorion yn cael y bleidlais byddai ASau yn dangos tipyn mwy o ddiddordeb yn yr amodau mewn carchardai. A gaf fi droi fy sylw at hunanladdiad Vikki Thompson, carcharor trawsryweddol, oherwydd y driniaeth a'r cam-drin a ddioddefodd mewn y carchar i ddynion yn unig; y methiant parhaus i fynd i'r afael â thrais rhywiol ac ymosodiadau rhywiol parhaus y tu ôl i'r bariau ymhlith poblogaeth y carchardai; y ffaith mai carcharorion du yw 15 y cant o boblogaeth y carchardai, o gymharu â 2 y cant o boblogaeth y wlad i gyd - maent dros saith gwaith yn fwy tebygol o gael eu gwahardd rhag pleidleisio tra'u bod yn y carchar? A gallwn fynd ymlaen. Fel y dywedodd y Goruchaf Lys yng Nghanada, mae difreinio yn fwy tebygol o ddod yn broffwydoliaeth hunangyflawnol nag ysgogiad i ailintegreiddio. Mae amddifadu unigolion sydd mewn perygl o'u hymdeimlad o hunaniaeth gyfunol a'u haelodaeth o'r gymuned yn annhebygol o ennyn ymdeimlad o gyfrifoldeb a hunaniaeth gymunedol, tra bod yr hawl i gymryd rhan drwy bleidleisio yn helpu i addysgu gwerthoedd democrataidd a chyfrifoldeb cymdeithasol. Rwy'n edrych ymlaen at gymryd rhan yn yr ymchwiliad yfory pan fyddwn yn mynd i'r carchar yng Nghaerloyw, carchar i fenywod yn unig. Credaf fod hwn yn ymchwiliad diddorol, ond rwy'n gobeithio y bydd yn rhoi rhywfaint o deimlad inni yma - golau yn fwy na gwres - ynglŷn â'r ffordd y gallai'r sefydliad democrataidd hwn fod eisiau bwrw ymlaen.