English: Thank you, Presiding Officer. Could I begin by, obviously, passing on our deepest condolence to Julie, who joins us here today, and the rest of her family, who I believe are in the gallery, from the Conservative group and from my good self personally. I well remember the first time - and I made this comment last week - when I first met Rhodri and he was busily barricading his garden to try and stop my cattle going into his garden. I have to say, as a farmer, you normally get used to quite a few irate individuals when your cattle are doing a merry dance on their garden. Rhodri was more interested in what type of cattle they were, and the ultimate destination of where those cattle might be going. I think that well encapsulates who Rhodri Morgan was. He was a man who had a willingness to want to know, a thirst to understand, and, above all, he was a genuine, decent, upright individual. I had the real privilege to serve here in one term of this Assembly in 2007 to 2011, and, as a new Member, admittedly from another party, he always engaged, he always discussed things, and you always felt you had that sense of comradery with him. I feel deeply privileged to have been able to serve one term in this institution. The way that he conducted himself in the role of First Minister, as the First Minister has pointed out, he had huge pride in occupying that position and wanted this institution to succeed. We, as a country, owe him a great debt of gratitude for the way, as the former Presiding Officer has highlighted previously, he stabilised a ship, along with others, when this institution's future wasn't secured and there was a huge question mark. We are fortunate that he was there at the helm, working with others, to make sure that devolution did turn in to a permanent part of our democracy and permanent part of our country here in Wales. I well remember the times when he would be in here as First Minister, very often not quite on his own on the Government bench, but he would start First Minister's questions quite happily standing there with a handful of colleagues around. It was a different time in those days, in 2007, 2008, and he would give you a very detailed answer. He would give you an answer that you might disagree with, but you understood where he was coming from and where the Government came from. The other thing that struck me, as a new Member to this institution, was, in particular, the way he engaged with the proceedings of the Assembly - how we would sit in Plenary here, with papers in front of him, working through those papers, and his House of Commons background would very often come out, because, all of a sudden, you'd think he wouldn't be listening and all of a sudden there would be that barracking from the First Minister's chair, which as a new Member you certainly felt a little deflated about, to be honest with you. [Laughter.] But most probably - from my perspective, anyway, as a young farmer, through their debating societies - I got used to that. I well remember, then, how he moved to the back benches, and I might be wrong, but I think he occupied the seat that Julie sits in today - perhaps Labour's business manager could confirm that, but I think it's roughly there. Again, he wasn't a First Minister who just went to the back benches and sat quietly - he engaged, he had that thirst and he had that appetite for life that could be an inspiration to us all, I would suggest. I don't for one minute profess to have been a friend of Rhodri, in the personal nature that many of the front bench here and the Labour benches will indicate, no doubt, in their tributes, but I feel hugely privileged, and I'm sure Members of my group feel hugely privileged, that we were able to call Rhodri a political friend and a political acquaintance. The First Minister touched on the point about how he would calm people when they met him, he would put them at their ease, and he always showed an interest in people by picking up their name. When I came home from the leader's debate - and I am grateful to the First Minister who very kindly rang immediately after the First Minister's debate to inform me of the tragic news, like I know he informed the other leaders - I was speaking to my wife afterwards, and she remembers a function that we attended. For most wives or husbands who are attending with their respective spouses in the political world, those types of events are very often regarded with horror, because you're being thrown to the wolves very often. [Laughter.] Rhodri sat by Julia at this particular luncheon that we were attending, put her completely at her ease and was genuinely enthused by what she was doing, wanting to know about the things in life that she was interested in - likewise, obviously, Julia was asking him the questions back. But that was Rhodri - he could put you at your ease, he could understand what you were talking about and he could also offer you an answer and a perspective on life that encapsulated the man he was. He was just a thoroughly decent, honourable, upright individual. We are as a country extremely, extremely fortunate that we had a man of such calibre at the outset of devolution, taking the chair, steadying the ship and putting us on the journey we're on. As I did when I opened my remarks, I close by again reinforcing our condolences to Julie and the rest of the family. The loss must be huge, but, hopefully, with the passage of time, the grief that you feel will be put to one side with the many happy and warm memories that you will have of, indeed, a great man.
Welsh: Diolch i chi, Llywydd. A gaf i ddechrau drwy, wrth gwrs, fynegi ein cydymdeimlad dwysaf â Julie, sydd gyda ni yma heddiw, a gweddill ei theulu, sydd yn yr oriel rwy'n credu, ar ran y grŵp Ceidwadol ac ar fy rhan fy hunan yn bersonol. Rwy'n cofio'n dda y tro cyntaf - ac fe wnes i'r sylw hwn yr wythnos diwethaf - i mi gwrdd â Rhodri ac roedd e'n brysur yn codi baricêd yn ei ardd i atal fy ngwartheg rhag mynd i mewn i'w ardd. Mae'n rhaid i mi ddweud, fel ffermwr, bod rhywun fel rheol wedi arfer gyda chryn dipyn o unigolion dig oherwydd bod eich gwartheg yn rhedeg o gwmpas yn eu gardd. Roedd gan Rhodri fwy o ddiddordeb yn y math o wartheg oedden nhw, a ble allai cyrchfan y gwartheg hynny fod yn y pen draw. Rwy'n credu bod hynny'n crisialu pwy oedd Rhodri Morgan yn dda. Roedd yn ddyn a oedd yn awyddus iawn i gael gwybod pethau, ac i ddeall pethau, ac, yn anad dim, roedd yn ddyn didwyll, parchus ac unionsyth. Cefais y fraint o wasanaethu yma yn un o dymhorau'r Cynulliad hwn o 2007 hyd 2011, ac, fel Aelod newydd, o blaid arall mae'n rhaid cyfaddef, roedd bob amser yn ymgysylltu, roedd bob amser yn trafod pethau, ac roeddech chi bob amser yn teimlo rhyw gyfeillgarwch rhyngddo ef a chithau. Rwy'n teimlo fy mod wedi cael braint fawr drwy gael gwasanaethu am un tymor yn y sefydliad hwn gydag ef. Y ffordd a oedd ganddo o ymddwyn yn swydd y Prif Weinidog, fel y mae'r Prif Weinidog wedi ei nodi, roedd yn hynod falch o fod yn y swydd honno ac roedd yn awyddus i'r sefydliad hwn lwyddo. Mae gennym ni, fel gwlad, ddyled fawr iddo am y ffordd, fel y mae'r cyn-Lywydd wedi ei amlygu'n barod, y gwnaeth lywio'r llong, ynghyd ag eraill, pan nad oedd dyfodol y sefydliad hwn yn sicr a chryn amheuaeth yn bodoli. Roeddem yn ffodus ei fod yno wrth y llyw, gan weithio gydag eraill, i wneud yn siŵr bod datganoli yn dod yn rhan annatod o'n democratiaeth ac yn rhan annatod o'n gwlad ni yma yng Nghymru. Rwy'n cofio'n dda yr adegau pan fyddai ef i mewn yn y fan hon yn Brif Weinidog, yn aml iawn ddim yn hollol ar ei ben ei hun ar fainc y Llywodraeth, ond fe fyddai'n eithaf bodlon i ddechrau cwestiynau'r Prif Weinidog yn sefyll yn y fan yna gyda llond llaw o'i gydweithwyr o gwmpas. Roedd hi'n gyfnod gwahanol yn y dyddiau hynny, yn 2007, 2008, a byddai'n rhoi ateb manwl iawn i chi. Byddai'n rhoi ateb i chi y byddech yn anghytuno ag ef efallai, ond roeddech chi yn deall ei agwedd ef ac agwedd y Llywodraeth. Y peth arall a wnaeth fy nharo i, yn Aelod newydd yn y sefydliad hwn, oedd, yn enwedig, y ffordd yr oedd yn ymroi i drafodion y Cynulliad - sut yr oeddem yn eistedd yn y Cyfarfod Llawn yma, gyda'r papurau o'i flaen, yn gweithio drwy'r papurau hynny, a byddai ei gefndir yn Nhŷ'r Cyffredin yn dod i'r amlwg yn aml iawn, oherwydd, yn sydyn, er eich bod yn meddwl nad oedd e'n gwrando ac yn sydyn byddai heclo yn dod o gadair y Prif Weinidog, a oedd yn sicr o dynnu gwynt o hwyliau aelod newydd i ryw raddau, a dweud y gwir. [Chwerthin.] Ond yn ôl pob tebyg - o'm safbwynt i, beth bynnag, yn ffermwr ifanc, trwy eu cymdeithasau trafod nhw - deuthum i arfer â hynny. Rwy'n cofio'n dda, wedyn, iddo symud i'r meinciau cefn, ac efallai fy mod yn camgymryd, ond rwy'n credu ei fod yn arfer eistedd yn yr un sedd ag y mae Julie yn eistedd ynddi heddiw - efallai byddai rheolwr busnes Llafur yn gallu cadarnhau hynny, ond rwy'n credu mai dyna'r fan yn fras. Er hynny, nid Prif Weinidog fyddai'n bodloni ar fynd i'r meinciau cefn ac eistedd yn dawel ydoedd - fe wnaeth ei ran, roedd yr awch hwnnw ganddo ac roedd ganddo flas ar fyw fel ei fod yn ysbrydoliaeth inni i gyd, byddwn i'n awgrymu. Ni fyddwn yn ceisio dweud am funud fy mod yn gyfaill mynwesol i Rhodri, yn yr ystyr bersonol honno y bydd llawer o'r fainc flaen yma a'r meinciau Llafur yn ei mynegi, rwy'n siŵr, yn eu teyrngedau, ond rwy'n teimlo fy mod yn hynod freintiedig, ac rwy'n siŵr y bydd aelodau fy ngrŵp yn teimlo'n hynod freintiedig, ein bod yn gallu galw Rhodri yn gyfaill gwleidyddol ac yn gydnabod gwleidyddol. Gwnaeth y Prif Weinidog y sylw y byddai e'n gallu tawelu pobl pan oeddent yn cwrdd ag ef, byddai'n gwneud iddynt deimlo'n gartrefol, ac roedd bob amser yn dangos diddordeb mewn pobl wrth ddwyn eu henwau i gof. Pan ddeuthum adref o ddadl yr arweinyddion - ac rwy'n ddiolchgar i'r Prif Weinidog am fy ffonio i yn syth ar ôl dadl y Prif Weinidog, yn garedig iawn, i roi gwybod i mi am y newyddion trist, fel y gwn y rhoddodd wybod i'r arweinyddion eraill - roeddwn yn siarad â'm gwraig ar ôl hynny, ac mae hi'n cofio am seremoni y buom ni ynddi. I'r rhan fwyaf o wŷr neu wragedd sy'n mynychu digwyddiadau o'r fath gyda'u partneriaid yn y byd gwleidyddol, mae digwyddiadau o'r fath yn aml yn codi arswyd, gan y cewch eich taflu i'r bleiddiaid yn aml iawn. [Chwerthin.] Roedd Rhodri yn eistedd gyda Julia yn y cinio arbennig hwn yr oeddem ynddo, ac yn ei gwneud hi yn gyfan gwbl gartrefol ac roedd yn llawn gwir frwdfrydedd am yr hyn yr oedd hi yn ei wneud, ac yn dymuno cael gwybod am y pethau oedd o ddiddordeb iddi hi - roedd Julia yn amlwg yn gofyn cwestiynau iddo yntau hefyd, yn yr un modd. Ond un felly oedd Rhodri - gallai eich gwneud yn gartrefol, gallai ddeall yr hyn yr oeddech yn ei sôn amdano a gallai hefyd gynnig ateb i chi a rhoi golwg ar fywyd i chi a oedd yn crynhoi'r dyn yr oedd ef. Dyn agos i'w le, parchus ac anrhydeddus iawn. Rydym yn wlad ffodus iawn, iawn o fod wedi cael dyn o'r fath safon ar ddechrau'r cyfnod datganoli, yn y gadair, yn llywio'r llong ac yn rhoi cychwyn inni ar y daith yr ydym yn dal i fod arni. Fel y gwnes i wrth agor fy sylwadau, rwyf am orffen drwy ailfynegi ein cydymdeimlad â Julie a gweddill y teulu. Mae'n rhaid ei bod yn golled enfawr, ond, gobeithio, gyda threigl amser, y bydd y galar yr ydych yn ei deimlo yn cael ei liniaru gan y llu o atgofion melys a chynnes sydd gennych am ddyn gwirioneddol fawr.