English: Diolch. As the review states, the Equality and Human Rights Commission or EHRC Wales team works to inform legislation, policy and scrutiny and to embed equality and human rights in public service delivery in Wales. It also makes extensive reference to the commission's 2018 'Is Wales Fairer?' report. Nineteen years after devolution, its findings include: poverty and deprivation are both higher in Wales than in other nations in Britain; Wales is the least productive nation in the UK - median hourly earnings in Wales are lower than in England and Scotland; adults in Wales report far higher levels of poor mental health and well-being than in England; Wales has a higher suicide rate than England, with men over four times more likely to die by suicide than women; disabled people are falling further behind, evidenced by disparities with non-disabled people increasing rather than reducing; compared to England and Scotland, Wales has the lowest life expectancies, particularly for disabled people, and high levels of racism and violence against women. Figures from north Wales police also show that one in four people who report domestic violence there are now men. Parallel to this, last month's Bevan Foundation poverty rates in Wales report found a higher relative income poverty rate in Wales than in England, Northern Ireland and Scotland, a higher proportion of working-age adults in poverty in Wales than in any other UK nation, and a pensioner poverty rate in Wales far higher than in any of the other UK nations. The EHRC highlighted a stark attainment gap between disabled learners, including deaf pupils, and their peers. As the National Deaf Children's Society Cymru states, we need a Welsh Government commitment to address this. The EHRC also reports high exclusion rates for pupils with additional learning needs. As it states, the consequences of this can be very serious. However, although a court ruling has now made clear that schools must ensure that they've made appropriate adjustments for autistic pupils before they can resort to exclusion, I was contacted by yet another parent last week whose autistic son had been excluded. Damningly, the EHRC also found limited evidence available to examine how Welsh Government policies have affected particular groups, as very few robust evaluations of policies have been carried out in the period under review. It says 'There should be a sharp focus on improving life in Wales for disabled people, with the Welsh Government incorporating the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities (UNCRPD) fully into Welsh legislation.' As Disability Wales states, this would strengthen involvement of disabled people and their representative organisations in informing and influencing policy. The Social Services and Well-being (Wales) Act Part 2 code of practice states that local authorities must put: 'robust arrangements in place to secure involvement of people in the design and operation of services' and 'that well-being includes key aspects of independent living, as expressed in the UN Convention on the Rights of Disabled People'. But, I hear almost daily from disabled people and carers who are having to fight for the support they need to enable them to live an independent life, because people in power don't want to share it, and label them the problem. The EHRC states, 'The Wales Act 2017 has given the Welsh Government the opportunity to enact a socio-economic duty, which would ensure public bodies work together to tackle the biggest driver of inequality in Wales: poverty.' I therefore move amendment 1, referring to the joint committee recommendation for the Welsh Government to outline its position on the introduction of the socioeconomic duty. In his July response to that, the First Minister stated, 'We will work with the UK Government' and 'with the Equality and Human Rights Commission on these issues.' Therefore, I'd be grateful if the Counsel General could add to his comments regarding this a few moments ago in the context of that statement by the First Minister on working with the UK Government as well as the EHRC. Our amendment also notes the report's key recommendations regarding the public sector equality duty, which calls on the Welsh Government to review how the duty could be amended to focus public bodies on taking action to address the key challenges in this report. I regularly represent constituents on issues ranging from deafhood to autism, disability support to access, and routinely have to remind public bodies of their public sector equality duty. Too often, their response illustrates a shockingly poor understanding of the barriers faced by disabled people. As the EHRC states, 'In 2022 we want to see significant progress on equality and human rights in Wales that results in reductions in entrenched and persistent inequality.' As they say, 'We want everyone to live in a fairer Wales.'
Welsh: Diolch. Fel mae'r adolygiad yn ei nodi, mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, neu dîm Cymru, yn gweithio i ddylanwadu ar ddeddfwriaeth, polisi a chraffu, ac i ymgorffori cydraddoldeb a hawliau dynol wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Mae hefyd yn cyfeirio'n helaeth at adroddiad 2018 y Comisiwn 'A yw Cymru'n decach?'. Bedair blynedd ar bymtheg ar ôl datganoli, mae ei ganfyddiadau yn cynnwys: mae tlodi ac amddifadedd yn uwch yng Nghymru nag yng ngwledydd eraill Prydain; mai Cymru yw'r genedl leiaf cynhyrchiol yn y DU - bod enillion canolrifol yr awr yng Nghymru yn is nag yn Lloegr a'r Alban; Mae oedolion yng Nghymru yn adrodd lefelau llawer uwch o iechyd meddwl gwael a lles pobl nag yn Lloegr; bod gan Gymru gyfradd hunanladdiad uwch nag yn Lloegr, gyda dynion dros bedair gwaith yn fwy tebygol o farw o ganlyniad i hunanladdiad na menywod; bod pobl anabl yn cael eu gadael ymhellach ar ôl, gyda thystiolaeth o hyn i'w weld yn y ffaith bod y gwahaniaethau rhyngddynt â phobl nad ydynt yn anabl yn cynyddu yn hytrach nag yn lleihau; o'i gymharu â Lloegr a'r Alban, bod gan Gymru'r disgwyliad oes isaf, yn arbennig ar gyfer pobl anabl, a lefelau uchel o hiliaeth a thrais yn erbyn menywod. Mae ffigurau gan Heddlu Gogledd Cymru hefyd yn dangos bod un o bob pedwar person sydd bellach yn troi atyn nhw oherwydd trais yn y cartref yn ddynion. Ochr yn ochr â hyn, canfu'r adroddiad a gyhoeddodd Sefydliad Bevan fis diwethaf ynglŷn â chyfraddau tlodi yng Nghymru bod y gyfradd tlodi incwm gymharol yn uwch yng Nghymru nag yn Lloegr, Gogledd Iwerddon a'r Alban, bod cyfran uwch o oedolion o oedran gweithio mewn tlodi yng Nghymru nag yn unrhyw genedl arall yn y DU, a bod cyfradd dlodi pensiynwyr yng Nghymru yn llawer uwch nag yn unrhyw un o wledydd eraill y DU. Amlygodd y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol bod gwahaniaeth mawr iawn rhwng cyrhaeddiad dysgwyr anabl, gan gynnwys disgyblion byddar, a'u cyfoedion. Fel y dywed Cymdeithas Genedlaethol Plant Byddar Cymru, mae angen ymrwymiad gan Lywodraeth Cymru i fynd i'r afael â hyn. Mae'r Comisiwn hefyd yn crybwyll cyfraddau gwahardd uchel ar gyfer disgyblion ag anghenion dysgu ychwanegol. Fel y mae'n ei ddweud, gall y canlyniadau hyn fod yn ddifrifol iawn. Fodd bynnag, er bod dyfarniad llys bellach wedi ei gwneud hi'n glir bod yn rhaid i ysgolion sicrhau eu bod nhw wedi gwneud addasiadau priodol ar gyfer disgyblion awtistig cyn y gellir eu gwahardd, cysylltodd rhiant arall â mi eto'r wythnos diwethaf yn dweud bod ei mab awtistig wedi cael ei wahardd. Yn ddamniol iawn, canfu'r comisiwn mai ychydig iawn o dystiolaeth oedd ar gael i archwilio sut mae polisïau Llywodraeth Cymru yn effeithio ar grwpiau penodol, gan mai ychydig iawn o bolisïau sydd wedi cael eu gwerthuso'n gadarn yn ystod y cyfnod dan adolygiad. Mae'n dweud y dylai bod pwyslais clir ar wella bywyd yng Nghymru ar gyfer pobl anabl, gyda Llywodraeth Cymru yn ymgorffori Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anableddau yn llawn i ddeddfwriaeth Cymru. Fel y dywed Anabledd Cymru, byddai hyn yn rhoi mwy o gyfle i bobl anabl a'r sefydliadau sy'n eu cynrychioli i lunio a dylanwadu ar bolisïau. Mae cod ymarfer Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) Rhan 2 yn datgan bod yn rhaid i awdurdodau lleol roi: 'trefniadau cadarn ar waith i sicrhau cyfraniad pobl at gynllunio a gweithredu gwasanaethau' ac 'y bydd llesiant yn cynnwys agweddau allweddol ar fyw'n annibynnol, fel y nodir yng Nghonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anableddau.' Ond clywaf bron bob dydd gan bobl ag anableddau a gofalwyr sy'n gorfod ymladd am y cymorth sydd ei angen i'w galluogi i fyw bywyd annibynnol, oherwydd nad yw pobl mewn grym eisiau ei rannu, a labelir nhw fel y broblem. Dywed y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, bod Deddf Cymru 2017 wedi rhoi'r cyfle i Lywodraeth Cymru weithredu dyletswydd economaidd-gymdeithasol, a fyddai'n sicrhau bod cyrff cyhoeddus yn gweithio gyda'i gilydd i fynd i'r afael â'r prif reswm dros anghydraddoldeb yng Nghymru: tlodi. Felly, rwy'n cynnig gwelliant 1, gan gyfeirio at argymhelliad y cydbwyllgor i Lywodraeth Cymru amlinellu ei safbwynt ar y ddyletswydd economaidd-gymdeithasol. Yn ei ymateb ym mis Gorffennaf i hynny, dywedodd y Prif Weinidog y byddwn yn gweithio gyda Llywodraeth y DU, a gyda'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol ar y materion hyn. Felly, byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Cwnsler Cyffredinol ychwanegu at ei sylwadau ynghylch hwn ychydig funudau yn ôl yng nghyd-destun y datganiad hwnnw gan y Prif Weinidog ar weithio gyda Llywodraeth y DU yn ogystal â'r Comisiwn. Mae ein gwelliant hefyd yn nodi argymhellion allweddol yr adroddiad ynghylch y ddyletswydd gydraddoldeb ar y sector cyhoeddus, sy'n galw ar Lywodraeth Cymru i adolygu sut y gellid diwygio'r ddyletswydd fel bod cyrff cyhoeddus yn canolbwyntio ar weithredu i fynd i'r afael â'r heriau allweddol yn yr adroddiad hwn. Rwy'n cynrychioli etholwyr yn rheolaidd ar faterion yn amrywio o fyddardod i awtistiaeth, cymorth mynediad i bobl anabl, ac rwy'n gyson yn gorfod atgoffa cyrff cyhoeddus o'u dyletswydd cydraddoldeb sector cyhoeddus. Yn rhy aml, mae eu hymateb yn dangos dealltwriaeth echrydus o wael o'r rhwystrau y mae pobl anabl yn eu hwynebu. Fel y dywed y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol: Yn 2022 rydym ni eisiau gweld cynnydd sylweddol o ran cydraddoldeb a hawliau dynol yng Nghymru sy'n arwain at leihad mewn anghydraddoldebau wedi hen ymwreiddio a pharhaus. Fel y dywedant, Rydym ni eisiau i bawb fyw mewn Cymru decach.