English: Perhaps I'll add a few other examples. These are clearly things that we have to be very aware of because there are very often developments with regard to English-medium provision in areas that happen without us as an organisation knowing about them. Because there is so much work to be done in ensuring growth in Welsh-medium education, we sometimes don't realise that there are impacts in terms of some schemes within English-medium provision and that they might have a detrimental impact on the Welsh language. We have a mechanism within the school organisation code when consulting on any change, and our analysis of that - and that is in the hands of a judicial review - is that it should be considering the impact on the Welsh language when considering any new developments. What has happened, very interestingly, is that we have challenged decisions such as this one and we've responded to consultations in a number of counties. In Monmouthshire it happened with increasing the numbers in the Caldicot area. And when we challenged that particular case, Monmouthshire council realised the mistake straight away and they spoke to us: 'Well, how do we mitigate the impact of this?' But there are other counties that are very loath to declare that they have done anything wrong. In Bridgend, for example, recently, we challenged the increase of the number in the Kenfig Hill area, where there were 150 additional places, and the impact that that would have on local schools, particularly Ysgol y Ferch o'r Sgêr, but also Ysgol Gyfun Gymraeg Llangynwyd, too, because we have to consider that the primary numbers will feed into the secondary sector. And Heini has talked specifically about Neath Port Talbot, where we're talking about the linguistic nature of an area and the impact of not looking at this issue in great enough detail at the consultation stage before deciding on that application. So, in terms of measuring the impact on the language, as I said earlier, the Welsh language needs to be at the heart of the wider education plans of authorities and counties. They have to consider Welsh-medium education alongside English-medium education. That's why we've suggested in our response to this inquiry and in our evidence that we now need to move towards only opening Welsh-medium education, and if there's a proposal to open or extend any English-medium provision, then you need to demonstrate the impact - why English-medium rather than Welsh-medium? If we are to reach the Welsh Government's target, if we want to meet this target for our pupils, then we need to do something revolutionary to change and to move swiftly.
Welsh: Fe wna i efallai ychwanegu ambell i enghraifft arall. Mae hyn, yn amlwg, yn rhywbeth rŷn ni'n gorfod bod yn graff iawn yn ei gylch e, achos yn aml iawn mae yna ddatblygiadau o fewn addysg cyfrwng Saesneg mewn ardaloedd sy'n digwydd heb ein bod ni fel mudiad o reidrwydd yn gwybod amdanyn nhw. Oherwydd bod gymaint o waith gyda ni yn edrych ar sicrhau twf mewn addysg Gymraeg, dydyn ni weithiau ddim yn sylweddoli bod effeithiau ar rai cynlluniau o fewn addysg cyfrwng Saesneg yn cael effaith andwyol ar y Gymraeg. Felly, mae angen mecanwaith. Mae gyda ni fecanwaith o fewn y cod trefniadaeth ysgolion sydd yn nodi'r angen pan yn ymgynghori ar unrhyw newid, a'n dealltwriaeth a'n dehongliad ni - ac wrth gwrs mae hynny ar hyn o bryd yn nwylo barnwr - yw y dylid bod yn ystyried yr effaith ar y Gymraeg pan yn ystyried unrhyw ddatblygiadau newydd. Beth sydd wedi digwydd, yn ddiddorol, yw ein bod ni wedi herio penderfyniadau fel hyn ac wedi ymateb i ymgynghoriadau mewn nifer o siroedd. Yn sir Fynwy, digwyddodd e gydag ymestyn niferoedd yn ardal Cil-y-coed. A phan herion ni yn yr achos hynny, fe wnaeth sir Fynwy sylweddoli'r cam yn syth a siarad gyda ni: 'Wel, sut ydyn ni'n lliniaru'r effaith hwn, felly?' Ond mae yna siroedd eraill sy'n gyndyn iawn o ddatgan eu bod nhw wedi gwneud unrhyw beth o'i le. Ym Mhen-y-bont ar Ogwr, er enghraifft, yn ddiweddar, fe wnaethon ni herio ar gynyddu niferoedd yn ardal Mynyddcynffig, er enghraifft, lle oedd yna 100 o lefydd ychwanegol, a'r effaith y byddai hynny'n cael ar Ysgol y Ferch o'r Sgêr, sef yr ysgol Gymraeg mwyaf agos, ond hefyd ar Ysgol Gyfun Gymraeg Llangynwyd yn ogystal, oherwydd rŷn ni'n gorfod ystyried bod y niferoedd cynradd yn mynd i mewn i'r uwchradd. Ac yna mae Heini wedi sôn yn benodol am Gastell-nedd Port Talbot, lle rŷn ni'n sôn am natur ieithyddol ardal a'r effaith na edrychwyd arno fe'n ddigon manwl yn y cam ymgynghori cyn mynd i benderfynu ar y cais hwnnw. Felly, o ran mesur effaith ar y Gymraeg, dwi'n credu y dywedais i ynghynt fod yn rhaid i addysg Gymraeg fod yn greiddiol yng nghynlluniau addysg siroedd. Hynny yw, mae'n rhaid iddyn nhw ystyried addysg Gymraeg gydag addysg cyfrwng Saesneg. A dyna pam rŷn ni wedi awgrymu yn ein tystiolaeth ni bod nawr rhaid inni symud at ddim ond agor ysgolion Cymraeg, ac os oes yna gynnig i agor neu ymestyn unrhyw ddarpariaeth cyfrwng Saesneg, yna mae'n rhaid dangos yr effaith - pam Saesneg ac nid Cymraeg? Os ydym ni am gyrraedd targed Llywodraeth Cymru, os ydym ni am yr uchelgais yma i'n disgyblion ni, yna mae'n rhai inni ffeindio rhywbeth chwyldroadol i newid ac i symud yn gyflym.