English: Diolch, Dirprwy Lywydd. Cabinet Secretary, you were doing so well in that speech, right until the very end, and making so much sense until that little message from the Corbyn mothership was slipped, probably by a member of staff, into your speech. I can't imagine you really believed that comment about austerity at the end. I think you'd probably be harsher on the - . I won't get you into trouble, so I won't continue. Can I thank everyone who has taken part in today's debate? At the start of my contribution, can I point out that this debate is in no way designed to downplay the importance of other modes of public transport, such as rail and such as buses? We're not suggesting, Lee Waters, that you can purely road-build your way out of a problem, as was believed too often throughout the 1950s, the 1960s, the 1970s and beyond. We have many debates in this Chamber about the need to improve our rail network and to develop metro systems both in the south of Wales and also, increasingly, in the north. And this is indeed vital to the future economic well-being of Wales. But we do - and this is where I do agree with Ken Skates - need a mixed approach, which you mentioned at the start of your contribution, Cabinet Secretary, a balanced approach that recognises the need to have a fully maintained and modern, smart road network, as Adam Price called it. So, we need to work towards that. In opening, Russ George welcomed progress with the long-awaited Newtown bypass, a cause that you have championed now for as long as you've been here, Russ - and before. You did lament the sluggishness of some other schemes. The problems that we've mentioned today by and large affect urban and rural Wales. It is a frightening statistic that Cardiff suffers more than any other city in the UK from off-peak traffic congestion. So, businesses here are being disproportionately affected by a lack of accessibility. Both David Rowlands and Mark Reckless mentioned Rover Way. I can tell that you travel along that road probably as much as I do, Dave. The road to nowhere, as you called it. I think I was the first person to call it that, back in the last Assembly in a budget debate. I also mentioned at the time the roundabout to nowhere and the budget to nowhere, but I was laying it on thick at the time because it was a budget-setting time of the year. But, that road, believe it or not, was part of, or is part of, Cardiff's peripheral distributor road project, which was first begun in 1978, 40 years ago today. We've been waiting 40 years for the completion of that peripheral road, once described by Paddy Kitson, the former chair of South Glamorgan County Council's environment committee, as the city's necklace of prosperity. Well, it may well eventually prove a necklace of prosperity if the actual links finally link together and it does go right the way around. But I had concerns back in that budget - it was part of a budget deal, for those of you who weren't here in the last Assembly, between the Liberal Democrats and the Labour Party at the time. Part of that was to start progress towards the completion of that peripheral necklace of prosperity, but I questioned the validity of building one phase of it and whether in fact that did prove value for money. For all of those of us who travel on that road now, you can see that it's not just that road that is congested at peak times; the adjacent roads are congested as well. Even the coast road along through St Brides to Newport is also affected. So, there's a lesson to be learned there about taking short-term political decisions that get you a headline at the time, but, over the months and years ahead, don't actually get you to a position where you are having an integrated transport plan, which I know the Government would like to have. We've mentioned the Newtown bypass. The A465 Heads of the Valleys improvement scheme is to be welcomed and promises to massively improve journey times along this route when completed. As the local AM for that current part of the scheme, I know all too well the problems that have been associated with delivering it. Yes, the Clydach Gorge section is a major engineering challenge, but the scale of the overspend that we're looking at, mentioned by Lee Waters in his contribution, and the length of the expected delays, are concerning. You do sometimes get the impression it's a case of, 'Get it built at all costs, whatever the timescale.' Just because a project is complex and just because it presents certain engineering challenges doesn't mean that you should throw all amounts of money at it, regardless of the cost and regardless of the timespans that are involved, and there is concern that the 2018 budget doesn't seem to make enough provision for a likely overspend. So, we do need assurances that this is all ultimately affordable. If I can just mention the Government amendment briefly, it directs us to the national transport finance plan, which the Cabinet Secretary referred to, and on the face of it, that five-year programme of transport capital funding sounds all well and good. Of course, the problem is that too often in this Chamber we're faced with plans, however long they might be, that through the mists of time get forgotten, left on dusty shelves and they don't actually deliver the objectives that once we would have wanted to see. So, we do need to make sure that public money is being well spent and we're not just throwing money at something that ultimately isn't going to work. Integration is key to the development of a successful, efficient, modern transport network. I've long called for a metro hub at the Celtic Manor, as the Cabinet Secretary will be aware. This will provide a good point in south-east Wales from which additional transport links can then be developed out to rural commuting areas such as Monmouth and, indeed, beyond. But, of course, in the first instance those secondary additional services will most likely be bus services making use of existing roads and bus lanes. So, once again, we see the importance of maintaining the integrity of those roads. It's not simply a question of saying that you can put everything onto light rail, you can put everything onto a rail metro network and you don't need to maintain the existing roads. We need a balanced system. In closing - I'll move to a close, Deputy Presiding Officer - I want to say a little about procurement, which hasn't, I don't think, been mentioned by Members today. I appreciate that it isn't specifically within the Cabinet Secretary's brief, but I do feel we need a renewed infrastructure procurement policy. A Wales Audit Office report last November called for clear improvement in how authorities procure services at a national level, and only around 20 per cent - 23 per cent - of Welsh Government spending on construction works in 2016-17 were won by Welsh firms. That's simply not good enough. Whatever the infrastructure project is that you might be talking about - and in this case it clearly is our road network - we need to make sure that we are procuring from Welsh firms, and going back to Suzy Davies's comments in her contribution, make sure that we're making most use of the local situation, procuring locally and making use of the local road network was well. Because it's not just about the national road network - the motorway network - it's about getting the most use of our rural smaller roads, which in many parts of rural Wales are crumbling away. So, in closing, Deputy Presiding Officer, can I thank everyone who's contributed to this debate today? I think it's been a very worthwhile debate, and I think that what's come out of it is the need for us to make sure that we do have a balanced transport plan, and a balanced approach to providing future transport needs for Wales. If we don't get this right, then in the medium term and the long term the Welsh economy will suffer. None of us here want that to happen, so let's start that progress towards the future now and make sure that we have a road network in Wales that complements our public transport in Wales, and that provides the people of Wales with the commuting and transport needs they most need.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, roeddech yn gwneud mor dda yn yr araith honno, tan y diwedd un, ac yn gwneud cymaint o synnwyr hyd nes bod y neges fach honno o'r famlong Corbyn wedi llithro i mewn i'ch araith, gan aelod o staff mae'n siŵr. Ni allaf ddychmygu eich bod o ddifrif yn credu'r sylw hwnnw am gyni ar y diwedd. Rwy'n credu y byddech yn debygol o fod yn llymach ar y - . Nid wyf am greu helynt i chi, felly ni wnaf barhau. A gaf fi ddiolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl heddiw? Ar ddechrau fy nghyfraniad, hoffwn dynnu sylw at y ffaith nad yw'r ddadl hon wedi ei chynllunio mewn unrhyw fodd i fychanu pwysigrwydd mathau eraill o drafnidiaeth gyhoeddus, megis trenau a bysiau. Nid ydym yn awgrymu, Lee Waters, mai adeiladu ffyrdd yn unig sy'n mynd i ddatrys y broblem i chi, fel y credid yn rhy aml drwy gydol y 1950au, 1960au, y 1970au a thu hwnt. Rydym yn cael llawer o ddadleuon yn y Siambr hon am yr angen i wella ein rhwydwaith rheilffyrdd a datblygu systemau metro yn ne Cymru a hefyd, yn gynyddol, yn y gogledd. Ac mae hyn yn sicr yn hanfodol er lles dyfodol economaidd Cymru. Ond - a dyma lle rwy'n cytuno gyda Ken Skates - mae angen dull cymysg o weithredu, a chrybwyllwyd hynny gennych ar ddechrau eich cyfraniad, Ysgrifennydd y Cabinet, dull cytbwys sy'n cydnabod yr angen i gael rhwydwaith ffyrdd modern wedi'i gynnal yn llawn, a chlyfar, fel y cafodd ei alw gan Adam Price. Felly, mae angen inni weithio tuag at hynny. Wrth agor, croesawodd Russ George y cynnydd ar ffordd osgoi hirddisgwyliedig y Drenewydd, cynllun rydych wedi bod yn ei hyrwyddo bellach dros yr holl amser y buoch yma, Russ - a chyn hynny. Roeddech yn gresynu at arafwch rhai o'r cynlluniau eraill. At ei gilydd, mae'r problemau rydym wedi sôn amdanynt heddiw yn effeithio ar ardaloedd trefol a gwledig Cymru. Mae'n ystadegyn brawychus fod Caerdydd yn dioddef mwy nag unrhyw ddinas arall yn y DU o dagfeydd traffig heb fod ar oriau brig. Felly, effeithir ar fusnesau yma yn anghymesur gan ddiffyg hygyrchedd. Soniodd David Rowlands a Mark Reckless am Rover Way. Gallaf ddweud nad ydych yn teithio ar hyd y ffordd honno cymaint ag a wnaf fi, mae'n debyg, Dave. Y ffordd i unman, fel y galwoch chi hi. Credaf mai fi oedd y person cyntaf i'w galw'n hynny, yn ôl yn ystod y Cynulliad diwethaf mewn dadl ar y gyllideb. Soniais hefyd ar y pryd am y gylchfan i unman a'r gyllideb i unman, ond roeddwn yn hael fy meirniadaeth ar y pryd am ei bod yn adeg pennu cyllideb ar gyfer y flwyddyn. Ond roedd y ffordd honno, neu mae'r ffordd honno, credwch neu beidio, yn rhan o brosiect ffordd ddosbarthu berifferol Caerdydd, a ddechreuwyd gyntaf yn 1978, 40 mlynedd yn ôl erbyn heddiw. Rydym wedi bod yn aros am 40 mlynedd i weld y ffordd berifferol honno yn cael ei chwblhau, ffordd a ddisgrifiwyd unwaith gan Paddy Kitson, cyn-gadeirydd pwyllgor amgylchedd Cyngor Sir De Morgannwg, fel mwclis ffyniant y ddinas. Wel, yn y pen draw, gallai fod yn fwclis ffyniant os yw'r cysylltiadau eu hunain yn cysylltu â'i gilydd o'r diwedd a'u bod yn mynd yr holl ffordd o gwmpas. Ond roedd gennyf bryderon yn ôl yn y gyllideb honno - roedd yn rhan o fargen gyllidebol, i'r rhai ohonoch nad oeddech yma yn y Cynulliad diwethaf, rhwng y Democratiaid Rhyddfrydol a'r Blaid Lafur ar y pryd. Rhan o hynny oedd dechrau camu tuag at gwblhau'r mwclis perifferol o ffyniant, ond cwestiynais ddilysrwydd adeiladu un cam o'r ffordd a pha un a oedd mewn gwirionedd yn sicrhau gwerth am arian. I bawb ohonom sy'n teithio ar hyd y ffordd honno yn awr, gallwch weld nad y ffordd honno'n unig sy'n profi tagfeydd ar adeg oriau brig; mae tagfeydd ar y ffyrdd cyfagos yn ogystal. Effeithir hefyd ar ffordd yr arfordir drwy Lansanffraid i Gasnewydd hyd yn oed. Felly, mae gwers i'w dysgu ynghylch gwneud penderfyniadau gwleidyddol byrdymor sy'n sicrhau pennawd i chi ar y pryd, ond dros y misoedd a'r blynyddoedd i ddod, nid ydynt yn eich galluogi i gyrraedd sefyllfa mewn gwirionedd lle bydd gennych gynllun trafnidiaeth integredig, a gwn mai dyna fyddai'r Llywodraeth yn hoffi ei gael. Rydym wedi sôn am ffordd osgoi'r Drenewydd. Mae cynllun gwella'r A465 ym Mlaenau'r Cymoedd i'w groesawu ac mae'n addo gwella amserau teithio ar hyd y llwybr hwn yn aruthrol pan fydd wedi cael ei gwblhau. Fel yr AC lleol dros y rhan gyfredol honno o'r cynllun, gwn yn rhy dda am y problemau sydd wedi bod yn gysylltiedig â'i ddarparu. Ydy, mae rhan Cwm Clydach yn her fawr o ran peirianneg, ond mae maint y gorwariant rydym yn edrych arno, a grybwyllwyd gan Lee Waters yn ei gyfraniad, a hyd yr oedi a ddisgwylir, yn peri pryder. Weithiau fe gewch yr argraff ei fod yn achos o, 'Adeiladwch ef ar bob cyfrif, waeth beth fo'r amserlen.' Oherwydd bod prosiect yn gymhleth ac oherwydd ei fod yn creu heriau penodol o ran peirianneg, nid yw hynny'n golygu y dylech daflu pob math o swm o arian ato, waeth beth fo'r gost, a waeth beth fo'r amserlenni dan sylw, ac mae pryder nad yw'n ymddangos bod cyllideb 2018 yn darparu digon ar gyfer gorwariant tebygol. Felly, mae angen sicrwydd fod hyn oll yn fforddiadwy yn y pen draw. Os caf grybwyll gwelliant y Llywodraeth yn fyr, mae'n ein cyfeirio at y cynllun cyllid trafnidiaeth cenedlaethol, y cyfeiriodd Ysgrifennydd y Cabinet ato, ac ar yr wyneb, mae'r rhaglen bum mlynedd o gyllid cyfalaf trafnidiaeth yn swnio'n iawn. Wrth gwrs, y broblem yw ein bod, yn rhy aml yn y Siambr hon, yn wynebu cynlluniau sydd, beth bynnag fo'u hyd, yn cael eu hanghofio yn niwloedd amser a'u gadael ar silffoedd llychlyd, cynlluniau nad ydynt mewn gwirionedd yn cyflawni'r amcanion y byddem wedi dymuno eu gweld ar un adeg. Felly, mae angen inni wneud yn siŵr fod arian cyhoeddus yn cael ei wario'n dda ac nad ydym ond yn taflu arian at rywbeth nad yw'n mynd i weithio yn y pen draw. Mae integreiddio'n allweddol i ddatblygu rhwydwaith trafnidiaeth modern, effeithlon a llwyddiannus. Rwyf wedi bod yn galw ers amser hir am sefydlu hyb metro yn y Celtic Manor, fel y gŵyr Ysgrifennydd y Cabinet. Bydd hyn yn darparu pwynt da yn ne-ddwyrain Cymru ar gyfer datblygu cysylltiadau trafnidiaeth ychwanegol wedyn ag ardaloedd cymudo gwledig megis Trefynwy, a thu hwnt yn wir. Ond wrth gwrs, ar y cychwyn, gwasanaethau bysiau yw'r gwasanaethau eilaidd ychwanegol hynny'n fwyaf tebygol o fod, gan wneud defnydd o ffyrdd a lonydd bysiau sy'n bodoli'n barod. Felly, unwaith eto, gwelwn bwysigrwydd cynnal y ffyrdd hynny. Nid yw'n fater syml o ddweud y gallwch roi popeth ar reilffyrdd ysgafn, gallwch roi popeth ar rwydwaith metro rheilffyrdd ac nad oes angen i chi gynnal y ffyrdd presennol. Mae arnom angen system gytbwys. I gloi - rwy'n dod i ben, Ddirprwy Lywydd - hoffwn ddweud ychydig am gaffael, nad wyf yn meddwl ei fod wedi cael ei grybwyll gan yr Aelodau heddiw. Sylweddolaf nad yw'n benodol yn rhan o friff Ysgrifennydd y Cabinet, ond rwy'n teimlo bod angen polisi caffael seilwaith newydd. Galwodd adroddiad gan Swyddfa Archwilio Cymru fis Tachwedd diwethaf am welliant clir yn y modd y mae awdurdodau'n caffael gwasanaethau ar lefel genedlaethol, ac oddeutu 20 y cant yn unig - 23 y cant - o wariant Llywodraeth Cymru ar waith adeiladu yn 2016-17 a enillwyd gan gwmnïau yng Nghymru. Nid yw hynny'n ddigon da. Beth bynnag fo'r prosiect seilwaith y gallech fod yn sôn amdano - ac yn yr achos hwn mae'n amlwg mai ein rhwydwaith ffyrdd ydyw - mae angen inni wneud yn siŵr ein bod yn caffael gan gwmnïau o Gymru, ac i ddychwelyd at sylwadau Suzy Davies yn ei chyfraniad, mae angen sicrhau ein bod yn gwneud y defnydd mwyaf o'r sefyllfa leol, gan gaffael yn lleol a gwneud defnydd da o'r rhwydwaith ffyrdd lleol yn ogystal. Oherwydd mae'n ymwneud â mwy na'r rhwydwaith ffyrdd cenedlaethol - y rhwydwaith traffyrdd - mae'n ymwneud â sicrhau cymaint o ddefnydd â phosibl ar ein ffyrdd gwledig llai, sydd, mewn llawer o rannau o'r Gymru wledig, yn dadfeilio. Felly, i gloi, Ddirprwy Lywydd, a gaf fi ddiolch i bawb a gyfrannodd at y ddadl hon heddiw? Credaf ei bod wedi bod yn ddadl werth chweil, a chredaf mai'r hyn a ddangosodd yw bod angen inni wneud yn siŵr fod gennym gynllun trafnidiaeth cytbwys, a dull cytbwys o ddarparu ar gyfer anghenion trafnidiaeth Cymru yn y dyfodol. Os na chawn hyn yn iawn, yna yn y tymor canolig a'r tymor hir bydd economi Cymru yn dioddef. Nid oes yr un ohonom yma am i hynny ddigwydd, felly gadewch inni ddechrau'r cynnydd hwnnw tuag at y dyfodol yn awr a gwneud yn siŵr fod gennym rwydwaith ffyrdd yng Nghymru sy'n ategu ein trafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru, ac sy'n diwallu'r anghenion cymudo a thrafnidiaeth y mae'r Cymry fwyaf o'u hangen.