English: I'd like to thank the Members who have brought this debate forward because, obviously, this is a critical issue. Previous speakers have described the situation in Wales, which is obviously a matter of huge concern. It's clear that eating habits and exercise habits need to be improved - we've heard the statistics about that today. I'm very proud that we do have the Active Travel (Wales) Act 2013 and that it has been passed - a unique Act by this Welsh Government - and I think we absolutely have to make every opportunity to use it to its maximum potential. For example, I know that we are consulting on the local walking and cycling routes that communities themselves feel need to be prioritised. We've had a good response in Cardiff, I think we've about 200 people giving their input so far, but I think we've got to do more. We've got to make sure that more people in Cardiff and throughout Wales put out the message that we can develop safe walking and cycling routes, which I think is very important to encourage people to get fit and to leave their cars at home, and we've got that legislation there now at the moment. I think we've got good examples throughout Wales and we've got great organisations like Living Streets and Sustrans, who are working hard on these issues. I know that Sustrans is also considering targeting, in particular, young mums and mums-to-be - and I think Dai Lloyd mentioned this in his contribution - because the evidence does suggest that the biggest impact on whether people adopt walking and cycling habits is whether their parents travelled actively, so the example was there. We obviously can't win the battle against obesity simply by promoting active travel, although I think there are great opportunities there. Changing eating habits is very hard, but I do believe it starts right at the beginning and I was pleased that Dai Lloyd mentioned breastfeeding - I expressed my concern that that was not in the chief medical officer of health's report last week. But I know that the Welsh Government is concerned about promoting breastfeeding, but I just think that is something we've got to have another great push on. It is very important, as Vikki Howells mentioned - the importance of antenatal support and working with mothers. But it is very difficult to change eating habits, particularly with adults. However many public health campaigns we run, food still equals comfort for many people and also, I think one of the most important points is that poverty impacts on eating habits, and I think that's something that I want to say a bit about now. The Child Poverty Action Group has just published a book called 'Improving Children's Life Chances', which shows that, for both girls and boys aged two to 15, there's a greater prevalence of overweight and obesity in the 40 per cent of children from lower income groups. And we know that. We know, through the work on health inequalities, that it is the poorer families who are more likely to be overweight. Research shows that foods that are nutrient-dense per calorie are more expensive. Data from the national diet and nutrition survey 2008-12 show that the lowest income group generally consumes less protein, less iron, fewer fruits and vegetables, less vitamin C, less calcium and less oily fish. And one of the reasons for that is that lean meat, fresh fruit, vegetables and fish are difficult and are expensive forms of calories. I think we all know that that food is more expensive. So, it makes sense that, when incomes are higher, you can afford better-quality food, which is why the effects of austerity and benefit cuts are so pernicious - because they do affect what people are able to eat. So, I think it's very important that we do look at this in the overall context of people's lives and I do believe that poverty has a big impact on what we are able to do. Some of those levers of poverty are not within our power in this Assembly, but I do believe that we have levers here that we can use and should use. People have mentioned a lot of those levers today, but I think it starts with the first food that you have - or we hope you'll have - which is breast milk. It's crucially important what happens in school in terms of healthy eating and there have been lots of suggestions here today, and the exercise issue that we know we can promote through the active travel Act. I do believe we have many levers here in this Assembly to tackle this very important issue.
Welsh: Hoffwn ddiolch i'r Aelodau sydd wedi cyflwyno'r ddadl oherwydd, yn amlwg, mae hwn yn fater hollbwysig. Mae siaradwyr blaenorol wedi disgrifio'r sefyllfa yng Nghymru, sy'n amlwg yn fater o bryder mawr. Mae'n amlwg fod angen gwella arferion bwyta ac arferion ymarfer corff - clywsom yr ystadegau am hynny heddiw. Rwy'n falch iawn fod gennym Ddeddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 a'i bod wedi cael ei phasio - Deddf unigryw gan y Llywodraeth hon yng Nghymru - ac rwy'n credu bod yn rhaid i ni sicrhau pob cyfle i'w defnyddio i'w llawn botensial. Er enghraifft, gwn ein bod yn ymgynghori ar y llwybrau cerdded a beicio lleol y mae'r cymunedau eu hunain yn teimlo y dylid eu blaenoriaethu. Rydym wedi cael ymateb da yng Nghaerdydd, rwy'n credu bod gennym oddeutu 200 o bobl yn rhoi eu mewnbwn hyd yn hyn, ond rwy'n meddwl bod yn rhaid i ni wneud rhagor. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr fod mwy o bobl yng Nghaerdydd a ledled Cymru'n cyfleu'r neges y gallwn ddatblygu llwybrau cerdded a beicio diogel, a chredaf fod hynny'n bwysig iawn i annog pobl i ddod yn heini ac i adael eu ceir gartref, ac mae gennym y ddeddfwriaeth honno yno yn awr ar hyn o bryd. Rwy'n credu ein bod wedi cael enghreifftiau da ledled Cymru ac mae gennym sefydliadau gwych fel Strydoedd Byw a Sustrans, sy'n gweithio'n galed ar y materion hyn. Gwn fod Sustrans hefyd yn ystyried targedu mamau ifanc a mamau beichiog yn benodol - ac rwy'n meddwl bod Dai Lloyd wedi sôn am hyn yn ei gyfraniad - oherwydd mae'r dystiolaeth yn awgrymu mai'r effaith fwyaf ar ba un a yw pobl yn mabwysiadu arferion cerdded a beicio yw pa un a oedd eu rhieni'n teithio'n llesol, fel bod yr esiampl yno. Yn amlwg ni allwn ennill y frwydr yn erbyn gordewdra yn syml drwy hyrwyddo teithio llesol, er fy mod yn meddwl bod yna gyfleoedd gwych yno. Mae newid arferion bwyta'n anodd iawn, ond rwy'n credu ei fod yn dechrau ar y cychwyn un ac roeddwn yn falch fod Dai Lloyd wedi crybwyll bwydo ar y fron - mynegais fy mhryder nad oedd hynny yn adroddiad y prif swyddog meddygol ar iechyd yr wythnos ddiwethaf. Ond rwy'n gwybod bod Llywodraeth Cymru yn pryderu ynglŷn â hyrwyddo bwydo ar y fron, ond rwy'n meddwl ei fod yn rhywbeth y mae'n rhaid i ni ei wthio'n galed eto. Mae'n bwysig iawn, fel y crybwyllodd Vikki Howells - pwysigrwydd cymorth cynenedigol a gweithio gyda mamau. Ond mae'n anodd iawn newid arferion bwyta, yn enwedig gydag oedolion. Ni waeth sawl ymgyrch iechyd y cyhoedd a gynhaliwn, mae bwyd yn dal yn gyfystyr â chysur i lawer o bobl a hefyd, rwy'n credu mai un o'r pwyntiau pwysicaf yw bod tlodi'n effeithio ar arferion bwyta, ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth rwyf am ddweud ychydig amdano yn awr. Mae'r Grŵp Gweithredu ar Dlodi Plant newydd gyhoeddi llyfr o'r enw 'Gwella Cyfleoedd Bywyd Plant', sy'n dangos, ymhlith merched a bechgyn rhwng 2 a 15 oed, fod yna fwy o ordewdra a chario gormod o bwysau ymhlith y 40 y cant o blant o grwpiau incwm is. Ac rydym yn gwybod hynny. Rydym yn gwybod, drwy waith ar anghydraddoldebau iechyd, mai'r teuluoedd tlotach sy'n fwy tebygol o gario gormod o bwysau. Dengys ymchwil fod bwydydd sy'n llawn maeth fesul calori yn ddrutach. Mae data o arolwg deiet a maeth cenedlaethol 2008-12 yn dangos bod y grŵp incwm isaf yn gyffredinol yn bwyta llai o brotein, llai o haearn, llai o ffrwythau a llysiau, llai o fitamin C, llai o galsiwm a llai o bysgod olewog. Ac un o'r rhesymau am hynny yw bod cig heb lawer o fraster, ffrwythau ffres, llysiau a physgod yn anodd ac yn ffurfiau drud ar galorïau. Rwy'n meddwl ein bod i gyd yn gwybod bod y bwyd hwnnw'n ddrutach. Felly, mae'n gwneud synnwyr, pan fydd incwm yn uwch, eich bod yn gallu fforddio bwyd o ansawdd gwell, a dyna pam y mae effeithiau toriadau caledi a budd-daliadau mor niweidiol - am eu bod yn effeithio ar yr hyn y mae pobl yn gallu ei fwyta. Felly, rwy'n meddwl ei bod yn bwysig iawn ein bod yn edrych ar hyn yng nghyd-destun cyffredinol bywydau pobl ac rwy'n credu bod tlodi'n effeithio'n fawr ar yr hyn y gallwn ei wneud. Nid yw rhai o'r dulliau mewn perthynas â thlodi yn ein dwylo yn y Cynulliad hwn, ond rwy'n credu bod gennym ddulliau yma y gallwn ac y dylem eu defnyddio. Mae pobl wedi sôn llawer am y dulliau hynny heddiw, ond rwy'n meddwl ei fod yn dechrau gyda'r bwyd cyntaf a gewch - neu y gobeithiwn y byddwch yn ei gael - sef llaeth y fron. Mae'r hyn sy'n digwydd yn yr ysgol yn hanfodol bwysig o ran bwyta'n iach a chafwyd llawer o awgrymiadau yma heddiw, a'r mater ymarfer corff y gwyddom y gallwn ei hyrwyddo drwy'r Ddeddf teithio llesol. Rwy'n credu bod gennym lawer o ddulliau yma yn y Cynulliad i fynd i'r afael â'r mater pwysig hwn.