English: Can I thank the Cabinet Secretary for his statement this afternoon? As today's statement makes clear, the greater part of the Historic Environment (Wales) Act 2016 has now been brought into force, and, following the commencement of the relevant provision at the end of May, Wales now has statutory historic environment records for each local authority area. Of course, these records should help introduce greater transparency and accountability into decisions taken on the historic environment, and will be important tools for local authorities and other stakeholders in developing the sustainable management of the historic environment. Now, the creation of these lists has resulted in increasing the workload of local authorities in this area, and this naturally comes at a cost. Therefore, can the Cabinet Secretary tell us whether there has been any push back from local authorities regarding the preparation of lists of historic assets of special local interest, particularly the cost of doing this? Perhaps he could also tell us what discussions he's had with the Law Society, and the Welsh Local Government Association, about the revision of local authority search forms, commonly used in conveyancing, to ensure that applications for searches of the various registers are standard procedure and don't come at any additional cost? Now, councils have made provisions in their budgets to use some of their new powers to carry out works on a building when the owner hasn't done so, in both emergency and non-emergency circumstances. Whilst I appreciate that it may be a bit early to ask for an assessment of those powers, given that they only came into force in May, I'd be grateful, however, if the Cabinet Secretary could indicate how the Welsh Government intends to monitor the use of these powers. If these powers are not used, then we need to be clear whether that is because of the financial position that some local authorities may find themselves in. I note that today's statement highlights that planning authorities can undertake urgent works by making any costs a local land charge. This is a significant step forward in addressing deteriorated listing buildings, and perhaps the Cabinet Secretary could tell us a bit more about these land charges and how they can be used to aid in the recovery of costs associated with urgent work. Indeed, could the Cabinet Secretary provide an initial assessment of these local land charges, and whether they have been effective in addressing urgent works on any neglected listed buildings so far? Of course, it's essential that the historic environment Act is supported by the most relevant and updated planning policy advice, and I'm pleased to see the work that has been done with the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs in developing a revised historic environment chapter for 'Planning Policy Wales'. The first technical advice note for the Welsh historic environment, TAN 24, provides guidance on how the planning system considers the historic environment during development plan preparation and decision making on planning and listed building applications. However, it's important that that technical advice note is constantly reviewed to ensure its effectiveness. So, therefore, can the Cabinet Secretary tell us how frequently the planning guidance will be updated, and what impact will this have on planning authorities, particularly in relation to contentious planning applications? Now, I understand that the Welsh Government will be compiling a statutory register for historic parks and gardens, which will certainly help owners, local planning authorities, and other stakeholders, to look after the sites in a much more informed way. Therefore, perhaps the Cabinet Secretary could tell us a bit more about the review of the boundaries of those parks and gardens in Wales, and provide some timescales on when the Welsh Government intends to see this statutory register brought into force. Today's statement also refers to the governance arrangements of heritage services, and I understand that the Cabinet Secretary is still considering action in this particular area. I understand that there is still quite a bit of work that is taking place on this, but perhaps the Cabinet Secretary could give an indication of what timescales he's considering in addressing governance arrangements, so that Members can better understand when the statutory advisory panel for the Welsh historic environment will be fully established. Llywydd, can I once again thank the Cabinet Secretary for his statement this afternoon, updating Members on the Welsh Government's direction of travel in this area? Perhaps the Cabinet Secretary could indicate which parts of the historic environment Act are still yet to come into force, and tell us what sort of timescales are involved in ensuring that all aspects of the Act are fully implemented? And, finally, the Cabinet Secretary is aware of my interest in war memorials, and so perhaps I could tease out some information about how this Act, and the Welsh Government's general policy in this area, is better protecting war memorials across Wales. It's so important that guidance is developed to help local authorities and all stakeholders to manage Wales's historic environment carefully and sustainably for the benefit of present and future generations, and I look forward to scrutinising the Welsh Government in this area to better protect and support our historical sites for the future. Diolch.
Welsh: A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ddatganiad y prynhawn yma? Fel yr eglura datganiad heddiw, mae'r rhan fwyaf o Ddeddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016 bellach mewn grym, ac, yn dilyn cychwyn y ddarpariaeth berthnasol ar ddiwedd mis Mai, mae gan Gymru gofnodion amgylchedd hanesyddol statudol i bob ardal awdurdod leol. Wrth gwrs, dylai'r cofnodion hyn helpu i gyflwyno mwy o dryloywder ac atebolrwydd mewn penderfyniadau a wneir ar yr amgylchedd hanesyddol, a byddant yn arfau pwysig ar gyfer awdurdodau lleol a rhanddeiliaid eraill i ddatblygu rheolaeth gynaliadwy ar yr amgylchedd hanesyddol. Yn awr, mae creu'r rhestri hyn wedi arwain at gynyddu baich gwaith yr awdurdodau lleol yn y maes hwn, ac mae cost i dalu am hyn yn naturiol. Felly, a all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrthym a fu unrhyw wthio yn ôl gan awdurdodau lleol ynghylch paratoi rhestrau o asedau hanesyddol o ddiddordeb lleol arbennig, yn enwedig y gost o wneud hyn? Efallai y gallai ddweud wrthym hefyd pa drafodaethau a fu rhyngddo â Chymdeithas y Gyfraith, a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, am yr adolygiad o ffurflenni chwilio awdurdodau lleol, a ddefnyddir yn gyffredin mewn trawsgludo, er mwyn sicrhau bod ceisiadau am chwiliadau o'r cofrestri amrywiol yn weithdrefn safonol ac nad ydynt yn gost ychwanegol? Yn awr, mae cynghorau wedi gwneud darpariaethau yn eu cyllidebau i ddefnyddio rhai o'u pwerau newydd i wneud gwaith ar adeilad pan nad yw'r perchennog wedi gwneud hynny, dan amgylchiadau brys ac amgylchiadau nad ydynt yn rhai brys. Er fy mod yn sylweddoli y gall fod braidd yn gynnar i ofyn am asesiad o'r pwerau hynny, o ystyried mai dim ond ym mis Mai y daeth i rym, byddwn yn ddiolchgar, fodd bynnag, pe gallai Ysgrifennydd y Cabinet nodi sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu monitro'r defnydd o'r pwerau hyn. Os na fydd y pwerau hyn yn cael eu defnyddio, yna mae angen inni fod yn glir a yw hynny oherwydd y sefyllfa ariannol y gallai rhai awdurdodau lleol eu cael eu hunain ynddi. Nodaf fod datganiad heddiw yn tynnu sylw at y ffaith y gall awdurdodau cynllunio wneud gwaith brys drwy wneud unrhyw gostau yn bridiant tir lleol. Mae hwn yn gam sylweddol ymlaen wrth fynd i'r afael ag adeiladau rhestredig sy'n dirywio, ac efallai y gallai Ysgrifennydd y Cabinet sôn ychydig mwy wrthym am y pridiannau tir hyn a sut y gellir eu defnyddio i helpu i adennill costau sy'n gysylltiedig â gwaith brys. Yn wir, a allai Ysgrifennydd y Cabinet ddarparu asesiad cychwynnol o'r pridiannau tir lleol, ac a ydynt wedi bod yn effeithiol wrth fynd i'r afael â gwaith brys ar unrhyw adeiladau rhestredig a esgeuluswyd hyd yn hyn? Wrth gwrs, mae'n hanfodol bod Deddf yr amgylchedd hanesyddol yn cael ei chefnogi gan y cyngor polisi cynllunio mwyaf perthnasol a diweddar, ac rwy'n falch o weld y gwaith sydd wedi ei wneud gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig wrth ddatblygu pennod amgylchedd hanesyddol ddiwygiedig ar gyfer 'Polisi Cynllunio Cymru'. Mae'r nodyn cyngor technegol cyntaf ar gyfer amgylchedd hanesyddol Cymru, TAN 24, yn rhoi arweiniad ar sut y mae'r system gynllunio yn ystyried yr amgylchedd hanesyddol yn ystod paratoi'r cynllun datblygu a gwneud penderfyniadau ar geisiadau cynllunio ac adeiladau rhestredig. Fodd bynnag, mae'n bwysig bod y nodyn cyngor technegol yn cael ei adolygu'n gyson er mwyn sicrhau ei effeithiolrwydd. Felly, gan hynny, a all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrthym pa mor aml y bydd y canllawiau cynllunio yn cael eu diweddaru, a pha effaith fydd hyn yn ei chael ar awdurdodau cynllunio, yn enwedig mewn cysylltiad â cheisiadau cynllunio dadleuol? Yn awr, rwy'n deall y bydd Llywodraeth Cymru yn llunio cofrestr statudol ar gyfer parciau a gerddi hanesyddol, a fydd yn sicr o helpu perchnogion, awdurdodau cynllunio lleol, a rhanddeiliaid eraill, i ofalu am y safleoedd mewn ffordd llawer mwy gwybodus. Felly, efallai y gall Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrthym ychydig mwy am yr adolygiad o ffiniau'r parciau a'r gerddi hynny yng Nghymru, a rhoi rhai amserlenni o ran pryd y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu gweld y gofrestr statudol hon yn dod i rym. Mae datganiad heddiw yn cyfeirio hefyd at drefniadau llywodraethu gwasanaethau treftadaeth, ac rwy'n deall bod Ysgrifennydd y Cabinet yn dal i ystyried gweithredu yn y maes penodol hwn. Deallaf fod cryn dipyn o waith yn dal i fod yn digwydd ar hyn. Ond efallai y gallai Ysgrifennydd y Cabinet roi syniad o'r amserlenni y mae'n eu hystyried wrth fynd i'r afael â threfniadau llywodraethu, fel y gall Aelodau ddeall yn well pan fydd y panel ymgynghorol statudol ar gyfer amgylchedd hanesyddol Cymru yn cael ei sefydlu'n llawn. Llywydd, a gaf i unwaith eto ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ddatganiad y prynhawn yma, yn diweddaru'r Aelodau o ran y llwybr a ddilynir gan Lywodraeth Cymru yn y maes hwn? Efallai y gallai Ysgrifennydd y Cabinet nodi pa rannau o Ddeddf yr amgylchedd hanesyddol sydd eto i ddod i rym, a dweud wrthym pa fath o amserlen sydd ynghlwm â sicrhau bod pob agwedd ar y Ddeddf yn cael ei gweithredu'n llawn? Ac, yn olaf, mae Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol o'm diddordeb i mewn cofebion rhyfel, ac felly efallai y gallaf gael rhywfaint o wybodaeth ganddo am sut y mae'r Ddeddf hon, a pholisi cyffredinol Llywodraeth Cymru yn y maes hwn, yn gwarchod cofebion rhyfel yn well ar draws Cymru. Mae mor bwysig bod canllawiau'n cael eu datblygu i helpu awdurdodau lleol a'r holl randdeiliaid i reoli amgylchedd hanesyddol Cymru yn ofalus ac yn gynaliadwy er budd cenedlaethau'r presennol a'r dyfodol. Edrychaf ymlaen at graffu ar Lywodraeth Cymru yn y maes hwn i ddiogelu a chefnogi ein safleoedd hanesyddol yn well ar gyfer y dyfodol. Diolch.