English: I acknowledge the Minister's best intentions and her openmindedness and her willingness to consider doing things that are politically difficult for her in her party and her general willingness to engage with farmers and the farming community generally on this hugely difficult issue. But, despite all that and 18 months after the launch of the refreshed eradication programme, it's clear that the Government is not unambiguously winning the war against TB. And I agree with Llyr Gruffydd, in what he said earlier on, that, in the statement, the Minister does seem to be openly blaming farmers to an extent, when, actually, it's the Welsh Government that ultimately has the answer to this problem, because it's the Government's policy that is going to enable the measures to be taken that do hold out a prospect of real success. And there's no doubt on the figures that we're not really making any significant progress at all. The Minister attributes the 12 per cent increase in cattle slaughter to heightened sensitivity of testing and surveillance for TB, but the Minister said in her statement: 'We expect this investment in removing infected cattle earlier to reap rewards in the medium term'. Well, as I've said many times, farmers don't really have the time; TB is having a drastic effect on the rural economy and devastating the livelihoods of cattle keepers, and many of them family farms. I acknowledge that she does fully appreciate the deep psychological impact as well as the economic impact that having an infected herd can bring. In 2017, the Government did seem to be taking steps in the right direction and I applauded at the time, and have done since, her willingness to combat the disease in the wildlife population by a means of cage trapping, testing and humanely killing infected badgers. But, as Llyr Gruffydd again pointed out, the figures here are absolutely dismal. Three licences on three farms in the whole of Wales is not even a pinprick. To put this into context, a cow is slaughtered in Wales as a result of TB every 46 minutes, whereas a badger is culled every 3.6 months. So, if this is an indication of the Government's priorities, then they're wholly misconceived, in my view. NFU Cymru have said that up to one in five badgers in Wales are infected with TB, so we must, if we're to get to grips with this problem, do something about this reservoir in the wild. Now, the Minister said in her statement that she's working with farmers and stakeholders and vets in Gower on a badger vaccine. How is success in this area going to be measured? Previous eradication programmes have proved that the so-called science-led approach actually has reaped nothing but failure. In contrast, while vets are chasing badgers across the Gower with vaccinations, in England, there's been considerable success by a totally different kind of policy. Badger culling in high-risk areas of England produced the following results: in December 2018, the Department for Environment, Food and Rural Affairs revealed reduced disease in cattle over the four-year cull period, with the number of confirmed cattle breakdowns down by around 50 per cent. In the Gloucester area, the incidence rate has dropped from 25 per cent to 12 per cent in the 12 months following the fourth year of badger culling. In Somerset, new herd incidents have dropped from 10.4 per cent to 5.6 per cent. That is real progress. Now, I do realise that this is a difficult and emotive issue, but as I remember Simon Thomas, when he was the Plaid Cymru agriculture spokesman, saying here many times, the choice is a simple one, you either cull badgers or you cull cattle, and, of the two, I know which is preferable and most effective in the longer term. What we require is a multifaceted approach, and I accept that a lot of what the Minister says is sound common sense on biosecurity and the controls on cattle movements, individual action plans for farms, especially in high-risk areas, and easily accessible information for farmers on how to prevent TB transmission. But tackling the spread of TB in the wildlife population by way of English-style culls in Wales's worst affected areas seems to me to be an absolutely indispensable way forward if she is to make a success of the policy that I know she is keen to make a success of.
Welsh: Rwy'n cydnabod bwriadau gorau'r Gweinidog, ei meddwl agored a'i pharodrwydd i ystyried gwneud pethau sy'n wleidyddol anodd iddi yn ei phlaid a'i pharodrwydd cyffredinol i ymgysylltu â ffermwyr a'r gymuned ffermio yn gyffredinol ar y mater eithriadol o anodd hwn. Ond, er gwaethaf hynny i gyd a 18 mis ar ôl cyflwyno'r rhaglen ddileu ar ei newydd wedd, mae'n amlwg nad yw'r Llywodraeth, yn ddiamwys, yn ennill y rhyfel yn erbyn TB. Ac rwy'n cytuno â Llyr Gruffydd, o ran yr hyn a ddywedodd yn gynharach, fod y Gweinidog, yn y datganiad, yn ymddangos fel pe bai'n beio ffermwyr ar goedd i raddau, pan, mewn gwirionedd, Llywodraeth Cymru sydd â'r ateb i'r broblem hon yn y pen draw, gan mai polisi'r Llywodraeth sy'n mynd i alluogi gweithredu mesurau sy'n cynnig gobaith o wir lwyddiant. Ac nid oes unrhyw amheuaeth ynglŷn â'r ffigurau nad ydym ni mewn gwirionedd yn gwneud unrhyw gynnydd sylweddol o gwbl. Mae'r Gweinidog yn priodoli'r cynnydd o 12 y cant mewn achosion o ladd gwartheg i sensitifrwydd cynyddol o ran profi a gwylio ar gyfer TB, ond dywedodd y Gweinidog yn ei datganiad: Rydym ni'n disgwyl i'r buddsoddiad hwn o ran cael gwared yn gynharach ar wartheg sydd wedi'u heintio greu buddion yn y tymor canolig. Wel, fel rwyf wedi dweud sawl gwaith, does dim amser gan ffermwyr mewn gwirionedd; mae TB yn effeithio'n ddirfawr ar yr economi wledig ac yn dinistrio bywoliaeth y rhai sy'n cadw gwartheg, a llawer ohonyn nhw'n ffermydd teuluol. Rwy'n cydnabod ei bod hi yn llawn werthfawrogi'r effaith seicolegol ddofn yn ogystal â'r effaith economaidd y gall buches heintiedig ei achosi. Yn 2017, roedd hi'n ymddangos bod y Llywodraeth yn gweithredu'n briodol ac roeddwn yn cymeradwyo ar y pryd, ac wedi gwneud ers hynny, ei pharodrwydd i frwydro yn erbyn y clefyd ymhlith bywyd gwyllt drwy ddal â chewyll, profi a difa moch daear heintiedig heb greulondeb. Ond, fel y nododd Llyr Gruffydd eto, mae'r ffigurau hyn yn gwbl druenus. Nid yw'r tair trwydded ar dair fferm yng Nghymru gyfan hyd yn oed y smotyn lleiaf. I roi hyn yn ei gyd-destun, caiff buwch ei lladd yng Nghymru o ganlyniad i TB bob 46 munud, tra bydd mochyn daear yn cael ei ddifa bob 3.6 mis. Felly, os yw hyn yn arwydd o flaenoriaethau'r Llywodraeth, yna maen nhw'n seiliedig ar gamddealltwriaeth llwyr, yn fy marn i. Mae NFU Cymru wedi dweud bod hyd at un o bob pum mochyn daear yng Nghymru wedi'i heintio â TB, felly mae'n rhaid inni, os ydym ni i fynd i'r afael â'r broblem hon, wneud rhywbeth ynghylch yr haint mewn bywyd gwyllt. Nawr, dywedodd y Gweinidog yn ei datganiad ei bod yn gweithio gyda ffermwyr a rhanddeiliaid a milfeddygon ym Mhenrhyn Gŵyr i gael brechlyn ar gyfer moch daear. Sut bydd llwyddiant yn y maes hwn yn cael ei fesur? Mae rhaglenni dileu blaenorol wedi profi nad yw'r hyn a elwir yn ddull gwyddonol wedi llwyddo i gyflawni dim ond methiant. I'r gwrthwyneb, er bod milfeddygon yn ymlid moch daear ar draws Penrhyn Gŵyr gyda'u brechiadau, yn Lloegr, cafwyd cryn lwyddiant drwy bolisi cwbl wahanol. Yn sgil difa moch daear mewn ardaloedd risg uchel yn Lloegr cafwyd y canlyniadau canlynol: ym mis Rhagfyr 2018, datgelodd Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig ostyngiad yn y clefyd mewn gwartheg yn ystod y cyfnod difa pedair blynedd, gyda nifer yr achosion o TB buchol a oedd wedi'u cadarnhau tua 50 y cant yn llai. Yn ardal Caerloyw, mae'r gyfradd o achosion wedi gostwng o 25 y cant i 12 y cant yn y 12 mis yn dilyn y bedwaredd flwyddyn o ddifa moch daear. Yng Ngwlad yr Haf, mae achosion newydd mewn buchesi wedi gostwng o 10.4 y cant i 5.6 y cant. Mae hynny'n welliant gwirioneddol. Nawr, rwyf yn sylweddoli bod hyn yn fater anodd ac emosiynol, ond o gofio'r hyn a ddywedodd Simon Thomas lawer gwaith, pan oedd yn llefarydd Plaid Cymru ar amaeth, mae'r dewis yn un syml, un ai rydych chi'n difa moch daear neu'n difa gwartheg, ac, o'r ddau, rwy'n gwybod pa un sydd orau a'r mwyaf effeithiol yn y tymor hwy. Yr hyn sydd ei angen yw mynd ati o sawl cyfeiriad, ac rwy'n derbyn fod llawer o'r hyn a ddywed y Gweinidog yn synnwyr cyffredin o ran bioddiogelwch a'r rheolaethau ar symudiadau gwartheg, cynlluniau gweithredu unigol ar gyfer ffermydd, yn enwedig mewn ardaloedd o risg uchel, a gwybodaeth hawdd ei gael i ffermwyr ynghylch sut i atal TB rhag cael ei drosglwyddo. Ond mae mynd i'r afael â'r broblem o TB yn lledaenu ymhlith bywyd gwyllt drwy ddifa yn ôl y drefn yn Lloegr yn yr ardaloedd yr effeithiwyd arnyn nhw waethaf yng Nghymru yn ymddangos i mi yn ffordd gwbl anhepgorol o symud ymlaen os yw hi eisiau i'r polisi lwyddo a dyna, fel rwy'n gwybod, yw ei nod.