English: Diolch, Dirprwy Lywydd, and can I say a huge thank you to everybody who has contributed to the debate? Once again with debates arising out of our committee's work we see the breadth of support, the breadth of ideas and the cross-party recognition of how important, in this case, our heritage and cultural sector is to us all. I did think, in response to David Melding, I was being quite nice about the UK Government. I was doing my best. I said that I was glad they'd done it, but I think we'd probably all acknowledge it would have been better if they'd done it a little bit sooner. But the point that David makes very importantly about the need for social justice access: do we need to prioritise getting in our schools from our poorest communities, and since not everybody can go into our museums, should we be making those prioritisations? And I was very struck by what he said about the national museum's gathering of COVID stories. This is going to be a fantastic archive - all those voices that we weren't able to hear 100 years ago we will be able to hear through this project. And I'm really looking forward to seeing their work as it's produced. I should declare a sort of interest as an escaped historian myself. This will be a fantastic resource for the historians of the future, and it will ensure that everybody's stories are told, not just the big voices, as David Melding said. I'm very grateful to Siân Gwenllian for her very positive comments about our committee's work. She's right, of course, to stress that our institutions will need ongoing Government support and to highlight, of course, that going into the crisis they were vulnerable because of the years of austerity. And I, too, will be interested to see the progress around the development of the national archive. The Government will need to continue to support our big institutions and, indeed, our smaller local ones. It will be a long time until those that were making real steps in terms of being able to work more commercially, it'll be a long time until they can get back to that position. Mick Antoniw, of course, was the person who suggested the short, sharp report, so he's right to approve of them. And I think it has enabled our committee to respond to changing situations in quite a flexible, responsive way. And what Mick says around the opportunities around digitisation is, of course, absolutely correct. He's right to make the points about the possibility of digitised, as well as real, records in our institutions contributing to the national curriculum right across Wales, and I'll come back to that in a moment. But I think he's right also to draw attention to the innovation that's going on in local cultural institutions, and I have to tell him that the Nantgarw pottery jewellery is on my Christmas card list, in case anybody is listening. It's absolutely beautiful, and what a clever idea, to use what is essentially a waste product not only to generate income for the pottery, but also to raise awareness of it. I haven't actually been, I must admit, and I'm certainly going to go when that becomes possible. I'm very glad, as I've already said, that the Deputy Minister has accepted our recommendations. And we are grateful as a committee, and the sector is grateful, for the extra resources that have been made available and the additional funding this week. I know that he will acknowledge that there will be a need for further support medium term, and I was glad to hear what he said about looking for cross-Government support. Here I'd refer back to what Mick Antoniw said about the potential educational contribution as we move into the new curriculum, where there will be much more variety in what our young people are taught when they're being taught their heritage and their culture. I wonder if the Deputy Minister, following today's debate, might speak to the education Minister and see if there might be some resources that could be moved into supporting perhaps the national library, and also the national museum, around their digitisation agenda, because we need to have those amazing resources available to children and young people all over Wales and, indeed, to all of us. The Deputy Minister is, of course, right to talk about the importance of real-life access, and we all look to the days when we can visit our institutions in the way that we used to be able to. In the meantime, I think we can be very proud of the innovative ways in which they have responded to very challenging times, and I hope that the Deputy Minister understands that he has cross-party consensus in terms of protecting our institutions - local and national - and ensuring that they will be there for us when we come out of this, and for our children and grandchildren in generations to come.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac a gaf fi ddiolch yn fawr i bawb sydd wedi cyfrannu at y ddadl? Unwaith eto gyda dadleuon yn deillio o waith ein pwyllgor gwelwn ehangder y gefnogaeth, ehangder y syniadau a'r gydnabyddiaeth drawsbleidiol o ba mor bwysig, yn yr achos hwn, yw ein sector treftadaeth a diwylliannol i bob un ohonom. Mewn ymateb i David Melding, roeddwn yn credu fy mod yn eithaf caredig tuag at Lywodraeth y DU. Roeddwn i'n gwneud fy ngorau. Dywedais fy mod yn falch eu bod wedi ei wneud, ond rwy'n credu y byddem i gyd y cydnabod, mae'n debyg, y byddai wedi bod yn well pe byddent wedi'i wneud ychydig yn gynt. Ond y pwynt y mae David yn ei wneud yn bwysig iawn am yr angen am fynediad at gyfiawnder cymdeithasol: a oes angen i ni roi blaenoriaeth i gael ein hysgolion o'n cymunedau tlotaf i mewn, ac oherwydd na all pawb fynd i mewn i'n hamgueddfeydd, a ddylem fod yn flaenoriaethau felly? Ac fe'm trawyd yn fawr gan yr hyn a ddywedodd am y ffordd y mae'r amgueddfa genedlaethol yn casglu straeon COVID. Bydd hon yn archif wych - yr holl leisiau na allem eu clywed 100 mlynedd yn ôl y byddwn yn gallu eu clywed drwy'r prosiect hwn. Ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr at weld eu gwaith wrth iddo gael ei gynhyrchu. Dylwn ddatgan rhyw fath o fuddiant fel hanesydd dihangol fy hun. Bydd hwn yn adnodd gwych i haneswyr y dyfodol, a bydd yn sicrhau yr adroddir straeon pawb, nid dim ond y lleisiau mawr, fel y dywedodd David Melding. Rwy'n ddiolchgar iawn i Siân Gwenllian am ei sylwadau cadarnhaol iawn am waith ein pwyllgor. Mae'n iawn, wrth gwrs, i bwysleisio y bydd angen cefnogaeth barhaus gan y Llywodraeth ar ein sefydliadau ac i dynnu sylw at y ffaith eu bod yn fregus wrth wynebu'r argyfwng oherwydd y blynyddoedd o gyni. A bydd gennyf innau hefyd ddiddordeb mewn gweld y cynnydd o ran datblygu'r archif genedlaethol. Bydd angen i'r Llywodraeth barhau i gefnogi ein sefydliadau mawr ac yn wir, ein sefydliadau lleol llai. Bydd yn amser hir cyn y bydd y rhai a oedd yn bwrw iddi go iawn i allu gweithio'n fwy masnachol, bydd yn amser hir cyn y gallant ddychwelyd i'r lle hwnnw. Mick Antoniw, wrth gwrs, oedd yr un a awgrymodd yr adroddiad byr ac i'r pwynt, felly mae'n iawn i'w gymeradwyo. Ac rwy'n credu ei fod wedi galluogi ein pwyllgor i ymateb i sefyllfaoedd sy'n newid mewn ffordd eithaf hyblyg ac ymatebol. Ac mae'r hyn a ddywed Mick am y cyfleoedd digideiddio, wrth gwrs, yn gwbl gywir. Mae'n iawn i wneud y pwyntiau am y posibilrwydd o gofnodion wedi'u digideiddio, yn ogystal â chofnodion go iawn, yn ein sefydliadau i gyfrannu at y cwricwlwm cenedlaethol ledled Cymru, a dof yn ôl at hynny mewn munud. Ond rwy'n credu ei fod yn iawn hefyd i dynnu sylw at yr arloesi sy'n digwydd mewn sefydliadau diwylliannol lleol, ac mae'n rhaid i mi ddweud wrtho fod gemwaith crochendy Nantgarw ar fy rhestr cardiau Nadolig, rhag ofn bod unrhyw un yn gwrando. Mae'n hardd tu hwnt, ac am syniad clyfar, i ddefnyddio'r hyn sydd yn ei hanfod yn gynnyrch gwastraff nid yn unig i gynhyrchu incwm ar gyfer y crochendy, ond hefyd i godi ymwybyddiaeth ohono. Nid wyf wedi bod yno, mae'n rhaid i mi gyfaddef, ac rwy'n sicr yn mynd i fynd pan fydd hynny'n bosibl. Rwy'n falch iawn, fel rwyf eisoes wedi dweud, fod y Dirprwy Weinidog wedi derbyn ein hargymhellion. Ac rydym yn ddiolchgar fel pwyllgor, ac mae'r sector yn ddiolchgar, am yr adnoddau ychwanegol sydd wedi'u darparu a'r cyllid ychwanegol yr wythnos hon. Gwn y bydd yn cydnabod y bydd angen cymorth pellach yn y tymor canolig, ac roeddwn yn falch o glywed yr hyn a ddywedodd am chwilio am gymorth trawslywodraethol. Yma, hoffwn gyfeirio'n ôl at yr hyn a ddywedodd Mick Antoniw am y cyfraniad addysgol posibl wrth i ni symud at y cwricwlwm newydd, lle bydd llawer mwy o amrywiaeth yn yr hyn a addysgir i'n pobl ifanc pan fyddant yn cael eu haddysgu am eu treftadaeth a'u diwylliant. Tybed a allai'r Dirprwy Weinidog, yn dilyn y ddadl heddiw, siarad â'r Gweinidog addysg a gweld a ellid symud rhai adnoddau i gefnogi'r llyfrgell genedlaethol efallai, a hefyd yr amgueddfa genedlaethol, mewn perthynas â'u hagenda ddigideiddio, oherwydd mae angen inni sicrhau bod yr adnoddau gwych hynny ar gael i blant a phobl ifanc ledled Cymru ac yn wir, i bob un ohonom. Wrth gwrs, mae'r Dirprwy Weinidog yn iawn i sôn am bwysigrwydd mynediad go iawn, ac rydym i gyd yn edrych ymlaen at y dyddiau pan allwn ymweld â'n sefydliadau yn y ffordd yr arferem allu gwneud hynny. Yn y cyfamser, credaf y gallwn fod yn falch iawn o'r ffyrdd arloesol y maent wedi ymateb i gyfnod heriol iawn, ac rwy'n gobeithio bod y Dirprwy Weinidog yn deall bod ganddo gonsensws trawsbleidiol mewn perthynas ag amddiffyn ein sefydliadau - lleol a chenedlaethol - a sicrhau y byddant yno i ni pan ddown allan o hyn, ac i'n plant a'n hwyrion mewn cenedlaethau i ddod.