English: Thank you, Dirprwy Lywydd, and I too would like to thank members of the Economy, Trade, and Rural Affairs Committee for their in-depth inquiry and report into the future of hospitality, tourism and retail, leading to this debate today. As we all know, the experience of recent years has been a significant challenge for most businesses in most sectors here in Wales, including, of course, the hospitality, tourism and retail sectors. Now, I won't follow Luke Fletcher in recounting some of my own personal experiences working in the hospitality sector, but I do recognise that not everyone that I dealt with was kind or decent. And actually, we've seen that trend, unfortunately, increase; it's been mentioned by a number of Members, especially given the significant labour shortages that exist in lots of these sectors and, indeed, more broadly. And I'm regularly reminded that whilst, at the moment, most of the world is short-staffed, please be kind and decent to the people who've showed up, and that's really important for the kind of atmosphere we want to create for working people in this and every other sector. Now, during and since the pandemic, this Government has worked relentlessly to try and support businesses impacted, not just the support that's been provided by the UK Government in furlough - and it was, I think, one of the better measures the UK Government introduced during the pandemic, and I certainly welcomed it - but also the Welsh Government then provided the economic resilience fund and, indeed, additional business rates relief, and that has made a difference in those businesses that have survived and actually managed to end the pandemic in relatively optimistic shape. But, of course, our economy faces significant short- and long-term challenges: the current cost-of-living crisis, increased energy costs, and, of course, skill and recruitment shortages that have not gone away. I do fully recognise the scale and the number of challenges facing businesses. I understand why people who lead, manage and work in those businesses are concerned, and the Welsh Government is in no doubt about the gravity of the situation. We need to recover both from the economic damage of the pandemic, the fact that many businesses are now cash-depleted in having survived; we need to address the realities of our new trading relationships post Brexit and the impact that has on many businesses in these sectors, and, of course, the cost-of-living and the cost-of-business crisis. So, our renewed economic mission that I published last year sets out clearly the values and priorities that will shape the choices that I will make to support the future of our economy. But, Dirprwy Lywydd, we've already heard from a number of speakers the impact of the turmoil in Westminster and what that has done to the broader economic picture, and, frankly, the relationships we're able to have with the UK Government with so many ministerial changes. And I don't think I can open this debate today without acknowledging the extraordinary challenge that the last two months in particular has created for businesses and, indeed, as Vikki Howells recognised, the fact - and it's an undeniable fact - that the value of the Welsh Government budget, in this spending review period, has decreased by about £4 billion in real terms. And Vikki Howells also recognised that significant worsening in the economic picture since the report was completed, and that's an undeniable reality. It will change the focus of businesses; it will change the ability of this Government and others to support businesses not just to survive but to thrive in the future. The challenges of customers having less disposable income are especially felt within these sectors. The challenges of working people coming in, and, again, the Union of Shop, Distributive and Allied Workers' report has been recognised - the impact on workers not just of having less money in their own pay packets, but the impact again on customers coming in. And I certainly would welcome a future inquiry from this committee on looking at the shifting economic picture, and, when the UK Government has finalised some more of its opportunities and the choices not just in the budget, but the future energy support scheme, what that will mean for sectors in the economy moving forwards in the future. And that certainly would help to inform choices that the Welsh Government needs to make here in Wales. Now, I recognise that recent UK Government budget announcements have provided some support. The energy bill relief scheme that was announced in September provides some short-term relief for businesses, but there is a need, which I'm sure is recognised on a cross-party basis, for a longer term view for businesses to be able to plan. You can't plan to make choices over the next year if you're only certain of an element of support that will end in March, and also not just the clarity in what will happen after that, but when that clarity will be provided. And as I say, I'm sure there will be cross-party recognition of the need for not just clarity on what the future is, but actually for the discounts to be passed on swiftly to businesses to make sure they can survive to look forward to the new year. We also, of course, need to understand what will happen on 17 November. The reality of those choices won't just affect public services; they'll affect what we're able to do to support the economy, they'll affect customers, they'll affect workers, they'll affect businesses and jobs. But, of course, when I look forward to our ability to support businesses, we regularly discuss these matters with businesses themselves. The visitor economy forum regularly meets; I'm due to meet them in the coming weeks. I'm due to meet more individual businesses not just with regard to the immediate challenges, but, immediately after 17 November, we'll be meeting again. We had a recent economic summit, again to listen to sectors across the economy and then to try to tailor our response and to have that honest conversation. What is different, of course, about Wales is that we do that in a spirit of social partnership, with our trade union representatives. In fact, yesterday, I met with the retail sector to take forward the vision that has been co-produced by the Government, businesses and trade unions, led by our colleagues in USDAW, and to look at the delivery plan to understand what, collectively, we can do together to maintain that sector and to see it have a decent future, with decent work as well as decent services that are valued in each of our communities. So, I continue to not just want to see a thriving group of businesses within the sectors we're discussing today, but how we can do that within the reality of the context. Our ambition remains, for example, in tourism, to grow the sector for the good of Wales. That means economic growth that delivers benefits for people and places, including environmental sustainability, social and cultural enrichment, and the health benefits that come from good work. I think, turning to the committee's recommendations, it's pleasing to hear a broad welcome for the Government's response to the recommendations and how we will look to work alongside those and, of course, provide an update to the committee in due course of the progress we're making against those recommendations. In terms of some of our response on business rates, of course, with recommendations 1 and 2, we're providing that additional £116 million package. That will be available until the end of the financial year. However, we do need to see the realities of what is going to come in the budget on 17 November and whether there is a future fiscal event in the spring as well. But there is a consultation seeking views on reforming non-domestic rates, and that will be open until 14 December, and I'd encourage people to get involved in that consultation. On capital investment, Visit Wales, of course, provides capital investment to support businesses operating in tourism and hospitality, with three particular channels: that's the Wales tourism investment fund of £50 million; the £2.5 million strategic capital investment; and, of course, the annual Brilliant Basics programme. On recommendation 8, we have recently made changes to self-catering thresholds. These are designed to incentivise the use of properties and help bring empty and under-used properties back into use. If a property is not operated as a business, it will be liable for council tax. With regards to recommendations 9 and 10, we're consulting on giving local authorities the power to introduce a visitor levy, and a full consultation started on 20 September. It's pleasing to hear not just one side of this debate, but Sarah Murphy, obviously, outlining different views within her own constituency and international evidence of this. I appreciate some contributors would like to see this Government join others in having regular u-turns and avoiding commitments in their manifesto, but we're determined to do what we told the people of Wales we would do in designing, delivering and consulting on a levy. I can see time is nearly against me, but I just want to finish -
Welsh: Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd, a hoffwn innau hefyd ddiolch i aelodau Pwyllgor yr Economi, Masnach, a Materion Gwledig am eu hymchwiliad manwl a'u hadroddiad ar ddyfodol lletygarwch, twristiaeth a manwerthu a arweiniodd at y ddadl hon heddiw. Fel y gwyddom i gyd, mae profiad y blynyddoedd diwethaf wedi bod yn her sylweddol i'r rhan fwyaf o fusnesau yn y rhan fwyaf o sectorau yma yng Nghymru, gan gynnwys, wrth gwrs, y sectorau lletygarwch, twristiaeth a manwerthu. Nawr, nid wyf am ddilyn Luke Fletcher drwy adrodd am rai o fy mhrofiadau personol yn gweithio yn y sector lletygarwch, ond rwy'n cydnabod nad oedd pawb yr ymdriniais â hwy yn garedig nac yn barchus. Ac mewn gwirionedd, rydym wedi gweld y duedd honno'n cynyddu, yn anffodus; mae nifer o'r Aelodau wedi sôn am hynny, yn enwedig o ystyried y prinder llafur sylweddol sy'n bodoli yn llawer o'r sectorau hyn, ac yn ehangach yn wir. Ac rwy'n cael fy atgoffa'n rheolaidd, er bod prinder staff yn y rhan fwyaf o'r byd ar hyn o bryd, byddwch yn garedig ac yn barchus wrth y bobl sydd yno, ac mae hynny'n bwysig iawn i'r math o awyrgylch rydym eisiau ei greu i bobl sy'n gweithio yn y sector hwn a phob sector arall. Nawr, yn ystod ac ers y pandemig, mae'r Llywodraeth hon wedi gweithio'n ddi-baid i geisio cefnogi busnesau a gafodd eu heffeithio, nid yn unig y cymorth sy'n cael ei ddarparu gan Lywodraeth y DU drwy ffyrlo - ac rwy'n meddwl bod hwnnw'n un o'r mesurau gwell a gyflwynodd Llywodraeth y DU yn ystod y pandemig, ac roeddwn i'n sicr yn ei groesawu - ond wedyn hefyd darparodd Llywodraeth Cymru y gronfa cadernid economaidd ac yn wir, rhyddhad ardrethi busnes ychwanegol, ac mae hynny wedi gwneud gwahaniaeth yn y busnesau sydd wedi goroesi ac sydd wedi llwyddo i ddod drwy'r pandemig mewn cyflwr cymharol gadarnhaol. Ond wrth gwrs, mae ein heconomi'n wynebu heriau sylweddol yn y tymor byr ac yn hirdymor: yr argyfwng costau byw presennol, costau ynni uwch, ac wrth gwrs, prinder o ran sgiliau a recriwtio sy'n dal i fod gyda ni. Rwy'n cydnabod maint a nifer yr heriau sy'n wynebu busnesau yn llawn. Rwy'n deall pam fod pobl sy'n arwain, rheoli a gweithio yn y busnesau hynny'n bryderus, ac nid oes amheuaeth gan Lywodraeth Cymru ynglŷn â difrifoldeb y sefyllfa. Mae angen inni ymadfer yn sgil niwed economaidd y pandemig, y ffaith bod llawer o fusnesau bellach heb arian yn weddill ar ôl goroesi; mae angen inni fynd i'r afael â realiti ein cysylltiadau masnachu newydd ar ôl Brexit ac effaith hynny ar lawer o fusnesau yn y sectorau hyn, ac wrth gwrs, yr argyfwng costau byw a'r argyfwng costau busnes. Felly, mae ein cenhadaeth economaidd newydd a gyhoeddwyd gennyf y llynedd yn nodi'n glir y gwerthoedd a'r blaenoriaethau a fydd yn llywio'r dewisiadau y byddaf yn eu gwneud i gefnogi dyfodol ein heconomi. Ond Ddirprwy Lywydd, rydym eisoes wedi clywed gan nifer o siaradwyr am effaith y cynnwrf yn San Steffan a beth mae hynny wedi ei wneud i'r darlun economaidd ehangach, ac a dweud y gwir, y berthynas y gallwn ei chael gyda Llywodraeth y DU gyda chymaint o newidiadau gweinidogol. Ac nid wyf yn credu y gallaf agor y ddadl hon heddiw heb gydnabod yr her ryfeddol y mae'r ddau fis diwethaf yn arbennig wedi'i chreu i fusnesau ac yn wir, fel y cydnabu Vikki Howells, y ffaith - ac mae'n ffaith na ellir ei gwadu - fod gwerth cyllideb Llywodraeth Cymru, yn y cyfnod adolygu gwariant hwn, wedi gostwng tua £4 biliwn mewn termau real. Ac roedd Vikki Howells hefyd yn cydnabod bod y darlun economaidd wedi gwaethygu'n sylweddol ers cwblhau'r adroddiad, a dyna realiti na ellir ei wadu. Bydd yn newid ffocws busnesau; bydd yn newid gallu'r Llywodraeth hon ac eraill i gynorthwyo busnesau nid yn unig i oroesi ond i ffynnu yn y dyfodol. Mae'r heriau sy'n gysylltiedig â'r ffaith bod llai o incwm gwario gan gwsmeriaid i'w teimlo'n arbennig o fewn y sectorau hyn. Mae heriau pobl sy'n gweithio yn dod i mewn, ac unwaith eto, mae adroddiad Undeb Gweithwyr Siopau, Dosbarthu a Gwaith Perthynol wedi cael eu cydnabod - yr effaith ar weithwyr nid yn unig o gael llai o arian yn eu pacedi cyflog eu hunain, ond yr effaith eto ar gwsmeriaid sy'n dod i mewn. Ac yn sicr, byddwn i'n croesawu ymchwiliad gan y pwyllgor hwn yn y dyfodol i edrych ar y darlun economaidd sy'n newid, a phan fydd Llywodraeth y DU wedi cwblhau ychydig rhagor o'i chyfleoedd a'r dewisiadau nid yn unig yn y gyllideb, ond y cynllun cymorth ynni yn y dyfodol, beth fydd hynny'n ei olygu i sectorau yn yr economi wrth symud ymlaen yn y dyfodol. Ac fe fyddai hynny'n sicr yn helpu i lywio dewisiadau y mae angen i Lywodraeth Cymru eu gwneud yma yng Nghymru. Nawr, rwy'n cydnabod bod cyhoeddiadau diweddar Llywodraeth y DU am y gyllideb wedi cynnig rhywfaint o gymorth. Mae'r cynllun rhyddhad ar filiau ynni a gafodd ei gyhoeddi ym mis Medi yn rhoi rhywfaint o ryddhad tymor byr i fusnesau, ond mae yna angen, sy'n cael ei gydnabod yn drawsbleidiol rwy'n siŵr, am olwg fwy hirdymor i fusnesau allu cynllunio. Ni allwch gynllunio i wneud dewisiadau dros y flwyddyn nesaf os nad ydych ond yn sicr o elfen o gymorth a fydd yn dod i ben ym mis Mawrth, ac nid yn unig eglurder ynglŷn â'r hyn a fydd yn digwydd ar ôl hynny, ond pryd fydd yr eglurder hwnnw'n cael ei ddarparu. Ac fel y dywedais, rwy'n siŵr y bydd cydnabyddiaeth drawsbleidiol o'r angen nid yn unig am eglurder ynglŷn â beth yw'r dyfodol, ond i'r gostyngiadau gael eu trosglwyddo'n gyflym i fusnesau i wneud yn siŵr eu bod yn gallu goroesi i edrych ymlaen at y flwyddyn newydd. Mae angen inni ddeall hefyd, wrth gwrs, beth fydd yn digwydd ar 17 Tachwedd. Bydd realiti'r dewisiadau hynny'n effeithio ar fwy na wasanaethau cyhoeddus yn unig; fe fyddant yn effeithio ar yr hyn y gallwn ei wneud i gefnogi'r economi, byddant yn effeithio ar gwsmeriaid, byddant yn effeithio ar weithwyr, byddant yn effeithio ar fusnesau a swyddi. Ond wrth gwrs, pan edrychaf ymlaen at ein gallu i gefnogi busnesau, rydym yn trafod y materion hyn yn rheolaidd gyda busnesau eu hunain. Mae'r fforwm economi ymwelwyr yn cyfarfod yn rheolaidd; rwyf i fod i'w cyfarfod yn ystod yr wythnosau nesaf. Rwyf i fod i gyfarfod â mwy o fusnesau unigol, nid yn unig mewn perthynas â heriau uniongyrchol, ond yn syth ar ôl 17 Tachwedd, byddwn yn cyfarfod eto. Cawsom uwchgynhadledd economaidd yn ddiweddar, unwaith eto i wrando ar sectorau ar draws yr economi ac yna i geisio teilwra ein hymateb a chael y sgwrs onest honno. Yr hyn sy'n wahanol am Gymru, wrth gwrs, yw ein bod yn gwneud hynny mewn ysbryd o bartneriaeth gymdeithasol, gyda'n cynrychiolwyr undebau llafur. Ddoe mewn gwirionedd, cyfarfûm â'r sector manwerthu i fwrw ymlaen â'r weledigaeth sydd wedi'i chydgynhyrchu gan y Llywodraeth, busnesau ac undebau llafur, dan arweiniad ein cydweithwyr yn USDAW, ac i edrych ar y cynllun cyflawni i ddeall beth y gallwn ei wneud gyda'n gilydd i gynnal y sector hwnnw ac i'w weld yn cael dyfodol teilwng, gyda gwaith gweddus yn ogystal â gwasanaethau gweddus sy'n cael eu gwerthfawrogi ym mhob un o'n cymunedau. Felly, rwy'n parhau i fod eisiau gweld grŵp llewyrchus o fusnesau o fewn y sectorau rydym yn eu trafod heddiw, a gweld hefyd sut y gallwn wneud hynny o fewn realiti'r cyd-destun. Mae ein huchelgais yn parhau, er enghraifft, mewn twristiaeth, i dyfu'r sector er lles Cymru. Mae hynny'n golygu twf economaidd sy'n sicrhau manteision i bobl a lleoedd, gan gynnwys cynaliadwyedd amgylcheddol, cyfoethogi cymdeithasol a diwylliannol, a'r manteision iechyd sy'n dod o waith da. I droi at argymhellion y pwyllgor, rwy'n credu ei bod hi'n braf clywed croeso cyffredinol i ymateb y Llywodraeth i'r argymhellion a sut y byddwn yn ceisio gweithio ochr yn ochr â'r rheini, ac yn rhoi diweddariad i'r pwyllgor maes o law, wrth gwrs, ynglŷn â'r cynnydd a wnawn ar yr argymhellion hynny. Ar beth o'n hymateb ar ardrethi busnes, wrth gwrs, gydag argymhellion 1 a 2, rydym yn darparu'r pecyn £116 miliwn ychwanegol hwnnw. Bydd hwnnw ar gael tan ddiwedd y flwyddyn ariannol. Fodd bynnag, mae angen inni weld realiti'r hyn sy'n mynd i ddod yn y gyllideb ar 17 Tachwedd ac a oes digwyddiad cyllidol i ddod yn y gwanwyn hefyd. Ond mae yna ymgynghoriad yn gofyn am safbwyntiau ar ddiwygio ardrethi annomestig, a bydd hwnnw ar agor tan 14 Rhagfyr, a hoffwn annog pobl i gymryd rhan yn yr ymgynghoriad hwnnw. Ar fuddsoddiad cyfalaf, mae Croeso Cymru yn darparu buddsoddiad cyfalaf i gefnogi busnesau sy'n gweithredu ym maes twristiaeth a lletygarwch, gyda thair sianel benodol: sef cronfa buddsoddi mewn twristiaeth Cymru sy'n £50 miliwn; y buddsoddiad cyfalaf strategol sy'n £2.5 miliwn; ac wrth gwrs, rhaglen flynyddol y Pethau Pwysig. Ar argymhelliad 8, rydym wedi gwneud newidiadau i drothwyon hunanarlwyo yn ddiweddar. Nod y rhain yw cymell y defnydd o eiddo a helpu i ddod ag eiddo gwag a heb ei ddefnyddio'n ddigonol yn ôl i ddefnydd. Os nad yw eiddo'n cael ei weithredu fel busnes, bydd treth gyngor i'w dalu arno. Ar argymhellion 9 a 10, rydym yn ymgynghori ar roi'r pŵer i awdurdodau lleol gyflwyno ardoll ymwelwyr, a dechreuodd ymgynghoriad llawn ar 20 Medi. Mae'n braf clywed mwy nag un ochr i'r ddadl hon, a Sarah Murphy, yn amlwg, yn amlinellu safbwyntiau gwahanol o fewn ei hetholaeth ei hun a thystiolaeth ryngwladol o hyn. Rwy'n sylweddoli y byddai rhai cyfranwyr yn hoffi gweld y Llywodraeth hon yn ymuno ag eraill i wneud tro pedol yn rheolaidd ac osgoi ymrwymiadau eu maniffesto, ond rydym yn benderfynol o wneud yr hyn y dywedasom wrth bobl Cymru y byddem yn ei wneud drwy lunio, cyflawni ac ymgynghori ar ardoll. Rwy'n gallu gweld bod fy amser yn brin, ond hoffwn orffen -