English: Thank you, Llywydd. Throughout history, there have been men and women - whether through science and learning, through culture, the arts, trade, innovation or political struggle - who have advanced the interests of their nation and its profile in a way that achieves international recognition. Their achievements often have a world-wide impact and are duly recognised as such. In Wales, we have many such heroes, but sadly many have not been given the recognition they deserve. In fact, many, to this day, remain unknown in Wales other than to a small number of interested people. To some extent, Welsh achievement has been camouflaged by an overbearing UK or British identity, but whatever the reason we need to correct the record and assert Wales's proud contribution to world events. I hope the change in our school curriculum will contribute to an increased awareness, but I believe there is also a role for this Parliament to help ensure Welsh heroes get the recognition they deserve. This is not for the purpose of some sort of personality cult, but in order to ensure that Wales's contribution to international events, history and development is properly recognised, as is the case with most other countries. I only have time to focus on a few, but I believe recognition of these will help start the process. This year was the eightieth anniversary of one of the great heroic acts during the Spanish civil war. On that day, Welshman and Cardiffian Captain Archibald Dickson rescued and saved the lives of 2,638 men, women and children fleeing Spain and General Franco's approaching fascist troops. A blockade of the port of Alicante by Italian destroyers and the threat of German bombers led to scenes of chaos and desperation. Captain Dickson of the SS Stanbrook, witnessing these tragic scenes, in an act of utmost bravery, left his cargo behind and instead took on board the refugees. Ten minutes into the journey came the sound of explosions and bombs landing near the Stanbrook. Yet, Captain Dickson broke the blockade, undoubtedly saving many lives. In Alicante, there is a memorial to Captain Dickson in Spanish, Welsh and English and plans are in hand to unveil an identical plaque in the Pierhead on the Assembly estate. Llywydd, in November each year in Ukraine members of the international community mark the day of remembrance of the victims of Stalin's artificial famine of 1932-33, known as the Holodomor, which in Ukrainian means death by hunger. It was a famine created by Stalin to enforce collectivisation of agriculture and to break Ukrainian resistance to Russian Soviet rule in Ukraine. There were more than 4,000 uprisings against this policy and these were ruthlessly suppressed. In December 1932, the central committee of the Communist Party ordered all grain, including sowing seeds, to be seized. Villages that failed to co-operate were blacklisted and deliberately starved to death, and an estimated 1 million people deported to Siberia. An estimated 4 million to 6 million people perished, and it's estimated around two-thirds of children perished. Precise figures are impossible because Stalin ordered all records to be destroyed. Welsh-speaking journalist Gareth Jones, born in Aberystwyth, buried in Barry, witnessed the Holodomor and, alongside Malcolm Muggeridge, was one of the few journalists with the courage to report on the scale of the famine and its causes. He is regarded in Ukraine as a hero, where he is honoured, and there is soon to be a street in the capital of Kyiv named after him. On 31 January in the Chapter cinema in Cardiff, BAFTA Cymru will be hosting a Welsh premier showing of the new film Mr. Jones, starring actor James Norton, followed by a question-and-answer session. Gareth Jones is recognised abroad, but barely known in Wales. But he is truly a Welsh hero and exemplar of ethical journalism. John Hughes, Welsh industrialist and engineer from Merthyr Tydfil, travelled with a team of Welsh miners and engineers to Donetsk in Ukraine, then part of the Russian empire, to establish a coal and steel industry in a place that was to become one of the greatest steel and coal producing cities of the world, named after him at the time as Hughesovka. There is a statue to him in the centre of the city, but I'm not aware of any statue or recognition of him in Wales, despite his international stature. Llywydd, these are just three relatively unknown heroes, but there are many more: Arthur Horner, president of the South Wales Miners' Federation, former member of the Irish Citizen Army during the Irish revolution, who gained an international reputation as an advocate for miners and their working conditions across the world; Bertrand Russell, Nobel Prize winner in literature, internationally renowned writer, philosopher, humanist and champion of freedom of thought; Francis Lewis from Llandaff, signatory to the US declaration of independence; Henry Richard, Tregaron, secretary to the Peace Society and campaigner for the abolition of slavery; Thomas Jefferson, author of the declaration of independence, whose family came from Snowdonia - in fact, around a third of the signatories of the American declaration of independence were of Welsh descent; Robert Owen, from Newtown, internationally recognised as one of the early founders and promoters of co-operativism, of whom Friedrich Engels said, 'Every social movement, every real advanceon behalf of the workers links itself on to the name of Robert Owen'; and many others who went on to mark international success in the foundation of trade unions and social movements internationally. Llywydd, my intention today in this short debate is not only to highlight the importance of recognising the contribution of these Welsh heroes to our history, but to underline how important they are to our future as role models for today's generation and generations to come. I didn't mention Paul Robeson. Of course, he wasn't Welsh by birth, but in many ways he's a very famous Welshman, insofar as he is recognised probably more in Wales than he even is in his home country, and maybe there should be a statue to Paul Robeson in the capital of Wales. Every nation needs its heroes, and now more than ever. The challenges facing today's generations are immense. From climate change to the search for new antibiotics, from the rise of fascism to the pollution of our oceans, it is a new generation of heroes that Wales and the world now needs, and I believe that in part they will find their inspiration in the past.
Welsh: Diolch i chi, Lywydd. Drwy hanes, ceir dynion a menywod - boed drwy wyddoniaeth a dysgu, drwy ddiwylliant, y celfyddydau, masnach, arloesi neu ymdrech wleidyddol - sydd wedi hybu buddiannau eu cenedl a'i phroffil mewn modd sy'n ennyn cydnabyddiaeth ryngwladol. Yn aml, caiff eu cyflawniadau effaith fyd-eang ac fe'u cydnabyddir yn briodol yn sgil hynny. Yng Nghymru, mae gennym lawer o arwyr o'r fath, ond yn anffodus nid yw llawer ohonynt wedi cael y gydnabyddiaeth y maent yn ei haeddu. Mewn gwirionedd, erys llawer, hyd heddiw, yn anhysbys yng Nghymru heblaw i nifer fach o bobl sydd â diddordeb. I ryw raddau, mae cyflawniad Cymreig ynghudd o dan hunaniaeth dra-arglwyddiaethol y DU neu Brydain, ond beth bynnag yw'r rheswm, mae angen inni gywiro'r hanes a datgan cyfraniad balch Cymru i ddigwyddiadau'r byd. Rwy'n gobeithio y bydd y newid yn ein cwricwlwm ysgol yn cyfrannu at gynyddu ymwybyddiaeth, ond rwy'n credu bod rhan gan y Senedd hon i'w chwarae hefyd yn helpu i sicrhau bod arwyr Cymru yn cael y gydnabyddiaeth y maent yn ei haeddu. Nid y diben yw creu rhyw fath o gwlt personoliaeth, ond sicrhau yn hytrach fod cyfraniad Cymru at ddigwyddiadau, hanes a datblygiad rhyngwladol yn cael ei gydnabod yn briodol, fel sy'n wir yn achos y rhan fwyaf o wledydd eraill. Dim ond amser i ganolbwyntio ar rai ohonynt sydd gennyf, ond credaf y bydd cydnabod y rhain yn helpu i ddechrau'r broses. Eleni roedd hi'n 80 mlynedd ers un o'r gweithredoedd arwrol mawr yn ystod rhyfel cartref Sbaen. Ar y diwrnod hwnnw, achubodd y Cymro a'r gŵr o Gaerdydd, Archibald Dickson, fywydau 2,638 o ddynion, menywod a phlant a oedd yn ffoi o Sbaen a milwyr ffasgaidd y Cadfridog Franco a oedd yn nesu. Arweiniodd blocâd o borthladd Alicante gan longau rhyfel Eidalaidd a'r bygythiad o awyrennau bomio Almaenig at olygfeydd o anhrefn ac anobaith. Roedd Capten Dickson yr SS Stanbrook yn dyst i'r golygfeydd trasig hyn, ac mewn gweithred o ddewrder pur, gadawodd ei gargo ar ôl ac yn lle hynny, derbyniodd y ffoaduriaid ar fwrdd y llong. Ddeng munud wedi dechrau'r daith, daeth sŵn ffrwydradau a bomiau'n disgyn ger y Stanbrook. Eto i gyd, torrodd Capten Dickson y blocâd, gan achub llawer o fywydau yn ddi-os. Yn Alicante, mae cofeb i'r Capten Dickson yn Sbaeneg, Cymraeg a Saesneg ac mae cynlluniau ar y gweill i ddadorchuddio plac yn union yr un fath yn y Pierhead ar ystâd y Cynulliad. Lywydd, ym mis Tachwedd bob blwyddyn yn Wcráin mae aelodau o'r gymuned ryngwladol yn nodi'r diwrnod y cofir am ddioddefwyr newyn artiffisial Stalin yn 1932-33, a elwir yn Holodomor, sy'n golygu marwolaeth drwy newyn mewn Wcreineg. Newyn oedd hwn a grëwyd gan Stalin i orfodi cyfunoli amaethyddiaeth ac i dorri gwrthwynebiad Wcreinaidd i reolaeth Rwsia Sofietaidd yn Wcráin. Cafwyd mwy na 4,000 o derfysgoedd yn erbyn y polisi hwn a chafodd y rhain eu trechu'n ddidrugaredd. Ym mis Rhagfyr 1932, gorchymynodd pwyllgor canolog y Blaid Gomiwnyddol i'r holl rawn, gan gynnwys hadau i'w hau, gael eu hatafaelu. Cafodd pentrefi a fethodd gydweithredu eu rhestru a'u hamddifadu'n fwriadol o fwyd hyd at farwolaeth, ac amcangyfrifwyd bod 1 filiwn o bobl wedi'u halltudio i Siberia. Bu farw oddeutu 4 miliwn i 6 miliwn o bobl, ac amcangyfrifir bod tua dwy ran o dair o'r plant wedi marw. Mae'n amhosibl cael ffigurau manwl gywir oherwydd bod Stalin wedi gorchymyn i'r holl gofnodion gael eu dinistrio. Roedd y newyddiadurwr Cymraeg ei iaith, Gareth Jones, a aned yn Aberystwyth, ac a gladdwyd yn y Barri, yn dyst i'r Holodomor ac ynghyd â Malcolm Muggeridge, roedd yn un o'r newyddiadurwyr prin a fu'n ddigon dewr i adrodd ar faint y newyn a'i achosion. Mae'n cael ei ystyried yn arwr yn Wcráin, lle mae'n cael ei anrhydeddu, a chyn bo hir, bydd stryd yn y brifddinas, Kyiv, yn cael ei henwi ar ei ôl. Ar 31 Ionawr yn sinema Chapter yng Nghaerdydd, bydd BAFTA Cymru yn cynnal dangosiad cyntaf yng Nghymru o'r ffilm newydd Mr Jones, gyda'r actor James Norton yn serennu ynddi, ac yna cynhelir sesiwn holi ac ateb. Caiff Gareth Jones ei gydnabod dramor, ond prin y gwyddys amdano yng Nghymru. Ond mae'n arwr Cymreig go iawn ac yn batrwm o newyddiaduraeth foesegol. Teithiodd John Hughes, diwydiannwr Cymreig a pheiriannydd o Ferthyr Tudful, gyda thîm o lowyr a pheirianwyr o Gymru i Donetsk yn yr Wcráin, a oedd yn rhan o ymerodraeth Rwsia ar y pryd, i sefydlu diwydiant glo a dur mewn lle a oedd i ddod yn un o ddinasoedd cynhyrchu dur mwyaf y byd, ac fe'i henwyd ar ei ôl ar y pryd fel Hughesovka. Mae cerflun iddo yng nghanol y ddinas, ond nid wyf yn ymwybodol o unrhyw gerflun neu gydnabyddiaeth iddo yng Nghymru, er gwaethaf ei statws ryngwladol. Lywydd, dim ond tri arwr cymharol anhysbys yw'r rhain, ond mae llawer mwy: Arthur Horner, llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru, cyn aelod o Fyddin Dinasyddion Iwerddon yn ystod y chwyldro Gwyddelig, a enillodd enw da yn rhyngwladol fel dadleuwr dros lowyr a'u hamodau gwaith ar draws y byd; Bertrand Russell, enillydd Gwobr Nobel mewn llenyddiaeth, awdur, athronydd, dyneiddiwr o fri rhyngwladol a hyrwyddwr rhyddid i feddwl; Francis Lewis o Landaf, un o'r rhai a lofnododd ddatganiad annibyniaeth yr Unol Daleithiau; Henry Richard, Tregaron, ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch ac ymgyrchydd dros ddiddymu caethwasiaeth; Thomas Jefferson, awdur y datganiad annibyniaeth, yr oedd ei deulu'n hanu o Eryri - yn wir, roedd tua thraean o'r rhai a lofnododd ddatganiad annibyniaeth America o dras Gymreig; Robert Owen, o'r Drenewydd, a gafodd gydnabyddiaeth ryngwladol fel un o sylfaenwyr a hyrwyddwyr cynnar y mudiad cydweithredol, ac y dywedodd Friedrich Engels amdano, 'Mae i bob mudiad cymdeithasol, pob gwir ddatblygiad ar ran y gweithwyr gysylltiad ag enw Robert Owen'; a llawer o rai eraill a aeth ymlaen i gael llwyddiant rhyngwladol fel sylfaenwyr undebau llafur a mudiadau cymdeithasol yn rhyngwladol. Lywydd, yn ogystal â thynnu sylw at bwysigrwydd cydnabod cyfraniad yr arwyr Cymreig hyn i'n hanes, fy mwriad heddiw yn y ddadl fer hon yw tanlinellu hefyd pa mor bwysig ydynt i'n dyfodol fel modelau rôl ar gyfer cenhedlaeth heddiw a chenedlaethau i ddod. Ni soniais am Paul Robeson. Wrth gwrs, ni chafodd ei eni'n Gymro, ond mewn sawl ffordd mae'n Gymro enwog iawn, i'r graddau ei fod wedi cael ei gydnabod fwy yng Nghymru mae'n debyg nag yn ei wlad enedigol hyd yn oed, ac efallai y dylid cael cerflun i Paul Robeson ym mhrifddinas Cymru. Mae ar bob cenedl angen ei harwyr, ac yn awr yn fwy nag erioed. Mae'r heriau sy'n wynebu cenedlaethau heddiw yn anferthol. O newid hinsawdd i chwilio am wrthfiotigau newydd, o'r cynnydd mewn ffasgaeth i lygredd ein cefnforoedd, mae angen cenhedlaeth newydd o arwyr ar Gymru a'r byd yn awr, a chredaf y cânt eu hysbrydoli'n rhannol gan y gorffennol.