English: Thank you very much, and I thank everyone for their contributions this afternoon. I do think that it's very timely for us to have this debate before the Bill begins its journey through the Senedd. And, certainly, we will have other issues that we will also wish to scrutinise as the curriculum progresses, including the issues that Darren Millar raised on education related to various religions, and the issues that Suzy mentioned in terms of life skills and, certainly, issues around well-being and the mental and emotional health of our children and young people - they are all very important areas that we will be scrutinising as we make progress. But this afternoon, of course, we were focused on some specific aspects. One must make the point that of course the history of black people and people of colour is part of Welsh history. I sit here in Felinheli. Down the road, there is Penrhyn castle, and Leanne Wood and Delyth Jewell mentioned this - Penrhyn castle was built by the Pennant family, who made their money, of course, from the sugar industry, which relied on slavery. Now, I wasn't aware of that history when I was growing up in Felinheli in the 1950s and 1960s. Nobody discussed those issues, nobody discussed the background to them, and that deprived us all, didn't it, as children, of an understanding of the history around us, but also an understanding of history about other parts of the world where there had been oppression. It's only very recently that this area has started to discuss all of those issues. Let us not allow that kind of situation to be repeated. I knew more about the wives of Henry VIII than I knew about the history of what had happened with the history of the Pennant family. And of course there is good practice. There are excellent examples of teachers who have been introducing the kind of history that I would have aspired to have had, and things have improved since my time as a pupil. But there is no consistency very often and we shouldn't have to rely on pockets of good practice. Our authors and our artists have also been enlightening us as to what has happened in our history, whilst we perhaps weren't aware of those events. I would refer you all to the work of Manon Steffan Ros, who wrote about the Pennant family and Penrhyn castle, and the deep understanding that she has created, but that was only in 2018. But that, of course, is an important part of our wider understanding as we move forward. So, just very briefly on the Welsh language and immersion education, I do accept that the Minister agrees entirely on the importance of immersion education in terms of the learning of languages, and perhaps we are looking here at entirely unintended consequences with the legislation. I'm very grateful for your offer that we may discuss this further and seek a wording that will, hopefully, deliver what we both want to see delivered, namely seeing our citizens growing up as bilingual citizens and reaching that target of a million Welsh speakers. So, thank you very much for that. So, the Bill begins its journey soon. Let us all contribute to this important work of scrutinising the Bill. Let us all seek to ensure that this legislation will create those structural changes that we need to see. I do believe that certain issues need to be compulsory and included on the face of the Bill in order to create the structural changes, in order to eradicate racism from our society. And I do believe that it's too open-ended as it stands, but we will have that debate as we make progress with the Bill. There are certain things that the Minister's already identified as being important enough to be placed on the face of the Bill, related to sex and healthy relationships education, and I agree with her entirely on that. My argument is that there are other issues of huge importance that should also be placed in statute too, in order to have consistency across Wales.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, a diolch i bawb am eu cyfraniadau y prynhawn yma. Dwi yn meddwl ei bod hi yn amserol iawn inni gael y drafodaeth yma cyn i'r Bil ddechrau ar ei daith drwy'r Senedd. Ac, yn sicr, mi fydd gennym ni faterion eraill y byddem ni hefyd eisiau edrych arnyn nhw wrth i'r cwricwlwm fynd yn ei flaen, gan gynnwys y materion roedd Darren Millar yn eu codi ynglŷn ag addysg yn ymwneud efo gwahanol grefyddau, a'r materion roedd Suzy yn sôn amdanyn nhw o ran sgiliau bywyd ac, yn sicr, materion yn ymwneud efo llesiant ac iechyd meddyliol ac emosiynol ein plant a pobl ifanc ni - i gyd yn feysydd pwysig iawn inni fod yn craffu arnyn nhw wrth inni symud yn ein blaenau. Ond y prynhawn yma, wrth gwrs, roeddem ni yn canolbwyntio ar rai agweddau penodol. Wrth gwrs, mae'n rhaid gwneud y pwynt wrth gwrs fod hanes pobl ddu a phobl o liw yn rhan o hanes Cymru. Dwi'n eistedd fan hyn rŵan yn y Felinheli. Lawr y lôn, mae castell Penrhyn, ac mi oedd Leanne Wood a Delyth Jewell yn sôn am hyn - castell Penrhyn a gafodd ei adeiladu gan y teulu Pennant, a oedd wedi gwneud eu harian, wrth gwrs, allan o'r diwydiant siwgr, a oedd yn dibynnu ar gaethwasiaeth. Doeddwn i ddim yn gwybod yr hanes yna pan oeddwn i'n tyfu i fyny yn y Felinheli yn y 1950au a'r 1960au. Doedd yna neb yn siarad am hynny, am y cefndir hwnnw, ac roedd hynny yn ein hamddifadu ni i gyd, onid oedd, fel plant, o ddealltwriaeth o'r hanes o'n cwmpas ni, ond hefyd dealltwriaeth o hanes am rannau eraill o'r byd, lle roedd yna orthrwm wedi bod yn digwydd. A dim ond yn ddiweddar iawn mae'r ardal yma wedi dechrau siarad am hynny i gyd. A pheidiwn â gadael i'r math yna o sefyllfa ddigwydd eto. Roeddwn i yn gwybod mwy am wragedd Harri'r VIII nag oeddwn i am hanes beth oedd yn digwydd efo'r teulu Pennant. Ac wrth gwrs mae yna arfer dda. Mae yna esiamplau gwych o athrawon sydd wedi bod yn cyflwyno y math o hanes y byddwn i wedi eisiau i mi ei gael, ac mae pethau wedi gwella ers y cyfnod pan oeddwn i yn yr ysgol. Ond does yna ddim cysondeb yn aml iawn, a dylen ni ddim gorfod dibynnu ar bocedi o esiampl dda. Ac mae'n awduron ni a'n artistiaid ni hefyd wedi bod yn ein goleuo ni i'r hyn sydd wedi bod yn digwydd yn ein hanes ni, a ninnau efallai ddim yn ymwybodol ohonyn nhw. A buaswn i'n eich cyfeirio chi gyd at waith Manon Steffan Ros am sefyllfa y teulu Pennant yng nghastell Penrhyn, a'r ddealltwriaeth ddofn mae hi wedi llwyddo i greu - ond dim ond yn 2018 roedd hi'n creu'r gwaith yna. Mae hwnna yn rhan bwysig iawn o'n dealltwriaeth ni wrth inni symud ymlaen. Felly, jest yn sydyn ynglŷn ag ochr y Gymraeg a'r trochi, dwi yn derbyn bod y Gweinidog yn cytuno'n llwyr efo pwysigrwydd trochi ieithyddol, ac efallai mai canlyniadau cwbl anfwriadol sydd yn digwydd yn fan hyn efo'r ddeddfwriaeth. Dwi'n ddiolchgar iawn am eich cynnig chi inni fedru trafod ac i geisio ffurf o eiriad gobeithio fydd yn cyflawni'r hyn mae'r ddwy ohonon ni eisiau ei weld yn digwydd, sef gweld ein dinasyddion ni yn tyfu i fyny yn bobl ddwyieithog, a chyrraedd y nod o filiwn o siaradwyr. Wedyn, diolch yn fawr iawn i chi am hynny. Felly, mae'r Bil yn cychwyn ar ei daith yn go fuan. Mi gawn ni i gyd gyfrannu i'r gwaith pwysig yna rŵan o graffu. Mi gawn ni i gyd geisio gwneud yn siŵr bod y ddeddfwriaeth yma yn mynd i greu y newidiadau strwythurol sydd eu hangen. Dwi yn credu bod angen i rai materion fod yn orfodol ar wyneb y Bil, er mwyn creu y newidiadau strwythurol, er mwyn gwaredu hiliaeth, er enghraifft, o'n cymdeithas ni. Dwi'n credu ei fod o yn rhy benagored fel mae o ar hyn o bryd, ond mi gawn ni'r drafodaeth yna wrth symud ymlaen. Ac mae yna rai pethau yn barod mae'r Gweinidog yn ei weld yn ddigon pwysig i fod ar flaen y Bil, yn ymwneud efo addysg rhyw ac addysg perthnasoedd iach, a dwi'n cyd-fynd yn llwyr efo hynny. Fy nadl i ydy mae angen i faterion eraill o bwysigrwydd mawr gael eu gosod mewn statud hefyd, er mwyn cael cysondeb ar draws Cymru.