English: I think this is undoubtedly a very important and timely debate given the food crisis that we're all aware of, and the fact that that's just going to increase in its severity over the months to come. We all know that it's also a medium and long-term challenge because of the impact of climate change, and we really need in Wales to play our part in getting these localised food chains developed so that local, quality food is consumed locally and we support our small farms and our local businesses. I'd just like to mention a couple of examples of that, and also the need to tackle food waste, because we know, I think, that the figure is that 9.5 million tonnes of food was wasted in the UK, 70 per cent of which is estimated to be edible and intended for consumption. So, I think some local examples in dealing with some of these challenges, for me, are Castle Farm in Bishton in Newport, which is a local small farm that has ideas and energy, and is translating that into action, making a reality of Welsh Government policies and ambitions by delivering them on the ground. They produce local, quality food, they produce free range eggs, they have a small milking herd - too small to be viable if they were just selling the raw product, but, because they enhance that by having milkshake vending machines - one on their local farm shop, on farm, but they will increasingly have others out and about in the local community. And they, for example, have two local outlets, one in the Kingsway shopping centre in Newport, the Castle Farm Shop there, and also one in the recently refurbished Newport market, which reopened just last week, and they have a stall there as well. And as well as adding value to their milk production in terms of those milkshakes, they also produce ice cream on farm as well, and obviously sell that in their outlets. They do local markets, and they're always on the lookout for new possibilities, new sites, where they can sell their quality produce. And they also link with other local farms and sell the produce of those farms as well. So, I think it's a really good example of a local small farm having real ideas and energy and translating that into action. And I'd like to highlight that refurbished Newport market as well, because it is top quality. It has a food court, it has local businesses there selling their produce, and much food and drink is among that. It has exhibition space, it's going to have high footfall coming through that market, which will be absolutely brilliant for those local purveyors of local food and drink. So, that's a real opportunity, and we need to get the message over to local businesses and farms that they can link with that Newport market to make a reality of those local supply chains. I'd also like to emphasise the importance of food pantries, which are, for example, sited in Maindee library in Newport, and also in Caldicot, in the town centre, where they are dealing with the challenges of food waste by taking food from supermarkets, food that obviously is edible, and selling it - not selling it, but making it freely available to those in need locally. And those are really good examples, practical examples, of what can be done, and I think these food pantries will increasingly have a role to play right across Wales. So, they have the chilled food in the cabinet, but they also have a range of other food in shopping trolleys there too, made available to local communities. And of course they do much work around that, because when they have people coming to see them in need of those food supplies, they will often have other needs as well, and leads can be made to a variety of other services. So, I do think that it's really important that all these examples - and we know there are many of them right across Wales, up and down the length and breadth of Wales - are brought to the attention of Senedd Members and Government Ministers and officials, because we can obviously learn from the good practice that's taking place all across Wales and spread that good practice, and make these ambitions and these policies that I think many of us share, to have these virtuous local food supply circles made a reality on the ground and also to tackle food waste. And I'm sure we'll hear many other good local examples here today in this important debate.
Welsh: Credaf fod hon yn sicr yn ddadl bwysig ac amserol iawn o ystyried yr argyfwng bwyd yr ydym i gyd yn ymwybodol ohono, a'r ffaith bod hynny'n mynd i gynyddu yn ei ddifrifoldeb dros y misoedd nesaf. Gwyddom i gyd ei bod hefyd yn her yn y tymor canolig ac yn hirdymor oherwydd effaith newid hinsawdd, ac mae gwir angen i ni yng Nghymru chwarae ein rhan i ddatblygu'r cadwyni bwyd lleol hyn fel bod bwyd lleol o safon yn cael ei fwyta'n lleol a'n bod yn cefnogi ein ffermydd bach a'n busnesau lleol. Hoffwn sôn am un neu ddwy enghraifft o hynny, a hefyd yr angen i fynd i'r afael â gwastraff bwyd, oherwydd fe wyddom, rwy'n credu, mai'r ffigur yw bod 9.5 miliwn tunnell o fwyd yn cael ei wastraffu yn y DU, ac amcangyfrifir bod 70 y cant ohono'n fwytadwy ac wedi'i fwriadu ar gyfer ei fwyta. Felly, rwy'n credu mai rhai enghreifftiau lleol i mi, wrth ymdrin â rhai o'r heriau hyn, yw Castle Farm yn Nhrefesgob yng Nghasnewydd, sef fferm fach leol sydd â syniadau ac egni, ac sy'n troi hynny'n weithredu, gan wireddu polisïau ac uchelgeisiau Llywodraeth Cymru drwy eu cyflawni ar lawr gwlad. Maent yn cynhyrchu bwyd lleol o safon, maent yn cynhyrchu wyau maes, mae ganddynt fuches laeth fach - rhy fach i fod yn hyfyw pe baent ond yn gwerthu'r cynnyrch crai yn unig, ond oherwydd eu bod yn ychwanegu at hynny drwy gael peiriannau gwerthu ysgytlaeth - un yn eu siop fferm leol ar y fferm, ond bydd ganddynt fwy a mwy o rai eraill o gwmpas y gymuned leol. Ac mae ganddynt, er enghraifft, ddwy siop leol, un yng nghanolfan siopa Ffordd y Brenin yng Nghasnewydd, siop Castle Farm yno, a hefyd ym marchnad Casnewydd a adnewyddwyd yn ddiweddar, ac a ailagorodd yr wythnos diwethaf, mae ganddynt stondin yno hefyd. Ac yn ogystal ag ychwanegu gwerth at eu cynnyrch llaeth drwy gynhyrchu ysgytlaeth, maent hefyd yn cynhyrchu hufen iâ ar y fferm, ac yn gwerthu hwnnw yn eu siopau wrth gwrs. Maent yn mynd i farchnadoedd lleol, ac maent bob amser yn chwilio am bosibiliadau newydd, safleoedd newydd, lle y gallant werthu eu cynnyrch o safon. Ac maent hefyd yn cysylltu â ffermydd lleol eraill ac yn gwerthu cynnyrch y ffermydd hynny hefyd. Felly, rwy'n credu ei bod yn enghraifft dda iawn o fferm fach leol yn cael syniadau ac egni go iawn ac yn troi hynny'n weithredoedd. A hoffwn dynnu sylw at y farchnad honno yng Nghasnewydd sydd wedi'i hadnewyddu hefyd, oherwydd mae o'r ansawdd gorau. Mae ganddi gwrt bwyd, mae ganddi fusnesau lleol yno'n gwerthu eu cynnyrch, gan gynnwys llawer o fwyd a diod. Mae ganddi le arddangos, bydd nifer fawr o ymwelwyr yn dod drwy'r farchnad honno, a bydd hynny'n wych i werthwyr bwyd a diod lleol. Felly, mae hwnnw'n gyfle gwirioneddol, ac mae angen inni gyfleu'r neges i fusnesau a ffermydd lleol y gallant gysylltu â'r farchnad honno yng Nghasnewydd i wireddu'r cadwyni cyflenwi lleol hynny. Hoffwn bwysleisio hefyd pa mor bwysig yw pantrïau bwyd, sydd, er enghraifft, wedi'u lleoli yn llyfrgell Maendy yng Nghasnewydd, a hefyd yng Nghil-y-coed, yng nghanol y dref, lle maent yn ymdrin â heriau gwastraff bwyd drwy fynd â bwyd o archfarchnadoedd, bwyd sy'n amlwg yn fwytadwy, a'i werthu - nid ei werthu, ond sicrhau ei fod ar gael am ddim i'r rhai sydd ei angen yn lleol. Ac mae'r rheini'n enghreifftiau da iawn, yn enghreifftiau ymarferol, o'r hyn y gellir ei wneud, a chredaf y bydd gan y pantrïau bwyd hyn rôl gynyddol i'w chwarae ledled Cymru. Felly, mae ganddynt fwyd oer yn y cabinet, ond hefyd mae ganddynt amrywiaeth o fwyd arall mewn trolïau siopa sydd ar gael i gymunedau lleol. Ac wrth gwrs, maent yn gwneud llawer o waith o amgylch hynny, oherwydd pan fydd ganddynt bobl yn dod i'w gweld sydd angen y cyflenwadau bwyd hynny, yn aml bydd ganddynt anghenion eraill hefyd, ac mae modd eu cysylltu ag amrywiaeth o wasanaethau eraill. Felly, credaf ei bod yn bwysig iawn fod yr holl enghreifftiau hyn - a gwyddom fod llawer ohonynt ledled Cymru, ar hyd a lled Cymru - yn cael eu dwyn i sylw Aelodau'r Senedd a Gweinidogion a swyddogion y Llywodraeth, oherwydd mae'n amlwg y gallwn ddysgu o'r arferion da sy'n digwydd ledled Cymru a lledaenu'r arferion da hynny, a chyflawni'r uchelgeisiau a'r polisïau y credaf fod llawer ohonom yn eu rhannu, gwireddu'r cylchoedd cyflenwi bwyd lleol rhinweddol hyn ar lawr gwlad a mynd i'r afael â gwastraff bwyd hefyd. Ac rwy'n siŵr y byddwn yn clywed llawer o enghreifftiau lleol da eraill yma heddiw yn y ddadl bwysig hon.