English: It's a sad privilege but a very appropriate privilege that we are meeting today on such an occasion to commemorate the Earl of Merioneth and Prince Philip, the Duke of Edinburgh. We have had opportunities, many of us, to meet him on formal and informal occasions. And in a state such as the United Kingdom, which is structured as a social democracy but also has a monarch as head of state, we need intelligent people to be undertaking those roles. And from my experience of the Duke, he was intelligent, enthusiastic and unending in his questioning. I little thought, as a primary school pupil, the first time I saw him, that I would often meet him later in my career. I well remember the event; the royal train was travelling slowly through the Conwy valley, so that he had an opportunity to greet the primary pupils who were standing on one side of the track. And that willingness to relate to people was characteristic of his career. But I want to say a few words about his unique interest in matters of faith. Of course, he married the head of the British state and, as the church in England is not yet disestablished, then he had to be an Anglican in the Church of England. But I will never forget the questions that he asked me after a service that we held in the church of St Mary in the bay after one of our official openings of the National Assembly, as it was then, and, as some of you who are familiar with Cardiff Bay will know, this particular church, which is part of the Church in Wales now, of course, is located next to the Greek Orthodox church, and we had tried to arrange in that service to reflect all faith communities and all of the languages spoken within those communities in Wales in order to demonstrate that there is a strong tradition of collaboration between the faith communities that had existed in Wales for many years, but particularly following devolution. So, there was a psalm sung in Hebrew, the Greek scriptures were read, and, of course, Welsh and English were used equally in that service. And at the end of the service, he came to me and looked me in the eye - as he did with everyone he spoke to - and asked in English:
Welsh: Mae hi'n fraint arbennig o drist ond hefyd arbennig o briodol ein bod ni'n cwrdd heddiw ar achlysur fel hyn i goffáu Iarll Meirionnydd a'r Tywysog Philip ac, wrth gwrs, Dug Caeredin. Rydym ni wedi cael y cyfle, lawer ohonom ni, i gwrdd ag o ar achlysuron ffurfiol ac anffurfiol. Ac mewn gwladwriaeth megis y Deyrnas Unedig, sydd wedi ei strwythuro yn ddemocratiaeth gymdeithasol ond sydd hefyd â brenhiniaeth yn bennaeth y wladwriaeth, mae angen pobl ddeallus i fod yn ymgymryd â'r swyddi hynny. Ac o'm mhrofiad i o'r Dug, roedd o'n ddeallus, yn frwdfrydig ac yn ddi-ben-draw ei gwestiynau. Ychydig a feddyliais i fel plentyn, disgybl ysgol gynradd, y tro cyntaf i fi ei weld o yn y cnawd, y byddwn i'n dod i'w weld o'n aml iawn yn hwyrach yn fy ngyrfa. Dwi'n cofio'r digwyddiad yn dda; roedd y trên brenhinol yn teithio'n araf deg drwy ddyffryn Conwy, er mwyn iddo fo gael cyfle i gyfarch y disgyblion cynradd oedd yn sefyll ar un ochr i'r lein. Ac mae'r math yna o barodrwydd i ymdrin â phobl yn nodwedd arbennig ar ei yrfa. Ond dwi am ddweud gair yn bennaf am ei ddiddordeb gwbl unigryw o mewn materion ffydd. Wrth gwrs, fe briododd o â phennaeth y wladwriaeth Brydeinig, a gan fod yr eglwys yn Lloegr ddim eto wedi'i datgysylltu, roedd yn rhaid iddo fo fod yn Anglican yn Eglwys Loegr. Ond wnaf i byth anghofio'r cwestiynau ofynnodd o imi ar ôl gwasanaeth a gawson ni yn eglwys Fair Forwyn yn y bae yn un o'n hagoriadau seneddol - neu agoriad y Cynulliad Cenedlaethol, fel roedd o yr adeg honno - ac, fel y gŵyr rhai ohonoch sy'n gyfarwydd â Bae Caerdydd, mae eglwys Fair Forwyn, sydd yn rhan o'r Eglwys yng Nghymru erbyn hyn, wrth gwrs, wedi'i lleoli drws nesaf i'r eglwys Uniongred Roegaidd, ac roeddem ni wedi ceisio trefnu yn y gwasanaeth hwnnw i adlewyrchu yr holl gymunedau ffydd a'r holl ieithoedd oedd yn rhan o'r cymunedau hynny yng Nghymru er mwyn dangos bod yna draddodiad cryf o gydweithio rhwng cymunedau ffydd wedi bod yng Nghymru ar hyd y blynyddoedd, ac yn arbennig felly yn ein datganoli newydd. Ac felly, fe gafwyd salm wedi ei chanu mewn Hebraeg, ac fe ddarllenwyd yr efengyl mewn Groeg, ac, wrth gwrs, fe ddefnyddiwyd yr ieithoedd Cymraeg a Saesneg yn gyfartal yn y gwasanaeth. Ac ar y diwedd, dyma fo'n dod ataf i ac yn edrych arnaf, ym myw fy llygad - fel y byddai fo'n gwneud i bawb roedd o'n siarad â nhw - a gofyn yn Saesneg, wrth gwrs: