English: Diolch yn fawr, acting Presiding Officer. A diolch ichi, Weinidog. I welcome this update on the future of optometry in Wales. There are fewer things more precious than sight and we should never underestimate the difference a well-run service can have on people's lives. I'm pleased to hear from the statement that there is work going on to upskill optometrists to enable them to work at the top of their licence in their practices. Any initiative like this that will help the NHS tackle the long waiting lists must be supported. I must also pay tribute to the strides made since the development of a Welsh eye care initiative in 2002. This has been done in tandem with the ophthalmic profession to change and lead on eye care reform. Practitioners continue to work at a high level to provide an excellent level of care for the benefit of their patients in Wales, even throughout the pandemic. Turning to the impact of the pandemic, like many other services, eye care has been deeply impacted by the pandemic. During the first lockdown, University College London researchers reported a 70 per cent reduction in new referrals and a high rate of missed appointments. Researchers and national sight loss charity, the Macular Society, have raised concerns about the long-term impact that this will have, as it is predicted that it will have led to hundreds of additional cases of severe sight impairment in the first lockdown alone. In Wales, for example, with a higher proportion of over-65-year-olds compared with the UK average, problems such as glaucoma could become much more prevalent. The statement mentions the opportunity that the pandemic provides to redesign optometry services in Wales. We must return to a service that responds to the symptoms of sight loss in a timely manner, because many conditions can be treated if they're caught in time. While the onus is on the patient to report symptoms of sight loss, we also need a robust service that can respond to a patient's needs in a timely manner once symptoms are reported. Evidence suggests that optometry in Wales can be mixed, depending upon where you live. Good eye care in the Welsh NHS should be consistent and not dependent on where you live. In recent years, there has also been a steady decline in vision rehabilitation services across the country. This means that adequate vision rehabilitation support is not being given to many blind and partially-sighted people when they need it. This is key, because research by Cardiff University demonstrates there are significantly improved outcomes for participants who had received visual rehabilitation compared to those on waiting lists. I would, therefore, like to see the Government go further and answer the following three questions. Firstly, will the postcode lottery of vision rehabilitation be eradicated in Wales? Secondly, will you consider adding vision rehabilitation to the list of qualifications eligible for the apprenticeship levy? And finally, thirdly, will you prioritise preventative services, including vision rehabilitation, alongside needs-assessed services, rather than after, once we are fully out of the pandemic? Thank you.
Welsh: Diolch yn fawr, Llywydd dros dro. A diolch i chi, Gweinidog. Rwy'n croesawu'r diweddariad hwn ar ddyfodol optometreg yng Nghymru. Prin yw'r bethau sy'n fwy gwerthfawr na golwg ac ni ddylem byth fychanu'r gwahaniaeth y gall gwasanaeth sy'n cael ei redeg yn dda ei gael ar fywydau pobl. Rwy'n falch o glywed o'r datganiad bod gwaith yn cael ei wneud i uwchsgilio optometryddion i'w galluogi i weithio ar frig eu trwydded yn eu practisau. Rhaid cefnogi unrhyw fenter fel hon a fydd yn helpu'r GIG i fynd i'r afael â'r rhestrau aros hir. Rhaid i mi hefyd dalu teyrnged i'r camau a wnaed ers datblygu menter gofal llygaid yng Nghymru yn 2002. Gwnaed hyn ar y cyd â'r proffesiwn offthalmig i newid ac arwain ar ddiwygio gofal llygaid. Mae ymarferwyr yn parhau i weithio ar lefel uchel i ddarparu lefel ardderchog o ofal er budd eu cleifion yng Nghymru, hyd yn oed drwy gydol y pandemig. Gan droi at effaith y pandemig, fel llawer o wasanaethau eraill, mae'r pandemig wedi effeithio'n fawr ar ofal llygaid. Yn ystod y cyfnod clo cyntaf, nododd ymchwilwyr Coleg Prifysgol Llundain ostyngiad o 70 y cant mewn atgyfeiriadau newydd a chyfradd uchel o apwyntiadau a gollwyd. Mae ymchwilwyr ac elusen genedlaethol colli golwg, y Gymdeithas Macwlaidd, wedi codi pryderon am yr effaith hirdymor y bydd hyn yn ei chael, gan y rhagwelir y bydd wedi arwain at gannoedd o achosion ychwanegol o nam difrifol ar eu golwg yn y cyfnod clo cyntaf yn unig. Yng Nghymru, er enghraifft, gyda chyfran uwch o bobl dros 65 mlwydd oed o gymharu â chyfartaledd y DU, gallai problemau fel glawcoma ddod yn llawer mwy cyffredin. Mae'r datganiad yn sôn am y cyfle mae'r pandemig yn ei roi i ailgynllunio gwasanaethau optometreg yng Nghymru. Rhaid i ni ddychwelyd at wasanaeth sy'n ymateb i symptomau colli golwg mewn modd amserol, oherwydd gellir trin llawer o gyflyrau os byddant yn cael eu dal mewn pryd. Er bod y cyfrifoldeb ar y claf i roi gwybod am symptomau colli golwg, rydyn ni hefyd angen gwasanaeth cadarn sy'n gallu ymateb i anghenion claf mewn modd amserol unwaith y bydd y symptomau'n cael eu hadrodd. Mae tystiolaeth yn awgrymu y gall optometreg yng Nghymru fod yn gymysg, yn dibynnu ar ble rydych chi'n byw. Dylai gofal llygaid da yn GIG Cymru fod yn gyson ac ni ddylai fod yn ddibynnol ar ble rydych chi'n byw. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, bu gostyngiad cyson hefyd mewn gwasanaethau adsefydlu golwg ledled y wlad. Mae hyn yn golygu nad yw cymorth adsefydlu golwg digonol yn cael ei roi i lawer o bobl ddall a rhannol ddall pan fydd ei angen arnynt. Mae hyn yn allweddol, oherwydd mae ymchwil gan Brifysgol Caerdydd yn dangos bod canlyniadau llawer gwell i gyfranogwyr a oedd wedi cael adsefydlu gweledol o gymharu â'r rhai ar restrau aros. Felly, hoffwn weld y Llywodraeth yn mynd ymhellach ac yn ateb y tri chwestiwn canlynol. Yn gyntaf, a fydd y loteri cod post o adsefydlu golwg yn cael ei dileu yng Nghymru? Yn ail, a wnewch chi ystyried ychwanegu adsefydlu golwg at y rhestr o gymwysterau sy'n gymwys ar gyfer yr ardoll brentisiaethau? Ac yn olaf, yn drydydd, a wnewch chi flaenoriaethu gwasanaethau ataliol, gan gynnwys adsefydlu ar y golwg, ochr yn ochr â gwasanaethau a asesir yn seiliedig ar anghenion, yn hytrach nag ar ôl hynny, unwaith y byddwn yn gyfan gwbl allan o'r pandemig? Diolch.