English: I thank the Member for the series of questions and the broadly constructive manner in which he has engaged with the statement. I will turn first of all to your finishing point, about setting a target for the number of GPs. We have not set a target for the additional number of GPs, for the simple reason that what we are looking to do is maximise the number of GPs that we can train to meet fill rates. We don't currently meet all of our fill rates, as is the case, sadly, with every part of the UK. This reinforces the fact that this is a UK and international challenge. I am interested in having more GPs where we don't currently have enough. If we are going to remodel primary care and we are going to have a genuinely integrated workforce with GPs and other primary care professionals, I don't think it's helpful to then set a target for one part of the primary care workforce. We are really clear that we will need more GPs, but we will also need GPs to work differently, and that's a point that I will come back to. Your point about incentives: we have been working with the Wales Deanery. Also, part of the point about the taskforce is to have discussions with partners about what incentives could and should look like. So, we are looking in particular at bonding schemes - we know that this is something that your party has been interested in as well - about potentially looking at bonding schemes to bring people into areas where there are challenges and, equally, to look at the potential for new GPs and how you can potentially help people with some of the costs of their training, if people agree to undertake a certain period of service here within NHS Wales. So, there's something there about having something for something, and that is something that we are actively exploring with partners. I will, of course, keep not just him but the rest of the Chamber updated as we properly and actively consider that and bring it to a conclusion. I didn't mention it in my statement, but I have mentioned before in this Chamber, the point about Wales-domiciled students. I met the deans of both Cardiff and Swansea medical schools, and I met them together, rather than having separate conversations where they could tell me what the other people weren't doing. I had a joint conversation and it was actually very constructive. Again, that's been something that I've been really struck by and gives me some cause for optimism: there hasn't been points-scoring. There has been an acceptance of the fact that we need to do better. Part of that conversation was about how we encourage more Wales-domiciled students to undertake careers in medicine, and how we can make it available to a wider range of people as well. So, it's about widening access as well as widening numbers too. That's very definitely part of the conversation that we are having, because we want to see more Welsh students choose to undertake their GP training here. A range of Welsh students are ready to go to other parts of the UK and abroad to undertake their medical training. There's a range of reasons why people do that. If you look at new undergraduates going to a career in medicine, they may well want to have a different experience, away from home. There's no reason why there shouldn't be excellent opportunities for them here in Wales. But, for example, a direct comparison is the nurse training workforce. The average age of nurse trainees at the start is 29. They are in a very different position to, if you like, your typical undergraduates, in terms of their roots in a particular area and responsibilities. So, we need to recognise the different groups of people that we are dealing with, and how we make that attractive and remove barriers to having more Welsh students studying medicine here in Wales. This also feeds into the point about work experience. That is something we are actively considering, not just within the GP and doctor part of the workforce here, but the wide range of careers that exist within the NHS, and making sure the NHS is more proactively engaging with the local population that it serves, works with and for, in highlighting the whole range of careers that are available in the national health service at a younger age as well. I expect to be able to tell you more about what the NHS is doing, but there's a very clear expectation from Government to the NHS that there will be a much broader work experience offer, about making sure that people have the opportunity to come in at a younger age, as well as for people as they get older and are thinking about different options later in their academic life too. In fact, in terms of experience and making opportunities in medicine, I haven't yet watched it, but the S4C series has just started, looking at doctor training. Actually, Cardiff University and the medical school were both really positive about the way that that was going to present the opportunity to be a doctor, what it really means and actually what it can give to someone - not just the financial returns, but a really rewarding career within all parts of medicine, including primary care as well. Now, if I can come back to your final point there about where you start and about the shape of primary care, well, you said that where we are isn't sustainable. The current way of working isn't sustainable, and so, large parts of healthcare will need to look different in five years' time - we should want them to. The point is that we should plan for them to look different in a way that best serves the needs of our population. The challenge here is how we ensure that change isn't the inevitable that happens to us - that we're taking control and ownership of it. And that's what I'm looking to do with our partners. I have to say that, so far, in the engagement this term, there's been a positive approach with other parties in this Chamber and we're all looking in the same direction at this point in time. Now, that will mean, in primary care, though, we expect there will be a smaller number of practices. We are likely to have fewer of them. We're likely to see more amalgamations. We're likely to see more federations as well. There's a federation starting in Bridgend, which I think is a positive example. That could mean that, over a broader area, you're going to provide different services for the population, as well as having more robust services. So, I have no particular plan to bring in to local health board control a certain number of practices; our aim is to ensure we have a genuinely sustainable primary care workforce on a footprint that makes sense and is generally sustainable, and that will mean change. And given the number of single and double-handed practices we have in Wales, there is understandably going to be some change, and that is uncertain both for individuals who work for those practices and the local population. Our challenge is how we approach that in a genuinely mature and constructive manner without trying to exploit fear and opportunities for immediate point scoring, but actually saying, 'How do we make sure that, in five years' time, primary care is in a better place, more sustainable, and people have real confidence about the quality of services that they receive and take part in'.
Welsh: Diolch i'r Aelod am y gyfres o gwestiynau ac am ymdrin â'r datganiad mewn modd lled adeiladol. Trof yn gyntaf at eich pwynt olaf, ynglŷn â gosod targed ar gyfer nifer y meddygon teulu. Nid ydym wedi gosod targed ar gyfer nifer y meddygon teulu ychwanegol, am y rheswm syml mai'r hyn yr ydym yn ceisio ei wneud yw hyfforddi'r nifer mwyaf posibl o feddygon teulu i fodloni cyfraddau llenwi. Nid ydym yn bodloni ein holl gyfraddau llenwi ar hyn o bryd, fel sy'n wir, yn anffodus, am bob rhan o'r DU. Mae hyn yn atgyfnerthu'r ffaith bod hon yn her i'r DU ac yn her ryngwladol. Mae gen i ddiddordeb mewn cael rhagor o feddygon teulu lle nad oes gennym ddigon ar hyn o bryd. Os ydym yn mynd i ailfodelu gofal sylfaenol fel bod gennym weithlu gwirioneddol integredig sy'n cynnwys meddygon teulu a gweithwyr gofal sylfaenol proffesiynol eraill, nid wyf yn credu ei bod yn ddefnyddiol wedyn i osod targed ar gyfer un rhan o'r gweithlu gofal sylfaenol. Rydym ni'n wirioneddol glir y bydd angen rhagor o feddygon teulu arnom, ond bydd angen i'n meddygon teulu weithio'n wahanol hefyd, a byddaf i'n dychwelyd i'r pwynt hwnnw. Eich pwynt am gymhellion: rydym ni wedi bod yn gweithio gyda Deoniaeth Cymru. Hefyd, rhan o'r pwynt am y tasglu yw cael trafodaethau gyda phartneriaid ynghylch sut y gallai a sut y dylai cymhellion edrych. Felly, rydym yn edrych yn benodol ar gynlluniau bondio - rydym yn gwybod bod hyn yn rhywbeth sydd wedi bod o ddiddordeb i'ch plaid chi hefyd - ynglŷn â'r posibilrwydd o edrych ar gynlluniau bondio i ddod â phobl i ardaloedd lle ceir heriau ac, yn yr un modd, i edrych ar y potensial am feddygon teulu newydd a sut y gallwch chi helpu pobl â rhai o gostau eu hyfforddiant, o bosibl, os yw pobl yn cytuno i ymgymryd â chyfnod gwasanaeth penodol yma yn GIG Cymru. Felly, mae yna rywbeth am gael rhywbeth am rywbeth, ac mae hynny'n rhywbeth yr ydym wrthi'n ei archwilio gyda phartneriaid. Byddaf i, wrth gwrs, yn parhau i roi diweddariadau iddo ef, a hefyd i weddill y Siambr, wrth i ni ystyried hynny'n briodol ac yn weithredol, a dod i gasgliad am hynny. Ni wnes i sôn amdano yn fy natganiad, ond rwyf wedi sôn amdano o'r blaen yn y Siambr hon, y pwynt am fyfyrwyr sy'n hanu o Gymru. Cyfarfûm â deoniaid ysgolion meddygol Caerdydd ac Abertawe, a chyfarfûm â nhw gyda'i gilydd, yn hytrach na chael sgyrsiau ar wahân lle y gallent ddweud wrthyf beth nad oedd y lleill yn ei wneud. Cefais sgwrs ar y cyd ac roedd yn adeiladol iawn yn wir. Unwaith eto, mae hynny'n rhywbeth sydd wedi fy nharo'n fawr ac sy'n rhoi rhywfaint o reswm i mi fod yn optimistaidd: nid ydynt wedi bod yn ceisio sgorio pwyntiau. Maent wedi derbyn y ffaith bod angen i ni wneud yn well. Roedd rhan o'r sgwrs honno'n ymwneud â sut yr ydym yn annog rhagor o fyfyrwyr sy'n hanu o Gymru i ymgymryd â gyrfaoedd mewn meddygaeth, a sut y gallwn ddarparu hynny i ystod ehangach o bobl hefyd. Felly, mae'n fater o ehangu mynediad, yn ogystal â chynyddu niferoedd. Mae hynny'n bendant iawn yn rhan o'r sgwrs yr ydym yn ei chael, oherwydd hoffem weld rhagor o fyfyrwyr o Gymru yn dewis ymgymryd â'u hyfforddiant meddyg teulu yma. Mae ystod o fyfyrwyr o Gymru yn barod i fynd i rannau eraill o'r DU a thramor i ymgymryd â'u hyfforddiant meddygol. Mae amrywiaeth o resymau pam y mae pobl yn gwneud hynny. Os edrychwch ar israddedigion newydd sy'n mynd i mewn i yrfa mewn meddygaeth, efallai y byddant yn awyddus i gael profiad gwahanol, oddi cartref. Nid oes rheswm pam na ddylai fod cyfleoedd ardderchog iddynt yma yng Nghymru. Ond, er enghraifft, un gymhariaeth uniongyrchol yw'r gweithlu hyfforddi nyrsys. Oedran cyfartalog nyrs dan hyfforddiant sy'n dechrau yw 29. Maent mewn sefyllfa wahanol iawn, os mynnwch chi, i'ch israddedigion nodweddiadol, o ran eu gwreiddiau mewn ardal benodol a'u cyfrifoldebau. Felly, mae angen i ni gydnabod y gwahanol grwpiau o bobl yr ydym yn ymdrin â nhw, a sut yr ydym yn gwneud hynny'n ddeniadol ac yn dileu rhwystrau i sicrhau bod rhagor o fyfyrwyr o Gymru yn astudio meddygaeth yma yng Nghymru. Mae hyn hefyd yn ymwneud â'r pwynt am brofiad gwaith. Mae hynny'n rhywbeth yr ydym wrthi'n ei ystyried, nid yn unig o fewn y rhan meddygon teulu a meddygon o'r gweithlu yma, ond yr ystod eang o yrfaoedd sy'n bodoli o fewn y GIG, a gwneud yn siŵr bod y GIG yn fwy rhagweithiol o ran ymgysylltu â'r boblogaeth leol y mae'n ei gwasanaethu, yn gweithio gyda hi ac ar ei chyfer, gan dynnu sylw at yr holl ystod o yrfaoedd sydd ar gael yn y gwasanaeth iechyd gwladol i bobl iau hefyd. Rwy'n disgwyl y byddaf yn gallu dweud mwy wrthych am yr hyn y mae'r GIG yn ei wneud, ond mae disgwyliad clir iawn gan y Llywodraeth i'r GIG y ceir cynnig profiad gwaith llawer ehangach, sy'n ymwneud â sicrhau bod pobl yn cael y cyfle i ddod i mewn yn iau, yn ogystal ag i bobl sy'n mynd yn hŷn ac yn meddwl am ddewisiadau gwahanol yn ddiweddarach yn eu bywyd academaidd hefyd. Mewn gwirionedd, o ran profiad a gwneud cyfleoedd mewn meddygaeth, nid wyf wedi ei gwylio eto, ond mae cyfres newydd ddechrau ar S4C, sy'n edrych ar hyfforddiant meddyg. A dweud y gwir, roedd Prifysgol Caerdydd a'r ysgol feddygol yn wirioneddol gadarnhaol am y ffordd yr oedd honno'n mynd i gyflwyno'r cyfle i fod yn feddyg, yr hyn y mae'n ei olygu mewn gwirionedd a'r hyn y gall ei roi i rywun - nid dim ond o ran yr enillion ariannol, ond gyrfa wirioneddol werth chweil o fewn pob rhan o feddygaeth, gan gynnwys gofal sylfaenol hefyd. Nawr, os caf ddod yn ôl at eich pwynt olaf yn y fan yna am ble'r ydych yn dechrau ac am siâp gofal sylfaenol, wel, roeddech chi'n dweud nad ydym mewn sefyllfa gynaliadwy. Nid yw'r ffordd bresennol o weithio yn gynaliadwy, ac felly, bydd angen i rannau helaeth o ofal iechyd edrych yn wahanol ymhen pum mlynedd - dylem fod eisiau i hyn ddigwydd. Y pwynt yw y dylem gynllunio iddynt edrych yn wahanol mewn ffordd sy'n gwasanaethu anghenion ein poblogaeth orau. Yr her yma yw sut yr ydym yn sicrhau nad yw newid yn rhywbeth sy'n anochel yn digwydd inni - ein bod yn ei reoli ac yn cymryd perchnogaeth ohono. A dyna beth rwy'n ceisio ei wneud gyda'n partneriaid. Mae'n rhaid imi ddweud, hyd yn hyn, wrth ymgysylltu yn y tymor hwn, y bu agwedd gadarnhaol â phleidiau eraill yn y Siambr hon, ac rydym i gyd yn edrych i'r un cyfeiriad ar hyn o bryd. Nawr, bydd hynny'n golygu, mewn gofal sylfaenol, fodd bynnag, ein bod yn disgwyl y bydd nifer llai o feddygfeydd. Mae'n debygol y bydd gennym lai ohonynt. Rydym yn debygol o weld mwy o uno. Rydym yn debygol o weld mwy o ffederasiynau hefyd. Mae ffederasiwn yn dechrau ym Mhen-y-bont, a chredaf fod hwnnw'n enghraifft gadarnhaol. Gallai olygu, dros ardal ehangach, y byddwch yn darparu gwahanol wasanaethau i'r boblogaeth, a hefyd y bydd gennych wasanaethau mwy cadarn. Felly, nid oes gennyf gynllun penodol i gyflwyno nifer penodol o bractisau i reolaeth bwrdd iechyd lleol; ein nod yw sicrhau bod gennym weithlu gofal sylfaenol gwirioneddol gynaliadwy ar ôl troed sy'n gwneud synnwyr ac sy'n gyffredinol gynaliadwy, a bydd hynny'n golygu newid. Ac o gofio nifer y meddygfeydd un person a dau berson sydd gennym yng Nghymru, mae'n ddealladwy y bydd rhywfaint o newid, ac mae hynny'n creu ansicrwydd i unigolion sy'n gweithio i'r meddygfeydd hynny ac i'r boblogaeth leol. Ein her yw sut yr ydym yn ymdrin â hynny mewn ffordd wirioneddol aeddfed ac adeiladol heb geisio manteisio ar ofn a chyfleoedd i sgorio pwyntiau ar unwaith, ond dweud mewn gwirionedd, 'Sut yr ydym am wneud yn siŵr, mewn pum mlynedd, y bydd gofal sylfaenol mewn gwell sefyllfa, yn fwy cynaliadwy, ac y bydd gan bobl ffydd wirioneddol yn ansawdd y gwasanaethau y maent yn eu cael ac yn cymryd rhan ynddynt'.