English: Thank you for being allowed to jointly submit this motion this afternoon. For a year now, Plaid Cymru has also been calling for a public inquiry that is specific to Wales. That would give a unique opportunity to assess and learn lessons from the way in which the Government has handled the pandemic, but, rather than that, the Government has decided to have one Welsh chapter in a UK-wide inquiry. Now, Members will be aware that, over the last 18 months, Plaid Cymru has agreed, more often than not, with the steady way in which the Welsh Government has protected public health in Wales, in complete contrast to the dangerous actions of the Tories in Westminster. But that doesn't mean that we've given our seal of approval to every decision, and it doesn't mean that there are no lessons to be learned. Nearly 6,000 people have died in the wake of COVID-19 since the start of the pandemic. There are immeasurable levels of illness, not to mention the chronic disability associated with long COVID. As well as that, six months of education days were lost, and there have been far-reaching economic consequences and increasing strain on our health services. That all tells us that we need an inquiry, and that we need a Wales-specific inquiry, and we need that because, very simply, this crisis has happened in an area that is devolved. We've been able to chart our own course during the pandemic because health is a devolved area, and so it makes perfect sense that we scrutinise in detail the unique actions that have been taken in Wales, because this is an area devolved to us, and we have the opportunity to have created our own response. Time and time again the First Minister has emphasised that we have a Welsh response to the pandemic here, and so the microscope should be on our response here in Wales. It's not the same thing as the response in other parts of the UK. The Institute for Government says that establishing one large inquiry that could investigate all of our four Governments in the same way would be difficult legally, logistically and politically. Plaid Cymru welcomes the UK-wide inquiry as well, but do we think that that kind of inquiry, with one chapter on Welsh affairs, is going to be able to assess everything in the detail that's needed? There is a risk that the voice and the experience of Wales will be lost once again. If we don't have a Welsh inquiry, how will we know whether the Welsh Government learned lessons from the Cygnus pandemic drill that was undertaken in 2016? How will we know why the Welsh Government was so tardy in responding to the virus at the outset? I remember the delays in cancelling the rugby match between Wales and Scotland. How will we know what really happened with the Roche testing fiasco? How will we know why the Welsh Government allowed patients infected with the virus to leave hospital and go into care homes? In the same way, how will we be able to know how to build on some of the successes that have happened, build for the future - for example, as Russell George has mentioned, our success as a country with the vaccination scheme and the track and trace scheme that has been very successfully implemented by the local authorities? To close, therefore, the sooner the better that we get a Welsh inquiry and implement it quickly so that we can reach the truth and we can learn the lessons for the future. So, I encourage everyone to support this motion today. Thank you.
Welsh: Diolch am gael cyd-gyflwyno'r cynnig yma y prynhawn yma. Ers dros flwyddyn bellach, mae Plaid Cymru hefyd wedi bod yn galw am ymchwiliad cyhoeddus sydd yn benodol i Gymru. Mi fyddai hynny yn rhoi cyfle unigryw i asesu a dysgu gwersi o'r ffordd mae'r Llywodraeth wedi ymdrin â'r pandemig, ond, yn hytrach na hynny, mae'r Llywodraeth wedi penderfynu dewis cael un bennod Gymreig mewn ymchwiliad ledled y Deyrnas Unedig. Rŵan, bydd Aelodau yn llwyr ymwybodol dros y 18 mis diwethaf yma fod Plaid Cymru wedi cytuno yn amlach na pheidio gyda'r modd pwyllog y mae'r Llywodraeth Cymru wedi mynd ati i warchod iechyd cyhoeddus Cymru, mewn gwrthgyferbyniad llwyr efo gweithredoedd peryglus y Torïaid yn San Steffan. Ond dydy hynny ddim yn golygu ein bod ni wedi rhoi sêl bendith i bob penderfyniad, a dydy hynny ddim yn golygu nad oes yna ddim gwersi i'w dysgu. Mae bron i 6,000 o bobl wedi marw yn sgil COVID-19 ers cychwyn y pandemig. Mae yna lefelau anfesuradwy o salwch wedi cael eu creu, heb sôn am yr anabledd cronig sy'n gysylltiedig â COVID hir. Ar ben hynny, collwyd chwe mis o ddiwrnodau addysg, a chafwyd sgil-effeithiau economaidd pellgyrhaeddol a straen cynyddol ar ein gwasanaethau iechyd. Mae hyn i gyd yn dweud bod angen ymchwiliad, ac mae angen ymchwiliad penodol i Gymru, a hynny oherwydd, yn syml iawn, mae'r argyfwng yma wedi digwydd mewn maes sydd wedi'i ddatganoli. Rydyn ni wedi gallu siartio ein cwrs ein hunain yn ystod y pandemig am fod iechyd yn faes wedi'i ddatganoli, ac felly mae'n gwneud synnwyr llwyr ein bod ni'n craffu yn fanwl ar y camau unigryw a gymerwyd yng Nghymru oherwydd bod y maes wedi'i ddatganoli i ni, a bod gennym ni'r cyfle i fod wedi creu ein hymateb ni ein hunain. Dro ar ôl tro, mae'r Prif Weinidog wedi pwysleisio mai ymateb Cymreig sydd gennym ni i'r pandemig yng Nghymru, ac felly rhaid i'r chwyddwydr fod ar yr ymateb yma yng Nghymru. Doedd o a dydy o ddim yr un peth â'r ymateb yn rhannau eraill y Deyrnas Unedig. Mae'r Institute for Government yn dweud y byddai sefydlu un ymchwiliad mawr a allai ymchwilio i bob un o'n pedair Llywodraeth yn yr un modd yn anodd yn gyfreithiol, yn logistaidd ac yn wleidyddol. Mae Plaid Cymru'n croesawu'r ymchwiliad ar lefel y Deyrnas Unedig hefyd, ond a ydyn ni'n credu bod ymchwiliad o'r math yna, efo un bennod ar faterion Cymreig, yn mynd i fedru asesu bob dim efo'r manylder sydd ei angen? Mae perig y bydd llais a phrofiad Cymru ar goll unwaith eto. Os na fydd yna ymchwiliad Cymreig, sut byddwn ni'n gwybod os gwnaiff Llywodraeth Cymru ddysgu gwersi o'r ymarfer dril pandemig Cygnus nôl yn 2016? Sut byddwn ni wir yn gwybod pam roedd Llywodraeth Cymru mor hwyr yn ymateb i'r feirws ar y cychwyn? Dwi'n cofio'n glir yr oedi efo canslo'r gêm rygbi rhwng Cymru a'r Alban, er enghraifft. Sut byddwn ni wir yn gwybod beth ddigwyddodd efo ffiasgo profion Roche? Sut byddwn ni wir yn gwybod pam gwnaeth Llywodraeth Cymru adael i gleifion efo feirws fynd o'r ysbytai i'r cartrefi gofal? Yn yr un modd, sut byddwn ni'n gallu gwybod sut i adeiladu ar rai o'r llwyddiannau sydd wedi bod, adeiladu ar gyfer y dyfodol - er enghraifft, fel y mae Russell George wedi sôn amdano fo, ein llwyddiant ni fel gwlad efo'r cynlluniau brechu a'r system tracio ac olrhain llwyddiannus iawn mae'n cynghorau sir ni wedi arwain arnyn nhw? I gloi, felly, gorau po gyntaf y gallwn ni gael ymchwiliad Cymreig a'i roi o ar waith yn fuan i ni gael at y gwir ac i ddysgu'r gwersi ar gyfer y dyfodol. Felly, dwi'n annog pawb i gefnogi'r cynnig yma heddiw. Diolch.