English: It's also very encouraging to note, in her report, the positive public debate that still persists. Eight-five per cent believe that the Welsh language is something to be proud of, and 76 per cent of Welsh speakers agree that public organisations are improving their Welsh language services. I think that is very encouraging. Also as encouraging is the fact that 68 per cent of people would like to see Welsh being used by supermarkets in Wales, and I strongly endorse that. I think there is no excuse for such large organisations, delivering essential public services, not to be engaging in the spirit of this legislation.401 I think it is important, as we take forward the evolution of our approach, that we set a culture where we are helping organisations to succeed and are not setting in place a series of bureaucratic hurdles that make it difficult for them to comply, where we try to trip them up. I think the commissioner agrees that the current process is overly bureaucratic. The legislation does set out a rather rigid approach which, having spoken to Welsh language officers from different parts of Wales, they themselves are frustrated by. For example, I was quoted the example where, if somebody makes a complaint about a local authority service, for example, the commissioner first has to conduct an investigation into whether she will look into it, which the commissioner's office always does. Therefore, this is an unnecessary part of the process; they could go straight into the investigation.402 So, I think having the benefit of experience of this legislation, there is much we can do to use resources more efficiently and to build goodwill in the process, because there's no doubt that some backs have been got up in local authorities in particular.403 I'm encouraged by the number of complaints there have been. There have been relatively few - 151 complaints. Of these, 124 were considered to be valid. Now, what we don't know, and what the commissioner was unable to tell the culture commissioner recently, is how many complainants there have been. There may well have been 151 complaints, and there could, of course, have been 151 complainants, but, equally, there could have been a much smaller number of complainants making repeated complaints. So, it would be useful to have some clarity on that. Of those complaints, a third are about correspondence and telephone services, and 32 complaints related to courses offered. So, this does not indicate a massive groundswell of frustration, although, of course, we should take them seriously. So, I think that is positive.404 Just to go on, then, finally, Llywydd, the commissioner herself makes the point that it's in education that the future of achieving this target, of course, is most essential. She notes that four out of five pupils are learning the language at school, which, of course, suggests that 20 per cent of pupils in Wales are not learning the language at school. This is in the context of where it's been the law for over a generation that all pupils in school, under 16, are taught Welsh. So, I think this lightly touched upon figure is pretty staggering, really, within that context, and I think it should alarm us. Not only are a fifth of schoolchildren not being taught Welsh, but the quality and the provision of Welsh amongst those that are being taught Welsh as a second language in schools that are English medium, which obviously remains the significant majority, simply isn't good enough in many cases. It's something Estyn has touched upon, and those of us who visit English-medium schools in our constituencies will be acutely aware of: it is, in many cases, a token effort. And I don't overly criticise schools for this. We are not developing the skills and the environment where enough of an emphasis is being placed on this. We often have children being taught Welsh by teachers who themselves don't speak any Welsh. This, to me, is the generational challenge for us if we are to meet this challenge we've set ourselves. The commissioner says it's apparent that the growth of Welsh-medium education - . Sorry, she says that Welsh-medium education shouldn't just be - . Apologies, she's saying that the growth of Welsh-medium education is clearly the way forward. But I would say we shouldn't just be seeing this in the context of growth of Welsh-medium schools, because that is to let off the hook the majority of the schools that are tasked, under the current legislation and our current policy environment, to teach children to speak Welsh as an everyday language. That currently is not being done, and that's where I'd like our emphasis to be in the next period. Diolch.
Welsh: Mae hefyd yn galonogol iawn sylwi, yn ei hadroddiad, bod y ddadl gyhoeddus yn parhau i fod yn gadarnhaol. Mae wyth deg pump y cant yn credu bod y Gymraeg yn rhywbeth i ymfalchïo ynddi, ac mae 76 y cant o siaradwyr Cymraeg yn cytuno bod sefydliadau cyhoeddus yn gwella eu gwasanaethau Cymraeg. Rwy'n credu bod hynny yn galonogol iawn. Mae'r ffaith yr hoffai 68 y cant o bobl weld archfarchnadoedd yng Nghymru yn defnyddio mwy o Gymraeg yr un mor galonogol, ac ategaf hynny'n gryf. Credaf nad oes unrhyw esgus i gyrff mawr o'r fath, sy'n darparu gwasanaethau cyhoeddus hanfodol, i beidio ag arddel ysbryd y ddeddfwriaeth hon.401 Credaf ei bod hi yn bwysig, wrth inni fwrw ymlaen ag esblygu ein dull o weithio, ein bod ni'n creu diwylliant lle yr ydym ni'n helpu sefydliadau i lwyddo ac nad ydym ni'n gosod cyfres o rwystrau biwrocrataidd sy'n ei gwneud hi'n anodd iddyn nhw gydymffurfio, gan geisio eu baglu. Rwy'n credu bod y Comisiynydd yn cytuno bod y broses gyfredol yn rhy fiwrocrataidd. Mae'r ddeddfwriaeth yn pennu ffordd anhyblyg braidd o gydymffurfio sydd, o siarad â swyddogion iaith o wahanol rannau o Gymru, yn peri rhwystredigaeth iddyn nhw eu hunain. Er enghraifft, fe soniwyd wrthyf i am yr enghraifft hon, sef os yw rhywun yn cwyno am wasanaeth awdurdod lleol, er enghraifft, mae'n rhaid i'r Comisiynydd yn gyntaf gynnal ymchwiliad i benderfynu pa un a fydd hi'n ymchwilio i hynny, ac mae Swyddfa'r Comisiynydd wastad yn gwneud hynny. Felly, mae hyn yn rhan ddiangen o'r broses; fe allen nhw fynd ati'n ddiymdroi i ymchwilio.402 Felly, gan fanteisio ar y profiad sydd gennym ni o'r ddeddfwriaeth hon, rwy'n credu bod llawer y gallwn ni ei wneud i ddefnyddio adnoddau yn fwy effeithlon ac i feithrin ewyllys da yn y broses, oherwydd nid oes unrhyw amheuaeth bod peth drwgdeimlad mewn awdurdodau lleol yn enwedig.403 Mae'r nifer o gwynion a gafwyd wedi fy nghalonogi. Bu nifer cymharol fach - 151 o gwynion. O'r rhain, cafodd 124 eu hystyried i fod yn ddilys. Nawr, yr hyn nad ydym ni'n ei wybod, a'r hyn na allai'r comisiynydd ei ddweud wrth y comisiynydd diwylliant yn ddiweddar, yw beth oedd nifer yr achwynwyr. Mae'n ddigon posib y cafwyd 151 o gwynion, a hwyrach yn wir, wrth gwrs, y bu 151 o achwynwyr, ond, yn yr un modd, mae'n bosib y bu nifer llawer llai o achwynwyr yn gwneud cwynion niferus. Felly, byddai'n ddefnyddiol cael rhywfaint o eglurder ynglŷn â hynny. O'r cwynion hynny, mae un rhan o dair yn ymwneud â gwasanaethau dros y ffôn a gohebiaeth, a 32 o gwynion yn ymwneud â chyrsiau a gynigiwyd. Felly, nid yw hyn yn arwydd o ymchwydd enfawr o rwystredigaeth, er, wrth gwrs, fe ddylem ni eu cymryd o ddifrif. Felly, credaf fod hynny yn gadarnhaol.404 Dim ond i ddweud ychydig mwy i orffen, Llywydd. Mae'r Comisiynydd ei hun yn gwneud y sylw mai yn y byd addysg y mae dyfodol cyflawni'r targed hwn, wrth gwrs, fwyaf hanfodol. Mae hi'n nodi bod pedwar o bob pum disgybl yn dysgu'r iaith yn yr ysgol, sydd, wrth gwrs, yn awgrymu nad yw 20 y cant o ddisgyblion yng Nghymru yn dysgu'r iaith yn yr ysgol. Mae hyn yng nghyd-destun y gyfraith a fu mewn grym ers dros genhedlaeth bod pob disgybl ysgol, o dan 16 oed, yn dysgu'r Gymraeg. Felly, rwy'n credu bod y ffigur hwn, a sonnir amdano wrth fynd heibio fel petai, yn hollol syfrdanol, i ddweud y gwir, o ystyried y cyd-destun, ac rwy'n credu y dylai fod yn destun dychryn inni. Nid yn unig nad yw'r Gymraeg yn cael ei dysgu i un o bob pum plentyn ysgol, ond nid yw ansawdd a darpariaeth y Gymraeg ymysg y rhai sydd yn dysgu Cymraeg fel ail iaith mewn ysgolion Cyfrwng Saesneg, sy'n amlwg yn dal i fod y mwyafrif sylweddol, mewn gwirionedd yn ddigon da mewn llawer o achosion. Mae'n rhywbeth y mae Estyn wedi ei grybwyll, a bydd y rheini ohonom ni sy'n ymweld ag ysgolion cyfrwng Saesneg yn ein hetholaethau yn ymwybodol iawn ohono: y mae, mewn llawer o achosion, yn esgus o ymdrech. Ac nid wyf yn orfeirniadol o ysgolion yn hyn o beth. Nid ydym ni'n datblygu'r sgiliau a'r amgylchedd lle mae digon o bwyslais yn cael ei roi ar hyn. Yn aml mae gennym ni athrawon nad ydy'n nhw'n gallu siarad unrhyw Gymraeg eu hunain yn dysgu Cymraeg i blant. Hyn, i mi, yw'r her i'r genhedlaeth hon os ydym ni am gyflawni'r her yr ydym ni wedi ei gosod i'n hunain. Mae'r Comisiynydd yn dweud ei bod hi'n amlwg mai twf addysg cyfrwng Cymraeg - . Mae'n ddrwg gennyf, mae hi'n dweud na ddylai addysg cyfrwng Cymraeg fod yn ddim byd ond - . Ymddiheuriadau, mae hi'n dweud mai twf addysg cyfrwng Cymraeg yw'r ffordd amlwg ymlaen. Ond byddwn i'n dweud na ddylem ni fod yn gweld hyn yng nghyd-destun twf ysgolion cyfrwng Cymraeg yn unig, oherwydd mae hynny'n anwybyddu mwyafrif yr ysgolion y mae dyletswydd arnyn nhw, o dan y ddeddfwriaeth bresennol a'n polisïau presennol, i ddysgu plant i siarad Cymraeg fel iaith feunyddiol. Ar hyn o bryd nid yw hynny'n digwydd, a dyna lle yr hoffwn i weld ein pwyslais yn y cyfnod nesaf. Diolch.