English: Thank you, Deputy Presiding Officer, and thank you very much to Caroline Jones for tabling this debate today and to all of the speakers for giving us the opportunity to explore how we can tackle the issue of loneliness and isolation in our Welsh communities, and I wholeheartedly agree that this is an issue that can only be properly addressed if we do work in partnership. Loneliness and isolation can have a significant impact on both physical and mental health and well-being, and that's why 'Taking Wales Forward' sets out a specific commitment to develop a cross-Government strategy to deal with loneliness and isolation. We recognise the need to work together across Government and we also recognise the need to work with the public and our external partners. This is an approach that we've already used successfully in a number of areas, including the work we have taken forward through the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014. The approach is about what Welsh Government can do, what statutory bodies and the third sector and independent sector can do, but also, importantly, it's about what people and what local communities can do. As highlighted by Jane Hutt in the previous debate that we had on this subject recently, our communities have had a long tradition of being places where people do their best to help each other. However, as society changes and families become more dispersed, more people are experiencing loneliness and isolation, and I think that the examples given by Mike Hedges really brought that home to us this evening. We're already taking action to tackle loneliness and isolation in Wales through a range of programmes and initiatives. Whilst this is primarily focused on older people, we do recognise that loneliness and isolation isn't just an issue facing older people, and I'm grateful to Janet Finch-Saunders for reminding us of that fact as well. In terms of some of the work that's been put in place, it includes a three-year programme of volunteer-led community networks, referred to as Compassionate Communities, and we also know about the importance of befriending. We've provided a range of funding to support this agenda, and this includes support for the Ageing Well in Wales programme, which has a specific work stream looking at loneliness and isolation. We provide also funding to a number of third sector organisations to tackle loneliness and isolation in our communities. For example, Diverse Cymru are undertaking a campaign with support from other organisations to help combat social isolation in BME and LGBT communities. Sight Cymru are working on a project to deliver bilingual expert patient-led support programmes, designed to combat the social isolation that can often come from losing your sight. Gofal's Journeys programme aims to enhance and expand the current model of peer support groups who provide people with mental health problems the opportunity to share experiences, build self-esteem and confidence and reduce social isolation. And we've also funded Mind Cymru's My Generation to improve the resilience and well-being of older people at risk of developing mental ill-health as a result of isolation. I recently attended the launch of Ffrind i Mi - Friend of Mine - in Newport. That scheme aims to recruit as many volunteers from local communities as possible to provide support to others, and in doing so it aims to match volunteers to people with similar interests and backgrounds, such as veterans supporting veterans, for example. And I do believe that real friendships will develop through this model, which will benefit both the individual and the volunteer. This is a really good example of what people can do locally, and it fits in well with our model of developing compassionate communities. I was very interested to hear about the Welcome Visitor home project - that's not one that I was familiar with before - in west Wales and the Pembrokeshire Disabled Bowlers Club too. Thanks to Janet Finch-Saunders again for highlighting the importance service that the Silver Line can offer. I think that this debate does provide us with a really good opportunity to recognise and thank all of the volunteers who are willing to spare some of their time to support other people, including Joyce Watson's constituent, Stephen. Whilst there are many examples of other similar schemes, we know that there is more to do and we don't underestimate the seriousness of loneliness and isolation, and the impact on people's mental health and well-being. Some of those figures that Caroline Jones spoke of very starkly at the start of this debate in terms of demonstrating the impact on health, I think, were really quite something as well. Since the previous debate on loneliness and isolation that took place last month, the Health, Social Care and Sport Committee has published information on the inquiry that they will be undertaking. They will consider: the evidence of the causes and the scale of the problem; the impact on older people and whether it disproportionately affects certain groups, such as people with dementia; the impact on public services, particularly the impact on health and social care; and evidence of what works and what interventions can really help, and current policy solutions and their cost-effectiveness. So, I'm really looking forward to the outcome of this inquiry, and we will ensure that it's considered as part of the way in which we develop our strategy across Government to address loneliness and isolation. So, to conclude, I'd like to reassure Members that we are committed as a Government to doing all we can to address the issue of loneliness and isolation. Whilst this is a particular issue for older people, and while we will continue to focus on this group, we'll also take the opportunity to ensure that other groups of people who experience loneliness and isolation are also supported. We all have a role to play and we will need to work in partnership if we're to provide support to friends, family members, neighbours and colleagues who may be experiencing loneliness or isolation.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch yn fawr iawn i Caroline Jones am gyflwyno'r ddadl hon heddiw ac i bob un o'r siaradwyr am roi cyfle i ni archwilio sut y gallwn fynd i'r afael ag unigrwydd ac arwahanrwydd yn ein cymunedau yng Nghymru, ac rwy'n cytuno'n llwyr fod hwn yn fater na ellir mynd i'r afael ag ef oni bai ein bod yn gweithio mewn partneriaeth. Gall unigrwydd ac arwahanrwydd effeithio'n sylweddol ar iechyd a lles corfforol a meddyliol, a dyna pam y mae 'Symud Cymru Ymlaen' yn nodi ymrwymiad penodol i ddatblygu strategaeth drawslywodraethol i ymdrin ag unigrwydd ac arwahanrwydd. Rydym yn cydnabod yr angen i weithio gyda'n gilydd ar draws y Llywodraeth ac rydym hefyd yn cydnabod yr angen i weithio gyda'r cyhoedd a'n partneriaid allanol. Mae hwn yn ddull o weithredu a ddefnyddiwyd gennym yn llwyddiannus eisoes mewn nifer o feysydd, gan gynnwys y gwaith a ddatblygwyd gennym drwy Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014. Mae'r ymagwedd hon yn ymwneud â'r hyn y gall Llywodraeth Cymru ei wneud, beth y gall cyrff statudol a'r trydydd sector a'r sector annibynnol ei wneud, ond hefyd, yn bwysig, mae'n ymwneud â'r hyn y gall pobl a chymunedau lleol ei wneud. Fel y nododd Jane Hutt yn y ddadl flaenorol a gawsom ar y pwnc hwn yn ddiweddar, mae gan ein cymunedau draddodiad hir o fod yn lleoedd lle y bydd pobl yn gwneud eu gorau i helpu ei gilydd. Fodd bynnag, wrth i gymdeithas newid ac wrth i deuluoedd ddod yn fwy gwasgaredig, mae mwy o bobl yn profi unigrwydd ac arwahanrwydd, a chredaf fod yr enghreifftiau a roddodd Mike Hedges wedi dod â hynny'n fyw i ni heno. Rydym eisoes yn gweithredu i fynd i'r afael ag unigrwydd ac arwahanrwydd yng Nghymru drwy ystod o raglenni a mentrau. Er bod y rhain yn canolbwyntio'n bennaf ar bobl hŷn, rydym yn cydnabod bod unigrwydd ac arwahanrwydd yn effeithio ar fwy na phobl hŷn yn unig, ac rwy'n ddiolchgar i Janet Finch-Saunders am ein hatgoffa o'r ffaith honno hefyd. O ran y gwaith sydd ar y gweill, mae'n cynnwys rhaglen dair blynedd o rwydweithiau cymunedol dan arweiniad gwirfoddolwyr y cyfeirir atynt fel Cymunedau Tosturiol, ac rydym hefyd yn gwybod am bwysigrwydd cyfeillio. Rydym wedi darparu ystod o gyllid i gefnogi'r agenda hon, ac mae'n cynnwys cymorth i'r rhaglen Heneiddio'n Dda yng Nghymru, sydd â ffrwd waith benodol yn edrych ar unigrwydd ac arwahanrwydd. Rydym hefyd yn darparu cyllid i nifer o fudiadau trydydd sector i fynd i'r afael ag unigrwydd ac arwahanrwydd yn ein cymunedau. Er enghraifft, mae Diverse Cymru yn cynnal ymgyrch gyda chefnogaeth gan sefydliadau eraill i helpu i frwydro yn erbyn arwahanrwydd cymdeithasol mewn cymunedau pobl dduon a lleiafrifoedd ethnig a phobl lesbiaidd, hoyw, deurywiol a thrawsrywiol. Mae Sight Cymru yn gweithio ar brosiect i gyflwyno rhaglenni cymorth arbenigol dwyieithog dan arweiniad cleifion, sydd wedi'u cynllunio i fynd i'r afael â'r arwahanrwydd cymdeithasol a all ddod yn aml wrth i chi golli eich golwg. Mae rhaglen Teithiau'r mudiad Gofal yn anelu i wella ac ehangu'r model cyfredol o grwpiau cymorth gan gymheiriaid sy'n rhoi cyfle i bobl â phroblemau iechyd meddwl i rannu profiadau, meithrin hunan-barch a hyder a lleihau arwahanrwydd cymdeithasol. Ac rydym hefyd wedi ariannu My Generation Mind Cymru i wella gwytnwch a lles pobl hŷn sydd mewn perygl o ddatblygu salwch meddwl o ganlyniad i arwahanrwydd. Yn ddiweddar mynychais lansiad Ffrind i Mi yng Nghasnewydd. Mae'r cynllun yn anelu i recriwtio cymaint o wirfoddolwyr o gymunedau lleol ag y bo modd i ddarparu cefnogaeth i bobl eraill, ac wrth wneud hynny mae'n anelu i baru gwirfoddolwyr a phobl sydd â diddordebau a chefndiroedd tebyg, fel cyn-filwyr sy'n cefnogi cyn-filwyr, er enghraifft. Ac rwy'n credu y bydd cyfeillgarwch go iawn yn datblygu drwy'r model hwn, a fydd o fudd i'r unigolyn a'r gwirfoddolwr. Mae hon yn enghraifft dda iawn o'r hyn y gall pobl ei wneud yn lleol, ac mae'n cyd-fynd yn dda â'n model o ddatblygu cymunedau tosturiol. Roedd yn ddiddorol iawn clywed am y prosiect croeso i ymwelydd yn y cartref - nid oeddwn yn gyfarwydd â hwnnw o'r blaen - yng ngorllewin Cymru a Chlwb Bowlwyr Anabl Sir Benfro hefyd. Diolch i Janet Finch-Saunders unwaith eto am dynnu sylw at y gwasanaeth pwysig y gall y Llinell Arian ei gynnig. Rwy'n meddwl bod y ddadl hon yn rhoi cyfle da iawn i ni gydnabod a diolch i'r holl wirfoddolwyr sy'n barod i roi rhywfaint o'u hamser i gefnogi pobl eraill, gan gynnwys etholwr Joyce Watson, Stephen. Er bod llawer o enghreifftiau o gynlluniau eraill tebyg, gwyddom fod mwy i'w wneud ac rydym yn sylweddoli difrifoldeb unigrwydd ac arwahanrwydd, a'r effaith ar iechyd meddwl a lles pobl. Rwy'n credu bod rhai o'r ffigurau y siaradodd Caroline Jones amdanynt yn gignoeth iawn ar ddechrau'r ddadl hon o ran dangos yr effaith ar iechyd, yn wirioneddol syfrdanol hefyd. Ers y ddadl flaenorol ar unigrwydd ac arwahanrwydd a gynhaliwyd y mis diwethaf, mae'r Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon wedi cyhoeddi gwybodaeth am yr ymchwiliad y byddant yn ei gynnal. Byddant yn ystyried: y dystiolaeth ynglŷn ag achosion a maint y broblem; yr effaith ar bobl hŷn ac a yw'n cael effaith anghymesur ar grwpiau penodol, megis pobl â dementia; yr effaith ar wasanaethau cyhoeddus, yn enwedig yr effaith ar iechyd a gofal cymdeithasol; a thystiolaeth o'r hyn sy'n gweithio a'r ymyriadau sy'n gallu helpu mewn gwirionedd, ac atebion polisi cyfredol a'u costeffeithiolrwydd. Felly, rwy'n edrych ymlaen at ganlyniad yr ymchwiliad hwn, a byddwn yn sicrhau ei fod yn cael ei ystyried yn rhan o'r ffordd y byddwn yn datblygu ein strategaeth ar draws y Llywodraeth i fynd i'r afael ag unigrwydd ac arwahanrwydd. Felly, i gloi, hoffwn sicrhau'r Aelodau ein bod wedi ymrwymo fel Llywodraeth i wneud popeth yn ein gallu i fynd i'r afael â mater unigrwydd ac arwahanrwydd. Er bod hwn yn fater penodol i bobl hŷn, ac er y byddwn yn parhau i ganolbwyntio ar y grŵp hwn, byddwn yn manteisio ar y cyfle i sicrhau bod grwpiau eraill o bobl sy'n dioddef unigrwydd ac arwahanrwydd yn cael eu cefnogi hefyd. Mae gan bawb ohonom rôl i'w chwarae a bydd angen i ni weithio mewn partneriaeth os ydym yn mynd i ddarparu cefnogaeth i ffrindiau, aelodau o'r teulu, cymdogion a chydweithwyr a allai fod yn dioddef unigrwydd neu arwahanrwydd.