English: Can I thank the committee Chair, John Griffiths, for bringing forward this report, and the committee for the work that they've done on delivering it? As Rhianon Passmore said, I think we should probably remind ourselves at the outset that this Act was a groundbreaking piece of legislation, moving into new territory where no other legislature in the UK had gone. It was therefore always likely that there would be early experiences that would highlight where improvements could be made, and this report, I think, offers recommendations to enable the Government to do that. Although others have also touched on the education recommendations, that is the area that I want to focus on. I also would like to talk specifically about abuse perpetrated through coercive behaviour, which often gets less attention that physical abuse, but is no less damaging. It invariably takes place over an extended period of time and represents a continual pattern of behaviour where one partner is controlling and delivering an almost permanent sense of fear. Victims are told what to do, who they can see, what they can spend, what they should eat and how they should dress. In fact, the abuser takes control of every aspect of the victim's life, stripping them of all confidence, making them feel worthless and making them believe that they could not function without the abuser ruling their life. Sometimes, the impact on victims may not be as immediately evident, particularly as there are no physical scars, but, without doubt, over a period of time, the impact on victims will be as devastating as any other form of abuse. So, it's important that young people are educated at the earliest opportunity on issues around violence against women, domestic abuse, sexual violence and coercive behaviour. I'm therefore pleased that the Equality, Local Government and Communities Committee report contains a number of recommendations around education and that the Welsh Government's Live Fear Free website focuses on the role of our education system in teaching young people about healthy relationships, something that has been referred to by a number of Members today. So, I note particularly the Welsh Government's response to partially accept recommendation 9 of the report, which calls for a commitment to including teaching about healthy relationships in the new curriculum. This partial acceptance may be because the design of the curriculum is still being developed, to be available from 2018. But, from my part, I would strongly support this recommendation. Indeed, I was very pleased to recently present awards to certain young people from Merthyr schools and youth organisations who were working on projects around healthy relationships. Today, I learned, from a visit from Pen y Dre school in Merthyr - they came to the Assembly this morning - that they are going to be continuing to deliver this. The vital role that such awareness-raising education plays in preventing abuse in future shouldn't be underestimated. Recommendation 11, on the publication of information by local authorities on how they are implementing the Act, again appears to only be partially accepted in the context of the curriculum review. I would hope, however, that recognition of the importance of including healthy relationships education in the new curriculum will carry with it a recognition of the need to monitor the delivery and effectiveness of such education. Can I finally say that I welcome the Welsh Government's acceptance of recommendation 13, which extends the education of our young on healthy relationships to those studying in HE and FE? In conclusion, Deputy Presiding Officer, I think we should be rightly proud of this groundbreaking legislation that we have here in Wales and recognise the importance of educating our young people about all forms of abuse, including those that are not always readily recognised as such. Addressing this with young people at an early age could be the long-term solution to dealing with behaviours that lead to violent and coercive abuse in relationships.
Welsh: A gaf fi ddiolch i Gadeirydd y pwyllgor, John Griffiths, am gyflwyno'r adroddiad hwn, ac i'r pwyllgor am y gwaith a wnaethant ar ei gyflawni? Fel y dywedodd Rhianon Passmore, rwy'n meddwl y dylem atgoffa ein hunain ar y cychwyn, mae'n debyg, fod y Ddeddf hon yn ddeddfwriaeth arloesol sy'n symud i dir newydd lle nad oes unrhyw ddeddfwrfa arall yn y DU wedi bod. Felly roedd hi bob amser yn debygol y byddai profiadau cynnar yn amlygu lle y gellid gwneud gwelliannau, ac mae'r adroddiad hwn, rwy'n meddwl, yn cynnig argymhellion i alluogi'r Llywodraeth i wneud hynny. Er bod eraill hefyd wedi cyffwrdd ar yr argymhellion addysg, dyna'r maes yr wyf am ganolbwyntio arno. Hoffwn siarad yn benodol hefyd am gam-drin a gyflawnir drwy ymddygiad gorthrechol, sy'n aml yn cael llai o sylw na cham-drin corfforol, er nad yw'n llai niweidiol. Mae'n digwydd yn ddieithriad dros gyfnod estynedig o amser ac yn cynnwys patrwm ymddygiad parhaus lle y bydd un partner yn gyfyngol ac yn creu ymdeimlad bron yn barhaol o ofn. Dywedir wrth y sawl sy'n dioddef beth y caiff ei wneud, pwy y caiff eu gweld, faint y caiff ei wario, beth y dylai ei fwyta a sut y dylai wisgo. Yn wir, bydd y sawl sy'n cam-drin yn rheoli pob agwedd ar fywyd y dioddefwr, gan ladd eu hyder, gwneud iddynt deimlo'n ddiwerth a gwneud iddynt gredu na allent weithredu heb i'r sawl sy'n cam-drin reoli eu bywyd. Weithiau, efallai na fydd yr effaith ar ddioddefwyr yn amlwg ar unwaith, yn enwedig gan nad oes unrhyw greithiau corfforol, ond heb os, dros gyfnod o amser, bydd yr effaith ar ddioddefwyr mor ddinistriol ag unrhyw fath arall ar gam-drin. Felly, mae'n bwysig fod pobl ifanc yn cael eu haddysgu ar y cyfle cyntaf ynglŷn â materion yn ymwneud â thrais yn erbyn menywod, cam-drin domestig, trais rhywiol ac ymddygiad gorthrechol. Felly, rwy'n falch fod adroddiad y Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol yn cynnwys nifer o argymhellion yn ymwneud ag addysg a bod gwefan Byw Heb Ofn Llywodraeth Cymru yn canolbwyntio ar rôl ein system addysg yn addysgu pobl ifanc am berthynas iach, rhywbeth y cyfeiriodd nifer o'r Aelodau ato heddiw. Felly, rwy'n sylwi'n arbennig ar ymateb Llywodraeth Cymru i dderbyn argymhelliad 9 yn yr adroddiad yn rhannol, argymhelliad sy'n galw am ymrwymiad i gynnwys addysgu am berthynas iach yn y cwricwlwm newydd. Efallai fod y derbyniad yn rhannol oherwydd bod cynllun y cwricwlwm yn dal i gael ei ddatblygu, i fod ar gael o 2018 ymlaen. Ond o'm rhan i, buaswn yn cefnogi'n gryf yr argymhelliad hwn. Yn wir, roeddwn yn falch iawn o gyflwyno gwobrau'n ddiweddar i bobl ifanc o ysgolion Merthyr Tudful a sefydliadau ieuenctid a oedd yn gweithio ar brosiectau'n ymwneud â pherthynas iach. Heddiw, fe ddysgais, o ymweliad gan ysgol Pen y Dre ym Merthyr - daethant i'r Cynulliad y bore yma - eu bod yn mynd i barhau i gyflwyno hyn. Ni ddylid tanbrisio'r rôl hanfodol y mae addysg o'r fath i godi ymwybyddiaeth yn ei chwarae yn atal cam-drin yn y dyfodol. Mae'n ymddangos unwaith eto mai'n rhannol yn unig y derbyniwyd argymhelliad 11 ar gyhoeddi gwybodaeth gan awdurdodau lleol ar sut y maent yn gweithredu'r Ddeddf, yng nghyd-destun yr adolygiad o'r cwricwlwm. Buaswn yn gobeithio, fodd bynnag, y bydd cydnabyddiaeth i bwysigrwydd cynnwys addysg perthynas iach yn y cwricwlwm newydd yn creu cydnabyddiaeth yn ei sgil o'r angen i fonitro darpariaeth ac effeithiolrwydd addysg o'r fath. A gaf fi ddweud yn olaf fy mod yn croesawu'r ffaith fod Llywodraeth Cymru yn derbyn argymhelliad 13, sy'n ymestyn addysg perthynas iach ein pobl ifanc i'r rhai sy'n astudio mewn addysg uwch ac addysg bellach? I gloi, Ddirprwy Lywydd, rwy'n meddwl y dylem fod yn haeddiannol falch o'r ddeddfwriaeth arloesol hon sydd gennym yma yng Nghymru a chydnabod pwysigrwydd addysgu ein pobl ifanc am bob math o gam-drin, gan gynnwys rhai nad ydynt bob amser yn cael eu hadnabod fel ffurfiau ar gam-drin. Gallai mynd i'r afael â hyn gyda phobl ifanc ar oedran cynnar fod yn ateb hirdymor i ymdrin â phatrymau ymddygiad sy'n arwain at gam-drin treisgar a gorthrechol ym mherthynas pobl â'i gilydd.