English: Thank you, Deputy Presiding Officer, and I'd like to thank Plaid Cymru for bringing forward the debate and Members who have contributed to a mature and sensible debate, which I think reflects the approach that this Chamber has taken through a range of terms on this issue. Because, as others have said, we all recognise that mental health issues will affect all of us at some time or another, whether directly as individuals experiencing that, or friends, families or loved ones. I do support the principles of the motion today. Of course, Monday was World Mental Health Day, when I launched the Government's second delivery plan to support our 10-year cross-Government strategy, 'Together for Mental Health', and yesterday, during my oral statement, we went through that delivery plan in more detail for the next three years. We set out 10 priority areas for improvement, and how we expect to see that driven forward and actually delivered. I'll start with the area of stigma and discrimination, which, again, we discussed yesterday. I'm pleased to hear a range of Members raise this issue in their contributions today, and also to reflect back to those Members in this Chamber who actually talked about their own experiences of suffering from mental health illness. I think it's really important that we all display an element of leadership here, as individuals and as Members in this place, in the way we conduct ourselves. The way we talk about these issues does make a difference. Whilst we know that attitudes are changing, there's still much more to do. That's why it's a priority within the new programme for government and it's also a key element of the 'Together for Mental Health' delivery plan too. I'm really pleased that other Members in this Chamber, in every party, have recognised the value of the Time to Change Wales campaign. It's the first national campaign of its kind to help end discrimination and stigma for those who experience mental health problems. Of course, the main aim of that is not just to challenge those problems, it's to try and change the way we think and talk about these issues, as well. That partnership that's brought that together is with Mind, Hafal and Gofal, and the Welsh Government is proud to have supported that with £0.5 million of funding. We'll also be supporting a state of stigma event early in the new year, run in partnership with Mind, Gofal and Hafal, to make sure that this issues does not fall off the agenda. There's much that we have done, which we should be proud of, but there's still much more to do. The issues about stigma and discrimination will also inform the new young person's anti-stigma programme that will be led by the Time to Change partnership. Over the course of the project, we expect young champions to engage with at least 5,000 young people and aim to develop a whole-school approach to mental health awareness, anti-stigma messaging and activity to reinforce that. I also recognise that many Members referred to the world of work in their contributions. Of course, as we set out yesterday, again, mental health problems can have a huge impact on someone's ability to work, but also good work is good both for people's physical health and mental health too. So, through our Healthy Working Wales programme, we're supporting employers to recognise that mental health is not necessarily a barrier to work and sustainable employment is often the best way to support individuals to help them to recover from any episodes of mental ill health. That Healthy Working Wales programme allows us to support employers to support their own staff to improve their own mental health and well-being. Over 3,000 employers are already engaged with Healthy Working Wales and between them, they employ over 460,000 people in Wales. So, there is significant reach with that programme already. To build on this and take it forward, we've developed a programme, funded through European structural funds, to sustain people in work and help people to move closer to work as well. That's got a focus on supporting people with mental health problems. So, the in-work support service aims to help over 4,000 people and 500 employers by providing rapid access to work-focused therapies for those at risk of long-term sickness absence. The out-of-work service aims to assist 6,000 people to overcome health barriers to employment, moving them closer to work or actually into work. These programmes have secured over £8 million of European structural funding support over three years. Again, I'm happy to recognise what's been said, not just in today's debate, but during yesterday's statement and many others, and I'm sure that will continue to be the case in the future, and that's about how we support children and young people. Again, this is a key element, as you'd expect it to be, of our approach to improving mental health and well-being and tackling stigma and discrimination. We'll continue to have debates around CAMHS and what we're doing until we recognise that waiting times are in a position where all of us recognise that we're in an acceptable position and we see real and sustained improvement. I do not shy away from that. That is why it is a priority within our delivery plan. In particular, the broader objective to develop resilience and emotional well-being amongst children and young people to make sure that before children reach teenage years, we've actually helped to develop that resilience and emotional well-being so that we do see fewer problems arising at that time and later on in adult life. As you'll have heard yesterday from the Cabinet Secretary for Communities and Children, there's strong evidence that the well-being of children is linked to their educational outcomes. Children with higher levels of emotional, behavioural, social and school well-being, on average, have higher levels of academic achievement. They also appear to be more engaged in school, further and higher education, work and other aspects of life in later years. That's why we will be strengthening our work with schools and colleges to help children and young people feel better and, hopefully, to tackle some of the newer problems that people like myself did not have to face. For example, the internet and social networking provide different challenges and problems that we need to be aware of. So, we aim to do more than intervene when problems start to emerge; we aim to promote actively that positive well-being. And that's why we are supporting school counselling services. They're in every secondary school and for year 6 pupils as well. I was pleased to hear Jenny Rathbone mention the fact that some schools are positively using their PDG money to actually help with this area of school counselling to promote well-being for children and the whole parent community. There is, of course, the opportunity in the PSE part of the curriculum: it's standard, it's expected, and so it's a part of every curriculum for pupils in maintained schools, and the opportunity is there to think about how we positively promote messages in this area, too. But, just as a matter of - . This is a matter where we've put £13 million in grant funding over five years into this area. It's now part of the RSG for local authorities to make sure that that money is available for a school counselling service. In terms of the role of public services - and, again, I'm pleased to see these mentioned in the motion - you'll be aware the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 requires all public bodies to maximise their contribution to the well-being goals, and that is about physical and mental health and well-being as well. You will, of course, be aware that the Assembly Commission and other public bodies - over 30 public bodies - have signed the Time to Change Wales organisational pledge. I do want to deal with the reference to employment law in the motion, and here I agree with Dawn Bowden, who I knew in a different life, when she had a job that people respected in a trade union and I was a lawyer, which wasn't necessarily respected by everyone, but the reality was always that the law would say one thing, but it was all about how you enforce your rights. Actually, in mental health stigma and discrimination, the challenge was how you get to that point where you've resolved those issues without needing to go to the law. That was almost always about organisational culture and changing the minds of employers, because often the policy position that each employer had sounded perfect. The challenge was always: how do you deal with that and how do you make that change? The law is part of it, but that cultural challenge is an even bigger part. I'd say to colleagues in Plaid Cymru, we will be supporting the Conservative amendment. If that isn't passed, we will ask the Chamber to support the Government amendment. But, having an honest disagreement about the devolution of employment law does not mean that we don't care. It does not mean this is not a priority for the Government. It's simply disagreement on how we get there and where powers should lie. I just want to finish on this part, because, in today's debate and previously, there's been a real measure of cross-party support and consensus. It's how the mental health Measure was passed in the first place, and each party in this Chamber that's been here for the last few terms has a real share of credit for the way that Measure was introduced and is being implemented. I hope that we maintain that broad consensus, because each of us has a shared responsibility and ability to influence this debate positively, so I look forward to working with people across each of the parties, because we recognise that there's much we have already achieved, but also much more to do until all of us can say that we're happy and satisfied. Many thanks.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, a hoffwn ddiolch i Blaid Cymru am gyflwyno'r ddadl a'r Aelodau sydd wedi cyfrannu at ddadl aeddfed a synhwyrol, a chredaf ei bod yn adlewyrchu agwedd y Siambr hon dros amryw o dymhorau ar y mater hwn. Oherwydd, fel y mae eraill wedi dweud, rydym i gyd yn cydnabod y bydd problemau iechyd meddwl yn effeithio ar bob un ohonom ar ryw adeg neu'i gilydd, boed yn uniongyrchol fel unigolion sy'n dioddef, neu ffrindiau, teuluoedd neu anwyliaid. Rwy'n cefnogi egwyddorion y cynnig heddiw. Wrth gwrs, dydd Llun oedd Diwrnod Iechyd Meddwl y Byd, pan lansiais ail gynllun cyflawni'r Llywodraeth i gefnogi ein strategaeth 10 mlynedd drawslywodraethol, 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl', a ddoe, yn ystod fy natganiad llafar, aethom drwy'r cynllun cyflawni'n fwy manwl ar gyfer y tair blynedd nesaf. Nodwyd 10 maes blaenoriaeth gennym ar gyfer gwella, a sut y disgwyliwn weld hynny'n cael ei ddatblygu a'i gyflwyno mewn gwirionedd. Fe ddechreuaf gyda stigma a gwahaniaethu, materion, unwaith eto, y buom yn eu trafod ddoe. Rwy'n falch o glywed amryw o Aelodau'n crybwyll y mater hwn yn eu cyfraniadau heddiw, a hefyd i ymateb i'r Aelodau hynny yn y Siambr hon a fu'n siarad am eu profiadau hwy eu hunain o ddioddef salwch meddwl mewn gwirionedd. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod i gyd yn arddangos elfen o arweiniad yma, fel unigolion ac fel aelodau yn y lle hwn, yn y ffordd rydym yn ymddwyn. Mae'r ffordd rydym yn siarad am y materion hyn yn gwneud gwahaniaeth. Er ein bod yn gwybod bod agweddau'n newid, mae'n dal i fod llawer mwy i'w wneud. Dyna pam y mae'n flaenoriaeth yn y rhaglen lywodraethu newydd ac mae hefyd yn elfen allweddol o'r cynllun cyflawni, 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl'. Rwy'n falch iawn fod Aelodau eraill yn y Siambr hon, ym mhob plaid, wedi cydnabod gwerth yr ymgyrch Amser i Newid Cymru. Dyma'r ymgyrch genedlaethol gyntaf o'i bath i helpu i roi diwedd ar wahaniaethu a stigma i'r rhai sy'n dioddef problemau iechyd meddwl. Wrth gwrs, prif nod hyn yw herio'r problemau hynny ond hefyd i geisio newid y ffordd rydym yn meddwl ac yn siarad am y materion hyn. Mae'r bartneriaeth sydd wedi dod â hynny at ei gilydd gyda Mind, Hafal a Gofal, ac mae Llywodraeth Cymru yn falch o fod wedi cefnogi hynny gyda £0.5 miliwn o gyllid. Byddwn hefyd yn cefnogi digwyddiad ar stigma yn gynnar yn y flwyddyn newydd a gynhelir mewn partneriaeth â Mind, Gofal a Hafal, i wneud yn siŵr nad yw'r mater yn llithro oddi ar yr agenda. Rydym wedi gwneud llawer, a dylem fod yn falch ohono, ond mae'n dal i fod llawer mwy i'w wneud. Bydd y materion ynglŷn â stigma a gwahaniaethu hefyd yn llywio'r rhaglen wrth-stigma newydd i bobl ifanc a fydd yn cael ei harwain gan bartneriaeth Amser i Newid. Dros gyfnod y prosiect, rydym yn disgwyl i hyrwyddwyr ifanc ymgysylltu ag o leiaf 5,000 o bobl ifanc ac yn anelu i ddatblygu ymagwedd ysgol gyfan tuag at ymwybyddiaeth o iechyd meddwl, negeseuon gwrth-stigma a gweithgaredd i atgyfnerthu hynny. Rwyf hefyd yn cydnabod bod llawer o Aelodau wedi cyfeirio at fyd gwaith yn eu cyfraniadau. Wrth gwrs, fel y nodwyd gennym ddoe, unwaith eto, gall problemau iechyd meddwl effeithio'n enfawr ar allu rhywun i weithio, ond hefyd mae gwaith da yn dda i iechyd corfforol ac iechyd meddwl pobl hefyd. Felly, drwy ein rhaglen Cymru Iach ar Waith, rydym yn cynorthwyo cyflogwyr i gydnabod nad yw iechyd meddwl o reidrwydd yn rhwystr i weithio ac mai cyflogaeth gynaliadwy yn aml yw'r ffordd orau o gynorthwyo unigolion i'w helpu i wella o unrhyw gyfnodau o salwch meddwl. Mae'r rhaglen Cymru Iach ar Waith yn ein galluogi i gynorthwyo cyflogwyr i gynorthwyo eu staff eu hunain i wella eu hiechyd meddwl a'u llesiant eu hunain. Mae dros 3,000 o gyflogwyr eisoes yn ymwneud â Cymru Iach ar Waith a rhyngddynt, maent yn cyflogi dros 460,000 o bobl yng Nghymru. Felly, mae cyrhaeddiad y rhaglen honno eisoes yn arwyddocaol. Er mwyn adeiladu ar hyn a symud ymlaen, rydym wedi datblygu rhaglen, a ariennir drwy gronfeydd strwythurol Ewrop, i gadw pobl mewn gwaith a helpu pobl i symud yn nes at waith yn ogystal. Mae ffocws y rhaglen ar gefnogi pobl gyda phroblemau iechyd meddwl. Felly, mae'r gwasanaeth cymorth mewn gwaith yn anelu i helpu dros 4,000 o bobl a 500 o gyflogwyr drwy ddarparu mynediad cyflym at therapïau sy'n canolbwyntio ar waith i bobl sydd mewn perygl o fod yn absennol o'r gwaith yn hirdymor. Nod y gwasanaeth i'r di-waith yw cynorthwyo 6,000 o bobl i oresgyn rhwystrau iechyd i gyflogaeth, gan eu symud yn agosach at waith neu i gael gwaith. Mae'r rhaglenni hyn wedi sicrhau dros £8 miliwn o gymorth cyllid strwythurol Ewropeaidd dros dair blynedd. Unwaith eto, rwy'n hapus i gydnabod yr hyn sydd wedi cael ei ddweud, nid yn unig yn y ddadl heddiw, ond yn ystod y datganiad ddoe a sawl un arall, ac rwy'n siŵr y bydd yn parhau i fod yn wir yn y dyfodol, sef y modd rydym yn cefnogi plant a phobl ifanc. Unwaith eto, mae hon yn elfen allweddol, fel y byddech yn disgwyl iddi fod, o'n dull o wella iechyd meddwl a lles a mynd i'r afael â stigma a gwahaniaethu. Byddwn yn parhau i ddadlau ynghylch CAMHS a'r hyn rydym yn ei wneud hyd nes ein bod yn cydnabod bod amseroedd aros mewn man lle mae pawb ohonom yn cydnabod ein bod mewn sefyllfa dderbyniol a'n bod yn gweld gwelliant go iawn a pharhaus. Nid wyf yn cilio rhag hynny. Dyna pam y mae'n flaenoriaeth yn ein cynllun cyflawni. Yn benodol, yr amcan ehangach i ddatblygu cydnerthedd a lles emosiynol ymhlith plant a phobl ifanc i wneud yn siŵr ein bod wedi helpu i ddatblygu cydnerthedd a lles emosiynol plant cyn iddynt gyrraedd eu harddegau, fel ein bod yn gweld llai o broblemau'n codi ar yr adeg honno ac yn ddiweddarach yn eu bywydau fel oedolion. Fel y byddwch wedi clywed ddoe gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant, mae yna dystiolaeth gref fod lles plant yn gysylltiedig â'u canlyniadau addysgol. Ar gyfartaledd, mae plant sydd â lefelau uwch o les emosiynol, ymddygiadol, cymdeithasol ac ysgol yn cyrraedd lefelau uwch o gyflawniad academaidd. Maent hefyd i'w gweld yn cymryd mwy o ran yn yr ysgol, addysg uwch, gwaith ac agweddau eraill ar fywyd mewn blynyddoedd diweddarach. Dyna pam y byddwn yn cryfhau ein gwaith gydag ysgolion a cholegau i helpu plant a phobl ifanc i deimlo'n well a gobeithio, i drechu rhai o'r problemau mwy newydd na fu'n rhaid i bobl fel fi eu hwynebu. Er enghraifft, mae'r rhyngrwyd a rhwydweithio cymdeithasol yn creu gwahanol heriau a phroblemau sy'n rhaid i ni fod yn ymwybodol ohonynt. Felly, rydym yn anelu at wneud mwy nag ymyrryd pan fydd problemau'n dechrau dod yn amlwg; rydym yn anelu at fynd ati i hyrwyddo'r lles cadarnhaol hwn. A dyna pam rydym yn cefnogi gwasanaethau cwnsela mewn ysgolion. Maent ym mhob ysgol uwchradd ac ar gael i ddisgyblion blwyddyn 6 hefyd. Roeddwn yn falch o glywed Jenny Rathbone yn sôn am y ffaith fod rhai ysgolion yn defnyddio'u harian Grant Amddifadedd Disgyblion yn gadarnhaol i helpu gyda chwnsela mewn ysgolion er mwyn hyrwyddo lles plant a chymuned y rhieni yn ei chyfanrwydd. Wrth gwrs, mae cyfle yn rhan Addysg Bersonol a Chymdeithasol y cwricwlwm: mae'n safonol, mae'n ddisgwyliedig, ac felly mae'n rhan o bob cwricwlwm ar gyfer disgyblion mewn ysgolion a gynhelir, ac mae'r cyfle yno i feddwl sut rydym yn hyrwyddo negeseuon yn gadarnhaol yn y maes hwn hefyd. Ond fel mater o - . Mae hwn yn fater lle rydym wedi buddsoddi £13 miliwn mewn cyllid grant dros bum mlynedd yn y maes hwn. Mae bellach yn rhan o'r Grant Cynnal Refeniw i awdurdodau lleol er mwyn gwneud yn siŵr fod yr arian hwnnw ar gael ar gyfer gwasanaeth cwnsela mewn ysgolion. O ran rôl gwasanaethau cyhoeddus - ac unwaith eto, rwy'n falch o weld y rhain yn cael sylw yn y cynnig - fe fyddwch yn ymwybodol fod Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn ei gwneud yn ofynnol i bob corff cyhoeddus sicrhau eu bod yn cyfrannu cymaint ag y bo modd at y nodau lles, ac mae hynny'n ymwneud ag iechyd corfforol a meddyliol a lles yn ogystal. Wrth gwrs, fe fyddwch yn gwybod bod Comisiwn y Cynulliad a chyrff cyhoeddus eraill - dros 30 o gyrff cyhoeddus - wedi llofnodi adduned sefydliadol Amser i Newid Cymru. Rwyf am ymdrin â'r cyfeiriad at gyfraith cyflogaeth yn y cynnig, ac yma rwy'n cytuno â Dawn Bowden a adwaenwn mewn bywyd gwahanol, pan oedd ganddi swydd roedd pobl yn ei pharchu mewn undeb llafur ac roeddwn i'n gyfreithiwr, swydd nad oedd o reidrwydd yn cael ei pharchu gan bawb, ond y realiti bob amser oedd y byddai'r gyfraith yn dweud un peth, ond roedd y cyfan yn ymwneud â sut roeddech yn mynnu eich hawliau. A dweud y gwir, gyda stigma a gwahaniaethu ar sail iechyd meddwl, yr her oedd sut roeddech yn cyrraedd y pwynt lle byddech wedi datrys y materion hynny heb orfod troi at y gyfraith. Roedd hynny bron bob amser yn ymwneud â diwylliant sefydliadol a newid meddyliau cyflogwyr, oherwydd yn aml roedd y safbwynt polisi a oedd gan bob cyflogwr yn swnio'n berffaith. Yr her bob amser oedd: sut rydych yn ymdrin â hynny a sut rydych yn gwneud y newid hwnnw? Mae'r gyfraith yn rhan ohono, ond mae'r her ddiwylliannol honno'n rhan hyd yn oed yn fwy. Rwyf am ddweud wrth gyd-Aelodau ym Mhlaid Cymru y byddwn yn cefnogi gwelliant y Ceidwadwyr. Os nad yw hwnnw'n cael ei basio, byddwn yn gofyn i'r Siambr gefnogi gwelliant y Llywodraeth. Ond nid yw anghytuno gonest ynglŷn â datganoli cyfraith cyflogaeth yn golygu nad ydym yn poeni. Nid yw'n golygu nad yw hyn yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth. Yn syml, anghytundeb ydyw ynglŷn â sut rydym yn cyrraedd yno a ble y dylai'r pwerau fod. Rwyf am orffen ar y rhan hon, oherwydd, yn y ddadl heddiw ac yn flaenorol, cafwyd cryn dipyn o gefnogaeth drawsbleidiol a chonsensws. Dyna sut y pasiwyd y Mesur iechyd meddwl yn y lle cyntaf, ac mae pob plaid yn y Siambr hon sydd wedi bod yma dros yr ychydig dymhorau diwethaf wedi haeddu canmoliaeth am y ffordd y cyflwynwyd y Mesur hwnnw a'r modd y caiff ei weithredu. Rwy'n gobeithio ein bod yn cynnal y consensws eang hwnnw, gan fod gan bob un ohonom gyfrifoldeb ar y cyd a gallu i ddylanwadu ar y ddadl hon yn gadarnhaol, felly edrychaf ymlaen at weithio gyda phobl ar draws y pleidiau i gyd, gan ein bod yn cydnabod bod llawer rydym eisoes wedi ei gyflawni, ond mae llawer mwy i'w wneud hefyd cyn y gall pob un ohonom ddweud ein bod yn hapus ac yn fodlon. Diolch yn fawr.