English: Diolch, Dirprwy Lywydd. Can I say, first of all, how proud I am to be able to take part in this debate? Because we've had some powerful, emotive expressions of what are true, deep feelings here from everybody who's contributed. It's been a truly spectacular debate, really. I know it won't get hardly any coverage outside, but it has really been a privilege here to witness what everybody has said. Because, as Lynne Neagle in opening said, this is the utter devastation of bereavement by suicide, and she outlined, in some cases, the paucity of the support available to those uniquely bereavement by suicide. There were 360 deaths by suicide a couple of years ago in Wales; that's one a day. If anything else was causing one death a day in Wales, people would be out there protesting and stuff, we'd have urgent questions here every other week saying, 'What's happening?' I hear the Minister saying there is a lot of stuff happening, and I commend the approach of the Government, but we need so much more, because there is an opportunity. There are two different preventative aspects. The first is the prevention of suicide in the first place, and that is about how we deal with people who self-harm - not all of whom go on to do anything else, other than a cry for help. But the challenge for us in primary care is to pick up on who is likely to go on to do something far more devastating. And when we decide as GPs that that person needs to be seen there and then, they need to be seen there and then. We keep talking about how physical health and mental health should have a parity of esteem, but if somebody's acutely mentally ill, that parity is not obvious to me as a GP. It was 20 years ago when, if somebody said they were suicidal, I would ring up the nearest psychiatric hospital and a doctor would see them there and then; as would happen if you came to see me if you had chest pain, and I would refer you to the nearest physical health department there and then. That no longer happens with acute mental illness. We need to look at how acute mental health emergencies are dealt with. The current situation is that crisis teams will ring the GP back later that day, the following day, or offer an appointment for the following week. It just does not do it. Because GPs do know a fair amount about psychiatric illness and suicide, which is not always recognised in the secondary care sector. Otherwise, people are left bereft and we are left in these devastating situations so eloquently outlined by Lynne, David, Jack Sargeant - I pay tribute again, Jack, to your unique insight into this - and Mark Isherwood, as well as Jenny. Yes, there's a primary prevention of suicide in the first place, but important in the context that we're talking about today is the prevention of suicide in those already bereaved by suicide. We always say, and it was obvious in the health committee's report, 'Everybody's Business', that suicide is everybody's business. Can I just say, be kinder to one another, people, all right? As Jack is always saying, 'Be kind to one another.' If somebody looks distressed, ask them how they are. There's a good piece of suicide prevention. You may be the only person that's spoken to them that day. Talking about suicide, in the first place, does not make it more likely that suicide will happen - that's important to remember. But once suicide has happened in a family, a family member is more likely to have a death by suicide as a result of the devastation of the suicide in that family. And that's where we can have a unique opportunity, through the suicide bereavement support services coming in at that point, to prevent a further suicide in that family. So, that's what's before us. There needs to be a step change in performance. I welcome all the hard work that's going on, and we've heard about the excellent work in the third sector: Papyrus, 2 Wish Upon A Star, Cruse, Samaritans and, yes, Survivors of Bereavement by Suicide - what a tremendous organisation - and that is people with the lived experience. We need to tap into that. The step change in behaviour needs to keep on stepping and changing. To finish, Lynne mentioned there's a load of warrior mums and warrior dads out there in these difficult family situations. I'm looking at a couple of warrior AMs, I have to say, in Lynne, Jack and others. We need in this situation to all be warrior AMs with a warrior Government. Diolch yn fawr.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi ddweud, yn gyntaf oll, pa mor falch wyf fi o allu cymryd rhan yn y ddadl hon? Oherwydd cawsom ddatganiadau pwerus ac emosiynol o deimladau dwfn a didwyll gan bawb sydd wedi cyfrannu. Mae hi wedi bod yn ddadl wirioneddol wych, a dweud y gwir. Rwy'n gwybod na fydd yn cael fawr o sylw y tu allan, ond mae wedi bod yn fraint cael bod yma i dystio i'r hyn y mae pawb wedi'i ddweud. Oherwydd, fel y dywedodd Lynne Neagle wrth agor, mae profedigaeth trwy hunanladdiad yn gwbl ddinistriol, ac fe amlinellodd, mewn rhai achosion, brinder y gefnogaeth sydd ar gael yn benodol i'r rhai sydd wedi colli rhywun i hunanladdiad. Gwelwyd 360 o farwolaethau trwy hunanladdiad flwyddyn neu ddwy yn ôl yng Nghymru; dyna un y dydd. Pe bai unrhyw beth arall yn achosi un farwolaeth y dydd yng Nghymru, byddai pobl allan yn protestio a phethau, byddai gennym gwestiynau brys yma bob yn ail wythnos yn dweud, 'Beth sy'n digwydd?' Nawr, rwy'n clywed y Gweinidog yn dweud bod llawer o bethau'n digwydd, ac rwy'n cymeradwyo dull y Llywodraeth, ond mae angen cymaint mwy arnom, oherwydd mae yma gyfle. Ceir dwy agwedd ataliol wahanol. Y gyntaf yw atal hunanladdiad yn y lle cyntaf, ac mae hynny'n ymwneud â sut rydym yn ymdrin â phobl sy'n hunan-niweidio - nid yw pob un ohonynt yn mynd ymlaen i wneud unrhyw beth arall heblaw rhoi gwaedd am help. Ond yr her i ni ym maes gofal sylfaenol yw nodi pwy sy'n debygol o fynd ymlaen i wneud rhywbeth llawer mwy dinistriol. A phan fyddwn yn penderfynu fel meddygon teulu fod angen gweld yr unigolyn dan sylw yn y fan a'r lle, mae angen eu gweld yn y fan a'r lle. Rydym yn parhau i siarad ynglŷn â sut y dylid rhoi parch cydradd i iechyd corfforol ac iechyd meddwl, ond os yw rhywun yn ddifrifol wael yn feddyliol, nid yw'r cydraddoldeb hwnnw'n amlwg i mi fel meddyg teulu. Ugain mlynedd yn ôl, pe bai rhywun yn dweud eu bod yn hunanladdol, buaswn yn ffonio'r ysbyty seiciatryddol agosaf a byddai meddyg yn eu gweld yn y fan a'r lle; fel a fyddai'n digwydd pe baech chi'n dod i fy ngweld pe bai gennych boen yn y frest, a minnau yn eich cyfeirio at yr adran iechyd corfforol agosaf yn y fan a'r lle. Nid yw hynny'n digwydd mwyach gyda salwch meddwl acíwt. Mae angen inni edrych ar sut yr ymdrinnir ag argyfyngau iechyd meddwl acíwt. Y sefyllfa bresennol yw y bydd timau argyfwng yn ffonio'r meddyg teulu yn ôl yn ddiweddarach y diwrnod hwnnw, y diwrnod canlynol, neu'n cynnig apwyntiad ar gyfer yr wythnos ganlynol. Nid yw'n ddigon da. Oherwydd mae meddygon teulu yn gwybod cryn dipyn am salwch seiciatryddol a hunanladdiad, rhywbeth nad yw bob amser yn cael ei gydnabod yn y sector gofal eilaidd. Fel arall, mae pobl yn cael eu gadael mewn gofid a chawn ein gadael yn y sefyllfaoedd dinistriol hyn a ddisgrifiwyd mor huawdl gan Lynne, David, Jack Sargeant - rwy'n talu teyrnged eto, Jack, at eich dirnadaeth unigryw yn hyn o beth - a Mark Isherwood, yn ogystal â Jenny. Ceir atal hunanladdiad yn y lle cyntaf, ond yn y cyd-destun rydym yn siarad amdano heddiw, mae atal hunanladdiad yn y rhai sydd eisoes wedi colli rhywun i hunanladdiad yn bwysig. Rydym bob amser yn dweud, ac roedd yn amlwg yn adroddiad y pwyllgor iechyd 'Busnes Pawb', fod hunanladdiad yn fusnes i bawb. A gaf fi ddweud, byddwch yn fwy caredig wrth eich gilydd, bobl, iawn? Fel y mae Jack bob amser yn dweud, 'Byddwch yn garedig wrth eich gilydd.' Os yw rhywun yn edrych yn ofidus, gofynnwch iddynt sut maent. Dyna ran dda o atal hunanladdiad. Efallai mai chi yw'r unig berson sydd wedi siarad â hwy y diwrnod hwnnw. Nawr, nid yw siarad am hunanladdiad, yn y lle cyntaf, yn ei gwneud hi'n fwy tebygol y bydd hunanladdiad yn digwydd - mae'n bwysig cofio hynny. Ond pan fydd hunanladdiad wedi digwydd mewn teulu, mae aelod o'r teulu'n fwy tebygol o farw trwy hunanladdiad o ganlyniad i ddinistr yr hunanladdiad yn y teulu hwnnw. A dyna lle gallwn gael cyfle unigryw, trwy i'r gwasanaethau cymorth profedigaeth yn sgil hunanladdiad ddod i mewn ar y pwynt hwnnw, i atal hunanladdiad pellach yn y teulu hwnnw. Felly, dyna sydd o'n blaenau. Mae angen newid perfformiad yn sylweddol. Rwy'n croesawu'r holl waith caled sy'n digwydd, ac rydym wedi clywed am y gwaith rhagorol yn y trydydd sector: Papyrus, 2 Wish Upon A Star, Cruse, y Samariaid, a Survivors of Bereavement by Suicide - am sefydliad aruthrol - a dyna bobl sydd wedi byw drwy brofedigaeth hunanladdiad. Mae angen i ni fanteisio ar hynny. Mae angen i'r newid sylweddol mewn ymddygiad ddal ati i gamu ymlaen a newid. I orffen, soniodd Lynne fod llwyth o famau rhyfelgar a thadau rhyfelgar allan yna yn y sefyllfaoedd teuluol anodd hyn. Rwy'n edrych ar un neu ddau o ACau rhyfelgar, mae'n rhaid i mi ddweud, yn Lynne, Jack ac eraill. Mae angen i bawb ohonom fod yn ACau rhyfelgar gyda Llywodraeth ryfelgar yn y sefyllfa hon. Diolch yn fawr .