English: I think there are great advantages in setting it at 16, but I really found the connection to women suffrage strained and unhelpful, because we're talking about a really important principle here, and I think 16 to 18-year-olds would allow us to focus on a lot of education issues, a lot of care issues - looked-after children, for instance - and many parts of the political debate - future generations, for instance - and the way infrastructure is developed, and that, I think, is really, really important. The arguments for 16 and 17-year-olds voting I think are strong enough without reducing other Members who are advancing their views with coherency, even if I don't agree with them. Certainly, people under 16 do pay tax; value added tax is a very substantial part of our tax revenue, and it has to be paid on those purchases that attract it, whatever your age. I have three amendments in this group, Deputy Llywydd, namely amendments 3, 4 and 43. Amendment 3 and, consequentially, amendment 43, would insert on the face of the Bill a duty for the Welsh Government to issue statutory guidance to all secondary schools, including colleges, on how to educate and inform on the changes to the voting age. This was extensively talked about at Stages 1 and 2, but I'm still unsatisfied with the Welsh Government's response, which is basically, 'This sort of thing will happen anyway because they do political education so well'. I couldn't put the argument any better than my colleague Andrew R.T. Davies did at Stage 2 - that if you do support the changes to the franchise, you should also vote for this amendment and ensure that the curriculum will inform and prepare our young citizens to exercise their democratic right then established. It would not be healthy for our democracy if this substantial change is implemented without such educational support, because nearly this entire age group will be in an educational setting. If I may quote Jess Blair, who said at Stage 1, 'At the moment, I think political education is relatively poor and, as a general population, I think we're relatively disengaged in devolved politics, in particular. So, political education, for me, and the extension of the franchise, is an opportunity to do things differently, and it's an opportunity to ensure that this generation of young peoplewill be much more informed than the current population.' And I have to say, I think that's very wise advice. We are facing a crisis of citizenship, and at least we can prepare our new citizens with full knowledge of the sort of world that they'll inherit if active citizenship is not taken seriously. So, I do think that this momentous change, which I welcome, should attract this duty on the Government in terms of what they do in setting statutory guidance for the curriculum. And I must say, the diversity of settings that my amendment would cover means that those in education and training would also - outside the school setting, inevitably - be supported in this way, and encouraged to exercise their democratic rights. And we can go beyond, with a more imaginative approach, simply outlining democratic structures and formal process in the education, and actually engage and inform young people about the issues that really matter to them. We can ensure that young people have opportunities to learn about a full range of political opinions in a non-partisan way. Furthermore, we can also ensure, by doing this, that this political education is delivered by teachers and educators who have themselves received high-quality training in order to ensure that citizenship education is taken seriously, and avoids both political bias and the perception of political bias. If I can turn to my other amendments, these I introduced for the first time at this stage, and I think the only other amendment that's introduced for the first time is amendment 4. The reason I'm doing this is that if we do create this duty, then I think it's appropriate that we also have the ability to include it in post-legislative scrutiny. So, that's what my second amendment would do. The one area of post-legislative scrutiny that now the Counsel General proposes in his amendment 164, which I do welcome - I think it's a great improvement to the Bill to have brought that amendment on post-legislative scrutiny - doesn't actually cover this point of education because, obviously, at the minute, alas, you don't believe in the duty, unless I've just managed to persuade you. Therefore, it would cover that gap should the Assembly create this duty. I do think, if I can just say, in general, Dirprwy Lywydd, that post-legislative scrutiny, I think, should attach to all significant Bills and certainly to constitutional ones. I don't think we lose anything when we revisit legislation and examine how it has actually been put into operation and what some of the practical effects that may not have been anticipated were, and, particularly when we're dealing with constitutional issues, I think there is a real need to do that. To practise what I preach, if we do create this duty, then, I think that should be fully covered in post-legislative scrutiny also, and I urge Members to support my amendments.
Welsh: Rwy'n credu bod manteision mawr i'w osod ar 16 oed, ond roeddwn yn gweld y cysylltiad â'r bleidlais i fenywod yn un bregus a di-fudd, oherwydd rydym yn siarad am egwyddor wirioneddol bwysig yma, a chredaf y byddai pobl ifanc 16 i 18 oed yn caniatáu inni ganolbwyntio ar lawer o faterion addysgol, llawer o faterion gofal - plant sy'n derbyn gofal, er enghraifft - a nifer o rannau o'r ddadl wleidyddol - cenedlaethau'r dyfodol, er enghraifft - a'r ffordd y caiff seilwaith ei ddatblygu, a chredaf fod hynny'n eithriadol o bwysig. Rwy'n credu bod y dadleuon dros roi hawl i bobl ifanc 16 a 17 oed bleidleisio yn ddigon cryf heb fychanu Aelodau eraill sy'n cyflwyno'u safbwyntiau'n gydlynus, hyd yn oed os nad wyf yn cytuno â hwy. Yn sicr, mae pobl dan 16 oed yn talu treth; mae treth ar werth yn rhan sylweddol iawn o'n refeniw treth, ac mae'n rhaid ei thalu ar y pryniannau y codir treth ar werth arnynt beth bynnag yw eich oedran. Mae gennyf dri gwelliant yn y grŵp hwn, Ddirprwy Lywydd, sef gwelliannau 3, 4 a 43. Byddai gwelliant 3, ac o ganlyniad, gwelliant 43, yn mewnosod ar wyneb y Bil ddyletswydd ar Lywodraeth Cymru i gyhoeddi canllawiau statudol i bob ysgol uwchradd, gan gynnwys colegau, ar sut i addysgu a rhoi gwybodaeth am y newidiadau i'r oedran pleidleisio. Soniwyd yn helaeth am hyn yng Nghyfnodau 1 a 2, ond rwy'n dal yn anfodlon ag ymateb Llywodraeth Cymru, sef, yn y bôn, 'Bydd y math hwn o beth yn digwydd beth bynnag oherwydd eu bod mor dda am wneud addysg wleidyddol'. Ni allwn roi unrhyw ddadl yn well nag y gwnaeth fy nghyd-Aelod Andrew R.T. Davies yng Nghyfnod 2 - sef, os ydych yn cefnogi'r newidiadau i'r etholfraint, dylech hefyd bleidleisio dros y gwelliant hwn a sicrhau y bydd y cwricwlwm yn addysgu ac yn paratoi ein dinasyddion ifanc i arfer eu hawl ddemocrataidd a gâi ei sefydlu wedyn. Ni fyddai'n iach i'n democratiaeth pe bai'r newid sylweddol hwn yn cael ei weithredu heb gefnogaeth addysgol o'r fath, oherwydd bydd y grŵp oedran hwn bron iawn yn gyfan mewn lleoliad addysgol. Os caf ddyfynnu Jess Blair, a ddywedodd yng Nghyfnod 1, Ar hyn o bryd, rwy'n credu bod addysg wleidyddol yn gymharol wael ac fel poblogaeth gyffredinol, rwy'n credu ein bod wedi ymddieithrio i raddau rhag gwleidyddiaeth ddatganoledig yn arbennig. Felly, i mi mae addysg wleidyddol ac ymestyn yr etholfraint yn gyfle i wneud pethau'n wahanol, ac mae'n gyfle i sicrhau y bydd y genhedlaeth hon o bobl ifanc yn llawer mwy gwybodus na'r boblogaeth bresennol. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, rwy'n credu bod hwnnw'n gyngor doeth iawn. Rydym yn wynebu argyfwng dinasyddiaeth, ac o leiaf gallwn baratoi ein dinasyddion newydd â gwybodaeth lawn am y math o fyd y byddant yn ei etifeddu os nad ydym o ddifrif ynglŷn â dinasyddiaeth weithredol. Felly, credaf y dylai'r newid pwysig a chalonogol hwn ddenu'r ddyletswydd hon ar y Llywodraeth o ran yr hyn a wnânt i osod canllawiau statudol ar gyfer y cwricwlwm. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, mae'r amrywiaeth o leoliadau y byddai fy ngwelliant yn eu cynnwys yn golygu y byddai'r rhai mewn addysg a hyfforddiant hefyd - y tu allan i leoliad yr ysgol, yn anochel - yn cael eu cefnogi yn y ffordd hon, a'u hannog i arfer eu hawliau democrataidd. A gydag ymagwedd fwy dychmygus, gallwn fynd y tu hwnt i amlinellu strwythurau democrataidd a phroses ffurfiol yn yr addysg, ac ymgysylltu â phobl ifanc a'u haddysgu am y materion sy'n wirioneddol bwysig iddynt. Gallwn sicrhau bod pobl ifanc yn cael cyfleoedd i ddysgu am ystod lawn o safbwyntiau gwleidyddol mewn ffordd amhleidiol. Ymhellach, gallwn sicrhau hefyd, drwy wneud hyn, fod yr addysg wleidyddol hon yn cael ei darparu gan athrawon ac addysgwyr sydd eu hunain wedi cael hyfforddiant o ansawdd uchel er mwyn sicrhau bod addysg dinasyddiaeth yn cael sylw o ddifrif, ac yn osgoi tuedd wleidyddol a'r canfyddiad o duedd wleidyddol. Os caf droi at fy ngwelliannau eraill, cyflwynais y rhain am y tro cyntaf ar y cam hwn, a chredaf mai'r unig welliant arall a gyflwynwyd am y tro cyntaf yw gwelliant 4. Y rheswm rwy'n gwneud hyn yw oherwydd fy mod yn credu, os ydym yn creu'r ddyletswydd hon, ei bod yn briodol fod gennym allu hefyd i'w chynnwys wrth graffu ar ôl deddfu. Felly, dyna fyddai fy ail welliant yn ei wneud. Yr un maes craffu ar ôl deddfu ag y mae'r Cwnsler Cyffredinol yn ei gynnig yn awr yn ei welliant 164, sy'n welliant rwy'n ei groesawu - rwy'n credu ei fod yn welliant mawr i'r Bil fod y gwelliant hwnnw ar graffu ar ôl deddfu wedi'i gyflwyno - ond nid yw mewn gwirionedd yn cynnwys y pwynt hwn ynglŷn ag addysg oherwydd, yn amlwg, ar y funud, gwaetha'r modd, nid ydych yn credu yn y ddyletswydd, oni bai fy mod newydd lwyddo i'ch perswadio. Felly, byddai'n llenwi'r bwlch hwnnw pe bai'r Cynulliad yn creu'r ddyletswydd hon. Os caf ddweud, rwy'n credu'n gyffredinol, Ddirprwy Lywydd, y dylid cysylltu craffu ar ôl deddfu â phob Bil arwyddocaol ac yn sicr â rhai cyfansoddiadol. Nid wyf yn credu ein bod yn colli unrhyw beth wrth ailedrych ar ddeddfwriaeth ac archwilio sut y cafodd ei rhoi ar waith a beth oedd rhai o'r effeithiau ymarferol na chafodd eu rhagweld o bosibl, ac yn enwedig pan fyddwn yn ymdrin â materion cyfansoddiadol. Rwy'n credu bod gwir angen gwneud hynny. I weithredu'r hyn rwy'n ei bregethu, os ydym yn creu'r ddyletswydd hon, credaf y dylid cynnwys hynny'n llawn yn y prosesau craffu ar ôl deddfu hefyd ac rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi fy ngwelliannau.