English: Many of us will have shared the company of Prince Philip, accompanying Her Majesty the Queen, at royal openings of the Senedd and on other occasions, but I also remember some of the less formal conversations. When he and the Queen visited Ebbw Vale in 2012 as part of the Diamond Jubilee celebrations, I noticed how he also spent time helping people to feel at ease and to enjoy the occasion. He very much saw this as an occasion for the people and not just an occasion for himself and the royal party. He wanted everybody to feel that same ease and to be able to enjoy meeting himself and Her Majesty. He represented a generation that not only fought in the second world war, but understood what is needed to bring about peace between nations. The depth and breadth of his public service over the years was rooted in a world view that was itself broad in outlook and deep in understanding, and united by a belief that people could be a force for change. Presiding Officer, I first saw this world view when I first met the Duke some years ago now, in the 1980s, when I worked at WWF and he was the president of the organisation. Now, quite often, such figureheads can be very distant, only attending formal occasions, but that wasn't Prince Philip's way: he galvanised and invigorated the whole organisation. His passion and his knowledge and his understanding challenged the organisation and all of us who worked in it. His energy and drive meant that his visits were earthquakes rather than stately occasions. He understood the connections between climate policy and ecology at a time when such things were widely challenged and questioned. But he also understood the role that organisations such as WWF could play in leading, innovating and driving change. He was known in the 1950s as a reformist of the way that the royal family worked and operated, but he could bring people together and act as a catalyst and help deliver that change. I saw very much an active prince, a prince who had an urgency to not only effect change, but to play a part in driving and shaping that change. Presiding Officer, in the Valleys, of course, we also remember his visits to Aberfan. I was reflecting with Dawn Bowden over the past few days how profoundly his visits to families at that time helped, and how he reached out at a time when we were suffering one of the worst national disasters in our history. Prince Philip spent time talking to people, making tea for people and listening to their pain and their suffering. Today, Presiding Officer, our hearts go out to Her Majesty the Queen and the whole of the royal family. We hope that the words and sympathies of all of our nations and peoples united will bring them some comfort at this time of profound sadness.
Welsh: Bydd llawer ohonom wedi rhannu cwmni'r Tywysog Philip, wrth fod yn bresennol gydag Ei Mawrhydi y Frenhines, mewn agoriadau brenhinol yn y Senedd ac ar adegau eraill, ond cofiaf hefyd rai o'r sgyrsiau llai ffurfiol. Pan ymwelodd ef a'r Frenhines â Glynebwy yn 2012 yn rhan o ddathliadau'r Jiwbilî Ddiemwnt, sylwais ar sut y treuliodd amser hefyd yn helpu pobl i deimlo'n gartrefol er mwyn iddyn nhw fwynhau'r achlysur. Roedd yn sicr yn gweld hyn fel achlysur i'r bobl ac nid dim ond fel achlysur iddo ef ei hun a'r parti brenhinol. Roedd am i bawb deimlo'n gartrefol er mwyn mwynhau cyfarfod ag ef a'i Mawrhydi. Roedd yn cynrychioli cenhedlaeth a wnaeth nid yn unig ymladd yn yr ail ryfel byd, ond a oedd yn deall yr hyn sydd ei angen i sicrhau heddwch rhwng cenhedloedd. Roedd dyfnder ac ehangder ei wasanaeth cyhoeddus dros y blynyddoedd wedi'i wreiddio mewn safbwynt byd-eang a oedd yn eang ei ragolygon ac yn ddwfn ei ddealltwriaeth, ac wedi'i uno gan gred y gallai pobl fod yn rym ar gyfer newid. Llywydd, gwelais y safbwynt byd-eang hwn am y tro cyntaf pan gyfarfûm â'r Dug am y tro cyntaf rai blynyddoedd yn ôl nawr, yn y 1980au, pan oeddwn yn gweithio yn y WWF ac ef oedd llywydd y sefydliad. Nawr, yn aml iawn, gall llywydd o'r fath beidio ag ymwneud yn fawr â sefydliad, a dim ond bod yn bresennol ar achlysuron ffurfiol, ond nid dyna oedd ffordd y Tywysog Philip: roedd yn ysgogi ac yn bywiogi'r sefydliad cyfan. Heriodd ei angerdd a'i wybodaeth a'i ddealltwriaeth y sefydliad a phob un ohonom a fu'n gweithio ynddo. Roedd ei egni a'i benderfyniad yn golygu mai daeargrynfeydd oedd ei ymweliadau yn hytrach nag achlysuron urddasol. Roedd yn deall y cysylltiadau rhwng polisi hinsawdd ac ecoleg ar adeg pan oedd pethau o'r fath yn cael eu herio a'u cwestiynu'n eang. Ond roedd hefyd yn deall y rhan y gallai sefydliadau megis y WWF ei chwarae wrth arwain, arloesi a sbarduno newid. Roedd yn adnabyddus yn y 1950au fel un a oedd yn diwygio'r ffordd yr oedd y teulu brenhinol yn gweithio ac yn gweithredu, ond gallai ddod â phobl at ei gilydd a gweithredu fel catalydd a helpu i gyflawni'r newid hwnnw. Yr hyn a welais i oedd tywysog gweithgar iawn, tywysog a oedd ar frys nid yn unig i sicrhau newid, ond i chwarae rhan mewn sbarduno a llunio'r newid hwnnw. Llywydd, yn y Cymoedd, wrth gwrs, rydym ni hefyd yn cofio ei ymweliadau ag Aberfan. Bûm yn myfyrio gyda Dawn Bowden yn ystod y dyddiau diwethaf ynghylch cymaint oedd ei ymweliadau â theuluoedd bryd hynny wedi helpu, a sut yr oedd yn estyn allan ar adeg pan oeddem yn dioddef un o'r trychinebau cenedlaethol gwaethaf yn ein hanes. Treuliodd y Tywysog Philip amser yn siarad â phobl, yn gwneud te i bobl ac yn gwrando ar eu poen a'u dioddefaint. Heddiw, Llywydd, mae Ei Mawrhydi y Frenhines a'r teulu brenhinol cyfan yn ein calonnau. Gobeithiwn y bydd geiriau a chydymdeimlad pob un o'n gwledydd a'n pobloedd, yn unedig, yn dod â rhywfaint o gysur iddyn nhw ar yr adeg hon o dristwch mawr.