English: Diolch, Llywydd. I've agreed to give a minute in this debate to Mark Isherwood, Jack Sargeant, Hefin David and John Griffiths. The emotional and mental well-being of young people is a challenge, and that has come to the forefront in recent times. It has been recognised by politicians, parents, teachers and by young people themselves. It was telling that so many of the young people who stood for the Youth Parliament made this their priority. Young people today have more information at their fingertips than any other previous generation, but face greater challenges on the social, emotional side of growing up. It's our responsibility to listen and act. Adverse childhood experiences can have a significant detrimental impact on the life chances and attainment of young people. In 2015, research by Public Health Wales found that 47 per cent of the Welsh population had experienced at least one ACE before the age of 18, and 14 per cent four or more. Attitudes, beliefs and behaviours learnt during these very early years are often carried into adulthood, and it's imperative that we do all we can to support and nurture children. If we get things right early on, there is an ever-growing mountain of evidence to show that this will have a positive impact on not only the individual, but on society as a whole. A mentally healthy school sees positive mental health and well-being as fundamental to its values. Emotional health and well-being cannot be confined to just lessons. It must be part of the very ethos of the whole-school approach. I'm proud to say that there's been some really positive progress on this subject through the Assembly and through the determination of my colleague Lynne Neagle. Lynne has been a passionate advocate of improving the mental and emotional well-being of our children and young people, and has been a strong advocate for a whole-school approach. I'd like to take this opportunity to pay tribute to Lynne's work and the Children, Young People and Education Committee. The CYPE committee produced a clear, evidence-based report, 'Mind over Matter', which sets challenges to Welsh Government. 'Mind over Matter' found broad consensus that school settings are key to promoting emotional well-being and good mental health, that the preventative approach needs to be embedded within the ethos of a school, not just the lessons taught, and that teachers are not solely responsible, but it requires joint working between professionals from across sectors - health, education, social care, third sector and youth work are key.
Welsh: Diolch, Lywydd. Rwyf wedi cytuno i roi munud yn y ddadl hon i Mark Isherwood, Jack Sargeant, Hefin David a John Griffiths. Mae lles emosiynol a meddyliol pobl ifanc yn her, a daeth hynny i'r amlwg yn ddiweddar. Cafodd ei gydnabod gan wleidyddion, rhieni, athrawon a chan bobl ifanc eu hunain. Roedd yn dweud llawer fod cynifer o'r bobl ifanc a safodd ar gyfer y Senedd Ieuenctid wedi gwneud hyn yn flaenoriaeth iddynt. Mae gan bobl ifanc heddiw fwy o wybodaeth ar flaenau eu bysedd nag unrhyw genhedlaeth o'r blaen, ond maent yn wynebu mwy o her ar yr ochr gymdeithasol ac emosiynol o dyfu i fyny. Ein cyfrifoldeb ni yw gwrando a gweithredu. Gall profiadau niweidiol yn ystod plentyndod gael effaith niweidiol sylweddol ar gyfleoedd bywyd a chyrhaeddiad pobl ifanc. Yn 2015, canfu ymchwil gan Iechyd Cyhoeddus Cymru fod 47 y cant o boblogaeth Cymru wedi profi o leiaf un profiad niweidiol yn ystod plentyndod cyn eu bod yn 18 oed, a 14 y cant wedi profi pedwar neu fwy o brofiadau o'r fath. Yn aml, bydd agweddau, credoau ac ymddygiad a ddysgir yn ystod y blynyddoedd cynnar iawn hyn yn parhau pan fyddant yn oedolion, ac mae'n hanfodol ein bod yn gwneud popeth a allwn i gefnogi ac annog plant. Os byddwn yn gwneud pethau'n iawn yn gynnar, ceir mynydd o dystiolaeth gynyddol sy'n dangos y bydd hyn yn cael effaith gadarnhaol nid yn unig ar yr unigolyn, ond ar gymdeithas yn gyffredinol. Mae ysgol sy'n feddyliol iach yn gweld iechyd meddwl a lles meddyliol cadarnhaol fel rhywbeth sy'n hanfodol i'w gwerthoedd. Ni ellir cyfyngu iechyd a lles emosiynol i wersi'n unig. Rhaid iddo fod yn rhan o ethos yr agwedd ysgol gyfan. Rwy'n falch o ddweud y gwelwyd cynnydd cadarnhaol iawn ar y mater hwn drwy'r Cynulliad a thrwy benderfyniad fy nghyd-Aelod, Lynne Neagle. Mae Lynne wedi bod wrthi'n frwd yn hyrwyddo lles meddyliol ac emosiynol gwell i'n plant a'n pobl ifanc, ac mae wedi bod yn hyrwyddo dull ysgol gyfan o weithredu. Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i dalu teyrnged i waith Lynne a'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Lluniodd y pwyllgor adroddiad clir, yn seiliedig ar dystiolaeth, 'Cadernid Meddwl', sy'n gosod heriau i Lywodraeth Cymru. Canfu 'Cadernid Meddwl' gonsensws eang fod lleoliadau ysgol yn allweddol i hyrwyddo lles emosiynol ac iechyd meddwl da, fod angen ymgorffori'r dull ataliol o fewn ethos ysgol, nid yn unig yn y gwersi a addysgir, ac nad athrawon yn unig sydd â chyfrifoldeb, ond fod galw am weithio ar y cyd rhwng gweithwyr proffesiynol ar draws y sectorau - mae iechyd, addysg, gofal cymdeithasol, y trydydd sector a gwaith ieuenctid yn allweddol.