English: Thank you, Presiding Officer, and could I thank everyone who's contributed in the debate this afternoon? We make no apologies for bringing this debate again before the Senedd, as Russell George in his opening remarks made it quite clear that the Welsh Conservatives have been championing this cause for the last 18 months or so. It is vital that Wales has its own independent inquiry, and if I could use the words of the Minister herself from yesterday's contributions in the health statement that she put forward on testing and booster vaccine roll-out here in Wales, she actually said, 'I don't know where people are getting that idea that we are doing this in the same way as in England. We're not.' And that is the key thing here. Wales has taken a separate road on many issues, as has been highlighted in many contributions this afternoon: Laura Anne Jones talking about the life-changing decisions that various Ministers have taken; Rhun ap Iorwerth saying that it shouldn't be a chapter in a UK inquiry; Delyth Jewell and Heledd Fychan highlighting, in Heledd's case, the number of deaths in the South Wales Central area, but, in Delyth's case, the particular issue over care homes and discharges into care homes. These are issues that cannot be just dealt with in a wider UK inquiry. They need to be looked at specifically in a Welsh context, because the decisions were taken by Welsh Ministers. And I think what's really telling today as well - and I think it's a bit disappointing to say the least, if not upsetting - is that not one single Labour Member contributed to this debate. I can think of no other event at all that has happened in my lifetime that has had such an impact on life in Wales, in the UK, and across the globe. Thankfully, I'm not old enough to have been around when the world wars were on, or any major impacts like that, but this pandemic has touched every corner of the globe, every corner of the United Kingdom, and every part of Wales. And for the 9,000 people who have tragically lost their lives, the families that are left behind do deserve answers. They deserve answers to serious questions they want to put over the way that the issues were dealt with at care homes, in hospitals, or just in the wider community. I thought the point that Gareth made in particular around the First Minister's actions when it came to face coverings, when it was said by the First Minister himself that they weren't even on the bottom of his list - they weren't even on his list at that time, back last summer. These things are easily forgotten, but actions were slow to come forward that we take for granted now, and Gareth highlighted that in his contribution. Janet, in particular, highlighted the five-mile rule and the impact on rural communities, and then she went on to address the issues around the missing letters that went astray for people who were shielding at the very outset of the pandemic. These are all areas that an inquiry, held under the Inquiries Act 2005, could deal with, because let's not forget, this would be politicians agreeing to set it up, but once it was set up, it would be governed by the Inquiries Act, which is very, very specific in the way the terms of references would be drawn up and the way the chairman would act. I do welcome that Boris Johnson has announced today the appointment of the UK chair. That is a vital part of the deal - the deal that the UK Prime Minister made when he said he would set up such an inquiry, and he is sticking to that deal. But I cannot, for the life of me, understand why the First Minister, and the Labour Government, and indeed the Labour Party, I assume - with the noble exception of Chris Evans, the Member of Parliament for Islwyn, who believes that we should have a public inquiry - ultimately are standing out from allowing this public inquiry to happen. It is vital that the 9,000 people who have sadly died in this pandemic's families get the answers they require. It was made perfectly clear at the time that there would be an inquiry at the outset, and many of us, as was highlighted by the contributions that have been made this afternoon, genuinely believed that that was going to be a Wales-wide public inquiry, rather than a UK-wide one on its own. Scotland have proven that it can be done in the context of a Scottish/UK relationship. As a proud unionist, I want to see that UK-wide inquiry, but as a devolutionist as well, I fully understand that decisions have been taken here in Wales that are specific to Wales. The broad consortium that has come together to call for this inquiry - from the older person's commissioner to Covid-19 Bereaved Families for Justice Cymru, to the Institute of Welsh Affairs, a broad consensus of Welsh society - has highlighted the importance that what has been the most traumatic period in most people's lives is genuinely tested under the microscope of an independent inquiry. I do hope that Members of all political persuasions tonight will endorse the Conservative motion that's before them. I referenced Chris Evans, the Labour Islwyn Member of Parliament. I couldn't put this better myself. He said: 'I don't think this is a political issue, it's a moral issue.' We have a moral responsibility to make sure that a public inquiry does come forward. I hope the more free-thinking Labour backbenchers join in Chris Evans's thinking and look to their moral fortitude and vote with the Conservatives and Plaid Cymru and the Liberal Democrats tonight, to bring forward that independent inquiry. As I said before, the health Minister summed it up perfectly yesterday in her remarks when she said, 'We aren't England. We're not doing it the way England are doing it.' So, let's test what the Welsh Government did. Let's test those impacts. Let's build the safety measures in place for future pandemics, and make sure we build a better Wales, so that we can stand up to the rigours and the challenges that we might face in the future. Let's vote for this motion tonight. I urge all Members to allow that public inquiry to happen, so that we can do justice for the bereaved here in Wales.
Welsh: Diolch, Lywydd, ac a gaf fi ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y ddadl y prynhawn yma? Nid ydym yn ymddiheuro am ddod â'r ddadl hon gerbron y Senedd eto, gan fod Russell George wedi dweud yn gwbl glir yn ei sylwadau agoriadol fod y Ceidwadwyr Cymreig wedi bod yn hyrwyddo'r achos hwn dros y 18 mis diwethaf. Mae'n hanfodol fod Cymru'n cael ei hymchwiliad annibynnol ei hun, ac os caf ddefnyddio geiriau'r Gweinidog ei hun o gyfraniadau ddoe yn y datganiad iechyd a gyflwynodd ar brofion a chyflwyno'r brechlyn atgyfnerthu yma yng Nghymru, yr hyn a ddywedodd oedd, 'Dwi ddim yn gwybod o ble mae pobl yn cael y syniad ein bod ni'n ei wneud e yn y ffordd maen nhw yn Lloegr. Dŷn ni ddim.' A dyna'r peth allweddol yma. Mae Cymru wedi dilyn trywydd gwahanol ar lawer o faterion, fel y nodwyd mewn llawer o gyfraniadau y prynhawn yma: Laura Anne Jones yn sôn am y penderfyniadau sy'n newid bywydau y mae gwahanol Weinidogion wedi'u gwneud; Rhun ap Iorwerth yn dweud na ddylai Cymru fod yn bennod mewn ymchwiliad ar gyfer y DU; Delyth Jewell a Heledd Fychan yn tynnu sylw, yn achos Heledd, at nifer y marwolaethau yn ardal Canol De Cymru, ond yn achos Delyth, y mater penodol ynghylch cartrefi gofal a rhyddhau i gartrefi gofal. Mae'r rhain yn faterion na ellir ymdrin â hwy'n unig mewn ymchwiliad ehangach ar gyfer y DU. Mae angen edrych arnynt yn benodol yng nghyd-destun Cymru, oherwydd fe wnaed y penderfyniadau gan Weinidogion Cymru. A chredaf mai'r hyn sy'n dweud cyfrolau heddiw hefyd - a chredaf ei fod braidd yn siomedig a dweud y lleiaf, os nad yn peri gofid - yw nad oes yr un Aelod Llafur wedi cyfrannu at y ddadl hon. Ni allaf feddwl am unrhyw ddigwyddiad arall yn fy oes i sydd wedi cael cymaint o effaith ar fywyd yng Nghymru, yn y DU, ac ar draws y byd. Diolch byth, nid wyf yn ddigon hen i gofio'r rhyfeloedd byd, nac unrhyw ddigwyddiadau mawr fel yna, ond mae'r pandemig hwn wedi cyffwrdd â phob cwr o'r byd, pob cornel o'r Deyrnas Unedig, a phob rhan o Gymru. Ac i'r 9,000 o bobl sydd wedi colli eu bywydau, mae'r teuluoedd a adawyd ar ôl yn haeddu atebion. Maent yn haeddu atebion i gwestiynau difrifol y maent eisiau eu gofyn am y ffordd yr ymdriniwyd â materion mewn cartrefi gofal, mewn ysbytai, a'r gymuned ehangach. Ar y pwynt a wnaeth Gareth yn enwedig ynghylch gweithredoedd y Prif Weinidog mewn perthynas â gorchuddion wyneb, pan ddywedodd y Prif Weinidog ei hun nad oeddent ar waelod ei restr hyd yn oed - nid oeddent ar ei restr o gwbl ar y pryd hyd yn oed, yr haf diwethaf. Mae'n hawdd anghofio'r pethau hyn, ond roedd y camau a gymerwn yn ganiataol yn awr yn araf yn cael eu gweithredu, a thynnodd Gareth sylw at hynny yn ei gyfraniad. Nododd Janet, yn arbennig, y rheol pum milltir a'r effaith ar gymunedau gwledig, ac yna aeth ymlaen i sôn am y problemau gyda'r llythyrau a aeth ar goll i bobl a oedd yn gwarchod ar ddechrau'r pandemig. Mae'r rhain i gyd yn feysydd y gallai ymchwiliad ymdrin â hwy o dan Ddeddf Ymchwiliadau 2005, oherwydd gadewch inni beidio ag anghofio, gwleidyddion fyddai'n cytuno i sefydlu'r ymchwiliad, ond wedi ei sefydlu, byddai'n cael ei lywodraethu gan y Ddeddf Ymchwiliadau, sy'n benodol iawn yn y ffordd y byddai'r cylch gorchwyl yn cael ei lunio a'r ffordd y byddai'r cadeirydd yn gweithredu. Rwy'n croesawu'r ffaith bod Boris Johnson wedi cyhoeddi penodiad cadeirydd y DU heddiw. Mae hynny'n rhan hanfodol o'r fargen - y fargen a wnaeth Prif Weinidog y DU pan ddywedodd y byddai'n sefydlu ymchwiliad o'r fath, ac mae'n glynu wrth y fargen honno. Ond ni allaf ddeall yn fy myw pam y mae Prif Weinidog Cymru, a'r Llywodraeth Lafur, ac yn wir y Blaid Lafur, rwy'n tybio - ac eithrio Chris Evans, Aelod Seneddol Islwyn, sy'n credu y dylem gael ymchwiliad cyhoeddus - yn y bôn yn gwrthod gadael i'r ymchwiliad cyhoeddus hwn ddigwydd. Mae'n hanfodol fod teuluoedd y 9,000 o bobl sydd wedi marw yn y pandemig hwn yn cael yr atebion y maent yn gofyn amdanynt. Fe'i gwnaed yn gwbl glir ar y pryd y byddai ymchwiliad yn cael ei gynnal, ac roedd llawer ohonom, fel y nodwyd yn y cyfraniadau a wnaed y prynhawn yma, yn credu'n wirioneddol y byddai hwnnw'n ymchwiliad cyhoeddus i Gymru, yn hytrach nag ymchwiliad i'r DU gyfan yn unig. Mae'r Alban wedi profi y gellir ei wneud yng nghyd-destun perthynas yr Alban/y DU. Fel unoliaethwr balch, rwyf eisiau gweld ymchwiliad ledled y DU, ond fel datganolwr hefyd, rwy'n deall yn iawn fod penderfyniadau wedi'u gwneud yma yng Nghymru sy'n benodol i Gymru. Mae'r consortiwm eang sydd wedi dod at ei gilydd i alw am yr ymchwiliad hwn - o'r comisiynydd pobl hŷn i Covid-19 Bereaved Families for Justice Cymru, i'r Sefydliad Materion Cymreig, consensws eang o'r gymdeithas yng Nghymru - wedi tynnu sylw at ba mor bwysig yw hi fod y cyfnod mwyaf trawmatig ym mywydau'r rhan fwyaf o bobl yn cael ei brofi'n iawn o dan ficrosgop ymchwiliad annibynnol. Rwy'n gobeithio y bydd Aelodau o bob plaid wleidyddol heno yn cymeradwyo cynnig y Ceidwadwyr sydd ger eu bron. Cyfeiriais at Chris Evans, Aelod Seneddol Llafur Islwyn. Ni allwn ei roi yn well fy hun. Dywedodd: 'Nid wyf yn credu mai mater gwleidyddol yw hwn, mater moesol ydyw.' Mae gennym gyfrifoldeb moesol i sicrhau bod ymchwiliad cyhoeddus yn cael ei gynnal. Rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau Llafur mwy eangfydig ar y meinciau cefn yn cytuno â meddylfryd Chris Evans ac yn dangos eu cryfder moesol drwy bleidleisio gyda'r Ceidwadwyr a Phlaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol heno dros gyflwyno'r ymchwiliad annibynnol. Fel y dywedais o'r blaen, crynhodd y Gweinidog iechyd y cyfan yn berffaith ddoe yn ei sylwadau pan ddywedodd, 'Nid Lloegr ydym ni. Nid ydym yn ei wneud yn yr un ffordd â Lloegr.' Felly, gadewch inni brofi'r hyn a wnaeth Llywodraeth Cymru. Gadewch inni brofi'r effeithiau hynny. Gadewch inni adeiladu'r mesurau diogelwch ar gyfer clefydau pandemig yn y dyfodol, a sicrhau ein bod yn adeiladu Cymru well, fel y gallwn wrthsefyll y llymder a'r heriau y gallem eu hwynebu yn y dyfodol. Gadewch inni bleidleisio dros y cynnig hwn heno. Rwy'n annog yr holl Aelodau i ganiatáu i'r ymchwiliad cyhoeddus hwnnw ddigwydd, fel y gallwn sicrhau cyfiawnder i'r bobl sy'n galaru yma yng Nghymru.