English: Can I thank my colleague the Member for Ogmore for highlighting the various tunnels that exist? The Caerau to Cymmer one is one of the ones, clearly, I mentioned earlier. It is one of the tunnels in the Valleys that have been looked at very carefully. You highlighted the point that, in fact, it's not just about what we can do when we regenerate those tunnels, but it's also reminding ourselves of the history of those tunnels and the techniques and technology that were used in developing them. Now, the ability to offer an experience that will allow people to use existing cycling and walking infrastructure - and the Member actually talked about, in his 90-second statement, cycling today - we should grab hold of that vision and opportunity. For the Afan valley, it would include encouraging cyclists to travel further down the valley - down to the fabulous 3-mile-long beach we've got, and Margam park, and if they're really adventurous, they could cycle along the Swansea bay area, all the way to Mumbles. But it provides an opportunity we need to seriously take hold of. The opportunities are endless, the possibilities are bountiful, and this project can breathe new life into a valley whose people often feel cut off and forgotten about. I and many others envision the tunnel being the focal point of cycling events and running events, and there have been examples of these happening: Bath tunnels have been one of these cases, where we've seen them being used as a focal point for 5Ks, 10Ks, half marathons and full marathons. It's not just simply an opportunity to walk through them or cycle through them. They could be used for other events, which bring more into the community. The Richard Burton 10K, which I'll promote - it's on 3 November, by the way, if you want to try it - we get over 1,000 runners into my village on that day, and they stay. And this is an opportunity, again, to look at what it can bring into the Rhondda and Afan valleys. People stay for those visits. So, it's not simply about restoring a tunnel; it's about offering a new vision and a new experience for local people and visitors. I've seen the figures on Bath, and they are phenomenal. But for the wider community, the benefits of people taking part in these events could invigorate the local economy - activity that was severely impacted on following the closure of the mines, which, at that point, provided so much employment to those living in those communities. There are always challenges to building a vision around our industrial heritage, but in this case, one of the biggest challenges is as a result of the ownership of this and other tunnels. This has currently halted any further development of the Rhondda tunnel. I've written to the Minister as well as raising the matter of ownership here in the Chamber on numerous occasions, and we're no closer to resolving the matter today than we were three years ago. I am grateful for the funding from Welsh Government, and it's already made an important impact on that project. However, without ownership of the tunnel being transferred from the Department for Transport to Wales, this may have all been in vain. Further funding from other sources - and I'm not asking for Welsh Government funding - to complete the work cannot be sought until the ownership has been addressed. I understand that the Welsh Government is concerned about the liabilities that will be placed at their door. However, you've got to remember that, at the moment, this tunnel is closed off. There are no liabilities, hardly, if a mountain falls in on it with nobody inside it. So, there's not much really to worry about at this point in time. Now, in a letter to myself and my colleague Stephen Kinnock MP, Baroness Vere of Norbiton, who is a transport Minister in London for roads and security, states that the Under-Secretary of State for transport in 2017 wrote to the Welsh Government, stating that the Secretary of State would be willing to transfer the tunnel to Welsh Government ownership and pay the sum of £60,000 to reflect savings for future survey costs - an offer that, I am told, is still open to the Welsh Government. So, the options to explore funding to reopen the tunnel may be explored and we need to very seriously look at this. Let us have the longest cycle tunnel in Europe - the second longest in the world - open to cyclists and pedestrians, not only for active travel and not only for tourism, but to revitalise our valleys and make Cardiff easily accessible to people in the Afan valley, because at the moment, they have to go to Maesteg and catch the Maesteg train. Wouldn't it be nice if they could cycle through the tunnel and catch a train in Treherbert? Let's be forward thinking and share the vision that I and the Rhondda Tunnel Society have, and many others. Let's have ambition. Deputy Minister, today's debate is an opportunity for you to share a vision with us, a vision to revitalise communities across Wales, to share in the desire of my community, the Afan valley, to see the tunnel open for tourism, economic development and employment. Let's be forward thinking. Let's take a little risk. Let us be ambitious. Let's talk about a gem in the Afan valley for future generations to enjoy and appreciate the history of our industrial past.
Welsh: A gaf fi ddiolch i'm cyd-Aelod, yr Aelod dros Ogwr, am dynnu sylw at y twneli amrywiol sy'n bodoli? Mae'r twnnel o Caerau i'r Cymer, yn amlwg, yn un o'r rhai y soniais amdanynt yn gynharach. Mae'n un o'r twneli yn y Cymoedd sydd wedi'u hystyried yn ofalus iawn. Fe dynnoch chi sylw at y pwynt, mewn gwirionedd, ei fod yn ymwneud â mwy na'r hyn y gallwn ei wneud pan fyddwn yn adnewyddu'r twneli hynny, mae hefyd yn ein hatgoffa am hanes y twneli hynny a'r technegau a'r dechnoleg a ddefnyddiwyd i'w datblygu. Nawr, mae'r gallu i gynnig profiad a fydd yn caniatáu i bobl ddefnyddio'r seilwaith beicio a cherdded sy'n bodoli eisoes - a siaradodd yr Aelod am feicio yn ei ddatganiad 90 eiliad heddiw mewn gwirionedd - dylem fachu ar y weledigaeth a'r cyfle hwnnw. Mewn perthynas â chwm Afan, byddai'n cynnwys annog beicwyr i deithio ymhellach i lawr y cwm - i lawr at y traeth gwych 3 milltir o hyd sydd gennym, a pharc Margam, ac os ydynt yn anturus iawn, gallent feicio ar hyd ardal bae Abertawe, yr holl ffordd i'r Mwmbwls. Ond mae'n cynnig cyfle y mae'n rhaid i ni fanteisio o ddifrif arno. Mae'r cyfleoedd yn ddiddiwedd, mae'r posibiliadau'n niferus, a gall y prosiect hwn roi bywyd newydd i gwm lle mae pobl yn aml yn teimlo eu bod wedi'u datgysylltu a'u hanghofio. Rwyf fi a llawer o bobl eraill yn rhagweld y bydd y twnnel yn ganolbwynt i ddigwyddiadau beicio a rhedeg, a chafwyd enghreifftiau o'r rhain: mae twneli Caerfaddon yn un enghraifft, lle'r ydym wedi'u gweld yn cael eu defnyddio fel canolbwynt ar gyfer rasys 5K, 10K, hanner marathon a marathon llawn. Mae'n fwy na chyfle i gerdded neu feicio drwyddynt. Gellid eu defnyddio ar gyfer digwyddiadau eraill, sy'n denu mwy i'r gymuned. Ras 10K Richard Burton, y byddaf yn ei hyrwyddo - ar 3 Tachwedd, gyda llaw, os ydych am roi cynnig arni - daw dros 1,000 o redwyr i fy mhentref ar y diwrnod hwnnw, ac maent yn aros. Ac mae hwn yn gyfle, unwaith eto, i edrych ar yr hyn y gall ei ddenu i gwm Rhondda a chwm Afan. Mae pobl yn aros ar gyfer yr ymweliadau hynny. Felly, mae'n ymwneud â mwy nag adfer twnnel; mae'n ymwneud â chynnig gweledigaeth newydd a phrofiad newydd i bobl leol ac ymwelwyr. Rwyf wedi gweld y ffigurau ar gyfer Caerfaddon, ac maent yn anhygoel. Ond i'r gymuned ehangach, gallai'r manteision sy'n deillio o bobl yn cymryd rhan yn y digwyddiadau hyn fywiogi'r economi leol - gweithgaredd yr effeithiwyd yn ddifrifol arno ar ôl cau'r pyllau glo, a oedd ar y pryd yn darparu cymaint o waith i'r rhai oedd yn byw yn y cymunedau hynny. Ceir heriau bob amser wrth adeiladu gweledigaeth o amgylch ein treftadaeth ddiwydiannol, ond yn yr achos hwn, mae un o'r heriau mwyaf yn deillio o berchnogaeth y twnnel hwn a thwneli eraill. Mae hyn wedi atal unrhyw ddatblygu pellach ar dwnnel y Rhondda am y tro. Rwyf wedi ysgrifennu at y Gweinidog yn ogystal â chodi mater perchnogaeth yma yn y Siambr ar sawl achlysur, ac nid ydym yn nes at ddatrys y mater heddiw nag yr oeddem dair blynedd yn ôl. Rwy'n ddiolchgar am yr arian gan Lywodraeth Cymru, ac mae eisoes wedi cael effaith bwysig ar y prosiect hwnnw. Fodd bynnag, heb drosglwyddo perchnogaeth y twnnel o ddwylo'r Adran Drafnidiaeth i Gymru, mae'n bosibl fod hyn i gyd wedi bod yn ofer. Ni ellir dod o hyd i gyllid pellach o ffynonellau eraill - ac nid wyf yn gofyn am gyllid gan Lywodraeth Cymru - i gwblhau'r gwaith hyd nes y byddwn wedi mynd i'r afael â mater perchnogaeth. Rwy'n deall bod Llywodraeth Cymru yn pryderu am faterion atebolrwydd. Fodd bynnag, mae'n rhaid i chi gofio, ar hyn o bryd, fod y twnnel wedi'i gau. Prin fod unrhyw faterion atebolrwydd yn codi pe bai mynydd yn disgyn i mewn arno a neb y tu mewn. Felly, nid oes llawer i boeni yn ei gylch ar hyn o bryd. Nawr, mewn llythyr ataf fi a'm cydweithiwr Stephen Kinnock AS, mae'r Farwnes Vere o Norbiton, sy'n Weinidog trafnidiaeth yn Llundain dros ffyrdd a diogelwch, yn datgan bod yr Is-Ysgrifennydd Gwladol dros drafnidiaeth wedi ysgrifennu at Lywodraeth Cymru yn 2017 i ddweud y byddai'r Ysgrifennydd Gwladol yn barod i drosglwyddo'r twnnel i berchnogaeth Llywodraeth Cymru a thalu'r swm o £60,000 i adlewyrchu'r arbedion ar gostau arolygon yn y dyfodol - cynnig sy'n dal yn agored i Lywodraeth Cymru yn ôl yr hyn a ddywedir wrthyf. Felly, efallai y bydd yr opsiynau i archwilio'r cyllid i ailagor y twnnel yn cael eu harchwilio ac mae angen inni edrych ar hyn o ddifrif. Gadewch i ni gael y twnnel beicio hiraf yn Ewrop - yr ail hiraf yn y byd - yn agored i feicwyr a cherddwyr, nid yn unig ar gyfer teithio llesol ac nid yn unig ar gyfer twristiaeth, ond er mwyn adfywio ein cymoedd a sicrhau bod Caerdydd ar gael yn rhwydd i bobl yng nghwm Afan, oherwydd ar hyn o bryd, mae'n rhaid iddynt fynd i Faesteg a dal trên Maesteg. Oni fyddai'n braf pe gallent feicio drwy'r twnnel a dal trên yn Nhreherbert? Gadewch i ni fod yn flaengar a rhannu'r weledigaeth sydd gennyf fi a Chymdeithas Twnnel y Rhondda, ynghyd â llawer o rai eraill. Gadewch i ni gael uchelgais. Ddirprwy Weinidog, mae'r ddadl heddiw yn gyfle i chi rannu gweledigaeth gyda ni, gweledigaeth i adfywio cymunedau ledled Cymru, i rannu awydd fy nghymuned, cwm Afan, i agor y twnnel ar gyfer twristiaeth, datblygu economaidd a chyflogaeth. Gadewch i ni feddwl am y dyfodol. Gadewch inni gymryd ychydig o risg. Gadewch inni fod yn uchelgeisiol. Gadewch i ni sôn am y trysor sydd yng nghwm Afan er mwyn i genedlaethau'r dyfodol fwynhau a gwerthfawrogi hanes ein gorffennol diwydiannol.