English: I welcome the way that we've had a very serious and informed debate on these matters this afternoon. These are serious matters about how we govern ourselves. I do not share David's concerns about sovereignty. Sovereignty is exercised, of course, by the cantons in Switzerland, and they do so in an effective way to ensure the self-governance of that confederation. We will, over the years, look at different models and seek inspiration from different ways of governing ourselves to ensure that we reach where we wish to be, and in doing so, we do, I hope, also unify the country. The history of home rule, of course, is rooted in Merthyr - we couldn't talk about home rule without mentioning S.O. Davies as well - and it is rooted in a sense of place in Wales, and the different threads bring together the history of Plaid Cymru with even the history of the Conservative Party. Of course, Gladstone's nemesis Joseph Chamberlain left the Liberal Unionists in order to join the Conservative Party, so this is not the ownership of any particular tradition, or any political organisation. It's about where we are as a country and where we want to be as a country. As we face these very uncertain times, it is more important than ever that we root these debates and we root these conversations and we root these discussions that we have in a sense of who we are and the place we want to see Wales play in the world. I'm also pleased that the First Minister has - I hope I'm quoting him correctly - dismissed the word 'devolution'. I have to say that I hate the word 'devolution', a dreadful, technocratic thing that means very little to anybody, and I wish Kilbrandon had never thought of it. But it is important that we look beyond the technocratic elements and the processes of governance to look at what we seek to achieve. For me, it is the freedom of this Parliament to take the decisions that are required to represent the needs of the interests of Wales, that we root our sovereignty, that we pool our sovereignty with our colleagues across the border in England and Scotland and across the water in Northern Ireland for the benefit of all the peoples of those countries, not only the benefit of the people of Wales, but for their benefit as well, so we actually reach out, I hope, and we pool sovereignty where that is required in order to deliver better governance for the people of all of these islands. I hope that in years to come - . The First Minister, when he was a finance Minister, concluded the inter-governmental agreement on Brexit. I think that was an outstanding achievement, and one that has been poorly understood, sometimes in this Chamber, but certainly outside this Chamber, in changing the nature of the understanding of how the Governments and Parliaments and the institutions of Britain will work together in the future. I couldn't allow this opportunity to go without mentioning my great hope that this will be the end of the Wales Office, an institution that has long outlived its usefulness. I once sat in one of the offices there that is loaned to us, as a Minister, and I sat amongst a whole series of Christmas cards on the desk there. The meeting was in July. That always stays in my mind when I think about the Wales Office. I hope that, also, we will look at reform of this place. We cannot continue to preach reform elsewhere without practising it here. We had what I thought was a very good debate last week over some matters, but we can't - I say this to our Conservative friends: you can't demand reform elsewhere, but not reform here where it affects us. I say to members of my own party: that reform has to include electoral reform, and not simply reform that benefits us, but perhaps is perceived to be not of our own benefit. So, we need to be honest with ourselves about the sorts of reform that we want to see. I'll finish by saying this, First Minister: I think this has been an outstanding document. There are some issues where I would suggest that we need to look further. The issues around international treaties and international trade, I think we need to look further at that. The debates we had yesterday at the round table, referred to by Mick Antoniw, were very clear that there are very good examples elsewhere of institutions such as ours having a very clear say, and perhaps also a veto, on some areas of international trade, and I think that is a matter that we need to debate and discuss further, but also the issue of finance and financing the union. The irony is that in talking about the continuation of the United Kingdom, we need to create institutions that are in the ownership of the United Kingdom but not necessarily in the ownership of the United Kingdom Government. And I think one of the failures that we've seen over the years to reform the United Kingdom is to confuse the governance of the United Kingdom with the United Kingdom Government, and I hope that we'll be able to move beyond that. And finally, I say to my own colleagues in my own party, some of whom are, no doubt, absolutely terrified by this debate, that the greatest weakness we've seen in the constitutional politics of the United Kingdom, down and throughout the last century, since Keir Hardie's radical rallying cry for home rule, has been that we've too often confused unionism with centralism, and we need to move beyond that where we are strong and we see a strong, effective union. That doesn't mean centralism, doesn't mean uniformity; what it means is Parliaments that are able to work together, deliver for the people we represent, and pool the sovereignty so that we can all work together for the benefit of the people of all of these islands.
Welsh: Rwy'n croesawu'r ffordd y cawsom ni ddadl ddifrifol a gwybodus am y materion hyn y prynhawn yma. Mae'r rhain yn faterion difrifol ynghylch sut yr ydym ni'n llywodraethu ein hunain. Nid wyf yn rhannu pryderon David ynghylch sofraniaeth. Caiff sofraniaeth ei harfer, wrth gwrs, gan y cantonau yn y Swistir, ac maen nhw'n gwneud hynny mewn ffordd effeithiol i sicrhau hunan-lywodraethu'r cydffederasiwn hwnnw. Dros y blynyddoedd, byddwn yn edrych ar wahanol fodelau ac yn ceisio ysbrydoliaeth o wahanol ffyrdd o lywodraethu ein hunain er mwyn sicrhau ein bod yn cyrraedd y fan lle dymunwn fod, ac wrth wneud hynny, byddwn, gobeithio, hefyd yn uno'r wlad. Mae hanes ymreolaeth, wrth gwrs, wedi'i wreiddio ym Merthyr - ni allem ni siarad am ymreolaeth heb sôn am S. O. Davies hefyd - ac mae wedi'i wreiddio mewn ymdeimlad o le yng Nghymru, ac mae'r gwahanol agweddau yn dwyn ynghyd hanes Plaid Cymru gyda hyd yn oed hanes y Blaid Geidwadol. Wrth gwrs, gadawodd arch-elyn Gladstone, Joseph Chamberlain, yr Unoliaethwyr Rhyddfrydol er mwyn ymuno â'r Blaid Geidwadol, felly nid yw hyn yn eiddo i un traddodiad penodol, nac unrhyw sefydliad gwleidyddol penodol. Mae'n ymwneud â lle yr ydym ni fel gwlad a lle yr ydym ni eisiau bod fel gwlad. Wrth i ni wynebu'r amseroedd ansicr iawn hyn, mae'n bwysicach nag erioed ein bod yn gwreiddio'r dadleuon hyn a'n bod yn gwreiddio'r sgyrsiau hyn a'n bod yn gwreiddio'r trafodaethau hyn a gawn ni mewn synnwyr o bwy ydym ni a'r rhan yr ydym ni eisiau gweld Cymru yn ei chwarae yn y byd. Rwy'n falch hefyd bod y Prif Weinidog - gobeithio fy mod yn ei ddyfynnu'n gywir - wedi wfftio'r gair 'datganoli'. Mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn casáu'r gair 'datganoli', peth ofnadwy a thechnocrataidd nad yw'n golygu fawr ddim i neb, ac fe fyddwn yn falch petai Kilbrandon heb feddwl amdano. Ond mae'n bwysig ein bod yn edrych y tu hwnt i'r elfennau technocrataidd a'r prosesau llywodraethu i edrych ar yr hyn yr ydym ni'n ceisio ei gyflawni. I mi, rhyddid y Senedd hon yw gwneud y penderfyniadau sydd eu hangen i gynrychioli anghenion buddiannau Cymru, ein bod yn gwreiddio ein sofraniaeth, ein bod yn cyfuno ein sofraniaeth â'n cyd-genhedloedd ar draws y ffin yn Lloegr a'r Alban ac ar draws y dŵr yng Ngogledd Iwerddon er budd holl bobloedd y gwledydd hynny, nid yn unig er budd pobl Cymru, ond er eu lles hwythau hefyd, fel ein bod yn estyn allan, gobeithio, ac yn rhannu sofraniaeth lle mae angen hynny er mwyn sicrhau gwell lywodraethu i bobl yr holl ynysoedd hyn. Gobeithiaf yn y blynyddoedd i ddod - . Pan roedd yn Weinidog Cyllid, bu i'r Prif Weinidog gau pen y mwdwl ar y cytundeb rhynglywodraethol ar Brexit. Credaf fod hynny'n gyflawniad eithriadol, ac yn un na fu dealltwriaeth dda ohono weithiau yn y Siambr hon, ond yn sicr y tu allan i'r Siambr hon, wrth newid natur y ddealltwriaeth o'r modd y mae llywodraethau a seneddau a sefydliadau Prydain yn gweithio gyda'i gilydd yn y dyfodol. Ni allwn beidio ag achub ar y cyfle hwn i sôn am fy ngobaith mawr mai dyma fydd diwedd Swyddfa Cymru, sefydliad dibwrpas bellach ers tro byd. Eisteddais unwaith yn un o'r swyddfeydd yno sydd ar fenthyg i ni, a minnau'n Weinidog, ac eisteddais ymysg toreth o gardiau Nadolig ar y ddesg yno. Roedd y cyfarfod ym mis Gorffennaf. Mae hynny bob amser yn aros yn fy nghof pan fyddaf yn meddwl am Swyddfa Cymru. Gobeithio, hefyd, y byddwn yn edrych ar ddiwygio'r fan yma. Ni allwn ni barhau i bregethu ynglŷn â diwygio mannau eraill heb wneud hynny yn y fan yma. Fe gawsom ni yr hyn a gredwn i oedd yn ddadl dda iawn yr wythnos diwethaf ynglŷn â rhai materion, ond ni allwn ni - dywedaf hyn wrth ein cyfeillion Ceidwadol: ni allwch chi fynnu diwygio mewn mannau eraill, ond peidio â diwygio yma lle mae'n effeithio arnom ni. Dywedaf wrth aelodau o'm plaid fy hun: rhaid i'r diwygio hwnnw gynnwys diwygio etholiadol, ac nid diwygio sy'n fanteisiol i ni yn unig, ond efallai diwygio y tybir nad yw o fudd inni ein hunain. Felly, mae angen inni fod yn onest gyda'n hunain ynglŷn â'r math o ddiwygio yr hoffem ni ei weld. Gorffennaf drwy ddweud hyn, Prif Weinidog: credaf y bu hon yn ddogfen eithriadol. Mae rhai materion lle byddwn yn awgrymu bod angen inni edrych ymhellach. Y materion sy'n ymwneud â chytundebau rhyngwladol a masnach ryngwladol, rwy'n credu bod angen i ni edrych ymhellach ar hynny. Roedd y dadleuon a gawsom ni ddoe yn y trafodaethau bord gron, y cyfeiriodd Mick Antoniw atynt, yn glir iawn bod enghreifftiau da iawn mewn mannau eraill o sefydliadau megis ein sefydliad ni yn cael mynegi barn yn glir iawn, ac efallai feto hefyd, ar rai meysydd o fasnach ryngwladol, a chredaf fod hynny'n fater y mae angen inni ei ddadlau a'i drafod ymhellach, ond hefyd y mater o gyllid ac ariannu'r undeb. Yr eironi yw, wrth sôn am barhad y Deyrnas Unedig, fod angen inni greu sefydliadau sydd ym mherchnogaeth y Deyrnas Unedig ond nid o anghenraid ym mherchnogaeth Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Ac rwy'n credu mai un o'r methiannau a welsom ni dros y blynyddoedd wrth ddiwygio'r Deyrnas Unedig yw drysu rhwng llywodraethiant y Deyrnas Unedig a Llywodraeth y Deyrnas Unedig, ac rwy'n gobeithio y byddwn yn gallu symud y tu hwnt i hynny. Ac yn olaf, dywedaf wrth fy nghyd-Aelodau fy hun yn fy mhlaid fy hun, y mae rhai ohonyn nhw, yn ddiau, wedi'u dychryn yn llwyr gan y ddadl hon, mai'r gwendid mwyaf a welsom ni yng ngwleidyddiaeth gyfansoddiadol y Deyrnas Unedig, ar hyd a thrwy gydol y ganrif ddiwethaf, ers galwad herfeiddiol Keir Hardie am ymreolaeth, yw ein bod yn rhy aml wedi drysu rhwng undebwriaeth a chanoliaeth, ac mae angen inni symud y tu hwnt i hynny lle'r ydym ni'n gryf a lle'r ydym ni'n gweld undeb cryf ac effeithiol. Nid yw hynny'n golygu canoli, nid yw'n golygu unffurfiaeth; yr hyn y mae'n ei olygu yw seneddau sy'n gallu gweithio gyda'i gilydd, cyflawni dros y bobl yr ydym yn eu cynrychioli, a chyfuno'r sofraniaeth fel y gallwn ni i gyd gydweithio er budd pobl yr holl ynysoedd hyn.