English: Diolch, Dirprwy Lywydd. The purpose of Plaid Cymru's motion today and our first debate of this new term is to foreground the need for further, immediate and emergency action by the Welsh Government on the cost-of-living crisis to support the Welsh people in the face of hardship described by many who work in the field of poverty as 'Victorian'. It is of course a crisis, but it is a crisis long in its making - this is no sudden economic earthquake. Brexit, the COVID-19 pandemic, geopolitics and war have of course played their part, as have the cruel Conservative policies of austerity, which have been inflicted on our people by a Westminster Government they didn't vote for. The people of Wales are suffering because the main levers and resources that could help protect the families of Wales remain at Westminster, and the measures so far outlined by the Tory Governments in London under Johnson and Truss are, unsurprisingly, wholly inadequate and not sufficiently targeted at those most in need. We must be in no doubt that this is a true emergency. You know the economy is in trouble when even employers of high earners are concerned for their staff. Lloyd's of London will pay an extra £2,500 to staff with a base salary of £75,000 a year to help cover rising living costs. The increases in energy bills we have seen, which mean that average bills will be at the level of £2,500 a year, are, as the head of National Energy Action Wales, Ben Saltmarsh, succinctly put it when news finally came of some action from Westminster, 'not normal'. Twice what they were a year ago, these bills are completely unsustainable. This is not 'job done'. And it must be remembered also that this is not a cap - this is not a limit on how much your bill will be. Many households will face higher bills than this. If you're disabled, for example, you will be disproportionately impacted by the rising cost of living because you are more likely to be on a lower income, have higher living costs and need accessible transport, specialist diet and have higher costs for gas and electricity to keep your temperature stable and power essential equipment. And you have no choice on whether to turn that ventilator off or not charge that hoist. Another group who are being hard hit are our future doctors, nurses, teachers, engineers and scientists, learners and students. Heledd Fychan will speak about the need to increase the level of education maintenance allowance to support them. And as Plaid Cymru spokesperson for post-16 education, I want to speak up for the 92 per cent of Welsh students who have told the National Union of Students that they are concerned about their ability to cope financially. Eleven per cent of them are accessing food banks. Student rent has risen 29 per cent in Wales in the last three years and maintenance support is not keeping up with inflation. A rent freeze across all sectors would help address this. Students have also faced a postcode lottery in terms of accessing the cost-of-living council tax rebate because of the inconsistency in the way local authorities have distributed the support.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Pwrpas cynnig Plaid Cymru heddiw a'n dadl gyntaf yn y tymor newydd hwn yw amlygu'r angen am weithredu pellach ar unwaith ac ar frys gan Lywodraeth Cymru ar yr argyfwng costau byw i gefnogi pobl Cymru sy'n wynebu caledi a ddisgrifiwyd gan nifer o bobl sy'n gweithio ym maes tlodi fel 'tlodi Fictoraidd'. Mae'n argyfwng wrth gwrs, ond mae'n argyfwng a fu'n datblygu ers amser maith - nid daeargryn economaidd sydyn mohono. Mae Brexit, pandemig COVID-19, geowleidyddiaeth a rhyfel wedi chwarae eu rhan wrth gwrs, fel y mae polisïau cyni creulon y Ceidwadwyr, polisïau a orfodwyd ar ein pobl gan Lywodraeth San Steffan na wnaethant bleidleisio drostynt. Mae pobl Cymru'n dioddef oherwydd bod y prif ddulliau a'r adnoddau a allai helpu i ddiogelu teuluoedd Cymru yn dal i fod yn San Steffan, ac nid yw'n syndod fod y mesurau a amlinellwyd hyd yma gan Lywodraethau'r Torïaid yn Llundain dan Johnson a Truss yn gwbl annigonol a heb fod wedi eu targedu'n ddigonol at y rhai sydd fwyaf mewn angen. Ni all fod unrhyw amheuaeth fod hwn yn argyfwng go iawn. Fe wyddoch fod yr economi mewn trafferth pan fo hyd yn oed cyflogwyr pobl sydd ar gyflogau uchel yn pryderu am eu staff. Bydd Lloyd's of London yn talu £2,500 yn ychwanegol i staff sydd ar gyflog sylfaenol o £75,000 y flwyddyn i helpu i dalu am gostau byw cynyddol. Mae'r cynnydd a welsom mewn biliau ynni, sy'n golygu y bydd biliau cyfartalog ar lefel o £2,500 y flwyddyn, 'yn annormal' fel y gwnaeth pennaeth National Energy Action Cymru, Ben Saltmarsh, ei ddisgrifio'n gryno pan ddaeth newyddion o'r diwedd am rywfaint o weithredu gan San Steffan. Mae'r biliau hyn ddwywaith cymaint â'r hyn a oeddent flwyddyn yn ôl, ac yn gwbl anghynaladwy. Nid yw'r gwaith ar ben. Ac mae'n rhaid cofio hefyd nad cap yw hwn - nid yw'n derfyn ar faint fydd eich bil. Bydd llawer o aelwydydd yn wynebu biliau uwch na hyn. Os ydych yn anabl, er enghraifft, bydd costau byw cynyddol yn effeithio arnoch yn anghymesur oherwydd eich bod yn fwy tebygol o fod ar incwm is, gyda chostau byw uwch ac angen trafnidiaeth hygyrch, deiet arbenigol, a bod gennych gostau uwch am nwy a thrydan i gadw'ch tymheredd yn sefydlog ac i bweru offer hanfodol. Ac nid oes gennych ddewis ynglŷn â diffodd peiriant anadlu neu beidio â phweru chyfarpar codi. Grŵp arall sy'n cael eu taro'n galed yw meddygon, nyrsys, athrawon, peirianwyr a gwyddonwyr y dyfodol, ein dysgwyr a'n myfyrwyr. Bydd Heledd Fychan yn siarad am yr angen i gynyddu lefel y lwfans cynhaliaeth addysg i'w cefnogi. Ac fel llefarydd Plaid Cymru dros addysg ôl-16, rwyf am godi llais dros y 92 y cant o fyfyrwyr Cymru sydd wedi dweud wrth Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr eu bod yn pryderu ynglŷn â'u gallu i ymdopi'n ariannol. Mae 11 y cant ohonynt yn defnyddio banciau bwyd. Mae rhent myfyrwyr wedi codi 29 y cant yng Nghymru yn ystod y tair blynedd ddiwethaf ac nid yw cymorth cynhaliaeth yn cadw gyfuwch â chwyddiant. Byddai rhewi rhenti ar draws pob sector yn helpu i fynd i'r afael â hyn. Mae myfyrwyr hefyd wedi wynebu loteri cod post o ran gallu cael ad-daliad y dreth gyngor ar gyfer costau byw oherwydd anghysondeb yn y ffordd y mae awdurdodau lleol wedi dosbarthu'r cymorth.