English: I'd firstly like to say it's really pleasing to see so many people sat in this room with very senior local government experience taking part in this debate. I think that can only add to the quality of debate on the local government settlement. I welcome the settlement. It's good news for local authorities. Adjusting for transfers, the core revenue funding for local government in 2022-23 has increased by 9.4 per cent on a like-for-like basis, no authority will receive less than 8.4 per cent, and there are no smoke and mirrors involved. I think that we've seen in the past increases, and when you start digging into them, they didn't quite turn out to be exactly as much as we were expecting. This is really good news. Of course, it doesn't make up for previous budget cuts that have taken place, but it's certainly a step in the right direction in providing additional money for local authorities. It has been welcomed across local authorities. It's a good settlement for this year. I can compare what I'm saying about this local government settlement to what I've said in previous years. I've described it as disappointing, leading local government to cut services, putting pressure on key services provided by local authorities, leading to the council being forced to increase council tax to make up some of the shortfall, not providing sufficient resources. This year, whilst not fully addressing previous cuts, it does allow local authorities to set budgets without cuts and without substantially increasing council tax. It's my expectation that, as local authorities set their tax rates, which most of them are doing around about now and in the next few weeks, most will set an increase of less than 2 per cent, and some will set a 0 per cent increase. The local government settlement is the aggregate external finance being provided to local authorities to top up its council tax precept in order for it to spend at the standard spending assessment level. Since business rates were centralised, this has meant that the aggregate external finance, which now includes business rates, makes up a bigger proportion of councils' income. What it is not is a total financial support for each local authority. Local authorities can raise money from council tax. They can raise income from charges and fees and this varies by authority. Some fees and charges, such as the cost of planning applications, are set centrally; others, such as car parking charges, are set fully at the discretion of each local council. The local government finance settlement determines how much of the funding provided for Wales will be given to each local authority. This funding contains the revenue support grant and the non-domestic rate as stated earlier, and it is issued on the basis of a a needs-based formula. A Welsh Government and local authority working group, called the distribution sub-group, is responsible for ensuring the formula is reviewed regularly. I speak as somebody who once sat on a distribution sub-group and I hold my hand up: we got it wrong. It used to be 52 per cent of road was based on population, and 48 per cent on road lengths. We decided to make it 50:50. It doesn't seem like a big change, does it? Well, it actually moved several hundreds of thousands of pounds out of Swansea, Cardiff and Newport, and put them into Gwynedd, Pembrokeshire and Powys. So, little changes can have huge effects. The distribution of properties in each band varies enormously. While some authorities have over half their properties in the lowest two bands, others, most notably Monmouth, have over half their properties in band D and above. We would thus expect that those to get the largest Welsh Government support per capita would be Blaenau Gwent, Merthyr and Rhondda Cynon Taf, and the three lowest per capita to be the Vale of Glamorgan, Monmouth and Cardiff, due to the scheme making up for the council tax not being able to be collected. This actually is what happens. I thought the relative annual increase was based mainly upon weighted changes in population. Traditionally, Cardiff is the fastest-growing area in Wales, and has the largest increase, but this year, the largest increase is in Monmouthshire, followed by Cardiff. Cardiff is the third fastest-growing city in Britain; the two that beat it are London and Edinburgh. And what do London and Edinburgh and Cardiff all have in common? I always ask for two things during this debate, and I was not disappointed this year. Firstly, I'm calling again for business rates to be returned to local authorities. That would reduce the amount being paid centrally. My second request, and I don't understand why it cannot be carried out, is to publish the calculations that produce the aggregate external finance for each authority. This must exist; that is how the funding is calculated. The sums are there: show your workings. I always say that, and I've said that about central Government as well in terms of the money we get from central Government. I'd like people to start showing their workings. Publish the calculations: you've got them, you only have to put them on the website. It would allow academics, local authorities and others to check that the amounts according to the formula are correct. If the Welsh Government does not voluntarily provide them, eventually a freedom of information request will force them to provide it. But I think it's important for everybody to see exactly how the calculations are worked out, and if they are getting the most that they should.
Welsh: Hoffwn ddweud yn gyntaf ei bod yn braf iawn gweld cynifer o bobl yn eistedd yn yr ystafell hon sydd â phrofiad ar lefel uchel iawn o lywodraeth leol ac yn cymryd rhan yn y ddadl hon. Rwy'n credu y bydd hynny ond yn ychwanegu at ansawdd y ddadl ar y setliad llywodraeth leol. Rwy'n croesawu'r setliad. Mae'n newyddion da i awdurdodau lleol. Gan addasu ar gyfer trosglwyddiadau, mae'r cyllid refeniw craidd ar gyfer llywodraeth leol yn 2022-23 wedi cynyddu 9.4 y cant ar sail tebyg am debyg, ni fydd unrhyw awdurdod yn cael llai nag 8.4 y cant, ac nid oes unrhyw dwyll na thriciau ynghlwm wrth hyn. Rwy'n credu ein bod wedi gweld pan fu achosion o gynnydd yn y gorffennol, a phan fyddwch yn dechrau edrych yn fanwl arnyn nhw, nad oedden nhw gymaint yn union ag yr oeddem ni'n ei ddisgwyl. Mae hyn yn newyddion da iawn. Wrth gwrs, nid yw'n gwneud iawn am doriadau blaenorol yn y gyllideb sydd wedi digwydd, ond mae'n sicr yn gam i'r cyfeiriad iawn o ran darparu arian ychwanegol i awdurdodau lleol. Mae wedi'i groesawu ar draws awdurdodau lleol. Mae'n setliad da ar gyfer eleni. Gallaf gymharu'r hyn yr wyf i'n ei ddweud am y setliad llywodraeth leol hwn â'r hyn yr wyf wedi'i ddweud mewn blynyddoedd blaenorol. Rwyf wedi'i ddisgrifio'n siomedig, gan arwain llywodraeth leol i dorri gwasanaethau, gan roi pwysau ar wasanaethau allweddol a ddarperir gan awdurdodau lleol, gan arwain at orfodi'r cyngor i gynyddu'r dreth gyngor i wneud iawn am rywfaint o'r diffyg, peidio â darparu digon o adnoddau. Eleni, er nad yw'n mynd i'r afael yn llawn â thoriadau blaenorol, mae'n caniatáu i awdurdodau lleol bennu cyllidebau heb doriadau a heb gynyddu'r dreth gyngor yn sylweddol. Rwyf yn disgwyl, wrth i awdurdodau lleol bennu eu cyfraddau treth, y mae'r rhan fwyaf ohonyn nhw yn eu gwneud tua nawr ac yn yr wythnosau nesaf, y bydd y rhan fwyaf yn gosod cynnydd o lai na 2 y cant bryd hynny, a bydd rhai'n gosod cynnydd o 0 y cant. Y setliad llywodraeth leol yw'r cyllid allanol cyfanredol sy'n cael ei ddarparu i awdurdodau lleol i ychwanegu at ei braesept treth gyngor er mwyn iddo wario ar lefel yr asesiad gwariant safonol. Ers i ardrethi busnes gael eu canoli, mae hyn wedi golygu bod y cyllid allanol cyfanredol, sydd bellach yn cynnwys ardrethi busnes, yn gyfran fwy o incwm cynghorau. Nid yw hyn yn gymorth ariannol llwyr i bob awdurdod lleol. Gall awdurdodau lleol godi arian o'r dreth gyngor. Gallant godi incwm o daliadau a ffioedd ac mae hyn yn amrywio yn ôl awdurdod. Mae rhai ffioedd a thaliadau, fel cost ceisiadau cynllunio, wedi'u pennu'n ganolog; mae eraill, fel taliadau parcio ceir, yn cael eu pennu yn gyfan gwbl yn ôl disgresiwn pob cyngor lleol. Mae setliad cyllid llywodraeth leol yn pennu faint o'r arian a ddarperir ar gyfer Cymru a roddir i bob awdurdod lleol. Mae'r cyllid hwn yn cynnwys y grant cynnal refeniw a'r gyfradd annomestig fel y nodwyd yn gynharach, ac fe'i cyflwynir ar sail fformiwla sy'n seiliedig ar anghenion. Gweithgor Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol, o'r enw yr is-grŵp dosbarthu, sy'n gyfrifol am sicrhau bod y fformiwla'n cael ei hadolygu'n rheolaidd. Rwy'n siarad fel rhywun a fu unwaith yn eistedd ar is-grŵp dosbarthu ac rwy'n cyfaddef: roeddem ni'n anghywir. Roedd 52 y cant o ffyrdd yn arfer bod yn seiliedig ar boblogaeth, a 48 y cant ar hyd ffyrdd. Fe wnaethom ni benderfynu ei wneud yn 50:50. Nid yw'n ymddangos fel newid mawr, nag yw e? Wel, mewn gwirionedd gwnaeth hyn symud cannoedd o filoedd o bunnoedd allan o Abertawe, Caerdydd a Chasnewydd, a'u rhoi nhw yng Ngwynedd, sir Benfro a Phowys. Felly, gall newidiadau bach gael effeithiau enfawr. Mae dosbarthiad eiddo ym mhob band yn amrywio'n aruthrol. Mae gan rai awdurdodau dros hanner eu heiddo yn y ddau fand isaf, mae gan eraill, yn fwyaf nodedig sir Fynwy, dros hanner eu heiddo ym mand D ac uwch. Byddem felly'n disgwyl mai'r rhai hynny a fyddai'n cael y cymorth mwyaf gan Lywodraeth Cymru fesul pen fyddai Blaenau Gwent, Merthyr a Rhondda Cynon Taf, a'r tri isaf fesul pen fyddai Bro Morgannwg, sir Fynwy a Chaerdydd, oherwydd bod y cynllun yn gwneud iawn am y dreth gyngor na chaiff ei chasglu. Dyma sy'n digwydd mewn gwirionedd. Roeddwn i'n credu bod y cynnydd blynyddol cymharol wedi'i seilio'n bennaf ar newidiadau wedi'u pwysoli yn y boblogaeth. Yn draddodiadol, Caerdydd yw'r ardal sy'n tyfu gyflymaf yng Nghymru, ac mae'n cael y cynnydd mwyaf, ond eleni, mae'r cynnydd mwyaf yn sir Fynwy, ac yna Caerdydd. Caerdydd yw'r drydedd ddinas sy'n tyfu gyflymaf ym Mhrydain; y ddau a'i curodd yw Llundain a Chaeredin. A beth sydd gan Lundain a Chaeredin a Chaerdydd i gyd yn gyffredin? Rwyf bob amser yn gofyn am ddau beth yn ystod y ddadl hon, ac ni chefais fy siomi eleni. Yn gyntaf, rwy'n galw eto am ddychwelyd ardrethi busnes i awdurdodau lleol. Byddai hynny'n lleihau'r swm sy'n cael ei dalu'n ganolog. Fy ail gais, ac nid wyf yn deall pam na ellir ei wneud, yw i'r cyfrifiadau sy'n cynhyrchu cyllid allanol cyfanredol pob awdurdod gael eu cyhoeddi. Mae'n rhaid ei fod yn bodoli; dyna sut y cyfrifir y cyllid. Mae'r symiau yno: dangoswch eich cyfrifiadau. Rwyf bob amser yn dweud hynny, ac rwyf wedi dweud hynny am Lywodraeth ganolog hefyd o ran yr arian a gawn gan y Lywodraeth ganolog. Hoffwn i bobl ddechrau dangos eu cyfrifiadau. Cyhoeddi'r cyfrifiadau: mae gennych chi nhw, dim ond eu rhoi ar y wefan y mae'n rhaid i chi ei wneud. Byddai'n caniatáu i academyddion, awdurdodau lleol ac eraill wirio bod y symiau yn unol â'r fformiwla yn gywir. Os nad yw Llywodraeth Cymru yn eu darparu'n wirfoddol, yn y pen draw bydd cais rhyddid gwybodaeth yn eu gorfodi i'w ddarparu. Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig i bawb weld sut yn union y caiff y cyfrifiadau eu cyfrifo, ac os ydyn nhw'n cael y mwyaf y dylen nhw.