English: Chair, yes, whatever. Thank you. I am very pleased to have an opportunity to speak in this debate and spare Lee Waters too much embarrassment for being praised too much by Neil Hamilton, I am sure. So, I thank him myself and add to that. I think what's important in this debate is that we realise that this is already happening and agriculture is a mix of heritage, art and a lot of science and technology and industry. The industry bit is already driving this. As Andrew R.T. Davies said, most farmers will have GPS of some sort on their tractors already and will be able to do some sort of modelling like this. What we really are calling for in this debate is for the Welsh Government and for all of us to be at the forefront of this technology. In looking at how all this started I came across the first use of a unmanned aerial vehicle, which we'd now call a drone, to survey farmland in the United Kingdom, which was back in 2008. It was a joint research project between QinetiQ, which is Aberporth for those who know it, and Aberystwyth University, looking and surveying whether fertiliser applications were needed regarding the nitrogen levels of soil, and that was being done from the air. So, we've been there from the start here in Wales with the technology, the higher education institutions and the farmers working hand in hand, and now is the opportunity to move on for this next part. I think those of us who did study history rather than agriculture nevertheless will remember 'Turnip' Townshend, the reasonably well-known, hopefully, instigator of the first agricultural revolution that we had in the United Kingdom. He introduced the Norfolk crop rotation system, which then fed the industrial revolution. Without 'Turnip' Townshend we would not have had the industrial revolution because we simply couldn't have fed the growing populations of our cities that then led on from that. We are seeing that now back in Wales. This is what I like about this: this is the combination of the old and the new together. Members of the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee who visited Bryn Gido farm near Llanarth in Ceredigion will remember the young farmer there, Anwen, who was looking at how she could improve her pasture for sheep. She was planting swedes, not turnips, but swedes for the sheep. Simply by planting the swedes, knowing the soil condition and knowing the grass growth, and in liaison with Aberystwyth, with the Institute of Biological, Environmental and Rural Sciences, knowing what grass to plant, when to plant it, how to plant it, and grass following swede in different fields, simply by doing that, the reduction in her cake costs had been enormous. From going through a very precarious existence she was in a much more sustainable one. That's a traditional sheep farm, which you would not think when you look at a debate that says it is about big data and precision agriculture. You don't think that's about sheep farming, but it is precisely about sheep farming. And, in the same way as reflecting what Andrew R.T. Davies said about New Zealand, she was looking at the breed of sheep and the breeding of sheep and doing that then scientifically as well. That's something you can do in one farmhouse on a hill in Ceredigion and it's something that can be done throughout Wales now as we improve our farm data. It's already been said how big data can assist us in this with weather, soil and air quality, crop maturity, equipment, labour costs, and all the savings and the investment that can result from that. But the real thing that I think I want to emphasise at this stage of the debate is that we do need something to be put in place in order for small farmers in particular to access that. What I don't want to see happening within big data and precision agriculture is a similar situation that arose with GM. We're not going down the GM route today, but GM started as a big corporate kind of process that told farmers how to farm and said you could only use certain fertilisers, you could only use certain pesticides, and it drove from a top-down approach that simply led to rebellion and unhappiness amongst farmers and then, of course, in consumers as well who didn't think that that was the kind of food that they wanted to see. So, in order to avoid that, we have to involve farmers themselves in the planning of big data and that's the point that I think Welsh Government can lead on. So, for example, if we're going to have big data, they have to be stored. If they have to be stored, then access to those data and how the data are used - the moveable feast of the landscape, as Andrew R.T. Davies referred to it, I think - . Farmers have to be confident that those data are going to be used in a productive, useful way, not to penalise them, but in a way that helps them, together with their neighbours, to grow their farm businesses. So, who owns those data is important, as are how you liaise with HE institutions about the use of the data and whether the supercomputers that are being developed in our HE institutions now can be utilised for this purpose as well. I think that's going to be an essential aspect. The other one, to turn to a more mundane but very important point, is that 13 per cent of our farmers in Wales today don't have reliable access to the internet, and 60 per cent only have connection speeds of 2 Mbps. You can't do big data - you can't put up a drone - with an internet connection like that. You can't maintain your information, share it and learn from each other with those sorts of access. So, big data have to go in hand with good high-speed internet access and mobile access in many farms as well. I think there's huge potential for green skills - the growth of green skills - in the Welsh economy. Only 27 per cent of farmers do have formal training, but for the new generation coming in, of course, it's nearly 100 per cent. This is a farming tradition in Wales that is keen to learn and keen to use their skills, and this is a real example of where Wales can lead the way.
Welsh: Cadeirydd, ie, beth bynnag. Diolch. Rwy'n falch iawn o gael y cyfle i siarad yn y ddadl hon ac arbed gormod o embaras i Lee Waters am gael ei ganmol ormod gan Neil Hamilton rwy'n siŵr. Felly, rwy'n diolch iddo fy hun ac yn ychwanegu at hynny. Rwy'n credu mai'r hyn sy'n bwysig yn y ddadl hon yw ein bod yn sylweddoli bod hyn eisoes yn digwydd a bod amaethyddiaeth yn gymysgedd o dreftadaeth, celfyddyd a llawer o wyddoniaeth a thechnoleg a diwydiant. Mae'r rhan diwydiant eisoes yn gyrru hyn. Fel y dywedodd Andrew R.T. Davies, bydd gan y rhan fwyaf o ffermwyr system leoli fyd-eang o ryw fath ar eu tractorau eisoes ac yn gallu gwneud rhyw fath o fodelu fel hyn. Yr hyn rydym yn galw amdano mewn gwirionedd yn y ddadl hon yw i Lywodraeth Cymru a phob un ohonom fod ar flaen y gad gyda'r dechnoleg hon. Wrth edrych ar sut y dechreuodd hyn i gyd, deuthum ar draws y defnydd cyntaf mewn gwirionedd o gerbyd awyr di-griw, y byddem bellach yn ei alw'n drôn, i arolygu tir ffermio yn y Deyrnas Unedig, yn ôl yn 2008 a phrosiect ymchwil ar y cyd rhwng QinetiQ, sef Aberporth i'r rhai sy'n ei adnabod, a Phrifysgol Aberystwyth yn edrych ac yn arolygu a oedd angen gosod gwrtaith mewn perthynas â lefelau nitrogen pridd ac roedd hynny'n cael ei wneud o'r awyr. Felly, rydym wedi bod yno o'r cychwyn yma yng Nghymru gyda'r dechnoleg, y sefydliadau addysg uwch a'r ffermwyr yn gweithio law yn llaw a nawr yw'r cyfle i symud ymlaen ar gyfer y rhan nesaf hon. Rwy'n meddwl y bydd y rhai ohonom a astudiodd hanes yn hytrach nag amaethyddiaeth er hynny'n cofio 'Turnip' Townshend, symbylydd eithaf adnabyddus, gobeithio, y chwyldro amaethyddol cyntaf a gawsom yn y Deyrnas Unedig. Cyflwynodd system gylchdroi cnydau Norfolk, a fwydodd i mewn wedyn i'r chwyldro diwydiannol. Heb 'Turnip' Townshend ni fyddem wedi cael y chwyldro diwydiannol yn syml iawn am na ellid bod wedi bwydo poblogaethau cynyddol ein dinasoedd a ddeilliodd o hynny wedyn. Rydym yn gweld hynny bellach yn ôl yng Nghymru. Dyma rwy'n ei hoffi am hyn: mae'n gyfuniad o'r hen a'r newydd gyda'i gilydd. Bydd aelodau o'r Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig a ymwelodd â fferm Bryn Gido ger Llanarth yng Ngheredigion yn cofio'r ffermwr ifanc yno, Anwen, a oedd yn edrych ar sut y gallai wella ei phorfa ar gyfer defaid. Roedd hi'n plannu erfin, nid maip, ond erfin ar gyfer y defaid. Yn syml, drwy blannu'r erfin a gwybod beth oedd cyflwr y pridd a beth oedd twf glaswellt, ac mewn cysylltiad ag Aberystwyth, gyda Sefydliad y Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig, gwybod pa laswellt i'w blannu, pryd i'w blannu, sut i'w blannu a glaswellt yn dilyn erfin mewn gwahanol gaeau, roedd y gostyngiad yn ei chostau dwysfwyd wedi bod yn aruthrol. O fod yn wynebu bodolaeth ansicr iawn roedd hi mewn sefyllfa lawer mwy cynaliadwy. Dyna fferm ddefaid draddodiadol, na fyddech yn meddwl pan fyddwch yn edrych ar ddadl sy'n dweud ei fod yn ymwneud â data mawr ac amaethyddiaeth fanwl. Nid ydych yn credu bod hynny'n ymwneud â ffermio defaid ond mae'n ymwneud yn llwyr â ffermio defaid. Ac yn yr un modd wrth feddwl am yr hyn a ddywedodd Andrew R.T. Davies am Seland Newydd, roedd hi'n edrych ar frid y defaid a bridio defaid ac yn gwneud hynny wedyn yn wyddonol hefyd. Dyna rywbeth y gallwch ei wneud mewn un ffermdy ar fryn yng Ngheredigion ac mae'n rhywbeth y gellir ei wneud ar draws Cymru yn awr wrth i ni wella ein data fferm. Dywedwyd eisoes sut y gall data mawr ein cynorthwyo gyda hyn o ran tywydd, ansawdd pridd ac aer, aeddfedrwydd cnydau, offer, costau llafur, a'r holl arbedion a'r buddsoddiad a all arwain o hynny. Ond y peth go iawn rwy'n meddwl fy mod am ei bwysleisio ar y cam hwn o'r ddadl yw ein bod angen i rywbeth gael ei roi yn ei le er mwyn i ffermwyr bach yn arbennig allu gwneud defnydd o hynny. Yr hyn nad wyf am ei weld yn digwydd mewn data mawr ac amaethyddiaeth fanwl yw sefyllfa debyg i'r un a gododd gydag addasu genetig. Nid ydym yn mynd ar ôl addasu genetig heddiw ond dechreuodd addasu genetig fel rhyw fath o broses gorfforaethol fawr a oedd yn dweud wrth ffermwyr sut i ffermio ac yn dweud mai dim ond rhai gwrteithiau penodol y gallech eu defnyddio, ni allech ond defnyddio rhai plaladdwyr ac roedd yn deillio o ymagwedd o'r brig i lawr ac yn syml yn arwain at anghydfod ac anhapusrwydd ymysg ffermwyr ac yna, wrth gwrs, ymysg defnyddwyr hefyd nad oeddent yn credu mai dyna'r math o fwyd roeddent am ei weld. Felly, er mwyn osgoi hynny, rhaid i ni gynnwys ffermwyr eu hunain yn y broses o gynllunio data mawr a dyna'r pwynt rwy'n meddwl y gall Llywodraeth Cymru arwain arno. Felly, er enghraifft, os ydym yn mynd i gael data mawr mae'n rhaid iddo gael ei storio. Os oes rhaid ei storio, yna mynediad at y data hwnnw a sut y caiff y data ei ddefnyddio - gwledd symudol y dirwedd, fel y cyfeiriodd Andrew R.T. Davies ati rwy'n meddwl - . Rhaid i ffermwyr fod yn hyderus fod y data'n mynd i gael ei ddefnyddio mewn ffordd gynhyrchiol a defnyddiol, nid i'w cosbi, ond mewn ffordd sy'n eu helpu, ynghyd â'u cymdogion, i dyfu eu busnesau fferm. Felly, mae pwy sy'n berchen ar y data'n bwysig, fel y mae'r modd rydych yn cysylltu â sefydliadau addysg uwch ynghylch y defnydd o'r data ac a oes modd defnyddio'r uwch gyfrifiaduron sy'n cael eu datblygu yn ein sefydliadau addysg uwch bellach at y diben hwn yn ogystal. Credaf fod hynny'n mynd i fod yn agwedd hanfodol. Yr un arall, i droi at bwynt llai dyrchafol, ond un sy'n bwysig iawn, yw nad oes gan 13 y cant o'n ffermwyr yng Nghymru heddiw gysylltiad dibynadwy â'r rhyngrwyd, a chyflymder cysylltu o 2 Mbps yn unig sydd gan 60 y cant ohonynt. Ni allwch wneud data mawr - ni allwch godi drôn - â chysylltiad rhyngrwyd o'r fath. Ni allwch gadw eich gwybodaeth, ei rhannu a dysgu oddi wrth eich gilydd gyda chysylltiad o'r fath. Felly, mae data mawr yn gorfod mynd yn llaw â chysylltiad cyflym a da â'r rhyngrwyd a chysylltiad symudol mewn llawer o ffermydd yn ogystal. Rwy'n credu bod yna botensial enfawr ar gyfer sgiliau gwyrdd - twf sgiliau gwyrdd - yn economi Cymru. Dim ond 27 y cant o ffermwyr sydd wedi cael hyfforddiant ffurfiol, ond i'r genhedlaeth newydd sy'n dod i mewn, wrth gwrs, mae bron yn 100 y cant. Dyma draddodiad ffermio yng Nghymru sy'n awyddus i ddysgu ac yn awyddus i ddefnyddio'u sgiliau, ac mae hon yn enghraifft go iawn o ble y gall Cymru arwain y ffordd.