English: Diolch yn fawr, Llywydd dros dro. May I thank everybody who contributed to what I think is a very important debate today? I think there seems to be a common acceptance that Wales is not in the position that it should be in with regard to the Gypsy, Roma, Traveller community. We like to think of ourselves as a country that is very strong on human rights, and that's reflected in a lot of things that, first of all the Assembly and now the Senedd has done over the course of devolution. We've worked very closely with our ethnic minority communities in Wales on very many issues. But, as many contributors to this debate have said, and as our report makes clear, there seems to be a real gap when it comes to the Gypsy, Roma, Traveller community. They face discrimination, a lack of understanding, prejudice on a level and with a history that marks them out, I think, as being treated differently to others in Wales. We know, don't we, that it's the mark of a civilised society to understand difference, to accommodate difference, to support difference, so that those with an alternative lifestyle are able to lead that alternative lifestyle. For this community, over an awful long time, we've seen that ability to lead the lifestyle they wish to lead in accordance with their history and their culture eroded, undermined and not supported. We've seen their traditional stopping places disappear with creeping urbanisation, industrialisation, commercial development, and they haven't been replaced with adequate, culturally appropriate sites - permanent site or transit sites, or indeed, more informal stopping places. So, it really is, as we've heard, as our report demonstrates and as the debate today has reflected, a real gap in policy and practice in Wales. It is a stain, I think, on our country. So, we really do need to take action, I think, along the lines in our report and, as the Minister has stated, we need that political will at a Welsh Government level, at a local authority level, and in service providers, as Jenny Rathbone mentioned. And I'd like to thank Jenny, because I know that she's long championed these communities in her work and in her previous chairing of an all-party group. So, thank you very much for your work on this, Jenny, and thanks very much to the committee members and their contributions today. I think, given the background that I've outlined and what I think we all accept exists, that gap between the framework that exists - the legislative, regulatory and guidance framework - and what actually happens on the ground, we, obviously, very obviously, need to see action. We know that there's a great deal of cynicism, I think, borne of bitter experience in our communities here in Wales. They'll look at this report, they'll listen to this debate, they'll hear the commitment of Welsh Government and they'll say, 'What's going to count is delivery and implementation' - what actually happens on the ground in Wales, through our local authorities, through other service providers, through that leadership and political will of Welsh Government. That will be the acid test. Can we finally deliver for these communities? Will there finally be proper engagement and co-production right across Wales in terms of site provision, transit, pitches, refurbishment and repair of existing sites? All of that is not seeing adequate engagement, consultation and co-production at the moment. There is some good practice, as the Minister stated, but it's not consistent; it's not right across Wales. There is so much that needs to be done on this, and we rely now, I think, on Welsh Government to show a clear lead, to make sure that acceptance of the recommendations is followed up with effective leadership and delivery on the ground. Jenny said that this matter should come back to Plenary, and I'm sure it will, and also, of course, it will come back to our committee, and we will keep a very strong watching brief on whether we do see that necessary action on the ground.
Welsh: Diolch yn fawr, Lywydd dros dro. A gaf fi ddiolch i bawb a gyfrannodd heddiw at ddadl sy'n bwysig iawn yn fy marn i? Rwy'n credu ei bod yn edrych yn debyg fod yna dderbyniad cyffredin nad yw Cymru yn y sefyllfa y dylai fod ynddi mewn perthynas â'r gymuned Sipsiwn, Roma a Theithwyr. Rydym yn hoffi meddwl amdanom ein hunain fel gwlad sy'n gryf iawn ar hawliau dynol, a chaiff hynny ei adlewyrchu mewn llawer o bethau y mae'r Cynulliad, yn gyntaf, a'r Senedd bellach, wedi'u gwneud dros gyfnod datganoli. Rydym wedi gweithio'n agos iawn gyda'n cymunedau ethnig lleiafrifol yng Nghymru ar lawer iawn o faterion. Ond fel y mae llawer o gyfranwyr i'r ddadl hon wedi'i ddweud, ac fel y mae ein hadroddiad yn nodi'n glir, ymddengys bod bwlch gwirioneddol mewn perthynas â'r gymuned Sipsiwn, Roma, Teithwyr. Maent yn wynebu gwahaniaethu, diffyg dealltwriaeth, rhagfarn ar lefel a chyda hanes sy'n dangos eu bod yn cael eu trin yn wahanol i eraill yng Nghymru. Gwyddom mai arwydd o gymdeithas wâr yw deall gwahaniaeth, darparu ar gyfer gwahaniaeth, cefnogi gwahaniaeth, fel y gall y rheini sydd â ffordd wahanol o fyw barhau i fyw yn y ffordd honno. I'r gymuned hon, ers amser maith, rydym wedi gweld y gallu i fyw yn y ffordd y maent yn dymuno yn unol â'u hanes a'u diwylliant yn cael ei erydu, ei danseilio a heb ei gefnogi. Rydym wedi gweld eu mannau aros traddodiadol yn diflannu o ganlyniad i drefoli, diwydiannu a datblygu masnachol cynyddol, heb i safleoedd digonol, diwylliannol briodol gael eu darparu yn eu lle - safleoedd parhaol neu safleoedd tramwy, na mannau aros mwy anffurfiol yn wir. Felly, fel y clywsom, ac fel y mae ein hadroddiad yn ei ddangos a'r ddadl heddiw wedi'i adlewyrchu, mae bwlch gwirioneddol mewn polisi ac ymarfer yng Nghymru. Mae'n staen ar ein gwlad, yn fy marn i. Felly, credaf fod gwir angen inni roi camau ar waith yn unol â'n hadroddiad, ac fel y nododd y Gweinidog, mae angen yr ewyllys wleidyddol arnom ar lefel Llywodraeth Cymru, ar lefel awdurdodau lleol, ac ymhlith darparwyr gwasanaethau, fel y crybwyllodd Jenny Rathbone. A hoffwn ddiolch i Jenny, gan y gwn ei bod wedi hyrwyddo'r cymunedau hyn ers tro yn ei gwaith ac yn ei chyfnod fel cadeirydd grŵp hollbleidiol yn flaenorol. Felly, diolch yn fawr iawn am eich gwaith ar hyn, Jenny, a diolch yn fawr iawn i aelodau'r pwyllgor a'u cyfraniadau heddiw. O ystyried y cefndir a ddisgrifiais a'r hyn y credaf fod pob un ohonom yn ei dderbyn, y bwlch rhwng y fframwaith sy'n bodoli - y fframwaith deddfwriaethol, rheoleiddiol a chanllawiau - a'r hyn sy'n digwydd mewn gwirionedd ar lawr gwlad, credaf ei bod yn amlwg iawn fod angen inni weld camau gweithredu. Gwyddom fod llawer iawn o sinigiaeth yn deillio o brofiadau chwerw yn ein cymunedau yma yng Nghymru. Byddant yn edrych ar yr adroddiad hwn, byddant yn gwrando ar y ddadl hon, byddant yn clywed ymrwymiad Llywodraeth Cymru, a byddant yn dweud, 'Yr hyn sy'n mynd i gyfrif yw darparu a gweithredu' - yr hyn sy'n digwydd ar lawr gwlad yng Nghymru, drwy ein hawdurdodau lleol, drwy ddarparwyr gwasanaethau eraill, drwy arweinyddiaeth ac ewyllys wleidyddol Llywodraeth Cymru. Dyna fydd y prawf. A allwn gyflawni o'r diwedd ar ran y cymunedau hyn? A fydd ymgysylltu a chydgynhyrchu priodol ledled Cymru o'r diwedd ar ddarparu safleoedd, safleoedd tramwy, lleiniau, adnewyddu ac atgyweirio safleoedd presennol? Nid oes ymgysylltu, ymgynghori a chydgynhyrchu digonol mewn perthynas â hynny yn digwydd ar hyn o bryd. Mae rhai arferion da, fel y dywedodd y Gweinidog, ond nid ydynt yn gyson; nid ydynt yn digwydd ledled Cymru. Mae cymaint y mae angen ei wneud ar hyn, a chredaf ein bod yn dibynnu nawr ar Lywodraeth Cymru i ddangos arweiniad clir, i sicrhau bod derbyn yr argymhellion yn arwain at arweinyddiaeth a darpariaeth effeithiol ar lawr gwlad. Dywedodd Jenny y dylai'r mater ddod yn ôl i'r Cyfarfod Llawn, ac rwy'n siŵr y gwnaiff, a hefyd, wrth gwrs, bydd yn dod yn ôl i'n pwyllgor, a byddwn yn cynnal briff gwylio cadarn iawn i sicrhau ein bod yn gweld y camau angenrheidiol hynny ar lawr gwlad.