English: The decisions we need to make in Wales about managing the response to the pandemic are not binary. In my view it is not about lives or livelihoods, but rather lives and livelihoods, and my contribution to this debate seeks to air that view. There is no doubt that COVID-19 is a destroyer. The whole process of infection, deteriorating health and hospitalisation has put our already stressed and pressurised NHS and social care systems under further stress, and the contagious nature of the disease means that a number of health and social care workers are away from work because they're unwell or because they have to undertake pre-emptive self-isolation measures. So, I do understand the pressures felt by the health and care services. But for those who escape the reach of COVID, or who catch it but recover, there is another equally important weft to the weave of life - the ability to earn a living, to have purpose, to be able to continue with an admittedly changed life. Working from home, social distancing measures, different methods of travel, obeying regulations, following guidance, curtailing activities, shopping differently, disinfecting acres of Perspex are all becoming part and parcel of our normal lives. And to humankind's great credit, we have sought to save lives. Scientists have given their all, communities have pulled together, and many individuals have stepped up, become evermore innovative, and looked out for their neighbour, their friend and the stranger down the road. But we must also look to preserve livelihoods, for a number of reasons: the macro-economic consequences of having an economy that has tanked; relieving the burden of support from the Government, which will have many other calls on funds; preserving the jobs, careers and wages of people; stabilising the tax base; enabling opportunity for purpose, for education and training for self-fulfilment; and, above all, recognising that, in Wales, we have a disproportionately high number of businesses that fall into the micro or the SME category - businesses that are often family run or involve employees from a tight geographical area, and once those businesses are gone, it will be incredibly difficult to replace them. We already know there's been a 41 per cent increase in unemployment in Wales, compared to just 18 per cent in England. So, in real terms, that means that there are another 20,000 people looking for work in Wales. Businesses need the right environment, and if that environment becomes unsustainable, it will not support business, people will not lose just a day's wages or a few weeks', but their whole job or their investment in a business, their life savings, the mortgage on the house and the future for the kids. The hospitality sector absolutely epitomises the balance the Welsh Government needs to find between ensuring COVID-19 is suppressed without suppressing our economic life. But I believe the Welsh Government has not yet got that balance right. The coronavirus restrictions imposed on the hospitality and indoor entertainment industries from 4 December were greeted with shock and fury by many of the businesses within my constituency - businesses who've spent money and time ensuring that every guideline issued by the Welsh Government has been adhered to. They feel that the regulations currently in force are disproportionate and illogical. They ask, 'Where is the evidence?' Where, indeed? Minister, your Government has failed to provide evidence behind the transmission rates in the hospitality industry. When providing evidence for the Government's second national lockdown, the technical advisory group wrote that the closure of bars, pubs, cafes and restaurants would have a medium effect, with a potential reduction in R transmission rates of 0.1 to 0.2. Now, a few weeks on, I'm sure the Minister will point out, rightly, that cases are rising across Wales, hence the need for national measures. But let's be clear: there are still massive variations, and I do not believe it is beyond the analysis to look at how to deliver targeted lockdowns to deal with hotspots, while allowing the areas with low R numbers to continue to trade in a more holistic manner. And the Welsh Government must remember that this vital hospitality industry, which takes shape in so many innovative forms, supports a supply chain that is also devastated. Many speak of the chronic lack of certainty in the hospitality sector. They'd like to have a better sight forward than a few weeks at a time. Many businesses will have bookings for new year and will need to plan, especially when it comes to staffing and liaising with suppliers. Businesses also raise the mental health of staff, as many are worried daily as to whether they'll be needed to turn up for work the next week. And, of course, the failure of the Welsh Government to provide the hospitality industry with support before January is a further demonstration that this Welsh Government is a fair-weather friend of the business community. And, Minister, let's be clear. There was a disastrous roll-out of the development grant in November. Lessons need to be learned and businesses will need access to this funding in a fair and equitable way. We've seen months of uncertainty, last-minute decisions and the poor rolling out of Government funding. There needs to be a better balance in the Welsh Government's response to the COVID-19 pandemic. The Welsh Government needs to preserve lives and livelihoods, Minister, and I urge the Senedd to support our motion.
Welsh: Nid yw'r penderfyniadau y mae angen i ni eu gwneud yng Nghymru ynghylch rheoli'r ymateb i'r pandemig yn rhai du a gwyn. Yn fy marn i, nid yw'n ymwneud â bywydau neu fywoliaeth, ond yn hytrach, bywydau a bywoliaeth, ac mae fy nghyfraniad i'r ddadl hon yn ceisio gwyntyllu'r farn honno. Nid oes amheuaeth nad yw COVID-19 yn ddinistriwr. Mae'r holl broses o heintio, iechyd yn dirywio a mynd i'r ysbyty wedi rhoi straen pellach ar ein systemau GIG a gofal cymdeithasol sydd eisoes dan straen, ac mae natur heintus y clefyd yn golygu bod nifer o weithwyr iechyd a gofal cymdeithasol i ffwrdd o'r gwaith am eu bod yn sâl neu am fod yn rhaid iddynt ddilyn mesurau hunanynysu rhagataliol. Felly, rwy'n deall y pwysau a deimlir gan y gwasanaethau iechyd a gofal. Ond i'r rhai sy'n llwyddo i ddianc rhag cyrhaeddiad COVID, neu sy'n ei ddal ond yn gwella, mae yna edefyn arall yr un mor bwysig i wead pethau - y gallu i ennill bywoliaeth, i fod â phwrpas, i allu parhau â bywyd sydd, rhaid cyfaddef, wedi newid. Mae gweithio gartref, mesurau cadw pellter cymdeithasol, gwahanol ddulliau teithio, ufuddhau i reoliadau, dilyn canllawiau, cyfyngu ar weithgareddau, siopa'n wahanol, diheintio erwau o Perspex i gyd yn dod yn rhan annatod o'n bywydau arferol. Ac er clod mawr i'r ddynoliaeth, rydym wedi ceisio achub bywydau. Mae gwyddonwyr wedi gwneud eu gorau, mae cymunedau wedi cydweithio, ac mae llawer o unigolion wedi camu i'r adwy, wedi dod yn fwyfwy arloesol, ac wedi gofalu am eu cymydog, eu ffrind a'r dieithryn i lawr y ffordd. Ond mae'n rhaid i ni hefyd geisio cynnal bywoliaeth pobl, a hynny am nifer o resymau: canlyniadau macro-economaidd cael economi sydd wedi methu; lliniaru baich y cymorth gan y Llywodraeth, a fydd yn cael llawer o alwadau eraill am arian; cadw swyddi, gyrfaoedd a chyflogau pobl; sefydlogi'r sylfaen drethi; galluogi cyfle i gael synnwyr o bwrpas, ar gyfer addysg a hyfforddiant a hunangyflawniad; ac yn anad dim, cydnabod bod gennym yng Nghymru nifer anghymesur o uchel o fusnesau sy'n perthyn i'r categori micro neu'r categori BBaChau - busnesau sy'n aml yn cael eu rhedeg gan deuluoedd neu sy'n cynnwys gweithwyr o ardal ddaearyddol dynn, a phan fydd y busnesau hynny wedi mynd, bydd yn anodd iawn cael rhai newydd yn eu lle. Gwyddom eisoes fod cynnydd o 41 y cant wedi bod mewn diweithdra yng Nghymru, o'i gymharu â dim ond 18 y cant yn Lloegr. Felly, mewn termau real, mae hynny'n golygu bod 20,000 o bobl ychwanegol yn chwilio am waith yng Nghymru. Mae ar fusnesau angen yr amgylchedd iawn, ac os yw'r amgylchedd hwnnw'n mynd yn anghynaliadwy, ni fydd yn cynnal busnes, nid colli diwrnod o gyflog neu ychydig wythnosau o gyflog fydd pobl, ond eu swydd gyfan neu eu buddsoddiad mewn busnes, eu cynilion oes, y morgais ar y tŷ a dyfodol i'r plant. Mae'r sector lletygarwch yn crisialu'n berffaith y cydbwysedd y mae angen i Lywodraeth Cymru ddod o hyd iddo rhwng sicrhau bod COVID-19 yn cael ei lethu heb lethu ein bywyd economaidd. Ond rwy'n credu nad yw Llywodraeth Cymru wedi cael y cydbwysedd hwnnw'n iawn eto. Cafodd y cyfyngiadau coronafeirws a osodwyd ar y diwydiannau lletygarwch ac adloniant dan do o 4 Rhagfyr eu cyfarch â sioc a dicter gan lawer o'r busnesau yn fy etholaeth - busnesau sydd wedi gwario arian ac wedi treulio amser yn sicrhau eu bod wedi glynu at bob canllaw a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru. Teimlant fod y rheoliadau sydd mewn grym ar hyn o bryd yn anghymesur ac yn afresymegol. Maent yn gofyn, 'Ble mae'r dystiolaeth?' Ble, yn wir? Weinidog, mae eich Llywodraeth wedi methu darparu tystiolaeth yn sail i'r cyfraddau trosglwyddo yn y diwydiant lletygarwch. Wrth ddarparu tystiolaeth ar gyfer ail gyfnod o gyfyngiadau symud cenedlaethol y Llywodraeth, ysgrifennodd y grŵp cynghori technegol y byddai cau bariau, tafarndai, caffis a bwytai yn cael effaith ganolig, gyda gostyngiad posibl mewn cyfraddau trosglwyddo R o 0.1 i 0.2. Nawr, ychydig wythnosau'n ddiweddarach, rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog yn nodi, a hynny'n briodol, fod nifer yr achosion yn codi ledled Cymru, ac felly'r angen am fesurau cenedlaethol. Ond gadewch i ni fod yn glir: ceir amrywiadau enfawr o hyd, ac nid wyf yn credu ei bod y tu hwnt i'r dadansoddiad i edrych ar sut i gyflwyno cyfyngiadau symud wedi'u targedu i ymdrin â mannau problemus, gan ganiatáu i'r ardaloedd â rhifau R isel barhau i fasnachu mewn modd mwy cyfannol. Ac mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru gofio bod y diwydiant lletygarwch hanfodol hwn, sy'n bodoli ar gymaint o ffurfiau arloesol, yn cefnogi cadwyn gyflenwi sydd hefyd wedi'i distrywio. Mae llawer yn siarad am y diffyg sicrwydd cronig yn y sector lletygarwch. Hoffent gael gwell golwg ar y dyfodol nag ychydig wythnosau ar y tro. Bydd gan lawer o fusnesau archebion ar gyfer y flwyddyn newydd a bydd angen iddynt gynllunio, yn enwedig o ran staffio a chysylltu â chyflenwyr. Mae busnesau hefyd yn codi mater iechyd meddwl staff, gan fod llawer yn poeni'n ddyddiol a fydd angen iddynt ddod i'r gwaith yr wythnos nesaf. Ac wrth gwrs, mae methiant Llywodraeth Cymru i roi cymorth i'r diwydiant lletygarwch cyn mis Ionawr yn arwydd pellach mai ffrind tywydd teg yw Llywodraeth Cymru i'r gymuned fusnes. Weinidog, gadewch i ni fod yn glir. Roedd y ffordd y cafodd y grant datblygu ei gyflwyno ym mis Tachwedd yn drychinebus. Mae angen dysgu gwersi a bydd angen i fusnesau gael gafael ar y cyllid hwn mewn ffordd deg a chyfartal. Rydym wedi gweld misoedd o ansicrwydd, penderfyniadau munud olaf a'r modd gwael y cyflwynwyd cyllid gan y Llywodraeth. Mae angen gwell cydbwysedd yn ymateb Llywodraeth Cymru i bandemig COVID-19. Mae angen i Lywodraeth Cymru warchod bywydau a bywoliaeth pobl, Weinidog, ac rwy'n annog y Senedd i gefnogi ein cynnig.