English: Diolch, Llywydd. Wednesday, 7 December 1938 - thousands of people gathered at the pavilion at Mountain Ash, including my very own grandmother, who would regale the family for many years afterwards about the amazing and talented superstar that she saw there. They came to attend a Welsh national memorial meeting and concert in honour of 33 members of the International Brigade from Wales - men who had given their lives fighting against fascism in defence of democracy in the Spanish civil war, and appearing at that concert was the famous American artist and actor Paul Robeson. Robeson, the son of a former slave, was a skilled sportsman and academic, but he chose to pursue a career in the arts, winning plaudits for his roles on the stage and screen. The 1930s saw Robeson's increasing association with political causes. Central to this was his support for the republican side in Spain. Robeson regarded this as a turning point in his life. Speaking at a benefit concert for Spanish refugees, he proclaimed: 'The artist must take sides. He must elect to fight for freedom or for slavery.' The decade also saw Robeson forging lifelong links with the mining communities of south Wales. He performed in miners' clubs, sang for the miners' relief fund and starred in The Proud Valley. Just as the Spanish civil war shaped his activism, so did his association with these communities, and on Friday, 80 years since the pavilion concert, I'll be opening an exhibition at Mountain Ash working mens' club to celebrate this historic event and a truly remarkable transatlantic association between Robeson and the south Wales miners.
Welsh: Diolch, Lywydd. Ddydd Mercher, 7 Rhagfyr 1938 - daeth miloedd o bobl ynghyd yn y pafiliwn yn Aberpennar, gan gynnwys fy mam-gu fy hun, a fyddai'n diddanu'r teulu am flynyddoedd lawer wedyn drwy sôn am y seren anhygoel a dawnus a welodd yno. Daethant i fynychu cyfarfod coffa a chyngerdd Cymreig cenedlaethol i anrhydeddu 33 o aelodau'r Frigâd Ryngwladol o Gymru - dynion a roddodd eu bywydau'n ymladd yn erbyn ffasgaeth ac i amddiffyn democratiaeth yn rhyfel cartref Sbaen, ac un o'r rhai a ymddangosodd yn y cyngerdd hwnnw oedd y canwr a'r actor Americanaidd enwog, Paul Robeson. Roedd Robeson yn fab i gyn-gaethwas, yn dalentog yn y byd chwaraeon a'r byd academaidd, ond dewisodd ddilyn gyrfa yn y celfyddydau, gan ennill clod am ei rolau ar lwyfan ac ar sgrin. Yn ystod y 1930au, daeth Robeson i gysylltiad cynyddol ag achosion gwleidyddol. Roedd ei gefnogaeth i'r ochr weriniaethol yn Sbaen yn ganolog i hyn. Roedd Robeson yn ystyried hwn yn drobwynt yn ei fywyd. Wrth siarad mewn cyngerdd dros ffoaduriaid Sbaen, datganodd: Mae'n rhaid i'r canwr ddewis ochr. Mae'n rhaid iddo ddewis ymladd dros ryddid neu dros gaethwasiaeth. Yn ystod y degawd hwnnw hefyd, ffurfiodd gysylltiadau gydol oes â chymunedau glofaol de Cymru. Perfformiodd mewn clybiau glowyr, canodd mewn cyngerdd i godi arian i gronfa gymorth y glowyr a chwaraeodd y brif ran yn The Proud Valley. Gwnaeth ei gysylltiad â'r cymunedau hyn ymgyrchwr ohono fel y gwnaeth rhyfel cartref Sbaen, a ddydd Gwener, 80 mlynedd ers y cyngerdd yn y pafiliwn, byddaf yn agor arddangosfa yng nghlwb y gweithwyr Aberpennar i ddathlu'r digwyddiad hanesyddol hwn a'r cysylltiad rhyfeddol ar draws yr Iwerydd rhwng Robeson a glowyr de Cymru.