English: I've talked in this Chamber before, of course, of how Plaid Cymru wants to see the establishment of a national energy company for Wales that would assist in our aim of ensuring that as much energy as is consumed in Wales is produced from renewable sources by 2035. That's ambitious but it's also achievable. Other nations are moving far more quickly than us on this agenda. Germany, for example, has committed that by 2050 it will ensure that 80 per cent of all its energy will come from renewable sources, and, more than that, that, by the same year, it cuts the use of energy in buildings by 80 per cent, and creates millions of jobs, and adds to its GDP. It's a transformational programme that shows the way forward for many of us. It's also worth looking at how somewhere like Uruguay, which has a population similar to Wales, has managed to ensure, in a period of less than 10 years, that 95 per cent of its energy comes from renewable sources - of course reducing its carbon footprint, but also reducing bills for its people simultaneously. So, they have shown that, with vision and determined leadership, it's possible to make significant and swift progress towards a low-carbon economy. I strongly believe in placing the community at the heart of energy policy. I've spoken many times of the need to move away from the hub-and-spoke model of producing energy in large power stations that are centralised and then transferring that across the country via an old grid that is ineffective and expensive. We need to move to a model of local grids, which are smarter, with the energy being produced closer to where its consumed - in the community by the community - and networks that are more efficient, often more resilient, less damaging to the landscape, which is something that is regularly discussed in this Chamber, and also cheaper in terms of maintenance costs. Producing renewable energy is one thing, but, as I mentioned earlier, we also need to reduce our use of energy, and that is at the heart of the task facing us. With homes in the UK spending 80 per cent of their energy costs on heating rooms and water in the home, then improving efficiency standards in new housing and improving the efficiency of our existing housing stock by retrofitting is crucially important. I did expand upon this in a previous debate, so I won't rehearse those points. But whilst plans such as Arbed and Nest do contribute, certainly, to this task, they are relatively small contributions. Certainly, they don't get anywhere near the scale of the challenge facing us and the level of investment required, if truth be told. That's why, of course, as I explained earlier, there has been a commitment in the Plaid Cymru manifesto to invest billions of pounds over two decades to meet that challenge through a national infrastructure commission for Wales. That's the level of ambition we need. The motion refers to a fracking ban. I remember, in a previous stint as Plaid spokesperson on this subject, in a video message, saying that two things had to happen in order to achieve a real ban on fracking: first of all, that the power should be devolved to allow us to take that decision, and, secondly, that this Assembly desired that to happen. Well, those things are now in place, and despite a moratorium that wasn't a moratorium - and I will say that whilst I have breath; I know that the Government disagrees, but it wasn't a moratorium - it's good to see the Government now moving, hopefully, in the direction of a real fracking ban. Transport is another important area in the battle to reduce carbon emissions, and if there is one iconic case that will be a litmus test for this Government then it's the decision on the black route for the M4. One of my fellow Members will expand on this in a few moments' time, but proceeding with the black route would mean more vehicles on the road and less likelihood that Wales will meet its climate change targets. We had confirmation just yesterday from the leader of the house that the vote will be a binding vote. What many people on the Government backbenches want to know, I assume, is whether that will be a free vote, or an un-whipped vote, because a decision by this Assembly not to proceed with the black route and to invest in alternative options would be a clear statement that we are entirely serious about Wales's role in tackling emissions and climate change. And that's also the message that would be sent by clause 6 of our motion, namely that the Welsh Government, the National Assembly for Wales and other public organisations in Wales would be part of the global movement to disinvest in fossil fuels. That would be a sign of the joint responsibility that we all have in tackling climate change. And I will conclude for the time being just by making one final point. In the past, people have linked reducing carbon emissions with somehow having to limit growth and productivity - that it's a barrier to the growth of business. Well, consider this statistic: in the period that Britain has reduced emissions by 40 per cent, productivity and growth have increased 70 per cent. That shows clearly that we can disengage growth from emissions. One doesn't have to go hand in hand with the other anymore as it did in the past. The OECD has stated that taking action on climate change will be a boost to economic growth, not only in avoiding the impacts of climate change, and there will be significant cost to those impacts, but also in investing in clean, efficient, innovative, new technologies, and if you think of the retrofitting of homes as one example: creating jobs and economic savings on the one hand; creating social benefits on the other by tackling fuel poverty; and creating clear environmental benefits by reducing emissions. Innovation and technology will assist us in going further and further in years to come as new developments hasten that process. Therefore, whilst climate change is the greatest challenge facing humanity today, a challenge that brings serious threats, in order not to finish on too negative a note, we do have to bear in mind that tackling climate change brings opportunity too, not just the clear environmental opportunities, but also economic and social opportunities too. But what this motion questions, if truth be told, is: to what extent are we willing to face that challenge and to what extent are we willing to grasp those opportunities? The message is clear from the IPCC. We are not passing that test at the moment. Wales has to raise its game or it's our children who will pay the price.
Welsh: Rydw i wedi sôn yn y Siambr yma o'r blaen, wrth gwrs, am sut mae Plaid Cymru am weld sefydlu cwmni ynni cenedlaethol, Ynni Cymru, a fyddai'n cynorthwyo â'n nod ni o sicrhau bod cymaint o drydan ag sy'n cael ei ddefnyddio yng Nghymru yn cael ei gynhyrchu o ynni adnewyddadwy erbyn 2035. Nawr, mae hynny'n uchelgeisiol, ond mae hynny hefyd yn bosib. Mae gwledydd eraill yn symud yn llawer cynt na ni ar yr agenda yma. Mae'r Almaen, er enghraifft, wedi ymrwymo erbyn 2050 i sicrhau bod 80 y cant o'u holl ynni yn dod o ffynonellau adnewyddadwy ac, yn fwy na hynny, erbyn yr un flwyddyn, ei bod hi'n torri defnydd ynni mewn adeiladau 80 y cant, ac yn creu miliynau o swyddi, ac yn ychwanegu at ei GDP. Mae'n rhaglen drawsnewidiol sydd, wrth gwrs, yn dangos y ffordd ymlaen i nifer ohonom ni. Mae'n werth edrych hefyd ar sut mae rhywle fel Wrwgwái, sydd â phoblogaeth ddim yn annhebyg i Gymru, wedi llwyddo i sicrhau, mewn cyfnod o lai na 10 mlynedd, fod 95 y cant o'i trydan yn dod o ynni adnewyddadwy gan, wrth gwrs, leihau ei hôl-droed carbon, ond hefyd lleihau biliau i'w phobl ar yr un pryd. Felly, maen nhw wedi dangos, gyda gweledigaeth ac arweiniad penderfynol, fod modd gwneud cynnydd sylweddol a sydyn tuag at economi carbon isel. Rydw i'n credu'n gryf hefyd mewn rhoi'r gymuned yng nghalon polisi ynni. Rydw i wedi siarad sawl tro am yr angen i symud i ffwrdd o'r model hub and spoke yma o gynhyrchu ynni mewn pwerdai mawr sydd wedi'u canoli ac yna trosglwyddo'r ynni yna ar hyd a lled y wlad drwy grid sy'n hynafol, yn aneffeithlon ac yn gostus. Mae angen inni symud i fodel o gridiau lleol, clyfrach, gyda'r ynni yn cael ei gynhyrchu yn nes at le mae e'n cael ei ddefnyddio - yn y gymuned gan y gymuned - a rhwydweithiau sy'n fwy effeithlon, yn cynnig mwy o gydnerthedd, wrth gwrs, sy'n llai hagr ar y dirwedd hefyd, sydd yn rhywbeth sy'n cael ei drafod yn gyson yn y Siambr yma, ac yn rhatach hefyd o ran cost cynnal a chadw. Nawr, mae cynhyrchu ynni adnewyddadwy yn un peth, ond, fel soniais i yn gynharach, mae angen lleihau defnydd ynni hefyd, ac mae hynny'n greiddiol i'r dasg sydd o'n blaenau ni. A gydag aelwydydd yn y Deyrnas Unedig yn gwario 80 y cant o'u costau ynni ar wresogi ystafelloedd a dŵr yn y cartref, yna mae cryfhau safonau effeithlonrwydd ynni tai newydd, a gwella effeithlonrwydd ynni ein stoc tai presennol ni drwy ôl-ffitio, yn gwbl, gwbl allweddol. Mi wnes i ymhelaethu ychydig ar hyn yn y ddadl flaenorol, felly fe wnaf i ddim ailadrodd. Ond tra bod cynlluniau fel Arbed a Nyth yn cyfrannu, yn sicr, i'r dasg yma, cyfraniadau cymharol fychan ydyn nhw. Yn sicr, nid ydyn nhw nunlle yn agos at faint yr her sydd yn ein hwynebu ni, a lefel y buddsoddiad sydd ei angen mewn gwirionedd. Dyna pam, wrth gwrs, fel roeddwn i'n esbonio gynnau, fod yna ymrwymiad wedi bod ym maniffesto Plaid Cymru i fuddsoddi biliynau o bunnoedd dros ddau ddegawd i gwrdd â'r her yna drwy gomisiwn is-adeiledd cenedlaethol i Gymru. Dyna lefel yr uchelgais sydd ei hangen. Mae'r cynnig yn cyfeirio at waharddiad ffracio. Rydw i'n cofio, yn fy nghyfnod blaenorol fel llefarydd y blaid ar y maes yma, mewn neges fideo, yn dweud bod angen i ddau beth ddigwydd i ni fedru gwireddu gwaharddiad go iawn ar ffracio yng Nghymru: yn gyntaf, bod y pwerau yn cael eu datganoli i ganiatáu i ni wneud hynny, ac, yn ail, bod y Cynulliad hwn yn ewyllysio i hynny ddigwydd. Wel, mae'r darnau hynny bellach yn eu lle, ac er gwaethaf moratoriwm nad oedd yn foratoriwm - ac mi ddywedaf i hynny tra byddaf i; rydw i'n gwybod bod y Llywodraeth yn anghytuno, ond nid oedd e'n foratoriwm - mae hi yn dda gweld y Llywodraeth nawr yn symud, gobeithio, i'r cyfeiriad o gael gwaharddiad go iawn yn y pen draw. Mae trafnidiaeth yn faes y gad pwysig arall yn y frwydr i leihau allyriadau carbon, ac, os oes un achos eiconig a fydd yn brawf litmws i'r Llywodraeth yma, yna'r penderfyniad ynglŷn â llwybr du'r M4 fydd hwnnw. Nawr, mae un o'm cyd-Aelodau yn mynd i ymhelaethu ar hyn mewn munud, ond mi fyddai palu ymlaen gyda'r llwybr du yn golygu mwy o gerbydau ar ein ffyrdd a llai o debygrwydd y bydd Cymru yn cwrdd â'i thargedau newid hinsawdd. Fe gawsom ni gadarnhad ddoe gan arweinydd y tŷ y byddai'r bleidlais yn un ymrwymol, ond, wrth gwrs, beth mae nifer o bobl, byddwn i'n tybio, ar feinciau cefn y Llywodraeth eisiau gwybod yw a fydd honno yn bleidlais rydd, oherwydd mi fyddai penderfyniad gan y Cynulliad yma i beidio â bwrw ymlaen gyda'r llwybr du ac i fuddsoddi mewn opsiynau amgen yn ddatganiad clir ein bod ni'n gwbl o ddifri ynglŷn â rôl Cymru wrth daclo allyriadau a newid hinsawdd. A dyna'r neges hefyd, wrth gwrs, a fyddai'n cael ei hanfon yng nghymal 6 ein cynnig ni, sef bod Llywodraeth Cymru, Cynulliad Cenedlaethol Cymru a sefydliadau cyhoeddus eraill yng Nghymru yn dod yn rhan o'r symudiad byd-eang i ddadfuddsoddi mewn tanwydd ffosil. Byddai hynny'n arwydd o'r cydgyfrifoldeb sydd gennym ni oll i daclo newid hinsawdd. Fe wnaf i gloi am y tro jest drwy wneud un pwynt olaf. Rŷch chi'n gwybod, yn y gorffennol, fod pobl wedi cysylltu lleihau allyriadau gyda, rywsut, gorfod cyfyngu ar dwf a chynhyrchiant - ei fod e'n rhwystr i dwf busnes. Wel, ystyriwch yr ystadegyn yma: yn y cyfnod y mae Prydain wedi lleihau allyriadau 40 y cant, mae cynhyrchiant a thwf - productivity and growth - wedi codi 70 y cant. Nawr, mae hynny'n dangos yn glir y gallwn ni ddatgysylltu twf oddi ar allyriadau. Nid yw un yn gorfod mynd law yn llaw gyda'r llall rhagor, fel yr oedd, wrth gwrs, flynyddoedd yn ôl. Mae'r OECD wedi dweud y bydd gweithredu ar newid hinsawdd yn hwb i dwf economaidd, nid yn unig wrth osgoi effeithiau newid hinsawdd, ac mae yna gost sylweddol i'r effeithiau hynny, wrth gwrs, ond hefyd wrth fuddsoddi mewn technolegau glân, effeithlon, arloesol, newydd. Meddyliwch am ôl-ffitio tai fel un enghraifft: creu swyddi ac arbedion economaidd ar un llaw; creu manteision cymdeithasol ar law arall, drwy daclo tlodi tanwydd; a chreu manteision amgylcheddol amlwg wedyn drwy leihau allyriadau. Mi fydd arloesedd a thechnoleg yn ein helpu ni i fynd ymhellach ac ymhellach yn y blynyddoedd i ddod wrth i ddatblygiadau newydd gyflymu'r broses honno. Felly, tra mai newid hinsawdd yw'r her fwyaf sy'n wynebu dynoliaeth heddiw - her sy'n dod â bygythiadau difrifol eithriadol - er mwyn peidio â gorffen ar nodyn rhy negyddol a chalon drom, mae angen inni gofio bod taclo newid hinsawdd yn dod â chyfleoedd gydag ef hefyd, nid dim ond y cyfleoedd amlwg amgylcheddol, ond rhai economaidd a chymdeithasol. Ond, yr hyn y mae'r cynnig yma yn ei gwestiynu mewn difri yw: i ba raddau yr ydym yn barod i wynebu'r her honno, ac i ba raddau yr ydym yn barod i afael yn y cyfleoedd hynny? Mae'r neges yn glir gan yr IPCC. Nid ydym ni ddim yn pasio'r prawf ar hyn o bryd. Mae'n rhaid i Gymru godi ei gêm, neu ein plant ni, wrth gwrs, fydd yn talu'r pris.