English: I'd like to thank Siân for bringing this forward today. Understanding and learning the lessons from our history as a nation, as a community and as individuals is hugely valuable, and, as has been said, if we don't know where we've come from, how do we know where we're going? Wales is a country with a rich and diverse history, but that doesn't mean that we should just look inward on ourselves. World history is incredibly important and Wales has been a key influencer, whether that's our role in the industrial revolution or Welsh miners fighting in the Spanish civil war. We should utilise this as much as possible to study world events through local Welsh examples. A focus on local history, in particular, can really bring it to life. Always a favourite with all ages is the exploits of the Roman Empire, and it's a topic that rightly receives a lot of attention in schools. Personally, having a great primary school teacher really brought it to life for me and started my love of history. However, we must take advantage of the historical events and influences that have happened here on our doorstep. A visit to the amphitheatre in Caerleon is an opportunity to walk around the only remaining Roman legion barracks on view anywhere in Europe. Dating back to the first century AD, Caerleon was one of only three permanent fortresses in Roman Britain. We have other roman sites, including Caerwent, Carmarthen and Caernarfon. Tailoring history education to local areas provides huge scope for pupils to really engage with the curriculum. In the sixteenth and seventeenth centuries, privateers were a key part of the UK, developing its status in the world. The infamous Henry Morgan, who was Captain Morgan, was a member of the Morgan family of Tredegar House. Many street names in the area surrounding the estate have connections to Jamaica and his exploits in the Caribbean, but I wonder how many people locally know the significance of these names? Newport also holds an important place in our democratic and parliamentary heritage, something we should capitalise on when pupils are studying these topics. Following in the footsteps of the Chartists to the Westgate Hotel enables children to imagine the exact journey taken by John Frost, Zephaniah Williams and the other petitioners in 1839. A trip to the post box on Risca Road, which the suffragette Lady Rhondda tried to blow up in protest, is another example of a tangible place to visit. While there are many people lost to history, these landmarks and routes can tie people to a place and make history far more than a subject in a textbook. As an old dock town, Newport, after Cardiff, is the second most multicultural community in Wales. It has a proud history, but there are also difficult aspects that should equally be taught in our schools and 2019 marks the centenary of the Newport race riots. The George Street riots, it's said, involved 5,000 people, something that most Newportonians would be unaware of - riots that started in Newport and then spread to Cardiff and throughout other parts of the UK. This year, the historic dock project and the Bigger Picture, linked with Pillgwenlly Primary School, talked about what happened and the strong community bonds that we have today. These are just some examples from my part of Wales, and there are plenty more the length and breadth of Wales, and we must learn and share our heritage. History gives us a sense of connection to place, time and community, and teachers need the support and freedom to explore ways of engaging every child with Welsh history. If we don't teach our history, how can we expect them to learn from it?
Welsh: Hoffwn ddiolch i Siân am gyflwyno hyn heddiw. Mae deall a dysgu'r gwersi o'n hanes fel cenedl, fel cymuned ac fel unigolion, yn hynod o werthfawr, ac fel y dywedwyd, os nad ydym yn gwybod o ble y daethom, sut y gwyddom i ble rydym yn mynd? Mae Cymru'n wlad sydd â hanes cyfoethog ac amrywiol, ond nid yw hynny'n golygu y dylem edrych i mewn ar ein hunain yn unig. Mae hanes y byd yn anhygoel o bwysig ac mae Cymru wedi bod yn ddylanwadwr allweddol, boed hynny yn ein rôl yn y chwyldro diwydiannol neu lowyr Cymru yn ymladd yn rhyfel cartref Sbaen. Fe ddylem ddefnyddio hyn gymaint ag y gallwn er mwyn astudio digwyddiadau'r byd drwy enghreifftiau Cymreig lleol. Gall canolbwyntio ar hanes lleol yn arbennig ei wneud yn fyw iawn. Mae hynt a helynt yr Ymerodraeth Rufeinig bob amser yn ffefryn gyda phob oedran, ac mae'n bwnc sy'n cael llawer o sylw mewn ysgolion, a hynny'n briodol. Yn bersonol, fe wnaeth athro ysgol gynradd gwych ddod â'r peth yn fyw i mi a chynnau fy hoffter o hanes. Fodd bynnag, rhaid inni fanteisio ar y digwyddiadau a'r dylanwadau hanesyddol sydd wedi digwydd yma ar garreg ein drws. Mae ymweliad â'r amffitheatr yng Nghaerllion yn gyfle i gerdded o amgylch yr unig farics lleng Rufeinig sydd ar ôl i'w weld yn unman yn Ewrop. Mae Caerllion yn dyddio'n ôl i'r ganrif gyntaf OC, ac roedd yn un o ddim ond tair caer barhaol yn y Brydain Rufeinig. Mae gennym safleoedd Rhufeinig eraill, gan gynnwys Caer-went, Caerfyrddin a Chaernarfon. Mae teilwra addysg hanes i ardaloedd lleol yn rhoi cyfle enfawr i ddisgyblion ymgysylltu go iawn â'r cwricwlwm. Yn yr unfed ganrif ar bymtheg a'r ail ganrif ar bymtheg, roedd preifatiriaid yn rhan allweddol o'r DU, yn datblygu ei statws yn y byd. Roedd y Capten Harri Morgan drwgenwog yn aelod o deulu Morgan Tŷ Tredegar. Mae gan lawer o enwau strydoedd yn yr ardal o gwmpas yr ystâd gysylltiadau â Jamaica a'i anturiaethau yn y Caribî, ond tybed faint o bobl leol sy'n gwybod beth yw arwyddocâd yr enwau hyn? Mae gan Gasnewydd hefyd le pwysig yn ein treftadaeth ddemocrataidd a seneddol, rhywbeth y dylem wneud y mwyaf ohono pan fydd disgyblion yn astudio'r pynciau hyn. Mae dilyn ôl traed y Siartwyr i Westy'r Westgate yn galluogi plant i ddychmygu'r union daith a wnaeth John Frost, Zephaniah Williams a'r deisebwyr eraill yn 1839. Mae trip i'r blwch post ar ffordd Rhisga y ceisiodd y swffragét, y Fonesig Rhondda, ei ffrwydro mewn protest, yn enghraifft arall o fan diriaethol i ymweld ag ef. Er bod llawer o bobl wedi mynd yn angof, mae'r tirnodau a'r llwybrau hyn yn gallu clymu pobl wrth le a gwneud hanes yn llawer mwy na phwnc mewn gwerslyfr. Fel hen dref borthladd, Casnewydd, ar ôl Caerdydd, yw ail gymuned fwyaf amlddiwylliannol Cymru. Mae ganddi hanes balch, ond mae yna agweddau anodd hefyd y dylid eu dysgu yn ein hysgolion ac mae 2019 yn nodi canmlwyddiant y terfysgoedd hil yng Nghasnewydd. Dywedir bod 5,000 o bobl wedi cymryd rhan yn nherfysgoedd George Street, rhywbeth na fyddai'r rhan fwyaf o bobl Casnewydd yn ymwybodol ohono - terfysgoedd a ddechreuodd yng Nghasnewydd ac a ymledodd wedyn i Gaerdydd a thrwy rannau eraill o'r DU. Eleni, soniodd prosiect hanes y doc a'r Bigger Picture, mewn cysylltiad ag Ysgol Gynradd Pilgwenlli, am yr hyn a ddigwyddodd a'r cysylltiadau cymunedol cryf sydd gennym heddiw. Dim ond rhai enghreifftiau o fy rhan i o Gymru yw'r rhain, ac mae llawer mwy ar gael ar hyd a lled Cymru, a rhaid inni ddysgu a rhannu ein treftadaeth. Mae hanes yn rhoi ymdeimlad o gysylltiad â lle, amser a chymuned i ni, ac mae athrawon angen y gefnogaeth a'r rhyddid i archwilio ffyrdd o ennyn diddordeb pob plentyn yn hanes Cymru. Os na addysgwn ein hanes, sut y gallwn ddisgwyl iddynt ddysgu ohono?