English: 'It's cancer' - probably some of the most dreaded words that people hear when they visit their consultant or their GP after investigations have taken place. Upon hearing those words, patients face a challenging time. It's important that we do as much as we can to reassure them and ensure that the care that they will have will have a structure, an agreed plan and will be of the highest quality. But we must also be reassuring ourselves that the care they receive to that particular point meets the same high standards. Today's debate is about the importance of early care and undertaking those investigations as quickly as possible to be able to provide patients, either with the all-clear message, thus leaving the huge anxiety and the burden they've been carrying during that period or with a message that they have a condition that needs urgent treatment. Statistics suggest that many as one in three - perhaps now it is down to one in two - will develop cancer during their lifetime. Just looking around this room, that means 10 plus of us maybe getting that message in the years ahead. It's an issue that affects families and communities across Wales and it's very likely that many in this Chamber have personal experiences of family members or very good friends who have heard those words and travelled through that diagnostic process and who may be able to relay some of their experiences directly from what we know. I've also met constituents, as many of you have, who've raised concerns about the delays that they've experienced in the diagnostic process. It's important to acknowledge that, despite the ongoing progress towards target achievement - and there is progress - people are still experiencing waits and I've got no intention of burying my head in the sand on this matter. But it's also important to stress that I'm also contacted by constituents who tell me how much praise they've given to the NHS in Wales for the speedy treatment that they have received and the excellent care provided by the dedicated and committed NHS staff here in Wales. It is good news that the cancer survival rates in Wales continue to increase year on year, and I'm sure that the statistics will be repeated again. However, with regard to diagnostics, at the end of September 2016, just 11,000 people were waiting over eight weeks for specified diagnostic tests and endoscopies. Cabinet Secretary, I'm sure that you would agree that this is 11,000 too many. Although, I accept that not all of these were suspected cancer and that the figure is 36 per cent lower than in 2015. We all want an end to long waiting times in all areas of our NHS in Wales, including cancer care. This ambition has been reflected by the recently published revised cancer delivery plan. My colleague, the Member for Islwyn, has stressed the positives of that plan already this afternoon. It focuses on early detection of cancer through better access to diagnostics. I welcome the recent announcement of the investment of £6 million in the hub at the Royal Glamorgan Hospital in Llantrisant - they're replacing a CT scanner, a new, second CT scanner and MRI scanners at that hospital - all expecting and helping to deliver more MRI scans, over 7,000, and more CT scans, over 6,500 per year. They will undoubtedly improve the diagnostic testing across south Wales. The Government's commitment to improving cancer diagnosis targets, as well as treatment for those suffering from this horrendous disease, is clear: detecting cancer earlier is not only a matter of diagnostic tests following referral. We must also continue the national screening programmes and work hard to improve the screening uptake through improving public awareness of the importance of these screening programmes. That's been one of the problems. The uptake sometimes has not been very good. In 2015-16, 77.8 per cent of women in the target age group attended cervical cancer screening at least once in the past five years. This figure has, however, been slowly decreasing over the past 10 years. We need to see it increase and not decrease. Breast screening saw a small increase of 0.3 per cent, and there is currently 72.4 per cent of those women within the target age group being screened. However, bowel screening is actually very poor. They've seen a decrease in people being screened, with only 50.8 per cent using bowel screening. We must improve these screening figures because they are a way in which we can identify at an early stage people who need care. And why are we helping people? Rhun ap Iorwerth highlighted other issues that perhaps cause some concerns, of delayed attendance at GP surgeries, and one of those, possibly, is men. We are terrible at going to a GP. We don't make the effort. We think we're big enough and don't have a problem. We need more of us to actually identify the fact that we should attend a GP when we believe that something's going wrong. And we often know it's going wrong, but we just don't want to admit it to ourselves. So, we must educate people better about taking the steps of self-awareness and screening processes, so we can actually do the early identification. Dirprwy Lywydd, progress is being made, but there's much more to be done, and we must all work together to achieve greater success.
Welsh: 'Canser yw e' - yn ôl pob tebyg rhai o'r geiriau mwyaf brawychus y bydd pobl yn eu clywed pan fyddant yn ymweld â'u meddyg ymgynghorol neu eu meddyg teulu ar ôl cynnal archwiliadau. Ar ôl clywed y geiriau hynny, mae cleifion yn wynebu cyfnod heriol. Mae'n bwysig ein bod yn gwneud cymaint ag y gallwn i dawelu eu meddyliau a'u sicrhau y bydd strwythur i'r gofal y byddant yn ei gael, a chynllun wedi'i gytuno, ac y bydd o'r ansawdd gorau. Ond rhaid i ni hefyd dawelu ein meddyliau ein hunain fod y gofal a gânt hyd at y pwynt hwnnw'n cyrraedd yr un safonau uchel. Mae'r ddadl heddiw'n ymwneud â phwysigrwydd gofal cynnar a chynnal yr archwiliadau cyn gynted ag y bo modd er mwyn gallu rhoi'r neges i gleifion nad ydynt yn dioddef o ganser, gan gael gwared ar y pryder enfawr a'r baich y maent wedi bod yn ei gario dros y cyfnod hwnnw, neu'r neges fod ganddynt gyflwr sy'n galw am driniaeth frys. Mae'r ystadegau'n awgrymu y bydd cynifer ag un o bob tri - efallai ei fod i lawr i un o bob dau bellach - yn datblygu canser yn ystod eu hoes. Wrth edrych o gwmpas yr ystafell hon, mae hynny'n golygu efallai y bydd 10 a mwy ohonom yn cael y neges honno yn y blynyddoedd i ddod. Mae'n fater sy'n effeithio ar deuluoedd a chymunedau ledled Cymru ac mae'n debygol iawn fod llawer yn y Siambr hon wedi cael profiadau personol o aelodau o'r teulu neu ffrindiau da iawn a glywodd y geiriau hynny ac sydd wedi teithio drwy'r broses ddiagnostig, ac a fyddai'n gallu sôn am rai o'u profiadau yn uniongyrchol o'r hyn a wyddom. Rwyf hefyd wedi cyfarfod ag etholwyr, fel y mae llawer ohonoch, sydd wedi lleisio pryderon am yr oedi y maent wedi'i brofi yn y broses ddiagnostig. Er gwaethaf y cynnydd parhaus tuag at gyrraedd y targed - ac mae yna gynnydd - mae'n bwysig cydnabod bod pobl yn dal i orfod aros ac nid oes gennyf unrhyw fwriad i gladdu fy mhen yn y tywod ar y mater hwn. Ond mae hefyd yn bwysig pwysleisio fod etholwyr yn cysylltu â mi i ddweud wrthyf faint o ganmoliaeth y maent wedi ei roi i'r GIG yng Nghymru am y driniaeth gyflym a gawsant a'r gofal rhagorol a ddarperir gan staff ymroddgar ac ymrwymedig y GIG yma yng Nghymru. Mae'n newyddion da fod y cyfraddau goroesi canser yng Nghymru yn parhau i gynyddu o flwyddyn i flwyddyn, ac rwy'n siŵr y bydd yr ystadegau'n cael eu hailadrodd eto. Fodd bynnag, o ran diagnosteg, ar ddiwedd mis Medi 2016, roedd 11,000 o bobl yn aros dros wyth wythnos am brofion diagnostig penodol ac endosgopïau. Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n siŵr y byddech yn cytuno bod hyn yn 11,000 yn ormod, er fy mod yn derbyn nad oedd amheuaeth o ganser yn achos pob un o'r rhain a bod y ffigur 36 y cant yn is nag yn 2015. Rydym i gyd am roi diwedd ar amseroedd aros hir ym mhob rhan o'n GIG yng Nghymru, gan gynnwys gofal canser. Adlewyrchwyd yr uchelgais hwn yn y cynllun cyflawni canser diwygiedig a gyhoeddwyd yn ddiweddar. Mae fy nghyd-Aelod, yr Aelod dros Islwyn, wedi pwysleisio'r agweddau cadarnhaol ar y cynllun hwnnw eisoes y prynhawn yma. Mae'n canolbwyntio ar ganfod canser yn gynnar drwy well mynediad at ddiagnosteg. Croesawaf y cyhoeddiad diweddar ynghylch buddsoddiad o £6 miliwn yn y ganolfan yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg yn Llantrisant - maent yn cael sganiwr CT newydd yn lle hen un, ac ail sganiwr CT newydd a sganwyr MRI yn yr ysbyty hwnnw - gan ddisgwyl darparu, a helpu i ddarparu mwy o sganiau MRI, dros 7,000, a mwy o sganiau CT, dros 6,500 y flwyddyn. Yn ddi-os, byddant yn gwella profion diagnostig ar draws de Cymru. Mae ymrwymiad y Llywodraeth i wella targedau diagnostig canser, yn ogystal â thriniaeth i bobl sy'n dioddef o'r clefyd erchyll hwn, yn glir: nid mater o brofion diagnostig yn dilyn atgyfeiriad yn unig yw canfod canser yn gynharach. Mae'n rhaid i ni barhau hefyd â'r rhaglenni sgrinio cenedlaethol a gweithio'n galed i wella'r nifer sy'n cael eu sgrinio drwy wella ymwybyddiaeth y cyhoedd o bwysigrwydd y rhaglenni sgrinio hyn. Mae hynny wedi bod yn un o'r problemau. Weithiau, nid yw nifer y rhai sy'n manteisio ar y rhaglenni wedi bod yn dda iawn. Yn 2015-16, mynychodd 77.8 y cant o'r menywod yn y grŵp oedran targed ar gyfer sgrinio canser ceg y groth o leiaf unwaith yn y pum mlynedd diwethaf. Mae'r ffigur hwn wedi bod yn gostwng yn araf dros y 10 mlynedd diwethaf, fodd bynnag. Mae angen i ni ei weld yn codi, nid yn gostwng. Gwelwyd cynnydd bach o 0.3 y cant yn y nifer sy'n manteisio ar wasanaeth sgrinio'r fron, ac mae 72.4 y cant o'r menywod yn y grŵp oedran targed yn cael eu sgrinio ar hyn o bryd. Fodd bynnag, mae sgrinio coluddion yn wael iawn mewn gwirionedd. Maent wedi gweld gostyngiad yn nifer y bobl sy'n cael eu sgrinio, gyda dim ond 50.8 y cant yn defnyddio'r gwasanaeth sgrinio coluddion. Mae'n rhaid i ni wella'r ffigurau sgrinio hyn am eu bod yn ffordd o allu nodi pa bobl sydd angen gofal ar gam cynnar. A pham rydym yn helpu pobl? Amlygodd Rhun ap Iorwerth broblemau eraill a allai achosi pryderon, o ran oedi cyn mynd i weld meddyg teulu, ac un o'r rheini, o bosibl, yw dynion. Rydym yn ofnadwy am fynd at feddyg teulu. Nid ydym yn gwneud yr ymdrech. Rydym yn credu ein bod yn ddigon mawr ac nad oes gennym broblem. Mae angen i fwy ohonom gydnabod y ffaith y dylem fynd at feddyg teulu pan gredwn fod rhywbeth yn mynd o'i le. Ac rydym yn aml yn gwybod ei fod yn mynd o'i le, ond nid ydym eisiau cyfaddef hynny i ni ein hunain. Felly, mae'n rhaid i ni addysgu pobl yn well ynglŷn â dilyn y camau hunanymwybyddiaeth a'r prosesau sgrinio er mwyn i ni allu ei ganfod yn gynnar mewn gwirionedd. Ddirprwy Lywydd, mae cynnydd yn cael ei wneud, ond mae llawer mwy i'w wneud o hyd, ac mae'n rhaid i ni i gyd weithio gyda'n gilydd i sicrhau mwy o lwyddiant.