English: Clearly we need to take urgent steps to improve the quality of life in society for our older people. It is essential that we see greater focus from the Welsh Government on developing innovative policy solutions, including real integration of health and social care. It is a bit daunting when you stand here, when we know that we've had the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 and we're no closer now to seeing true integration of those services. Long-promised, but never delivered. A Welsh charter or bill of rights, codified in law, would make rights in these areas especially more relevant to older people on an individual basis and enable them to identify when their rights are not being upheld, and allow them to challenge service providers. These are basic rights now under the European convention on human rights and the Human Rights Act 1998, but they need to be basic rights here, from this Welsh Government, and, you know, enshrined in Welsh law to dignify the right to liberty, the right to security and the right to make decisions about their lives, to the freedom of association, and the freedom from inhuman and degrading treatment. Such direct and clear ownership of these rights could directly lead to improved confidence for many in challenging poor services. This would complement the potential additional powers for the Public Services Ombudsman for Wales, proposed in the current draft Bill, encouraging more older people to speak up where they have experienced poor treatment, particularly relating to their age. We know that this is important. The Older People's Commissioner for Wales, Sarah, has noted that age discrimination and ageism are widely tolerated across the world. Further, she states that the most effective way to ensure that older people's rights are guaranteed does require legislation and legislation that would create specific duties to protect and promote older people's rights. We, as the Welsh Conservative group - and I'm extremely proud to be able to work with them on this - have long called for the commissioner to become accountable and actually appointed by this National Assembly for Wales, rather than Welsh Government. Because there is a conflict, there is pressure and I think only today, when we've heard of a toxic culture of bullying in our health service in Wales, that people, when they're part of associations, groups and organisations that are there, fundamentally, to protect our citizens - that they shouldn't feel threatened or intimidated in any way by this Government. Such a shift could be included alongside the introduction of this kind of legislation. Ensuring such accountability would allow for proper cross-party scrutiny and dedicated older people's legislation. This would be an opportunity to make that a reality. Deputy Presiding Officer, at events that I've held, in speaking with constituents, through various visits to homes, hospices and hospitals, I have heard first hand from older people, particularly those who are more vulnerable. They feel their voices are not heard. Their rights are not respected. Many don't even know what their rights are. And the quality of service they sometimes receive is being diminished. Such anecdotal evidence has also been referred to by the commissioner. She has highlighted the devastating impact that this can have upon their lives. One only has to look at the work she did on social care and the care homes, and social care management across Wales. It was left where that service is very much wanting. Ensuring the promotion and protection of clear rights that older people can feel ownership of will go a long way to ensuring that this demographic across Wales lives free from abuse, free from neglect, ageism and discrimination, and can continue to participate fully in their communities and thrive in older age. We mustn't forget that every one of us here, and everybody outside, they all will be getting older. We certainly don't - . The clock doesn't go backwards; it goes forwards. So, what if we could be leaders and pioneers here, in Wales, really enshrining the rights of our older people to protect them? It is my view that the most effective way to ensure that this approach is adopted across Wales is through much-needed legislation that does create specific duties to protect and promote older people's rights in a similar way that the children's Measure was strengthened for the rights of children and young people in 2011, and make rights more relevant and real to individuals. I cannot understand why we have those rights enshrined for children and young people - and I obviously respect those and we want those - but our older people deserve equally. We talk about equality so often in this Welsh Government, but until we have those rights enshrined in a charter or, indeed, in firm and robust legislation, then we are failing those 800,000 now, but it's a growing demographic and it's going to get a lot larger. Thank you. Diolch yn fawr.
Welsh: Yn amlwg mae angen inni gymryd camau brys i wella ansawdd bywyd mewn cymdeithas ar gyfer ein pobl hŷn. Mae'n hanfodol ein bod yn gweld mwy o ffocws gan Lywodraeth Cymru ar ddatblygu atebion polisi arloesol, gan gynnwys integreiddio go iawn rhwng iechyd a gofal cymdeithasol. Mae hi braidd yn anodd pan fyddwch yn sefyll yma, a ninnau'n gwybod ein bod wedi cael Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, ac nid ydym fymryn yn agosach at weld y gwasanaethau hynny'n integreiddio go iawn. Cafodd ei addo ers amser hir, ond ni chafodd erioed mo'i gyflawni. Byddai siarter i Gymru neu fesur hawliau, wedi ei godeiddio mewn cyfraith, yn gwneud hawliau yn y meysydd hyn yn enwedig yn fwy perthnasol i bobl hŷn ar sail unigol ac yn eu galluogi i nodi pan nad yw eu hawliau'n cael eu parchu, a chaniatáu iddynt herio darparwyr gwasanaethau. Mae'r rhain yn hawliau sylfaenol bellach o dan y confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol a Deddf Hawliau Dynol 1998, ond mae angen iddynt fod yn hawliau sylfaenol yma, gan y Llywodraeth hon yng Nghymru, wyddoch chi, ac wedi'u hymgorffori yng nghyfraith Cymru er mwyn anrhydeddu'r hawl i ryddid, yr hawl i ddiogelwch a'r hawl i wneud penderfyniadau am eu bywydau, rhyddid i gymdeithasu, a rhyddid rhag triniaeth annynol a diraddiol. Gallai perchnogaeth mor uniongyrchol ac amlwg ar yr hawliau hyn arwain yn uniongyrchol at wella hyder llawer o bobl i allu herio gwasanaethau gwael. Byddai hyn yn ategu pwerau ychwanegol posibl Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru, a argymhellir yn y Bil drafft presennol, gan annog mwy o bobl hŷn i godi llais lle maent wedi profi triniaeth wael, yn arbennig triniaeth sy'n ymwneud â'u hoedran. Rydym yn gwybod bod hyn yn bwysig. Mae Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru, Sarah, wedi nodi bod rhagfarn oed a gwahaniaethu ar sail oedran yn cael eu goddef yn eang ar draws y byd. Ymhellach, mae'n dweud mai'r ffordd fwyaf effeithiol i sicrhau bod hawliau pobl hŷn yn cael eu gwarantu yw drwy ddeddfwriaeth, a deddfwriaeth a fyddai'n creu dyletswyddau penodol i ddiogelu a hyrwyddo hawliau pobl hŷn. Fel grŵp y Ceidwadwyr Cymreig - ac rwy'n hynod o falch o allu gweithio gyda hwy ar hyn - rydym wedi bod yn galw ers amser am sicrhau atebolrwydd y comisiynydd a'i wneud yn benodiad gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru, yn hytrach na Llywodraeth Cymru. Oherwydd ceir gwrthdaro, mae yna bwysau, a phan ydym wedi clywed heddiw ddiwethaf am ddiwylliant gwenwynig o fwlio yn ein gwasanaeth iechyd yng Nghymru, credaf fod pobl, pan fyddant yn rhan o gymdeithasau, grwpiau a sefydliadau sydd yno, yn y bôn, i amddiffyn ein dinasyddion - na ddylent deimlo eu bod yn cael eu dychryn na'u bygwth mewn unrhyw ffordd gan y Llywodraeth hon. Gellid cynnwys newid o'r fath ochr yn ochr â chyflwyno'r math hwn o ddeddfwriaeth. Byddai sicrhau atebolrwydd fel hyn yn caniatáu ar gyfer craffu trawsbleidiol priodol ar ddeddfwriaeth benodol ar gyfer pobl hŷn. Byddai hyn yn gyfle i wneud hynny'n realiti. Ddirprwy Lywydd, mewn digwyddiadau a gynhaliwyd gennyf, wrth siarad ag etholwyr, drwy ymweliadau amrywiol â chartrefi, hosbisau, ac ysbytai, rwyf wedi clywed yn uniongyrchol gan bobl hŷn, yn enwedig y rheini sy'n fwy agored i niwed. Maent yn teimlo na chlywir eu lleisiau. Nid yw eu hawliau'n cael eu parchu. Ceir llawer ohonynt nad ydynt yn gwybod beth yw eu hawliau hyd yn oed. Ac mae ansawdd y gwasanaeth y maent yn ei gael weithiau yn gostwng. Mae'r comisiynydd wedi cyfeirio at dystiolaeth anecdotaidd o'r fath hefyd. Mae hi wedi tynnu sylw at yr effaith ddinistriol y gall hyn ei chael ar eu bywydau. Nid oes raid ond edrych ar y gwaith a wnaeth ar ofal cymdeithasol a'r cartrefi gofal a rheoli gofal cymdeithasol ledled Cymru. Cafodd ei adael yn wasanaeth sy'n ddiffygiol iawn. Bydd sicrhau bod hyrwyddo a diogelu hawliau clir y gall pobl hŷn deimlo perchnogaeth arnynt yn mynd yn bell i sicrhau bod y ddemograffeg hon ledled Cymru yn byw heb gael eu cam-drin, heb eu hesgeuluso, heb ragfarn a gwahaniaethu, ac yn gallu parhau i gymryd rhan lawn yn eu cymunedau a ffynnu wrth fynd yn hŷn. Rhaid inni beidio ag anghofio y bydd pob un ohonom yma, a phawb ar y tu allan, yn mynd yn hŷn. Yn sicr, nid ydym - . Nid yw'r cloc yn mynd tuag yn ôl; mae'n mynd ymlaen. Felly, beth pe baem yn gallu bod yn arweinwyr ac yn arloeswyr yma yng Nghymru, a mynd ati o ddifrif i ymgorffori hawliau ein pobl hŷn er mwyn eu diogelu? Yn fy marn i, y ffordd fwyaf effeithiol o sicrhau bod y dull hwn yn cael ei fabwysiadu ledled Cymru yw drwy ddeddfwriaeth fawr ei hangen sy'n creu dyletswyddau penodol i ddiogelu a hyrwyddo hawliau pobl hŷn yn debyg i'r ffordd y cafodd y Mesur plant ei gryfhau ar gyfer hawliau plant a phobl ifanc yn 2011, a gwneud hawliau yn fwy perthnasol a real i unigolion. Ni allaf ddeall pam y mae gennym yr hawliau hynny wedi'u hymgorffori ar gyfer plant a phobl ifanc - ac yn amlwg, rwy'n parchu'r rheini ac rydym eu heisiau - ond mae ein pobl hŷn yn eu haeddu lawn cymaint. Rydym yn sôn am gydraddoldeb mor aml yn y Llywodraeth hon, ond hyd nes y cawn yr hawliau hyn wedi'u hymgorffori mewn siarter neu mewn deddfwriaeth gadarn, byddwn yn gwneud cam â'r 800,000 hynny yn awr, ond mae'n ddemograffeg sy'n tyfu ac mae'n mynd i fynd yn llawer mwy. Diolch. Diolch yn fawr.