English: Thank you, acting Presiding Officer. We have spent a great deal of time in this Chamber talking about the cost-of-living crisis, which is directly related to the major increase in the cost of energy. Keeping British people locked into the price of fossil fuels is bad for bill payers and disastrous for the action that we all know we need to take to tackle the climate emergency. The rising costs and lack of certainty of supply both strengthen the case for energy resilience and the need for control over our energy system. Our Government has championed the need for greater energy efficiency and more renewable energy, along with flexibility measures to make sure that we can always meet demand. These are the right long-term solutions to deliver on the current cost-of-living crisis and on the climate and nature crises. This much more local system requires us to be much more engaged with the energy system than previously. Government at all levels will need to take an active role in designing the net-zero energy system, one that enables people to live and move, yet has the lowest possible costs and impacts. I have been really pleased with the way that local authorities and regions have worked with us on energy plans that set out the changes that need to happen, and how those changes can deliver skilled jobs for people in their areas. Following the successful pilots in Conwy and Newport, I look forward to seeing the rest of our authorities developing detailed local energy plans, which will be the basis for the national energy plan in 2024. These plans don't solve our immediate energy cost problems, but they do set a strong framework for us to collectively focus our action to protect ourselves in the medium term. In delivering these plans, we must think differently as a nation about how we manage public assets. We will only deliver net-zero obligations in ways that benefit communities by taking new and different approaches. We have already used the major public asset that is the Welsh Government woodland estate to deliver on our policy on renewables and local benefit. Natural Resources Wales has overseen the installation of four projects totalling 441 MW of onshore wind, with a further 134 MW still in development. This has delivered not just income to the public purse from lease payments and direct to communities from community benefit funds, but opportunities for communities to take ownership of part of these developments. The projects have also funded improvements in natural capital, such as restoring and expanding areas where peat was in danger of releasing greenhouse gases. It has been interesting to note that the companies winning lease competitions - those most prepared to deliver local benefits - are state-owned developers. We share the ambitions of these other nations, and we are determined to maximise the value that Wales receives from Welsh national assets used to generate energy. For the last two years, we have been working with NRW to assess the level of wind generation the woodland estate can support and to consider how to make sure that Wales keeps more of the benefits in a changing market. Public land presents a great opportunity, however, it is only fair to take a larger share in the risks if we wish to take more of the rewards for Wales. So, acting Presiding Officer, I am absolutely delighted to announce, as I set out in Net Zero Wales last year, that we are going to establish a Welsh state developer. We will take more risks where these are reasonable, and will earn the returns to benefit Welsh citizens. We will take forward projects on Welsh Government land and develop them commercially, whilst respecting the views of people and managing our natural resources sustainably. We will be delivering directly on our aims to have over a gigawatt of locally owned generation by 2030, and our manifesto commitment to at least an additional 100 MW of generation by 2026. This is a long-term approach, and we do not expect to see returns until towards the end of the decade. However, I expect significant returns compared to our investment. The income will help us support communities - as indeed we have already seen communities benefit during COVID and now the cost-of-living crisis - from the community funds from existing windfarms. But I am particularly keen to explore how we can link these developments with retrofitting homes nearby, using local businesses. This will involve working in a different way with the private sector. I hope that that sector will welcome another publicly owned member, working on an equal footing and returning profits to the public purse. We will be working with NRW to consider how, in future, we can offer up opportunities across the woodland estate that complement our own developments, opportunities for commercial and community developers to propose joint ventures with us. We also hope that our approach will help reshape the market elsewhere in Wales. Our deepening understanding of the economies of large-scale developments will help us set expectations about the level of local social and environmental benefit that it is reasonable to expect of other windfarms across Wales. We have a lot more work to do to set up a new company by April 2024. Alongside setting up the developer, we will develop a portfolio of projects, engaging at an early stage with communities and local authorities. We will also be looking in detail at the benefits that this approach will deliver. We will work with those who live near projects to define community benefit proposals that really make a difference to their lives. We will also work with Natural Resources Wales to make sure that those projects contribute to tackling both the climate and the nature emergencies. I'll keep the Siambr informed on progress as we work through the establishment of the developer. I hope that you will all welcome this announcement, as Wales becomes the first home nation to have a publicly owned Welsh renewables developer. Diolch.
Welsh: Diolch, Llywydd dros dro Rydym wedi treulio llawer iawn o amser yn y Siambr hon yn siarad am yr argyfwng costau byw, sy'n uniongyrchol gysylltiedig â'r cynnydd mawr yng nghost ynni. Mae cadw pobl Prydain yn gaeth i bris tanwydd ffosil yn ddrwg i dalwyr biliau ac yn drychinebus i'r camau yr ydym ni i gyd yn gwybod y mae angen i ni eu cymryd i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd. Mae'r costau cynyddol a'r diffyg sicrwydd y bydd cyflenwad yn cryfhau'r achos dros gydnerthedd ynni a'r angen am reolaeth dros ein system ynni. Mae ein Llywodraeth wedi hyrwyddo'r angen am fwy o effeithlonrwydd ynni a mwy o ynni adnewyddadwy, ynghyd â mesurau hyblygrwydd i sicrhau y gallwn bob amser ateb y galw. Dyma'r atebion tymor hir cywir i gyflawni o ran yr argyfwng costau byw presennol a'r argyfyngau hinsawdd a natur. Mae'r system llawer mwy lleol hon yn gofyn i ni ymwneud llawer mwy â'r system ynni nag o'r blaen. Bydd angen i'r llywodraeth ar bob lefel fod â rôl weithredol wrth ddylunio'r system ynni sero-net, un sy'n galluogi pobl i fyw a symud, ond eto sydd â'r costau a'r effeithiau isaf posibl. Rwyf wedi bod yn falch iawn o'r ffordd mae awdurdodau lleol a rhanbarthau wedi gweithio gyda ni ar gynlluniau ynni sy'n nodi'r newidiadau sydd angen digwydd, a sut y gall y newidiadau hynny sicrhau swyddi medrus i bobl yn eu hardaloedd. Wedi'r cynlluniau treialu llwyddiannus yng Nghonwy a Chasnewydd, edrychaf ymlaen at weld gweddill ein hawdurdodau yn datblygu cynlluniau ynni lleol manwl, a fydd yn sail i'r cynllun ynni cenedlaethol yn 2024. Nid yw'r cynlluniau hyn yn datrys ein problemau cost ynni ar unwaith, ond maent yn gosod fframwaith cryf i ni ganolbwyntio ar y cyd ein camau i amddiffyn ein hunain yn y tymor canolig. Wrth gyflawni'r cynlluniau hyn, rhaid i ni feddwl yn wahanol fel cenedl am sut rydyn ni'n rheoli asedau cyhoeddus. Byddwn ni'n cyflawni rhwymedigaethau sero-net yn unig mewn ffyrdd sydd o fudd i gymunedau trwy gymryd dulliau newydd a gwahanol. Rydym eisoes wedi defnyddio'r prif ased cyhoeddus sef ystad goetir Llywodraeth Cymru i gyflawni ein polisi ar ynni adnewyddadwy a budd lleol. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi goruchwylio gwaith gosod pedwar prosiect gwerth 441 MW o wynt ar y tir, ac mae 134 MW arall yn dal i gael ei ddatblygu. Mae hyn wedi darparu nid yn unig incwm i'r pwrs cyhoeddus o daliadau prydles ac yn uniongyrchol i gymunedau o gronfeydd budd cymunedol, ond cyfleoedd i gymunedau gymryd perchnogaeth o ran o'r datblygiadau hyn. Mae'r prosiectau hefyd wedi ariannu gwelliannau mewn cyfalaf naturiol, fel adfer ac ehangu ardaloedd lle'r oedd mawn mewn perygl o ryddhau nwyon tŷ gwydr. Mae wedi bod yn ddiddorol nodi bod y cwmnïau sy'n ennill cystadlaethau prydles - y rhai hynny sydd fwyaf parod i sicrhau buddion lleol - yn ddatblygwyr sy'n eiddo i'r wladwriaeth. Rydym yn rhannu uchelgais y cenhedloedd eraill hyn, ac rydym yn benderfynol o sicrhau cymaint â phosibl y gwerth y mae Cymru yn ei dderbyn gan asedau cenedlaethol Cymru a ddefnyddir i gynhyrchu ynni. Dros y ddwy flynedd ddiwethaf, rydym wedi bod yn gweithio gyda CNC i asesu lefel y cynhyrchu gan wynt y gall yr ystad goetir ei chynnal ac ystyried sut i sicrhau bod Cymru'n cadw mwy o'r manteision mewn marchnad sy'n newid. Mae tir cyhoeddus yn gyfle gwych, fodd bynnag, nid yw ond yn deg cymryd cyfran fwy o ran y risgiau os ydym yn dymuno cymryd mwy o'r enillion i Gymru. Felly, Llywydd dros dro, rwy'n falch iawn o gyhoeddi, fel y nodais yn Cymru Sero Net y llynedd, ein bod ni'n mynd i sefydlu datblygwr gwladol Cymru. Byddwn ni'n cymryd mwy o risgiau pan fydd y rhain yn rhesymol, ac yn cael yr enillion er budd dinasyddion Cymru. Byddwn ni'n bwrw ymlaen â phrosiectau ar dir Llywodraeth Cymru ac yn eu datblygu'n fasnachol, gan barchu barn pobl a rheoli ein hadnoddau naturiol mewn ffordd gynaliadwy ar yr un pryd. Byddwn yn cyflawni'n uniongyrchol ar ein nodau i gael dros gigawat o gynhyrchiant dan berchnogaeth leol erbyn 2030, a'n hymrwymiad maniffesto i gynhyrchu o leiaf 100 MW ychwanegol erbyn 2026. Mae hwn yn ddull hirdymor, ac nid ydym yn disgwyl gweld enillion tan tua diwedd y ddegawd. Fodd bynnag, rwy'n disgwyl enillion sylweddol o'u cymharu â'n buddsoddiad. Bydd yr incwm yn ein helpu i gefnogi cymunedau - fel yn wir yr ydym eisoes wedi gweld cymunedau'n elwa yn ystod COVID ac erbyn hyn yr argyfwng costau byw - o'r cronfeydd cymunedol o ffermydd gwynt presennol. Ond rwy'n arbennig o awyddus i archwilio sut y gallwn gysylltu'r datblygiadau hyn â ôl-osod cartrefi gerllaw, gan ddefnyddio busnesau lleol. Bydd hyn yn golygu gweithio mewn ffordd wahanol gyda'r sector preifat. Gobeithio y bydd y sector hwnnw'n croesawu aelod arall dan berchnogaeth gyhoeddus, gan weithio ar sail gyfartal a dychwelyd elw i'r pwrs cyhoeddus. Byddwn yn gweithio gyda CNC i ystyried sut, yn y dyfodol, y gallwn gynnig cyfleoedd ar draws yr ystad coetir sy'n ategu ein datblygiadau ni, cyfleoedd i ddatblygwyr masnachol a chymunedol gynnig mentrau ar y cyd gyda ni. Rydym hefyd yn gobeithio y bydd ein dull ni o weithredu yn helpu i ailffurfio'r farchnad mewn mannau eraill yng Nghymru. Bydd ein dealltwriaeth ddyfnach o arbedion yn sgil datblygiadau mawr yn ein helpu i bennu disgwyliadau ynglŷn â faint o fudd cymdeithasol ac amgylcheddol lleol y mae'n rhesymol ei ddisgwyl gan ffermydd gwynt eraill ledled Cymru. Mae gennym lawer iawn mwy o waith i'w wneud i sefydlu cwmni newydd erbyn mis Ebrill 2024. Ochr yn ochr â sefydlu'r datblygwr, byddwn ni'n datblygu portffolio o brosiectau, gan ymgysylltu yn gynnar â chymunedau ac awdurdodau lleol. Byddwn hefyd yn edrych yn fanwl ar y buddion y bydd y dull hwn yn eu cyflawni. Byddwn yn gweithio gyda'r rhai sy'n byw ger prosiectau i ddiffinio cynigion budd cymunedol sydd wir yn gwneud gwahaniaeth i'w bywydau. Byddwn hefyd yn gweithio gyda Cyfoeth Naturiol Cymru i wneud yn siŵr bod y prosiectau hynny'n cyfrannu at fynd i'r afael â'r argyfyngau hinsawdd a natur. Byddaf yn rhoi gwybod i'r Siambr ar y cynnydd wrth i ni weithio trwy sefydlu'r datblygwr. Gobeithio y byddwch i gyd yn croesawu'r cyhoeddiad hwn, wrth i Gymru fod y genedl gartref gyntaf i fod â datblygwr ynni adnewyddadwy dan berchnogaeth gyhoeddus yng Nghymru. Diolch.