English: Diolch, Dirprwy Lywydd. The Welsh Government is strongly in favour of increasing citizen participation in policy making in Wales, and we certainly share the aspiration as set out by David Melding in his really quite exciting proposal to close the gap between politicians and the public, both to engage the people of Wales in decisions that affect them and to keep us rooted in the communities that we serve. I'm not sure I quite share the pessimism he expressed about some of the aspects of that, but nevertheless I understand the sentiment. The proposal that David Melding has made for citizen service, including a second Chamber for this Assembly, would certainly be an interesting approach to this, and I'm sure he's aware that there are a number of models of citizen service, including models of engagement for all young people, both as a learning and as a work experience tool in performing a wide range of socially useful tasks. I believe the Institute of Welsh Affairs set out one such model a few years back, which I was certainly very interested in pursuing in my previous role. Also, there are a number of examples of citizens' assemblies, mainly set up by parliaments around the world: for instance, in the Republic of Ireland, Canada, the Netherlands and Poland. They've all deliberated on very specific issues rather than acting as second chambers of legislatures in general. A citizen's assembly or second chamber of this legislature is of course a matter for the Assembly Commission and not the Welsh Government. But David Melding has certainly set out a lot of food for thought, especially for me, on the digital possibilities of some of those aspects of it. But I think that I would like to suggest that, if there was interest amongst Members in establishing such a body, there would be a number of issues to consider. Some of those issues were mentioned already, but such as would we need to ensure that participants would be representative of the wider public. If people are voluntarily coming forward, that's unlikely to be the case; they'd be self-selecting. Would we be looking for experts in particular fields? Conversely, would it be acceptable to make participation at some level compulsory? How would we enforce that? Indeed, how would we pay for it, as a very large number of people, particularly self-employed people or people running small businesses, already have severe disadvantages if they're called for jury service? Indeed, David Melding, I know, is aware of some of the difficulties of getting juries together for long, complex fraud trials, and so on, and how that's had to adapt over time. And what issues would they be invited to consider? Who would decide what issues they were invited to consider, including whether to focus on a few topics or, indeed, to look in a bicameral way at decisions, for example on legislation, that the house is making, in the way that the House of Lords does, for example? Would people require training for their role? Would they require ongoing support for their deliberations? How would the deliberations feed back into the Assembly's own deliberations? Would their work relate to the work of the Welsh youth parliament, for example? And a number of other issues - all of which, of course, are completely surmountable but would need to be thought through and costed and so on. In terms of policy, the Welsh Government is committed to continuing to develop its own methods for engaging people in the decisions that affect them. Again, as David Melding and Suzy Davies and a number of other people pointed out, there are a huge number of ways to involve people in decisions. No one size fits all, and new approaches are always being constantly developed. I, for example, have been privileged to be a part of the Valleys taskforce action and delivery plan group, based on the extensive feedback from people living and working in the south Wales Valleys, and the 2018-19 budget includes a participatory budget pilot for that group. It's been extremely interesting to see what the engagement has been across those communities - what has worked, what hasn't worked, what has fired people up and what has perhaps not fired them up. It has to be said that it hasn't always been the things that we anticipated would do so. Some of the responses back have been very uplifting, and some have been deeply not uplifting, but all have been unique and interesting in a way that I hadn't entirely anticipated personally. We're very conscious of the need to develop better ways of involving people in our representative democracy - absolutely. The Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 requires us to take account of the involvement of citizens in the development and delivery of our objectives as part of the sustainable development principle, and provides a comprehensive framework covering public bodies across Wales, providing for regular reporting and audit. I wonder whether such a system might be put in place if we were to look at participation in democracy. We are very keen on increasing citizen participation in the policy-making part of what we do here in this legislature. We welcome ideas on how best to promote increased participation and constructive scrutiny of the progress we make in doing so. I think the Assembly Commission will have a lot of food for thought in the Member's legislative proposal. Diolch.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae Llywodraeth Cymru yn gryf o blaid cynyddu cyfranogiad dinasyddion yn y broses o lunio polisi yng Nghymru, ac rydym yn sicr yn rhannu'r dyhead a nodwyd gan David Melding yn ei gynnig cyffrous i gau'r bwlch rhwng gwleidyddion a'r cyhoedd er mwyn ennyn diddordeb pobl Cymru mewn penderfyniadau sy'n effeithio arnynt ac i'n cadw wedi ein gwreiddio yn y cymunedau a wasanaethwn. Nid wyf yn hollol siŵr fy mod yn rhannu'r besimistiaeth a fynegodd am rai o'r agweddau ar hynny, ond serch hynny, rwy'n deall y teimlad. Byddai'r cynnig a wnaed gan David Melding i gael gwasanaeth dinasyddion, gan gynnwys ail Siambr i'r Cynulliad hwn, yn sicr yn agwedd ddiddorol ar hyn, ac rwy'n siŵr ei fod yn ymwybodol fod yna nifer o fodelau o wasanaeth dinasyddion, gan gynnwys modelau ymgysylltu ar gyfer yr holl bobl ifanc, fel adnodd dysgu ac fel profiad gwaith ar gyfer cyflawni amrywiaeth eang o dasgau defnyddiol yn gymdeithasol. Credaf fod y Sefydliad Materion Cymreig wedi nodi un model o'r fath ychydig flynyddoedd yn ôl, ac roeddwn yn sicr â diddordeb mewn mynd ar drywydd hynny yn fy rôl flaenorol. Hefyd, ceir nifer o enghreifftiau o gynulliadau dinasyddion a sefydlwyd yn bennaf gan seneddau ledled y byd: er enghraifft, yng Ngweriniaeth Iwerddon, Canada, yr Iseldiroedd a Gwlad Pwyl. Maent oll wedi ymgynghori ar faterion penodol iawn yn hytrach na gweithredu fel ail siambrau deddfwrfeydd yn gyffredinol. Wrth gwrs, mater i Gomisiwn y Cynulliad ac nid Llywodraeth Cymru yw gwasanaeth dinasyddion neu ail siambr i'r ddeddfwrfa hon. Ond mae David Melding yn sicr wedi nodi llawer o bethau i feddwl amdanynt, yn enwedig i mi, ar bosibiliadau digidol rhai o'r agweddau hynny. Ond rwy'n credu y carwn awgrymu, pe bai diddordeb ymysg yr Aelodau mewn sefydlu corff o'r fath, y byddai nifer o faterion i'w hystyried. Cafodd rhai o'r materion hynny eu crybwyll eisoes, ond yn y fath fodd fel y byddai angen sicrhau y byddai cyfranogwyr yn cynrychioli'r cyhoedd ehangach. Os yw pobl yn camu ymlaen yn wirfoddol, mae hynny'n annhebygol o fod yn wir; byddent yn hunanddewis. A fyddem yn chwilio am arbenigwyr mewn meysydd penodol? Ar y llaw arall, a fyddai'n dderbyniol i wneud cyfranogiad ar ryw lefel yn orfodol? Sut y byddem yn gorfodi hynny? Yn wir, sut y byddem yn talu amdano, gan fod nifer fawr iawn o bobl, yn enwedig pobl hunangyflogedig neu bobl sy'n rhedeg busnesau bach, eisoes dan anfantais ddifrifol os cânt eu galw i wneud gwasanaeth rheithgor? Yn wir, gwn fod David Melding yn ymwybodol o rai o'r anawsterau o gynnull rheithgorau ar gyfer achosion hir a chymhleth o dwyll, ac ati, a'r modd y bu'n rhaid i hynny addasu dros amser. A pha faterion y byddent yn cael eu gwahodd i'w hystyried? Pwy fyddai'n penderfynu pa faterion y caent eu gwahodd i'w hystyried, gan gynnwys a ddylid canolbwyntio ar ychydig bynciau neu'n wir, a ddylid edrych drwy gyfrwng dwy siambr ar benderfyniadau, er enghraifft ar ddeddfwriaeth, y mae'r tŷ yn ei gwneud, yn y ffordd y mae Tŷ'r Arglwyddi'n ei wneud, er enghraifft? A fyddai angen hyfforddi pobl angen ar gyfer eu rôl? A fyddai angen cymorth parhaus arnynt ar gyfer eu trafodaethau? Sut y byddai'r trafodaethau'n bwydo'n ôl i drafodaethau'r Cynulliad ei hun? A fyddai eu gwaith yn ymwneud â gwaith senedd ieuenctid Cymru, er enghraifft? A nifer o faterion eraill - a byddai modd mynd i'r afael â phob un ohonynt, wrth gwrs, ond byddai angen meddwl amdanynt a'u costio ac yn y blaen. O ran polisi, mae Llywodraeth Cymru yn ymrwymedig i barhau i ddatblygu ei dulliau ei hun ar gyfer ennyn diddordeb pobl yn y penderfyniadau sy'n effeithio arnynt. Unwaith eto, fel y nododd David Melding a Suzy Davies a nifer o bobl eraill, mae yna nifer enfawr o ffyrdd o gynnwys pobl mewn penderfyniadau. Nid oes un ffordd sy'n addas ar gyfer popeth, ac mae dulliau newydd yn cael eu datblygu drwy'r amser. Er enghraifft, cefais y fraint o fod yn rhan o grŵp gweithredu a chynllun cyflawni tasglu'r Cymoedd, yn seiliedig ar adborth helaeth y bobl sy'n byw ac yn gweithio yng Nghymoedd de Cymru, ac mae cyllideb 2018-19 yn cynnwys cynllun peilot cyllideb gyfranogol ar gyfer y grŵp. Mae wedi bod yn hynod o ddiddorol gweld yr ymgysylltu a fu ar draws y cymunedau hynny - beth sydd wedi gweithio, beth sydd heb weithio, beth sydd wedi ennyn brwdfrydedd pobl a beth sydd heb ennyn eu brwdfrydedd efallai. Mae'n rhaid dweud nad y pethau y credem y byddent yn gwneud hynny a wnaeth hynny bob tro. Mae rhai o'r ymatebion a ddaeth i law wedi bod yn galonogol iawn, ac mae rhai wedi bod fel arall yn llwyr, ond maent oll wedi bod yn unigryw a diddorol mewn modd nad oeddwn wedi ei ddisgwyl yn bersonol. Rydym yn ymwybodol iawn o'r angen i ddatblygu ffyrdd gwell o gynnwys pobl yn ein democratiaeth gynrychioliadol - yn bendant. Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn ei gwneud yn ofynnol i ni ystyried cynnwys dinasyddion yn y broses o ddatblygu a chyflawni ein hamcanion fel rhan o'r egwyddor datblygu cynaliadwy, ac yn darparu fframwaith cynhwysfawr ar gyfer cyrff cyhoeddus ar draws Cymru, gan ddarparu ar gyfer cofnodi ac archwilio'n rheolaidd. Tybed a ellid rhoi system o'r fath ar waith pe baem yn edrych ar gyfranogiad mewn democratiaeth. Rydym yn awyddus iawn i gynyddu cyfranogiad dinasyddion yn y rhan sy'n ymwneud â llunio polisi o'r hyn a wnawn yma yn y ddeddfwrfa hon. Rydym yn croesawu syniadau ar y ffordd orau o fynd ati i hyrwyddo mwy o gyfranogiad a chraffu adeiladol ar y cynnydd a wnawn wrth wneud hynny. Credaf y bydd gan Gomisiwn y Cynulliad lawer i'w ystyried yng nghynnig deddfwriaethol yr Aelod. Diolch.