English: Diolch, Deputy Presiding Officer. I quite agree with Janet Finch-Saunders; it is absolutely not a laughing matter. Sheep scab is one of the most contagious diseases of sheep in Wales, and it's a really difficult challenge to our sheep industry. Eradicating this disease is important not just to me but for everyone who cares about the health and welfare of our national flock. Affected animals can suffer greatly and this disease is major threat to sheep welfare. Bristol university, in a recent study, estimated that sheep scab costs the UK industry between £78 million and £202 million every year in terms of production losses and treatment expenses. Therefore, I cannot emphasise enough the importance of industry working in partnership and sharing the responsibility of eradicating sheep scab from Wales with Government and the animal health and welfare framework group, who have long recognised this issue and made it a priority. Janet Finch-Saunders says that farmers need to take a collaborative approach to the disease, and then every Member who's contributed seems to put everything on the Welsh Government. We have had free testing, we ran a pilot scheme over the winter, and we have worked very closely with the industry in relation to sheep scab. The keepers of our 9.5 million ewes and lambs in Wales count on us all to work together if we are going to tackle this disease. Here in Wales, the disease is addressed through the Wales animal health and welfare framework, and I want to remind Members of its goals, all of which are impacted upon by sheep scab. Wales has healthy, productive animals. Animals in Wales have a good quality of life. People trust and have confidence in the way food is produced. Wales has a thriving rural economy and Wales has a high-quality environment. I'll return to these goals as they really do relate to sheep scab. Our framework also sets out key principles in the way these goals will be achieved. They're particularly relevant to the effective control and eradication of sheep scab, so I would like to focus on them. Firstly, the principle of prevention is better than cure, and this means that those who keep sheep have a responsibility to practise good biosecurity and prevent them from becoming infected with the sheep scab mite. Most sheep farmers in Wales of course do so as part of the health planning process with their vet, but some of their efforts are put at risk by a small minority who do not. Maintaining secure boundaries, investigating the health status before purchasing, quarantining newly bought-in sheep and using routine preventative measures are paramount to the stopping of the spread of scab. The second principle is understanding and accepting roles and responsibilities. For sheep scab, this means each and every keeper of sheep recognising their responsibility to ensure that their animals are kept free of scab. They have a duty to notify local authorities of cases of sheep scab on their farm and other farms and to treat it immediately and effectively if it does occur. The third principle is working in partnership, and whilst sheep scab is primarily the responsibility of individual sheep farmers and the broader sheep industry, it is a priority for our animal health and welfare framework group and this has led to useful support, including financial, to bring about improved control. Our framework group commissioned a study from the University of Bristol in 2018 to determine the prevalence of the disease in Wales. Sixteen per cent of the Welsh farmers who responded to the study survey said that their sheep had had scab in the previous year. However, recent reports of resistance to the injectable treatment on Welsh farms may destabilise this pattern in the future. In collaboration with the Animal and Plant Health Agency, we've also funded two periods of free sheep scab testing for sheep farmers in Wales who suspect their sheep may be infected. These have been highly successful in raising awareness of the importance of obtaining an accurate diagnosis in order to instigate effective treatment. We've also sponsored a proof of concept pilot project to implement new and innovative ways to control sheep scab. The project facilitated local disease control groups to take ownership of outbreaks when they occurred and empowered sheep keepers to work collectively to stamp out the disease in the area. The project trialled the use of an innovative ELISA blood diagnostics test to identify scab in neighbouring at-risk flocks. and, with the 'one health' agenda in mind, an environmentally conscious treatment by using mobile dipping units to safely and effectively treat affected flocks. The treatments for sheep scab are now very limited and have to be used appropriately if they are to remain effective. The use of professional mobile dippers is an effective way to treat the disease without the risk of environmental damage and resistant strains in mites. Returning to the goals of our framework, effective control of sheep scab, both on a local and national scale, is essential. Sheep must be scab free to be productive and to have a good quality of life. Our industry must relieve itself of the cost of this disease, which needs to be controlled for consumers to have confidence in Welsh lamb. Treatments must be administered correctly for our environment to be protected. Eradicating sheep scab is no less ambitious set against an uncertain landscape. However, we will continue our unwavering focus on making improvements in standards of health and welfare for all animals kept in Wales. Our core principle - prevention is better than cure - is central to our work as we promote active animal health planning and the considerable benefits it can provide for individual farm businesses and the wider industry in Wales. Diolch.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Cytunaf yn llwyr â Janet Finch-Saunders; nid yw'n fater i chwerthin yn ei gylch o gwbl. Y clafr yw un o'r clefydau defaid mwyaf heintus yng Nghymru, ac mae'n her anodd iawn i'n diwydiant defaid. Mae dileu'r clefyd yn bwysig nid yn unig i mi ond i bawb sy'n poeni am iechyd a lles ein diadell genedlaethol. Gall anifeiliaid yr effeithir arnynt ddioddef yn fawr ac mae'r clefyd hwn yn fygythiad mawr i les defaid. Amcangyfrifodd prifysgol Bryste, mewn astudiaeth ddiweddar, fod y clafr yn costio rhwng £78 miliwn a £202 miliwn i'r diwydiant yn y DU bob blwyddyn mewn colledion i gynhyrchiant a chostau triniaeth. Felly, ni allaf bwysleisio digon pa mor bwysig yw hi i'r diwydiant weithio mewn partneriaeth a rhannu'r cyfrifoldeb o ddileu'r clafr o Gymru gyda'r Llywodraeth a'r grŵp fframwaith iechyd a lles anifeiliaid, sydd wedi cydnabod y mater hwn ers tro byd ac wedi ei wneud yn flaenoriaeth. Dywed Janet Finch-Saunders fod angen i ffermwyr fabwysiadu agwedd gydweithredol at y clefyd, ac yna mae'n ymddangos bod pob Aelod sydd wedi cyfrannu yn rhoi'r cyfrifoldeb i gyd ar ysgwyddau Llywodraeth Cymru. Rydym wedi cael profion am ddim, cynhaliwyd cynllun peilot gennym dros y gaeaf, ac rydym wedi gweithio'n agos iawn gyda'r diwydiant mewn perthynas â'r clafr. Mae ceidwaid ein 9.5 miliwn o famogiaid ac ŵyn yng Nghymru yn dibynnu ar gael pawb i weithio gyda'n gilydd os ydym am drechu'r clefyd hwn. Yma yng Nghymru, eir i'r afael â'r clefyd drwy fframwaith iechyd a lles anifeiliaid Cymru, a hoffwn atgoffa'r Aelodau o'i nodau, yr effeithir ar bob un ohonynt gan y clafr. Mae gan Gymru anifeiliaid cynhyrchiol ac iach. Mae gan anifeiliaid yng Nghymru ansawdd bywyd da. Mae pobl yn ymddiried yn y ffordd y caiff bwyd ei gynhyrchu ac maent yn hyderus yn ei chylch. Mae gan Gymru economi wledig ffyniannus ac mae gan Gymru amgylchedd o ansawdd uchel. Byddaf yn dychwelyd at y nodau hyn gan eu bod yn ymwneud yn sylfaenol â'r clafr. Mae ein fframwaith hefyd yn nodi egwyddorion allweddol ynghylch y ffordd y cyflawnir y nodau hyn. Maent yn arbennig o berthnasol i reoli a dileu'r clafr yn effeithiol, felly hoffwn ganolbwyntio arnynt. Yn gyntaf, yr egwyddor fod atal yn well na gwella, ac mae hyn yn golygu bod gan y rhai sy'n cadw defaid gyfrifoldeb i arfer bioddiogelwch da a'u hatal rhag cael eu heintio â gwiddon y clafr. Mae'r rhan fwyaf o ffermwyr defaid yng Nghymru yn gwneud hynny wrth gwrs fel rhan o'r broses o gynllunio iechyd gyda'u milfeddyg, ond caiff rhai o'u hymdrechion eu peryglu gan leiafrif bach nad ydynt yn gwneud hynny. Mae cynnal ffiniau diogel, ymchwilio i statws iechyd cyn prynu, cwarantin i ddefaid sydd newydd eu prynu i mewn a defnyddio mesurau ataliol rheolaidd yn hollbwysig i atal lledaeniad y clafr. Yr ail egwyddor yw deall a derbyn rolau a chyfrifoldebau. Ar gyfer y clafr, mae hyn yn golygu bod pob ceidwad defaid yn cydnabod eu cyfrifoldeb i sicrhau bod eu hanifeiliaid yn cael eu cadw'n rhydd o'r clafr. Mae ganddynt ddyletswydd i roi gwybod i awdurdodau lleol am achosion o'r clafr ar eu fferm a ffermydd eraill a'i drin ar unwaith ac yn effeithiol os yw'n digwydd. Y drydedd egwyddor yw gweithio mewn partneriaeth, ac er mai cyfrifoldeb ffermwyr defaid unigol a'r diwydiant defaid ehangach yw'r clafr yn bennaf, mae'n flaenoriaeth i'n grŵp fframwaith iechyd a lles anifeiliaid ac mae hyn wedi arwain at gymorth defnyddiol, gan gynnwys cymorth ariannol, i sicrhau gwell rheolaeth. Comisiynodd ein grŵp fframwaith astudiaeth gan Brifysgol Bryste yn 2018 i bennu pa mor gyffredin yw'r clefyd yng Nghymru. Dywedodd 16 y cant o ffermwyr Cymru a ymatebodd i arolwg yr astudiaeth fod eu defaid wedi cael y clafr yn y flwyddyn flaenorol. Fodd bynnag, gall adroddiadau diweddar am ymwrthedd i'r driniaeth chwistrellu ar ffermydd Cymru ddadsefydlogi'r patrwm hwn yn y dyfodol. Mewn cydweithrediad â'r Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion, rydym hefyd wedi ariannu dau gyfnod o brofion am ddim ar gyfer y clafr i ffermwyr defaid yng Nghymru sy'n amau y gallai eu defaid fod wedi eu heintio. Mae'r rhain wedi bod yn hynod lwyddiannus yn codi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd cael diagnosis cywir er mwyn ysgogi triniaeth effeithiol. Rydym hefyd wedi noddi prosiect peilot prawf o gysyniad i weithredu ffyrdd newydd ac arloesol o reoli'r clafr. Galluogodd y prosiect grwpiau rheoli clefydau lleol i berchnogi achosion pan fyddent yn digwydd a grymuso ceidwaid defaid i weithio gyda'i gilydd i ddileu'r clefyd yn yr ardal. Treialodd y prosiect y defnydd o brawf diagnosteg gwaed arloesol ELISA i ganfod y clafr mewn diadelloedd cyfagos lle ceir risg o ddal y clefyd, a chyda'r agenda 'iechyd cyfunol' mewn golwg, triniaeth sy'n ystyriol o'r amgylchedd drwy ddefnyddio unedau dipio symudol i drin diadelloedd yr effeithir arnynt yn ddiogel ac yn effeithiol. Mae'r triniaethau ar gyfer y clafr bellach yn gyfyngedig iawn ac mae'n rhaid eu defnyddio'n briodol os ydynt am barhau'n effeithiol. Mae defnyddio unedau dipio symudol proffesiynol yn ffordd effeithiol o drin y clefyd heb y risg o niwed amgylcheddol a straeniau sydd ag ymwrthedd mewn gwiddon. Gan ddychwelyd at nodau ein fframwaith, mae'n hanfodol rheoli'r clafr yn effeithiol, ar raddfa leol a chenedlaethol. Rhaid i ddefaid fod yn rhydd o'r clafr i fod yn gynhyrchiol ac i gael ansawdd bywyd da. Rhaid i'n diwydiant ryddhau ei hun o gost y clefyd, ac mae angen ei reoli er mwyn i ddefnyddwyr fod â hyder mewn cig oen o Gymru. Rhaid rhoi triniaethau'n gywir er mwyn diogelu ein hamgylchedd. Nid yw dileu'r clafr yn llai uchelgeisiol o fod wedi'i osod yn erbyn tirwedd ansicr. Fodd bynnag, byddwn yn parhau â'n ffocws diwyro ar wneud gwelliannau i safonau iechyd a lles ar gyfer pob anifail a gedwir yng Nghymru. Mae ein hegwyddor graidd - fod atal yn well na gwella - yn ganolog i'n gwaith wrth inni hyrwyddo cynlluniau iechyd anifeiliaid gweithredol a'r manteision sylweddol y gallant eu cynnig i fusnesau fferm unigol a'r diwydiant ehangach yng Nghymru. Diolch.