English: This expansion will be driven by a range of major infrastructure projects. It's almost like we're waiting for them, aren't we? Infrastructure projects like Wylfa - we're still waiting. The tidal lagoon - we're waiting. The work that has been done by local authorities in terms of schools and the twenty-first century schools programme, which has been a huge success, and has had huge support right across the Chamber, has made a difference in terms of employment, and it made a difference in the quality of schools that pupils go to. I remember once, when I was with the county council, we used to say that, realistically, we now expect our schools to last slightly longer than medieval castles, because at the rate we were replacing them it was going to take about 700 years for all the schools in Swansea to be replaced. The only way to get a new school was if the old one burned down. Headteachers were rather pleased when they found their school had burned down, because they knew they were going to get a new one, which is really not the direction we wish to travel in. So, we've had these huge projects. Flintshire County Council, Carmarthenshire council and Swansea council, amongst others, are engaging in building a large number of council houses again, and I'm really pleased to see this happening. We talk about a housing shortage quite regularly, including this afternoon, and I think that construction, the building of houses, is incredibly important. There are strong growth forecasts for the Welsh construction industry, driven by the infrastructure projects, driven by schools, driven by housing. Construction plays a vital role in delivering a vibrant economy and a quality environment. With spend for the sector estimated at more than £2.3 billion per annum, the sector contributes around 10 per cent of GDP. There are in excess of 12,000 companies involved within the sector, employing more than 100,000 people, including professionals such as planners, architects, surveyors and building engineers as well as the traditional construction companies responsible for new builds and the maintenance and upkeep of our historic and heritage buildings. I think that's perhaps one of the problems we've got is that people think of construction and think of people putting one brick on the other. They forget about the highly skilled jobs that exist right the way through. Anybody who's tried to build a wall will know that putting one brick on top of the other and getting it to stay up is incredibly difficult. But there are also highly skilled professional jobs - architects or quantity surveyors. It's a highly skilled business, and I think that probably most of us in this room, if we tried to build a house, would probably have it falling down when we got up to one storey, if we got that far. So, housing is incredibly important to all of us. The challenge of climate change requires a more sustainable approach to development. Wales is committed to cutting its carbon footprint. These changes produce fresh challenges for indigenous businesses engaged in developing, maintaining and renovating homes and other buildings. I was very fortunate, along with other colleagues on the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee, to visit the SOLCER building just outside Pyle, to see how you can actually have a building that is positively putting energy into the grid rather than taking it out. I'm also very much aware of the excellent work being done by Swansea council in their new development in the Portmead and Blaenymaes area. Companies in Wales are at the forefront in developing the knowledge, skills and innovative technologies needed to maximise the opportunities that these challenges bring. The Welsh Government and the industry is working together to ensure that they are able to deliver the environmental and low-carbon solutions that clients want now and in the future, and through this, enabling social and community regeneration as well as business competitiveness. Research by the Royal Institution of Chartered Surveyors show that skills shortages remain a problem, with quantity surveyors in particular in short supply, with 51 per cent of respondents citing difficulties in recruiting quantity surveyors. The key thing is we need to support our small and medium-sized firms. This is something I keep on going on about to the Minister, both in public and in private. The size of contracts put out by Welsh Government matters. Very large contracts mean that medium-sized Welsh companies are excluded. Whilst sub-dividing contracts into a size small enough for Welsh companies to bid adds additional administration, it increases competition and the benefits to the economy of Wales far outweigh that. Also loans against income and guarantees allow smaller companies to bid. If we are serious about growing medium-sized construction companies then we need to have a strategy on how we can support them to be main contractors, not just sub-contractors, when they sub-contract and all the profit, or most of the profit, makes its way to the large construction company that is sub-contracting to them. Can I talk about the tidal lagoon? It could have been the topic of the whole 15 minutes. It's a huge project. It's incredibly important to Swansea. It's incredibly important to Wales. It's a pathfinder for the sector. If Swansea gets the tidal lagoon - I could say 'When Swansea gets the tidal lagoon', because it is inevitably going to come. If we're the first tidal lagoon, we'll build up the skill set, we'll build up the design capability, we'll build up the companies able to be part of the construction. It'll be a bit like what's happened in Aarhus in Denmark where they were one of the first to develop wind turbines. All of a sudden, they now send their wind turbines all over the world, because they are the people who can do it, they are the ones with a knowledge base, they are the ones with a supply chain. It works so incredibly well. If we are the tenth, we'll be the ones buying it in. It's incredibly important to be the first.
Welsh: Bydd yr ehangu hwn yn cael ei ysgogi gan amrywiaeth o brosiectau seilwaith mawr. Mae bron fel pe baem yn aros amdanynt, onid yw? Prosiectau seilwaith fel Wylfa - rydym yn dal i aros. Y morlyn llanw - rydym yn aros. Mae'r gwaith a wnaed gan awdurdodau lleol ar ysgolion a rhaglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain, sydd wedi bod yn llwyddiant mawr ac wedi cael cefnogaeth enfawr ar draws y Siambr, wedi gwneud gwahaniaeth o ran cyflogaeth, a gwnaeth wahaniaeth o ran ansawdd yr ysgolion y mae disgyblion yn mynd iddynt. Rwy'n cofio unwaith, pan oeddwn gyda'r cyngor sir, arferem ddweud, yn realistig, ein bod bellach yn disgwyl i'n hysgolion bara ychydig yn hirach na chestyll canoloesol, oherwydd yn ôl y gyfradd roeddem yn adeiladu rhai newydd roedd hi'n mynd i gymryd tua 700 mlynedd i gael ysgolion newydd yn lle'r holl ysgolion yn Abertawe. Yr unig ffordd o gael ysgol newydd oedd pe bai'r hen un yn llosgi'n ulw. Roedd penaethiaid yn weddol falch pan welent fod eu hysgol wedi llosgi'n ulw, oherwydd fe wyddent eu bod am gael un newydd, ac nid dyna'r cyfeiriad y dymunwn fynd iddo mewn gwirionedd. Felly, rydym wedi cael y prosiectau mawr hyn. Mae Cyngor Sir y Fflint, Cyngor Sir Gaerfyrddin a chyngor Abertawe, ymhlith eraill, yn ymroi i adeiladu nifer fawr o dai cyngor unwaith eto, ac rwy'n falch iawn o weld hyn yn digwydd. Rydym yn sôn am brinder tai yn eithaf rheolaidd, gan gynnwys y prynhawn yma, a chredaf fod adeiladu, adeiladu tai, yn hynod o bwysig. Mae rhagolygon twf cryf ar gyfer y diwydiant adeiladu yng Nghymru, wedi ei ysgogi gan y prosiectau seilwaith, gan ysgolion, gan dai. Mae adeiladu'n chwarae rhan hanfodol yn sicrhau economi fywiog ac amgylchedd o ansawdd. Gyda'r amcangyfrif o wariant ar gyfer y sector yn fwy na £2.3 biliwn y flwyddyn, mae'r sector yn cyfrannu tua 10 y cant o gynnyrch domestig gros. Mae yna fwy na 12,000 o gwmnïau sy'n gysylltiedig â'r sector, gan gyflogi mwy na 100,000 o bobl, gan gynnwys gweithwyr proffesiynol megis cynllunwyr, penseiri, syrfewyr a pheirianwyr adeiladu yn ogystal â'r cwmnïau adeiladu traddodiadol sy'n gyfrifol am adeiladu newydd a gwaith cynnal a chadw ar ein hadeiladau hanesyddol ac adeiladau treftadaeth. Credaf efallai mai dyna un o'r problemau sydd gennym yw bod pobl yn meddwl am adeiladu ac yn meddwl am bobl yn rhoi un fricsen ar ben y llall. Maent yn anghofio am y swyddi medrus iawn sy'n bodoli yr holl ffordd drwodd. Bydd unrhyw un sydd wedi ceisio adeiladu wal yn gwybod bod rhoi un fricsen ar ben y llall a chael wal aros i fyny yn anhygoel o anodd. Ond mae yna swyddi proffesiynol medrus hefyd - penseiri neu syrfewyr meintiau. Mae'n fusnes medrus iawn, a chredaf y byddai'r rhan fwyaf ohonom yn yr ystafell hon, mae'n debyg, pe baem yn ceisio adeiladu tŷ, fwy na thebyg yn ei weld yn disgyn i lawr wedi i ni gyrraedd y llawr cyntaf, pe baem yn cyrraedd mor bell â hynny. Felly, mae tai'n eithriadol o bwysig i bob un ohonom. Mae her newid hinsawdd yn galw am ymagwedd fwy cynaliadwy tuag at ddatblygu. Mae Cymru wedi ymrwymo i leihau ei hôl troed carbon. Mae'r newidiadau hyn yn creu heriau newydd i fusnesau cynhenid sy'n ymwneud â datblygu, cynnal ac adnewyddu tai ac adeiladau eraill. Roeddwn yn ffodus iawn i gael ymweld gyda chydaelodau eraill o'r Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig, â'r adeilad SOLCER ychydig y tu allan i'r Pîl, i weld sut y gallwch gael adeilad sy'n darparu ynni i'r grid mewn gwirionedd yn hytrach na'i gymryd ohono. Rwyf hefyd yn ymwybodol iawn o'r gwaith rhagorol a wneir gan gyngor Abertawe yn eu datblygiad newydd yn ardal Portmead a Blaen-y-maes. Mae cwmnïau yng Nghymru ar flaen y gad yn datblygu'r wybodaeth, y sgiliau a'r technolegau arloesol sydd eu hangen i fanteisio i'r eithaf ar y cyfleoedd y mae'r heriau hyn yn eu creu. Mae Llywodraeth Cymru a'r diwydiant yn gweithio gyda'i gilydd i sicrhau eu bod yn gallu darparu'r atebion amgylcheddol a charbon isel y mae cleientiaid eu heisiau yn awr ac yn y dyfodol, gan alluogi adfywio cymdeithasol a chymunedol drwy hyn yn ogystal â chystadleurwydd busnes. Dengys ymchwil gan Sefydliad Brenhinol y Syrfewyr Siartredig fod prinder sgiliau yn parhau i fod yn broblem, gyda syrfewyr meintiau yn benodol yn brin, a nododd 51 y cant o'r ymatebwyr anawsterau o ran recriwtio syrfewyr meintiau. Y peth allweddol yw bod angen inni gefnogi ein busnesau bach a chanolig. Mae hyn yn rhywbeth rwy'n siarad yn ei gylch o hyd wrth y Gweinidog, yn gyhoeddus ac yn breifat. Mae maint y contractau a roddir allan gan Lywodraeth Cymru yn bwysig. Mae contractau mawr iawn yn golygu bod cwmnïau maint canolig yng Nghymru yn cael eu heithrio. Er bod rhannu contractau mewn meintiau digon bach i gwmnïau o Gymru allu cynnig amdanynt yn ychwanegu gweinyddiaeth ychwanegol, mae'n cynyddu cystadleuaeth ac mae'r manteision i economi Cymru yn gwrthbwyso hynny gryn dipyn. Hefyd mae benthyciadau yn erbyn incwm a gwarantau yn caniatáu i gwmnïau llai gynnig amdanynt. Os ydym o ddifrif ynglŷn â thyfu cwmnïau adeiladu bach, mae angen inni gael strategaeth o ran sut y gallwn eu cynorthwyo i fod yn brif gontractwyr, nid is-gontractwyr yn unig, pan fyddant yn is-gontractio gyda'r holl elw, neu'r rhan fwyaf o'r elw, yn gwneud ei ffordd i'r cwmni adeiladu mawr sy'n is-gontractio iddynt. A gaf fi siarad am y morlyn llanw? Byddai wedi gallu bod yn bwnc y 15 munud cyfan. Mae'n brosiect enfawr. Mae'n hynod o bwysig i Abertawe. Mae'n hynod o bwysig i Gymru. Mae'n gynllun braenaru ar gyfer y sector. Os caiff Abertawe y morlyn llanw - gallwn ddweud 'Pan gaiff Abertawe y morlyn llanw', oherwydd mae'n anochel ei fod yn mynd i ddod. Os mai ni yw'r morlyn llanw cyntaf, byddwn yn adeiladu'r set sgiliau, byddwn yn adeiladu'r gallu cynllunio, byddwn yn adeiladu'r cwmnïau sy'n gallu bod yn rhan o'r gwaith adeiladu. Bydd yn eithaf tebyg i'r hyn sydd wedi digwydd yn Aarhus yn Nenmarc, lle roeddent ymhlith y rhai cyntaf i ddatblygu tyrbinau gwynt. Yn sydyn, maent bellach yn anfon eu tyrbinau gwynt ledled y byd, am mai hwy yw'r bobl sy'n gallu gwneud hynny, hwy yw'r rhai sydd â'r sylfaen wybodaeth, y rhai sydd â'r gadwyn gyflenwi. Mae'n gweithio mor anhygoel o dda. Os mai ni fydd y degfed, ni fydd yn ei brynu i mewn. Mae'n hynod o bwysig i ni fod yn gyntaf.