English: This is the First Minister's eighth and final statement on a future legislative programme, and we look forward to having a full debate on this question in the autumn. So, what do we have in this eighth statement? Well, council mergers are back on the agenda five years after the Williams commission first raised it. The seemingly ever-present question of reasonable chastisement rears its head again, and I'm looking forward, finally, to seeing some progress on this; and a limited expansion to the voting franchise for 16 and 17-year olds. Isn't this pretty much a rehash of a legislative programme that we've seen before? When our democracy, our nation and politics all over is in flux, we need ambition, values, vision and leadership, and I don't see those represented in today's statement. We can agree that Westminster is failing Wales, but this Parliament, the new home of Welsh democracy, was meant to give us the opportunity to do things differently. When they cancelled the plans for a tidal lagoon, don't you think that legislation should have been brought forward for a new nationalised Welsh energy company? We must take our future in our own hands, not allow Westminster to tie them behind our backs. First Minister, our future generations face great challenges, and although your much-lauded future generations Act might look good on paper, where it matters in the real world, those pressures continue. Climate change is gathering pace. We are leaving an environment that is increasingly inhospitable. Air pollution kills tens of thousands every year, and plastic waste litters our coastline and countryside, but a clean air Act and a bottle return scheme are nowhere to be seen in this statement. Where are they? Where is the legislation to prepare our nation for the power of hydrogen and electric vehicles? Rather than action, instead you've chosen to attack Members on these benches for daring to ask these questions. Now, First Minister, I respect your aspiration to create a feminist Government. You've said you wanted to make Wales the safest place in the world to be a woman. What's not to like about that? Well, I can tell you that we are one hell of a long way from there. So, what legislation, what laws, what changes are you proposing to make this a reality? Again, this sounds more like a soundbite than anything of substance to me. Your unambitious childcare scheme that doesn't tackle inequality has been derided by the Minister charged with managing it, and it'll be forced through and you continue to refuse to call for the devolution of welfare administration - a key recommendation of your own rapid review on gender equality. We are nowhere near a feminist utopia, not even in ambition. I hope the omission of detail on a Welsh language Bill indicates that the Welsh Government is pausing and thinking again. You know that the need is there. Under your current proposals, isn't it the case that private companies like Trago Mills would be absolved of their responsibility to respect and protect our language and our culture? When we have seen an unprecedented rise in anti-Welsh bigotry, this surely cannot be acceptable. Many key decisions have been kicked into the long grass: the size of our Parliament and those who can participate in our democracy for one, and there has been a serious lack of courage on this question and that has been disappointing. I know with a new First Minister there will inevitably be changes, but time does not wait for the internal processes of the Labour Party. Brexit looms and the world still turns. There is not a single piece of legislation planned for education, transport, energy, the environment, housing, social care, farming, fisheries, yet we have challenges in all of those areas, do we not? First Minister, this is a legislative programme of old ideas and no ambition. It fails to address so many of the problems our people are facing. Wales needs and can do so much better than this.
Welsh: Hwn yw wythfed datganiad y Prif Weinidog, a'r olaf, ar raglen ddeddfwriaethol y dyfodol, ac edrychwn ymlaen at gael dadl lawn ar y cwestiwn hwn yn yr hydref. Felly, beth sydd gennym ni yn yr wythfed datganiad hwn? Wel, mae uno'r cynghorau yn ôl ar yr agenda bum mlynedd wedi i Gomisiwn Williams ei godi gyntaf. Unwaith eto, mae mater cosbedigaeth resymol, sydd gyda ni bob amser yn ôl pob golwg, yn codi ei ben eto, ac rwy'n edrych ymlaen, o'r diwedd, at weld rhywfaint o gynnydd yn hyn o beth; ac estyniad cyfyngedig o etholfraint pleidlais i rai 16 ac 17 oed. Onid ailbobiad yw hwn fwy neu lai o'r rhaglen ddeddfwriaethol a welsom ni o'r blaen? Pan fo ein democratiaeth, ein cenedl a gwleidyddiaeth drwyddi draw mewn cyflwr o newid, mae angen uchelgais, gwerthoedd, gweledigaeth ac arweinyddiaeth, ac nid wyf yn gweld y pethau hynny'n cael eu cynrychioli yn natganiad heddiw. Gallwn gytuno bod San Steffan yn siomi Cymru. Ond bwriad y Senedd hon, cartref newydd democratiaeth Cymru, oedd rhoi'r cyfle inni wneud pethau mewn ffordd arall. Pan ddiddymwyd y cynlluniau ar gyfer morlyn llanw, onid ydych chi o'r farn y dylid bod wedi cyflwyno deddfwriaeth ar gyfer cwmni ynni newydd gwladol Cymreig? Mae'n rhaid inni sicrhau bod y dyfodol yn ein dwylo ni, ac nid caniatáu i San Steffan glymu ein dwylo tu ôl i'n cefnau. Prif Weinidog, mae cenedlaethau'r dyfodol yn wynebu heriau mawr, ac er bod eich Deddf cenedlaethau'r dyfodol, sy'n cael ei chanmol yn fawr, yn edrych yn dda ar bapur o bosibl, mae'r pwysau'n parhau yn y byd go iawn. Mae newid yn yr hinsawdd yn cyflymu. Rydym yn gadael amgylchedd sy'n gynyddol ddigroeso. Mae llygredd aer yn lladd degau o filoedd bob blwyddyn, a gwastraff plastig yn hagru ein harfordir a chefn gwlad, ond ni cheir Deddf aer glân na chynllun dychwelyd poteli yn unman yn y datganiad hwn. Ble maen nhw? Ble mae'r ddeddfwriaeth i baratoi ein cenedl ar gyfer pŵer i gerbydau hydrogen a thrydan? Yn hytrach na gweithredu, rydych wedi dewis ymosod ar Aelodau ar y meinciau hyn am feiddio gofyn y cwestiynau hyn. Nawr, Prif Weinidog, rwy'n parchu eich dyhead i greu Llywodraeth ffeministaidd. Rydych wedi dweud eich bod yn awyddus i sicrhau mai Cymru yw'r lle mwyaf diogel yn y byd i fod yn fenyw. Beth sydd ddim i'w hoffi am hynny? Wel, gallaf ddweud wrthych ein bod ni beth cythraul o ffordd o'r fan honno. Felly, pa ddeddfwriaeth, pa gyfreithiau, pa newidiadau yr ydych yn eu cynnig i wneud hyn yn realiti? Unwaith eto, mae hwn swnio'n fwy fel datganiad bachog nag unrhyw beth o sylwedd, yn fy nhyb i. Mae eich cynllun gofal plant di-uchelgais, nad yw'n mynd i'r afael ag anghydraddoldeb, wedi cael ei fychanu gan y Gweinidog sy'n gyfrifol am ei reoli, a bydd yn cael ei orfodi drwodd ac rydych yn dal i wrthod galw am ddatganoli gweinyddu lles - un o argymhellion allweddol eich adolygiad cyflym eich hun ar gydraddoldeb rhwng y rhywiau. Nid ydym yn agos o gwbl at iwtopia ffeministaidd, hyd yn oed o ran uchelgais. Rwy'n gobeithio bod hepgor y manylion ar Fil iaith Gymraeg yn dangos bod Llywodraeth Cymru yn cymryd egwyl ac yn meddwl eto. Gwyddoch fod yr angen yno. O dan eich cynigion presennol, onid yw hi'n wir y byddai cwmnïau preifat fel Trago Mills yn cael eu rhyddhau o'u cyfrifoldeb i barchu a diogelu ein hiaith a'n diwylliant? A ninnau wedi gweld cynnydd enfawr mewn rhagfarn wrth-Gymreig, does bosib fod hynny'n dderbyniol. Gohiriwyd llawer o benderfyniadau allweddol: maint ein Senedd a'r rhai hynny sy'n gallu cymryd rhan yn ein democratiaeth yn un peth, a bu diffyg dewrder dirfawr ynglŷn â'r cwestiwn hwn ac mae hynny wedi bod yn siomedig. Rwy'n gwybod y daw newidiadau yn anochel yn sgil cael Prif Weinidog newydd, ond nid oes amser i aros am brosesau mewnol y Blaid Lafur. Mae Brexit ar y ffordd ac mae'r byd yn dal i droi. Ni chynlluniwyd un darn o ddeddfwriaeth ar gyfer addysg, trafnidiaeth, ynni, yr amgylchedd, tai, gofal cymdeithasol, ffermio, pysgodfeydd, ac eto mae gennym heriau ym mhob un o'r meysydd hynny, onid oes? Prif Weinidog, mae hon yn rhaglen ddeddfwriaethol o hen syniadau a dim uchelgais. Nid yw'n mynd i'r afael â llawer o'r problemau sy'n wynebu ein pobl. Mae angen gwell na hyn ar Gymru, ac mae modd gwneud llawer mwy.