English: I want to use this opportunity that this Plaid Cymru debate brings to follow on from yesterday's statement on flooding. I raised a number of issues in the Minister's statement yesterday that were not dealt with in her subsequent response. So, I want to return to those matters today and to raise some more issues that time did not allow for yesterday. The first matter relates to Natural Resources Wales and the question of liability. This was a particular issue in Pentre, where I was again this morning with local councillors and Plaid Cymru's leader, but it's not just confined to that town. The tonnes of debris washed off the mountains that blocked the main culvert in Pentre was also a factor in other communities, such as Ynyshir and Blaenllechau. I would like to invite the Minister to visit communities like Pentre, Blaenllechau, Treorchy, Ynyshir, Ystrad, Porth and Trehafod to see the aftermath of the floods, and to see the scale of what people face to get back on their feet. If the next time, Minister, you come to the Rhondda you come with me, I'll make sure you speak to people who can explain to you very clearly the impact on their lives of what they believe to be Natural Resources Wales's actions or inactions. Perhaps you could also bring representatives of Natural Resources Wales with you. Such a visit will help you and officials to see why we need an independent inquiry into the causes of the flooding across the Rhondda and further downstream. An internal review conducted by Natural Resources Wales will not be good enough. Rhondda communities are demanding that Natural Resources Wales acknowledge their mistakes in leaving such large quantities of material on the mountain and, in some places, changing watercourses through the use of heavy machinery on the mountains without remedial works afterwards. For residents to receive justice, there needs to be an admission of liability on the part of NRW. They also want you to acknowledge that the guidance under which natural Resources Wales has been working to in relation to tree felling is no longer fit for purpose. It needs looking at again, and if you agree with me on that point, Minister, I'd like to hear from you how quickly you think such a review could be undertaken. As Minister with responsibility over Natural Resources Wales, will you support steps to begin this process? While people are struggling to piece back their lives, there can be no lengthy delays to any part of this process. So, I ask you to act swiftly in terms of accepting liability, instituting an independent public inquiry and reviewing Natural Resources Wales's tree-felling guidance. Lessons have to be learned so this can never happen again. Where tree felling occurs, timber should not be left lying on the mountain in such large quantities. Watercourses, if disrupted through logging operations, must be reinstated. I saw a prime example of this in Blaenllechau where a stream entered the property through the back door and left by gushing out through the front door. The woman living there told me that the watercourses above her home had been altered as a result of these tree felling operations. Naturally, she is concerned that this surge of water through her home will become the norm in heavy rain from now on until work is done to put matters right. So, on behalf of this resident and many others, will you, Minister, ensure that these changes are implemented as soon as possible and that work is taken to reinstate whatever damage has been caused to watercourses on hillsides and on mountains? Not only do we have to put things right that have been damaged or altered, but we also have to futureproof our communities from further flooding. The climate crisis means we have to readjust and recalibrate everything we once thought was normal. Scientists are telling us that extreme weather events like large storms within quick succession will become more commonplace. We have to be more ready next time. How do we further protect our communities, then, and our people? We must begin by looking at a programme of upland tree planting on the land especially that belongs to the Welsh Government. Where the land is privately owned, the occupiers need to be incentivised to plant and grow indigenous trees. We also have to seriously call into question planning policy that allows houses to be built on land that can be vital in the fight against flood prevention. We must also have a comprehensive and regular drainage and culvert cleaning programme. The flooding not only damaged homes, it also damaged vehicles, and some are not covered for flood damage through their insurance policy. This is detrimental to everyone, but especially people who were relying upon their vehicles for employment purposes. In the light of that, will you consider granting people who have been affected by this free public transport, perhaps an extension of the free bus pass to those who have been affected? People have suffered enough; they should not have to pay extra to go back and forth to work. There also needs to be consideration of the people who have lost their works vehicles if they're self-employed tradespeople. These people have not only lost their homes but they've also lost their livelihoods, and some will be left without their tools as a result of the flooding. So, I'd urge you to consider how people in that situation can best be helped. I asked a number of other questions yesterday that did not get an adequate response. I asked about help with energy bills and packages of support in line with what is available elsewhere. So, I very much hope that these points will be answered through the course of this debate this afternoon. All of these matters are in your gift or in the gift of your Government, Minister. I hope you will address them, and I hope you will take the necessary action that our communities demand and expect.
Welsh: Rwyf am ddefnyddio'r cyfle hwn a ddaw yn sgil y ddadl hon gan Blaid Cymru i ddilyn ymlaen o'r datganiad am lifogydd ddoe. Codais nifer o faterion yn natganiad y Gweinidog ddoe nad ymdriniwyd â hwy yn ei hymateb dilynol. Felly, rwyf am ddychwelyd at y materion hynny heddiw a chodi rhagor o faterion nad oedd amser ar gael ar eu cyfer ddoe. Mae'r mater cyntaf yn ymwneud â Cyfoeth Naturiol Cymru a chwestiwn atebolrwydd. Roedd hyn yn broblem arbennig ym Mhentre, lle roeddwn eto y bore yma gyda chynghorwyr lleol ac arweinydd Plaid Cymru, ond nid yw wedi ei chyfyngu i'r dref honno yn unig. Roedd y tunelli o rwbel a olchwyd oddi ar y mynyddoedd a oedd yn blocio'r brif ffos ym Mhentre yn ffactor mewn cymunedau eraill hefyd, megis Ynys-hir a Blaenllechau. Hoffwn wahodd y Gweinidog i ymweld â chymunedau fel Pentre, Blaenllechau, Treorci, Ynys-hir, Ystrad, Porth a Threhafod i weld canlyniadau'r llifogydd, ac i weld maint yr hyn y mae pobl yn ei wynebu er mwyn cael eu traed tanynt eto. Y tro nesaf y dowch i'r Rhondda, Weinidog, os dowch chi gyda mi, fe wnaf sicrhau eich bod yn siarad â phobl sy'n gallu esbonio'n glir iawn wrthych beth yw effaith yr hyn y credant sy'n weithredu neu'n ddiffyg gweithredu ar ran Cyfoeth Naturiol Cymru ar eu bywydau. Efallai y gallech ddod â chynrychiolwyr Cyfoeth Naturiol Cymru gyda chi hefyd. Bydd ymweliad o'r fath yn eich helpu chi a swyddogion i weld pam fod arnom angen ymchwiliad annibynnol i achosion y llifogydd ar draws y Rhondda ac ymhellach i lawr y cwm. Ni fydd adolygiad mewnol gan Cyfoeth Naturiol Cymru yn ddigon da. Mae cymunedau'r Rhondda yn mynnu bod Cyfoeth Naturiol Cymru yn cydnabod eu camgymeriadau yn gadael cymaint o ddeunydd ar y mynydd, ac mewn rhai mannau yn newid cyrsiau dŵr drwy ddefnyddio peiriannau trwm ar y mynyddoedd heb wneud gwaith adfer wedyn. Er mwyn i breswylwyr gael cyfiawnder, mae angen i Cyfoeth Naturiol Cymru gyfaddef eu bod yn atebol. Maent hefyd am i chi gydnabod nad yw'r canllawiau y mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi bod yn eu dilyn mewn perthynas â chwympo coed yn addas at y diben mwyach. Mae angen ailedrych arnynt eto, ac os ydych yn cytuno â mi ar y pwynt hwnnw, Weinidog, hoffwn glywed gennych pa mor gyflym y credwch y gellid cynnal adolygiad o'r fath. Fel y Gweinidog sydd â chyfrifoldeb dros Cyfoeth Naturiol Cymru, a wnewch chi gefnogi camau i ddechrau'r broses hon? Tra bo pobl yn ei chael yn anodd cael eu traed tanynt eto, ni ellir oedi'n hir ar unrhyw ran o'r broses hon. Felly, rwy'n gofyn i chi weithredu'n gyflym o ran derbyn atebolrwydd, sefydlu ymchwiliad cyhoeddus annibynnol ac adolygu canllawiau Cyfoeth Naturiol Cymru ar gwympo coed. Rhaid dysgu gwersi fel na all hyn byth ddigwydd eto. Pan fo coed yn cael eu cwympo, ni ddylid gadael cymaint o bren yn gorwedd ar y mynydd. Rhaid adfer cyrsiau dŵr os amherir arnynt drwy weithgarwch torri coed. Gwelais enghraifft wych o hyn ym Mlaenllechau lle roedd nant yn mynd i mewn i'r eiddo drwy'r drws cefn ac yn gadael drwy lifo allan drwy'r drws blaen. Dywedodd y fenyw a oedd yn byw yno wrthyf fod y cyrsiau dŵr uwchben ei chartref wedi'u newid o ganlyniad i weithgarwch cwympo coed o'r fath. Yn naturiol, mae'n pryderu y bydd llif dŵr drwy ei chartref yn dod yn norm mewn glaw trwm o hyn ymlaen nes y gwneir gwaith i unioni pethau. Felly, ar ran y fenyw hon a llawer o breswylwyr eraill, a wnewch chi, Weinidog, sicrhau bod y newidiadau hyn yn cael eu gweithredu cyn gynted ag y bo modd a bod gwaith yn cael ei wneud i adfer pa ddifrod bynnag a achoswyd i gyrsiau dŵr ar fryniau ac ar fynyddoedd? Nid yn unig y mae'n rhaid inni unioni pethau a ddifrodwyd neu a newidiwyd, ond mae'n rhaid inni hefyd ddiogelu ein cymunedau rhag llifogydd pellach yn y dyfodol. Mae'r argyfwng hinsawdd yn golygu bod yn rhaid i ni ailaddasu ac ailgalibradu popeth yr arferem feddwl eu bod yn normal. Mae gwyddonwyr yn dweud wrthym y bydd digwyddiadau tywydd eithafol fel stormydd mawr yn dilyn ei gilydd yn gyflym yn dod yn fwy cyffredin. Mae'n rhaid i ni fod yn fwy parod y tro nesaf. Felly, sut y gallwn amddiffyn ein cymunedau a'n pobl? Rhaid inni ddechrau drwy edrych ar raglen o blannu coed ar yr ucheldir, yn enwedig ar dir sy'n eiddo i Lywodraeth Cymru. Os yw'r tir mewn dwylo preifat, mae angen cymell tirfeddianwyr i blannu a thyfu coed brodorol. Rhaid inni hefyd fynd ati o ddifrif i gwestiynu polisi cynllunio sy'n caniatáu i dai gael eu hadeiladu ar dir a all fod yn allweddol yn y frwydr i atal llifogydd. Rhaid inni hefyd gael rhaglen gynhwysfawr a rheolaidd i lanhau draeniau a cheuffosydd. Fe wnaeth y llifogydd ddifrodi cartrefi, ac fe wnaeth ddifrodi cerbydau hefyd, ac nid yw yswiriant pawb yn cynnwys difrod llifogydd. Mae hyn yn niweidiol i bawb, ond yn enwedig i bobl a oedd yn dibynnu ar eu cerbydau at ddibenion cyflogaeth. Yng ngoleuni hynny, a wnewch chi ystyried caniatáu i bobl yr effeithiwyd arnynt gan hyn i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus am ddim, ymestyn y tocyn bws am ddim efallai i gynnwys y rhai yr effeithiwyd arnynt? Mae pobl wedi dioddef digon; ni ddylent orfod talu'n ychwanegol i fynd yn ôl ac ymlaen i'r gwaith. Hefyd, mae angen ystyried y bobl sydd wedi colli eu cerbydau gwaith os ydynt yn fasnachwyr hunangyflogedig. Mae'r bobl hyn nid yn unig wedi colli eu cartrefi, maent hefyd wedi colli eu bywoliaeth, a bydd rhai wedi colli eu hoffer o ganlyniad i'r llifogydd. Felly, hoffwn eich annog i ystyried y ffordd orau o helpu pobl yn y sefyllfa honno. Gofynnais nifer o gwestiynau eraill ddoe na roddwyd ateb digonol iddynt. Holais ynglŷn â chymorth gyda biliau ynni a phecynnau cymorth yn debyg i'r hyn sydd ar gael mewn mannau eraill. Felly, rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y pwyntiau hyn yn cael eu hateb yn ystod y ddadl hon y prynhawn yma. Weinidog, mae pob un o'r materion hyn yn bethau y gallwch chi neu eich Llywodraeth eu rhoi. Rwy'n gobeithio y rhowch sylw iddynt, ac y byddwch yn gweithredu'r camau angenrheidiol y mae ein cymunedau yn eu mynnu ac yn eu disgwyl.