English: However, I know that Vikki is concentrating on adults in her contribution, but I think people don't often realise that it is children that are causing the most expense. We are trying to bring down the number of children that have to be looked after in care, but safety is the basis of bringing down those numbers. We have to better support families and communities, and build responses that will enable us to turn this curve, and then when children need to go into care we need to ensure that provision is available close to their home. On the subject of resourcing, Vikki mentioned the inter-ministerial group on paying for social care, which is looking at the challenges for the future. We've always favoured Wales being part of a UK approach to ensuring that people don't face large care costs in later life, and we'll see what this week's election brings in that regard. But if there continues to be a policy failure at a UK level, the inter-ministerial group is working to develop a made-in-Wales solution that is right for the care needs of the twenty-first century. Additional resources, as important as they are, are only part of the answer, and Vikki Howells mentioned the proposals that came from Gerry Holtham's work; we are looking at that in the inter-ministerial group. But another global trend is the impact of technology and how this will impact on social care is a very important area. I believe that social care must always be an intrinsically person-to-person endeavour, but at the same time the appropriate use of technology will become more important in meeting care needs. And it would obviously be foolish to try and predict the far-off future technology changes; rather, the role of Government in this area is to encourage and support social care providers to make the best use of technology that already exists, and also help them think creatively about the future. I know that Vikki Howells mentioned the foundational economy, and that is certainly something that we are very strongly supportive of in the Welsh Government. As she said, the fund that has been set up has supported a number of innovative ways of addressing social care, and I was very pleased to go and visit some of those when the last ones were announced. I'm very pleased to hear of the ambitious aims of Rhondda Cynon Taf council, particularly of the Stay Well at Home scheme, which I also know about, which is very good. I'd just like to say about one of the things that's facing us for the future, which is the issue of climate change, which, obviously, is one of the greatest challenges facing us. There is a climate emergency and be it more extreme weather or immigration to the UK driven through the hardships that climate change will cause in other parts of the world, we need to get into a position where public services here can adapt, and that includes social care. We also need to work so that the hundreds of providers of social care in Wales can support the overall ambition of moving at pace to carbon neutral, which I think is very important when we think of the huge number of staff that we have got working in the social care system, many of them on an individual basis. I also intend in 2020 to bring forward a national plan for carers. Vikki spoke powerfully about the contribution of carers. Across Wales, there are around 370,000 unpaid carers of all ages who support a loved one who is older, disabled or seriously ill without being paid to do so. They contribute hugely to Welsh society and I think it's important to say that the vast majority of those carers are pleased to do it and want to do it, and are looking after a loved one, and we should be doing our utmost to support them to do that. But we do know from reports that have come about carers that they are struggling and they often have a lot of difficulties. But I think it's so important that we recognise the enormously important role carers play, provide support to them and also enable people to have a life alongside caring. I'll be working with the ministerial advisory group on carers and other stakeholders in 2020 to develop a national plan for carers in 2020. To finish, I'd like to make two further points. The future social care system in Wales should be a balanced system. Independent providers will remain a key part of the system, and we have fantastic independent providers in Wales, and we are dependent on them. And some of them are at the leading edge of practice. As a Government, we want high-quality, independent providers to play a key role. But we will also support local authorities who wish to bring more provision directly under their control. We also want to see co-operatives, as Vikki Howells referred to, playing a bigger role in a balanced care market. In the new year I intend to provide a statement that sets a framework for pursuing the rebalancing of social care. Finally, then, I think, in the end, this debate does boil down to the very important point that Vikki made: how we can grow the capacity and capability of the workforce, to take the opportunities and respond to the challenges ahead. I'm acutely aware of the challenges that social care professionals face in delivering high-quality person-centred care on a consistent basis. Social services departments and social care providers are packed full of committed, skilled and hard-working people. Social care for very many people is a vocation, not just a job. What we must do is increase the status of the workforce - Vikki Howells mentioned the registration that we are introducing. We need to tackle the disparity in wages that she has also mentioned. She's mentioned the progress we've made on zero-hours contracts, and I think this is probably one of the absolute key issues that we have to deal with. Our greatest concern must be the growth in the capacity and capability of the workforce. In particular I want social workers to have the time to relate to and care for people. Equally, the workforce of the future won't be enabled to step up to the challenge ahead if it is, as I've said, low paid and unstable. As a Government we are focusing on fair work, and social care is in the vanguard of these developments. To conclude, we sometimes say in our debates that the status quo is not an option; never has that been truer of social care, looking out into the rest of the twenty-first century. In many ways, we are in a good place, but there is much work to do. I think we know what the direction is that we want to go to, but I thank Vikki Howells very much for raising this question in the Chamber tonight, and I look forward to working across the Senedd to meet these challenges in the time ahead. Thank you.
Welsh: Fodd bynnag, gwn fod Vikki yn canolbwyntio ar oedolion yn ei chyfraniad, ond credaf nad yw pobl yn aml yn sylweddoli mai plant sy'n achosi'r gost fwyaf. Rydym yn ceisio gostwng nifer y plant sy'n rhaid eu gosod mewn gofal, ond diogelwch yw'r sylfaen ar gyfer gostwng y niferoedd hynny. Mae'n rhaid inni gefnogi teuluoedd a chymunedau yn well, ac adeiladu ymatebion a fydd yn ein galluogi i wrthdroi'r tueddiad, a phan fydd angen i blant gael eu gosod mewn gofal mae angen inni sicrhau bod darpariaeth ar gael yn agos at eu cartref. Nawr, ar fater adnoddau, soniodd Vikki am y grŵp rhyngweinidogol ar dalu am ofal cymdeithasol sy'n edrych ar yr heriau ar gyfer y dyfodol. Mae bob amser wedi bod yn well gennym weld Cymru'n rhan o ddull o weithredu ar draws y DU i sicrhau nad yw pobl yn wynebu costau gofal mawr yn ddiweddarach mewn bywyd, ac fe welwn beth a ddaw yn sgil yr etholiad yr wythnos hon yn hynny o beth. Ond os bydd methiant polisi yn parhau ar lefel y DU, mae'r grŵp rhyngweinidogol yn gweithio i ddatblygu ateb a wnaed yng Nghymru sy'n iawn ar gyfer anghenion gofal yr unfed ganrif ar hugain. Dim ond rhan o'r ateb yw adnoddau ychwanegol, er mor bwysig ydynt, a soniodd Vikki Howells am yr argymhellion a ddeilliodd o waith Gerry Holtham; rydym yn edrych ar hynny yn y grŵp rhyngweinidogol. Ond tuedd fyd-eang arall yw effaith technoleg ac mae sut y bydd hyn yn effeithio ar ofal cymdeithasol yn faes pwysig iawn. Credaf fod yn rhaid i ofal cymdeithasol bob amser fod yn ymdrech gynhenid wyneb yn wyneb, ond ar yr un pryd, bydd y defnydd priodol o dechnoleg yn dod yn bwysicach er mwyn diwallu anghenion gofal. Ac yn amlwg byddai'n ffôl ceisio rhagweld newidiadau technoleg ymhell yn y dyfodol; yn hytrach, rôl y Llywodraeth yn y maes yw annog a chynorthwyo darparwyr gofal cymdeithasol i wneud y defnydd gorau o dechnoleg sydd eisoes yn bodoli, a hefyd eu helpu i feddwl yn greadigol am y dyfodol. Gwn fod Vikki Howells wedi crybwyll yr economi sylfaenol, ac yn sicr mae hynny'n rhywbeth rydym yn gefnogol iawn iddo yn Llywodraeth Cymru. Fel y dywedodd, mae'r gronfa a sefydlwyd wedi cefnogi nifer o ffyrdd arloesol o fynd i'r afael â gofal cymdeithasol, ac roeddwn yn falch iawn o ymweld â rhai o'r rheini pan gyhoeddwyd y rhai diwethaf. Ac rwy'n falch iawn o glywed am nodau uchelgeisiol cyngor Rhondda Cynon Taf, yn enwedig y cynllun Cadw'n Iach yn y Cartref y gwn amdano hefyd, sy'n dda iawn. Hoffwn ddweud am un o'r pethau sy'n ein hwynebu yn y dyfodol, sef newid hinsawdd sydd, yn amlwg, yn un o'r heriau mwyaf sy'n ein hwynebu. Mae'n argyfwng hinsawdd a boed yn dywydd mwy eithafol neu fewnfudo i'r DU wedi'i yrru gan y caledi y bydd newid hinsawdd yn ei achosi mewn rhannau eraill o'r byd, mae angen inni gyrraedd sefyllfa lle gall gwasanaethau cyhoeddus yma addasu, ac mae hynny'n cynnwys gofal cymdeithasol. Mae angen i ni weithio hefyd fel y gall y cannoedd o ddarparwyr gofal cymdeithasol yng Nghymru gefnogi'r uchelgais cyffredinol o symud yn gyflym i fod yn garbon niwtral, sy'n bwysig iawn yn fy marn i pan feddyliwn am y nifer enfawr o staff sydd gennym yn gweithio yn y system gofal cymdeithasol, a llawer ohonynt fel unigolion. Yn 2020, rwyf hefyd yn bwriadu cyflwyno cynllun cenedlaethol ar gyfer gofalwyr. Siaradodd Vikki yn rymus am gyfraniad gofalwyr. Ledled Cymru, ceir tua 370,000 o ofalwyr di-dâl o bob oed sy'n cefnogi rhywun annwyl sy'n hŷn, yn anabl neu'n ddifrifol wael heb gael eu talu i wneud hynny. Maent yn cyfrannu'n aruthrol at gymdeithas Cymru, a chredaf ei bod yn bwysig dweud bod mwyafrif llethol y gofalwyr hynny'n falch o'i wneud ac eisiau ei wneud, ac yn gofalu am rywun annwyl, a dylem wneud ein gorau glas i'w cynorthwyo i wneud hynny. Ond rydym yn gwybod o adroddiadau a gafwyd ar ofalwyr eu bod yn ei chael hi'n anodd, ac yn aml maent yn wynebu llawer o anawsterau. Ond rwy'n credu ei bod mor bwysig ein bod yn cydnabod y rôl hynod bwysig y mae gofalwyr yn ei chwarae, darparu cefnogaeth iddynt a galluogi pobl hefyd i gael bywyd ar wahân i ofalu. Byddaf yn gweithio gyda'r grŵp cynghori gweinidogol ar ofalwyr a rhanddeiliaid eraill yn 2020 i ddatblygu cynllun cenedlaethol ar gyfer gofalwyr yn 2020. I orffen, hoffwn wneud dau bwynt arall. Dylai'r system gofal cymdeithasol yng Nghymru yn y dyfodol fod yn system gytbwys. Bydd darparwyr annibynnol yn parhau i fod yn rhan allweddol o'r system, ac mae gennym ddarparwyr annibynnol gwych yng Nghymru, ac rydym yn ddibynnol arnynt. Ac mae rhai ohonynt ar flaen y gad yn eu hymarfer. Fel Llywodraeth, rydym am i ddarparwyr annibynnol o ansawdd uchel chwarae rhan allweddol. Ond byddwn hefyd yn cefnogi awdurdodau lleol sydd am ddod â mwy o ddarpariaeth o dan eu rheolaeth uniongyrchol. Rydym hefyd eisiau gweld cydweithfeydd yn chwarae mwy o ran mewn marchnad ofal gytbwys, fel y crybwyllodd Vikki Howells. Yn y flwyddyn newydd rwy'n bwriadu darparu datganiad sy'n gosod fframwaith ar gyfer ailgydbwyso gofal cymdeithasol. Yn olaf, felly, yn y pen draw, rwy'n credu bod y ddadl hon yn ymwneud yn y bôn â'r pwynt pwysig iawn a wnaeth Vikki: sut y gallwn dyfu capasiti a gallu'r gweithlu i fanteisio ar y cyfleoedd ac ymateb i'r heriau sydd o'n blaenau. Rwy'n ymwybodol iawn o'r heriau y mae gweithwyr gofal cymdeithasol proffesiynol yn eu hwynebu wrth ddarparu gofal o ansawdd uchel sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn ar sail gyson. Mae adrannau gwasanaethau cymdeithasol a darparwyr gofal cymdeithasol yn llawn o bobl ymroddedig, medrus a gweithgar. Galwedigaeth yw gofal cymdeithasol i lawer iawn o bobl, nid swydd yn unig. Yr hyn sy'n rhaid inni ei wneud yw gwella statws y gweithlu - soniodd Vikki Howells am y drefn gofrestru rydym yn ei chyflwyno. Mae angen inni fynd i'r afael â'r gwahaniaeth rhwng cyflogau a grybwyllwyd ganddi hefyd. Mae hi wedi sôn am y cynnydd a wnaethom ar gontractau dim oriau, ac rwy'n credu bod hwn yn ôl pob tebyg yn un o'r materion cwbl allweddol y mae'n rhaid inni roi sylw iddynt. Rhaid i'n prif sylw fod ar gynyddu capasiti a gallu'r gweithlu. Yn fwyaf arbennig, rwyf am i weithwyr cymdeithasol gael amser i uniaethu â phobl a gofalu amdanynt. Yn yr un modd, ni chaiff gweithlu'r dyfodol ei alluogi i wynebu'r her sydd o'n blaenau os yw, fel y dywedais, ar gyflog isel ac yn ansefydlog. Fel Llywodraeth rydym yn canolbwyntio ar waith teg, ac mae gofal cymdeithasol ar y blaen yn y datblygiadau hyn. I gloi, rydym yn dweud weithiau yn ein dadleuon nad yw'r status quo yn opsiwn; ni fu hynny erioed yn fwy gwir am ofal cymdeithasol wrth edrych allan ar weddill yr unfed ganrif ar hugain. Mewn sawl ffordd, rydym mewn lle da, ond mae llawer o waith i'w wneud. Rwy'n credu ein bod yn gwybod i ba gyfeiriad rydym eisiau mynd, ond diolch yn fawr i Vikki Howells am godi'r cwestiwn hwn yn y Siambr heno, ac edrychaf ymlaen at weithio ar draws y Senedd i ateb yr heriau hyn yn yr amser sydd i ddod. Diolch.