English: May I start by saying that I look forward now to seeing the publication of the strategy? I hope that it will show the trace of the recommendations and the discussions had in the committee on the language strategy, and suggest specific steps that the Government will consider. Amongst those steps was the idea that this strategy will show the journey for us, for how we go from here, to achieving the aim of a million Welsh speakers, and that it does that with milestones and details so that we can see clearly the journey ahead of us on reaching this ambitious aim. Simon, and others, have mentioned the importance of education, and I am going to go onto that, but, first of all, I'd like to discuss the question that Sian Gwenllian emphasised, namely this idea of economic prosperity and that prosperity of the language is intrinsically linked to economic prosperity in our communities. In my constituency, there are communities that speak Welsh, there are many communities that in living memory have spoken Welsh but where the Welsh language no longer prospers, and that's linked to the patterns of economic change over the decades. So, we do need to ensure as we put together an economic strategy that there is an emphasis on how we maintain Welsh-speaking communities. The Government is doing good work with regard to the Better Jobs, Closer to Home project, and we should be looking at that in a linguistic context as well as the context that we're currently looking at it in. But within the education system, I also hope that we see changes to the WESPs. Obviously, they weren't sufficient when they were initially published and the constructive process that has been pursued will, hopefully, lead to far more ambitious plans. But the truth is that, as a matter of principle, we should be meeting in full the demand for Welsh-medium education wherever it arises. We're not succeeding at present, and that should be the aim. But on top of that, as the language is a cultural asset, of course, but also an educational asset, as we've already heard in this debate, then we should be taking specific steps to create the demand for Welsh-medium education over a period of time as well. So, we need that level of ambition so that we can reach the aim ahead of us. We discussed in the committee how important nursery education is to reach the aim, and I think we should be looking at pilots for parents who can't speak Welsh who choose to send their children to nursery schools through the medium of Welsh, so that they too should receive training to support their children through their educational journey in the language. That's part of a wider process - and the strategy is clear about the importance of this - of normalising the use of the language within the family, as well as in the community and in workplaces more widely. On a personal level, until I was elected to the Assembly, I'd never worked in a workplace where it was possible to speak Welsh. That experience of coming here and being able to speak Welsh or in English as I wish, more or less, has been a very positive and desirable thing on a personal level, and that's what we should be trying to provide to everyone in all workplaces: that we don't have to think, 'Does this person speak Welsh?' - that it's something that becomes much more natural and much more wide-ranging and widely available to people in general. So, I welcome the emphasis on promotion. I said in the previous debate that we need a revolution to reach this aim. We need that cultural shift to ensure that people can feel confident and can have the ability to speak Welsh in their workplaces and in their daily lives. Part of that, as Suzy Davies said, is to do with people's own confidence, but if you're not sure that the person you're talking to is going to respond in Welsh, then the question of confidence holds you back whatever your ability in the Welsh language. So, I think that's an important part of that. Briefly, on this question of the general right, I would like the Government to look at the discussion that we had in the Pierhead a few months ago with Gwion Lewis, who was talking about creating the general right to use the Welsh language in all parts of social life, but aligned with that that we have guidance to show where it would be more likely that we would be able to use that right. It was a very constructive discussion and it was a very far-reaching proposal, and I would encourage the Government to consider it in due course.
Welsh: A gaf i ddechrau drwy ddweud fy mod i'n edrych ymlaen nawr i weld cyhoeddiad y strategaeth? Gobeithio y bydd e'n dangos ôl yr argymhellion a'r drafodaeth a gafwyd yn y pwyllgor ar y strategaeth iaith ac yn awgrymu camau penodol i'r Llywodraeth eu cymryd i mewn i ystyriaeth - yn eu plith nhw, y syniad, rydw i'n gobeithio, y bydd y strategaeth newydd yn dangos y siwrne i ni o sut rydym ni'n mynd o fan hyn i gyrraedd y nod o filiwn o siaradwyr, ac yn gwneud hynny gyda cherrig milltir ac elfen o fanylder, fel ein bod ni'n gweld yn glir y siwrne sydd o'n blaenau ni ar gyrraedd nod uchelgeisiol iawn. Gwnaeth Simon ac eraill sôn am bwysigrwydd addysg, ac rydw i'n mynd i sôn am hynny, ond hoffwn i, yn gyntaf, drafod y cwestiwn wnaeth Sian Gwenllian bwysleisio am y syniad o ffyniant economaidd, a bod llwyddiant a ffyniant yr iaith ynghlwm gyda ffyniant economaidd yn ein cymunedau ni. Yn fy etholaeth i mae yna lot o gymunedau sydd yn siarad Cymraeg ac mae yna lot o gymunedau sydd o fewn cof wedi siarad Cymraeg ond bellach nid yw'r iaith yn ffynnu ynddyn nhw. Mae hynny ynghlwm, i raddau, â'r patrwm o newidiadau economaidd dros y degawdau. Felly, mae angen i ni sicrhau wrth ein bod ni'n llunio'r strategaeth economaidd newydd bod pwys o fewn y strategaeth ar sut mae cynnal cymunedau Cymraeg eu hiaith o fewn hynny. Mae'r Llywodraeth yn gwneud gwaith da o ran cynllun Better Jobs, Closer to Home, ac efallai y dylid edrych ar hynny yn y cyd-destun ieithyddol ynghyd â'r cyd-destun rydym ni'n edrych arno fe ar hyn o bryd. Ond o fewn y system addysg, rydw i hefyd yn gobeithio y byddwn ni'n gweld newidiadau i'r cynlluniau strategol. Yn amlwg, nid oedden nhw'n ddigon da pan gyhoeddwyd nhw yn y lle cyntaf, ac mae'r broses adeiladol sydd wedi bod yn digwydd, gobeithio, yn mynd i arwain at gynlluniau llawer mwy uchelgeisiol. Y gwir amdani yw y dylem ni fod, fel mater o egwyddor, yn ateb y galw yn llawn am addysg Gymraeg ble bynnag mae'n codi. Nid ydym yn llwyddo i wneud hynny ar hyn o bryd. Dylai hynny fod yn nod. Ond ar ben hynny, gan bod yr iaith yn ased diwylliannol, wrth gwrs, ond hefyd yn ased addysgiadol, fel rydym wedi clywed yn barod yn y ddadl yma, dylem fod yn cymryd camau penodol i greu y galw am addysg Gymraeg dros gyfnod o amser hefyd. So, mae angen y lefel honno o uchelgais er mwyn ein bod ni'n gallu cyrraedd y nod sydd o'n blaenau ni. Fe wnaethom ni drafod yn y pwyllgor pa mor bwysig oedd addysg feithrin i gyrraedd y nod, a dylem edrych, rwy'n credu, ar beilota cyfle i rieni sydd ddim yn medru'r Gymraeg sy'n dewis danfon eu plant i gylchoedd meithrin Cymraeg, fel eu bod nhw'n cael hyfforddiant penodol yn y Gymraeg i allu cefnogi'u plant drwy siwrnai addysgiadol yn yr iaith. Mae hynny'n rhan o broses ehangach - ac mae'r strategaeth yn glir am bwysigrwydd hyn - o normaleiddio defnydd yr iaith o fewn y teulu, ynghyd ag yn y gymuned ac mewn gweithleoedd yn ehangach. Ar lefel bersonol, tan i mi gael fy ethol i'r Cynulliad, nid oeddwn i byth wedi gweithio mewn gweithle lle roedd hi'n bosib siarad Cymraeg. Mae'r profiad hwnnw o fod yma a gallu siarad Cymraeg neu Saesneg fel rwy'n mynnu, mwy neu lai, wedi bod yn beth positif ac yn beth dymunol iawn ar lefel bersonol, a dyna y dylem ni fod yn trio ei gyflenwi a'i ddarparu i bawb mewn pob gweithle: ein bod ni ddim yn gorfod meddwl, 'Ydy'r person yma yn siarad Cymraeg?' - ei bod hi'n beth sy'n dod yn lot fwy naturiol ac yn lot ehangach i bobl yn gyffredinol. Felly, rwy'n croesawu'r pwyslais ar hyrwyddo. Fe wnes i sôn yn y ddadl ddiwethaf bod angen chwyldro arnom ni er mwyn cyrraedd y nod. Mae angen newid diwylliannol cynhenid i sicrhau bod pobl yn gallu teimlo hyder ac yn gallu llwyddo i siarad Cymraeg yn eu gweithleoedd ac mewn bywyd bob dydd. Mae rhan o hynny, fel roedd Suzy Davies yn sôn, yn ymwneud â hyder pobl, ond os nad ydych yn sicr bod y person rydych yn siarad â nhw yn mynd i ymateb yn y Gymraeg, mae'r cwestiwn yna o hyder yn eich dal chi nôl beth bynnag yw'ch gallu chi i fedru'r Gymraeg, ar un lefel. Felly, mae hynny'n rhan bwysig o hynny. Yn fras, ar y cwestiwn yma o'r hawl gyffredinol, buaswn i yn hoffi i'r Llywodraeth edrych ar y drafodaeth gawsom ni yn y Pierhead rai misoedd yn ôl gyda Gwion Lewis, a oedd yn sôn am greu hawl cyffredinol i ddefnyddio'r Gymraeg ym mhob rhan o fywyd cymdeithasol, ond ynghyd â hynny bod canllawiau gyda ni i ddangos ble y byddai'n fwy tebygol ein bod ni'n cael defnyddio'r hawl. Roedd yn drafodaeth adeiladol iawn ac yn gynnig pellgyrhaeddol, a byddwn yn annog y Llywodraeth i roi ystyriaeth i hynny maes o law.