English: Over the last year, we have heard desperately sad stories of husbands and wives dying within days of each other, of brothers and sisters taken by the virus, of generations from the same family succumbing to COVID-19. They will be remembered in the hearts and minds of all those who know and loved them and, today, we remember them too. Wales will have two permanent living memorials to all those who have died, as we plant forests in north and south Wales. These will be spaces for families to come to remember their loved ones and places of reflection for others. Because this virus has taken something from each one of us here today; each one of us will know someone who has died or someone who has been ill. The cost has been felt in ways in which we live our daily lives. It has interrupted our traditions from Christmas, Ramadan, Diwali and Hanukkah. It's cancelled weddings and changed the way we say goodbye to those whom we have lost. There has been a huge financial cost as businesses have closed, some of which will, sadly, never reopen, and jobs have been lost too. And the virus has fundamentally changed the ways we interact with each other, casting a shadow on all our lives. It's not just touching elbows instead of shaking hands, or Zoom calls replacing face-to-face meetings; the virus has taken human touch and human contact away from us. We have already seen the impact of the pandemic on our mental health and well-being in feelings of loneliness, isolation, anxiety and frustration, and, as we discussed earlier this afternoon, the full force of all of that may yet be to come. And yet, Llywydd, as painful as the human cost has been, this extraordinary year has also shown the huge resilience of the human spirit and the phenomenal willingness of people in communities to help one another. Week after week, we have seen more people volunteering to help those who have been shielding and to support our public services; over 100 new volunteers coming forward again in just the last week. And as schools and shops have closed for prolonged periods, our homes have become classrooms and workplaces, and businesses have found innovative ways to offer services remotely. Rush-hour queues have almost disappeared, and we've learned how to deploy the 'mute' button - or at least most of us have most of the time. Llywydd, I want to pay tribute to the remarkable way our public services have responded to the pandemic, and to the dedication and determination of the tens of thousands of people working in our NHS and care services and in all those day-to-day services we rely upon that are provided by our local authorities, and, beyond all that, I want to thank everybody who has put themselves at risk at work to serve others: in retail, bus, train and taxi drivers, teachers and school staff - the list is long and longer than I can set out this afternoon. It is your tireless work that has kept us all safe. And the response to the pandemic in Wales has been a social partnership response, whether that's our successful test, trace protect service, which was built from scratch and which the Wales Audit Office said last week was making an important contribution to the management of COVID-19, whether it's securing supplies of personal protective equipment from Welsh businesses for the NHS and social care, or our world-leading genomic surveillance system in Wales, which is helping to identify new variants of the virus, and of course, our fantastic vaccination programme, which continues to go from strength to strength as it provides vaccines to people at incredible speed. In less than four months, Llywydd, thousands of NHS staff, supported by military personnel and volunteers, working from 600 centres, have given more than half the adult population of Wales their first dose of the vaccine, vaccination that gives us real hope for a better future and a different relationship with this virus - a future where we will be able to live with fewer restrictions. Because, over the last 12 months, all four UK Governments have taken unprecedented decisions to protect people's health and to control the spread of the virus. It's meant intervening in people's lives in ways not seen for generations. None of these decisions have been easy, and quite certainly none of them have been taken lightly, but they have been necessary to save lives and livelihoods. I want to thank everyone in Wales for their support and help. Yours is the victory that has brought the virus under control time and again over the course of this year. It is only because people across our nation have followed the rules and kept ourselves and our families safe that we are now able to start relaxing those restrictions, carefully unlocking Wales sector by sector. And we will go on doing this gradually, step by step, so that we do not throw away any of the hard work and sacrifices 3 million people have made over the last three months, always mindful of how quickly this virus can return, as we have seen from the sobering experiences in Europe over the last week. Llywydd, across Wales we have seen an enormous spirit of social solidarity and hundreds of thousands of individual small acts of kindness, even as so many lives have been disrupted and put on hold. It's because of that spirit that we start this spring and mark this anniversary with a sense of hope. Cases have fallen, the pressure on our NHS is receding; we have more and different tests available and vaccination on a mass scale. We are beginning to unlock our country and we are determined to do so in a way that keeps rates of the virus low. We will rebuild and recover, building a fairer and a greener Wales, in which no-one is held back and no-one is left behind. Llywydd, we are living with coronavirus and are likely to be so for some time yet. But the tenacity of hope in the bad days and the audacity of hope in the better times are both part of the human condition. It's this that allows us to say that this year can be different and this year will be better than the last. Diolch yn fawr.
Welsh: Dros y flwyddyn ddiwethaf, rydym ni wedi clywed storïau torcalonus am wŷr a gwragedd yn marw o fewn ychydig ddyddiau i'w gilydd, am frodyr a chwiorydd yn cael eu cipio i ffwrdd gan y feirws, am genedlaethau o'r un teulu yn marw oherwydd COVID-19. Fe fyddan nhw'n aros yng nghalonnau a meddyliau pawb a oedd yn eu hadnabod ac yn eu caru nhw ac rydym ninnau'n cofio amdanyn nhw heddiw hefyd. Fe fydd yna ddwy gofeb fyw barhaol yng Nghymru i bawb a fu farw, wrth inni blannu coedwigoedd yn y Gogledd a'r De. Fe fydd y rhain yn gyrchfannau i deuluoedd fel y gallant gofio am eu hanwyliaid ac yn llecynnau ar gyfer myfyrdod i eraill. Oherwydd mae'r feirws hwn wedi dwyn rhywbeth oddi ar bob un ohonom ni sydd yma heddiw; ac mae pob un ohonom ni wedi adnabod rhywun a fu farw neu rywun sydd wedi dioddef afiechyd. Fe deimlwyd y gost yn y ffyrdd yr ydym ni'n byw ein bywydau ni bob dydd. Fe dorrwyd ar draws ein traddodiadau ar gyfer dathlu'r Nadolig, Ramadan, Diwali a'r Hanukkah. Cafodd priodasau eu canslo ac fe newidiodd ein dull ni o ffarwelio â'r rhai a gollwyd. Cafwyd cost ariannol aruthrol wrth i fusnesau gau, ac yn anffodus, ni fydd rhai ohonyn nhw byth yn ailagor, ac fe gafodd swyddi eu colli hefyd. Ac mae'r feirws wedi newid yn sylfaenol ein ffyrdd ni o ryngweithio â'n gilydd, gan daflu cysgod dros ein bywydau ni i gyd. Nid yn unig o ran cyffwrdd penelin yn hytrach nag ysgwyd llaw, neu alwadau Zoom yn hytrach na chyfarfod rhywun wyneb yn wyneb; mae'r feirws wedi ein hamddifadu ni o gyffyrddiad dynol a chyswllt dynol. Rydym wedi gweld effaith y pandemig eisoes ar iechyd meddwl a'n llesiant ni, gyda theimladau o unigrwydd, arwahanrwydd, pryder, a rhwystredigaeth ac efallai nad yw dylanwad hynny wedi cyrraedd ei uchafbwynt eto, fel y trafodwyd yn gynharach y prynhawn yma. Ac eto i gyd, Llywydd, er mor boenus fu'r gost i bobl, mae'r flwyddyn eithriadol hon wedi dangos pa mor ddi-syfl y gall pobl fod yn ogystal â'u parodrwydd aruthrol nhw i helpu ei gilydd mewn cymunedau. Wythnos ar ôl wythnos, rydym ni wedi gweld mwy o bobl yn gwirfoddoli i helpu'r rhai sydd wedi bod yn llochesu ac i gefnogi ein gwasanaethau cyhoeddus ni; dros 100 o wirfoddolwyr newydd yn cynnig cymorth eto yn ystod yr wythnos diwethaf. Ac wrth i ysgolion a siopau gau am gyfnodau maith, mae ein cartrefi ni wedi bod yn ystafelloedd dosbarth a gweithleoedd, ac mae busnesau wedi dod o hyd i ffyrdd arloesol o gynnig gwasanaethau o bellter. Mae ciwiau'r oriau brig wedi diflannu, bron â bod, ac rydym ni wedi dysgu sut i ddefnyddio'r botwm 'mute' - neu'r rhan fwyaf ohonom y rhan fwyaf o'r amser, o leiaf. Llywydd, fe hoffwn i dalu teyrnged i'r ffordd ryfeddol y mae ein gwasanaethau cyhoeddus wedi ymateb i'r pandemig, ac ymroddiad a phenderfyniad y degau o filoedd o bobl sy'n gweithio yn ein GIG ni a'n gwasanaethau gofal ni ac ym mhob un o'r gwasanaethau hynny o ddydd i ddydd yr ydym ni'n dibynnu arnyn nhw a ddarperir gan ein hawdurdodau lleol. A thu hwnt i hynny i gyd, fe hoffwn i ddiolch i bawb sydd wedi rhoi eu hunain mewn perygl yn eu gwaith nhw drwy roi gwasanaeth i eraill: mewn swyddi manwerthu, gyrwyr bysiau, trenau, a thacsis, athrawon a staff ysgol - mae'r rhestr yn faith ac yn hirach nag y gallaf i ei nodi y prynhawn yma. Eich gwaith diflino chi sydd wedi ein cadw ni i gyd yn ddiogel. Ac mae'r ymateb i'r pandemig yng Nghymru wedi bod yn ymateb o ran partneriaeth gymdeithasol, boed hynny yn ein gwasanaeth profi ac olrhain llwyddiannus ni, a gafodd ei lunio o ddim ac fe ddywedodd Swyddfa Archwilio Cymru amdano'r wythnos diwethaf ei fod yn gwneud cyfraniad pwysig at reoli COVID-19, boed hynny wrth sicrhau cyflenwadau o gyfarpar diogelu personol gan fusnesau Cymru ar gyfer y GIG a gofal cymdeithasol, neu ein system wyliadwriaeth genomeg ni yng Nghymru sy'n arwain y byd, sy'n helpu i nodi amrywiolion newydd o'r feirws, ac wrth gwrs, ein rhaglen frechu wych ni, sy'n parhau i fynd o nerth i nerth gan ei bod hi'n darparu brechlynnau i bobl yn anhygoel o gyflym. Mewn llai na phedwar mis, Llywydd, mae miloedd o staff y GIG, gyda chefnogaeth personél milwrol a gwirfoddolwyr, ac yn gweithio o 600 o ganolfannau, wedi rhoi'r dos cyntaf o'r brechlyn i fwy na hanner poblogaeth oedolion Cymru. A'r brechu sy'n rhoi gobaith gwirioneddol inni am ddyfodol gwell a pherthynas wahanol â'r feirws hwn - dyfodol lle byddwn ni'n gallu byw gyda llai o gyfyngiadau. Oherwydd, yn ystod y 12 mis diwethaf, mae pob un o bedair Llywodraeth y DU wedi gwneud penderfyniadau digynsail i ddiogelu iechyd pobl a rheoli ymlediad y feirws. Mae hynny wedi golygu ymyrryd ym mywydau pobl mewn ffyrdd na welwyd eu tebyg ers cenedlaethau. Nid oes yr un o'r penderfyniadau hyn wedi bod yn hawdd, ac yn sicr nid oes yr un ohonyn nhw wedi cael eu gwneud ar chwarae bach, ond maen nhw wedi bod yn angenrheidiol i achub bywydau a bywoliaethau pobl. Fe hoffwn i ddiolch i bawb yng Nghymru am eu cefnogaeth a'u cymorth nhw. Eich buddugoliaeth chi yw hon ac fe ddaeth â'r feirws dan reolaeth dro ar ôl tro yn ystod y flwyddyn hon. Mae pobl ar draws y genedl wedi dilyn y rheolau ac wedi cadw eu hunain a'u teuluoedd yn ddiogel ac oherwydd hynny fe allwn ni ddechrau llacio'r cyfyngiadau hyn nawr, gan ddatgloi Cymru fesul sector yn ofalus iawn. Ac fe fyddwn ni'n parhau i wneud hyn yn raddol, gam wrth gam, fel nad ydym yn colli dim o'r gwaith caled a'r aberthau a wnaeth 3 miliwn o bobl yn ystod y tri mis diwethaf, gan fod yn ymwybodol trwy'r amser o ba mor gyflym y gall y feirws hwn ddychwelyd, fel y gwelsom ni gyda'r profiadau sobreiddiol yn Ewrop yn ystod yr wythnos ddiwethaf. Llywydd, ar draws Cymru rydym ni wedi teimlo ysbryd o undod cymdeithasol enfawr a channoedd o filoedd o weithredoedd bach unigol o garedigrwydd, a hynny hyd yn oed gyda'r holl darfu ar fywydau a bywydau'n cael eu dal yn ôl. Ac oherwydd yr ysbryd hwnnw rydym yn dechrau'r gwanwyn hwn ac yn nodi'r flwyddyn gron gydag ymdeimlad o obaith. Mae'r achosion wedi gostwng, mae'r pwysau ar ein GIG ni'n ysgafnhau; mae gennym ni fwy o brofion a phrofion amrywiol ar gael yn ogystal â brechu ar raddfa eang. Rydym ni'n dechrau datgloi ein cenedl ac rydym ni'n benderfynol o wneud hynny mewn ffordd sy'n cadw cyfraddau'r feirws yn isel. Fe fyddwn ni'n ailgodi ac yn adfer, gan adeiladu Cymru sy'n decach a gwyrddach, lle nad oes unrhyw un yn cael ei ddal yn ôl na'i adael ar ôl. Llywydd, rydym ni'n byw gyda'r coronafeirws ac yn debygol o fod am gryn amser eto. Ond mae glynu at obaith mewn adfyd a bod yn llawn hyder a gobaith mewn hawddfyd, fel ei gilydd, yn rhan o gyflwr y ddynoliaeth. Dyma sy'n ein galluogi ni i ddweud y gall eleni fod yn wahanol ac y bydd eleni'n well na'r llynedd. Diolch yn fawr.