English: It is appropriate at this time of the year to remember and honour those who have served and who continue to serve in our armed forces. However, this year is particularly significant, marking as it does the hundredth anniversary of the end of the first world war. In recognising the sacrifice of those who served in the war to end all wars, I would like to mention those whose contribution can too easily be overlooked. I refer to the loyalty and the heroism of those who came from what later became the Commonwealth. They came from thousands of miles away to fight for a country they had never seen. People came from some 80 countries now part of the Commonwealth to fight in the first world war. Many came from Australia, New Zealand and Canada, and many more came from India, Pakistan, Bangladesh, Africa and the West Indies. One and a half million volunteers came from an unpartitioned India alone, and 150,000 troops served in the western front alone. Soldiers from the Indian subcontinent won 13,000 medals, including 12 Victoria crosses. Fifteeen thousand soldiers from the West Indies saw action, and they won 81 medals for bravery. Fifty-five thousand men from Africa fought for Britain, winning 1,066 decorations. In these days of increasing racial prejudice and discrimination, it is right to take time to reflect on these facts. In cemeteries across the world are the graves of people of all races and faiths, or of no faith, who fought side by side to defend the freedom that we all enjoy, and they sacrificed their lives. We owe every one who served a great debt, and that debt continues today because, sadly, the war to end all wars proved to be false. Twenty-one years later, the world was plunged into a second world war, and numerous other conflicts since: the Falklands, Kuwait, Iraq and Afghanistan, to name a few. Many veterans today have to live with conditions related to their service. Recent research from King's College London suggests that conflicts in Iraq and Afghanistan may have led to an increase in the rate of, as my colleague mentioned, post-traumatic stress disorder, or PTSD, among members of the armed forces. Sadly, one member, at least, dies every week from this problem. We have to do something, Minister, and I asked you earlier to mention something about veterans, and your reply was so pathetic that I am still ashamed of your reply, because you never mentioned anything in their favour. And yet, veterans in Wales and their families have faced inconsistencies when accessing healthcare, relying on the third sector and charities to deliver the specialist and rehabilitation services that they need, in spite of the armed forced covenant. Unpreparedness means that veterans face considerable obstacles in returning to civilian life in Wales. Providing veterans with leaflets is not a substitute for the specialist support they need in accessing housing. The same is true of accessing employment. Many veterans have significant skills that could prove useful to businesses in Wales, yet research by Barclays bank shows that less than half of employers would look favourably on military experience on curriculum vitae. There remain no signs to date of Welsh Government's employment pathways. If we are truly to honour the debt we owe to our armed forces, we must ensure the effective implementation of the covenant at all levels. That is why I ask that the new First Minister, on taking office, reviews the decision to reject the appointment of an armed forces commissioner. Deputy Presiding Officer, the Indian writer Raghu Karnad wrote, and in his words, 'People have two deaths: the first at the end of their livesand the second at the end of the memory of their lives, when all who remember them are gone.' We must ensure our armed forces, present and future, remain unforgotten and appreciated forever in Wales. Thank you.
Welsh: Mae'n briodol ar yr adeg hon o'r flwyddyn inni gofio ac anrhydeddu'r rhai sydd wedi gwasanaethu ac sy'n parhau i wasanaethu yn ein lluoedd arfog. Fodd bynnag, mae eleni'n arbennig o arwyddocaol, gan ei bod yn ganmlwyddiant diwedd y rhyfel byd cyntaf. Wrth gydnabod aberth y rhai a wasanaethodd yn y rhyfel i roi diwedd ar bob rhyfel, hoffwn sôn am y rhai y mae'n rhy hawdd anghofio eu cyfraniad. Cyfeiriaf at deyrngarwch ac arwriaeth y rhai a ddaeth o'r hyn a elwid wedyn yn Gymanwlad. Daethant o filoedd o filltiroedd i ffwrdd i ymladd dros wlad nad oeddent erioed wedi ei gweld. Daeth pobl o tua 80 o wledydd sy'n rhan o'r Gymanwlad yn awr i ymladd yn y rhyfel byd cyntaf. Daeth llawer o Awstralia, Seland Newydd a Chanada, a daeth llawer mwy o India, Pacistan, Bangladesh, Affrica ac India'r Gorllewin. Daeth miliwn a hanner o wirfoddolwyr o India yn unig, India fel roedd hi cyn y rhaniad, a gwasanaethodd 150,000 o filwyr ar ffrynt y gorllewin yn unig. Enillodd milwyr o is-gyfandir India 13,000 o fedalau, gan gynnwys 12 croes Victoria. Gwasanaethodd 15,000 o filwyr o India'r Gorllewin, ac ennill 81 o fedalau am ddewrder. Ymladdodd 55,000 o ddynion o Affrica dros Brydain, gan ennill 1,066 o fedalau. Yn y dyddiau hyn o ragfarn a gwahaniaethu cynyddol ar sail hil, mae'n weddus inni roi amser i fyfyrio ar y ffeithiau hyn. Mewn mynwentydd ar draws y byd ceir beddau pobl o bob hil a ffydd, neu bobl heb ffydd, a ymladdodd ochr yn ochr i amddiffyn y rhyddid y mae pob un ohonom yn ei fwynhau, ac fe wnaethant aberthu eu bywydau. Mae arnom ddyled fawr i bob un a fu'n gwasanaethu, ac mae'r ddyled honno'n parhau heddiw oherwydd, yn anffodus, honiad ffug oedd ei bod hi'n rhyfel i roi diwedd ar bob rhyfel. Gwta 21 mlynedd yn ddiweddarach, aeth y byd wysg ei ben i ail ryfel byd, a nifer o ryfeloedd eraill ers hynny: y Falklands, Kuwait, Irac ac Affganistan, i enwi rhai'n unig. Mae llawer o gyn-filwyr heddiw yn gorfod byw gyda chyflyrau sy'n gysylltiedig â'u gwasanaeth. Awgryma ymchwil ddiweddar gan King's College Llundain y gallai rhyfeloedd yn Irac ac Affganistan fod wedi arwain at gynnydd yn y gyfradd o anhwylder straen wedi trawma ymhlith aelodau o'r lluoedd arfog fel y nododd fy nghyd-Aelod. Yn anffodus, mae o leiaf un aelod yn marw o'r broblem hon bob wythnos. Rhaid inni wneud rhywbeth, Weinidog, ac yn gynharach gofynnais i chi sôn rhywbeth am gyn-filwyr ac roedd eich ateb mor druenus fel fy mod yn dal i deimlo cywilydd ynglŷn â'r ateb a roesoch, gan na ddywedoch chi ddim o'u plaid. Ac eto, mae cyn-filwyr yng Nghymru a'u teuluoedd wedi wynebu anghysonder o ran mynediad at ofal iechyd, gan ddibynnu ar y trydydd sector ac elusennau i ddarparu'r gwasanaethau arbenigol a'r gwasanaethau adsefydlu sydd eu hangen arnynt, er gwaethaf cyfamod y lluoedd arfog. Mae diffyg paratoi yn golygu bod cyn-filwyr yn wynebu rhwystrau sylweddol wrth ddychwelyd at fywyd sifil yng Nghymru. Nid yw darparu taflenni ar gyfer cyn-filwyr yn gwneud y tro yn lle'r cymorth arbenigol sydd ei angen arnynt i sicrhau mynediad at y ddarpariaeth dai. Mae'r un peth yn wir am fynediad at gyflogaeth. Mae gan lawer o gyn-filwyr sgiliau pwysig a allai fod yn ddefnyddiol i fusnesau yng Nghymru, ac eto dengys ymchwil gan fanc Barclays na fyddai hanner y cyflogwyr yn edrych yn ffafriol ar brofiad milwrol ar CV. Ni chafwyd unrhyw arwydd hyd yn hyn o lwybrau cyflogaeth Llywodraeth Cymru. Os ydym o ddifrif ynglŷn ag anrhydeddu'r ddyled sydd arnom i'n lluoedd arfog, rhaid inni sicrhau bod y cyfamod yn cael ei weithredu'n effeithiol ar bob lefel. Dyna pam y gofynnaf i'r Prif Weinidog newydd, pan ddaw i'w swydd, adolygu'r penderfyniad i wrthod penodi comisiynydd y lluoedd arfog. Ddirprwy Lywydd, ysgrifennodd yr awdur Indiaidd, Raghu Karnad, y geiriau hyn, Mae pobl yn marw ddwy waith: daw'r farwolaeth gyntaf ar ddiwedd eu hoes a daw'r ail ar ddiwedd y cof am eu bywydau, pan fydd pawb sy'n eu cofio wedi mynd. Rhaid inni sicrhau bod ein lluoedd arfog, yn awr ac yn y dyfodol, yn parhau i gael eu cofio a'u gwerthfawrogi am byth yng Nghymru. Diolch.