English: Minister, you mention in your statement a 48 per cent decrease in new TB incidents since 2009, but I'd be interested to know what the statistics say about the re-occurrence of the disease within infected herds and how many herds have been classified as TB free after a prolonged period of being under restrictions. Preventing new herds from catching the disease is important, but for those farmers who have long been under TB restrictions, they are the ones bearing the brunt of the economic and mental impact of the disease, and they must not be forgotten about. And whilst I'm grateful for your statement this afternoon, it does come after 13 years of policy that has made slow progress in achieving the ultimate goal of Wales being recognised as an officially TB-free region in the UK. If I may, I'd like to touch on three specific points in responding to your statement: vaccines, testing and compensation. Your update on the progress Wales is making in establishing a vaccination scheme will, I'm sure, be cautiously welcomed by the sector. However, we must be honest with the agricultural industry: a vaccine will not stop the disease dead in its tracks. If the global pandemic has taught us anything, it's that, even with the common use of a vaccine, a disease can remain prevalent and be transmitted, even if at a lower number. A cattle vaccine will see farmers continue to combat the possible presence of bovine TB in their herd. Therefore, it's important that we aren't presenting the vaccine as the silver bullet to end bovine TB. However, it certainly can be another tool at our disposal. And whilst I welcome the news that the Welsh Government is going to continue to support the development of a deployable cattle TB vaccine, this mustn't hide the fact that we remain several years away from a viable programme - that's at least four years where TB continues to infect our cattle, killing off our livestock and damaging yet another generation of family businesses. In order to mitigate this, we have to be innovative and ambitious in our testing regime. That means expanding upon the Welsh Government's current testing regime and optimising some of the industry alternatives that are currently available. We already know that the current Welsh Government-endorsed skin test provides false negatives, and this is noted in the refreshed TB eradication programme, as it states it is not possible to fully eliminate the risk of TB spreading through undetected infection. But, by improving testing, it will reduce the number of undetected infections. You mention in your statement that the new consultation will seek views on testing protocols, however no mention on the tests used. I'd like further information from you on the roll-out of these new tests, including Enferplex and IDEXX, to remove false negatives from skin-fold testing. Finally, compensation. I was concerned to read that the TB payments budget has forecast a £7 million overspend by the end of this financial year. This is a budget that has seen overspend every year since 2015-16. Had the Welsh Government addressed bovine TB, tackled the root cause of the disease sooner, then the overspends would not have happened, as the disease would not have been allowed to spread into all four corners of Wales, seeing 10,000-plus cattle slaughtered in the last 12 months alone. Minister, I reiterate that we must take strategic long-term decisions when it comes to tackling the impact of this disease. It is irresponsible to not properly fund the compensation scheme to farmers, complain about an overspend and look at ways of reducing payouts to compensate for loss of livestock rather than focus on sustainable ways to reduce the spread of the disease in the first place. I note with interest the three options that are being suggested by the Welsh Government, and, whilst any compensation scheme must reflect value for money for taxpayers, it is just as vital that we settle on a scheme that provides a fair and proportionate TB payment to cattle keepers. I await with interest the outcome of the consultation next spring, but I am worried that we are focusing on how much money can be saved rather than fixing the problem, which is bovine TB. Minister, you make reference to TB champions in your statement. Could I ask you reconsider this phrasing, please? No-one wishes to champion such a deadly disease, which has caused so much turmoil to farmers across Wales. Should we want to tackle bovine TB, we must seek to improve the quality of our testing regime, continue to invest in a vaccine roll-out project, and ensure that our farmers are fittingly supported. Minister, you're correct when you say collaboration and partnership are key, but this must be met with equal measures by Welsh Government. And so I urge you, let's not let another 13 years pass; let's work urgently with the industry to implement a full and comprehensive TB eradication strategy that rids Wales of this hideous disease in our cattle and wildlife once and for all. Diolch.
Welsh: Gweinidog, rydych chi'n sôn yn eich datganiad am ostyngiad o 48 y cant mewn achosion newydd o TB ers 2009, ond fe fyddai hi'n dda gennyf gael gwybod beth mae'r ystadegau yn ei ddweud am ailymddangosiad y clefyd mewn buchesi sydd wedi'u heintio a faint o fuchesi a ddiffiniwyd yn rhai sy'n rhydd o TB ar ôl cyfnod maith dan gyfyngiadau. Mae atal buchesi newydd rhag cael y clefyd yn bwysig, ond i'r ffermwyr hynny sydd wedi bod dan gyfyngiadau TB ers tro, y nhw sy'n gweld effaith economaidd a meddyliol fwyaf garw'r clefyd, ac ni ddylid anghofio amdanyn nhw. Ac er fy mod i'n ddiolchgar am eich datganiad chi'r prynhawn yma, mae'n dod ar ôl 13 mlynedd o bolisi sydd wedi bod yn araf i daro'r nod terfynol o weld cydnabyddiaeth swyddogol o Gymru yn rhanbarth o'r DU sy'n rhydd o TB. Os caf i, fe hoffwn i sôn am dri phwynt penodol wrth ymateb i'ch datganiad: brechlynnau, profion, ac iawndal. Rwy'n siŵr y bydd y sector yn croesawu eich diweddariad ar y cynnydd a welir yng Nghymru wrth sefydlu cynllun brechu. Eto i gyd, mae'n rhaid i ni fod yn onest â'r diwydiant amaethyddol: ni fydd brechlyn yn atal yr haint yn llwyr. Os yw'r pandemig byd-eang wedi dysgu unrhyw beth i ni, hyd yn oed gyda defnydd cyffredin o frechlyn, fe all mynychder clefyd barhau a gellir ei drosglwyddo, hyd yn oed pan fo'r cyfraddau yn is. Fe fyddai brechlyn i wartheg yn golygu y bydd ffermwyr yn parhau i fynd i'r afael â phresenoldeb posibl TB buchol yn eu buches nhw. Felly, mae hi'n bwysig nad ydym ni'n cyflwyno'r brechlyn fel ateb hud a lledrith i weld diwedd ar TB buchol. Er hynny, yn sicr fe all fod yn arf arall sydd ar gael i ni. Ac er fy mod i'n croesawu'r newyddion y bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i gefnogi'r gwaith o ddatblygu brechlyn TB ar gyfer gwartheg y gellir ei ddefnyddio, ni ddylai hynny guddio'r ffaith ein bod ni'n dal i fod sawl blwyddyn oddi wrth raglen hyfyw - dyna o leiaf bedair blynedd y bydd TB yn parhau i heintio ein gwartheg ni, a lladd ein da byw a niweidio cenhedlaeth arall o fusnesau teuluol. I liniaru hyn, mae'n rhaid i ni fod yn arloesol ac yn uchelgeisiol yn ein cyfundrefn brofi. Mae hynny'n golygu ehangu ar y drefn brofi sydd gan Lywodraeth Cymru ar hyn o bryd a gwneud yn fawr o rai dewisiadau amgen sydd ar gael ar hyn o bryd yn y diwydiant. Fe wyddom ni eisoes fod y prawf croen cyfredol a gymeradwywyd gan Lywodraeth Cymru yn rhoi canlyniadau negatif anghywir, ac mae hynny'n cael ei nodi yn y rhaglen dileu TB ddiwygiedig gan ei bod hi'n nodi nad yw'n bosibl dileu'r risg o ymlediad TB yn llwyr drwy haint nad ydyw wedi ei ganfod. Ond, drwy wella'r profion, fe fydd hynny'n lleihau nifer yr achosion sydd heb eu canfod. Rydych chi'n sôn yn eich datganiad y bydd yr ymgynghoriad newydd yn gofyn am farn ar brotocolau profi, ond nid oes sôn am y profion a gaiff eu defnyddio. Fe hoffwn i gael rhagor o wybodaeth gennych chi am gyflwyno'r profion newydd hyn, gan gynnwys Enferplex ac IDEXX, i gael gwared ar ganlyniadau negatif anghywir wedi profion croen. Yn olaf, iawndal. Roeddwn i'n bryderus o ddarllen bod y gyllideb ar gyfer taliadau TB wedi rhagweld gorwariant o £7 miliwn erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon. Mae hon yn gyllideb sydd wedi gweld gorwariant bob blwyddyn ers 2015-16. Pe bai Llywodraeth Cymru wedi mynd i'r afael â TB buchol, a mynd i'r afael â gwraidd y clefyd yn gynt, yna ni fyddai'r gorwariant wedi digwydd, gan na fyddai'r clefyd wedi gallu ymledu trwy Gymru benbaladr, gan weld 10,000 a mwy o wartheg yn cael eu lladd yn ystod y 12 mis diwethaf yn unig. Gweinidog, rwy'n ailadrodd ei bod hi'n rhaid i ni wneud penderfyniadau strategol hirdymor o ran mynd i'r afael ag effaith y clefyd hwn. Mae hi'n anghyfrifol i ni beidio ag ariannu'r cynllun iawndal yn briodol i ffermwyr, a chwyno am orwario ac edrych ar ffyrdd o leihau taliadau i wneud yn iawn am golli da byw yn hytrach na chanolbwyntio ar ffyrdd cynaliadwy o leihau ymlediad y clefyd yn y lle cyntaf. Rwy'n nodi'r tri dewis sy'n cael eu hawgrymu gan Lywodraeth Cymru gyda diddordeb, ac er bod yn rhaid i unrhyw gynllun iawndal adlewyrchu gwerth am arian i drethdalwyr, mae hi'r un mor hanfodol ein bod ni'n setlo ar gynllun sy'n cynnig taliad TB teg a chymesur i geidwaid gwartheg. Rwy'n aros yn eiddgar am ganlyniad yr ymgynghoriad y gwanwyn nesaf, ond rwy'n poeni ein bod ni'n canolbwyntio ar swm yr arian y gellir ei arbed yn hytrach na datrys y broblem, sef TB buchol. Gweinidog, rydych chi'n cyfeirio at hyrwyddwyr TB yn eich datganiad. A gaf i ofyn i chi ailystyried y geiriad, os gwelwch yn dda? Nid oes neb yn dymuno hyrwyddo clefyd mor angheuol, sydd wedi achosi cymaint o helbul i ffermwyr ledled Cymru. Os ydym ni am fynd i'r afael â TB buchol, mae'n rhaid i ni geisio gwella ansawdd ein cyfundrefn brofi, a pharhau i fuddsoddi mewn prosiect i gyflwyno brechlynnau, a sicrhau bod ein ffermwyr yn cael eu cefnogi mewn modd priodol. Gweinidog, rydych chi'n iawn i ddweud bod cydweithredu a phartneriaeth yn allweddol, ond mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru ymateb i hyn gyda mesurau cyfatebol. Ac felly rwy'n eich annog chi, peidiwch â gadael i ni weld 13 mlynedd arall yn mynd heibio; gadewch i ni weithio ar frys gyda'r diwydiant i weithredu strategaeth lawn a chynhwysfawr i ddileu TB sy'n cael ymwared o'r clefyd erchyll hwn yn ein gwartheg a'n bywyd gwyllt yng Nghymru unwaith ac am byth. Diolch.