English: Thank you very much, Deputy Presiding Officer. I'm very grateful to Joyce Watson for giving us the opportunity to discuss the challenges we face in tackling the issue of loneliness in our Welsh communities. Our communities have traditionally been, and continue to be, places where people look out for and help each other. But, as society changes, a growing number of people are experiencing social isolation and loneliness in our cities, towns and villages. Where, once, generations of the same family would have lived their lives within miles of each other, in the same street, the same community, today, members of the same family are often scattered across the country or even scattered across the world as they pursue work opportunities or start their own families. As a result, the older generation may be left behind, as Eluned Morgan highlighted in her contribution. Loneliness and isolation, of course, isn't just a phenomenon associated with ageing. We all experience periods of loneliness and, as is very clear and has been highlighted in this debate, loneliness and social isolation pose a major public health risk - often referred to as the silent killers, often associated with poor mental health, with cardiovascular disease, hypertension and increased risk of dementia. The Welsh Government is determined to tackle loneliness and social isolation in Wales and we're committed to developing what has to be a nation-wide and cross-Government strategy to address loneliness and isolation. But, it has to encompass not just Government nationally and locally - local government are playing their role and the health service - but the third sector and our communities as well. There are a number of community-based approaches to supporting people who have become lonely and isolated and they've been mentioned today. Joyce has brought them to the fore in this debate. It's important that our strategy, any Government strategy, promotes sustainable models that are integrated in communities. We're already taking action to tackle loneliness and social isolation in Wales through a range of programmes and initiatives and some of these have been mentioned. The previous Minister for Health and Social Services set up a three-year programme of volunteer-led community networks, which were sometimes called compassionate communities. These support lonely and isolated people through a social-prescribing model and help address the harmful effects of loneliness and isolation. Work is ongoing with communities to protect local facilities that do bring people together, including libraries, leisure centres and museums. These are very important to older people and to people who are living on their own, going through periods of unemployment or isolation. Of course, they have to be able to access those facilities and, indeed, many of those have been threatened and reduced by austerity and we need to ensure that we can protect and safeguard them. The concessionary bus pass is an important point. It's become a social lifeline for older people in Wales with 92 per cent saying their bus pass maintains their independence and 81 per cent believing their quality of life would suffer without it. So, our bus services are key, as Joyce Watson has said. They do enable and empower people - not just older people but also disabled people and their carers. It was mentioned in the Red Cross report that mobility limitations result in vulnerability, leading to loneliness and isolation - without independent means to leave your home, befriending schemes, as well as travel and bus pass opportunities. They're all part of the important links that enable people to be part of community life. So, the British Red Cross scheme - of course, the Welsh Government funds the British Red Cross in partnership with the Royal Voluntary Service - to support the Positive Steps befriending project is clearly important. It's key to this. Those two organisations are working together to create a new programme to support older people experiencing acute loneliness, isolation and ill-health. We've funded the commissioner for older people in Wales to act as our independent voice, to champion older people across Wales and to deliver the Ageing Well in Wales programme. This brings individuals and communities together with public, private and voluntary sectors to develop innovative and practical ways to make Wales a good place to grow old. The programme focuses on five themes, including loneliness and isolation, and it's developed a campaign to end loneliness, in partnership with the Royal Voluntary Service, the British Red Cross and Men's Sheds as well, which it's important to mention. We've also funded Mind Cymru's My Generation, a forward-thinking project that aims to develop and deliver a new programme of support to improve the resilience and well-being of older people at risk: those people who are at risk of developing mental health problems as a result of isolation and discrimination, financial exclusion and poor housing. And one of the main aims of our 'Together for Mental Health' plan is to reduce the inequalities experienced by people with mental ill health. Discrimination can prevent people accessing the opportunities that many take for granted, and stigma can make people reluctant to seek support, reinforcing the isolation and distress mental illness can cause. We've all got a responsibility to engage people in need, to talk candidly and openly about the issues that, left unchecked, result in isolation and mental distress, but we do need to move beyond discussions. There's no question that the issue has been raised very powerfully by the media, as well as by evidence from the organisations and campaigns involved, but it is incumbent on all of us to look to the role of Government as well as us as individuals and in our communities to address this. So, I want to end my response to the short debate about loneliness and isolation by referring again, as Joyce Watson did at the start of her debate today, to the 'Trapped in a Bubble' study by the British Red Cross and the Co-op. Again, it's worth repeating what the study has sought and is delivering. It's investigated the triggers for loneliness in the UK, and identified four areas in Wales - again, I repeat: Carmarthenshire, Conwy, Newport and Torfaen - where people need extra support. We must all learn from that study in our constituencies and regions. Mark Isherwood has already identified and made contact in his region and, of course, in Torfaen, there's an opportunity, as well as Newport, Conwy and Carmarthenshire; they're all constituencies that I know Members wanted to follow up very closely. As a result of the efforts of Co-op colleagues, members and customers, £50,000 was raised to enable the Red Cross to provide support to the people experiencing loneliness and isolation in those areas. Again, to see the continued generosity of people in communities in Wales in these financially challenging times is very heart-warming. But I think also that spirit of generosity makes it clear that the Government - Welsh Government, local government - must not only deliver but develop a national strategy that crosses all departmental portfolios to help us tackle loneliness and to bring together some of the strands of Government action already to make sure that they are looking at this from a strategic perspective and also being clear what our partners can deliver. And I think the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 actually provides that framework in terms of what actions can be taken, and I think the first key principle of focusing on prevention and early intervention is absolutely key in terms of tackling this issue of loneliness and isolation. Very, very finally, I would like to thank Joyce Watson for mentioning the pioneering work of the late Jo Cox MP and the fact that it's now being taken forward by both Labour and Conservative women MPs in Westminster, and we, I'm sure, will engage with that. As far as Jo Cox was concerned, combatting loneliness was very much at the forefront of her inspiring work as an MP: her 'Hope not hate' campaign. There's more that unites us than divides us, and I think this is the policy and philosophy where people in Wales will expect us to unite for the common good accordingly.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n ddiolchgar iawn i Joyce Watson am roi'r cyfle i drafod yr heriau sy'n ein hwynebu wrth fynd i'r afael ag unigrwydd yn ein cymunedau yng Nghymru. Yn draddodiadol, mae ein cymunedau wedi bod, ac yn parhau i fod yn llefydd lle y mae pobl yn cadw llygad ar ei gilydd ac yn helpu ei gilydd. Ond wrth i gymdeithas newid, mae nifer cynyddol o bobl yn dioddef arwahanrwydd cymdeithasol ac unigrwydd yn ein dinasoedd, ein trefi a'n pentrefi. Lle y byddai cenedlaethau o'r un teulu, unwaith, wedi byw eu bywydau o fewn ychydig filltiroedd i'w gilydd, yn yr un stryd, yr un gymuned, heddiw mae aelodau o'r un teulu'n aml wedi'u gwasgaru ar draws y wlad neu hyd yn oed ar draws y byd wrth iddynt fynd ar drywydd cyfleoedd gwaith neu ddechrau eu teuluoedd eu hunain. O ganlyniad, mae'n bosibl y bydd y genhedlaeth hŷn yn cael ei gadael ar ôl, fel y pwysleisiodd Eluned Morgan yn ei chyfraniad. Nid ffenomen sy'n gysylltiedig â heneiddio'n unig yw unigrwydd ac arwahanrwydd wrth gwrs. Mae pawb ohonom yn profi cyfnodau o unigrwydd ac fel yr amlygwyd yn glir iawn yn y ddadl hon, mae unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol yn creu risg fawr i iechyd y cyhoedd - yn aml cyfeirir atynt fel y lladdwyr tawel, ac yn aml maent yn gysylltiedig â salwch meddwl, clefyd cardiofasgwlaidd, pwysedd gwaed uchel a chynnydd yn y risg o ddementia. Mae Llywodraeth Cymru yn benderfynol o fynd i'r afael ag unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol yng Nghymru ac rydym wedi ymrwymo i ddatblygu strategaeth a fydd, o reidrwydd, yn strategaeth ar gyfer Cymru gyfan ac ar draws y Llywodraeth i fynd i'r afael ag unigrwydd ac arwahanrwydd. Ond mae'n rhaid iddi gwmpasu nid yn unig y Llywodraeth yn genedlaethol ac yn lleol - mae llywodraeth leol yn chwarae eu rhan, a'r gwasanaeth iechyd - ond y trydydd sector a'n cymunedau hefyd. Mae yna nifer o ddulliau sy'n seiliedig yn y gymuned o gefnogi pobl sydd bellach yn unig ac wedi'u hynysu a chawsant eu crybwyll heddiw. Rhoddodd Joyce sylw iddynt yn y ddadl hon. Mae'n bwysig fod ein strategaeth, unrhyw strategaeth gan y Llywodraeth, yn hyrwyddo modelau cynaliadwy sy'n cael eu hintegreiddio yn y cymunedau. Rydym eisoes yn rhoi camau ar waith i fynd i'r afael ag unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol yng Nghymru drwy ystod o raglenni a chynlluniau ac mae rhai o'r rhain wedi cael eu crybwyll. Sefydlodd y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol blaenorol raglen dair blynedd o rwydweithiau cymunedol dan arweiniad gwirfoddolwyr, a gâi eu galw weithiau'n gymunedau tosturiol. Mae'r rhain yn cefnogi pobl sy'n unig ac wedi'u hynysu drwy fodel presgripsiynu cymdeithasol ac yn cynorthwyo i fynd i'r afael ag effeithiau niweidiol unigrwydd ac arwahanrwydd. Mae gwaith yn mynd rhagddo gyda chymunedau ar ddiogelu cyfleusterau lleol sy'n dod â phobl at ei gilydd, gan gynnwys llyfrgelloedd, canolfannau hamdden ac amgueddfeydd. Mae'r rhain yn bwysig iawn i bobl hŷn ac i bobl sy'n byw ar eu pen eu hunain, pobl sy'n mynd drwy gyfnodau o ddiweithdra neu arwahanrwydd. Wrth gwrs, rhaid i'r cyfleusterau hyn fod ar gael iddynt ac yn wir, mae llawer o'r cyfleusterau wedi cael eu bygwth a'u cyfyngu gan galedi ac mae angen i ni sicrhau y gallwn eu hamddiffyn a'u diogelu. Mae'r tocyn bws consesiynol yn bwynt pwysig. Mae wedi dod yn achubiaeth gymdeithasol i bobl hŷn yng Nghymru, gyda 92 y cant yn dweud bod eu tocyn bws yn cynnal eu hannibyniaeth ac 81 y cant yn credu y byddai ansawdd eu bywydau'n dioddef hebddo. Felly, mae ein gwasanaethau bws yn allweddol, fel y dywedodd Joyce Watson. Maent yn galluogi a grymuso pobl - nid pobl hŷn yn unig, ond pobl anabl a'u gofalwyr hefyd. Crybwyllwyd yn adroddiad y Groes Goch fod cyfyngiadau ar symudedd yn arwain at wneud pobl yn agored i niwed, gan arwain at unigrwydd ac arwahanrwydd - heb ddulliau annibynnol o adael eich cartref, cynlluniau cyfeillio, yn ogystal â chyfleoedd teithio a thocyn bws. Mae'r rhain i gyd yn rhan o'r cysylltiadau pwysig sy'n galluogi pobl i fod yn rhan o fywyd y gymuned. Felly, mae cynllun y Groes Goch Brydeinig - wrth gwrs, mae Llywodraeth Cymru yn ariannu'r Groes Goch Brydeinig mewn partneriaeth â'r Gwasanaeth Gwirfoddol Brenhinol - i gefnogi prosiect cyfeillio Camau Cadarn yn amlwg yn bwysig. Mae'n allweddol i hyn. Mae'r ddau sefydliad yn cydweithio i greu rhaglen newydd i gynorthwyo pobl hŷn sy'n profi unigrwydd dwys, arwahanrwydd ac afiechyd. Rydym wedi ariannu'r comisiynydd pobl hŷn yng Nghymru i weithredu fel ein llais annibynnol, i gefnogi pobl hŷn ledled Cymru ac i ddarparu'r rhaglen Heneiddio'n Dda yng Nghymru. Daw hon ag unigolion a chymunedau a'r sectorau cyhoeddus, preifat a gwirfoddol at ei gilydd i ddatblygu ffyrdd arloesol ac ymarferol o wneud Cymru yn lle da i dyfu'n hen. Mae'r rhaglen yn canolbwyntio ar bum thema, yn cynnwys unigrwydd ac arwahanrwydd, ac mae wedi datblygu ymgyrch i roi diwedd ar unigrwydd, mewn partneriaeth â'r Gwasanaeth Gwirfoddol Brenhinol, y Groes Goch Brydeinig a Siediau i Ddynion yn ogystal, sy'n bwysig ei nodi. Rydym hefyd wedi ariannu My Generation Mind Cymru, prosiect blaengar sy'n anelu at ddatblygu a chyflwyno rhaglen newydd o gymorth i wella gwytnwch a lles pobl hŷn sy'n wynebu risg: y bobl sydd mewn perygl o ddatblygu problemau iechyd meddwl o ganlyniad i arwahanrwydd a gwahaniaethu, allgáu ariannol a thai gwael. Ac un o brif nodau ein cynllun 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl' yw lleihau'r anghydraddoldebau a brofir gan bobl ag afiechyd meddwl. Gall gwahaniaethu atal pobl rhag cael y cyfleoedd y mae llawer yn eu cymryd yn ganiataol, a gall stigma wneud pobl yn amharod i ofyn am gymorth, gan waethygu'r arwahanrwydd a'r trallod y gall salwch meddwl ei achosi. Mae gennym i gyd gyfrifoldeb i ymgysylltu â phobl mewn angen, i siarad onest ac yn agored am y problemau sydd, o'u gadael heb eu datrys, yn arwain at arwahanrwydd a thrallod meddyliol, ond mae angen i ni symud y tu hwnt i drafodaethau. Nid oes amheuaeth fod y mater wedi cael sylw grymus iawn gan y cyfryngau, yn ogystal â chan dystiolaeth gan y sefydliadau a'r ymgyrchoedd sy'n gysylltiedig, ond mae'n ddyletswydd ar bob un ohonom i edrych ar rôl y Llywodraeth yn ogystal â ni fel unigolion ac yn ein cymunedau er mwyn mynd i'r afael â hyn. Felly, rwyf am orffen fy ymateb i'r ddadl fer am unigrwydd ac arwahanrwydd drwy gyfeirio eto, fel y gwnaeth Joyce Watson ar ddechrau ei dadl heddiw, at yr astudiaeth 'Trapped in a Bubble' gan y Groes Goch Brydeinig a'r Co-op. Unwaith eto, mae'n werth ailadrodd yr hyn y mae'r astudiaeth wedi ceisio ei wneud ac yn ei gyflawni. Archwiliodd yr elfennau sy'n sbarduno unigrwydd yn y DU, gan nodi pedair ardal yng Nghymru - unwaith eto, rwy'n ailadrodd: Sir Gaerfyrddin, Conwy, Casnewydd a Thorfaen - lle y mae pobl angen cymorth ychwanegol. Rhaid i ni i gyd ddysgu o'r astudiaeth honno yn ein hetholaethau a'n rhanbarthau. Mae Mark Isherwood eisoes wedi nodi ac wedi cysylltu yn ei ranbarth ac wrth gwrs, yn Nhorfaen, mae cyfle, yn ogystal â Chasnewydd, Conwy a Sir Gaerfyrddin; maent i gyd yn etholaethau y gwn fod yr Aelodau'n awyddus i'w dilyn yn agos iawn. O ganlyniad i ymdrechion cydweithwyr, aelodau a chwsmeriaid y Co-op, codwyd £50,000 i alluogi'r Groes Goch i roi cymorth i'r bobl sy'n profi unigrwydd ac arwahanrwydd yn yr ardaloedd hynny. Unwaith eto, mae gweld haelioni parhaus pobl mewn cymunedau yng Nghymru yn y cyfnod anodd hwn yn ariannol yn galonogol iawn. Ond rwy'n credu hefyd fod yr ysbryd hwn o haelioni yn dangos yn glir fod yn rhaid i'r Llywodraeth - Llywodraeth Cymru, llywodraeth leol - nid yn unig ddarparu ond datblygu strategaeth genedlaethol sy'n croesi pob portffolio adrannol er mwyn ein helpu i fynd i'r afael ag unigrwydd ac i ddwyn ynghyd rai o'r elfennau o'r camau y mae'r Llywodraeth eisoes wedi'u rhoi ar waith i wneud yn siŵr eu bod yn edrych ar hyn o safbwynt strategol a bod yn glir hefyd ynglŷn â'r hyn y gall ein partneriaid ei ddarparu. Ac rwy'n meddwl bod Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 mewn gwirionedd yn darparu'r fframwaith hwnnw o ran pa gamau y gellir eu cymryd, ac rwy'n meddwl bod yr egwyddor allweddol gyntaf, sef canolbwyntio ar atal ac ymyrryd yn gynnar, yn gwbl allweddol o ran mynd i'r afael â phroblem unigrwydd ac arwahanrwydd. Ar y diwedd un, hoffwn ddiolch i Joyce Watson am grybwyll gwaith arloesol y diweddar Jo Cox AS a'r ffaith ei fod yn awr yn cael ei ddatblygu gan ASau benywaidd Llafur a Cheidwadol yn San Steffan, ac fe fyddwn ni, rwy'n siŵr, yn ymwneud â'r gwaith hwnnw. O ran Jo Cox, roedd y frwydr yn erbyn unigrwydd yn rhan bwysig iawn o'i gwaith ysbrydoledig fel AS: ei hymgyrch 'Gobaith nid casineb'. Mae mwy sy'n ein huno nag sy'n ein gwahanu, ac rwy'n credu mai dyma'r polisi a'r athroniaeth lle y bydd pobl yng Nghymru yn disgwyl i ni uno er lles pawb yn unol â hynny.