English: On the weekend, I was tagged into a tweet of a photograph from 1965 asking me if I could identify the location from the background surroundings. The photograph was entitled 'Brass band, Wales', and it was taken by Evelyn Hofer. It turned out to be a picture of the Mid-Rhondda Band, which is still going strong despite the challenges that all entertainers face because of COVID. When I shared the photograph on my local Facebook page, it quickly became apparent that generations of the same families have played in that band, and the descendants and family members of the men in the photograph were popping up on my page, and we even saw family members united for the first time as a result of that photo share. So, a picture taken on the site of a former colliery in 1965 in my home patch of Penygraig says so much about our culture, our history and the importance of music in it. And, of course, now, all of these bands are struggling. They've been playing together and making music for decades. They've been through thick and thin and now their futures may be threatened by COVID. Our choirs are the same; they can't practice and they can't entertain us. Of course, we all understand the reasoning and that the priority has to be to stop the spread of COVID, but we must also not lose sight of how much people get from music making and what happens to us when we can't access it. We have to find ways, where we can, to enable music making to happen. It's so important to so many people. Returning to that photograph, it reminded me of the words of one of my favourites, Welsh Marxist cultural critic Raymond Williams, when he said, 'Culture is ordinary'. To me, that short and simple statement is so important. So many aspects of our everyday culture have been changed or taken away. I talked about the impact of music, but the same is the case with the performing arts, comedy and all other forms of live entertainment. People work hard, earn money, and on weekends we may like to escape with the help of the arts or by going down the pub or the club or even the local bingo hall. Culture is ordinary, and so the culture of workingmen's clubs is as significant and it is as worthy of protecting as the more traditionally thought of aspects of our culture. And that goes for venues that are important to people of colour, like the Paddle Steamer Cafe, or the black history museum in Butetown that would serve many more people than military museums looking at music or medicine. How is this happening on Labour's watch? So many communities have lost their local library, and pubs and shops may have closed, as well as community centres. The pub or the workingmen's club may be the only venue left. If that goes, that's it, cultural connections will be lost. It also goes for those venues that are important to our young people or gay people, like nightclubs and late-night music venues often located in prime spots in town centres or city centres. These venues need protecting so that club culture can carry on after COVID, because in nightclubs, people can party in a safe environment instead of being potentially attracted to alternative events like illegal raves. I'm making these points to ensure that this debate includes all forms of culture. There cannot and should not be a hierarchy; different groups have different cultural expressions and all are valid and all need protecting.
Welsh: Ar y penwythnos, cefais fy nhagio mewn trydariad o ffotograff a dynnwyd yn 1965 yn gofyn i mi a allwn adnabod y lleoliad o'r cefndir. Teitl y ffotograff oedd 'Brass band, Wales', ac fe'i tynnwyd gan Evelyn Hofer. Roedd yn ddarlun o Fand Canol Rhondda, sy'n dal i fynd er gwaethaf yr heriau y mae pob diddanwr yn eu hwynebu oherwydd COVID. Pan rannais y ffotograff ar fy nhudalen Facebook leol, daeth yn amlwg yn gyflym fod cenedlaethau o'r un teuluoedd wedi chwarae yn y band hwnnw, ac roedd disgynyddion ac aelodau o deuluoedd y dynion yn y ffotograff yn ymddangos ar fy nhudalen, a gwelsom aelodau o deuluoedd yn cyfarfod am y tro cyntaf hyd yn oed o ganlyniad i rannu'r llun hwnnw. Felly, mae llun a dynnwyd ar safle hen lofa yn 1965 yn ardal fy nghartref, Penygraig, yn dweud cymaint am ein diwylliant, ein hanes a phwysigrwydd cerddoriaeth ynddo. Ac wrth gwrs, yn awr, mae'r holl fandiau hyn yn ei chael hi'n anodd. Maent wedi bod yn chwarae gyda'i gilydd ac yn gwneud cerddoriaeth ers degawdau. Maent wedi bod drwy bob math o bethau gyda'i gilydd ac erbyn hyn mae'n bosibl fod COVID yn bygwth eu dyfodol. Mae ein corau yr un fath; ni allant ymarfer ac ni allant ein diddanu. Wrth gwrs, rydym i gyd yn deall y rhesymeg ac mai'r flaenoriaeth o reidrwydd yw atal lledaeniad COVID, ond rhaid inni hefyd beidio â cholli golwg ar faint o fudd y mae pobl yn ei gael o wneud cerddoriaeth a'r hyn sy'n digwydd i ni pan nad oes modd gwneud hynny. Rhaid inni ddod o hyd i ffyrdd, lle gallwn, o alluogi cerddoriaeth i ddigwydd. Mae mor bwysig i gynifer o bobl. Gan ddychwelyd at y ffotograff hwnnw, fe'm hatgoffodd o eiriau un o'm ffefrynnau, y beirniad diwylliannol Marcsaidd Cymreig, Raymond Williams, pan ddywedodd, 'Mae diwylliant yn gyffredin'. I mi, mae'r datganiad byr a syml hwnnw mor bwysig. Mae cymaint o agweddau ar ein diwylliant bob dydd wedi cael eu newid neu eu dwyn oddi wrthym. Soniais am effaith cerddoriaeth, ond mae'r un peth yn wir am y celfyddydau perfformio, comedi a phob math arall o adloniant byw. Mae pobl yn gweithio'n galed, yn ennill arian, ac ar benwythnosau efallai yr hoffem ddianc gyda chymorth y celfyddydau neu drwy fynd i lawr i'r dafarn neu'r clwb neu hyd yn oed i'r neuadd bingo leol. Mae diwylliant yn gyffredin, ac felly mae diwylliant clybiau gweithwyr yr un mor arwyddocaol a'r un mor deilwng o gael ei warchod ag agweddau mwy traddodiadol ar ein diwylliant. Ac mae hynny'n wir am leoliadau sy'n bwysig i bobl liw, fel caffi Paddle Steamer, neu'r amgueddfa hanes pobl ddu yn Butetown a fyddai'n gwasanaethu llawer mwy o bobl nag amgueddfeydd milwrol sy'n edrych ar gerddoriaeth neu feddygaeth. Sut y mae hyn yn digwydd dan reolaeth Llafur? Mae cynifer o gymunedau wedi colli eu llyfrgell leol, ac efallai fod tafarndai a siopau wedi cau, yn ogystal â chanolfannau cymunedol. Efallai mai'r dafarn neu'r clwb gweithwyr yw'r unig leoliad sydd ar ôl. Os yw'r rheini'n mynd, dyna ni, bydd cysylltiadau diwylliannol yn cael eu colli. Mae hefyd yn wir am y lleoliadau sy'n bwysig i'n pobl ifanc neu bobl hoyw, fel clybiau nos a lleoliadau cerddoriaeth hwyr y nos sy'n aml wedi'u lleoli yn y mannau gorau yng nghanol trefi neu ganol dinasoedd. Mae angen amddiffyn diogelu'r lleoliadau hyn fel y gall diwylliant clybiau barhau ar ôl COVID, oherwydd mewn clybiau nos, gall pobl bartïa mewn amgylchedd diogel yn hytrach na chael eu denu o bosibl i ddigwyddiadau eraill fel rêfs anghyfreithlon. Rwy'n gwneud y pwyntiau hyn i sicrhau bod y ddadl hon yn cynnwys pob math o ddiwylliant. Ni ellir ac ni ddylid cael hierarchaeth; mae gan wahanol grwpiau wahanol ffyrdd o fynegi eu hunain yn ddiwylliannol ac mae pob un ohonynt yn ddilys ac mae angen eu diogelu i gyd.