English: I thank the Deputy Minister for his statement and, obviously, for the advance copy. I'd like to begin my comments by just saying that I think the Welsh Government is to be commended to be looking forward at a time when so much energy is concentrated on dealing with the here and now. I think we can all be very glad that this work has been able to be progressed, faced with the big pressures both on Ministers and, obviously, on their officials at this very, very difficult, challenging time. The Deputy Minister is right, of course, to identify, as the report itself does, that digital - the digital age, automation - is a powerful and disruptive force, and disruption can be positive and it can be negative. I'd like to explore a little bit more what the Deputy Minister said about sharing best practice, because I'd agree with him that, in Wales, we're sometimes very good at developing a new initiative, but then we're not always very good at spreading it. I wonder if he can say a little bit more in his response about how the digital hub is identifying some of those barriers to change. I suppose I'm interested to know, as well, on this particular topic, whether some of what they're learning about those barriers to change, particularly in the public sector, and how those are overcome, might be lessons that we can overcome when we're trying to spread good practice, potentially, in other fields. I was glad to see him highlighting the importance of the data innovation accelerator. It's very positive to see our universities collaborating in that way; it's not always easy for them to do so. I wonder if he can say a little more in his response to me about how the UK Government and UK funders are responding to the case that he's making for supporting this initiative, and whether there is more that the Welsh Government could do. I'm asking that in the context that, of course, if there are UK-wide resources that we can bring in to support this work, that's very much to be encouraged. I want to welcome the approach that the Deputy Minister is taking to finalising the new digital strategy. I think that kind of collaborative, open approach is a good practice model, especially in a world like this where, as the Deputy Minister said, nobody knows all the answers, because this is such a new world for everybody. I wonder if he would consider, or if he is already, taking steps particularly to encourage young people to participate in that process. I know that some of our major youth work charities have had collaborations with Microsoft, with Google - young people who you perhaps wouldn't expect to have good levels of digital skills actually know an awful lot about this, and certainly know more about it - you know, the digital-native generation, where they take these things for granted. So, I wonder, if he hasn't done that yet, whether he might consider how that might be done. Finally, Dirprwy Lywydd, the Deputy Minister is right, of course, to say that this is going to come and he's right to say that this will be a huge transformation, and I think it's right that the approach to that transformation should be proactive and positive, but I wonder whether the Deputy Minister will also acknowledge that we can expect the world of work to be totally transformed by this over time. When he mentions the removal of mundane tasks, well, that, of course, is the case, but we have to consider how those who now make their living doing those mundane tasks will make their living in future. I'm sure the Deputy Minister will agree with me that the last major transformation in our economy in Wales - the end of coal mining, the end of much heavy industry - was profoundly traumatic for many communities, like those of the Gwendraeth valley, which he and I both know well, and some of those communities are still living with the bad effects of that transformation. There may not be enough work to go round as we have traditionally known it, as this transformation goes out, so I wonder if the Deputy Minister would agree with me that, in addition to developing that positive national digital strategy and, as he rightly says, Government taking the lead but not exclusively, and working in partnership, we also should be looking at, potentially, more radical responses to how we think about work, what constitutes work, what matters. Should we be considering a shorter working week? Should we consider the potential role of a universal basic income that could free citizens up to be more creative, to spend more time with their families, whatever they wanted to do? I'd like to recommend that the Deputy Minister considers looking at the work of the Just Transition Commission, established by the Scottish Government, which aims to ensure that this coming digital industrial revolution is managed in such a way that it really does improve the lives of people and communities, rather than, if we leave it purely to the market, the risk that we make them worse.
Welsh: Diolch i'r Dirprwy Weinidog am ei ddatganiad ac, yn amlwg, am y copi ymlaen llaw. Hoffwn ddechrau fy sylwadau drwy ddweud fy mod yn credu bod Llywodraeth Cymru i'w chanmol am edrych ymlaen ar adeg pan fo cymaint o egni'n canolbwyntio ar ymdrin â phethau heddiw. Credaf y gallwn i gyd fod yn falch iawn bod y gwaith hwn wedi cael ei ddatblygu, yn wyneb pwysau mawr ar Weinidogion ac, yn amlwg, ar eu swyddogion ar yr adeg anodd a heriol hon. Mae'r Dirprwy Weinidog yn iawn, wrth gwrs, i nodi, fel y mae'r adroddiad ei hun yn ei wneud, fod digidol - yr oes ddigidol, awtomeiddio - yn rym pwerus ac aflonyddgar, a gall tarfu fod yn gadarnhaol a gall fod yn negyddol. Hoffwn ganfod ychydig mwy am yr hyn a ddywedodd y Dirprwy Weinidog am rannu arfer gorau, oherwydd byddwn yn cytuno ag ef ein bod ni, yng Nghymru, weithiau'n dda iawn am ddatblygu menter newydd, ond yna nid ydym bob amser yn dda iawn yn ei lledaenu. Tybed a all ddweud ychydig mwy yn ei ymateb ynglŷn â sut y mae'r ganolfan ddigidol yn nodi rhai o'r rhwystrau hynny rhag newid. Mae'n debyg bod gennyf ddiddordeb hefyd gwybod, ar y pwnc penodol hwn, tybed a allai rhywfaint o'r hyn y maen nhw'n ei ddysgu am y rhwystrau hynny rhag newid, yn enwedig yn y sector cyhoeddus, a sut y caiff y rheini eu goresgyn, fod yn wersi y gallwn ni eu goresgyn pan fyddwn yn ceisio lledaenu arfer da, o bosibl, mewn meysydd eraill. Roeddwn yn falch o'i weld yn tynnu sylw at bwysigrwydd y cyflymydd arloesedd data. Mae'n gadarnhaol iawn gweld ein prifysgolion yn cydweithio yn y ffordd honno; nid yw bob amser yn hawdd iddyn nhw wneud hynny. Tybed a all ddweud ychydig mwy yn ei ymateb i mi am y ffordd y mae Llywodraeth y DU a chyllidwyr y DU yn ymateb i'w gais i gefnogi'r fenter hon, ac a oes mwy y gallai Llywodraeth Cymru ei wneud. Rwy'n gofyn, yn y cyd-destun hwn, a oes adnoddau ledled y DU y gallwn fanteisio arnyn nhw i gefnogi'r gwaith hwn, mae hynny i'w annog i raddau helaeth. Rwyf eisiau croesawu'r dull y mae'r Dirprwy Weinidog yn ei ddefnyddio i gwblhau'r strategaeth ddigidol newydd. Credaf fod y math hwnnw o ddull cydweithredol, agored, yn fodel arfer da, yn enwedig mewn byd fel hwn lle nad oes neb, fel y dywedodd y Dirprwy Weinidog, yn gwybod yr holl atebion, gan fod hwn yn fyd mor newydd i bawb. Tybed a fyddai'n ystyried, neu os yw eisoes, cymryd camau arbennig i annog pobl ifanc i gymryd rhan yn y broses honno. Gwn fod rhai o'n prif elusennau gwaith ieuenctid wedi cydweithio â Microsoft, gyda Google - mae pobl ifanc na fyddech efallai'n disgwyl iddyn nhw feddu ar lefelau da o sgiliau digidol mewn gwirionedd yn gwybod llawer iawn am hyn, ac yn sicr yn gwybod mwy amdano - wyddoch chi, y genhedlaeth ddigidol- frodorol sy'n cymryd y pethau hyn yn ganiataol. Felly, tybed, os nad yw wedi gwneud hynny eisoes, a allai ystyried sut y gellid gwneud hynny. Yn olaf, Dirprwy Lywydd, mae'r Dirprwy Weinidog yn iawn, wrth gwrs, i ddweud y bydd hyn yn dod ac mae'n iawn i ddweud y bydd hyn yn drawsnewidiad enfawr, a chredaf ei bod yn iawn y dylai'r dull o ymdrin â'r trawsnewid hwnnw fod yn rhagweithiol ac yn gadarnhaol, ond tybed a fydd y Dirprwy Weinidog hefyd yn cydnabod y gallwn ddisgwyl i fyd gwaith gael ei drawsnewid yn llwyr gan hyn dros amser. Pan fydd yn sôn am ddileu tasgau gweddol ddinod, wel, mae hynny'n wir, wrth gwrs, ond rhaid inni ystyried sut y bydd y rhai sydd bellach yn ennill eu bywoliaeth yn gwneud y tasgau gweddol ddinod hynny yn ennill eu bywoliaeth yn y dyfodol. Rwy'n siŵr y bydd y Dirprwy Weinidog yn cytuno â mi fod y trawsnewidiad mawr diwethaf yn ein heconomi yng Nghymru - diwedd cyfnod cloddio glo, diwedd llawer o ddiwydiannau trwm - yn drawmatig iawn i lawer o gymunedau, fel rhai Cwm Gwendraeth, y mae ef a fi yn eu hadnabod yn dda, ac mae rhai o'r cymunedau hynny'n dal i fyw gydag effeithiau gwael y trawsnewid hwnnw. Efallai na fydd digon o waith i bawb fel yr oedd yn draddodiadol, wrth i'r trawsnewid hwn gael ei gyflwyno, felly tybed a fyddai'r Dirprwy Weinidog yn cytuno â mi, yn ogystal â datblygu'r strategaeth ddigidol genedlaethol gadarnhaol honno ac, fel y dywed yn gywir, y Llywodraeth yn cymryd yr awenau ond nid ar ei phen ei hun yn unig, ac yn gweithio mewn partneriaeth, y dylem ni hefyd fod yn edrych ar ymatebion mwy radical o bosibl i sut yr ydym yn meddwl am waith, beth yw gwaith, beth sy'n bwysig. A ddylem ni fod yn ystyried wythnos waith fyrrach? A ddylem ni ystyried swyddogaeth bosibl i incwm sylfaenol cyffredinol a allai ryddhau dinasyddion i fod yn fwy creadigol, i dreulio mwy o amser gyda'u teuluoedd, beth bynnag y dymunan nhw ei wneud? Hoffwn argymell bod y Dirprwy Weinidog yn ystyried edrych ar waith y 'Just Transition Commission', a sefydlwyd gan Lywodraeth yr Alban, sy'n ceisio sicrhau bod y chwyldro diwydiannol digidol newydd hwn yn cael ei reoli yn y fath fodd fel ei fod yn gwella bywydau pobl a chymunedau mewn gwirionedd, yn hytrach na'r perygl, os gadawn ni hyn i'r farchnad yn unig, y byddwn yn eu gwneud yn waeth.