English: Diolch yn fawr, Lywydd. We all want to see older people get the best care possible. However, here in Wales, as elsewhere in the UK, we have a social care time bomb, and before it goes off it's absolutely critical that we have an honest, challenging conversation about how the future of care in Wales is going to occur and how we're going to pay for it. Otherwise, we risk facing a social crisis the likes of which we haven't seen in this country since the days of the workhouse. Now, this is a challenge for us all; it's a challenge for the Assembly, for the Welsh Government and for the people of Wales. But I think rather than see this as a problem, we need to see it as an opportunity. What I'd like to suggest today is that we start the discussion on the establishment of a national care service for Wales - a service that will, in time, be as loved and respected as our national health service, but a service that will be integral to the health service and work hand in hand with it. We need an overarching framework, where people will know what to expect and will receive a quality of service that is consistent across the whole of Wales. It's essential that we work cross party and cross departmentally, and that we develop a consensus between the generations. We need to reflect on a new funding model that develops a fair balance between the state and the individual. We need to rethink our building policy to provide for the elderly, which could promote economic development in our communities. But, most of all, we need to develop a new and deep respect for the people who work in this essential service and give them the training and financial support that they need and deserve. The fact is that, when the NHS was set up by the Labour Government in 1948, life expectancy for men was 66 years of age and women 71. Now, these poor men retired from work at 65, so they were lucky if they lived for a year. We're now living into our eighties and children born today can expect to live until they're 100. But with people living longer and surviving with more complex conditions, more specialised care and support is required. Care services are struggling to keep up and the state is struggling to pay for it. Report after report has noted that something needs to be done. The amber lights have been flashing for a long time, but I've got to tell you that they're about to turn red. We can't deny the evidence of recent statistics, which warn us that the current system is unsustainable. In August alone, over 455 patients were recorded as delayed care transfers in Wales. The situation is only going to get worse. Population forecasts for Wales predict a dramatic increase in over-85s in the next 25 years, with numbers set to soar from 80,000 to over 180,000. That's the equivalent of all the people who live in Carmarthenshire. These are our friends, they're our family members, they're our loved ones and we have a duty to care for them. Almost £300 million was spent on looking after our elderly in Wales in 2013. By the time I'm 85, we'll need to be spending almost £1 billion. That equates to 7 per cent of the entire Welsh budget. Our Labour policy will see the state contribute towards the cost of care should an individual's savings fall below the £50,000 threshold. Those with capital exceeding this amount will be expected to pay the full costs of their care. Now, care's not cheap. Across Wales, local authorities pay on average £450 to £500 for residential care and £500 for nursing care per week. Those with additional requirements can expect to pay even more. Now, if someone needs to go to a care home, the average time a person will spend there is just over two and a half years, incurring costs of over £75,000. This far exceeds the average pension pot and the £35,000 lifetime contribution cap proposed by Dilnot. Women are particularly hard hit, as they're more than twice as likely to need long-term care and more than twice as likely to retire without their own pension pots. Thanks to Welsh local government - they have capped weekly domiciliary care contributions at £60. So, that means that homecare is more affordable in Wales compared to England, where there is no cap. But with these projected demographic changes some seriously hard questions will have to be faced. And there are economic implications, not just for the elderly, but for those with ageing relatives. With more people leaving jobs or working less to assume those care responsibilities, our economy is taking a hit. The challenge is how to construct a system that is fair to all generations. Many older people, but of course not all, have benefitted from huge house price increases. Many did not pay for further and higher education. Many had a job for life and have protected inflation-proof pensions. In the meantime, the next generation who, through their work and taxes, will meet the costs of caring for their elderly, will never be able to afford a house of their own. Many will be facing substantial student debts or living on zero-hours contracts. Our increasingly ageing population means an increasingly larger number of older people are going to be supported by fewer younger taxpayers. Although this may seem inequitable, we must not lose sight of the fact that financial differences within the generations are just as stark as those between the generations. So, we've got to ask the question: do we think that we all deserve the same care and opportunities, whether we are grandparents or grandchildren? Wales has an additional problem, we live in a beautiful country with attractive prospects for those seeking cheaper retirement opportunities compared to other parts of the UK, and they're coming, in their thousands. Now, let me be clear, I welcome the fact that people want to retire here, but in the longer term, can we hand on heart say that we can pay for anyone who arrives without any mechanism to plan for them financially? Whilst we must appreciate that they may have paid generously into the UK general taxation system, we and they need to understand that payment for care homes comes from a local authority budget - a different pot. So, the extent to which the state can support the elderly in Wales will depend on how thinly we spread the jam. We need to consider seriously the need to develop a more contributory-based system, but one that ensures that those who cannot self-fund are also protected whilst incentivising those who work to save and contribute. These are really difficult and sensitive issues and they're not easily resolvable. But we could and we should start a conversation about the mechanics of how such a system might work. To what extent should we be expecting people to release equity from their homes, buy insurance and unlock pension funds? And yes, I'm going to say the unsayable: should we consider a new Welsh tax to pay for this now that we have the powers to do so? None of us knows what care we'll need in future, so we need to ask whether we need, as a society, to collectively pool the risk as we do with healthcare. In looking ahead, we need to think about building policies and planning for houses with the elderly at the forefront of our minds. Could this be an opportunity to promote economic development in our communities? Could we consider rolling out building programmes in co-ordination with colleges and apprenticeship schemes? Let's develop the skills of our local bricklayers, electricians and plumbers and revitalise the Welsh workforce. Understanding the level of demand for future care services and the associated costs is vital in planning for an efficient and equitable social care system, and given the current pressures on the NHS, we must strive wherever possible to move away from high-cost, reactive and bed-based care to care that is preventative and proactive, focusing as much on wellness as on responding to illness. We should look to the examples of other countries such as Holland, where students are offered free accommodation in exchange for their time spent with elders. Could we too develop a state-sponsored voluntary scheme to assist with minor tasks such as changing light bulbs or simply helping to combat the issue of loneliness? Solva Care in my own constituency is an excellent example We also need to ensure that appropriate respect is offered to those in the care profession. Their work is complex; it requires skill, experience and knowledge. These people are dealing with emotionally vulnerable people in challenging environments with limited resources and support. More action needs to be taken to combat poor pay and conditions within the sector. We need to nurture ambition in our experienced care workers and encourage them to become managers of the future. Let's not forget the implications of the Euro referendum. With almost 6 per cent of our care workforce comprised of non-UK nationals, we're likely to be facing significant reductions in staffing levels in a sector that already struggles with high turnover and recruitment difficulties. Now, during my recent visit to care homes, I've been told repeatedly that private homes are giving up nursing care. They claim it's not economically viable and that they have extreme difficulties in recruiting nurses. The private model appears to be in trouble. So, should the state now step in and provide more nursing homes to cater for the increasing demand? We need to act not react when it falls apart. Let's use this as an opportunity to develop partnerships with private care homes to stop these providers failing. Let's reduce the reliance on bank nurses at triple the cost to support these services and work with NHS nurses and provide them with the same rates and conditions. We can't, however, have a system where the state owns care or nursing homes only to see a future right-wing government come in and sell them off, like they've done with the housing associations in England. We need to develop a model that can't be privatised by the state to ensure that the next generation of elderly are protected. This would complement the proposal for a more contributory-based mechanism, which could even be part-owned by individuals or by co-operatives. We'll need to offer additional consideration to the complex issue of delivering care in rural settings, where running costs and low recruitment levels for both residential and nursing homes continue to be problematic, and consequently deter private investors. Finally, we need to break down the artificial barriers between health and care. At the moment, arguments over who pays and how to pay are clogging up the system and are causing delayed transfers of care. The intermediate care fund is a step in the right direction. However, £60 million in a budget of approximately £7 billion for health is but a drop in the ocean. We need to ask how far we should go to integrate health and social care, perhaps even thinking the unthinkable and merging both funds, but this will need a sensitive conversation with local authorities. I hope today that we can make a start on this opportunity. I think it's our responsibility as elected representatives to bring about change on this extremely sensitive issue. The Welsh Labour manifesto rightfully emphasised that the care sector should be a sector of strategic national importance, so let's build on that and make it a reality. This problem is not going to go away. We must act now, and we must establish the national care service for Wales.
Welsh: Diolch yn fawr, Lywydd. Rydym i gyd am weld pobl hŷn yn cael y gofal gorau posibl. Fodd bynnag, yma yng Nghymru, fel mewn mannau eraill yn y DU, mae gennym fom sy'n tician ym maes gofal cymdeithasol, a chyn iddo ffrwydro, mae'n gwbl hanfodol ein bod yn cael trafodaeth onest a heriol ynglŷn â sut ddyfodol sydd i ofal yng Nghymru a sut rydym yn mynd i dalu amdano. Fel arall, rydym mewn perygl o wynebu argyfwng cymdeithasol na welsom ei debyg yn y wlad hon ers dyddiau'r wyrcws. Nawr, mae hon yn her i ni i gyd; mae'n her i'r Cynulliad, i Lywodraeth Cymru ac i bobl Cymru. Ond yn hytrach na gweld hyn fel problem, rwy'n credu bod angen i ni ei weld fel cyfle. Yr hyn yr hoffwn ei awgrymu heddiw yw ein bod yn cychwyn y drafodaeth ar sefydlu gwasanaeth gofal cenedlaethol i Gymru - gwasanaeth a fydd, ymhen amser, yn dod i gael ei garu a'i barchu lawn cymaint â'n gwasanaeth iechyd gwladol, ond gwasanaeth a fydd yn rhan annatod o'r gwasanaeth iechyd ac yn gweithio ar y cyd ag ef. Mae arnom angen fframwaith cyffredinol, lle bydd pobl yn gwybod beth i'w ddisgwyl ac yn derbyn gwasanaeth o ansawdd sy'n gyson ar draws Cymru gyfan. Mae'n hanfodol ein bod yn gweithio'n drawsbleidiol a thrawsadrannol, a'n bod yn datblygu consensws rhwng y cenedlaethau. Mae angen i ni ystyried model ariannu newydd sy'n datblygu cydbwysedd teg rhwng y wladwriaeth a'r unigolyn. Mae angen i ni ailfeddwl ein polisi adeiladu i ddarparu ar gyfer yr henoed, rhywbeth a allai hyrwyddo datblygiad economaidd yn ein cymunedau. Ond yn bennaf oll, mae angen i ni ddatblygu parch newydd a dwfn at y bobl sy'n gweithio yn y gwasanaeth hanfodol hwn a rhoi iddynt yr hyfforddiant a'r gefnogaeth ariannol y maent eu hangen ac yn eu haeddu. Y ffaith yw bod disgwyliad oes, pan sefydlwyd y GIG gan y Llywodraeth Lafur yn 1948, yn 66 oed i ddynion ac yn 71 oed i fenywod. Nawr, roedd y dynion hyn druain yn ymddeol o'u gwaith yn 65 oed, felly roeddent yn lwcus os oeddent yn byw am flwyddyn. Yn awr, rydym yn byw i mewn i'n hwythdegau a gall plant sy'n cael eu geni heddiw ddisgwyl byw nes eu bod yn 100 oed. Ond gyda phobl yn byw'n hwy ac yn goroesi gyda chyflyrau mwy cymhleth, mae angen gofal a chymorth mwy arbenigol. Mae gwasanaethau gofal yn cael trafferth ymdopi ac mae'r wladwriaeth yn cael trafferth talu amdano. Mewn adroddiad ar ôl adroddiad nodwyd bod angen gwneud rhywbeth. Mae'r goleuadau ambr wedi bod yn fflachio ers amser hir, ond mae'n rhaid i mi ddweud wrthych eu bod ar fin troi'n goch. Ni allwn wadu tystiolaeth ystadegau diweddar sy'n ein rhybuddio bod y system bresennol yn anghynaliadwy. Ym mis Awst yn unig, cofnodwyd bod dros 455 o gleifion wedi wynebu oedi wrth drosglwyddo gofal yng Nghymru. Mae'r sefyllfa'n mynd i waethygu. Mae rhagolygon poblogaeth Cymru yn rhagweld cynnydd dramatig yn nifer y bobl dros 85 oed yn ystod y 25 mlynedd nesaf, a disgwylir y bydd y niferoedd yn codi o 80,000 i dros 180,000. Mae hynny'n cyfateb i'r holl bobl sy'n byw yn Sir Gaerfyrddin. Ein ffrindiau yw'r rhain, aelodau o'n teuluoedd, ein hanwyliaid, ac mae'n ddyletswydd arnom i ofalu amdanynt. Gwariwyd bron £300 miliwn ar edrych ar ôl ein henoed yng Nghymru yn 2013. Erbyn y byddaf yn 85 oed, bydd angen i ni fod yn gwario bron £1 biliwn. Mae hynny'n cyfateb i 7 y cant o gyllideb Cymru gyfan. Bydd ein polisi Llafur yn sicrhau bod y wladwriaeth yn cyfrannu tuag at gost gofal os yw cynilion unigolyn yn disgyn o dan y trothwy o £50,000. Disgwylir i'r rhai sydd â chyfalaf sy'n uwch na'r swm hwn dalu costau llawn eu gofal. Nawr, nid yw gofal yn rhad. Ar draws Cymru, mae awdurdodau lleol yn talu £450 i £500 yr wythnos ar gyfartaledd am ofal preswyl a £500 am ofal nyrsio. Gall y rhai sydd â gofynion ychwanegol ddisgwyl talu mwy na hynny hyd yn oed. Nawr, os oes angen i rywun fynd i gartref gofal, yr amser cyfartalog y bydd unigolyn yn ei dreulio yno yw ychydig dros ddwy flynedd a hanner, gan arwain at gostau o dros £75,000. Mae hyn yn llawer mwy na'r pot pensiwn cyfartalog a'r cap ar gyfraniad oes ar £35,000 a argymhellwyd gan Dilnot. Caiff menywod eu taro'n arbennig o galed, gan eu bod dros ddwywaith yn fwy tebygol o fod angen gofal hirdymor a thros ddwywaith yn fwy tebygol o ymddeol heb eu potiau pensiwn eu hunain. Diolch i lywodraeth leol yng Nghymru - maent wedi capio cyfraniadau gofal cartref wythnosol ar £60. Felly, mae hynny'n golygu bod gofal cartref yn fwy fforddiadwy yng Nghymru o'i gymharu â Lloegr, lle nad oes cap. Ond gyda'r newidiadau demograffig hyn a ragwelir, bydd rhaid wynebu rhai cwestiynau eithriadol o anodd. Ac mae yna oblygiadau economaidd, nid yn unig i'r henoed, ond i rai sydd â pherthnasau sy'n heneiddio. Gyda mwy o bobl yn gadael swyddi neu'n gweithio llai er mwyn ysgwyddo'r cyfrifoldebau gofal hynny, mae ein heconomi yn dioddef. Yr her yw sut i adeiladu system sy'n deg i bob cenhedlaeth. Mae llawer o bobl hŷn, er nad i gyd wrth gwrs, wedi elwa ar y cynnydd enfawr ym mhrisiau tai. Nid oedd rhaid i lawer ohonynt dalu am addysg bellach ac uwch. Roedd gan lawer swydd am oes a phensiynau wedi'u diogelu rhag chwyddiant. Yn y cyfamser, ni fydd y genhedlaeth nesaf sydd, drwy eu gwaith a threthi, yn talu costau gofalu am eu henoed, byth yn gallu fforddio tŷ eu hunain. Bydd llawer yn wynebu dyledion myfyrwyr sylweddol neu'n byw ar gontractau dim oriau. Mae ein poblogaeth sy'n heneiddio'n gynyddol yn golygu bod nifer cynyddol o bobl hŷn yn mynd i gael eu cynnal gan lai o drethdalwyr iau. Er y gall hyn ymddangos yn annheg, rhaid i ni beidio â cholli golwg ar y ffaith fod gwahaniaethau ariannol o fewn y cenedlaethau yr un mor fawr â'r rhai rhwng y cenedlaethau. Felly, mae'n rhaid i ni ofyn y cwestiwn: a ydym yn meddwl ein bod i gyd yn haeddu'r un gofal a chyfleoedd, pa un a ydym yn neiniau a theidiau neu'n wyrion? Mae gan Gymru broblem ychwanegol. Rydym yn byw mewn gwlad brydferth gyda rhagolygon deniadol i'r rhai sy'n chwilio am gyfleoedd ymddeol rhatach o gymharu â rhannau eraill o'r DU, ac maent yn dod, yn eu miloedd. Nawr, gadewch i mi fod yn glir, rwy'n croesawu'r ffaith fod pobl yn awyddus i ymddeol yma, ond yn y tymor hwy, a allwn roi llaw ar ein calon a dweud y gallwn dalu am unrhyw un sy'n cyrraedd heb unrhyw fecanwaith i gynllunio ar eu cyfer yn ariannol? Er bod yn rhaid i ni dderbyn eu bod o bosibl wedi talu'n hael i mewn i system drethi cyffredinol y DU, mae angen i ni a hwythau ddeall bod talu am gartrefi gofal yn dod o gyllideb awdurdod lleol - pot gwahanol. Felly, bydd i ba raddau y gall y wladwriaeth gefnogi'r henoed yng Nghymru yn dibynnu ar ba mor denau rydym yn taenu'r jam. Mae angen i ni ystyried o ddifrif yr angen i ddatblygu system sy'n fwy seiliedig ar gyfraniadau, ond un sy'n sicrhau bod y rhai nad ydynt yn gallu hunanariannu hefyd yn cael eu diogelu gan roi cymhellion i'r rhai sy'n gweithio i gynilo a chyfrannu. Mae'r rhain yn faterion anodd a sensitif iawn ac nid ydynt yn hawdd eu datrys. Ond fe allem ac fe ddylem gychwyn trafodaeth ynglŷn â sut y gallai system o'r fath weithio. I ba raddau y dylem ddisgwyl i bobl ryddhau ecwiti o'u cartrefi, prynu yswiriant a rhyddhau cronfeydd pensiwn? Ac ydw, rwy'n mynd i ddweud yr hyn na ellir ei ddweud: a ddylem ystyried treth newydd i Gymru i dalu am hyn gan fod gennym bwerau i wneud hynny yn awr? Nid oes yr un ohonom yn gwybod pa ofal fydd ei angen arnom yn y dyfodol, felly mae angen i ni ofyn a oes angen i ni, fel cymdeithas, gydrannu'r risg fel rydym yn ei wneud gyda gofal iechyd. Wrth edrych ymlaen, mae angen i ni feddwl am bolisïau adeiladu a chynllunio tai gyda'r henoed ar flaen ein meddyliau. A allai hwn fod yn gyfle i hyrwyddo datblygiad economaidd yn ein cymunedau? A allem ystyried cyflwyno rhaglenni adeiladu ar y cyd â cholegau a chynlluniau prentisiaeth? Gadewch i ni ddatblygu sgiliau ein bricwyr, trydanwyr a phlymwyr lleol ac adfywio gweithlu Cymru. Mae deall lefel y galw am wasanaethau gofal yn y dyfodol a'r costau cysylltiedig yn hanfodol wrth gynllunio ar gyfer system gofal cymdeithasol effeithlon a theg, ac o ystyried y pwysau presennol ar y GIG, rhaid i ni ymdrechu lle bynnag y bo modd i symud oddi wrth ofal costus, ymatebol sy'n seiliedig ar welyau a thuag at ofal sy'n ataliol, yn rhagweithiol, ac yn canolbwyntio lawn cymaint ar iechyd ag ar ymateb i salwch. Dylem edrych ar enghreifftiau o wledydd eraill fel yr Iseldiroedd, lle mae myfyrwyr yn cael cynnig llety am ddim yn gyfnewid am yr amser a dreuliant gyda phobl hŷn. A allem ninnau hefyd ddatblygu cynllun gwirfoddol wedi'i noddi gan y wladwriaeth i gynorthwyo gyda mân dasgau megis newid bylbiau golau neu helpu i fynd i'r afael ag unigrwydd? Mae Gofal Solfach yn fy etholaeth i yn enghraifft wych. Mae angen i ni hefyd sicrhau bod parch priodol yn cael ei ddangos tuag at y rhai sydd yn y proffesiwn gofal. Mae eu gwaith yn gymhleth; mae'n galw am sgiliau, profiad a gwybodaeth. Mae'r bobl hyn yn ymwneud â phobl fregus yn emosiynol mewn amgylcheddau heriol gydag adnoddau a chymorth cyfyngedig. Mae angen mwy o weithredu i frwydro yn erbyn cyflogau ac amodau gwael yn y sector. Mae angen i ni feithrin uchelgais yn ein gweithwyr gofal profiadol a'u hannog i ddod yn rheolwyr y dyfodol. Gadewch i ni beidio ag anghofio goblygiadau refferendwm Ewrop. Gyda bron i 6 y cant o'n gweithlu gofal yn cynnwys gwladolion nad ydynt yn hanu o'r DU, rydym yn debygol o wynebu gostyngiadau sylweddol yn y lefelau staffio mewn sector sydd eisoes yn cael trafferth gydag anawsterau trosiant uchel a recriwtio. Nawr, yn ystod fy ymweliadau diweddar â chartrefi gofal, dywedwyd wrthyf dro ar ôl tro fod cartrefi preifat yn rhoi'r gorau i ofal nyrsio. Maent yn honni nad yw'n ymarferol yn economaidd a'u bod yn cael anawsterau eithafol wrth recriwtio nyrsys. Mae'n ymddangos bod y model preifat mewn trafferth. Felly, a ddylai'r wladwriaeth gamu i mewn yn awr a darparu mwy o gartrefi nyrsio i ateb y galw cynyddol? Mae angen i ni weithredu nid adweithio pan fydd pethau'n chwalu. Gadewch i ni ddefnyddio hwn fel cyfle i ddatblygu partneriaethau gyda chartrefi gofal preifat i atal y darparwyr hyn rhag methu. Gadewch i ni leihau'r ddibyniaeth ar nyrsys banc ar deirgwaith y gost a chefnogi'r gwasanaethau hyn, a gweithio gyda nyrsys y GIG a rhoi'r un cyfraddau ac amodau iddynt. Fodd bynnag, ni allwn gael system lle mae'r wladwriaeth yn berchen ar gartrefi gofal neu gartrefi nyrsio a bod llywodraeth adain dde yn y dyfodol yn dod i mewn a'u gwerthu, fel y maent wedi'i wneud gyda'r cymdeithasau tai yn Lloegr. Mae angen i ni ddatblygu model nad oes modd i'r wladwriaeth ei breifateiddio i sicrhau bod y genhedlaeth nesaf o henoed yn cael eu diogelu. Byddai hyn yn ategu'r argymhelliad i gael system sy'n fwy seiliedig ar gyfraniadau, y gallai unigolion hyd yn oed neu gydweithrediaethau fod yn berchen arni'n rhannol. Bydd angen i ni roi ystyriaeth ychwanegol i fater cymhleth darparu gofal mewn lleoliadau gwledig, lle mae costau rhedeg a lefelau recriwtio isel ar gyfer cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio yn parhau i fod yn broblem, ac o ganlyniad yn atal buddsoddwyr preifat. Yn olaf, mae angen dymchwel y rhwystrau artiffisial rhwng iechyd a gofal. Ar hyn o bryd, mae dadleuon ynglŷn â phwy sy'n talu a sut i dalu yn tagu'r system ac yn achosi oedi wrth drosglwyddo gofal. Mae'r gronfa gofal canolraddol yn gam i'r cyfeiriad cywir. Fodd bynnag, nid yw £60 miliwn mewn cyllideb o oddeutu £7 biliwn ar gyfer iechyd yn ddim mwy na diferyn yn y môr. Mae angen i ni ofyn pa mor bell y dylem fynd i integreiddio iechyd a gofal cymdeithasol, a meddwl y tu hwnt i amgyffred hyd yn oed ac uno'r ddwy gronfa efallai, ond bydd angen trafod hyn yn sensitif gydag awdurdodau lleol. Rwy'n gobeithio heddiw y gallwn roi cychwyn ar y cyfle hwn. Rwy'n credu mai ein cyfrifoldeb fel cynrychiolwyr etholedig yw sicrhau newid mewn perthynas â'r mater hynod o sensitif hwn. Roedd maniffesto Llafur Cymru yn pwysleisio'n gywir y dylai'r sector gofal fod yn sector o bwys cenedlaethol strategol, felly gadewch i ni adeiladu ar hynny a'i wneud yn realiti. Nid yw'r broblem hon yn mynd i ddiflannu. Rhaid i ni weithredu yn awr, ac mae'n rhaid i ni sefydlu gwasanaeth gofal cenedlaethol i Gymru.