English: Many people in communities I represent will find it a bit rich that the Tories have brought this debate here today into the Senedd. I represent many former mining villages and towns throughout South Wales East. People living in these places will remember well that it was the Tories that did their best to rip out the heart of these communities during the 1980s. In the last 12 years, austerity politics, which was backed in its early years in Westminster by a docile Labour opposition, has exacerbated generations of neglect and underfunding in communities still reeling from the closure of pits. If the Tories want to talk about failing communities in Wales, then they should take a long, hard look at themselves in a mirror first. And what about the Labour Government here in Wales? Well, despite what some Members in the Siambr would have their constituents believe, Plaid Cymru continues to support an independent inquiry into floods that devastated communities in 2020. Llanhilleth, Ystrad Mynach and Machen were just some of the places affected in my region. A Welsh flood forum is also needed to provide a voice for the at-risk communities to provide practical support as well as advocating on their behalf. An independent inquiry and a flood forum would provide some much-needed comfort to the people who cannot sleep at night when it rains, for fear of history repeating itself. The lack of action on air pollution by a Labour Government is not only surprising, but also represents a broken promise. It will be a relief in places like Hafodyrynys, where a street has had to be demolished due to air pollution, when the long-awaited policy will finally be delivered, thanks to a Plaid Cymru role in the co-operation agreement. This legislation is much needed due to the legacy of our industrial past, which has made many in our communities vulnerable to air pollution. It is estimated that the air we breathe can contribute to reduced life expectancy and death, causing something between 1,000 and 1,400 mortalities in Wales every year. The cost to the Welsh NHS is approximately £1 billion a year. Finally, I want to talk about child poverty in Wales. For a third of our children to be living in poverty is a national disgrace, made worse by the fact that this awful statistic is set to get worse in the months and years to come. Successive Tory Governments in Westminster have a lot to answer for, but there is more that we can do here in Wales, much more. The lack of an anti-poverty programme in the last five years since Labour axed Communities First is disappointing. Thanks to the co-operation agreement, which has put many of Plaid Cymru's manifesto commitments on the agenda of the Government, there are some rays of sunshine amid a gloomy picture. The commitment to guarantee a free school meal for every primary school pupil in Wales will be truly transformational for thousands of families. The bold steps for tackling Wales's growing housing crisis will also address the proliferation of second homes and unaffordable housing. The co-operation agreement also confirms the UK Government's threat to Welsh nationhood with the strongest statement to date that our Senedd is here to stay. The commitment to deliver electoral reform and consequently a larger, stronger, fit-for-purpose Parliament is a direct response to the growing responsibilities held by the Senedd. Finally, our plan to explore ways in which to achieve net zero by 2035 is a much-need boost to the climate crisis that surely represents our biggest challenge and threat for generations to come. Our communities have suffered under the regressive policies of successive Westminster Governments - yes, both Labour and Conservative ones - and Wales is currently suffering the consequences of a lack of action on key areas, such as flooding, air pollution and poverty. This lack of ambition is failing communities across Wales, and there's so much more that the Government here should be striving towards. Diolch yn fawr.
Welsh: Bydd llawer o bobl mewn cymunedau rwy'n eu cynrychioli yn credu ei bod braidd yn rhagrithiol i'r Torïaid gyflwyno'r ddadl hon yma heddiw yn y Senedd. Rwy'n cynrychioli llawer o hen bentrefi a threfi glofaol ledled Dwyrain De Cymru. Bydd pobl sy'n byw yn y lleoedd hyn yn cofio'n iawn mai'r Torïaid a wnaeth eu gorau i ddinistrio calon y cymunedau hyn yn y 1980au. Dros y 12 mlynedd diwethaf, mae gwleidyddiaeth cyni, a gefnogwyd yn y blynyddoedd cynnar yn San Steffan gan wrthblaid Lafur ddof, wedi gwaethygu cenedlaethau o esgeulustod a thanariannu mewn cymunedau sy'n dal i ddioddef yn sgil cau'r pyllau glo. Os yw'r Torïaid yn dymuno sôn am adael cymunedau i lawr yng Nghymru, dylent edrych yn ofalus arnynt eu hunain yn y drych yn gyntaf. A beth am y Llywodraeth Lafur yma yng Nghymru? Wel, er yr hyn y byddai rhai o'r Aelodau yn y Siambr am i'w hetholwyr gredu, mae Plaid Cymru yn parhau i gefnogi ymchwiliad annibynnol i'r llifogydd a ddinistriodd gymunedau yn 2020. Dim ond rhai o'r lleoedd yr effeithiwyd arnynt yn fy rhanbarth i oedd Llanhiledd, Ystrad Mynach a Machen. Mae angen fforwm llifogydd Cymru hefyd i roi llais i'r cymunedau sydd mewn perygl er mwyn darparu cymorth ymarferol yn ogystal ag eirioli ar eu rhan. Byddai ymchwiliad annibynnol a fforwm llifogydd yn rhoi rhywfaint o gysur mawr ei angen i'r bobl na allant gysgu yn y nos pan fydd hi'n bwrw glaw, rhag ofn i hanes ailadrodd ei hun. Mae'r diffyg gweithredu ar lygredd aer gan Lywodraeth Lafur nid yn unig yn syndod, ond mae hefyd yn addewid a dorrwyd. Bydd yn rhyddhad mewn lleoedd fel Hafodyrynys, lle bu'n rhaid dymchwel stryd oherwydd llygredd aer, pan fydd y polisi hirddisgwyliedig yn cael ei gyflwyno o'r diwedd, diolch i rôl Plaid Cymru yn y cytundeb cydweithio. Mae gwir angen y ddeddfwriaeth hon oherwydd yr hyn a adawyd ar ôl gan ein gorffennol diwydiannol, sydd wedi gwneud llawer o bobl yn ein cymunedau yn agored i lygredd aer. Amcangyfrifir y gall yr aer a anadlwn gyfrannu at ostyngiad mewn disgwyliad oes a marwolaethau, gan achosi rhwng 1,000 a 1,400 o farwolaethau yng Nghymru bob blwyddyn. Y gost i GIG Cymru yw oddeutu £1 biliwn y flwyddyn. Yn olaf, hoffwn sôn am dlodi plant yng Nghymru. Mae'r ffaith bod traean o'n plant yn byw mewn tlodi yn warth cenedlaethol, ac mae wedi'i waethygu gan y ffaith bod yr ystadegyn ofnadwy hwn ar fin gwaethygu yn y misoedd a'r blynyddoedd i ddod. Mae gan Lywodraethau Torïaidd olynol yn San Steffan lawer i ateb drosto, ond mae mwy y gallwn ei wneud yma yng Nghymru, mwy o lawer. Mae diffyg rhaglen wrthdlodi yn y pum mlynedd diwethaf ers i Lafur gael gwared ar Cymunedau yn Gyntaf yn siomedig. Diolch i'r cytundeb cydweithio, sydd wedi rhoi llawer o ymrwymiadau maniffesto Plaid Cymru ar agenda'r Llywodraeth, ceir llygedyn o obaith mewn darlun tywyll. Bydd yr ymrwymiad i warantu pryd ysgol am ddim i bob disgybl ysgol gynradd yng Nghymru yn wirioneddol drawsnewidiol i filoedd o deuluoedd. Bydd y camau beiddgar i fynd i'r afael â'r argyfwng tai cynyddol yng Nghymru hefyd yn mynd i'r afael â'r doreth o ail gartrefi a thai anfforddiadwy. Mae'r cytundeb cydweithio hefyd yn cadarnhau bygythiad Llywodraeth y DU i genedligrwydd Cymreig gyda'r datganiad cryfaf hyd yma fod ein Senedd yma i aros. Mae'r ymrwymiad i ddiwygio etholiadol, ac o ganlyniad, i Senedd fwy, sy'n gryfach ac yn addas i'r diben, yn ymateb uniongyrchol i'r cyfrifoldebau cynyddol sydd gan y Senedd. Yn olaf, mae ein cynllun i archwilio ffyrdd o gyflawni sero net erbyn 2035 yn hwb mawr ei angen i'r argyfwng hinsawdd, sef yr her a'r bygythiad mwyaf sy'n ein hwynebu am genedlaethau i ddod, yn sicr ddigon. Mae ein cymunedau wedi dioddef o dan bolisïau anflaengar Llywodraethau olynol yn San Steffan - ie, rhai Llafur a Cheidwadol - ac mae Cymru ar hyn o bryd yn dioddef canlyniadau diffyg gweithredu ar feysydd allweddol, megis llifogydd, llygredd aer a thlodi. Mae'r diffyg uchelgais hwn yn gadael cymunedau ledled Cymru i lawr, ac mae cymaint mwy y dylai'r Llywodraeth hon fod yn ymdrechu tuag ato. Diolch yn fawr.