English: It's a pleasure to support this motion tabled by my friend the Member for Ogmore today. As I was doing some preparation for this debate, I found a figure on StatsWales that shocked me and underscored the importance of today's debate, and that's the passenger journeys on local bus services by country per head of population in 2019-20. For England, this was 72.3, for Scotland 67, and for Wales the figure was just 28.2, and that's before we factor in the impact of COVID. In the context of the pandemic, though, it's only fair to start by recognising the considerable support that the Welsh Government provided - support such as the multimillion pound bus emergency scheme. It's not an understatement to say that the bus industry would not be standing without that support. But that, in itself, poses questions, as the second part of the motion suggests - questions as to the sustainability of the current model, as to whether services meet local demand, and how we are mapping and determining routes in our communities. We need a radical rethink as to what we want from bus provision and what we think is good bus provision. Firstly, we must provide bus services our communities want, and I'll illustrate this by an example from my constituency. From the village of Cwmbach to a local supermarket is under 1 mile. Lots of older people live in the village, car ownership rates are low, and since that supermarket was built over 20 years ago, there had always been a direct bus service. Recently, however, the bus operator decided to remove it, and now people need to take two or three buses to get to that supermarket, which can be up to 5 miles each way - a 10-mile journey for a journey that should take under 2 miles. Obviously, this can be a real challenge with heavy shopping bags. How will we encourage people to get on buses if this is the kind of service that is being provided? I really support point 6 of the motion for meaningful conversation with communities. Local people need and deserve a direct voice in the determining of provision that meets their needs. Secondly, we must offer different ways of responding to those needs. Like all Members, I receive regular communication from constituents about the services they want or need, and I receive the same responses from bus operators when I raise these concerns in turn. 'Those routes are not economically viable', they say, 'There aren't the passenger numbers to justify them'. I think demand-responsive travel could be the means to cut through that impasse that never allows us to explore whether new bus service routes are actually viable and would be used. It may not be feasible to have big, empty buses rattling around, but smaller vehicles operating in a smarter way may be the solution. A Fflecsi scheme was trialled in the Senedd last term, including in parts of RCT, and under that scheme, people could request a demand-responsive bus picked them up from home, work, or the shops. I'd be really keen to see much more of this. It must operate alongside the work of community transport providers so that their work is complemented. Thirdly, bus routes must link up. This is a particular challenge around longer routes, for example from my constituency to Swansea - a popular shopping destination and employment area, yet there is no direct public transport service. A direct bus service was replaced several years ago by two connecting services, Aberdare to Glyn Neath and Glyn Neath to Swansea. Initially, there was a 15-minute wait between buses, but then that changed to an hour as different companies provided either leg of the journey, and weren't prepared to compromise or work together for a joined-up service. Such a wait is not realistic; how can we encourage more people onto public transport with such impractical arrangements? Similarly, there is no direct bus route to Cardiff from my constituency. Okay, we have the trains, but even when the metro is at full capacity, rail will only carry 25 per cent of current Valley commuter traffic into Cardiff. So, there needs to be a big push on bus service provision if we want to get people out of their cars, and this question of the metro is key for my constituency. At its inception, the metro concept was not just about a train service, but also a comprehensive feeder bus service offering a fully joined-up transport service. This is key for communities such as those I represent where people can live some distance from a train station in comparative isolation. I've been encouraged by recent discussions on the metro which talk about buses as a bigger part of the scheme in its next phases. Similarly, the Deputy Minister's comments in his statement yesterday around integration of services was welcome. To close, I'd just like to say a few words of appreciation to our bus drivers. During the pandemic, they've been essential workers who have kept those services operating. Key to any future provision is ensuring the highest employment standards and that staff have a say in the future of their industry. Diolch.
Welsh: Mae'n bleser cefnogi'r cynnig hwn a gyflwynwyd gan fy nghyfaill yr Aelod dros Ogwr heddiw. Pan oeddwn yn paratoi ar gyfer y ddadl hon, deuthum o hyd i ffigur ar StatsCymru a'm syfrdanodd ac a danlinellai bwysigrwydd y ddadl heddiw, sef nifer teithiau teithwyr ar wasanaethau bysiau lleol yn ôl gwlad fesul y pen o'r boblogaeth yn 2019-20. Ar gyfer Lloegr, roedd yn 72.3, yr Alban 67, ac i Gymru dim ond 28.2 oedd y ffigur, a hynny cyn i ni ystyried effaith COVID. Yng nghyd-destun y pandemig, fodd bynnag, mae'n deg dechrau drwy gydnabod y gefnogaeth sylweddol a ddarparodd Llywodraeth Cymru - cymorth fel y cynllun brys ar gyfer y sector bysiau sy'n werth miliynau o bunnoedd. Nid yw'n ormod dweud na fyddai'r diwydiant bysiau'n bodoli heb y gefnogaeth honno. Ond mae hynny, ynddo'i hun, yn codi cwestiynau, fel y mae ail ran y cynnig yn awgrymu - cwestiynau ynghylch cynaliadwyedd y model presennol, a yw gwasanaethau'n ateb y galw lleol, a sut rydym yn mapio ac yn pennu llwybrau yn ein cymunedau. Mae angen ailfeddwl yn radical beth rydym ei eisiau o ddarpariaeth bysiau a'r hyn y credwn sy'n ddarpariaeth bysiau dda. Yn gyntaf, rhaid inni ddarparu gwasanaethau bysiau y mae ein cymunedau am eu cael, ac rwyf am ddangos hyn drwy enghraifft yn fy etholaeth. Mae'r daith o bentref Cwm-bach i archfarchnad leol yn llai nag 1 filltir. Mae llawer o bobl hŷn yn byw yn y pentref, mae cyfraddau perchnogaeth ceir yn isel, ac ers i'r archfarchnad gael ei hadeiladu dros 20 mlynedd yn ôl, mae gwasanaeth bws uniongyrchol wedi bodoli. Yn ddiweddar, fodd bynnag, penderfynodd y gweithredwr bysiau gael gwared ar y gwasanaeth, a bellach rhaid i bobl fynd ar ddau neu dri bws i gyrraedd yr archfarchnad, taith a all fod hyd at 5 milltir bob ffordd - taith 10 milltir ar gyfer siwrnai a ddylai fod yn llai na 2 filltir. Yn amlwg, gall fod yn her wirioneddol gyda bagiau siopa trwm. Sut y mae annog pobl i fynd ar fysiau os mai dyma'r math o wasanaeth sy'n cael ei ddarparu? Rwy'n cefnogi pwynt 6 y cynnig am sgwrs ystyrlon â chymunedau. Mae pobl leol angen, ac yn haeddu, cael llais uniongyrchol yn y broses o benderfynu ar ddarpariaeth sy'n diwallu eu hanghenion. Yn ail, rhaid inni gynnig ffyrdd gwahanol o ymateb i'r anghenion hynny. Fel pob Aelod, caf ohebiaeth reolaidd gan etholwyr am y gwasanaethau y maent eu hangen neu eu heisiau, a chaf yr un ymatebion gan weithredwyr bysiau pan leisiaf y pryderon hyn yn eu tro. 'Nid yw'r llwybrau hynny'n hyfyw yn economaidd', dywedant, 'Nid oes digon o deithwyr i'w cyfiawnhau'. Credaf y gallai teithio ar alw fod yn fodd o dorri drwy'r impasse nad yw byth yn caniatáu inni archwilio a yw llwybrau gwasanaethau bysiau newydd yn hyfyw mewn gwirionedd ac y byddent yn cael eu defnyddio. Efallai na fydd yn ymarferol cael bysiau mawr, gwag yn rhuo o gwmpas, ond efallai mai cerbydau llai yn gweithredu mewn ffordd ddoethach yw'r ateb. Treialwyd cynllun Fflecsi yn y Senedd y tymor diwethaf, gan gynnwys mewn rhannau o RhCT, ac o dan y cynllun hwnnw, gallai pobl ofyn i fws ar alw eu codi o'u cartref, eu gwaith neu'r siopau. Byddwn yn awyddus iawn i weld llawer mwy o hyn. Rhaid iddo weithredu ochr yn ochr â gwaith darparwyr trafnidiaeth gymunedol i ategu'r gwaith a wnânt. Yn drydydd, rhaid i lwybrau bysiau gysylltu â'i gilydd. Mae hon yn her benodol ar lwybrau hwy, er enghraifft o fy etholaeth i i Abertawe - cyrchfan siopa boblogaidd ac ardal gyflogaeth, ac eto ni cheir gwasanaeth trafnidiaeth gyhoeddus uniongyrchol. Yn lle gwasanaeth bws uniongyrchol, sawl blwyddyn yn ôl cafwyd dau wasanaeth sy'n cysylltu, Aberdâr i Lyn Nedd a Glyn Nedd i Abertawe. I ddechrau, roedd yn rhaid aros 15 munud rhwng bysiau, ond newidiodd hynny i awr gan fod gwahanol gwmnïau'n darparu cymalau gwahanol o'r daith ac nid oeddent yn barod i gyfaddawdu na gweithio gyda'i gilydd i gael gwasanaeth sy'n cydgysylltu. Nid yw'n realistig disgwyl i bobl aros cyhyd; sut y gallwn annog mwy o bobl ar drafnidiaeth gyhoeddus gyda threfniadau mor anymarferol? Yn yr un modd, nid oes llwybr bws uniongyrchol i Gaerdydd o fy etholaeth i. Iawn, mae gennym drenau, ond hyd yn oed pan fydd y metro'n gweithredu ar gapasiti llawn, dim ond 25 y cant o draffig cymudo presennol y Cymoedd i Gaerdydd y bydd y rheilffyrdd yn ei gario. Felly, mae angen ymdrech fawr i ddarparu gwasanaethau bysiau os ydym am ddenu pobl allan o'u ceir, ac mae cwestiwn y metro yn allweddol i fy etholaeth i. Pan gafodd ei ystyried yn gyntaf, roedd cysyniad y metro yn ymwneud â mwy na gwasanaeth trên yn unig, roedd yn ymwneud hefyd â gwasanaeth bws gwennol cynhwysfawr yn cynnig gwasanaeth trafnidiaeth cwbl gydgysylltiedig. Mae hyn yn allweddol i gymunedau fel y rhai rwy'n eu cynrychioli lle gall pobl fyw gryn bellter o orsaf drenau, yn gymharol ynysig. Cefais fy nghalonogi gan drafodaethau diweddar ar y metro sy'n sôn am fysiau fel rhan fwy o'r cynllun yn ei gamau nesaf. Yn yr un modd, roedd sylwadau'r Dirprwy Weinidog yn ei ddatganiad ddoe ynghylch integreiddio gwasanaethau yn galonogol. I gloi, hoffwn ddweud ychydig eiriau i ddangos fy ngwerthfawrogiad o'n gyrwyr bysiau. Yn ystod y pandemig, maent wedi bod yn weithwyr hanfodol sydd wedi cadw'r gwasanaethau'n weithredol. Mae sicrhau'r safonau cyflogaeth uchaf a bod staff yn cael llais yn nyfodol eu diwydiant yn allweddol i unrhyw ddarpariaeth yn y dyfodol. Diolch.