English: Diolch yn fawr, Llywydd. A number of times today, the curriculum and assessment Bill has been described as 'bold, big and ambitious', and I have to admit at 19:40 this evening, I'm not feeling any of those things, but I will give it my best shot in trying to respond to the points that have been raised. Firstly, can I just reiterate my thanks to all the committees involved? I think there should be a special shout-out for the CYPE committee, because I think the report that they have produced - I don't agree with it all, but I think the quality of that report shows the importance of scrutiny in this particular Parliament, in this Senedd, and I'm very grateful for all the work that has gone into it. Now, a lot of the debate today has been about raising standards and closing the attainment gap. Let me be absolutely clear: a new curriculum is at the centre of that, but a curriculum on its own can't do all the heavy lifting, and that's why the curriculum is part of a wider set of Welsh Government education reforms that focus on improvement in pedagogy, that focus on a reformed initial teacher education programme - the largest single investment in professional learning that we have ever seen in the history of this Senedd; a revised accountability regime that drives the right kind of behaviours in our schools. So, yes, absolutely, the curriculum is important, but please don't think that the curriculum alone can achieve these goals; it's part of a wider reform programme. I've talked about how we intend to address mental health, but I do think that having a duty to have regard to mental health and well-being when designing your curriculum, alongside the absolute necessity - the legal necessity - to teach mental health and resilience in our schools, I think, will take us a massive step forwards. Mick Antoniw talked about the huge amount of work that has gone into looking at the issue of rights. And Darren Millar just described this Bill as a conflict between the rights of parents and the rights of the state. Well, I tell you what, Darren, this is about moving rights and it's about moving to children's rights, and putting children's rights front and centre in how we educate them. And I will not apologise for that. I'm grateful for Suzy Davies's support, and she and other Members have raised the issue of how, at the moment, schools of a religious character are treated within the legislation. There is a discrepancy that does place extra burdens and I, as I said in my opening remarks, intend to bring forward an amendment that will address that issue. Suzy also talked about governors, and again we've heard a lot from Darren Millar about parents. The local curriculum within a school has to be agreed: first of all, it has to be consulted on with parents, and it has to be agreed by a governing body. And the last time I looked, we had significant parental representation on our governing bodies. This is not a case where a parent is not going to have the opportunity - in fact, the parent will have more of an opportunity to talk about what is discussed and taught in their school than they currently have under the system where it is previous Governments that have dictated what is to be taught. So, I would argue parents have a greater role and a greater voice in local curricula than they currently have at the moment. Can I just talk about RSE and address the issues that Caroline Jones raised? I will not be moving from my position that we finally get rid of the anomaly that children can be prevented from attending certain subjects within their schools. Children have to - they must - have access to information that keeps them safe from harm and allows them to navigate the world in which we live. In the new curriculum, all children will have the right to access information that keeps them informed on these vital issues, to stay safe online, to know what's right and wrong, so that they can raise issues of concern with responsible adults and protect themselves if necessary. Now, the Member may be raising these issues with what she considers the best of intentions. I have to say to you, Caroline, I'm surprised that your constituents are bringing forward material that is going to be taught in this curriculum, because I've just been accused by other Members saying that I haven't done enough work and the stuff isn't ready yet. So, both things can't be true. The curriculum doesn't exist until 2022, and what you've been shown are not the focus of our new curriculum. They are not - absolutely not. And if you were so concerned about them, then I would have hoped that you would have written to me as the Minister to expose what you believe is being taught in Welsh schools at the moment. Let me be absolutely clear to Members in this Chamber: I am aware of the choice of the fellow travellers that Caroline Jones has chosen to align herself to at this time. You know, it is a dangerous concoction of pernicious influences, baseless prejudice and paedophile conspiracies. And the way in which some of my colleagues here in this Chamber have been addressed by those individuals, and you know what I'm talking about, is disgraceful - is disgraceful. I'm willing to put up with it as the Minister, but I do not believe that other Members of this Chamber should also be subject to that kind of abuse, and you should distance yourself from it - [ Interruption.] You should distance yourself from it - [ Interruption.] You should distance yourself from it. The reality is, Laura, that your experience is not unusual. At best, I got my sex education from reading a Judy Blume book; at worst, it was a very well-thumbed copy of a Jackie Collins novel that passed its way around the classroom. But I have to tell you now, Presiding Officer, there are much more malign influences out there for our children to revert to now. The stuff that they can see at a click of a button is highly dangerous and detrimental to their well-being, and we need to protect them, and we need to give them the knowledge and the information that what they see on that screen is not a reflection of what a healthy relationship is, or the manifestation of what a healthy sexual relationship is. We need to act. We need to act, because the children of Wales are banking on us to act, and banking on us to have the courage to face down the misinformation. Siân Gwenllian, I want to reassure you that I take very seriously the committee's recommendations around the public information campaign, because I recognise that there are parents out there who are indeed confused and scared because of the misinformation that is being spread. We need to be very clear about what RSE in Wales will look like, and perhaps more importantly, what it won't include. I give my commitment that that work will begin in the new year, so that we can go forward with some confidence. Presiding Officer, for the first time in our nation's history, we have the opportunity to create a curriculum that has been made in Wales by our practitioners, to be delivered by our practitioners to our children. Siân Gwenllian, there is no way that children in Wales will be able to escape from the story and the stories of Wales. There is no way, because we have accounted for that within our areas of learning and experience and our 'what matters' statements. But this is a chance for our children to be equipped with the skills, the knowledge and experiences that will ensure that when they leave our education system, they can be successful, happy, healthy, confident individuals that will take our nation forward, because when we change our curriculum, we will indeed change our children. We will change their futures, and when we do that, we change the destiny of this country.
Welsh: Diolch yn fawr, Llywydd. Sawl gwaith heddiw, mae'r Bil cwricwlwm ac asesu wedi ei ddisgrifio yn un 'beiddgar, mawr ac uchelgeisiol', ac mae'n rhaid i mi gyfaddef am 19:40 heno, nad wyf i'n teimlo dim o'r pethau hynny, ond byddaf i'n rhoi fy nghynnig gorau arni wrth geisio ymateb i'r pwyntiau sydd wedi eu codi. Yn gyntaf, a gaf i ailadrodd fy niolch i'r holl bwyllgorau dan sylw? Rwy'n credu y dylai'r pwyllgor plant a phobl ifanc gael ei gydnabod yn arbennig, gan fy mod i'n credu bod yr adroddiad y maen nhw wedi'i lunio - nid wyf i'n cytuno â'r cyfan, ond rwy'n credu bod safon yr adroddiad hwnnw yn dangos pwysigrwydd craffu yn y Senedd benodol hon, yn y Senedd hon, ac rwy'n ddiolchgar iawn am yr holl waith sydd wedi ei wneud. Nawr, mae llawer o'r ddadl heddiw wedi ymwneud â chodi safonau a chau'r bwlch cyrhaeddiad. Gadewch i mi fod yn gwbl glir: mae cwricwlwm newydd wrth wraidd hynny, ond ni all cwricwlwm ar ei ben ei hun wneud yr holl waith trwm, a dyna pam mae'r cwricwlwm yn rhan o gyfres ehangach o ddiwygiadau addysg Llywodraeth Cymru sy'n canolbwyntio ar wella addysgeg, sy'n canolbwyntio ar raglen ddiwygiedig o addysg gychwynnol i athrawon - y buddsoddiad unigol mwyaf mewn dysgu proffesiynol yr ydym ni erioed wedi ei weld yn hanes y Senedd hon; cyfundrefn ddiwygiedig o atebolrwydd sy'n ysgogi'r math cywir o ymddygiad yn ein hysgolion. Felly, ydy, yn hollol, mae'r cwricwlwm yn bwysig, ond peidiwch â meddwl y gall y cwricwlwm yn unig gyflawni'r nodau hyn; mae'n rhan o raglen ddiwygio ehangach. Rwyf i wedi sôn am sut yr ydym ni'n bwriadu mynd i'r afael ag iechyd meddwl, ond rwyf i yn credu y bydd bod â dyletswydd i roi sylw i iechyd meddwl a lles wrth gynllunio eich cwricwlwm, ochr yn ochr â'r rheidrwydd llwyr - y rheidrwydd cyfreithiol - i addysgu iechyd meddwl a gwydnwch yn ein hysgolion, rwy'n credu yn mynd â ni gam enfawr ymlaen. Soniodd Mick Antoniw am y gwaith aruthrol sydd wedi ei wneud i edrych ar y mater hawliau. Ac mae Darren Millar newydd ddisgrifio'r Bil hwn fel gwrthdaro rhwng hawliau rhieni a hawliau'r wladwriaeth. Wel, dywedaf wrthych chi, Darren, mae hyn yn ymwneud â symud hawliau ac mae'n ymwneud â symud at hawliau plant, a rhoi'r pwyslais yn llwyr ar hawliau plant yn y ffordd yr ydym yn eu haddysgu. Ac ni fyddaf yn ymddiheuro am hynny. Rwy'n ddiolchgar am gefnogaeth Suzy Davies, ac mae hi ac Aelodau eraill wedi codi'r mater o ran sut, ar hyn o bryd, y caiff ysgolion o natur grefyddol eu trin o fewn y ddeddfwriaeth. Mae yna anghysondeb sydd yn gosod beichiau ychwanegol ac rwyf i, fel y dywedais i yn fy sylwadau agoriadol, yn bwriadu cyflwyno gwelliant a fydd yn mynd i'r afael â'r mater hwnnw. Soniodd Suzy hefyd am lywodraethwyr, ac unwaith eto rydym ni wedi clywed llawer gan Darren Millar am rieni. Mae'n rhaid cytuno ar y cwricwlwm lleol mewn ysgol: yn gyntaf, mae'n rhaid ymgynghori arno gyda rhieni, ac mae'n rhaid i gorff llywodraethu gytuno arno. A'r tro diwethaf i mi edrych, roedd gennym ni gynrychiolaeth sylweddol gan rieni ar ein cyrff llywodraethu. Nid achos yw hwn lle na fydd rhieni yn cael y cyfle - yn wir, bydd gan rieni fwy o gyfle i siarad am yr hyn sy'n cael ei drafod a'i addysgu yn eu hysgol nag sydd ganddyn nhw ar hyn o bryd o dan y system lle mae Llywodraethau blaenorol wedi pennu'r hyn sydd i'w ddysgu. Felly, byddwn i'n dadlau bod gan rieni fwy o ran a mwy o lais mewn cwricwla lleol nag sydd ganddyn nhw ar hyn o bryd. A gaf i sôn am addysg cydberthynas a rhywioldeb a mynd i'r afael â'r materion a gododd Caroline Jones? Ni fyddaf i'n ildio ar fy safbwynt ein bod ni o'r diwedd yn cael gwared ar yr anghysondeb bod modd atal plant rhag mynychu rhai pynciau yn eu hysgolion. Mae'n rhaid i blant - mae'n rhaid iddyn nhw - gael y cyfle i fanteisio ar wybodaeth sy'n eu cadw'n ddiogel rhag niwed ac sy'n caniatáu iddyn nhw lywio'r byd yr ydym yn byw ynddo. Yn y cwricwlwm newydd, bydd gan bob plentyn yr hawl i gael yr wybodaeth sy'n eu cadw'n wybodus o ran y materion hanfodol hyn, i gadw'n ddiogel ar-lein, i wybod beth sy'n iawn ac yn anghywir, er mwyn iddyn nhw allu codi materion sy'n peri pryder gydag oedolion cyfrifol ac amddiffyn eu hunain os oes angen. Nawr, efallai fod yr Aelod yn codi'r materion hyn gyda'r hyn y mae hi'n ei ystyried yn fwriadau da. Mae'n rhaid i mi ddweud wrthych chi, Caroline, rwy'n synnu bod eich etholwyr yn cyflwyno deunydd a fydd yn cael ei addysgu yn y cwricwlwm hwn, oherwydd rwyf i newydd gael fy nghyhuddo gan Aelodau eraill yn dweud nad wyf i wedi gwneud digon o waith ac nad yw'r pethau'n barod eto. Felly, ni all y ddau beth fod yn wir. Nid yw'r cwricwlwm yn bodoli tan 2022, ac nid pwyslais ein cwricwlwm newydd yw'r hyn sydd wedi ei ddangos i chi. Na - yn bendant. Ac os oeddech chi'n poeni gymaint yn eu cylch, yna byddwn i wedi gobeithio y byddech chi wedi ysgrifennu ataf i fel y Gweinidog i ddatgelu'r hyn yr ydych chi'n credu sy'n cael ei ddysgu yn ysgolion Cymru ar hyn o bryd. Gadewch i mi fod yn gwbl glir i'r Aelodau yn y Siambr hon: rwy'n ymwybodol o ddewis y cyd-deithwyr y mae Caroline Jones wedi dewis cysylltu ei hun â nhw ar hyn o bryd. Wyddoch chi, mae'n gymysgedd peryglus o ddylanwadau niweidiol, rhagfarn ddi-sail a chynllwynio pedoffeil. Ac mae'r ffordd y mae rhai o fy nghyd-Aelodau yma yn y Siambr hon wedi eu cyfarch gan yr unigolion hynny, ac rydych chi'n gwybod am beth rwy'n sôn, yn warthus - yn warthus. Rwyf i'n fodlon ei ddioddef fel y Gweinidog, ond nid wyf i'n credu y dylai Aelodau eraill o'r Siambr hon hefyd fod yn destun y math hwnnw o gam-drin, a dylech chi ymbellhau oddi wrtho - [ Torri ar draws.] Dylech chi ymbellhau oddi wrtho - [ Torri ar draws.] Dylech chi ymbellhau oddi wrtho. Y gwirionedd yw, Laura, nad yw eich profiad yn anarferol. Ar y gorau, cefais i fy addysg rhyw o ddarllen llyfr Judy Blume; ar y gwaethaf, roedd yn gopi treuliedig iawn o nofel Jackie Collins a gafodd ei basio o amgylch yr ystafell ddosbarth. Ond mae'n rhaid i mi ddweud wrthych chi nawr, Llywydd, fod dylanwadau llawer mwy maleisus ar gael i'n plant fynd atyn nhw nawr. Mae'r pethau y gallan nhw eu gweld wrth glicio botwm yn beryglus iawn ac yn niweidiol i'w lles, ac mae angen i ni eu diogelu, ac mae angen i ni roi'r wybodaeth iddyn nhw nad yw'r hyn y maen nhw'n ei weld ar y sgrin honno yn adlewyrchu beth yw perthynas iach, nac yn amlygu beth yw perthynas rywiol iach. Mae angen i ni weithredu. Mae angen i ni weithredu, oherwydd bod plant Cymru yn dibynnu arnom ni i weithredu, a dibynnu arnom ni i fod yn ddigon dewr i herio'r gamwybodaeth. Siân Gwenllian, hoffwn eich sicrhau fy mod i'n cymryd argymhellion y pwyllgor o ddifrif ynglŷn â'r ymgyrch gwybodaeth i'r cyhoedd, gan fy mod i'n cydnabod bod yna rieni sydd yn wir wedi drysu a chael braw oherwydd y gamwybodaeth sy'n cael ei lledaenu. Mae angen i ni fod yn glir iawn ynglŷn â sut olwg fydd ar addysg cydberthynas a rhywioldeb yng Nghymru, ac efallai'n bwysicach, yr hyn na fydd yn ei gynnwys. Rwyf i'n ymrwymo i'r ffaith y bydd y gwaith hwnnw'n dechrau yn y flwyddyn newydd, fel y gallwn ni symud ymlaen yn hyderus. Llywydd, am y tro cyntaf yn hanes ein cenedl, mae gennym ni gyfle i greu cwricwlwm sydd wedi ei greu yng Nghymru gan ein hymarferwyr, i'w gyflwyno gan ein hymarferwyr i'n plant. Siân Gwenllian, ni fydd unrhyw ffordd i blant yng Nghymru ddianc rhag hanes a straeon Cymru. Nid oes unrhyw ffordd, oherwydd ein bod ni wedi rhoi cyfrif am hynny yn ein meysydd dysgu a phrofiad a'n datganiadau o 'yr hyn sy'n bwysig'. Ond dyma gyfle i'n plant gael y sgiliau, yr wybodaeth a'r profiadau a fydd yn sicrhau, pan fyddan nhw'n gadael ein system addysg, y gallan nhw fod yn unigolion llwyddiannus, hapus, iach a hyderus a fydd yn dwyn ein cenedl yn ei blaen, oherwydd pan fyddwn yn newid ein cwricwlwm byddwn, yn wir, yn newid ein plant. Byddwn yn newid eu dyfodol, ac wrth wneud hynny, rydym yn newid ffawd y wlad hon.