English: And through our Cymru'n Cofio Wales Remembers programme, we continue to mark the centenary of the first world war. The programme works in collaboration with national and local partners, providing a fitting tribute to those touched by that terrible conflict, and I was pleased that funding has been provided to extend the programme until 2020. In May I launched the Welsh Government's first ever armed forces covenant annual report. This report captures the progress we have made and is testament to what can be achieved when working collaboratively across all sectors. Today, I would like to take the opportunity to share with Members the progress made in providing increased support for our armed forces community. This Welsh Government remains fully committed to supporting the health and well-being of our armed forces community, working to ensure healthcare provision meets their needs. We provide Veterans NHS Wales with nearly £700,000 annually to help treat mental health conditions. This is a unique service - the only national service of its kind in the UK - receiving over 4,500 referrals since it began. At last month's covenant conference, I was pleased to help launch the veterans trauma network in Wales. This is an extremely positive development, which, in collaboration with a network of specialists throughout Wales, will provide ex-service personnel, who suffered severe physical injury as a result of their service, access to timely and appropriate care for their injuries, regardless of where they live in Wales. We recognise the impact transition may have on the well-being of our armed forces community. Having the right support in place on return to civilian life is critical, and is something that we are actively addressing, working with the Ministry of Defence to ensure that service leavers and their families returning to Wales have access to information on the support available at a local level. To ensure consistency in the delivery of policies and procedures that support our armed forces community, we have allocated £250,000 per year for two years, from 2019 to 2020, to fund the armed forces liaison officers - AFLOs. Working with local authorities, the liaison officers are making considerable progress, helping to increase engagement, upskilling front-line staff and raising awareness of the covenant. There are numerous examples of best practice. In north Wales, for example, training for front-line service providers is under way to raise awareness of the covenant. Whilst in south Wales, local authorities in Gwent have amended their housing policies to take account of time served in the armed forces when it comes to waiting lists. At the armed forces expert group in September we heard about the development of the defence transition services. Aimed at those service leavers and their families with complex transition needs, DTS will provide support and information in key areas such as housing, finance, health and well-being. We will continue to work together with key partners to ensure we have a seamless support system in place for those who need it. The Minister for Economy and Transport and I recently wrote jointly to all Members regarding our employment pathway and employers toolkit. These important resources inform and provide options for service leavers and veterans to get into decent work, applying the many invaluable skills that ex-service personnel have. We'd very much welcome support from Members to raise awareness of these particularly helpful tools within the business community. Periods of separation and the mobile nature of service life can also lead to employment challenges for spouses. The new Forces Families Jobs website provides a forces-friendly facility that helps support service families in accessing jobs and training opportunities. Launching the website at our covenant conference, I heard first-hand the unique challenges facing service family members. A number of businesses across Wales have registered with the site, including people like General Dynamics, the University of South Wales and Pembrokeshire College. Service children with experience of parental deployment can face very real educational challenges. Launched in 2018, the supporting service children in Wales fund has been made available for the 2019/20 academic year. The bespoke fund of £250,000 aims to mitigate the effects of deployment or mobility, supporting schools in embedding practices that can benefit the service children and their school. I'm aware that some veterans struggle to secure housing, so let's be clear, this is not acceptable. In recognition of their service, service personnel, who have been seriously injured or disabled in service and who have an urgent need for social housing, should be given high priority within local authority allocation schemes. The Welsh Government is currently reviewing priority need arrangements, and a report on this is due in April next year. Deputy Llywydd, in the last statement of this kind, my predecessor spoke about our armed forces scoping exercise to identify gaps in service delivery for the armed forces community. This important work is moving forward, and I would like to place on record my thanks to the veterans, families and organisations who have engaged with this work. Issues raised include inconsistency of support during transition, the need for greater family support, help for those in prison and with substance misuse issues, and uncertainties on accessing help and advice. We are now working in partnership with members of the armed forces expert group to take forward plans to tackle the issues raised. We also continue to work closely with a number of UK Government departments on the delivery of the UK veterans strategy. Our scoping results have fed into that work. I do know, though, that challenges and concerns remain for members of our armed forces community, and I've heard these first-hand myself. We are listening, we are acting, and we are committed to meeting these challenges. By working well together, we will continue to make a positive difference, ensuring that challenges are not faced alone or in isolation. Our armed forces community deserve our support and they will receive it. We will not forget the sacrifice - for some, the ultimate sacrifice - our armed services personnel have made. Deputy Presiding Officer, what more fitting way to close this statement today than with the words of John Maxwell Edmonds: 'When you go home, tell them of us and say / For your tomorrow, we gave our today.'
Welsh: A thrwy ein rhaglen ni, sef Cymru'n Cofio Wales Remembers, rydym yn parhau i nodi canmlwyddiant y rhyfel byd cyntaf. Mae'r rhaglen yn gweithio ar y cyd â phartneriaid cenedlaethol a lleol, gan roi teyrnged deilwng i'r rhai yr effeithiwyd arnynt gan y gwrthdaro erchyll hwnnw, ac roeddwn i'n falch fod cyllid wedi ei roi a fydd yn ymestyn y rhaglen tan 2020. Ym mis Mai, fe wnes i lansio'r adroddiad blynyddol cyntaf erioed gan Lywodraeth Cymru ar gyfamod y lluoedd arfog. Mae'r adroddiad hwn yn nodi'r cynnydd a wnaed ac mae'n tystio i'r hyn y gellir ei gyflawni wrth gydweithio ar draws pob sector. Heddiw, hoffwn i achub ar y cyfle i rannu gwybodaeth gyda'r Aelodau am y cynnydd sydd wedi ei wneud o ran rhoi mwy o gefnogaeth i gymuned ein lluoedd arfog. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i fod yn gwbl ymrwymedig i gefnogi iechyd a lles cymuned ein lluoedd arfog, gan weithio i sicrhau bod y ddarpariaeth gofal iechyd yn diwallu'r anghenion sydd ganddyn nhw. Rydym yn darparu bron £700,000 yn flynyddol i GIG Cymru i Gyn-filwyr i helpu i drin cyflyrau iechyd meddwl. Mae hwn yn wasanaeth unigryw - yr unig wasanaeth cenedlaethol o'i fath yn y DU - sydd wedi cael dros 4,500 o atgyfeiriadau ers iddo ddechrau. Yng nghynhadledd y cyfamod fis diwethaf, roeddwn i'n falch o helpu i lansio'r rhwydwaith trawma i gyn-filwyr yng Nghymru. Mae hwn yn ddatblygiad cadarnhaol iawn, a fydd, mewn cydweithrediad â rhwydwaith o arbenigwyr ledled Cymru, yn galluogi i gyn-bersonél y lluoedd arfog, sydd wedi dioddef anafiadau corfforol difrifol o ganlyniad i'w cyfnod yn y lluoedd arfog, gael gofal amserol a phriodol ar gyfer eu hanafiadau, ble bynnag y maen nhw'n byw yng Nghymru. Rydym yn cydnabod yr effaith y gallai'r pontio ei chael ar les cymuned ein lluoedd arfog. Mae sicrhau bod y cymorth cywir ar gael wedi iddyn nhw ddychwelyd i fywyd sifil yn hollbwysig, ac mae hwn yn rhywbeth yr ydym ni'n mynd i'r afael ag ef, gan weithio gyda'r Weinyddiaeth Amddiffyn i sicrhau bod y rhai sy'n gadael y lluoedd arfog, a'u teuluoedd nhw, sy'n dychwelyd i Gymru yn gallu cael gwybodaeth am y cymorth sydd ar gael ar lefel leol. I sicrhau cysondeb wrth ddarparu polisïau a gweithdrefnau sy'n cefnogi cymuned ein lluoedd arfog, rydym wedi dyrannu £250,000 y flwyddyn am ddwy flynedd, o 2019 i 2020, i ariannu swyddogion cyswllt y lluoedd arfog - yr AFLOs. Gan weithio gydag awdurdodau lleol, mae'r swyddogion cyswllt yn gwneud cynnydd sylweddol, gan helpu i gynyddu ymgysylltiad, gwella sgiliau staff rheng flaen a chodi ymwybyddiaeth o'r cyfamod. Ceir nifer o enghreifftiau o arfer gorau. Yn y Gogledd, er enghraifft, mae hyfforddiant ar gyfer darparwyr gwasanaethau rheng flaen yn mynd rhagddo i godi ymwybyddiaeth o'r cyfamod. Ar yr un pryd yn y De, mae awdurdodau lleol yng Ngwent wedi diwygio eu polisïau tai ar gyfer rhoi ystyriaeth i hyd y cyfnod o amser a dreuliwyd yn y lluoedd arfog wrth ystyried rhestrau aros. Yng ngrŵp arbenigol y lluoedd arfog ym mis Medi, fe glywsom ni am ddatblygu'r Gwasanaeth Cymorth wrth Adael y Lluoedd Arfog (y DTS). Mae'r DTS wedi ei anelu at y rhai sy'n gadael y lluoedd arfog, a'u teuluoedd nhw, sydd ag anghenion pontio cymhleth, a bydd yn rhoi cymorth a gwybodaeth mewn meysydd allweddol fel tai, cyllid, iechyd a lles. Fe fyddwn ni'n parhau i weithio gyda phartneriaid allweddol i sicrhau bod gennym ni system gymorth ddi-dor ar waith ar gyfer y rhai sydd angen hynny. Yn ddiweddar, fe ysgrifennodd Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth a minnau ar y cyd at yr holl Aelodau ynghylch ein llwybr cyflogaeth a'n pecyn cymorth i gyflogwyr. Mae'r adnoddau pwysig hyn yn llywio ac yn rhoi dewisiadau i bobl sy'n gadael y lluoedd arfog a chyn-filwyr wrth chwilio am waith boddhaol, gan gymhwyso'r nifer fawr o sgiliau gwerthfawr sydd gan gyn-bersonél y lluoedd arfog. Fe fyddem ni'n falch iawn o gael cefnogaeth gan Aelodau i godi ymwybyddiaeth o'r dulliau hyn sy'n arbennig o ddefnyddiol o fewn y gymuned fusnes. Fe all cyfnodau o fod ar wahân, yn ogystal â natur symudol bywyd yn y lluoedd arfog, arwain at heriau cyflogaeth i wragedd a gŵyr. Mae'r wefan newydd Forces Families Jobs yn darparu cyfleuster sy'n addas i aelodau'r lluoedd arfog i gynorthwyo teuluoedd y lluoedd arfog i gael swyddi a chyfleoedd am hyfforddiant. Wrth lansio'r wefan yn ein cynhadledd ni ar y cyfamod, fe glywais i drosof fy hunan am yr heriau unigryw sy'n wynebu teuluoedd y rhai sy'n aelodau o'r lluoedd arfog. Mae nifer o fusnesau ledled Cymru wedi cofrestru gyda'r safle, gan gynnwys pobl fel General Dynamics, Prifysgol De Cymru a Choleg Sir Benfro. Fe all plant i aelodau'r lluoedd arfog sydd â phrofiad o'u rhieni yn y fyddin wynebu heriau addysgol gwirioneddol. Mae'r gronfa i gefnogi plant y lluoedd arfog yng Nghymru, a lansiwyd yn 2018, wedi bod ar gael ar gyfer y flwyddyn academaidd 2019/20. Mae'r gronfa bwrpasol o £250,000 yn ceisio lliniaru effeithiau adleoli neu symudedd, gan gefnogi ysgolion i wreiddio arferion a all fod o fudd i blant y lluoedd arfog a'u hysgol nhw. Rwy'n ymwybodol bod rhai cyn-filwyr yn cael trafferth i gael tai i fyw ynddyn nhw. Felly, gadewch inni fod yn glir, nid yw hyn yn dderbyniol. I gydnabod eu gwasanaeth nhw i'w gwlad, fe ddylid rhoi blaenoriaeth fawr o fewn cynlluniau dyrannu awdurdodau lleol i bersonél y lluoedd arfog sydd wedi cael eu hanafu'n ddifrifol neu sydd wedi eu handwyo yn nhymor eu gwasanaeth ac sydd mewn angen dybryd o dai cymdeithasol. Mae Llywodraeth Cymru wrthi'n adolygu'r trefniadau i roi blaenoriaeth i anghenion, a disgwylir adroddiad ynglŷn â hynny ym mis Ebrill y flwyddyn nesaf. Dirprwy Lywydd, yn y datganiad diwethaf o'r math hwn, siaradodd fy rhagflaenydd am ymarfer cwmpasu ein lluoedd arfog i ganfod bylchau yn y gwasanaethau a ddarperir ar gyfer cymuned y lluoedd arfog. Mae'r gwaith pwysig hwn yn symud yn ei flaen, a hoffwn fynegi fy niolch ar goedd i'r cyn-filwyr, y teuluoedd a'r sefydliadau sydd wedi ymwneud â'r gwaith hwn. Mae'r materion a godwyd yn cynnwys anghysondeb o ran cefnogaeth yn ystod y cyfnod pontio, yr angen am fwy o gymorth i deuluoedd, cymorth i'r rhai sydd yn y carchar a'r rhai sydd â phroblemau o ran camddefnyddio sylweddau, ac ansicrwydd ynghylch cael gafael ar gymorth a chyngor. Erbyn hyn, rydym yn gweithio mewn partneriaeth ag aelodau o grŵp arbenigol y lluoedd arfog i fwrw ymlaen â chynlluniau i fynd i'r afael â'r materion a godwyd. Rydym yn parhau hefyd i weithio'n agos â nifer o adrannau Llywodraeth y DU ar gyflawni strategaeth y DU i gyn-filwyr. Mae ein canlyniadau cwmpasu wedi cyfrannu i'r gwaith hwnnw. Rwy'n gwybod, er hynny, bod heriau a phryderon yn aros o hyd i aelodau o gymuned ein lluoedd arfog, ac rwyf i fy hun wedi clywed hynny'n uniongyrchol. Rydym yn gwrando, rydym yn gweithredu, ac rydym wedi ymrwymo i ateb yr heriau hyn. Drwy gydweithio'n dda, byddwn yn parhau i wneud gwahaniaeth cadarnhaol, gan sicrhau nad yw'r heriau'n cael eu hwynebu mewn unigrwydd nac yn ynysig. Mae cymuned ein lluoedd arfog yn haeddu ein cefnogaeth ni ac fe fyddan nhw'n cael hynny. Ni fyddwn yn anghofio'r aberth - i rai, yr aberth mwyaf - a wnaeth personél y lluoedd arfog. Dirprwy Lywydd, pa ffordd fwy addas i gau'r datganiad hwn heddiw na gyda geiriau John Maxwell Edmonds: 'When you go home, tell them of us and say / For your tomorrow, we gave our today.'