English: Thank you, madam Presiding Officer. Wales has an ageing population. This brings a number of benefits and opportunities. Older people are often at the heart of their communities. Whether it is by volunteering for charity and community work, or by providing childcare for their families, older people make an immense contribution. It benefits society therefore to allow older people to live full and inclusive lives. However, an ageing population also brings a number of challenges. Many are unable to live full lives due to ill health. Forty per cent of people over the age of 65 in Wales say their health is fair or poor. Older people are the main users of primary care services in the NHS, and yet, as Age UK Wales have pointed out, primary care services are not always able to meet older people's needs. A third of older people who wanted to see their GP in the last 12 months found it difficult to make a convenient appointment for themselves. Modernising the way surgeries work, such as making greater use of online services, is important. But changes must take into account the needs of older people and ensure that they are not left behind. Healthcare must be tailored to meet the needs of our older population. Dementia has overtaken heart disease as Britain's biggest killer. One in three people aged over 65 will develop dementia and the main form of dementia is Alzheimer's disease. There are at present more than 45,000 people, as Janet mentioned, in Wales living with dementia. What a striking figure. This figure is projected to increase by nearly a third by 2021. This terrible condition means families watching their loved ones slipping away until they no longer even recognise them. What a dreadful feeling among the family members. Evidence suggests that where people receive an early diagnosis and are helped to access information, support and care, they are often able to adapt well to living with dementia. We need our GPs to check more closely for signs of dementia, because the earlier it is diagnosed, the easier life can be for those living with the condition. Once dementia has been diagnosed, it is important sufferers receive support to enable them to remain in their own homes as far as possible. The Alzheimer's Society says that more than one in 10 people living with dementia will be forced to go into care homes early due to lack of support. There has been a lack of progress made in improving dementia care in people's homes. We need to support the further development of dementia support schemes in the community - an extension of dementia training schemes. It is essential that care workers receive appropriate training in order for quality care to be provided. Quality care delivered to a high standard has a significant impact on quality of life, and these people deserve to be treated with dignity. I believe that there's a need for an older people's rights Bill. Presiding Officer, one area that hasn't been covered so far is: say two people, a husband and wife, and the husband has dementia, the wife is virtually lost, as the husband is totally responsible for the financial affairs of the family and other affairs - external, outside the home. Especially in certain communities in the country, women virtually don't deal with those affairs. So, when husbands get this sort of problem - I mean dementia - the women are virtually lost. Nobody is there to help them on financial training, social training and cultural training at all in our health service. That area we need to cover, because that gives a long-term impact, not only on the family but on the children also. This is important. I'm talking about dementia because there are three Ds that I heard about very recently: one is death, one is divorce and one is dementia. We need to work very strongly - very, very compassionately - to make sure our people do not suffer in this country. There should be, I hope, a cure very shortly in this world so that people can have a healthy life. This is supported by the older people's commissioner, who called for legislation, and I quote, and this is on dementia: 'To protect and promote the rights of older peopleto enjoy lives that are free of abuse, neglect, ageism and discriminationto be able to participate fully in their communities' and thrive in old age. It is completely unacceptable that older people, particularly vulnerable people, should see their rights diminish as they get older. Finally, they deserve dignity and respect, as well as independence and freedom to make decisions about their own lives in Wales. Thank you very much. I support this motion.
Welsh: Diolch i chi, fadam Llywydd. Mae gan Gymru boblogaeth sy'n heneiddio. Daw hyn â nifer o fanteision a chyfleoedd. Mae pobl hŷn yn aml yn ganolog i'w cymunedau. Naill ai drwy wirfoddoli i wneud gwaith elusennol a chymunedol, neu drwy ddarparu gofal plant i'w teuluoedd, mae pobl hŷn yn gwneud cyfraniad aruthrol. Mae'n fuddiol i gymdeithas, felly, i ganiatáu i bobl hŷn fyw bywydau llawn a chynhwysol. Fodd bynnag, mae poblogaeth sy'n heneiddio hefyd yn creu nifer o heriau. Mae llawer yn methu byw bywydau llawn oherwydd afiechyd. Mae 40 y cant o bobl dros 65 oed yng Nghymru yn dweud bod eu hiechyd yn weddol neu'n wael. Pobl hŷn yw prif ddefnyddwyr gwasanaethau gofal sylfaenol yn y GIG, ac eto, fel y mae Age UK Cymru wedi ei nodi, nid yw gwasanaethau gofal sylfaenol bob amser yn gallu diwallu anghenion pobl hŷn. Roedd traean o'r bobl hŷn a oedd am weld eu meddyg teulu yn ystod y 12 mis diwethaf yn ei chael hi'n anodd gwneud apwyntiad cyfleus iddynt eu hunain. Mae moderneiddio'r ffordd y mae meddygfeydd yn gweithio, er enghraifft drwy wneud mwy o ddefnydd o wasanaethau ar-lein, yn bwysig. Ond mae'n rhaid i newidiadau ystyried anghenion pobl hŷn a sicrhau nad ydynt yn cael eu gadael ar ôl. Rhaid teilwra gofal iechyd i ddiwallu anghenion ein poblogaeth hŷn. Mae dementia wedi goddiweddyd clefyd y galon fel y lladdwr mwyaf ym Mhrydain. Bydd un o bob tri o bobl dros 65 oed yn datblygu dementia a'r prif ffurf ar ddementia yw clefyd Alzheimer. Ar hyn o bryd, fel y nododd Janet, mae mwy na 45,000 o bobl yng Nghymru yn byw gyda dementia. Am ffigur syfrdanol. Rhagwelir y bydd y ffigur yn codi bron draean erbyn 2021. Mae'r sefyllfa ofnadwy hon yn golygu bod teuluoedd yn gwylio eu hanwyliaid yn llithro ymaith hyd nes na fyddant bellach yn eu hadnabod hyd yn oed. Am deimlad ofnadwy i aelodau o'r teulu. Lle y caiff pobl ddiagnosis cynnar a help i gael gafael ar wybodaeth, cymorth a gofal, mae tystiolaeth yn awgrymu eu bod yn aml yn gallu addasu'n dda i fyw gyda dementia. Mae angen i'n meddygon teulu archwilio'n agosach am arwyddion o ddementia, oherwydd po gynharaf y gwneir diagnosis, yr hawsaf y bydd bywydau'r rhai sy'n byw gyda'r cyflwr. Ar ôl gwneud diagnosis o ddementia, mae'n bwysig fod dioddefwyr yn cael cymorth i'w galluogi i aros yn eu cartrefi eu hunain cyn belled ag y bo modd. Mae'r Gymdeithas Alzheimer yn dweud y bydd mwy nag un o bob 10 o bobl sy'n byw gyda dementia yn cael eu gorfodi i fynd i gartref gofal yn gynnar oherwydd diffyg cefnogaeth. Ni wnaed digon o gynnydd ar wella gofal dementia yng nghartrefi pobl. Mae angen i ni gefnogi'r gwaith o ddatblygu cynlluniau cymorth dementia yn y gymuned - estyniad o gynlluniau hyfforddi dementia. Mae'n hanfodol fod gweithwyr gofal yn cael hyfforddiant priodol er mwyn darparu gofal o ansawdd. Mae darparu safon uchel o ofal yn effeithio'n sylweddol ar ansawdd bywyd, ac mae'r bobl hyn yn haeddu cael eu trin ag urddas. Rwy'n credu bod angen Bil hawliau ar gyfer pobl hŷn. Lywydd, un maes nad yw wedi cael sylw hyd yma yw hwn: dywedwch fod dau o bobl, gŵr a gwraig, a bod y gŵr â dementia, mae'r wraig bron ar goll, gan mai'r gŵr sy'n gwbl gyfrifol am faterion ariannol y teulu a materion eraill - allanol, y tu allan i'r cartref. Mewn rhai cymunedau yn y wlad yn arbennig, bron nad yw menywod yn ymdrin o gwbl â'r materion hynny. Felly, pan fydd gwŷr yn cael problem o'r fath - hynny yw, dementia - mae'r menywod fwy neu lai ar goll. Nid oes neb yno i'w helpu gyda hyfforddiant ariannol, hyfforddiant cymdeithasol a hyfforddiant diwylliannol o gwbl yn ein gwasanaeth iechyd. Mae angen i ni ymwneud â'r agwedd honno, oherwydd mae hynny'n effeithio'n hirdymor, nid yn unig ar y teulu ond ar y plant hefyd. Mae hyn yn bwysig. Rwy'n siarad am ddementia, oherwydd tri 'D' a glywais yn ddiweddar: 'death, divorce, dementia'. Mae angen i ni weithio'n gadarn - yn dosturiol tu hwnt - i wneud yn siŵr nad yw ein pobl yn dioddef yn y wlad hon. Dylai fod gwellhad yn fuan iawn yn y byd hwn, rwy'n gobeithio, er mwyn i bobl gael bywyd iach. Caiff hyn ei gefnogi gan y comisiynydd pobl hŷn, a alwodd am ddeddfwriaeth, a dyfynnaf, ac mae hyn yn ar ddementia: i ddiogelu a hyrwyddo hawliau pobl hŷn i fwynhau bywydau sy'n rhydd o gamdriniaeth, esgeulustod, rhagfarn oed a gwahaniaethu i allu cymryd rhan lawn yn eu cymunedau a ffynnu yn eu henaint. Mae'n gwbl annerbyniol fod hawliau pobl hŷn, yn enwedig pobl sy'n agored i niwed, yn lleihau wrth iddynt fynd yn hŷn. Yn olaf, maent yn haeddu urddas a pharch, yn ogystal ag annibyniaeth a rhyddid i wneud penderfyniadau am eu bywydau eu hunain yng Nghymru. Diolch yn fawr iawn. Rwy'n cefnogi'r cynnig hwn.