English: This debate would really be improved if we had alternative proposals, even if only at the level of ministerial budgets, from the Conservatives and Plaid Cymru. I welcome what Peter Fox said about producing one next year. Just a piece of advice: it has to balance, you can't keep on adding money in the expenditure column, taking money off the income column and call that a budget. So, I'm sure Peter won't do that, and I hope he'll take it up with his colleagues to explain to them that you can't do that. There are alternatives to the Welsh budget in terms of priorities. I would, for example, increase support for education, training and university innovation, and reduce expenditure on attracting inward investment. Provide the research capacity in the universities, provide a highly skilled workforce and the investors will come. Also, investing in early years education remains one of the most powerful levers to tackle inequality and invest in our future generations, so no-one is left behind. Far too many children start nursery school at three a year behind developmentally than the average, and two years behind the most advanced. That is a serious problem. How are they going to catch up during their time in primary education? You're asking, in some cases, over seven years, to make up two years. It's incredibly important that we make sure that children don't start behind. If you have to bribe a company to bring a branch factory here, they do not want to come. I could spend the rest of my contribution listing companies who came, did not provide the jobs in their prospectus and then left. I will just mention the best known example: LG. I will be supporting the budget, but the key question is: what will be achieved by the additional income and expenditure? I welcome the announcement by the UK Government of a multi-year budget settlement, and I'm pleased to see that the Welsh Government took the opportunity of a three-year spending review to give funding certainty to organisations, providing provisional allocations for 2023-24 and 2024-25. This is something I, and many others in this Chamber, have been calling for for a long time. Each year, many third sector employees get an end-of-December redundancy notice because of uncertainty of funding past 31 March. I hope this three-year funding will correct that. I welcome the over-commitment of capital expenditure, which should avoid capital underspend as schemes slip during the year, and if they do not, the borrowing capacity can be used. I'm sure that people across the Chamber with senior local government experience have noticed how little support capital receipts give to the capital expenditure. It's easy to spend money; the challenge of Government, at every level, is to spend it beneficially and wisely. I'm disappointed that the Welsh Government has not used the five Es. Effectiveness: was the expenditure effective in the previous year, and did it achieve what was required? Efficiency: were resources used efficiently last year, and if not, what is going to be done to ensure efficient use of resources this year? Equality: is the budget expenditure fair to all groups? Equity: is the budget fair to all of Wales, not just in one year, but over several years? And, environment: what is the expected effect of the budget on carbon and biodiversity? Whilst the future generations Act deals with the last one, the first four need addressing. With the universal provision of free school meals in state primary schools - I emphasise 'state' primary schools - the use of free school meals as an indicator of additional educational funding will disappear. What is going to be used instead? Turning to efficiency, the health service just needs to come into the twenty-first century. Prescriptions are printed, signed and hand delivered. Why don't we have e-prescribing? Why can't they be filled on an online form with an online signature and then sent to the relevant pharmacists? Fax machines are still used in the health service, including at a general practice that I contacted today, and I phoned the wrong number because the number on there was their fax machine. I'm not used to seeing fax machines on telephone numbers any more. They've got to come into the twenty-first century. I don't think I've seen a fax machine in the last 20 years and certainly not since I've been here. In 11 years I haven't seen a fax machine anywhere, but the health boards seem to keep on using them. What do health boards propose will increase energy efficiency? With health boards getting extra money, how are they going to improve productivity in hospitals? How is the hospital at home going to be developed - something I've spoken in favour of previously? A prediction that I hope is wrong: the health boards will get the increase, and the share given to primary health will again decrease. The Welsh Government have created large organisations, such as Natural Resources Wales, Betsi Cadwaladr and the Welsh ambulance service. At what point is it decided they are not working and need breaking up into smaller units? Finally, we need to solve the problem of operational management in the public sector to improve efficiency and effectiveness. We need to concentrate on outcomes. The money we spend is public money that has been paid in taxes at different levels by people. We have a duty to them to spend it wisely and fairly, and we have a duty to them to avoid being wasteful in anything that we do. So, I will be supporting this budget, and I hope it gets put past.
Welsh: Byddai'r ddadl hon yn well o lawer mewn gwirionedd pe bai gennym gynigion amgen, hyd yn oed os mai dim ond ar lefel cyllidebau gweinidogol, gan y Ceidwadwyr a Phlaid Cymru. Rwy'n croesawu'r hyn a ddywedodd Peter Fox am lunio un y flwyddyn nesaf. Gair o gyngor: mae'n rhaid iddi fantoli, ni allwch barhau i ychwanegu arian yn y golofn wariant, gan dynnu arian oddi ar y golofn incwm a galw honno yn gyllideb. Felly, rwy'n siŵr na fydd Peter yn gwneud hynny, ac rwy'n gobeithio y bydd yn codi'r mater gyda'i gyd-Aelodau i egluro iddyn nhw na allwch chi wneud hynny. Mae dewisiadau amgen i gyllideb Cymru o ran blaenoriaethau. Byddwn i, er enghraifft, yn cynyddu'r gefnogaeth i addysg, hyfforddiant ac arloesi mewn prifysgolion, ac yn lleihau'r gwariant ar ddenu mewnfuddsoddiad. Os gwnewch chi ddarparu'r capasiti ymchwil yn y prifysgolion a darparu gweithlu hynod fedrus, fe ddaw'r buddsoddwyr. Hefyd, mae buddsoddi mewn addysg blynyddoedd cynnar yn parhau i fod yn un o'r dulliau mwyaf pwerus o fynd i'r afael ag anghydraddoldeb a buddsoddi yng nghenedlaethau ein dyfodol, felly nid oes neb yn cael ei adael ar ôl. Mae llawer gormod o blant yn dechrau'r ysgol feithrin yn dair oed flwyddyn y tu ôl i'r cyfartaledd o ran datblygiad, a dwy flynedd y tu ôl i'r rhai mwyaf datblygedig. Mae honno'n broblem ddifrifol. Sut y byddan nhw'n dal i fyny yn ystod eu hamser mewn addysg gynradd? Rydych chi'n gofyn, mewn rhai achosion, dros saith mlynedd, i wneud iawn am ddwy flynedd. Mae'n hynod bwysig ein bod yn sicrhau nad yw plant yn dechrau ar ei hôl hi. Os oes rhaid i chi lwgrwobrwyo cwmni i ddod â ffatri gangen yma, nid yw'n dymuno dod. Gallwn i dreulio gweddill fy nghyfraniad yn rhestru cwmnïau a ddaeth, heb ddarparu'r swyddi yn eu prosbectws ac yna gadael. Fe wnaf i grybwyll yr enghraifft fwyaf adnabyddus: LG. Byddaf yn cefnogi'r gyllideb, ond y cwestiwn allweddol yw: beth fydd yn cael ei gyflawni gan yr incwm a'r gwariant ychwanegol? Rwy'n croesawu'r cyhoeddiad gan Lywodraeth y DU am setliad cyllideb aml-flwyddyn, ac rwy'n falch o weld bod Llywodraeth Cymru wedi manteisio ar y cyfle i gynnal adolygiad o wariant tair blynedd i roi sicrwydd ariannol i sefydliadau, gan ddarparu dyraniadau dros dro ar gyfer 2023-24 a 2024-25. Mae hyn yn rhywbeth yr wyf i, a llawer o rai eraill yn y Siambr hon, wedi bod yn galw amdano ers amser maith. Bob blwyddyn, mae llawer o weithwyr y trydydd sector yn cael hysbysiad diswyddo ar ddiwedd mis Rhagfyr oherwydd ansicrwydd ynghylch cyllid ar ôl 31 Mawrth. Rwy'n gobeithio y bydd y cyllid tair blynedd hwn yn cywiro hynny. Rwy'n croesawu gor-ymrwymiad gwariant cyfalaf, a ddylai osgoi tanwariant cyfalaf wrth i gynlluniau lithro yn ystod y flwyddyn, ac os nad ydyn nhw, gellir defnyddio'r capasiti benthyca. Rwy'n siŵr y bydd pobl ar draws y Siambr sydd â phrofiad o lywodraeth leol uwch wedi sylwi ar gyn lleied o gymorth y mae derbyniadau cyfalaf yn ei roi i'r gwariant cyfalaf. Mae'n hawdd gwario arian; her y Llywodraeth, ar bob lefel, yw ei wario'n fuddiol ac yn ddoeth. Rwyf wedi fy siomi nad yw Llywodraeth Cymru wedi defnyddio'r pum E yn Saesneg. Effeithiolrwydd: a oedd y gwariant yn effeithiol yn y flwyddyn flaenorol, ac a wnaeth gyflawni'r hyn oedd ei angen? Effeithlonrwydd: a ddefnyddiwyd adnoddau'n effeithlon y llynedd, ac os na, beth fydd yn cael ei wneud i sicrhau defnydd effeithlon o adnoddau eleni? Cydraddoldeb: a yw gwariant y gyllideb yn deg i bob grŵp? Tegwch: a yw'r gyllideb yn deg i Gymru gyfan, nid mewn blwyddyn yn unig, ond dros nifer o flynyddoedd? Ac, yr amgylchedd: beth yw effaith ddisgwyliedig y gyllideb ar garbon a bioamrywiaeth? Er bod Deddf Cenedlaethau'r Dyfodol yn ymdrin â'r un olaf, mae angen mynd i'r afael â'r pedwar cyntaf. Gyda'r ddarpariaeth gyffredinol o brydau ysgol am ddim mewn ysgolion cynradd gwladol - rwy'n pwysleisio ysgolion cynradd 'gwladol' - bydd y defnydd o brydau ysgol am ddim fel dangosydd cyllid addysgol ychwanegol yn diflannu. Beth fydd yn cael ei ddefnyddio yn lle hynny? Gan droi at effeithlonrwydd, mae angen i'r gwasanaeth iechyd ddod i mewn i'r unfed ganrif ar hugain. Caiff presgripsiynau eu hargraffu, eu llofnodi a'u danfon â llaw. Pam nad oes gennym ni system e-bresgripsiwn? Pam na ellir eu llenwi ar ffurflen ar-lein gyda llofnod ar-lein ac yna eu hanfon at y fferyllwyr perthnasol? Mae peiriannau ffacs yn dal i gael eu defnyddio yn y gwasanaeth iechyd, gan gynnwys mewn practis meddyg teulu y cysylltais ag ef heddiw, a ffoniais y rhif anghywir oherwydd bod y rhif arno yn rhif y peiriant ffacs. Nid wyf i wedi arfer â gweld peiriannau ffacs ar rifau ffôn mwyach. Mae'n rhaid iddyn nhw ddod i'r unfed ganrif ar hugain. Nid wyf i'n credu fy mod i wedi gweld peiriant ffacs yn yr 20 mlynedd diwethaf ac yn sicr ddim ers i mi fod yma. Mewn 11 mlynedd nid wyf i wedi gweld peiriant ffacs yn unman, ond mae'n ymddangos bod y byrddau iechyd yn parhau i'w defnyddio. Beth mae byrddau iechyd yn ei gynnig fydd yn cynyddu effeithlonrwydd ynni? Wrth i'r byrddau iechyd gael arian ychwanegol, sut y byddan nhw'n gwella cynhyrchiant mewn ysbytai? Sut y bydd yr ysbyty gartref yn cael ei ddatblygu - rhywbeth yr wyf i wedi siarad o'i blaid o'r blaen? Rhagfynegiad yr wyf i'n gobeithio ei fod yn anghywir: bydd y byrddau iechyd yn cael y cynnydd, a bydd y gyfran a roddir i iechyd sylfaenol yn gostwng eto. Mae Llywodraeth Cymru wedi creu sefydliadau mawr, fel Cyfoeth Naturiol Cymru, Betsi Cadwaladr a gwasanaeth ambiwlans Cymru. Pryd y penderfynir nad ydyn nhw'n gweithio a bod angen iddyn nhw rannu yn unedau llai? Yn olaf, mae angen i ni ddatrys y broblem rheoli gweithredol yn y sector cyhoeddus er mwyn gwella effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd. Mae angen i ni ganolbwyntio ar ganlyniadau. Mae'r arian yr ydym yn ei wario yn arian cyhoeddus sydd wedi ei dalu mewn trethi ar wahanol lefelau gan bobl. Mae gennym ni ddyletswydd iddyn nhw i'w wario'n ddoeth ac yn deg, ac mae gennym ni ddyletswydd iddyn nhw i osgoi bod yn wastraffus mewn unrhyw beth a wnawn. Felly, byddaf yn cefnogi'r gyllideb hon, a gobeithio y caiff ei phasio.