English: Our report addresses the reasons why we need energy-efficient homes, the costs of having inefficient housing and the steps needed to get us to where we need to be to meet our commitment on reducing emissions. Why do we need change? There are many reasons why we should improve the energy efficiency of our housing stock. The most pressing is the need to deliver on our legal obligations to eliminate fuel poverty and reduce the emission of greenhouse gases. The Welsh Government is required to reduce emissions by 80 per cent by 2050. Challenging targets need challenging solutions. Reducing the amount of energy we use in our homes will substantially accelerate progress towards these goals. Achieving these targets will require a considerable ramping up of ambition and must span the whole of Wales's policy levers. Our primary recommendation is that the Welsh Government should bring forward a 10-year low-carbon strategy, including milestones and targets in six key areas, including retrofit, new build and planning. I will focus on three of those key areas today. First, retrofit. The houses built in the twentieth century will, by 2050, probably massively outnumber those built in the twenty-first century, and those built in the nineteenth century, in many parts of Wales, will outnumber those built in the twenty-first century. So, obviously, we need to retrofit. Inefficient homes result in higher fuel bills and the poorest in our society bear the brunt of this. Too many vulnerable people are paying too much for their heating through no fault of their own. The Welsh Government has spent many millions on alleviating fuel poverty through retrofitting heating efficiency measures for the most at risk. Our report commends the efforts to deal with this problem and the announcement of a further £72 million pounds in the Arbed programme to continue the programme. Despite the Government's efforts, the fuel poverty target has been missed. We heard that retrofitting needs to be done at scale to have any impact on fuel poverty, for instance retrofitting 40,000 houses a year to have a chance of meeting the target by 2050. We have recommended the Welsh Government should aim to deliver, within 10 years, the retrofitting of all houses in fuel poverty in Wales to zero carbon in operation standards. The second area that I'd like to focus on is new build. Although new build accounts for only 6 per cent of housing, this is something that we have to get right. Today's new builds will still be in use in the twenty-second century. We recommended that the Welsh Government, within the lifetime of our proposed 10-year strategy, should ensure that all new-build houses should be built to zero carbon in operation standards. There are few large-scale house builders, and there is little incentive to offer more than the minimum standard required by building regulations, but some large-scale builders aren't very keen on putting in roads to adoptable standards, never mind making sure that houses are built to be warm. We were told that changes to building regulations would lead to fewer houses being built in Wales. We've all heard that before, haven't we, Deputy Presiding Officer? We were told that about sprinklers. But we were also told, given notice and time, even major house builders will be able to adapt to higher building standards. We believe the Welsh Government should set out a clear timetable to move to zero carbon in operation, so that house builders, the supply chain and the skills providers can prepare. I am pleased that the Cabinet Secretary has accepted our recommendation on this. We were also concerned to hear stakeholders telling us that existing building standards are not being enforced. Clearly, the system is not functioning. The inspection system needs to be far more rigorous and independent. We have called on the Government to introduce a quality mark for energy saving measures in new builds and retrofit technology to increase consumer confidence in low-carbon homes. The inspection and enforcement of this quality mark must be independent and rigorously enforced. It should also place an obligation on the installer to ensure the required performance is delivered or repair or replace the technology. Not, 'This is what you could achieve if everything else worked perfectly.' Of course, these ambitious retrofit and new-build measures cannot be delivered unless we have access to the right skills at the right time. We found that there's a shortage of appropriately skilled professionals working in the industry. The need to pay for additional labour increases the cost of the necessary technology, which puts off builders from installing it. The industry representatives told us that the biggest barrier to investing in training is the lack of certainty in the market. To invest in training, they need to know that those skills will be used. This is why a clear commitment to a 10-year timetable towards zero carbon in operation standards is so important. It will give the industry the confidence to train the workforce we need to bring our homes into the twenty-first century. Finally, I would like to turn to the Welsh Government's response. I haven't spent much time talking about it so far. It will be very familiar to Members - recommendations are accepted in principle, but we have no idea how they will be delivered in practice. We are told that subjects are being reviewed by groups of advisers or civil servants. Members may be forgiven for feeling a sense of déjà vu. I think of 'agreed in principle' as meaning, 'We're not going to do it, but we don't want to have an argument about not doing it, so we'll accept it in principle so that we've got a positive in there.' I think that, really, and I look at you, Deputy Presiding Officer, we need a system by which things are either accepted, partially accepted, and the parts that are accepted are named, or rejected. I'd much prefer to put recommendations forward that are rejected and I can then argue the case why they shouldn't be. How do you argue against 'agreed in principle'? You've got the 'agreed' in there - I mean, you agree with it in principle as well, so how do you argue that case? It makes life very difficult, and this is not unique to this report and it's not unique to this Cabinet Secretary. So, it's not a personal attack there, it's a fairly common Government response that I think is unacceptable. Take our key recommendation for a 10-year comprehensive strategy for low-carbon housing. The response says that these matters are already being looked at by an advisory group that will report back in summer 2019.'Factor in the time it'll take the Government to respond, then add the time it'll take to develop an actual deliverable policy and the time needed to consult on it - we are making very little progress on our 10-year programme. I think we're down to five now after that list, if nothing goes wrong. I think it really is important that we do take creating low-carbon housing seriously. Cabinet Secretary, I speak on behalf of the whole committee - we are frustrated by delays and a lack of progress. Our report contains challenging and ambitious proposals for Wales. We hope that in your response you will show the same ambition as we've shown in actually trying to get low-carbon housing for Wales.
Welsh: Mae ein hadroddiad yn mynd i'r afael â'r rhesymau pam y mae angen cartrefi effeithlon o ran eu defnydd o ynni, costau cael tai nad ydynt yn defnyddio ynni'n effeithlon a'r camau angenrheidiol i ni gyrraedd lle mae angen inni fod er mwyn diwallu ein hymrwymiad ar leihau allyriadau. Pam y mae angen newid? Ceir llawer o resymau pam y dylem wella gallu ein stoc dai i arbed ynni. Y pwysicaf yw'r angen i gyflawni ein rhwymedigaethau cyfreithiol i gael gwared ar dlodi tanwydd a lleihau allyriadau nwyon tŷ gwydr. Mae angen i Lywodraeth Cymru leihau allyriadau 80 y cant erbyn 2050. Mae targedau heriol yn galw am atebion heriol. Bydd lleihau faint o ynni a ddefnyddiwn yn ein cartrefi yn cyflymu'r cynnydd tuag at y nodau hyn yn sylweddol. Bydd cyrraedd y targedau hyn yn galw am gynyddu uchelgais yn sylweddol a rhaid i hynny rychwantu holl ysgogiadau polisi Cymru. Ein prif argymhelliad yw y dylai Llywodraeth Cymru gyflwyno strategaeth carbon isel 10 mlynedd, gan gynnwys cerrig milltir a thargedau mewn chwe maes allweddol, gan gynnwys adeiladu o'r newydd, ôl-osod a chynllunio. Byddaf yn canolbwyntio ar dri o'r meysydd allweddol hynny heddiw. Yn gyntaf, ôl-osod. Erbyn 2050, mae'n debygol y bydd llawer iawn mwy o dai a adeiladwyd yn yr ugeinfed ganrif nag o dai a adeiladwyd yr unfed ganrif ar hugain, ac mewn sawl rhan o Gymru, bydd mwy o dai a adeiladwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg nag o dai a adeiladwyd yr unfed ganrif ar hugain. Felly, yn amlwg, mae angen inni ôl-osod. Mae cartrefi aneffeithlon o ran eu defnydd o ynni yn arwain at filiau tanwydd uwch a'r tlotaf yn ein cymdeithas sy'n dioddef waethaf o ganlyniad i hyn. Mae gormod o bobl sy'n agored i niwed yn talu gormod am eu gwres heb fod unrhyw fai arnynt hwy eu hunain. Mae Llywodraeth Cymru wedi gwario miliynau lawer ar liniaru tlodi tanwydd trwy ôl-osod mesurau effeithlonrwydd gwresogi ar gyfer y rhai sy'n wynebu fwyaf o berygl. Mae ein hadroddiad yn canmol ymdrechion i fynd i'r afael â'r broblem hon a'r cyhoeddiad o £72 miliwn pellach yn rhaglen Arbed i barhau'r rhaglen. Er gwaethaf ymdrechion y Llywodraeth, ni chyrhaeddwyd y targed tlodi tanwydd. Rydym wedi clywed bod angen gwneud gwaith ôl-osod ar raddfa fawr er mwyn cael unrhyw effaith ar dlodi tanwydd, ac ôl-osod 40,000 o dai y flwyddyn er enghraifft er mwyn bod ag unrhyw obaith o gyrraedd y targed erbyn 2050. Rydym wedi argymell y dylai Llywodraeth Cymru anelu at ôl-osod yr holl dai sydd mewn tlodi tanwydd yng Nghymru i fyny at safonau gweithredu di-garbon o fewn 10 mlynedd. Yr ail faes yr hoffwn ganolbwyntio arno yw adeiladu o'r newydd. Er mai 6 y cant yn unig o dai a adeiladir o'r newydd, mae'n rhywbeth sy'n rhaid ei gael yn iawn. Bydd adeiladau newydd heddiw yn dal i gael eu defnyddio yn yr ail ganrif ar hugain. Rydym wedi argymell y dylai Llywodraeth Cymru, o fewn oes ein strategaeth 10 mlynedd arfaethedig, sicrhau bod pob tŷ newydd yn cael ei adeiladu yn ôl safonau di-garbon. Ychydig o adeiladwyr tai ar raddfa fawr a geir, ac nid oes llawer o gymhelliad i gynnig mwy na'r safon sy'n ofynnol yn ôl y rheoliadau adeiladu, ond mae rhai adeiladwyr mawr braidd yn amharod i adeiladu ffyrdd i safonau mabwysiadwy, heb sôn am wneud yn siŵr fod tai'n cael eu hadeiladu i fod yn gynnes. Dywedwyd wrthym y byddai newidiadau i'r rheoliadau adeiladu yn arwain at adeiladu llai o dai yng Nghymru. Mae pawb ohonom wedi clywed hynny o'r blaen, onid ydym, Ddirprwy Lywydd? Dywedwyd hynny wrthym am systemau chwistrellu. Ond dywedwyd wrthym hefyd, gyda rhybudd ac amser, y bydd cwmnïau adeiladu tai mawr hyd yn oed yn gallu addasu i safonau adeiladu uwch. Credwn y dylai Llywodraeth Cymru nodi amserlen glir i symud tuag at dai di-garbon ar waith, fel y gall adeiladwyr tai, y gadwyn gyflenwi a darparwyr sgiliau baratoi. Rwy'n falch fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi derbyn ein hargymhelliad ar hyn. Roeddem hefyd yn bryderus i glywed rhanddeiliaid yn dweud wrthym nad yw'r safonau adeiladau presennol yn cael eu gorfodi. Yn amlwg, nid yw'r system yn gweithio. Mae angen i'r system arolygu fod yn llawer mwy trylwyr ac annibynnol. Rydym wedi galw ar y Llywodraeth i gyflwyno marc ansawdd ar gyfer mesurau arbed ynni mewn tai a adeiladir o'r newydd a thechnoleg ôl-osod i gynyddu hyder defnyddwyr mewn cartrefi carbon isel. Rhaid i arolygu a gorfodi'r nod ansawdd hwn gael ei orfodi'n annibynnol ac yn drylwyr. Hefyd, dylai osod rhwymedigaeth ar y gosodwr i sicrhau bod y perfformiad gofynnol yn cael ei ddarparu neu atgyweirio, neu osod technoleg o'r newydd. Nid 'Dyma'r hyn y gallech ei gyflawni pe bai popeth arall yn gweithio'n berffath.' Wrth gwrs, ni ellir darparu'r mesurau uchelgeisiol hyn ar gyfer ôl-osod ac adeiladu o'r newydd oni bai fod gennym fynediad at y sgiliau cywir ar yr amser cywir. Gwelsom fod prinder gweithwyr proffesiynol medrus yn gweithio yn y diwydiant. Mae'r angen i dalu am lafur ychwanegol yn cynyddu cost y dechnoleg angenrheidiol, sy'n gwneud adeiladwyr yn amharod i'w gosod. Dywedodd cynrychiolwyr y diwydiant wrthym mai'r rhwystr mwyaf i fuddsoddi mewn hyfforddiant yw diffyg sicrwydd yn y farchnad. Er mwyn buddsoddi mewn hyfforddiant, mae angen iddynt wybod y bydd y sgiliau hynny'n cael eu defnyddo. Dyma pam y mae ymrwymiad clir i amserlen 10 mlynedd tuag at safonau gweithredu di-garbon mor bwysig. Bydd yn rhoi hyder i'r diwydiant hyfforddi'r gweithlu sydd ei angen arnom i ddod â'n cartrefi i mewn i'r unfed ganrif ar hugain. Yn olaf, hoffwn droi at ymateb Llywodraeth Cymru. Nid wyf wedi treulio llawer o amser yn siarad amdano hyd yma. Bydd yn gyfarwydd iawn i'r Aelodau - derbyn argymhellion mewn egwyddor, ond nid oes gennym syniad sut y cânt eu cyflawni'n ymarferol. Dywedir wrthym fod pynciau'n cael eu hadolygu gan grwpiau o ymgynghorwyr neu weision sifil. Gellir maddau i Aelodau am deimlo rhywfaint o déjà vu. Rwy'n meddwl am 'gytuno mewn egwyddor' fel rhywbeth sy'n golygu, 'Nid ydym yn mynd i'w wneud, ond nid ydym am gael dadl ynglŷn â pheidio â'i wneud, felly fe wnawn dderbyn mewn egwyddor fel bod gennym elfen gadarnhaol yno.' Mewn gwirionedd, ac rwy'n edrych arnoch chi, Ddirprwy Lywydd, rwy'n credu bod arnom angen system lle mae pethau naill ai'n cael eu derbyn, eu derbyn yn rhannol a bod y rhannau a dderbynnir yn cael eu henwi, neu'n cael eu gwrthod. Byddai'n well o lawer gennyf gyflwyno argymhellion sy'n cael eu gwrthod a gallaf ddadlau'r achos pam na ddylent gael eu gwrthod wedyn. Sut y mae dadlau yn erbyn 'cytuno mewn egwyddor'? Mae gennych y 'cytuno' i mewn yno - hynny yw, rydych yn cytuno ag ef mewn egwyddor, felly sut y mae dadlau'r achos hwnnw? Mae'n gwneud bywyd yn anodd iawn, ac nid yn achos yr adroddiad hwn yn unig y mae'n digwydd, Ysgrifennydd y Cabinet. Felly, nid ymosodiad personol yw hynny, mae'n ymateb eithaf cyffredin gan y Llywodraeth y credaf ei fod yn annerbyniol. Cymerwch ein hargymhelliad allweddol ynghylch strategaeth gynhwysfawr 10 mlynedd ar gyfer tai carbon isel. Dywed yr ymateb fod grŵp cynghori eisoes yn edrych ar y materion hyn ac y bydd yn adrodd yn ôl yn haf 2019. Cynhwyswch yr amser y bydd yn cymryd i'r Llywodraeth ymateb, ac yna ychwanegwch yr amser y bydd yn cymryd i ddatblygu polisi go iawn sy'n ymarferol a'r amser sydd ei angen i ymgynghori yn ei gylch - ychydig iawn o gynnydd a wnawn yn ein rhaglen 10 mlynedd. Rwy'n credu y byddwn i lawr i bump wedi'r rhestr honno, os nad aiff dim o'i le. Mae'n wirioneddol bwysig inni fod o ddifrif ynglŷn â chreu tai carbon isel. Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n siarad ar ran y pwyllgor cyfan - rydym yn teimlo'n rhwystredig oherwydd yr oedi a'r diffyg cynnydd. Mae ein hadroddiad yn cynnwys cynigion uchelgeisiol a heriol i Gymru. Rydym yn gobeithio yn eich ymateb y byddwch yn dangos yr un uchelgais ag a ddangoswyd gennym ni tuag at sicrhau tai carbon isel i Gymru.