English: We also know, of course - and it's nothing new - that if Welsh budgets had kept pace with inflation, then, as the Minister regularly reminds us, there would be an additional £3 billion in the budget that we're discussing today. But, no. So, let not the Conservatives come here and tell us how lucky we are. The truth is that it's quite the opposite. Indeed, by the end of the third year, in looking at what is before us this afternoon, the revenue budget will be just 0.5 per cent larger over three years. That's growth of 0.5 per cent over three years. And the capital budget, that investment in infrastructure that is needed to spark our economy and create jobs here in Wales, will fall by 11 per cent. That is the reality of the budget we're facing today, so I don't want to hear any more of that nonsense, with all due respect. In terms of the Conservative amendment, well, what a lazy amendment that is. It is overly general; it's a plague on all your houses, in effect. Are you saying that all elements of the budget fail to meet the needs of the people of Wales? It's not perfect, and I am concerned - I share concerns - about the local government settlement, for example, not necessarily for next year, but certainly in years 2 and 3, when the funding will fall even further behind levels of inflation. I'm also concerned that there is more that could and should be done to safeguard the people of Wales in light of the cost-of-living crisis, and some of my colleagues on the Plaid Cymru benches will expand on that later on in this debate. But there are elements to be welcomed, too, which certainly meet the needs of the people of Wales in my view, particularly the elements of this budget, as we heard from the Minister, implementing the co-operation agreement between Plaid Cymru and the Government. So, rather than complaining at the periphery, as the Conservatives are doing, Plaid Cymru have rolled up their sleeves, sat down with the Government and discussed what we can do to tackle these problems. Rather than defending cuts in universal credit, Plaid Cymru in this agreement is delivering on free school meals for children in Wales. Rather than lining the pockets of wealthy friends with suspect PPE contracts, as the Conservatives have done, in the co-operation agreement, Plaid Cymru is delivering more care, free of charge, to the children and parents of Wales. And there are 44 other policies that are to be implemented in that co-operation agreement, and I look forward to seeing this budget ensuring that we can make progress with those. So, unlike what we've seen from the Conservatives and the Westminster Government these days, Plaid Cymru is espousing responsible, constructive politics, which prioritises the needs of the people of Wales. That is reflected to a great extent in the allocations within this budget. It's not perfect, I agree. It's not the budget that Plaid Cymru would have laid in its entirety, and that is why we won't be voting in favour of the budget. But it is a step in the right direction, and at least starts the work of building the Wales that we want to see. I'll move on now to contribute to the debate on behalf of the Climate Change, Environment and Infrastructure Committee. Of course, this is the first draft budget of the sixth Senedd. It comes on the heels of COP26 and precedes COP15, where new global biodiversity targets are expected to be agreed. There is growing pressure on Governments across the world to match their warm words on climate change and nature recovery with action and investment. And the sixth Senedd coincides with a critical period in the fight against climate change and nature decline. And actions taken by the Welsh Government over the next five years will be crucial in determining whether Wales can meet its carbon budget for 2021-25, and make sufficient progress towards becoming a net-zero nation by 2050, or, hopefully, sooner. Much of the Welsh Government's narrative around the draft budget relates to the need to deliver an urgent and radical response, to use the Government's own words, to the climate change emergency, and the draft budget provides an opportunity for the Welsh Government to demonstrate its commitment to doing just that through its spending decisions. And there are some encouraging signs: increased investment in decarbonising housing, forestry, the circular economy, renewable energy and flooding. But the real test, of course, is whether this will be enough to deliver the change at the scale and pace required. Decarbonising transport is one of the main challenges facing the Welsh Government, and the latest transport strategy, quite rightly, sets stretching targets, including for 50 per cent of buses to be zero emission by 2028. But funding to support local bus service decarbonisation will not follow until 2023-24. The question is: why? Why is that the case? And we've asked the Minister for an explanation. Alongside the target for the bus fleet, the Welsh Government has a target that all taxis or private hire vehicles will be zero emission by 2028. Well, this sector, with individuals being self-employed and on low earnings, will need adequate support to transition to electric vehicles. In our report, therefore, we call on the Welsh Government to set out a route-map for achieving the 2028 targets, including details of estimated financial cost and how it will be met. And we look forward to receiving the response. Finally on transport, we're concerned about the growing backlog of outstanding local highways maintenance, at a cost of an estimated £1 billion. The state of our roads not only has an impact on transport but on other things too, because of the wider problems that disrepair can cause, such as culverts that aren't maintained and then lead to flooding. And the Deputy Minister has told us that funding will be redirected as a result of the roads review, but the concern is that that won't even scratch the surface. But time will tell. Moving on to the nature emergency, the Welsh Government in the fifth Senedd failed to deliver for nature. It missed both national and international commitments and targets. While the latest science suggests that it's not too late to pull nature back from the brink, transformative change is needed - not next year, not in five years' time, but now. And the draft budget suggests an increase in direct spending on biodiversity, which is to be welcomed. However, the Welsh Government needs to be clearer about the total amount of funding it's providing for nature recovery and how it's assessing and monitoring the impact of this on fighting on biodiversity loss. And to conclude, Natural Resources Wales has a pivotal role to play in protecting and enhancing the Welsh natural environment and supporting the Welsh Government in delivering its ambition. And the message from stakeholders is coming through loud and clear that NRW is struggling to perform its role properly because of a lack of capacity and resources. The Minister has told us that work is under way to review NRW funding, and we welcome that very much as a committee, but we must use this opportunity to reverse the historic trend of cuts in NRW's funding. We must agree on a settlement therefore -
Welsh: Ac, wrth gwrs, rŷn ni'n gwybod hefyd - dyw e ddim yn rhywbeth newydd - petai cyllidebau Cymru wedi cadw lan â chwyddiant, yna, fel mae'r Gweinidog yn ein hatgoffa ni'n gyson, mi fyddai yna £3 biliwn ychwanegol yn y gyllideb rŷn ni'n ei thrafod heddiw, ond, na. Felly, peidied y Ceidwadwyr â dod fan hyn a dweud wrthym ni pa mor lwcus ŷn ni. Mae'r gwirionedd i'r gwrthwyneb yn llwyr. Ac, wrth gwrs, erbyn diwedd y drydedd flwyddyn, yn edrych ar yr hyn sydd o'n blaenau ni y prynhawn yma, mi fydd y gyllideb refeniw 0.5 y cant yn unig wedi tyfu dros dair blynedd - dros dair blynedd, dim ond 0.5 y cant. Mi fydd y gyllideb gyfalaf, sef y buddsoddiad yna sydd ei angen mewn isadeiledd i danio'r economi, i greu swyddi yma yng Nghymru - mi fydd hwnnw 11 y cant yn llai. Dyna realiti y gyllideb sydd o'n blaenau ni heddiw. Felly, dwi ddim eisiau clywed rhagor o'r nonsens yna, â phob parch. O ran gwelliant y Ceidwadwyr, wel, am welliant diog. Mae'n or-gyffredinol, onid yw e? Plague on all your houses yw'r math yna o welliant. Ydych chi'n dweud bod pob elfen o'r gyllideb ddim yn cwrdd â blaenoriaethau pobl Cymru? Dyw hi ddim yn berffaith. Dyw hi ddim yn berffaith, a dwi yn poeni a'n rhannu consýrn am elfennau o'r gyllideb i lywodraeth leol, er enghraifft, ddim o reidrwydd y flwyddyn nesaf, ond yn sicr ym mlwyddyn 2 a 3, lle bydd yr ariannu yn disgyn ymhellach y tu ôl i lefelau chwyddiant. Dwi'n poeni hefyd fod mwy y gellid a dylid ei wneud i amddiffyn pobl Cymru yn wyneb y crisis costau byw. Bydd rhai o fy nghyfeillion i ar feinciau Plaid Cymru yn ymhelaethu ar hynny yn nes ymlaen yn y ddadl yma. Ond mae yna elfennau i'w croesawu hefyd, wrth gwrs, sydd yn sicr yn cwrdd â blaenoriaethau pobl Cymru yn fy marn i, yn enwedig yr elfennau yn y gyllideb yma, fel clywon ni gan y Gweinidog, sy'n rhoi ar waith y cytundeb cydweithredu rhwng Plaid Cymru a'r Llywodraeth. Yn lle cwyno ar y cyrion, fel mae'r Ceidwadwyr yn ei wneud, mae Plaid Cymru wedi rholio llawes i fyny ac wedi eistedd lawr gyda'r Llywodraeth i drafod beth allwn ni wneud i fynd i'r afael â'r problemau yma. Yn lle amddiffyn toriadau mewn credyd cynhwysol, mae Plaid Cymru yn y cytundeb yma yn delifro ar brydau ysgol am ddim i blant Cymru. Yn lle leinio pocedi cyfeillion cyfoethog gyda chytundebau PPE digon amheus, fel mae'r Ceidwadwyr wedi'i wneud, mae Plaid Cymru yn y cytundeb cydweithredu yn delifro mwy o ofal am ddim i blant a rhieni Cymru. Ac mae yna 44 o bolisïau eraill sydd yn cael eu rhoi ar waith yn y cytundeb, a dwi'n edrych ymlaen at weld y gyllideb yma yn sicrhau ein bod ni'n gallu symud ymlaen gyda'r rheini. Felly, yn wahanol iawn i beth rŷn ni'n ei weld gan y Ceidwadwyr a Llywodraeth San Steffan y dyddiau yma, mae Plaid Cymru yn arddel gwleidyddiaeth gyfrifol, adeiladol sydd yn blaenoriaethu anghenion pobl Cymru, ac mae hynny'n cael ei adlewyrchu i raddau helaeth yn y dyraniadau sydd yn y gyllideb yma. Dyw hi ddim yn berffaith. Dwi'n cytuno, dyw hi ddim y gyllideb y byddai Plaid Cymru wedi'i gosod yn ei chyflawnder, a dyna pam y byddwn ni ddim yn pleidleisio o blaid y gyllideb. Ond mae yn gam i'r cyfeiriad cywir, ac mae o leiaf yn cychwyn ar y gwaith o adeiladu'r Gymru rŷn ni eisiau ei gweld. Mi symudaf i ymlaen nawr i gyfrannu i'r ddadl ar ran y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith. Wrth gwrs, mae'n gyllideb ddrafft gyntaf y chweched Senedd. Mae'n dilyn COP26, ac yn rhagflaenu COP15, lle wrth gwrs rŷn ni'n disgwyl gweld targedau bioamrywiaeth byd-eang newydd yn cael eu cytuno. Mae pwysau cynyddol ar lywodraethau ar draws y byd i sicrhau bod gweithredu a buddsoddiadau yn cyd-fynd â'r geiriau cadarnhaol rŷn ni'n eu clywed, ond, wrth gwrs, beth rŷn ni eisiau gweld yw hynny yn cael ei roi ar waith. Ac mae'r chweched Senedd yn cyd-ddigwydd â chyfnod tyngedfennol yn y frwydr yn erbyn newid hinsawdd a dirywiad byd natur. Ac mi fydd camau gweithredu Llywodraeth Cymru dros y pum mlynedd nesaf yn hanfodol wrth benderfynu a all Cymru fodloni ei chyllideb garbon ar gyfer 2021-25, a gwneud digon o gynnydd, wrth gwrs, tuag at ddod yn genedl sero net erbyn 2050 neu, wrth gwrs, yn gynt, gobeithio. Mae llawer o naratif y Llywodraeth ynghylch y gyllideb ddrafft yn ymwneud â'r angen i lunio ymateb brys a radical, i ddefnyddio geiriau'r Llywodraeth, i'r argyfwng newid hinsawdd. Ac mae'r gyllideb ddrafft yn gyfle i'r Llywodraeth ddangos ei hymrwymiad i wneud yn union hynny drwy ei phenderfyniadau gwariant. Ac mae rhai arwyddion calonogol: mwy o fuddsoddiad ym maes datgarboneiddio tai, yr economi gylchol, coedwigaeth, ynni adnewyddadwy a llifogydd. Ond, wrth gwrs, y prawf go iawn fydd a fydd hyn yn ddigon i sicrhau newid ar y raddfa ac ar y cyflymder sydd angen ei weld. Nawr, datgarboneiddio trafnidiaeth yw un o'r prif heriau sy'n wynebu Llywodraeth Cymru. Mae'r strategaeth drafnidiaeth ddiweddar, a hynny'n gwbl briodol, yn gosod targedau ymestynnol, sy'n cynnwys i 50 y cant o fysiau fod yn ddi-allyriad erbyn 2028. Ond fydd cyllid i gefnogi datgarboneiddio gwasanaethau bysiau lleol ddim yn dilyn tan 2023-24. Y cwestiwn yw: pam? Pam hynny? Rŷn ni wedi gofyn i'r Gweinidog am esboniad o hynny. Ochr yn ochr â'r targed ar gyfer bysiau, mae gan Lywodraeth Cymru darged y bydd pob cerbyd tacsi neu gar hurio preifat yn ddi-allyriad erbyn 2028. Wel, bydd angen cymorth ar y sector hwn, gydag unigolion yn hunangyflogedig a'u henillion yn isel, er mwyn iddyn nhw allu trosglwyddo i geir trydan. Yn ein hadroddiad, felly, rŷn ni'n galw ar Lywodraeth Cymru i nodi map llwybr ar gyfer cyflawni targedau 2028, gan gynnwys manylion y gost ariannol a sut y caiff ei chyflawni. Rŷn ni'n edrych ymlaen, wrth gwrs, at dderbyn ymateb. Yn olaf ar drafnidiaeth, rydym yn pryderu am y backlog mewn gwaith cynnal a chadw priffyrdd lleol sy'n aros i gael ei wneud, ar gost o tua £1 biliwn. Mae cyflwr ein ffyrdd ni wrth gwrs nid yn unig yn cael effaith ar drafnidiaeth, ond ar bethau eraill, oherwydd y problemau ehangach y gall dadfeilio eu hachosi, er enghraifft, culverts sydd ddim, efallai, yn cael eu cynnal a'u cadw sydd wedyn yn achosi llifogydd. Mae'r Dirprwy Weinidog wedi dweud wrthym ni y bydd cyllid yn cael ei ailgyfeirio o ganlyniad i'r adolygiad o ffyrdd ond, wrth gwrs, y gofid yw na fydd hynny hyd yn oed yn ddigon i grafu'r wyneb. Ond amser a ddengys. Symud ymlaen, felly, i'r argyfwng natur, fe fethodd Llywodraeth Cymru gyflawni dros fyd natur yn y bumed Senedd. Fe fethodd gyflawni ymrwymiadau a thargedau cenedlaethol a rhyngwladol. Er bod yr ymchwil wyddonol ddiweddaraf yn awgrymu nad yw'n rhy hwyr i dynnu byd natur yn ôl o'r dibyn, mae angen newid sylweddol a thrawsnewidiol - nid yn y flwyddyn nesaf, nid ymhen pum mlynedd, ond nawr. Ac mae'r gyllideb ddrafft yn awgrymu cynnydd mewn gwariant uniongyrchol ar fioamrywiaeth, ac mae hynny i'w groesawu. Fodd bynnag, mae angen i Lywodraeth Cymru fod yn gliriach ynglŷn â chyfanswm y cyllid y mae'n ei ddarparu ar gyfer adferiad byd natur, a sut y mae wedyn yn asesu a monitro effaith hyn ar frwydro yn erbyn colli bioamrywiaeth. Ac, i gloi, mae gan, wrth gwrs, Cyfoeth Naturiol Cymru rôl ganolog o ran gwarchod a gwella'r amgylchedd a chefnogi'r llywodraeth i wireddu ei huchelgais. A'r neges gan randdeiliaid, yn glir iawn ac yn groch iawn, yw bod Cyfoeth Naturiol Cymru yn cael trafferth i gyflawni ei rôl yn iawn oherwydd diffyg capasiti a diffyg adnoddau. Mae'r Gweinidog, wrth gwrs, wedi dweud bod gwaith ar droed i adolygu cyllideb Cyfoeth Naturiol Cymru, ac rŷn ni'n croesawu hynny'n fawr iawn fel pwyllgor. Ond mae'n rhaid defnyddio'r cyfle yma i wrthdroi y tuedd hanesyddol o doriadau yng nghyllid Cyfoeth Naturiol Cymru. Mae'n rhaid cytuno ar setliad felly -