English: Diolch, Llywydd. I stand to, obviously, move the amendment tabled by Darren Millar, and to thank Llyr Gruffydd for bringing this debate on behalf of Plaid Cymru forward. Now, with this week seeing us mark the Royal Welsh winter fair, I'm delighted that we're able to hold this debate, but I agree with Llyr on how sad it is that we cannot come together in person to be at this wonderful event. Now, it is quite right that we praise the role that our Welsh farmers and producers play in keeping our shelves stocked. The magnitude of panic buying in spring saw UK consumers transfer £1.5 billion of food into the home in less than one month. The pandemic has also exposed the vulnerabilities of our current food system, and that farmers are open to a disproportionate share of risk. We saw devastation in our dairy industry. The Farmers Union of Wales has highlighted that almost 50 per cent of dairy businesses in Wales have been highly impacted as a result of the pandemic, yet only 10 per cent were eligible for the dairy support scheme. The pandemic has also triggered a shift in national food policy. Russia, Ukraine and India have taken steps to limit the export of strategically important foodstuffs such as wheat. Now, if export controls become more frequent, there could be a real impact on global food supplies. So, more than ever, we need to be supporting our Welsh farmers to maintain productivity. This should, however, be kept in mind by the Minister in bringing forward her White Paper, and also to carefully consider when discussing the calls in the Cardiff University WWF report for agro-ecological principles to become central to food policy. The report provides an example of a mixed organic farm. There is a risk to Wales becoming 100 per cent organic, because the study has actually found that this would yield up to 40 per cent less food, leading to increasing imports and a net increase in greenhouse gas emissions. So, we do need to strike the right balance that does not undermine local high-quality food production nor, indeed, the climate. Now, the WWF report recommends that aiming for 2 per cent of land area to be dedicated to horticultural production could form a policy tool. This is what is required in order for Wales to produce the amount of greens needed to meet five servings a day, but I believe that the increase in horticulture should come as a result of local purchasing practices. There are plans and actions that we can plough ahead with: fostering more sites for food markets; developing a network of food hubs; creating community herb and vegetable gardens; making orchards of disused publicly-owned green spaces; supporting the development of food processors in Wales; introducing a local food and drink charter to encourage shops, cafes and restaurants to sell locally-sourced Welsh food and drink and to help promote such a scheme to consumers; and develop food and drink trails and experiences for all our constituencies here in Wales. This championing of localism is also reflected in the WWF report. Another brilliant way to achieve this is via public procurement. The Welsh Government is failing to track product origin in their Welsh public sector procurement recording tool. Just imagine the difference the annual procurement spend of around £78 million on food and drink would make if the items purchased originated here in Wales. In fact, my policy and passion that puts Welsh food and localism first sits beautifully within the future generations Act. For example, by re-localising our food production and consumption, and promoting shorter supply chains, we can become globally responsible. We can help the Welsh culture and language to thrive, and we can create a healthier Wales. During the NFU Cymru winter fair seminar, it was clear that there is huge potential to also boost business by selling our sustainable produce to the world. Examples, of course, include exporting to China, which, as a consequence of the shortage of protein in their diet, is now well placed to import Welsh lamb. Exporting potential is one reason why it is essential for us to work with Her Majesty's Government to promote Welsh food and drink overseas. The Welsh Government could help greatly by introducing a statutory target for improving the shelf life of Welsh lamb, so that it can better compete with New Zealand. Finally, I cautiously welcome the calls for a commission, but would like Plaid Cymru to clarify why we should not turn to the food and drink industry board as a means of leading on a food system strategy. Importantly, either approach could enable the vision to be co-produced between Government, farmers, food businesses and other stakeholders. However, this is yet another example of a major problem in this Parliament and Government: deliberating and not delivering. 'Food from Wales, Food for Wales 2010-2020' has never been fully implemented. In 2018 -
Welsh: Diolch, Lywydd. Rwy'n amlwg yn sefyll i gynnig y gwelliant a gyflwynwyd gan Darren Millar, ac i ddiolch i Llyr Gruffydd am gyflwyno'r ddadl hon ar ran Plaid Cymru. Nawr, gyda'r wythnos hon yn ein gweld yn nodi ffair aeaf Sioe Frenhinol Cymru, rwyf wrth fy modd ein bod yn gallu cynnal y ddadl hon, ond rwy'n cytuno â Llyr ei bod hi'n drist na allwn ddod at ein gilydd wyneb yn wyneb yn y digwyddiad gwych hwnnw. Nawr, mae'n gwbl briodol ein bod yn canmol y rôl y mae ffermwyr a chynhyrchwyr Cymru yn ei chwarae yn cadw ein silffoedd wedi'u stocio. Roedd graddau'r prynu panig yn y gwanwyn yn golygu bod defnyddwyr y DU wedi trosglwyddo gwerth £1.5 biliwn o fwyd i'r cartref mewn llai na mis. Mae'r pandemig hefyd wedi amlygu gwendidau ein system fwyd bresennol, a bod ffermwyr yn agored i gyfran anghymesur o risg. Gwelsom ddinistr yn ein diwydiant llaeth. Mae Undeb Amaethwyr Cymru wedi tynnu sylw at y ffaith bod bron i 50 y cant o fusnesau llaeth yng Nghymru wedi cael eu heffeithio'n fawr o ganlyniad i'r pandemig, ond dim ond 10 y cant oedd yn gymwys ar gyfer y cynllun cymorth llaeth. Mae'r pandemig hefyd wedi sbarduno newid mewn polisi bwyd cenedlaethol. Mae Rwsia, Ukrain ac India wedi rhoi camau ar waith i gyfyngu ar allforio bwydydd strategol bwysig fel gwenith. Nawr, os bydd rheolaethau allforio'n digwydd yn amlach, gallai fod effaith wirioneddol ar gyflenwadau bwyd byd-eang. Felly, yn fwy nag erioed, mae angen inni gynorthwyo ffermwyr Cymru i gynnal cynhyrchiant. Fodd bynnag, dylai hyn gael ei gadw mewn cof gan y Gweinidog wrth iddi gyflwyno ei Phapur Gwyn, a hefyd dylai ystyried yn ofalus wrth drafod y galwadau yn adroddiad WWF Prifysgol Caerdydd am weld egwyddorion amaethecolegol yn dod yn ganolog i bolisi bwyd. Mae'r adroddiad yn rhoi enghraifft o fferm organig gymysg. Mae perygl i Gymru os yw'n dod yn 100 y cant organig, oherwydd mae'r astudiaeth wedi canfod mewn gwirionedd y byddai hyn yn cynhyrchu hyd at 40 y cant yn llai o fwyd, gan arwain at gynyddu mewnforion a chynnydd net mewn allyriadau nwyon tŷ gwydr. Felly, mae angen inni sicrhau'r cydbwysedd cywir nad yw'n tanseilio cynhyrchiant bwyd lleol o ansawdd uchel, na'r hinsawdd yn wir. Nawr, mae adroddiad WWF yn argymell y gallai anelu at neilltuo 2 y cant o'r arwynebedd tir i gynhyrchiant garddwriaethol fod yn arf polisi. Dyma sy'n ofynnol er mwyn i Gymru gynhyrchu'r llysiau sydd eu hangen i gyflawni pum dogn y dydd, ond credaf y dylai'r cynnydd mewn garddwriaeth ddod o ganlyniad i arferion prynu lleol. Mae cynlluniau a chamau gweithredu y gallwn fwrw ymlaen â hwy: meithrin mwy o safleoedd ar gyfer marchnadoedd bwyd; datblygu rhwydwaith o hybiau bwyd; creu gerddi perlysiau a llysiau cymunedol; gwneud perllannau o fannau gwyrdd segur sy'n eiddo i'r cyhoedd; cefnogi datblygiad proseswyr bwyd yng Nghymru; cyflwyno siarter bwyd a diod leol i annog siopau, caffis a bwytai i werthu bwyd a diod Cymreig lleol ac i helpu i hyrwyddo cynllun o'r fath i ddefnyddwyr; a datblygu llwybrau a phrofiadau bwyd a diod ar gyfer ein holl etholaethau yma yng Nghymru. Caiff lleoliaeth ei hyrwyddo yn adroddiad y WWF hefyd. Ffordd wych arall o gyflawni hyn yw drwy gaffael cyhoeddus. Mae Llywodraeth Cymru yn methu olrhain tarddiad cynnyrch yn eu hofferyn cofnodi caffael yn y sector cyhoeddus yng Nghymru. Dychmygwch y gwahaniaeth y byddai gwariant caffael blynyddol o tua £78 miliwn ar fwyd a diod yn ei wneud pe bai'r eitemau a brynir yn tarddu o Gymru. Yn wir, mae fy mholisi a fy angerdd sy'n rhoi bwyd o Gymru a lleoliaeth yn gyntaf yn cymryd eu lle'n dda yn Neddf cenedlaethau'r dyfodol. Er enghraifft, drwy ail-leoleiddio ein cynhyrchiant a'n defnydd o fwyd, a hyrwyddo cadwyni cyflenwi byrrach, gallwn ddod yn gyfrifol yn fyd-eang. Gallwn helpu diwylliant ac iaith Cymru i ffynnu, a gallwn greu Cymru iachach. Yn ystod seminar ffair aeaf NFU Cymru, roedd hi'n amlwg fod potensial enfawr i hybu busnes hefyd drwy werthu ein cynnyrch cynaliadwy i'r byd. Mae enghreifftiau, wrth gwrs, yn cynnwys allforio i Tsieina, sydd, o ganlyniad i brinder protein yn eu deiet, bellach mewn sefyllfa dda i fewnforio cig oen o Gymru. Mae potensial allforio yn un rheswm pam ei bod yn hanfodol ein bod yn gweithio gyda Llywodraeth Ei Mawrhydi i hyrwyddo bwyd a diod o Gymru dramor. Gallai Llywodraeth Cymru helpu'n fawr drwy gyflwyno targed statudol ar gyfer gwella oes silff cig oen o Gymru, fel y gall gystadlu'n well â Seland Newydd. Yn olaf, rwy'n rhoi croeso gofalus i'r galwadau am gomisiwn, ond hoffwn i Blaid Cymru egluro pam na ddylem droi at fwrdd y diwydiant bwyd a diod fel modd o arwain ar strategaeth system fwyd. Yn bwysig, gallai'r naill ddull neu'r llall alluogi'r weledigaeth i gael ei chydgynhyrchu rhwng y Llywodraeth, ffermwyr, busnesau bwyd a rhanddeiliaid eraill. Fodd bynnag, mae hon yn enghraifft arall eto o broblem fawr yn y Senedd a'r Llywodraeth hon: trafod a pheidio â chyflawni. Nid yw 'Bwyd o Gymru, Bwyd i Gymru 2010-2020' erioed wedi cael ei weithredu'n llawn. Yn 2018 -