English: I thank Plaid for this motion, to coincide with COP27, and also for the passion with which Delyth Jewell introduced the debate. I also want to pay tribute to the excellent and blessedly short report by Shea Buckland-Jones on behalf of WWF, which really does summarise exactly how we are not taking account of our global responsibilities and our need not to continue exploiting countries of the global south, with all the unacceptable consequences of impoverishing local communities who cannot afford to feed themselves, ironically, whilst continuing to grow nice-to-have commodities for us in the global north. So, it isn't just in relation to our carbon emissions, it's also in relation to our food that we need to have a just transition, so that we are supporting the poorest in the world and living much more lightly on this earth, changing our food habits and equally eating - I agree completely with Mabon - locally grown seasonal food instead of relying on food from abroad. We have to be mindful, however, that we shouldn't do this too abruptly, because some people are relying on selling us food from abroad in order to earn a living, but we have to have transitional arrangements to enable them to grow more of their own food and enrich their diet whilst we import only food that we see as luxuries, rather than relying on it. We have seen all too often these days that relying on just-in-time food imports - their days are numbered, in any case. The combination of Brexit, the climate emergency and increasing tensions and conflicts between and within different countries means that food security issues are staring us in the face. In any case, fresh food, produced locally, tastes better and is more nutritious than food that has been prematurely picked and sprayed with wax or chemicals in order to make it look good once it has been transported across the world. So, we really do need to focus on growing food locally. We are committed to delivering net zero as Wales's contribution to averting the global climate disaster, and that requires huge changes for all of us. And reducing our carbon emissions from food is something we can all play our part in, because whilst it's our job to scrutinise Welsh Government on how quickly Wales can decarbonise its industry, its transport emissions and public buildings, that is not something that ordinary householders are going to be able to influence. Where they can make a real contribution is in what we eat, because I learned recently, and it was a really important message, that it's not vehicle use, it's not home heating, not even holiday flights that are at the top of the list of carbon emissions in individual homes; according to research for the Brecon Beacons National Park, it's household carbon emissions from food and drink that generate more than twice the carbon emissions we create from holiday travel. So, I recently attended a conference organised by the Landworkers Alliance Cymru, where I heard plenty of evidence that regenerative agriculture is profitable without any public subsidy. That's worth repeating: without any public subsidy. One speaker reported that one acre can feed 50 families, another reported feeding 150 households on nine acres. And it creates jobs, too. It varies quite a lot, but generally it would appear that each acre of land can generate one job. So, if we had a proper training scheme for people to develop a career in horticulture, we could quickly start to deliver the food we need for our free school meals programme locally and not bring it in from outside Wales. We are blessed with people like Castell Howell who are dedicated to this campaign as well, but we are still doing far too much buying food from outside Wales, which means that the profits all leave Wales. So, both the Agriculture (Wales) Bill and the public procurement aspects of the Social Partnership and Public Procurement (Wales) Bill offer great opportunities to really deliver the change we need to make our ambitious universal free school meals programme affordable, as a springboard for the whole nation to eat healthier, better food, even in the teeth of this cost-of-living crisis. So, I really do hope that we can get better funding for trainees to ensure that school leavers really understand that there is a really exciting career in horticulture, and that is one of the growth industries that we need to be developing.
Welsh: Diolch i Blaid Cymru am y cynnig hwn, i gyd-fynd â COP27, a hefyd am yr angerdd y ddangosodd Delyth Jewell wrth gyflwyno'r ddadl. Rwyf innau hefyd am dalu teyrnged i'r adroddiad rhagorol a bendithiol o fyr gan Shea Buckland-Jones ar ran WWF, sy'n crynhoi'n union sut nad ydym yn ystyried ein cyfrifoldebau byd-eang a'n hangen i beidio â pharhau i ecsbloetio gwledydd rhannau deheuol y byd, gyda holl ganlyniadau annerbyniol gwneud cymunedau lleol na allant fforddio bwydo eu hunain yn dlawd wrth iddynt barhau, yn eironig, i dyfu nwyddau braf i'w cael i ni yn y rhannau gogleddol. Felly, mae angen inni gael newid teg mewn perthynas â'n bwyd yn ogystal ag mewn perthynas â'n hallyriadau carbon, fel ein bod yn cefnogi'r tlotaf yn y byd ac yn byw'n llawer mwy ysgafn ar y ddaear, gan newid ein harferion bwyd a bwyta - rwy'n cytuno'n llwyr â Mabon - bwyd tymhorol a dyfir yn lleol yn lle dibynnu ar fwyd o dramor. Rhaid inni wylio na wnawn hyn yn rhy sydyn er hynny, oherwydd mae rhai pobl yn dibynnu ar werthu bwyd i ni o dramor er mwyn ennill bywoliaeth, ond mae'n rhaid inni gael trefniadau trosiannol i'w galluogi i dyfu mwy o'u bwyd eu hunain a chyfoethogi eu deiet tra byddwn ni'n mewnforio bwyd yr ystyriwn ei fod yn ddanteithfwyd yn unig, yn hytrach na bwyd rydym yn dibynnu arno. Yn rhy aml y dyddiau hyn gwelsom fod y dyddiau wedi'u rhifo ar ddibynnu ar fewnforion bwyd mewn union bryd - mae'r dyddiau hynny wedi'u rhifo beth bynnag. Mae'r cyfuniad o Brexit, yr argyfwng hinsawdd a thensiynau cynyddol a gwrthdaro rhwng ac o fewn gwahanol wledydd yn golygu bod problemau diogeledd bwyd yn amlwg bellach. Beth bynnag, mae bwyd ffres, a gynhyrchir yn lleol, yn blasu'n well ac yn fwy maethlon na bwyd sydd wedi cael ei gasglu cyn pryd a'i chwistrellu â chwyr neu gemegau er mwyn gwneud iddo edrych yn dda wedi iddo gael ei gludo ar draws y byd. Felly, mae gwir angen inni ganolbwyntio ar dyfu bwyd yn lleol. Rydym wedi ymrwymo i gyrraedd sero net fel cyfraniad Cymru i osgoi'r trychineb hinsawdd byd-eang, ac mae hynny'n galw am newidiadau enfawr i bob un ohonom. Ac mae lleihau ein hallyriadau carbon o fwyd yn rhywbeth y gall pawb ohonom chwarae ein rhan yn ei wneud, oherwydd er mai ein gwaith ni yw craffu ar Lywodraeth Cymru i weld pa mor gyflym y gall Cymru ddatgarboneiddio ei diwydiant, ei hallyriadau trafnidiaeth ac adeiladau cyhoeddus, nid yw hynny'n rhywbeth y mae deiliaid tai cyffredin yn mynd i allu dylanwadu arno. Ond gallant wneud cyfraniad gwirioneddol i'r hyn rydym yn ei fwyta, oherwydd dysgais yn ddiweddar, ac roedd yn neges hynod bwysig, nad y defnydd o gerbydau, nad gwresogi'r cartref, na hyd yn oed hediadau gwyliau sydd ar frig y rhestr o allyriadau carbon mewn cartrefi unigol; yn ôl gwaith ymchwil ar ran Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, mae allyriadau carbon aelwydydd o fwyd a diod yn cynhyrchu mwy na dwywaith yr allyriadau carbon rydym yn eu creu o deithiau gwyliau. Felly, mynychais gynhadledd yn ddiweddar a drefnwyd gan Cynghrair Gweithwyr Tir Cymru, lle clywais ddigonedd o dystiolaeth fod amaethyddiaeth atgynhyrchiol yn broffidiol heb unrhyw gymhorthdal cyhoeddus. Mae hynny'n werth ei ailadrodd: heb unrhyw gymhorthdal cyhoeddus. Dywedodd un siaradwr y gall un erw fwydo 50 o deuluoedd, dywedodd un arall eu bod yn bwydo 150 o aelwydydd ar naw erw. Ac mae'n creu swyddi hefyd. Mae'n amrywio cryn dipyn, ond yn gyffredinol byddai'n ymddangos bod pob erw o dir yn gallu cynhyrchu un swydd. Felly, pe bai gennym gynllun hyfforddi priodol i bobl ddatblygu gyrfa mewn garddwriaeth, gallem ddechrau darparu'r bwyd sydd ei angen arnom yn gyflym ar gyfer ein rhaglen prydau ysgol am ddim yn lleol a pheidio â dod ag ef i mewn o'r tu allan i Gymru. Cawsom ein bendithio gan bobl fel Castell Howell, sy'n ymroddedig i'r ymgyrch hon hefyd, ond rydym yn dal i brynu llawer gormod o fwyd o'r tu allan i Gymru, sy'n golygu bod yr elw i gyd yn gadael Cymru. Felly, mae Bil Amaethyddiaeth (Cymru) ac agweddau caffael cyhoeddus y Bil Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) yn cynnig cyfleoedd gwych i gyflawni'r newid sydd ei angen arnom i wneud ein rhaglen uchelgeisiol i ddarparu prydau ysgol am ddim i bawb yn fforddiadwy, fel sbardun i'r genedl gyfan fwyta bwyd gwell ac iachach, hyd yn oed ynghanol yr argyfwng costau byw. Felly, rwy'n gobeithio'n fawr y gallwn gael gwell cyllid i hyfforddeion er mwyn sicrhau bod y rhai sy'n gadael ysgol yn deall bod gyrfa gyffrous iawn i'w chael mewn garddwriaeth, a dyna un o'r diwydiannau twf y mae angen inni eu datblygu.