English: Thank you. It's my intention to try and give a minute to Jeremy Miles, Mark Isherwood, Llyr Gruffydd and Michelle Brown. North Wales is proud of both our industrial heritage - steel, coal, slate and manufacturing - but also of the beauty and culture that can be found at our fingertips, from Snowdonia, Caernarfon castle and Conwy marina in the west, to the Clwydian range, Flint castle and Theatr Clwyd in the east. Just last week, north Wales was the only region in the UK to make the Lonely Planet top-10 best regions in the world. We came in at No. 4, with the way our former industrial landscape has been reinvented to create a series of world-class attractions catching the eye of judges. The Welsh Government has taken a proactive approach to intervention and action to boost our economy in north Wales - the Cabinet Secretary quite literally by taking to the zip wire in Snowdonia - but the challenge for us going forward is how best to enhance investment opportunities in our amazing heritage and tourist assets in order to create a new economy for north Wales, one which builds both on our regional reputation and offers a sustainable route to prosperity for our people, our communities and our businesses - a new economy that recognises our pride in our industrial past and makes the most of that to boost our heritage offer, but also demonstrates in practice our ambition and hope for the future. Like many others, my politics and values were shaped largely by the decimation of Shotton steelworks during the 1980s. Whilst I recognise the steel industry still remains in condition critical, the Shotton site has risen from the ashes of the 1980s to become not one, but two profitable, viable businesses of Colorcoat and panels. When it comes to Shotton, it's not just about saving our steel but innovating the industry. A potential icon of innovation, as, indeed, Shotton steel forms part of iconic constructions such as the Millennium Stadium and the Shard in London. We have strong economic foundations to build on across north Wales, and the advanced manufacturing sector is a cornerstone in the prosperity of the region, from the manufacturing might of Airbus UK to the industrial and business parks of Wrexham, Deeside, St Asaph and west of Delyn. To drive this forward, we need to ensure that young people and adults in the region are equipped with the skills that not only meet employer demand, but, importantly, provide a personal passport to sustainable and decent employment. Links between FE, business and the labour market are growing. Coleg Cambria has a new aerospace training facility that has benefited from over £2 million of Welsh Government funding, alongside the aerospace centre, a joint venture between Coleg Cambria and Swansea University, which means students studying aeronautic and engineering courses in the region have access to first-class training facilities. But I believe we should start that one step earlier, and embrace the new curriculum planned in Wales to raise awareness of emerging employment markets and opportunities, and the skills required with school students. An advanced manufacturing centre in north-east Wales would be key to driving our regional skills forward, making sure that we not only equip people with the skills to go into work, but support those already in work to develop their potential on an ongoing basis. And moving slightly west, the port of Mostyn geographically and practically links the advanced manufacturing sector in the east to the energy sector of the west, shipping the A380 wings from the Broughton site to Toulouse, and in recent years becoming one of the main centres in Europe for the assembly and installation of turbines in the offshore renewable energy sector. Indeed, energy is a high-value economic sector of the future for the north of Wales, with the chance to exploit opportunities as a result of Wylfa Newydd, offshore wind, biomass and tidal energy projects. To do this successfully, we will need to take full advantage of connections with educational institutions and research centres not just in Wales but over the border in the north-west of England. This sector also has a clear potential to open up cross-border supply chain opportunities. It's important that we have the mechanisms in place to support projects in aerospace, packaging, advance materials and food and drink, alongside acting to ensure we are ahead of the curve in north Wales in emerging growth areas such as digital and creative industries, but also futureproofing traditional industry to meet the demands of a more digital world - creating the sustainable skills for the future, enabling us to be a world leader and to pave the way. I kicked off this debate talking about the amazing tourist assets across north Wales. Well, this doesn't just give cultural value to our region but economic value also. Tourism is the main source of employment in many parts of the region and the visitor economy is significant. It is possible to bring together our history and our hope for the future, taking forward the Welsh Labour manifesto pledge to create a culture corridor across north Wales - a better signage, support and promotion of the jewels in our tourist crown - but combining this with an avenue of innovation bringing decent jobs, opportunities and skills. As an Assembly Member for a constituency where tourism is a great contributor, I will be working in partnership with representatives from industry and community to address any challenges we face and to drive forward locally. I intend to act as a signpost for support for tourist venues and ventures, bringing a fair share to our area. In building and maintaining a new economy for north Wales, partnership is crucial - partnership between workforce, workplace and Welsh Government, along with other sector and industry stakeholders. We must recognise - in terms of the work we create and support for skills we encourage - the role our communities and trade unions play in generating economic prosperity. As a trade unionist, I've long called for procurement and access to financial support to be caveated to community clauses, such as the creation of apprenticeships, upskilling of existing workforces and the maintaining of decent terms and conditions. The proposed national infrastructure commission has the potential to play a significant part in unlocking a pipeline of projects and procurement in the region that support economic growth and create opportunities for those living in the area. I'd urge careful consideration of the structure and position of the commission to make sure it better reflects and represents the varying needs of our nation. Economic levers can be used strategically to empower both home-grown enterprises and enable individuals to fulfil their potential in better jobs closer to home. We know that small and medium-sized enterprises are the lifeblood of local employment and of our local economy, and are often a key component to the wider supply chain. Any steps to grow a new economy for north Wales should take into account the value of SMEs and initiatives developed to support their growth and meet our needs in north Wales. No young person in north Wales should feel they have to leave their family, home and community in order to further their prospects. Or if they choose to go away for work, like I did, it's for us to ensure that there is a draw to bring people back home - embracing the chances created by devolution and the jobs this has generated, making devolution work better for us and the young people of north Wales, by bringing a greater diversity of decent jobs and opportunities to our area. Improving our region's transport infrastructure is a key part of any strategy to grow our economy and ultimately unlock the economic potential of north Wales. Upgrades to the A55, the A494 and the A43 are a crucial part of not just allowing people to physically access work and business but also serves as an enabler to a dynamic, regional economy. We know that the east-west link and vice versa is key to both travel to and from work in the area, but it also allows access to our many amazing tourist attractions, and ease of travel is a core component in boosting our appeal as a tourism destination and is a consequence of visitor economy. It's with this in mind I welcome the recent announcement by the Welsh Government to press ahead with plans to improve parts of the A55 and the A494, as well as looking at additional ways traffic can be eased and improving the main route in and out of north-east Wales. I know this is something important to constituents, commuters and sightseers alike. An integrated public transport system that reflects the reality of modern work and life would make a real difference in terms of people's ability to be able to reach work, but also for investment and visitors to reach us. The advancement of the metro system, as proposed in the Welsh Labour manifesto, offers a long-term solution, but in the meantime we need to take steps to ensure that buses and trains better link up and to take the hassle out of travel with an integrated payment system fit for the twenty-first century. The ability to work and to communicate on the move, whether that's through Wi-Fi or charging points, is also key in making our public transport a more attractive option for people to work, play or stay in our region. And turning to the new Wales and borders franchise, we in north Wales are not only looking for resolution to the now well-rehearsed challenges faced in travelling to and from our capital city - journeys that are better connected in terms of travel and comfort - but also better links to airports in the north-west of England and the promotion of enterprise and attractions across north Wales. It is crucial to make our cross-border connections more competitive and appealing. The Wrexham to Bidston line is a vital vein in our interconnectivity. Improvements to this line and service are much warranted and needed. North Wales is not just physically connected to our near neighbours in the north-west of England, we're economically connected as well. It's with this in mind that I welcome the Welsh Government commitment to hold a summit of leaders from the Mersey Dee area and Northern Powerhouse to establish a route-map, taking place, as pledged, within the first 100 days of this Government. Now is the time to put this plan into action, continuing to work with regional stakeholders and partners, such as the North Wales Economic Ambition Board and the Mersey Dee Alliance, and for the Welsh Government to provide the levers to emancipate economic development across north-west and north-east Wales. This is something that I am personally and politically committed to. I'd like to make clear today my intention to establish a cross-party Assembly group to take this work forward, as Assembly Members, to add political support and strength to the work that is key to shaping a new economy for north Wales. Cabinet Secretary, may I take this opportunity to invite you to attend an inaugural meeting in the Senedd and also to take part in a launch event in north Wales? Whilst we in Wales cannot avoid the shadow of austerity and the unchartered waters we find ourselves in post the EU referendum, there remains an opportunity and, I believe, the political will to do things differently; to work together with Government, regional stakeholders, business, entrepreneurs, educators and trade unions for a new economy for north Wales - working together for a new economy that invests in our people, our communities and our country and making devolution work for north Wales.
Welsh: Diolch. Fy mwriad yw ceisio rhoi munud i Jeremy Miles, Mark Isherwood, Llyr Gruffydd a Michelle Brown. Mae gogledd Cymru yn falch o'n treftadaeth ddiwydiannol - dur, glo, llechi a gweithgynhyrchu - ond hefyd o'r harddwch a'r diwylliant y gellir ei ganfod ar flaenau ein bysedd, o Eryri, castell Caernarfon a marina Conwy yn y gorllewin, i fryniau Clwyd, castell y Fflint a Theatr Clwyd yn y dwyrain. Yr wythnos diwethaf, gogledd Cymru oedd yr unig ranbarth yn y DU i gael ei gynnwys yn un o'r 10 rhanbarth gorau yn y byd gan Lonely Planet. Roeddem yn safle rhif 4, gyda'r modd y mae ein tirwedd ddiwydiannol flaenorol wedi cael ei hailddyfeisio i greu cyfres o atyniadau o'r radd flaenaf yn dal llygaid y beirniaid. Mae Llywodraeth Cymru wedi mabwysiadu dull rhagweithiol o ymyrryd a gweithredu i roi hwb i'n heconomi yng ngogledd Cymru - yn llythrennol felly wrth i Ysgrifennydd y Cabinet roi tro ar y wifren sip yn Eryri - ond yr her i ni wrth symud ymlaen yw canfod y ffordd orau o wella cyfleoedd buddsoddi yn ein hasedau treftadaeth a thwristiaeth rhyfeddol er mwyn creu economi newydd ar gyfer gogledd Cymru, un sy'n adeiladu ar ein henw da yn rhanbarthol ac sy'n cynnig llwybr cynaliadwy i ffyniant ar gyfer ein pobl, ein cymunedau a'n busnesau - economi newydd sy'n cydnabod ein balchder yn ein gorffennol diwydiannol ac sy'n manteisio i'r eithaf ar hynny i roi hwb i'n cynnig treftadaeth, ond sydd hefyd yn dangos ein huchelgais a'n gobaith ar gyfer y dyfodol yn ymarferol. Fel llawer o bobl eraill, cafodd fy ngwleidyddiaeth a fy ngwerthoedd eu siapio i raddau helaeth gan anrheithio gwaith dur Shotton yn ystod y 1980au. Er fy mod yn cydnabod bod y diwydiant dur yn dal i fod mewn cyflwr difrifol, mae safle Shotton wedi codi o ludw'r 1980au i greu nid un, ond dau fusnes proffidiol, hyfyw, sef Colorcoat a phaneli. Gyda Shotton, nid yw'n ymwneud yn unig ag achub ein dur, mae'n ymwneud ag adnewyddu'r diwydiant. Mae'n eicon arloesol posibl, gan fod dur Shotton, yn wir, yn rhan o adeiladau eiconig fel Stadiwm y Mileniwm a'r Shard yn Llundain. Mae gennym sylfeini economaidd cryf i adeiladu arnynt ledled gogledd Cymru, ac mae'r sector gweithgynhyrchu uwch yn un o gonglfeini ffyniant y rhanbarth, o weithgynhyrchu enfawr Airbus UK i'r parciau diwydiannol a busnes yn Wrecsam, Glannau Dyfrdwy, Llanelwy ac i'r gorllewin o Delyn. Er mwyn bwrw ymlaen â hyn, mae angen i ni sicrhau bod pobl ifanc ac oedolion yn y rhanbarth yn meddu ar y sgiliau sy'n ateb galw cyflogwyr, ond sydd hefyd, yn bwysig, yn darparu pasbort personol i gyflogaeth gynaliadwy a boddhaol. Mae cysylltiadau rhwng addysg bellach, busnes a'r farchnad lafur yn tyfu. Mae gan Goleg Cambria gyfleuster hyfforddi awyrofod newydd sydd wedi elwa o dros £2 filiwn o gyllid Llywodraeth Cymru, ochr yn ochr â'r ganolfan awyrofod, menter ar y cyd rhwng Coleg Cambria a Phrifysgol Abertawe, sy'n golygu bod gan fyfyrwyr sy'n astudio cyrsiau awyrenneg a pheirianneg yn y rhanbarth fynediad at gyfleusterau hyfforddi o'r radd flaenaf. Ond rwy'n credu y dylem gychwyn hynny un cam yn gynharach, a chroesawu'r cwricwlwm newydd a gynlluniwyd yng Nghymru i godi ymwybyddiaeth o farchnadoedd cyflogaeth a chyfleoedd sy'n dod i'r amlwg, a'r sgiliau sydd eu hangen gyda myfyrwyr ysgol. Byddai canolfan weithgynhyrchu uwch yng ngogledd ddwyrain Cymru yn allweddol i ddatblygu ein sgiliau rhanbarthol, gan wneud yn siŵr ein bod yn rhoi'r sgiliau i bobl fynd i'r byd gwaith, yn ogystal â chynorthwyo'r rhai sydd eisoes mewn gwaith i ddatblygu eu potensial ar sail barhaus. A chan symud ychydig i'r gorllewin, mae porthladd Mostyn, yn ddaearyddol ac yn ymarferol, yn cysylltu'r sector gweithgynhyrchu uwch yn y dwyrain â'r sector ynni yn y gorllewin, gan gludo'r adenydd A380 o safle Brychdyn i Toulouse, ac yn y blynyddoedd diwethaf daeth yn un o'r prif ganolfannau yn Ewrop ar gyfer adeiladu a gosod tyrbinau yn y sector ynni adnewyddadwy ar y môr. Yn wir, mae'r sector ynni yn sector economaidd o werth uchel i ddyfodol gogledd Cymru, gyda chyfle i fanteisio ar gyfleoedd yn sgil Wylfa Newydd, gwynt ar y môr, prosiectau biomas ac ynni'r llanw. Er mwyn gwneud hyn yn llwyddiannus, bydd angen i ni fanteisio i'r eithaf ar gysylltiadau â sefydliadau addysgol a chanolfannau ymchwil, nid yn unig yng Nghymru ond dros y ffin yng ngogledd orllewin Lloegr. Hefyd, mae potensial clir gan y sector hwn i greu cyfleoedd cadwyn gyflenwi trawsffiniol. Mae'n bwysig bod gennym y mecanweithiau ar waith i gefnogi prosiectau ym maes awyrofod, pecynnu, deunyddiau uwch, a bwyd a diod, ochr yn ochr â gweithredu i sicrhau ein bod ar flaen y gad yng ngogledd Cymru mewn ardaloedd twf sy'n dod i'r amlwg fel diwydiannau digidol a chreadigol, ond hefyd diogelu diwydiant traddodiadol ar gyfer y dyfodol i ateb gofynion byd mwy digidol - creu'r sgiliau cynaliadwy ar gyfer y dyfodol, gan ein galluogi i fod yn arweinydd byd ac arwain y ffordd. Cychwynnais y ddadl hon drwy sôn am yr asedau twristiaeth rhyfeddol sy'n bodoli ledled gogledd Cymru. Wel, mae hyn yn rhoi gwerth economaidd yn ogystal â gwerth diwylliannol i'n rhanbarth. Twristiaeth yw'r brif ffynhonnell gyflogaeth mewn sawl rhan o'r rhanbarth ac mae'r economi ymwelwyr yn sylweddol. Mae'n bosibl dwyn ynghyd ein hanes a'n gobaith ar gyfer y dyfodol, gan fwrw ymlaen ag addewid maniffesto Plaid Lafur Cymru i greu coridor diwylliant ar draws gogledd Cymru - mwy o arwyddion, a chefnogi a hyrwyddo perlau ein twristiaeth yn well - ond cyfuno hyn gyda llwybr arloesedd sy'n cynnig swyddi, cyfleoedd a sgiliau da. Fel Aelod Cynulliad dros etholaeth lle y mae twristiaeth yn gyfrannwr mawr, byddaf yn gweithio mewn partneriaeth â chynrychiolwyr o fyd diwydiant a'r gymuned i fynd i'r afael ag unrhyw heriau a wynebwn ac i fwrw yn ein blaenau yn lleol. Rwy'n bwriadu gweithredu fel arwyddbost i gymorth ar gyfer lleoliadau a mentrau twristiaeth, gan ddod â chyfran deg i'n hardal. Wrth adeiladu a chynnal economi newydd ar gyfer gogledd Cymru, mae partneriaeth yn hanfodol - partneriaeth rhwng y gweithlu, y gweithle a Llywodraeth Cymru, ynghyd â rhanddeiliaid eraill yn y sector a diwydiant. Mae'n rhaid i ni gydnabod - o ran y gwaith rydym yn ei greu a chymorth ar gyfer y sgiliau rydym yn eu hannog - y rôl y mae ein cymunedau a'n hundebau llafur yn ei chwarae yn cynhyrchu ffyniant economaidd. Fel undebwr llafur, rwyf wedi galw ers amser am gynnwys caffael a mynediad at gymorth ariannol fel cafeat mewn cymalau cymunedol, megis creu prentisiaethau, gwellau sgiliau gweithluoedd sy'n bodoli'n barod a chynnal telerau ac amodau da. Mae gan y comisiwn seilwaith cenedlaethol arfaethedig y potensial i chwarae rhan arwyddocaol yn datgloi piblinell o brosiectau a chaffael yn y rhanbarth sy'n cefnogi twf economaidd ac yn creu cyfleoedd i'r bobl sy'n byw yn yr ardal. Byddwn yn annog ystyriaeth ofalus o strwythur a safbwynt y comisiwn i wneud yn siŵr ei fod yn adlewyrchu ac yn cynrychioli anghenion amrywiol ein cenedl yn well. Gellir defnyddio ysgogiadau economaidd yn strategol i rymuso mentrau lleol a galluogi unigolion i gyflawni eu potensial mewn swyddi gwell yn nes at adref. Rydym yn gwybod mai busnesau bach a chanolig eu maint yw asgwrn cefn cyflogaeth leol a'n heconomi leol, ac yn aml maent yn elfen allweddol yn y gadwyn gyflenwi ehangach. Dylai unrhyw gamau i adeiladu economi newydd ar gyfer gogledd Cymru ystyried gwerth busnesau bach a chanolig eu maint a mentrau a ddatblygwyd i gefnogi eu twf a diwallu ein hanghenion yng ngogledd Cymru. Ni ddylai unrhyw berson ifanc yng ngogledd Cymru deimlo bod yn rhaid iddynt adael eu teulu, eu cartref a'u cymuned er mwyn hyrwyddo eu rhagolygon. Neu os ydynt yn dewis mynd i ffwrdd i weithio, fel y gwnes i, ein lle ni yw sicrhau bod modd denu pobl yn ôl adref - croesawu'r cyfleoedd a grëwyd gan ddatganoli a'r swyddi y mae hyn wedi'u creu, gwneud i ddatganoli weithio'n well i ni a phobl ifanc gogledd Cymru, drwy greu mwy o amrywiaeth o swyddi a chyfleoedd da yn ein hardal. Mae gwella seilwaith trafnidiaeth ein rhanbarth yn rhan allweddol o unrhyw strategaeth i ddatblygu ein heconomi, ac yn y pen draw, i ddatgloi potensial economaidd gogledd Cymru. Mae gwella'r A55, yr A494 a'r A43 yn rhan hanfodol o alluogi economi ddeinamig, ranbarthol yn ogystal â chaniatáu i bobl gael mynediad ymarferol at waith a busnes. Rydym yn gwybod bod y cyswllt o'r dwyrain i'r gorllewin ac fel arall yn allweddol ar gyfer teithio i ac o'r gwaith yn yr ardal, ond mae hefyd yn caniatáu mynediad at nifer o'n hatyniadau twristiaeth anhygoel, ac mae teithio rhwydd yn elfen graidd o hybu ein hapêl fel cyrchfan twristiaeth ac yn ganlyniad economi ymwelwyr. Gyda hyn mewn cof, rwy'n croesawu'r cyhoeddiad diweddar gan Lywodraeth Cymru i fwrw ymlaen â chynlluniau i wella rhannau o'r A55 a'r A494, yn ogystal ag edrych ar ffyrdd ychwanegol y gellir lleddfu traffig a gwella'r brif ffordd i mewn ac allan o ogledd ddwyrain Cymru. Rwy'n gwybod bod hyn yn bwysig i etholwyr, cymudwyr ac ymwelwyr fel ei gilydd. Byddai system trafnidiaeth gyhoeddus integredig sy'n adlewyrchu realiti gwaith a bywyd modern yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol o ran gallu pobl i gyrraedd y gwaith, ond hefyd i fuddsoddiadau ac ymwelwyr allu ein cyrraedd. Mae datblygiad y system fetro, fel y'i cynigir ym maniffesto Plaid Lafur Cymru, yn cynnig ateb yn y tymor hir, ond yn y cyfamser mae angen i ni roi camau ar waith i sicrhau bod bysiau a threnau yn cysylltu'n well ac i wneud teithio'n llai trafferthus gyda system dalu integredig sy'n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Mae'r gallu i weithio ac i gyfathrebu wrth symud, boed hynny drwy Wi-Fi neu bwyntiau gwefru, hefyd yn allweddol wrth wneud ein trafnidiaeth gyhoeddus yn opsiwn mwy deniadol i bobl weithio, chwarae neu aros yn ein rhanbarth. A chan droi at fasnachfraint newydd Cymru a'r gororau, rydym ni yng ngogledd Cymru yn chwilio am ateb i'r heriau rydym wedi'u hwynebu droeon bellach wrth deithio i ac o'n prifddinas - teithiau sy'n fwy cydgysylltiedig o ran teithio a chysur - yn ogystal â gwell cysylltiadau â meysydd awyr yng ngogledd orllewin Lloegr a hyrwyddo mentrau ac atyniadau ledled gogledd Cymru. Mae'n hanfodol ein bod yn gwneud ein cysylltiadau trawsffiniol yn fwy cystadleuol a deniadol. Mae'r llinell o Wrecsam i Bidston yn wythïen hanfodol yn ein cydgysylltedd. Mae gwir angen y gwelliannau i'r rheilffordd a'r gwasanaeth hwn. Nid yn unig y mae gogledd Cymru wedi'i chysylltu'n ffisegol â'n cymdogion agos yn ngogledd orllewin Lloegr, rydym wedi ein cysylltu'n economaidd hefyd. Gyda hyn mewn cof, rwy'n croesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gynnal uwchgynhadledd i arweinwyr o ardal Mersi Dyfrdwy a Phwerdy'r Gogledd er mwyn sefydlu cyfeiriad teithio, a'i chynnal, fel yr addawyd, o fewn 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth hon. Yn awr yw'r amser i roi'r cynllun hwn ar waith, gan barhau i weithio gyda rhanddeiliaid a phartneriaid rhanbarthol, megis Bwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru a Chynghrair Mersi a'r Ddyfrdwy, ac i Lywodraeth Cymru ddarparu'r ysgogiadau i hwyluso datblygiad economaidd ar draws gogledd orllewin a gogledd ddwyrain Cymru. Mae hyn yn rhywbeth rwy'n ymrwymo iddo'n bersonol ac yn wleidyddol. Heddiw, hoffwn wneud yn glir fy mwriad i sefydlu grŵp trawsbleidiol yn y Cynulliad i fwrw ymlaen â'r gwaith hwn, fel Aelodau'r Cynulliad, i ychwanegu cefnogaeth a chryfder gwleidyddol i'r gwaith sy'n allweddol i lunio economi newydd ar gyfer gogledd Cymru. Ysgrifennydd y Cabinet, hoffwn gymryd y cyfle hwn i'ch gwahodd i fynychu cyfarfod agoriadol yn y Senedd a hefyd i gymryd rhan mewn digwyddiad lansio yng ngogledd Cymru? Er na allwn ni yng Nghymru osgoi cysgod caledi a'r dyfroedd dieithr rydym ynddynt yn dilyn refferendwm yr UE, mae yna gyfle o hyd, ac yn fy marn i, mae yna ewyllys wleidyddol i wneud pethau'n wahanol; i gydweithio â'r Llywodraeth, rhanddeiliaid rhanbarthol, busnes, entrepreneuriaid, addysgwyr ac undebau llafur i greu economi newydd i ogledd Cymru - cydweithio ar economi newydd sy'n buddsoddi yn ein pobl, yn ein cymunedau a'n gwlad a gwneud i ddatganoli weithio ar gyfer gogledd Cymru.