English: It is a truism that, at Christmas, we feel more together with other people, but more alone when we're lonely. So, these stories struck a chord. Before her untimely death, Jo Cox helped gather evidence about loneliness in different parts of society: children who are desperately sad, new mums, isolated disabled people, men suffering from depression, and older people. And her work lives on, picked up by Rachel Reeves MP. Academics and charities, including the Campaign to End Loneliness, Age UK, Action for Children, the Co-op and British Red Cross, the Royal Voluntary Service, and Sense, have contributed to the commission. Their evidence shows that more than 9 million people in Britain, almost a fifth of the population, say they are always or often lonely. The Red Cross and Co-operative research supports that figure. Nearly one in five people are always or often lonely, they say. 'Always or often lonely' - to me, that is an extremely sad phrase, a shocking figure. But what can we do about it? Loneliness is part of life. It was the American writer and philosopher, Henry David Thoreau who wrote: The mass of men lead lives of quiet desperation.' People have described this as the age of anxiety. But we can act, and we should act, because loneliness and social isolation is a public concern, as well as private unhappiness. For one thing, it is a public health issue. Loneliness is associated with physical symptoms like hypertension, heart disease, depression, mental ill health, drinking and substance misuse. We debated obesity earlier this afternoon, and some research will suggest that loneliness can be as damaging to health as obesity or smoking. So, there is a clear public health argument. More broadly, loneliness is a combination of personal, community, and wider societal issues. It negatively impacts upon communities as well as individuals. People withdraw. They become disengaged. They contribute less. They take time off from work. So, it affects everyone directly or indirectly. As the title of the debate suggests - 'Hidden in Plain Sight' - loneliness is a problem in every street, in every neighbourhood, and probably in nearly every family. So, how do we tackle it? First, we have to identify it, and that is where the commission and the research can help massively. The Red Cross and the Co-op research shows that nearly three quarters of those people who said they were always or often lonely fall within the one of six categories that are linked to changing circumstances or life's events. And they are: being a young mum, those with health issues, the recently bereaved, people with mobility limitations, people who have recently divorced or separated or retired, and people living without children at home. What is clear is that loneliness doesn't have one simple cause. So, there isn't a one-size-fits-all solution. Rather, a mix of activities are needed to prevent these issues, to respond to the experience of those people, and to restore the confidence of those who have been affected for some time. Age, of course, we all know is an obvious and well-documented risk factor for loneliness. In its submission to the commission, Age Cymru last November surveyed over-60s in Wales, and the results highlight the importance of things like affordable transport to and from social events, lunch clubs, social clubs, and face-to-face visits. That is why people continue to campaign passionately to save services like their local day centres, and why the Labour group on Powys council have also campaigned, and others continue to campaign elsewhere right across the piece. And it is why the Welsh Government's decisive action to save the bus service between Aberystwyth and Cardiff was vital. I'm sure that the Minister or the Cabinet Secretary will talk more about the Welsh Government's commitment to supporting our resilient communities. That word, 'community', tends to be overused, and it's applied too loosely. I wince when I hear such things as 'a mortgage-lending community'. But community - the true meaning of 'community' - is integral to Welsh life, and I strongly believe that. Rurality is another risk factor for loneliness and social isolation, prevalent in my own region, though, of course, people can be isolated without being lonely, and they can be lonely without being isolated. Transport and facilities are especially important in a rural setting but so too is a good internet connection, and Superfast Cymru has helped in some aspects. But, again, what's clear from the commission's research is that loneliness touches all parts of society: women and men, urban and rural, old and young. ChildLine has helped more than 4 million young people, with more and more coming forward in recent years to confide how desperate and sad and lonely they feel. Social media is, of course, a great way to keep in touch, but is not a substitute for talking to people face to face. It can often make people feel more lonely, and it can amplify how connected other people are, or appear to be. So, we do need a holistic approach to tackle loneliness, one that, undoubtedly, will have to cut across policy areas and Government departments, both locally and nationally. For the next two years, the Red Cross will provide direct personalised support to 12,500 people in 39 locations in Britain, including those four areas in Wales that I said earlier - Carmarthenshire, Conwy, Newport and Torfaen. Teams of dedicated community connectors and support-at-home staff and volunteers will deliver specialist psychosocial support, safeguarding and assistance to people experiencing loneliness and social isolation. They will provide 12 weeks of intensive person-centred care, identifying activities, interest groups, and local services to help people gain confidence. I'm looking forward to visiting the Carmarthenshire project, where nearly a third of the population live alone. One service user there, Janet - not her real name - was referred to the Red Cross last spring, having recently suffered a stroke that inhibited her walking. Although she'd suffered with anxiety before the stroke, since she had developed agoraphobia and panic attacks. She had not left her house, even out of the back door, alone since her return from hospital several weeks prior. She wanted to be able to walk to the end of the driveway one day to greet her husband when he came home, and she also wanted to be able to visit her son in Copenhagen at Christmas and to be able to walk independently from the train to her son's apartment, which was about 400m. Janet was introduced to a Red Cross volunteer, Heather, and they got on well straight away. Heather started visiting her weekly and they would practice going outside the front door, just standing there, and coming back in. In a very short period of time they went in Heather's car for a visit to the coast, at Janet's request, and her confidence grew. Soon after, they were walking along the driveway, and Janet started walking it alone, with Heather standing at the other end. By the time Heather's support stopped, after the three months, Janet was using her mobility scooter to go longer distances alone to the local post office, and she was regularly practising walking alone. And she did, yes, manage to visit her son in Denmark at Christmas. Age Cymru also do tremendous work in this area and they are launching a new major campaign soon. So, what can we do here in the Assembly? What can the Welsh Government do? Loneliness spans lots of policy areas, as I say, but by formulating and scrutinising more policy and legislation through the lens of loneliness and social isolation, we can begin to tackle it more effectively. That's the politics. But personally, we can all act and we can all do more. As the Christmas glow fades and the winter chill remains, we could, actually, start a conversation: we could pick up the phone and talk to an elderly or isolated relative and we could, actually, make time for people.
Welsh: Mae'n wir ein bod yn teimlo mwy o gysylltiad â phobl eraill adeg y Nadolig, ond yn fwy ar ein pen ein hunain pan ydym yn unig. Felly, roedd y straeon hyn yn taro tant. Cyn ei marwolaeth annhymig, helpodd Jo Cox i gasglu tystiolaeth am unigrwydd mewn gwahanol rannau o gymdeithas: plant sy'n drist ofnadwy, mamau newydd, pobl anabl ynysig, dynion sy'n dioddef o iselder, a phobl hŷn. Ac mae ei gwaith yn byw ar ei hôl, ac yn cael ei barhau gan Rachel Reeves AS. Mae academyddion ac elusennau, gan gynnwys y Campaign to End Loneliness, Age UK, Gweithredu dros Blant, y Co-op a'r Groes Goch Brydeinig, y Gwasanaeth Gwirfoddol Brenhinol, a Sense, wedi cyfrannu at y comisiwn. Mae eu tystiolaeth yn dangos bod mwy na 9 miliwn o bobl ym Mhrydain, bron un o bob pump o'r boblogaeth, yn dweud eu bod yn unig drwy'r amser neu'n aml. Mae ymchwil y Groes Goch a'r Co-operative yn ategu'r ffigur hwnnw. Dywedant fod bron i un o bob pump o bobl yn unig drwy'r amser neu'n aml. 'Yn unig drwy'r amser neu'n aml' - i mi, mae hwnnw'n ymadrodd trist dros ben, yn ffigur syfrdanol. Ond beth y gallwn ni ei wneud am y peth? Mae unigrwydd yn rhan o fywyd. Yr awdur a'r athronydd Americanaidd, Henry David Thoreau a ysgrifennodd: Mae dynion drwy'u trwch yn byw bywydau o anobaith tawel. Mae pobl wedi disgrifio hon fel oes pryder. Ond gallwn weithredu, ac fe ddylem weithredu, oherwydd mae unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol yn bryder cyhoeddus, yn ogystal ag anhapusrwydd preifat. Yn un peth, mae'n fater iechyd y cyhoedd. Mae unigrwydd yn gysylltiedig â symptomau corfforol fel pwysedd gwaed uchel, clefyd y galon, iselder, afiechyd meddwl, yfed a chamddefnyddio sylweddau. Buom yn trafod gordewdra yn gynharach y prynhawn yma, a bydd peth ymchwil yn awgrymu y gall unigrwydd fod mor niweidiol i iechyd â gordewdra neu ysmygu. Felly, mae yna ddadl eglur o ran iechyd y cyhoedd. Yn fwy cyffredinol, mae unigrwydd yn gyfuniad o faterion personol, cymunedol, a chymdeithasol ehangach. Mae'n effeithio'n negyddol ar gymunedau yn ogystal ag unigolion. Bydd pobl yn encilio. Byddant yn ymddieithrio. Byddant yn cyfrannu llai. Byddant yn absennol o'r gwaith. Felly, mae'n effeithio ar bawb yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol. Fel y mae teitl y ddadl yn awgrymu - 'O'r golwg yng ngolwg pawb' - mae unigrwydd yn broblem ar bob stryd, ym mhob cymdogaeth, ac ym mhob teulu bron, yn ôl pob tebyg. Felly, sut y mae mynd i'r afael ag ef? Yn gyntaf, rhaid i ni ei adnabod, a dyna ble y gall y comisiwn a'r ymchwil helpu'n aruthrol. Mae ymchwil y Groes Goch a'r Co-op yn dangos bod bron i dri chwarter y bobl a ddywedodd eu bod yn unig drwy'r amser neu'n aml yn perthyn i un o chwe chategori sy'n gysylltiedig â newid amgylchiadau neu yn sgil digwyddiadau bywyd. A'r rhain yw: bod yn fam ifanc, y rhai sydd â phroblemau iechyd, pobl sydd wedi dioddef profedigaeth yn ddiweddar, pobl â symudedd cyfyngedig, pobl sydd wedi ysgaru neu wahanu'n ddiweddar neu wedi ymddeol, a phobl sy'n byw heb blant yn y cartref. Yr hyn sy'n amlwg yw nad oes un achos syml dros unigrwydd. Felly, ni cheir un ateb sy'n gweddu i bawb. Yn hytrach, mae angen cymysgedd o weithgareddau i atal y problemau hyn, i ymateb i brofiadau pobl, ac i adfer hyder y rhai yr effeithiwyd arnynt ers peth amser. Mae pawb ohonom yn gwybod, wrth gwrs, fod oed yn ffactor risg amlwg sydd wedi'i ddogfennu'n dda mewn perthynas ag unigrwydd. Yn ei gyflwyniad i'r comisiwn, cynhaliodd Age Cymru arolwg o bobl dros 60 oed yng Nghymru fis Tachwedd diwethaf, ac mae'r canlyniadau'n amlygu pwysigrwydd pethau fel cludiant fforddiadwy i ac o ddigwyddiadau cymdeithasol, clybiau cinio, clybiau cymdeithasol, ac ymweliadau wyneb yn wyneb. Dyna pam y mae pobl yn parhau i ymgyrchu'n angerddol i achub gwasanaethau fel eu canolfannau dydd lleol, a pham y mae grŵp Llafur ar Gyngor Powys hefyd wedi ymgyrchu, ac eraill yn parhau i ymgyrchu ym mhob man. A dyna pam roedd camau pendant Llywodraeth Cymru i achub y gwasanaeth bws rhwng Aberystwyth a Chaerdydd yn hanfodol. Rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog neu Ysgrifennydd y Cabinet yn siarad mwy am ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gefnogi ein cymunedau gwydn. Mae tueddiad i orddefnyddio'r gair hwnnw, 'cymuned', a chaiff ei ddefnyddio'n rhy llac. Rwy'n gwingo pan glywaf bethau fel 'cymuned sy'n rhoi benthyciadau morgais'. Ond mae cymuned - gwir ystyr cymuned - yn rhan annatod o fywyd Cymru, ac rwy'n credu hynny'n gryf. Mae gwledigrwydd yn ffactor risg arall ar gyfer unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol, ac mae'n gyffredin yn fy rhanbarth i, er, wrth gwrs, gall pobl fod ar wahân heb fod yn unig, a gallant fod yn unig heb fod ar wahân. Mae trafnidiaeth a chyfleusterau yn arbennig o bwysig mewn lleoliad gwledig ond mae hynny'n wir hefyd am gysylltiad rhyngrwyd da, ac mae Cyflymu Cymru wedi helpu mewn rhai ffyrdd. Ond unwaith eto, yr hyn sy'n amlwg o waith ymchwil y comisiwn yw bod unigrwydd yn cyffwrdd â phob rhan o gymdeithas: menywod a dynion, trefol a gwledig, hen ac ifanc. Mae ChildLine wedi helpu mwy na 4 miliwn o bobl ifanc, gyda mwy a mwy yn cysylltu â hwy yn y blynyddoedd diwethaf i ddweud pa mor ddiobaith a thrist ac unig y maent yn teimlo. Mae cyfryngau cymdeithasol, wrth gwrs, yn ffordd wych o gadw mewn cysylltiad, ond nid yw'n cymryd lle siarad â phobl wyneb yn wyneb. Yn aml gall wneud i bobl deimlo'n fwy unig, a gall amlygu cymaint o gysylltiadau sydd gan bobl eraill, yn ymddangosiadol o leiaf. Felly, mae angen dull cyfannol arnom i fynd i'r afael ag unigrwydd, un y bydd yn rhaid iddo, yn ddi-os, dorri ar draws meysydd polisi ac adrannau'r Llywodraeth, yn lleol ac yn genedlaethol. Am y ddwy flynedd nesaf, bydd y Groes Goch yn darparu cymorth uniongyrchol personol i 12,500 o bobl mewn 39 o leoliadau ym Mhrydain, gan gynnwys y pedair ardal yng Nghymru y soniais amdanynt yn gynharach - Sir Gaerfyrddin, Conwy, Casnewydd a Thorfaen. Bydd timau o gysylltwyr cymunedol ymroddedig a staff cymorth yn y cartref a gwirfoddolwyr yn darparu cymorth seicogymdeithasol arbenigol, cymorth diogelu a help i bobl sy'n profi unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol. Byddant yn darparu 12 wythnos o ofal dwys sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn, gan nodi gweithgareddau, grwpiau diddordeb, a gwasanaethau lleol i helpu pobl fagu hyder. Rwy'n edrych ymlaen at ymweld â'r prosiect yn Sir Gaerfyrddin, lle y mae bron i draean o'r boblogaeth yn byw eu hunain. Cyfeiriwyd un defnyddiwr gwasanaeth yno, Janet - nid ei henw iawn - at y Groes Goch yn ystod y gwanwyn y llynedd, ar ôl iddi gael strôc yn ddiweddar a oedd yn cyfyngu ar ei gallu i gerdded. Er ei bod wedi bod yn dioddef o orbryder cyn y strôc, ers hynny roedd hi wedi datblygu agoraffobia a phyliau o banig. Nid oedd wedi gadael ei thŷ na chamu allan drwy'r drws cefn hyd yn oed ar ei phen ei hun ers iddi ddychwelyd o'r ysbyty sawl wythnos cyn hynny. Roedd hi eisiau gallu cerdded at waelod y dreif un diwrnod i gyfarch ei gŵr pan ddôi adref, ac roedd hi hefyd yn awyddus i allu ymweld â'i mab yn Copenhagen adeg y Nadolig a gallu cerdded yn annibynnol o'r trên i fflat ei mab, a oedd tua 400m. Cafodd Janet ei chyflwyno i wirfoddolwr o'r Groes Goch, Heather, ac roedd y ddwy'n gyrru ymlaen yn dda ar unwaith. Dechreuodd Heather ymweld â hi'n wythnosol a byddent yn ymarfer mynd y tu allan i'r drws ffrynt, dim ond sefyll yno, a dod yn ôl i mewn. Mewn cyfnod byr iawn o amser aethant yng nghar Heather ar ymweliad â'r arfordir, ar gais Janet, a chynyddodd ei hyder. Yn fuan wedyn, roeddent yn cerdded ar hyd y dreif, a dechreuodd Janet gerdded ar ei phen ei hun, gyda Heather yn sefyll ar y pen arall. Erbyn yr adeg y daeth cymorth Heather i ben, ar ôl y tri mis, roedd Janet yn defnyddio'i sgwter symudedd i deithio pellteroedd hwy ar ei phen ei hun i'r swyddfa bost leol, ac roedd hi'n ymarfer cerdded ar ei phen ei hun yn rheolaidd. A do, fe lwyddodd i ymweld â'i mab yn Denmarc adeg y Nadolig. Mae Age Cymru hefyd yn gwneud gwaith aruthrol yn y maes hwn ac maent yn lansio ymgyrch fawr newydd yn fuan. Felly, beth y gallwn ni ei wneud yma yn y Cynulliad? Beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud? Mae unigrwydd yn rhychwantu llawer o feysydd polisi, fel rwy'n dweud, ond drwy lunio a chraffu ar fwy o bolisi a deddfwriaeth drwy lens unigrwydd ac arwahanrwydd cymdeithasol, gallwn ddechrau mynd i'r afael ag ef yn fwy effeithiol. Dyna'r wleidyddiaeth. Ond yn bersonol, gall pawb ohonom weithredu a gall pawb ohonom wneud mwy. Wrth i lewyrch y Nadolig bylu ac wrth i oerni'r gaeaf barhau, fe allem, mewn gwirionedd, ddechrau sgwrs: gallem godi'r ffôn a siarad â pherthynas oedrannus neu unig a gallem, mewn gwirionedd, wneud amser ar gyfer pobl.