English: Diolch, Dirprwy Lywydd, and I'd like to thank Alun Davies for bringing this important debate to Senedd Cymru and to thank all Members who have contributed. We are all acutely aware of the current tragedy that is unfolding in Ukraine, and we have discussed this many times in recent weeks. However, it is also important for us to reflect on times in the past when actions have been pursued that have undermined our common humanity. We regularly commemorate experiences of genocide and atrocities in this Siambr and across Wales, but we've not devoted significant time in recent years to talk about Holodomor. But my colleague the Counsel General, Mick Antoniw, has of course regularly drawn our attention to the suffering visited upon the Ukrainian people during the Holodomor, and I do welcome today the strong cross-party submission of this motion and engagement in the debate. The ninetieth anniversary of these atrocities and the current focus on Ukraine provides an important stimulus for us to shine a light on the injustices of the past and to seek to avoid history repeating itself - as Alun Davies has said, not just to listen and remember, but to learn. One of the few western journalists who reported on the famine in Ukraine and its causes was the Welshman, Gareth Jones. He was from Barry and he is buried in the Merthyr Dyfan cemetery. He was honoured locally, led by Barry Town Council, and a plaque will be placed over his grave or in the vicinity. He is still considered a hero in Ukraine and we must start to raise awareness of his warnings from today. Gareth Jones was an eyewitness to the suffering in Ukraine, and told the truth about the horror he found. Initially, his stories were widely published, but by all accounts he was quickly ostracised and moved into the journalistic wilderness, and there is much we will learn about that and the reasons why, I'm sure, at the event that is taking place here at the Senedd tomorrow, commemorating Gareth Jones, sponsored by Mick Antoniw, and of course this all-important digitalisation of the archives by the National Library of Wales. I do hope that many Members will attend, to learn more about one of our often overlooked Welsh heroes. The international media has changed dramatically since Gareth Jones was a journalist, and it's much easier for us to see with our own eyes the barbaric actions that Putin has taken in Ukraine. However, it is still crucial that we bear witness to the hardship of the Ukrainian people, and do whatever we can to ensure their rights are upheld. The UK Government has done much to hold out the hand of friendship to the Ukrainian Government, and we support them wholeheartedly in this endeavour. And the Welsh Government has contributed £4 million to the Disasters Emergency Committee Ukraine appeal, submitted medical aid amongst other efforts in Ukraine and the region, and we are supporting Ukrainians themselves to come to safety in our nation of sanctuary. I'm not going to rehearse our work to support Ukrainian visa holders, because this is about commemorating the past, but I will just say that we are thinking very carefully about how we can support Ukrainians arriving here to record what they've experienced as part of the war crimes investigations. We will not turn away from those who have suffered, as happened during Holodomor. It's clear that the deliberate actions of the Soviet Union, in forced collectivisation of land and seizure of resources, played a critical role in causing the famine. As Gareth Jones coined at the time, and I quote: 'I would look upon the children with their distorted limbs and feel the tragedy of that man-made famine which had the country in its grip.' The Welsh connection to the Ukrainian people goes back a long way. Well before Holodomor, John Hughes travelled to Donetsk to establish an ironworks and collieries, as part of what was then called Hughesovka. We now see that city of over 1 million inhabitants under bombardment, and our heartfelt sympathies are with its residents. Gareth Jones's family history is relevant here. His mother, Annie Gwen Jones, was actually a governess to John Hughes's children in Donetsk, and it was her stories of Ukraine that inspired Gareth Jones, her son, to visit when he was old enough. She was a graduate of Aberystwyth University like her son, was a magistrate and secretary of Cardiff and District Women's Suffrage Society, and is really well honoured, as her son is, in the town of Barry. Even in the establishment of this Siambr, there are connections with Ukraine in the Heart of Wales, which sits in the floor at the centre of our Parliament. It was created by Alexander Beleschenko, a Swansea-based artist born to Ukrainian parents. We've all been awed by the bravery of the Ukrainian people during the current conflict. During the Holodomor, the suffering must have been immense, but Gareth Jones reported on the fortitude of the people, who asked not to be pitied because people in other parts had things even worse. Ukrainians have demonstrated again and again that they have the right to determine their own future, and they will find solidarity here in Wales. Before this conflict, Wales was home to around 500 Ukrainians, but we shortly expect to be home to more than 10 times that number. We will welcome them and learn from their experiences to strengthen our communities. Whilst it is clear to the Welsh public that Putin has attacked a sovereign nation, the deeper historic injustices caused by Stalin, such as the Holodomor, are not as well understood. I'm happy to commit the Welsh Government to raise awareness and commemorate the tragedy that occurred in Ukraine 90 years ago. We will remember the victims and encourage greater solidarity with the Ukrainians who are now finding sanctuary in Wales.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, a hoffwn ddiolch i Alun Davies am ddod â'r ddadl bwysig hon i Senedd Cymru a diolch i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu. Rydym i gyd yn ymwybodol iawn o'r drasiedi sy'n datblygu ar hyn o bryd yn Wcráin, ac rydym wedi trafod hyn droeon yn ystod yr wythnosau diwethaf. Fodd bynnag, mae hefyd yn bwysig inni fyfyrio ar adegau yn y gorffennol pan wnaed pethau a danseiliodd ein dynoliaeth gyffredin. Rydym yn coffáu profiadau o hil-laddiad ac erchyllterau yn y Siambr hon a ledled Cymru yn rheolaidd, ond ni wnaethom neilltuo amser sylweddol yn ystod y blynyddoedd diwethaf i siarad am Holodomor. Ond wrth gwrs, mae fy nghyd-Aelod, y Cwnsler Cyffredinol, Mick Antoniw, wedi tynnu ein sylw ar sawl achlysur at ddioddefaint pobl Wcráin yn ystod yr Holodomor, ac rwy'n croesawu'r gefnogaeth drawsbleidiol gref i'r cynnig hwn heddiw, a'r cyfraniadau i'r ddadl. Mae naw deg mlwyddiant yr erchyllterau hyn a'r ffocws presennol ar Wcráin yn ysgogiad pwysig inni daflu goleuni ar anghyfiawnderau'r gorffennol a cheisio osgoi ailadrodd hanes - fel y dywedodd Alun Davies, nid gwrando a chofio yn unig, ond dysgu hefyd. Un o'r ychydig newyddiadurwyr gorllewinol a adroddodd ar y newyn yn Wcráin a'i achosion oedd y Cymro, Gareth Jones. Roedd yn dod o'r Barri ac mae wedi'i gladdu ym mynwent Merthyr Dyfan. Cafodd ei anrhydeddu'n lleol, dan arweiniad Cyngor Tref y Barri, a bydd plac yn cael ei osod uwchben ei fedd neu yn y cyffiniau. Mae'n dal i gael ei ystyried yn arwr yn Wcráin a rhaid inni ddechrau codi ymwybyddiaeth o'i rybuddion heddiw. Roedd Gareth Jones yn dyst i'r dioddefaint yn Wcráin, ac fe ddywedodd y gwir am yr arswyd a ganfu. I ddechrau, cyhoeddwyd ei straeon yn eang, ond yn ôl y sôn cafodd ei wrthod yn gyflym a'i anfon i'r anialwch newyddiadurol, ac mae llawer y byddwn yn ei ddysgu am hynny a'r rhesymau pam, rwy'n siŵr, yn y digwyddiad yma yn y Senedd yfory, i goffáu Gareth Jones, a noddir gan Mick Antoniw, a digideiddio hollbwysig yr archifau gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru. Rwy'n gobeithio y bydd llawer o'r Aelodau'n bresennol, i ddysgu mwy am un o'n harwyr o Gymru sy'n aml heb gael y sylw y dylai fod wedi'i gael. Mae'r cyfryngau rhyngwladol wedi newid yn ddramatig ers yr adeg yr oedd Gareth Jones yn newyddiadurwr, ac mae'n llawer haws inni weld â'n llygaid ein hunain y gweithredoedd barbaraidd y mae Putin wedi'u cyflawni yn Wcráin. Fodd bynnag, mae'n dal yn hanfodol ein bod yn tystio i galedi pobl Wcráin, ac yn gwneud popeth a allwn i warchod eu hawliau. Mae Llywodraeth y DU wedi gwneud llawer i estyn llaw cyfeillgarwch i Lywodraeth Wcráin, ac rydym yn eu cefnogi'n llwyr yn hynny o beth. Ac mae Llywodraeth Cymru wedi cyfrannu £4 miliwn at apêl Wcráin y Pwyllgor Argyfwng Trychinebau, wedi darparu cymorth meddygol ymhlith ymdrechion eraill yn Wcráin a'r rhanbarth, ac rydym yn cefnogi Wcreiniaid eu hunain i ddod i ddiogelwch ein cenedl noddfa. Nid wyf yn mynd i ailadrodd yr hyn a wnawn i gefnogi deiliaid fisâu o Wcráin, oherwydd coffáu'r gorffennol a wnawn heddiw, ond rwyf am ddweud ein bod yn meddwl yn ofalus iawn ynglŷn â sut y gallwn gynorthwyo Wcreiniaid sy'n cyrraedd yma i gofnodi'r hyn y maent wedi'i brofi yn rhan o'r ymchwiliadau i droseddau rhyfel. Ni fyddwn yn troi cefn ar y rhai sydd wedi dioddef, fel a ddigwyddodd yn ystod Holodomor. Mae'n amlwg fod gweithredoedd bwriadol yr Undeb Sofietaidd, wrth gyfunoli tir ac atafaelu adnoddau, wedi chwarae rhan allweddol yn achosi'r newyn. Fel y dywedodd Gareth Jones ar y pryd: 'Edrychwn ar y plant â'u coesau a'u breichiau afluniedig a theimlo trychineb y newyn a grëwyd gan ddynion a afaelodd am y wlad.' Mae'r cysylltiad Cymreig â phobl Wcráin yn mynd yn ôl yn bell. Ymhell cyn Holodomor, teithiodd John Hughes i Donetsk i sefydlu gwaith haearn a glofeydd, yn rhan o'r hyn a elwid ar y pryd yn Hughesovka. Yn awr, gwelwn y ddinas honno sydd â dros 1 filiwn o drigolion yn cael ei bomio, ac mae ein calonnau'n gwaedu dros ei thrigolion. Mae hanes teulu Gareth Jones yn berthnasol yma. Roedd ei fam, Annie Gwen Jones, yn athrawes gartref i blant John Hughes yn Donetsk, a'i straeon am Wcráin a ysbrydolodd Gareth Jones, ei mab, i ymweld pan oedd yn ddigon hen. Graddiodd hithau o Brifysgol Aberystwyth fel ei mab, ac roedd yn ynad ac yn ysgrifennydd Cymdeithas Pleidlais i Fenywod Caerdydd a'r Cylch, ac mae'n cael ei hanrhydeddu'n fawr, fel ei mab, yn nhref y Barri. Hyd yn oed wrth sefydlu'r Siambr hon, ceir cysylltiadau ag Wcráin yn Calon Cymru, sydd yn y llawr yng nghanol ein Senedd. Fe'i crëwyd gan Alexander Beleschenko, artist o Abertawe a anwyd i rieni o Wcráin. Syfrdanwyd pawb ohonom gan ddewrder pobl Wcráin yn ystod y gwrthdaro presennol. Yn ystod yr Holodomor, mae'n rhaid bod y dioddefaint yn aruthrol, ond adroddodd Gareth Jones am ddewrder y bobl, a ofynnodd am beidio â chael neb yn tosturio wrthynt am fod pobl mewn rhannau eraill wedi dioddef hyd yn oed yn waeth. Mae Wcreiniaid wedi dangos dro ar ôl tro fod ganddynt hawl i benderfynu eu dyfodol eu hunain, a byddwn yn sefyll gyda hwy yma yng Nghymru. Cyn y gwrthdaro hwn, roedd Cymru'n gartref i oddeutu 500 o Wcreiniaid, ond cyn bo hir disgwyliwn fod yn gartref i fwy na 10 gwaith y nifer hwnnw. Byddwn yn eu croesawu ac yn dysgu o'u profiadau i gryfhau ein cymunedau. Er ei bod yn amlwg i'r cyhoedd yng Nghymru fod Putin wedi ymosod ar genedl sofran, nid yw'r anghyfiawnderau hanesyddol dyfnach a achoswyd gan Stalin, megis yr Holodomor, mor gyfarwydd i bobl. Rwy'n hapus i ymrwymo Llywodraeth Cymru i godi ymwybyddiaeth a chofio'r drasiedi a ddigwyddodd yn Wcráin 90 mlynedd yn ôl. Fe gofiwn y dioddefwyr ac annog mwy o undod â'r bobl o Wcráin sydd bellach yn cael noddfa yng Nghymru.