English: Carers play a vital role in our society. Whether it be financially or socially, the contribution made by carers simply cannot be overstated. Not only are more people caring, but they are caring for longer, and the number of people needing care and those needing care for longer periods of time has increased significantly in Wales. It is imperative, therefore, that we recognise the extent to which our economy relies on unpaid care provided by families and friends. If just a small proportion of the people providing care were no longer able to do so, the cost burden would be substantial. For young adult carers, the struggle of trying to juggle the responsibility of caring for a loved one with their education, careers and friendship can have a lasting impact on their future. Our debate this afternoon is about supporting young carers so that they are able to continue to do the vital work. They're valued so highly. One must care for carers here. There are more than 22,000 young carers, as Janet earlier said, aged between 14 and 25 in Wales. The pressure faced by these young people due to their caring duties can have a negative impact on their own physical health, mental health, education and employment opportunities in future. I wish to concentrate my remarks this afternoon on the barriers young carers face in education. Without support, they can struggle to attend school and make good educational progress. Around one in 20 young carers miss school because of their caring responsibilities. They have significantly lower educational attainment at GCSE level, and also in higher education, and are more likely than the national average not to be in education, employment or training between the ages of 16 and 19 - that is called NEET in educational terms. It is totally unacceptable, Deputy Presiding Officer, that the life chances of these young people should be reduced simply because they have to care for sick relatives in this part of the world. If they do manage to make it to college and university, over half report experiencing difficulties because of their caring role, and they consider dropping out from there. Colleges and universities need to do more to recognise and support the needs of young carers. The Carers Trust highlighted the lack of formal mechanisms to identify or count carers in school or in further and higher education. There are some notable exceptions. Coleg Gwent, which was mentioned earlier, for example, has a strategy to identify young carers at the earliest point, so that a tailor-made support service can be provided to them. I hope all institutions in Wales can follow their example. We, on this side of the Chamber, have made a number of proposals to assist young carers. It is a noble job to look after others. But 74 per cent of carers in Wales have already mentioned that they suffer mental illness as a result of this caring in their later age. I wish to address, in my closing remarks this afternoon, that one aspect of this support is the right to flexible, high-quality respite. They need to look after themselves. Looking after a family member or a friend is highly rewarding but also extremely demanding. A break, even if just for a few days, can boost your energy level and enthusiasm. Just knowing that you are able to escape for a break is a great incentive, particularly when you're confident that the person you care for will be well-looked after in your absence. This would have a huge impact on the health and well-being of young carers. Carers are doing more than ever to support others. It is our moral duty to ensure they get the support and recognition they need and deserve. Deputy Presiding Officer, my wife had a stroke last year. She just survived. She was that close to death. The NHS did a wonderful job. I do a little bit, I'm not saying I do a lot. I care for her. In the morning, I make sure that she gets up from the bed and I make a cup of tea and make sure she's up during the day. She can walk around and do everything but she's still got some mental problems at the moment. I put a little note on the plug, 'Make sure you turn the heater off', 'Make sure you turn the light off'. These minor things. It is the job of a carer. I feel satisfaction. I've been married for more than 36 years. For loved ones, you feel pleasure doing it. But what I'm thinking is, when you're older, who's going to look after you? It's that sort of thing. From those of a young age to others, it's a noble job. It's our moral duty to make sure that this Chamber recognises the need for carers to be looked after in our culture and our society. We must set an example to the world that we are best in the world. Thank you.
Welsh: Mae gofalwyr yn chwarae rhan hanfodol yn ein cymdeithas. Boed yn ariannol neu'n gymdeithasol, ni ellir gorbwysleisio'r cyfraniad a wneir gan ofalwyr. Nid yn unig fod mwy o bobl yn gofalu, maent hefyd yn gofalu am gyfnod hwy o amser, ac mae nifer y bobl sydd angen gofal a'r rhai sydd angen gofal am gyfnodau hwy o amser wedi cynyddu'n sylweddol yng Nghymru. Mae'n hanfodol, felly, ein bod yn cydnabod i ba raddau y mae ein heconomi yn dibynnu ar ofal di-dâl a ddarperir gan deuluoedd a chyfeillion. Pe na bai ond cyfran fach o'r bobl sy'n darparu gofal yn gallu gwneud hynny mwyach, byddai'r baich costau'n sylweddol. I oedolion ifanc sy'n ofalwyr, mae'r ymdrech o geisio jyglo'r cyfrifoldeb am ofalu am rywun annwyl gyda'u haddysg, eu gyrfaoedd a'u perthynas â'u cyfeillion yn gallu effeithio'n barhaol ar eu dyfodol. Mae ein dadl y prynhawn yma'n ymwneud â chynorthwyo gofalwyr ifanc fel eu bod yn gallu parhau i wneud y gwaith hanfodol. Maent yn cael eu gwerthfawrogi cymaint. Rhaid inni ofalu am ofalwyr yma. Fel y dywedodd Janet yn gynharach, ceir mwy na 22,000 o ofalwyr ifanc rhwng 14 a 25 oed yng Nghymru. Gall y pwysau sy'n wynebu'r bobl ifanc hyn oherwydd eu dyletswyddau gofalu effeithio'n negyddol ar eu hiechyd corfforol, iechyd meddwl, addysg a chyfleoedd gwaith yn y dyfodol. Hoffwn ganolbwyntio fy sylwadau y prynhawn yma ar y rhwystrau y mae gofalwyr ifanc yn eu hwynebu ym myd addysg. Heb gefnogaeth, gallant wynebu anhawster i fynychu'r ysgol a gwneud cynnydd addysgol da. Mae tua un o bob 20 gofalwr ifanc yn colli ysgol oherwydd eu cyfrifoldebau gofalu. Mae eu cyrhaeddiad addysgol ar lefel TGAU gryn dipyn yn is, a hefyd mewn addysg uwch, ac maent yn fwy tebygol na'r cyfartaledd cenedlaethol o beidio â bod mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant rhwng 16 a 19 oed - sef yr hyn a elwir yn NEET mewn termau addysgol. Mae'n gwbl annerbyniol, Ddirprwy Lywydd, fod cyfleoedd bywyd y bobl ifanc hyn yn llai, a hynny'n unig am eu bod yn gorfod gofalu am berthnasau sâl yn y rhan hon o'r byd. Os ydynt yn llwyddo i gyrraedd coleg a phrifysgol, mae mwy na'u hanner yn dweud eu bod yn wynebu anawsterau oherwydd eu rôl fel gofalwyr, ac maent yn ystyried rhoi'r gorau iddi. Mae angen i golegau a phrifysgolion wneud mwy i gydnabod a chefnogi anghenion gofalwyr ifanc. Tynnodd Ymddiriedolaeth y Gofalwyr sylw at y diffyg mecanweithiau ffurfiol i adnabod neu i gyfrif gofalwyr yn yr ysgol neu mewn addysg bellach ac uwch. Ceir rhai eithriadau nodedig. Mae gan Goleg Gwent, a grybwyllwyd yn gynharach, er enghraifft, strategaeth i adnabod gofalwyr ifanc cyn gynted ag y bo modd, fel bod modd darparu gwasanaeth cymorth wedi'i deilwra ar eu cyfer. Gobeithio y gall pob sefydliad yng Nghymru ddilyn eu hesiampl. Rydym ni ar yr ochr hon i'r Siambr wedi gwneud nifer o argymhellion i gynorthwyo gofalwyr ifanc. Mae gofalu am eraill yn waith clodwiw. Ond mae 74 y cant o'r gofalwyr yng Nghymru eisoes wedi sôn eu bod yn dioddef salwch meddwl o ganlyniad i ofalu yn nes ymlaen yn eu bywydau. Yn fy sylwadau wrth gloi y prynhawn yma, hoffwn nodi mai un agwedd ar y gefnogaeth hon yw'r hawl i ofal seibiant hyblyg o safon uchel. Mae angen iddynt edrych ar ôl eu hunain. Mae edrych ar ôl aelod o'r teulu neu ffrind yn rhoi boddhad mawr ond hefyd yn hynod o heriol. Gall seibiant, hyd yn oed am ychydig ddyddiau'n unig, gynyddu lefel eich egni a'ch brwdfrydedd. Mae gwybod eich bod yn gallu dianc am seibiant yn gymhelliant mawr, yn enwedig pan fyddwch yn hyderus y bydd y person yr ydych yn gofalu amdanynt yn cael gofal da yn eich absenoldeb. Byddai hyn yn cael effaith enfawr ar iechyd a lles gofalwyr ifanc. Mae gofalwyr yn gwneud mwy nag erioed i gefnogi eraill. Ein dyletswydd foesol yw sicrhau eu bod yn cael y gefnogaeth a'r gydnabyddiaeth sydd eu hangen arnynt ac y maent yn eu haeddu. Ddirprwy Lywydd, cafodd fy ngwraig strôc y llynedd. Bu ond y dim iddi beidio â dod drwyddi. Roedd yn agos iawn at farw. Gwnaeth y GIG waith bendigedig. Rwy'n gwneud ychydig bach, nid wyf yn dweud fy mod i'n gwneud llawer. Rwy'n gofalu amdani. Yn y bore, rwy'n gwneud yn siŵr ei bod yn codi o'r gwely ac rwy'n gwneud cwpanaid o de ac yn gwneud yn siŵr ei bod wedi codi yn ystod y dydd. Gall gerdded o gwmpas a gwneud popeth ond mae hi'n dal i fod â rhai problemau meddyliol ar hyn o bryd. Rwy'n rhoi nodyn bach ar y plwg, 'Gwna'n siŵr dy fod yn diffodd y gwresogydd', 'Gwna'n siŵr dy fod yn diffodd y golau'. Pethau bach felly. Gwaith gofalwr ydyw. Rwy'n teimlo boddhad. Rwyf wedi bod yn briod ers dros 36 o flynyddoedd. I anwyliaid, rydych yn teimlo pleser yn ei wneud. Ond rwy'n meddwl, pan fyddwch yn hŷn, pwy sy'n mynd i edrych ar eich ôl chi? Y math yna o beth ydyw. I'r rhai ifanc ac i eraill, mae'n waith clodwiw. Mae'n ddyletswydd foesol arnom i sicrhau bod y Siambr hon yn cydnabod yr angen i ofalwyr gael gofal yn ein diwylliant a'n cymdeithas. Rhaid inni osod esiampl i'r byd a dangos mai ni yw'r gorau yn y byd yn hyn o beth. Diolch.