English: Thank you very much, Deputy Presiding Officer. I'm delighted to move the motion tabled today by the Welsh Conservatives on the subject of mental health. This issue is one that will affect many of us during our lifetime, either directly or through close family and friends, and I'd like to start my contribution by saying thank you to those Members who have raised their personal experiences surrounding mental health in this Chamber on previous occasions. It's been open and courageous of you. By sharing those experiences, I believe it has helped others to understand that there is no shame in being unwell. We have tabled this debate today because we want to draw attention to mental health. We want to draw attention to the fact that, if run in a more proactive and holistic manner, mental health services in Wales could be world leading. We want to send out the message to all those people currently living with mental health issues that there is a light at the end of the tunnel, and that people do understand. Mental health is very much a catch-all term for a range of conditions. People suffering from mental health problems can have conditions ranging from mild anxiety, depression, eating disorders, through to bipolar disorder or schizophrenia. Whilst healthcare professionals are much more aware and adept at treating the more common mental health conditions, it is far harder to access or speak to experts quickly who deal with the more severe and complex conditions. This lack of adequate support for the more complex conditions can have dire consequences on a patient's health and may lead them to seeking other forms of support, by turning to drugs or alcohol. Good mental health can have a positive impact, not only on the individual, but also on the whole community. It allows us to be more resilient and cope with what life has to throw at us. It is estimated that one in four of us - that's 25 per cent; that's a quarter of everybody in this Chamber - will suffer from a common mental disorder at some point in our lifetime. This is a concerning statistic, made all the more difficult by the fact that an unfounded stigma still surrounds mental illness, stopping many people, especially men, from facing their feelings or seeking advice because they can no longer cope. According to Samaritans Wales, somewhere between 300 and 350 people die by suicide each year - almost one per day; 30 a month. About three quarters of these are men. A further 150,000 people have suicidal thoughts, according to the 2017 Welsh confederation report into mental health. This is around 5 per cent of the whole population, which is a truly sobering statistic. And it's not just the male/female split that's become apparent in recent years. Samaritans Wales also reports a growing difference between those living in poverty and those from more affluent areas. The charity's research found that, as deprivation increases, so does suicidal behaviour. Hospital admissions from self-harm are twice as high in deprived areas compared with the most affluent, while suicide risk increased with unemployment. Other research has estimated that the cost of poor mental health in the workplace amounts to £12 billion a year, nearly £860 for every employee in Wales. Cabinet Secretary, this begs the question as to what can be done to educate all of us on how we can spot the signs of poor mental health much earlier.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch iawn o wneud y cynnig a gyflwynir heddiw gan y Ceidwadwyr Cymreig ar destun iechyd meddwl. Mae'r mater hwn yn un a fydd yn effeithio ar lawer ohonom yn ystod ein hoes, naill ai'n uniongyrchol neu drwy deulu a ffrindiau agos, a hoffwn ddechrau fy nghyfraniad drwy ddiolch i'r Aelodau sydd wedi mynegi eu profiadau personol mewn perthynas ag iechyd meddwl yn y Siambr hon ar achlysuron blaenorol. Fe fuoch yn agored ac yn ddewr i wneud hynny. Drwy rannu'r profiadau hynny, credaf ei fod wedi helpu eraill i ddeall nad oes unrhyw gywilydd mewn bod yn sâl. Rydym wedi cyflwyno'r ddadl hon heddiw oherwydd ein bod am dynnu sylw at iechyd meddwl. Rydym am dynnu sylw at y ffaith y gallai gwasanaethau iechyd meddwl Cymru arwain y byd pe baent yn cael eu rhedeg mewn ffordd fwy rhagweithiol a chyfannol. Rydym am anfon neges i'r holl bobl sy'n byw gyda phroblemau iechyd meddwl fod golau ar ddiwedd y twnnel, a bod pobl yn deall. Mae iechyd meddwl yn derm cyffredinol am amrywiaeth o gyflyrau. Gall pobl sy'n dioddef o broblemau iechyd meddwl gael cyflyrau'n amrywio o orbryder ysgafn, iselder, ac anhwylderau bwyta, i sgitsoffrenia neu anhwylder deubegynol. Er bod gweithwyr gofal iechyd proffesiynol yn llawer mwy ymwybodol o gyflyrau iechyd meddwl mwy cyffredin, ac yn gallu eu trin yn fedrus, mae'n llawer anos cael mynediad at, neu siarad yn gyflym ag arbenigwyr sy'n ymdrin â chyflyrau mwy difrifol a chymhleth. Gall diffyg cymorth digonol i'r cyflyrau mwy cymhleth arwain at ganlyniadau difrifol i iechyd y claf a gall eu harwain i chwilio am fathau eraill o gymorth, drwy droi at gyffuriau neu alcohol. Gall iechyd meddwl da effeithio'n gadarnhaol, nid yn unig ar yr unigolyn, ond hefyd ar y gymuned gyfan. Mae'n caniatáu i ni fod yn fwy gwydn ac i ymdopi â'r hyn sydd gan fywyd i'w daflu atom. Amcangyfrifir y bydd un o bob pedwar ohonom - dyna 25 y cant; chwarter y nifer sydd yn y Siambr hon - yn dioddef o anhwylder meddwl cyffredin ar ryw adeg yn ystod ein hoes. Mae hwnnw'n ystadegyn sy'n peri pryder, a'r hyn sy'n ei wneud yn waeth yw'r ffaith bod stigma di-sail yn dal i fodoli ynghylch salwch meddwl, sy'n atal llawer o bobl, yn enwedig dynion, rhag wynebu eu teimladau neu geisio cyngor am na allant ymdopi mwyach. Yn ôl Samariaid Cymru, mae rhywle rhwng 300 a 350 o bobl yn marw drwy gyflawni hunanladdiad bob blwyddyn - bron un y dydd; 30 y mis. Mae tua thri chwarter y rhain yn ddynion. Mae 150,000 o bobl eraill yn meddwl am gyflawni hunanladdiad, yn ôl adroddiad gan gonffederasiwn Cymru ar iechyd meddwl yn 2017. Dyna oddeutu 5 y cant o'r boblogaeth gyfan, sy'n ystadegyn gwirioneddol sobreiddiol. Ac nid y rhaniad rhwng dynion a menywod yn unig sydd wedi dod yn amlwg yn ddiweddar. Mae Samariaid Cymru hefyd yn nodi gwahaniaeth cynyddol rhwng pobl sy'n byw mewn tlodi a phobl o ardaloedd mwy cefnog. Canfu ymchwil yr elusen fod ymddygiad hunanladdol yn cynyddu wrth i amddifadedd gynyddu. Mae derbyniadau i'r ysbyty yn sgil hunan-niwed ddwywaith mor uchel mewn ardaloedd difreintiedig o gymharu â'r ardaloedd mwyaf cyfoethog, ac roedd y risg o hunanladdiad yn cynyddu gyda lefelau diweithdra. Mae gwaith ymchwil arall wedi amcangyfrif bod cost iechyd meddwl gwael yn y gweithle yn £12 biliwn y flwyddyn, bron £860 am bob gweithiwr yng Nghymru. Ysgrifennydd y Cabinet, mae hyn oll yn gwneud i ni ofyn beth y gellir ei wneud i addysgu pob un ohonom sut i adnabod arwyddion iechyd meddwl gwael yn gynharach o lawer.