English: Thank you, Deputy Presiding Officer, and thank you to Mark Isherwood for bringing forward this very important debate where he raised some very important points. It gives me an opportunity to describe what we're doing as a Government and it also reminds us of the need to maintain action to tackle fuel poverty. Living in a cold home can have a significant impact on health, educational attainment and overall social and economic well-being. The Welsh Government has been absolutely clear in our commitment to do everything we can to tackle fuel poverty. Wales has some of the oldest and least thermally efficient building stock in Europe, so it takes more energy to keep homes warm, driving up energy consumers' costs. Improving the energy efficiency of our housing stock is, therefore, key to reducing demand, reducing energy bills and tackling fuel poverty. This debate is focused upon the subject of getting smarter with fuel poverty, and there are many ways we can demonstrate a smarter approach. Smart meters are a non-devolved matter, however, we continue to work with Smart Energy GB, Ofgem and energy suppliers to ensure the needs of Welsh consumers are considered in the roll-out of smart meters. Smart Energy GB's research shows 86 per cent of households with smart meters make changes to their behaviour to save energy and this will be important if we are to achieve our ambitions for eradicating fuel poverty and also, of course, for achieving our ambitious decarbonisation targets. Smart meters are significant, but there are, of course, other initiatives we must adopt in Wales if we are to eradicate fuel poverty. For example, Wales will be participating in Energy Systems Catapult's Fair Futures programme. The programme aims to understand how to design and deliver services to consumers facing difficulties, with low household incomes and high cost of adequate energy in their homes. The initial focus will be on the smart systems and heat programme area of Bridgend County Borough Council, but will spread to other areas as the Fair Futures programme develops. The most effective way we can tackle fuel poverty is to improve the energy efficiency of homes of those on low incomes or living in the most deprived areas of Wales. We are doing this effectively through the Welsh Government Warm Homes programme, which includes Arbed and Nest. Warm Homes Nest is our demand-led fuel poverty scheme where households can access free, impartial advice and support to help them reduce their energy bills. Advice is provided in areas such as saving energy and water and energy tariffs. Nest also provides advice and referrals on broader issues, including benefit entitlement checks and debt advice, including money management. Ofgem has reported an increase in the number of customers in Wales switching energy supplier. Latest figures show the number of people who switched their energy provider in 2016 was higher in Wales than the rest of GB. This is why the advice service through Warm Homes is so important, and we will build on this through the new Warm Homes programme to ensure more homes are getting the best deal, with potential savings of over £200 a year. I would also like to see energy suppliers doing more to ensure customers are on the most appropriate tariffs, rather than continually overpaying on standard variable tariffs. For those most in need, and living in the least energy-efficient properties, Nest also offers a tailored package of free home energy improvement measures, such as boiler and heater upgrades and installation. Alongside Nest, we have our area-based fuel poverty scheme, Warm Homes Arbed. Arbed focuses upon improving the energy efficiency of homes in some of the most deprived areas. The scheme aims to reduce the carbon footprint of Wales's existing housing stock and, in doing so, provides resilience for households against rising energy costs. I've maintained the Welsh Government's commitment to action on fuel poverty with a new Warm Homes programme commencing in the spring, which will run for the long term. As Mark Isherwood welcomed, we will invest a total of £104 million in Welsh Government Warm Homes, enabling us to improve up to 25,000 homes of those on low incomes or living in the most deprived areas of Wales. Our investment will also lever in up to £24 million of EU funding in addition to funding from the UK energy company obligation. Since 2011, we've invested over £240 million to improve the energy efficiency of over 45,000 homes of those on low incomes or living in the most deprived areas. There are some concerns fuel poverty and vulnerable households could be left behind with the smart revolution taking place in energy. Once again, this is why the advice offered to householders within our Warm Homes programme is so important. Nest has provided impartial advice and support to over 98,000 households since 2011. And whilst I am proud of this Government's ongoing commitment to tackling fuel poverty, there is, of course, more to be done. In November last year, I issued a written statement where I set out my ambition to increase the scale and rate of residential energy efficiency retrofit in Wales. The Environment (Wales) Act 2016 sets our ambition to reduce emissions in Wales by 80 per cent by 2050. The evidence tells us that to achieve our aim, emissions from buildings will need to be close to zero. Currently, homes contribute approximately 15 per cent of Wales's total emissions. Achieving reduced emissions of this scale will require new homes and buildings to be much more energy efficient. It will also require energy efficient appliances and changes to the way we heat our buildings. Crucially, it will also require the dramatic upscaling of energy efficiency retrofit works on existing homes. Around 70 per cent of homes that will exist in the 2050s will have been built before 2000. My officials are therefore developing options for new interventions, examining how services could be established, operated and funded to deliver not only benefits to those in fuel poverty, but also wider economic, social and environmental benefits for Wales, including decarbonisation. Thank you.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch i Mark Isherwood am gyflwyno'r ddadl bwysig hon lle y cododd rai pwyntiau pwysig iawn. Mae'n rhoi cyfle i mi ddisgrifio beth rydym yn ei wneud fel Llywodraeth a hefyd mae'n ein hatgoffa o'r angen i gynnal camau gweithredu i fynd i'r afael â thlodi tanwydd. Gall byw mewn cartref oer effeithio'n sylweddol ar iechyd, cyrhaeddiad addysgol a lles cymdeithasol ac economaidd yn gyffredinol. Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn hollol glir yn ein hymrwymiad i wneud popeth yn ein gallu i fynd i'r afael â thlodi tanwydd. Mae gan Gymru beth o'r stoc adeiladau hynaf a lleiaf effeithlon yn thermol yn Ewrop, felly mae'n cymryd mwy o ynni i gadw cartrefi'n gynnes, gan godi'r costau i ddefnyddwyr ynni. Mae gwella effeithlonrwydd ynni ein stoc dai'n hollbwysig, felly, i leihau'r galw, gan leihau biliau ynni a mynd i'r afael â thlodi tanwydd. Mae'r ddadl hon yn canolbwyntio ar fod yn fwy deallus mewn perthynas â thlodi tanwydd, ac mae yna lawer o ffyrdd y gallwn ddangos dull mwy deallus o weithredu. Mae mesuryddion deallus yn heb ei ddatganoli, ond rydym yn parhau i weithio gyda Smart Energy GB, Ofgem a chyflenwyr ynni i sicrhau bod anghenion defnyddwyr Cymru yn cael eu hystyried wrth gyflwyno mesuryddion deallus. Mae ymchwil Smart Energy GB yn dangos bod 86 y cant o'r aelwydydd sy'n meddu ar fesuryddion deallus yn newid eu hymddygiad i arbed ynni a bydd hyn yn bwysig os ydym i gyflawni ein huchelgeisiau ar gyfer dileu tlodi tanwydd a hefyd, wrth gwrs, ar gyfer cyflawni ein targedau datgarboneiddio uchelgeisiol. Mae mesuryddion deallus yn arwyddocaol, ond ceir mentrau eraill wrth gwrs sy'n rhaid inni eu mabwysiadu yng Nghymru os ydym am ddileu tlodi tanwydd. Er enghraifft, bydd Cymru'n cymryd rhan yn rhaglen Dyfodol Teg y Catapwlt Systemau Ynni. Nod y rhaglen yw deall sut i gynllunio a darparu gwasanaethau i ddefnyddwyr sy'n wynebu anawsterau, gydag incwm aelwyd isel a chost uchel ynni digonol ar gyfer eu cartrefi. Bydd y ffocws cychwynnol ar ardal rhaglen systemau deallus a gwres Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, ond bydd yn lledaenu i ardaloedd eraill wrth i raglen Dyfodol Teg datblygu. Y ffordd fwyaf effeithiol o fynd i'r afael â thlodi tanwydd yw gwella effeithlonrwydd ynni cartrefi pobl ar incwm isel neu bobl sy'n byw yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Rydym yn gwneud hyn i bob pwrpas drwy raglen Cartrefi Clyd Llywodraeth Cymru, sy'n cynnwys Arbed a Nyth. Cartrefi Clyd Nyth yw ein cynllun tlodi tanwydd a arweinir gan y galw lle y gall aelwydydd gael cyngor diduedd am ddim a chymorth i'w helpu i leihau eu biliau ynni. Darperir cyngor mewn meysydd megis arbed ynni a dŵr a thariffau ynni. Mae Nyth hefyd yn darparu cyngor ac atgyfeiriadau ar faterion ehangach, gan gynnwys gwiriadau hawl i fudd-daliadau a chyngor ar ddyledion, gan gynnwys rheoli arian. Mae Ofgem wedi nodi cynnydd yn nifer y cwsmeriaid yng Nghymru sy'n newid eu cyflenwr ynni. Mae'r ffigurau diweddaraf yn dangos bod nifer y bobl a newidiodd eu darparwr ynni yn 2016 yn uwch yng Nghymru na gweddill Prydain. Dyma pam y mae'r gwasanaeth cyngor drwy raglen Cartrefi Clyd mor bwysig, a byddwn yn adeiladu ar hyn drwy'r rhaglen Cartrefi Clyd newydd i sicrhau bod mwy o gartrefi yn cael y fargen orau, gydag arbedion posibl o dros £200 y flwyddyn. Hoffwn weld cyflenwyr ynni hefyd yn gwneud mwy i sicrhau bod cwsmeriaid ar y tariffau mwyaf priodol, yn hytrach na gordalu'n barhaus ar dariffau safonol amrywiol. I'r rhai sydd fwyaf mewn angen, ac yn byw yn y cartrefi lleiaf effeithlon o ran eu defnydd o ynni, mae Nyth hefyd yn cynnig pecyn wedi'i deilwra o gamau am ddim ar gyfer gwella ynni yn y cartref, megis uwchraddio a gosod boeleri a gwresogyddion. Ochr yn ochr â Nyth, mae gennym ein cynllun tlodi tanwydd ar sail ardal, Cartrefi Clyd Arbed. Mae Arbed yn canolbwyntio ar wella effeithlonrwydd ynni cartrefi yn rhai o ardaloedd mwyaf difreintiedig. Mae'r cynllun yn anelu at leihau ôl troed carbon stoc dai bresennol Cymru ac wrth wneud hynny, yn galluogi aelwydydd i wrthsefyll costau ynni cynyddol. Rwyf wedi cynnal ymrwymiad Llywodraeth Cymru i weithredu ar dlodi tanwydd gyda rhaglen Cartrefi Clyd newydd sy'n dechrau yn y gwanwyn, a bydd yn rhedeg yn hirdymor. Croesawodd Mark Isherwood y ffaith y byddwn yn buddsoddi cyfanswm o £104 miliwn yng nghynllun Cartrefi Clyd Llywodraeth Cymru, a bydd hyn yn ein galluogi i wella cartrefi hyd at 25,000 o bobl ar incwm isel neu sy'n byw yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Bydd ein buddsoddiad hefyd yn denu hyd at £24 miliwn o gyllid UE yn ogystal â chyllid rhwymedigaeth cwmni ynni y DU. Ers 2011, rydym wedi buddsoddi dros £240 miliwn ar gyfer gwella effeithlonrwydd ynni dros 45,000 o gartrefi pobl ar incwm isel neu sy'n byw yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig. Ceir rhai pryderon y gallai aelwydydd lle y ceir tlodi tanwydd ac aelwydydd agored i niwed gael eu gadael ar ôl gyda'r chwyldro deallus sy'n digwydd ym maes ynni. Unwaith eto, dyma pam y mae'r cyngor a gynigir i ddeiliaid tai yn ein rhaglen Cartrefi Clyd mor bwysig. Mae Nyth wedi darparu cyngor a chymorth diduedd i dros 98,000 o aelwydydd ers 2011. Ac er fy mod yn falch o ymrwymiad parhaus y Llywodraeth hon i fynd i'r afael â thlodi tanwydd, mae rhagor i'w wneud wrth gwrs. Ym mis Tachwedd y llynedd, cyhoeddais ddatganiad ysgrifenedig lle y nodais fy uchelgais i gynyddu maint a graddfa ôl-osodiadau effeithlonrwydd ynni preswyl yng Nghymru. Mae Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 yn nodi ein huchelgais i leihau allyriadau yng Nghymru 80 y cant erbyn 2050. Er mwyn cyrraedd ein nod, mae'r dystiolaeth yn dweud wrthym y bydd angen i allyriadau o adeiladau fod yn agos at sero. Ar hyn o bryd, mae cartrefi'n cyfrannu tua 15 y cant o gyfanswm allyriadau Cymru. Bydd sicrhau lleihad mewn allyriadau ar y raddfa hon yn galw am wneud cartrefi ac adeiladau newydd yn llawer mwy effeithlon o ran eu defnydd o ynni. Bydd hefyd yn galw am offer sy'n defnyddio ynni'n effeithlon a newid yn y ffordd rydym yn cynhesu ein hadeiladau. Yn hanfodol, bydd hefyd yn golygu cynnydd dramatig yn y gwaith ôl-osod effeithlonrwydd ynni ar gartrefi sy'n bodoli eisoes. Bydd oddeutu 70 y cant o gartrefi a fydd yn bodoli yn y 2050au wedi'u hadeiladu cyn 2000. Felly, mae fy swyddogion yn datblygu opsiynau ar gyfer ymyriadau newydd, gan archwilio sut y gellid sefydlu, gweithredu a chyllido gwasanaethau i ddarparu nid yn unig manteision i bobl mewn tlodi tanwydd, ond manteision economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol ehangach i Gymru hefyd, gan gynnwys datgarboneiddio. Diolch.