English: Diolch, Llywydd. I move the motion this afternoon in the name of my colleague Darren Millar. Today, I'm pleased to open this debate on the issue that the Welsh Conservatives have continually been raising over the past 18 months. We first called for an independent public inquiry into the handling of the COVID-19 pandemic in Wales, and we still feel that the people of Wales who have lost loved ones to this horrible disease deserve to know every detail of how the pandemic has been handled specifically in Wales. Indeed, good and bad practice and decisions should have a light shone on them. Since our calls for an inquiry over 18 months ago, the calls have continually been denied by the Labour Government, despite the fact that we have had calls for a specific public inquiry echoed by other political parties - Plaid Cymru also calling for a public inquiry in Wales for over 18 months - and from other health professionals and bodies, of course, as well. But, importantly, it is the bereaved families. We have seen, sadly, 9,000 people who have died in Wales as a result of COVID-19, but it's the bereaved families who, above all, are calling for a Wales-specific public inquiry. The people who have lost loved ones due to COVID, I think, deserve answers, as do the people who have had delayed operations and people who have had delayed cancer diagnosis, of course, and that list could go on. During the first 18 months of the pandemic, there were over 50,000 cancelled operations and 1.3 million cancelled appointments in Welsh hospitals. The figures emphasise, of course, the concerns that the costs of lockdowns extend beyond the economic, and they move into the realm of physical as well as mental health. This reinforces the message as well about why we need a Wales-specific public inquiry. But, it does bring home to us the difficulties that we have had in the Welsh NHS, of course, as well, with the longest treatment backlog in Wales's history, with one in five people sadly on a waiting list. As health is devolved, many decisions have been made here in Wales by the First Minister. The Welsh Government has taken different decisions and taken different judgements to Governments in other parts of the UK, and rightly so as well. But, on that question, I would say that the question here is: why? Why the reluctance from the Welsh Government for a Wales-specific public inquiry, as well as a UK public inquiry? Why is there a reluctance to support both public inquiries? The Labour Government has delayed work in two significant areas - testing in care homes and the NHS track and trace app. After England had introduced mass testing in care homes during the first wave in 2020, the First Minister said that he could see no value in introducing tests across all Welsh care homes. Wales sought to develop its own tracing app in April of last year - that, of course, losing crucial time before finally deciding to be part of the UK app on 17 May. The Welsh Government also saw no value in introducing mandatory face masks over the summer of 2020, despite advice, potentially leading to a higher rate of infection in Wales. Indeed, not until September 2020 did the First Minister introduce mandatory face masks. So, it's no secret, of course, also, that hospital-acquired infections in Welsh hospitals have been extremely high. The Welsh Government, I think - the Labour Government here - must answer serious questions on hospital-acquired COVID-19 infections during the pandemic and show that lessons have indeed been learnt - I would like to say for future pandemics, but sadly for times like we're in now. Twenty-seven per cent of people who sadly died of COVID-19 probably or definitely caught COVID-19 from hospital wards. In Hywel Dda, one freedom of information request found that one in three sadly died from COVID-19 after picking up infections in hospitals. And this is a significant reason why we need a Wales-specific inquiry. And, of course, behind every statistic and percentage, there are real people and people who have sadly died, and families who are sadly grieving. And it isn't just the health sector where the Government has had control and a duty to protect. The delayed publication of the road map for businesses, despite calls from Welsh Conservatives, I believe has been another failing of this Government. And we saw a terrible roll-out in regard to the economic resilience phase 3 fund, which was suspended just 36 hours after opening due to the number of applications received. Hospitality, of course, has suffered greatly because of the pandemic and decisions made by the Government here in Wales. This is why, of course, we need a Wales-wide specific inquiry. While attention is focused on the new variant, it's also important that we do not forget the countless number of decisions that have been made over the last two years that have to be, and demand to be, examined. The First Minister has continually said, and still says, that he is making decisions in Wales, for Wales, and that's fine - rightly so. It is questionable why he does not want to be scrutinised on the decisions that are made here. The Labour Government should not be allowed to hide behind a UK-wide public inquiry. The people of Wales deserve better than petty politics, I'm afraid. The First Minister has one final chance to show the nation that he respects devolution and accepts accountability and whether he wants to deny answers to those affected, sadly, by this pandemic. I look forward to the contributions in this Welsh Conservative debate this afternoon.
Welsh: Diolch, Lywydd. Rwy'n gwneud y cynnig y prynhawn yma yn enw fy nghyd-Aelod, Darren Millar. Heddiw, rwy'n falch o agor y ddadl hon ar y mater y mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi bod yn ei godi'n barhaus dros y 18 mis diwethaf. Galwasom yn gyntaf am ymchwiliad cyhoeddus annibynnol i'r ffordd yr ymdriniwyd â phandemig COVID-19 yng Nghymru, ac rydym yn dal i deimlo bod pobl Cymru sydd wedi colli anwyliaid i'r clefyd erchyll hwn yn haeddu gwybod pob manylyn ynglŷn â sut yr ymdriniwyd â'r pandemig yng Nghymru yn benodol. Yn wir, dylid taflu goleuni ar arferion a phenderfyniadau da a drwg. Ers ein galwadau am ymchwiliad dros 18 mis yn ôl, gwrthodwyd y galwadau'n barhaus gan y Llywodraeth Lafur, er bod ein galwadau am ymchwiliad cyhoeddus penodol wedi'u hadleisio gan bleidiau gwleidyddol eraill - gyda Phlaid Cymru hefyd yn galw am ymchwiliad cyhoeddus yng Nghymru ers dros 18 mis - a chan weithwyr iechyd proffesiynol a chyrff eraill hefyd wrth gwrs. Ond yn bwysig, y teuluoedd mewn profedigaeth sydd â'r alwad hon. Yn anffodus, rydym wedi gweld 9,000 o bobl yn marw yng Nghymru o ganlyniad i COVID-19, ond y teuluoedd mewn profedigaeth sydd, yn anad dim, yn galw am ymchwiliad cyhoeddus sy'n benodol i Gymru. Rwyf o'r farn fod y bobl sydd wedi colli anwyliaid oherwydd COVID yn haeddu atebion, fel y mae'r bobl sydd wedi wynebu oedi cyn cael llawdriniaethau a phobl sydd wedi wynebu oedi cyn cael diagnosis o ganser, wrth gwrs, a gallai'r rhestr honno barhau. Yn ystod 18 mis cyntaf y pandemig, cafodd dros 50,000 o lawdriniaethau ac 1.3 miliwn o apwyntiadau eu canslo yn ysbytai Cymru. Mae'r ffigurau'n pwysleisio'r pryderon fod costau'r cyfyngiadau symud yn ymestyn y tu hwnt i'r economi, ac maent yn symud i faes iechyd corfforol yn ogystal â meddyliol. Mae hyn yn atgyfnerthu'r neges hefyd pam ein bod angen ymchwiliad cyhoeddus sy'n benodol i Gymru. Ond mae'n tanlinellu'r anawsterau a gawsom yn GIG Cymru, gyda'r ôl-groniad hiraf o driniaethau yn hanes Cymru, gydag un o bob pump o bobl ar restr aros, yn anffodus. Gan fod iechyd wedi'i ddatganoli, mae llawer o benderfyniadau wedi'u gwneud yma yng Nghymru gan y Prif Weinidog. Mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud penderfyniadau gwahanol ac wedi cymryd camau gwahanol i Lywodraethau mewn rhannau eraill o'r DU, a hynny'n gwbl briodol hefyd. Ond ar y cwestiwn hwnnw, byddwn yn dweud mai'r cwestiwn yma yw: pam? Pam y mae Llywodraeth Cymru yn amharod i gael ymchwiliad cyhoeddus sy'n benodol i Gymru, yn ogystal ag ymchwiliad cyhoeddus yn y DU? Pam yr amharodrwydd i gefnogi'r ddau ymchwiliad cyhoeddus? Mae'r Llywodraeth Lafur wedi gohirio gwaith mewn dau faes arwyddocaol - profi mewn cartrefi gofal ac ap tracio ac olrhain y GIG. Ar ôl i Loegr gyflwyno profion torfol mewn cartrefi gofal yn ystod y don gyntaf yn 2020, dywedodd y Prif Weinidog na allai weld unrhyw werth mewn cyflwyno profion ar draws holl gartrefi gofal Cymru. Ceisiodd Cymru ddatblygu ei hap olrhain ei hun ym mis Ebrill y llynedd - gan golli amser hollbwysig, wrth gwrs, cyn penderfynu bod yn rhan o ap y DU ar 17 Mai. Ni welai Llywodraeth Cymru unrhyw werth ychwaith mewn cyflwyno masgiau wyneb gorfodol dros haf 2020, er gwaethaf cyngor, ffaith a allai fod wedi arwain at gyfradd uwch o haint yng Nghymru. Yn wir, ni chyflwynodd y Prif Weinidog fasgiau gorfodol tan fis Medi 2020. Felly, nid yw'n gyfrinach ychwaith wrth gwrs fod cyfradd yr heintiau a ddaliwyd yn ysbytai Cymru wedi bod yn uchel iawn. Credaf fod rhaid i Lywodraeth Cymru - y Llywodraeth Lafur yma - ateb cwestiynau difrifol am heintiau COVID-19 a ddaliwyd mewn ysbytai yn ystod y pandemig a dangos bod gwersi wedi'u dysgu - hoffwn ddweud ar gyfer pandemig yn y dyfodol, ond yn anffodus ar gyfer adegau fel yr adeg rydym ynddi yn awr. Mae'n debygol neu'n bendant fod 27 y cant o'r bobl a fu farw o COVID-19 wedi dal COVID-19 ar wardiau ysbytai. Yn Hywel Dda, canfu un cais rhyddid gwybodaeth fod un o bob tri o bobl wedi marw o COVID-19 ar ôl dal yr haint mewn ysbyty. A dyma un rheswm pwysig pam fod angen ymchwiliad sy'n benodol i Gymru. Ac yn anffodus wrth gwrs, y tu ôl i bob ystadegyn a chanran, mae pobl go iawn a phobl sydd wedi marw a theuluoedd sy'n galaru. Ac nid yn y sector iechyd yn unig y mae'r Llywodraeth wedi bod â rheolaeth a dyletswydd i ddiogelu. Yn fy marn i, mae oedi cyn cyhoeddi cynllun ar gyfer busnesau, er gwaethaf galwadau gan y Ceidwadwyr Cymreig, wedi bod yn fethiant arall gan y Llywodraeth hon. A gwelsom y ffordd ofnadwy y cyflwynwyd cam 3 y gronfa cadernid economaidd, a ataliwyd gwta 36 awr ar ôl agor oherwydd nifer y ceisiadau a ddaeth i law. Mae lletygarwch, wrth gwrs, wedi dioddef yn fawr oherwydd y pandemig a'r penderfyniadau a wnaed gan y Llywodraeth yma yng Nghymru. Dyna pam ein bod angen ymchwiliad penodol i Gymru. Er bod y sylw ar yr amrywiolyn newydd, mae hefyd yn bwysig nad ydym yn anghofio'r nifer di-rif o benderfyniadau sydd wedi'u gwneud dros y ddwy flynedd ddiwethaf, penderfyniadau sy'n rhaid eu harchwilio. Mae'r Prif Weinidog wedi dweud yn barhaus, ac yn dal i ddweud, ei fod yn gwneud penderfyniadau yng Nghymru, ar gyfer Cymru, ac mae hynny'n iawn - yn briodol felly. Mae'n amheus pam nad yw am weld craffu'n digwydd ar y penderfyniadau a wneir yma. Ni ddylid caniatáu i'r Llywodraeth Lafur guddio y tu ôl i ymchwiliad cyhoeddus ar gyfer y DU gyfan. Mae arnaf ofn fod pobl Cymru yn haeddu gwell na gwleidyddiaeth bitw. Mae gan y Prif Weinidog un cyfle olaf i ddangos i'r genedl ei fod yn parchu datganoli ac yn derbyn atebolrwydd a ph'un a yw am wrthod atebion i'r rhai yr effeithiwyd arnynt gan y pandemig hwn. Edrychaf ymlaen at y cyfraniadau yn y ddadl hon gan y Ceidwadwyr Cymreig y prynhawn yma.