English: Well, as we've already heard, health inequalities are as a rule symptomatic of other inequalities, with income usually the main factor. According to Public Health Wales, as Mike Hedges and others have referred to, people in the poorest areas of Wales live healthy lives for 18 years less than people in more prosperous areas, and people in those poorest areas are 23 per cent more likely to experience cancer, and 48 per cent more likely to die as a result of illness. And with mental health too, Rhun ap Iorwerth has referred to the fact that the charity Platfform has demonstrated that depression is twice as prevalent among low-income groups, and that those who are short of money and food are more likely to suffer mental health problems. The same pattern can be seen in relation to serious mental health problems, with those on the lowest wrung of the socioeconomic ladder eight times more likely to be diagnosed with schizophrenia. So, material inequalities lead to a vicious circle of other inequalities. It's also true of race inequalities in Wales. We know that people from ethnic minorities receive 7.5 per cent less income on average than white people, and that income inequality leaves them more exposed to illness, including COVID. The same is true of housing in Wales, as we've already heard. The Welsh Government, when they commence the work of rebuilding society post COVID, must prioritise breaking this vicious circle, so that opportunities are shared more equally. The best way of improving the general standard of living is to start from the bottom up, because that's where the need is greatest. So, I urge Members to support the Plaid Cymru motion today, which calls for a specific strategy to tackle health inequalities, and to reject the Government amendment that supports retaining the status quo. It's crucial that this happens as soon as possible as we face an energy-price crisis that will have an appalling impact on people already struggling to make ends meet. According to the Marmot report, around 10 per cent of excess winter deaths are the result of fuel poverty, and therefore it's crucial that there is real action on the problem between now and next winter, if not sooner. I'd like to conclude by talking about another factor that drives inequality, namely geographical inequality. The Marmot report on health inequalities in England looked at this too, noting that geography plays a huge part in health outcomes. The truth is that the south Wales Valleys communities are still suffering the impact of mine closures in the 1980s. It's staggering to think that people in Valleys communities continue to face low incomes, and the poor health outcomes that come as a result of that, 33 years after the last pits, Cwm and Oakdale, were closed. It's almost as many years as I've been on this earth. What a political failure we see there. The people living in these post-industrial areas still suffer industrial illnesses, and the rates of other health problems remain high because of their economic conditions, and unemployment remains a serious problem. The Sheffield Hallam report on the economic and social situation of the impact of pit closures in England and Wales reported in 2019 that health problems were a curse in these areas, with almost 10 per cent receiving health-related welfare payments and the number of jobs available so low. It's about time to have a Welsh Government that's serious about bringing back economic rejuvenation in the Valleys. Unless there are no signs of this by the end of this term, the question this Labour Government will need to ask itself is whether it's their failings that's responsible for the lack of progress, because if that's not the case, then the only other explanation is that all of this stems from being part of a United Kingdom that has inequality at its very core, and that that is what is preventing these communities from delivering their potential.
Welsh: Wel, fel dŷn ni wedi clywed yn barod, mae anghydraddoldebau iechyd fel arfer yn symptom o anghydraddoldebau eraill, gydag incwm y prif ffactor fel arfer. Yn ôl Iechyd Cyhoeddus Cymru, ac mae Mike Hedges ac eraill wedi cyfeirio at y ffigurau yma, mae pobl yn yr ardaloedd lleiaf llewyrchus yng Nghymru yn byw yn iach am 18 mlynedd yn llai na phobl yn yr ardaloedd mwyaf llewyrchus, ac mae pobl yn yr ardaloedd tlotaf hynny 23 y cant yn fwy tebygol o gael canser, a 48 y cant yn fwy tebygol o farw o'r salwch. Gydag iechyd meddwl hefyd, mae Rhun ap Iorwerth wedi cyfeirio at y ffaith bod yr elusen Platfform yn dangos bod iselder ddwywaith mwy cyffredin mewn grwpiau incwm isel, a bod pobl sydd â diffyg bwyd ac arian yn fwy tebygol o ddioddef problemau iechyd meddwl. Mae'r un patrwm i'w weld gydag anhwylderau iechyd meddwl difrifol, gyda phobl ar reng isaf yr ysgol gymdeithasol-economaidd wyth gwaith yn fwy tebygol o dderbyn diagnosis o sgitsoffrenia. Felly, mae anghydraddoldebau materol yn achosi cylch dieflig o anghydraddoldebau eraill. Mae'n wir am anghydraddoldebau hil yng Nghymru hefyd. Rŷn ni'n gwybod bod pobl o leiafrifoedd ethnig yn derbyn 7.5 y cant yn llai o incwm na phobl wyn ar gyfartaledd, ac mae'r annhegwch incwm yma yn eu gadael yn fwy agored i glefydau, gan gynnwys COVID. Mae'r un peth yn wir am yr ystad dai yng Nghymru, fel dŷn ni wedi clywed. Rhaid i Lywodraeth Cymru, pan fyddant yn mynd ati gyda'r gwaith o ailadeiladu cymdeithas yn dilyn COVID, flaenoriaethu torri'r cylch dieflig hwn, fel bod cyfleoedd yn cael eu rhannu yn decach. Y ffordd orau o gynyddu'r safon byw cyffredinol, wrth gwrs, yw dechrau o'r gwaelod lan, gan mai yno mae'r angen mwyaf. Felly, rwy'n erfyn ar Aelodau i gefnogi cynnig Plaid Cymru, sydd yn galw am strategaeth benodol i fynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd, a gwrthod gwelliant y Llywodraeth, sydd o blaid cadw'r cylch gorchwyl i'r hyn maen nhw eisoes wedi ymrwymo iddo. Mae'n hanfodol bod hyn yn digwydd cyn gynted â phosib wrth inni wynebu'r argyfwng prisiau ynni, fydd yn cael effaith erchyll ar bobl sydd eisoes yn cael trafferth cael dau ben llinyn ynghyd. Yn ôl adroddiad Marmot, mae oddeutu 10 y cant o farwolaethau ychwanegol yn y gaeaf yn ganlyniad i dlodi tanwydd, felly mae'n hanfodol, Llywydd, fod gweithredu pendant ynghylch y broblem rhwng nawr a'r gaeaf nesaf, os nad yn gynt. Hoffwn i gloi drwy sôn am y ffactor arall sydd yn gyrru anghydraddoldeb, sef anghydraddoldeb daearyddol. Fe wnaeth adroddiad Marmot ar anghydraddoldebau iechyd yn Lloegr edrych ar hyn hefyd, gan nodi bod daearyddiaeth yn gwneud gwahaniaeth enfawr i ganlyniadau iechyd. Y gwir yw bod Cymoedd y de yn dal i ddioddef effaith cau'r pyllau glo yn y 1980au. Mae'n anhygoel i feddwl bod pobl mewn cymunedau yn y Cymoedd yn parhau i orfod wynebu incwm isel, a'r canlyniadau iechyd gwael sydd yn dod gyda hynny, 33 o flynyddoedd ar ôl i'r pyllau diwethaf gau, Cwm ac Oakdale, bron yr un faint o flynyddoedd dwi wedi bod ar y ddaear yma. Am fethiant gwleidyddol ydy'r ffaith yna. Mae'r bobl sydd yn byw yn yr ardaloedd ôl-ddiwydiannol yma yn dal i ddioddef o salwch diwydiannol, mae'r cyfraddau o broblemau iechyd eraill yn parhau i fod yn uchel oherwydd eu hamodau economaidd, ac mae diweithdra yn parhau i fod yn broblem ddifrifol. Fe wnaeth adroddiad Sheffield Hallam ar sefyllfa economaidd a chymdeithasol cau pyllau glo yng Nghymru a Lloegr adrodd yn 2019 fod problemau iechyd yn bla ar yr ardaloedd hyn, gyda bron i 10 y cant yn derbyn taliadau lles am broblemau iechyd a'r nifer o swyddi mor isel. Mae'n hen bryd i gael Llywodraeth Cymru sydd o ddifrif yn gallu esgor ar ddadeni economaidd yn y Cymoedd. Os na fydd arwyddion o hyn i'w gweld erbyn diwedd y tymor hwn, y cwestiwn y bydd angen i'r Llywodraeth Llafur yma ofyn i'w hunain yw ai eu methiannau nhw sy'n gyfrifol am y diffyg cynnydd, oherwydd os nad hynny ydy'r ateb, yr unig esboniad arall yw bod hyn oll yn deillio o fod yn rhan o Deyrnas Gyfunol sydd ag anghydraddoldeb wrth ei chraidd, a hynny sydd yn llesteirio'r cymunedau hyn rhag gwireddu eu potensial.