English: I have to say that this is probably one of the hardest debates that any of us can contribute to, and, just before I make my contribution, I would just make a plea to the First Minister and his Cabinet: half of the Members of the Senedd by all accounts will be calling for this, but so many people are calling for this inquiry, so have the courage of your convictions, and please, let's have an inquiry. I genuinely thought, right from the start of the pandemic, that an inquiry would automatically happen. I didn't think that I would be sat here tonight almost begging the First Minister to do this. But it was even more sad when I met with the Covid-19 Bereaved Families for Justice Cymru in the Senedd last month, and their desperate pleas for answers were once again highlighted and underlined by so many heartbreaking stories of personal loss, grief and hardship. So, let me be clear: through its unwavering support of a four-nation inquiry by the UK Government, the Welsh Government is actually denying the Welsh public answers on decisions that it took, and it took alone. Some have made suggestions that those decisions were the First Minister and the Welsh Government flexing their muscles. All I know is this, that there were times that we seemed to go off on a tangent here. There was an incoherent approach to lifting lockdown measures, ranging from the incredulous five-mile rule, which failed to recognise the realities of rural Wales, to the sudden complete releasing of Wales after the firebreak lockdown. Denying this inquiry means that we are unable to evaluate the impact of certain restriction methods, and it's ironic that we're asking now for this inquiry at the start of another unknown that we don't know in the pandemic. As the number of people entering hospitals in Wales for cancer treatment dropped by over 40,000, and with the Welsh Government's refusal to be part of the UK Government's testing portal, saying that you would be developing your own, only to scrap the idea less than a month later, by denying this inquiry, Wales is now unable to press forward with any new pandemic preparedness. Given that the Welsh Government posted more than 13,000 shielding letters to the wrong addresses in April and May 2020, compounded even further when the details of more than 18,000 individuals were accidentally posted on Public Health Wales's website, denying this inquiry means that we are unable to fully understand the reasoning behind choices taken at that time. We know that the holding of a Wales-specific public inquiry would actually be in the Welsh Government's interest. Far from being a footnote in the larger UK inquiry document, as the Older People's Commissioner for Wales has made clear, holding a Wales-specific public inquiry will ensure that the panel understand exactly what went wrong, when it went wrong, and how they can actually make a difference. To this day, I have hospitality businesses who are concerned that you will once again take the decision to ban the sale of alcohol in pubs, a restriction that was not proportionate and crippled the industry, especially in December, where businesses can now make up to 25 per cent of annual turnover. I have constituents who remain confused over the delay to testing and hospital discharge into care homes as well as the wait to join the NHS track and trace app. Wales now has the highest death toll out of the whole of UK, with a rate of 282 deaths per 100,000. By hiding behind investigations into the UK Government decisions on COVID-19, this Welsh Government is undermining our ability to reflect, remember and prepare for what is next. Accountability, Llywydd, is a cornerstone of any democracy. I join with colleagues in this Siambr and residents from across Wales who have lost families to urge this Welsh Government to commission an independent public inquiry into the COVID pandemic in Wales. Thank you, diolch.
Welsh: Mae'n rhaid imi ddweud bod hon yn un o'r dadleuon anoddaf y gall unrhyw un ohonom gyfrannu ati yn ôl pob tebyg, a chyn imi wneud fy nghyfraniad, hoffwn wneud apêl i'r Prif Weinidog a'i Gabinet: hanner Aelodau'r Senedd yn ôl y sôn fydd yn galw am hyn, ond mae cynifer o bobl yn galw am yr ymchwiliad hwn, felly byddwch yn barod i sefyll dros eich egwyddorion, a gadewch i ni gael ymchwiliad os gwelwch yn dda. Roeddwn yn meddwl o ddifrif, o ddechrau'r pandemig, y byddai ymchwiliad yn digwydd yn awtomatig. Nid oeddwn yn meddwl y byddwn yn eistedd yma heno yn ymbil ar y Prif Weinidog i wneud hyn. Ond roedd hyd yn oed yn fwy trist pan gyfarfûm â Covid-19 Bereaved Families for Justice Cymru yn y Senedd y mis diwethaf, ac roedd eu straeon torcalonnus am golled bersonol, galar a chaledi unwaith eto'n amlygu ac yn tanlinellu eu hymbil taer am atebion. Felly, gadewch imi fod yn glir: drwy ei chefnogaeth ddiysgog i ymchwiliad pedair gwlad gan Lywodraeth y DU, mae Llywodraeth Cymru mewn gwirionedd yn amddifadu'r cyhoedd yng Nghymru o atebion ynghylch y penderfyniadau a wnaeth ar ei phen ei hun. Mae rhai wedi awgrymu mai ffordd y Prif Weinidog a Llywodraeth Cymru o arddangos eu grym oedd y penderfyniadau hynny. Y cyfan rwy'n ei wybod yw hyn, roedd yna adegau pan oeddem fel pe baem yn crwydro i gyfeiriad gwahanol yma. Cafwyd dull anhrefnus o lacio cyfyngiadau symud, yn amrywio o'r rheol pum milltir anghredadwy, a fethodd gydnabod realiti cefn gwlad Cymru, i gael gwared yn sydyn ar y cyfyngiadau symud yn llwyr yng Nghymru ar ôl y cyfnod atal byr. Mae gwrthod yr ymchwiliad hwn yn golygu na allwn werthuso effaith dulliau cyfyngu penodol, ac mae'n eironig ein bod yn gofyn yn awr am yr ymchwiliad hwn ar ddechrau cyfnod dieithr arall yn y pandemig. Wrth i nifer y bobl sy'n mynd i ysbytai yng Nghymru ar gyfer triniaeth canser ostwng dros 40,000, a chyda Llywodraeth Cymru yn gwrthod bod yn rhan o borth profi Llywodraeth y DU, gan ddweud y byddech yn datblygu un eich hun, dim ond i gael gwared ar y syniad lai na mis yn ddiweddarach, drwy wrthod yr ymchwiliad hwn, nid yw Cymru bellach yn gallu bwrw ymlaen ag unrhyw baratoadau pandemig newydd. O ystyried bod Llywodraeth Cymru wedi postio mwy na 13,000 o lythyrau gwarchod i'r cyfeiriadau anghywir ym mis Ebrill a mis Mai 2020, a bod hyn wedi'i waethygu ymhellach pan gafodd manylion mwy na 18,000 o unigolion eu postio'n ddamweiniol ar wefan Iechyd Cyhoeddus Cymru, mae gwrthod yr ymchwiliad hwn yn golygu na allwn ddeall yn llawn y rhesymeg a oedd yn sail i'r dewisiadau a wnaed ar y pryd. Gwyddom y byddai cynnal ymchwiliad cyhoeddus sy'n benodol i Gymru o fudd i Lywodraeth Cymru mewn gwirionedd. Ymhell o fod yn droednodyn yn nogfen ymchwiliad mwy y DU, fel y mae Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru wedi dweud yn glir, bydd cynnal ymchwiliad cyhoeddus sy'n benodol i Gymru yn sicrhau bod y panel yn deall yn union beth aeth o'i le, pryd aeth o'i le, a sut y gallant wneud gwahaniaeth mewn gwirionedd. Hyd heddiw, mae gennyf fusnesau lletygarwch sy'n pryderu y byddwch unwaith eto'n penderfynu gwahardd gwerthu alcohol mewn tafarndai, cyfyngiad anghymesur a niweidiodd y diwydiant, yn enwedig ym mis Rhagfyr, lle gall busnesau bellach wneud hyd at 25 y cant o'u trosiant blynyddol. Mae gennyf etholwyr sy'n parhau i fod yn ddryslyd ynghylch yr oedi cyn profi a rhyddhau cleifion o'r ysbyty i gartrefi gofal yn ogystal â'r oedi cyn ymuno ag ap profi ac olrhain y GIG. Cymru bellach sydd â'r nifer fwyaf o farwolaethau yn y DU gyfan, gyda chyfradd farwolaethau o 282 ym mhob 100,000. Drwy guddio y tu ôl i ymchwiliadau i benderfyniadau Llywodraeth y DU ar COVID-19, mae Llywodraeth Cymru yn tanseilio ein gallu i ystyried, cofio a pharatoi ar gyfer yr hyn sydd i ddod nesaf. Lywydd, atebolrwydd yw conglfaen unrhyw ddemocratiaeth. Rwy'n ymuno â chyd-Aelodau yn y Siambr hon a thrigolion o bob rhan o Gymru sydd wedi colli teuluoedd i annog Llywodraeth Cymru i gomisiynu ymchwiliad cyhoeddus annibynnol i'r pandemig COVID yng Nghymru. Diolch.