English: Thank you very much. I approach this debate from two perspectives - first of all, as a parent who is very aware of the importance of a healthy diet, a nutritious diet for my children, as for all children, but also from the point of view of how this policy could be used to reform procurement practices and to develop those supply chains and opportunities for the food sector and the wider economy. Of course, the pandemic has pointed to fundamental weaknesses in the food system in this part of the world, and Plaid Cymru went into detail on that in the debate on food around a fortnight ago. But, if you add in the implications of Brexit - and it's likely that we will see economic austerity and the levels of unemployment increasing, but Brexit will also lead to challenges in terms of food supply and increases in food prices, particularly with regard to fresh food such as fruit and vegetables - there's a danger that there will be an increased dependency on foodbanks and that we'll see the food inequality that already exists in this country intensifying, with a two-tier food system becoming a more evident aspect of our society, with those who are able to afford to feed their families and those not able to do so. Of course, the main focus of this policy is to ensure that children receive the food and nutrition that they need and improve their diet and health at the same time. We know that levels of obesity are increasing in Wales. We also know that over three quarters of adults in Wales don't eat their five a day in terms of fruit and vegetables. Frighteningly, that rises to 94 per cent of children between 11 and 18 years of age who don't eat their five a day when it comes to fruit and vegetables. More than that, less than a third of young people in Wales say that they eat a portion of vegetables once a day, and that comes from Public Health Wales. Now, there are illnesses that emanate from poor diet, and that costs about £73 million a year to the health service in Wales on an annual basis. So, we must do more in order to get to grips with this, and ensuring that every child in Wales receives healthy food and free of charge in schools would help to prevent obesity, as I said, but would also decrease pressure on the health service. But, as I said at the outset, there is an opportunity here to realise wider benefits as a result of a policy of this kind. We want to see ingredients for school meals being provided from local sources, which would then provide an important opportunity to support and strengthen local economies. Using more vegetables, fruit and local ingredients for school meals would help to create a new local market for our farmers, but it would be a foreseeable and guaranteed market. That would help to strengthen supply chains on a local basis. Too much wealth is being lost from our communities through procurement by suppliers from far away. I've said before that the local economy is like a bucket with a number of holes in it, with the wealth flowing out of the local community. This is an opportunity for us to plug some of those holes and to keep that money circulating within the local economy. It would also help to get to grips with climate change, as one or two have referred to already. Creating an expectation that produce, such as meat and vegetables, was to be provided locally would decrease food miles and would therefore help to lower carbon emissions. It would also give a boost to the horticulture sector in Wales. If school meal standards were to include two portions of vegetables per meal, that could increase the productivity of the domestic horticultural sector by 44 per cent. We know that there are 13 types of vegetables grown in the UK where it would be possible to increase their production significantly. So, it's a realistic policy, and it's an achievable policy. It would create jobs and, at the same time, would decrease our dependency on imports. But only 0.1 per cent of the agricultural land of Wales is horticultural land at the moment. According to Tyfu Cymru, Wales only produces enough to provide a quarter of one portion of vegetables a day to the people of Wales, and we very much need to get to grips with that, of course. Research by the Food Policy Alliance Wales means that this way of working could create dozens of large-scale agroecology jobs in Wales, or more than 500 jobs through small-scale agroecological schemes, with an output of £400 million - sorry, £4 million, not £400 million; that would be a major game changer. But we mustn't forget either that providing more healthy food on a local basis would provide an opportunity at the same time to strengthen awareness amongst young people and children about that important connection between their schools and their local areas, the agriculture sector, and the natural environment that supports our food system. Eating healthily, supporting the local economy, learning about networks and food processes locally, and that connection with the local environment. Who would have thought that changing policies with regard to school meals, and increasing the level of free school meals, could bring such multilayered and various benefits, central to the kind of revival that we all want to see?
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd dros dro. Dwi'n dod at y ddadl yma o ddau bersbectif - yn gyntaf fel rhiant sy'n ymwybodol iawn o bwysigrwydd deiet iach a maethlon i'm mhlant i, fel i bob plentyn, ond hefyd, wrth gwrs, o safbwynt sut y gellid defnyddio'r polisi yma fel cyfle i ddiwygio arferion caffael ar yr un pryd er mwyn creu a datblygu cadwyni cyflenwi bwyd lleol, a'r cyfleoedd sy'n dod gyda hynny wedyn i'r sector bwyd a'r economi ehangach. Mae'r pandemig, wrth gwrs, wedi amlygu gwendidau sylfaenol yn y system fwyd yn y rhan yma o'r byd, ac mi wnaeth Plaid Cymru ymhelaethu yn sylweddol ar hynny yn ein dadl ni ar fwyd ryw bythefnos yn ôl. Ond, ychwanegwch chi oblygiadau Brexit - ac mae'n debyg y byddwn ni nid yn unig yn gweld caledi economaidd a lefelau diweithdra yn cynyddu, ond mae'n debyg y bydd Brexit hefyd yn arwain at gynnydd mewn prisiau bwyd a heriau o ran cyflenwadau bwyd, yn enwedig bwydydd ffres megis ffrwythau a llysiau - ac mae yna berygl y bydd dibyniaeth ar fanciau bwyd yn cynyddu ac y gwelwn ni'r anghydraddoldeb bwyd sydd eisoes i'w weld yn y wlad yma yn dwysáu, gyda system fwyd ddwy haen yn dod yn nodwedd amlycach o'n cymdeithas ni, sef y sawl sy'n gallu fforddio bwydo eu teuluoedd a'r rhai sy'n methu â gwneud hynny. Nawr, wrth gwrs, prif ffocws y polisi yma yw sicrhau bod pob plentyn yn cael y bwyd a'r maeth sydd eu hangen arnyn nhw a, thrwy hynny, wella deiet ac iechyd ein plant ar yr un pryd. Rŷm ni'n gwybod bod lefelau gordewdra yn cynyddu yng Nghymru. Rŷm ni'n gwybod hefyd nad yw dros tri chwarter oedolion Cymru yn cael eu pump y dydd o ran bwyta llysiau a ffrwythau. Ond, yn frawychus, mae hynny'n codi i 94 y cant o blant rhwng 11 a 18 oed ddim yn cael eu pump y dydd pan fydd hi'n dod i lysiau a ffrwythau. Yn fwy na hynny, mae llai na thraean o bobl ifanc Cymru yn dweud eu bod yn bwyta dogn o lysiau unwaith y dydd, ac mae hynny'n dod gan Iechyd Cyhoeddus Cymru. Nawr, mae afiechydon yn deillio o ddeiet gwael, ac mae hynny'n costio o gwmpas £73 miliwn y flwyddyn i'r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru. Felly, mae'n rhaid gwneud mwy i fynd i'r afael â hyn. Byddai sicrhau bod pob plentyn yng Nghymru yn derbyn bwyd iach ac am ddim yn yr ysgol yn helpu i atal gordewdra, fel yr oeddwn yn ei ddweud, ond hefyd yn lleihau'r pwysau ar y gwasanaeth iechyd. Ond, fel roeddwn i'n dweud ar y cychwyn, mae yna gyfle fan hyn hefyd i wireddu buddiannau ehangach a mwy pellgyrhaeddol yn sgil polisi o'r math yma. Rŷm ni eisiau gweld cynhwysion y ciniawau ysgol yma yn cael eu darparu o ffynonellau lleol, a fyddai wedyn yn cynnig cyfle pwysig i gefnogi a chryfhau economïau lleol. Byddai defnyddio mwy o lysiau, ffrwythau a chynhwysion lleol ar gyfer prydau ysgol yn helpu i greu marchnad leol newydd i'n ffermwyr ni, ond mi fyddai'n farchnad ragweladwy ac yn farchnad warantedig. Byddai hynny wedyn, wrth gwrs, yn helpu i gryfhau cadwyni cyflenwi lleol. Mae gormod o gyfoeth yn cael ei golli o'n cymunedau ni, fel rŷm ni'n gwybod, drwy gaffael gan ddarparwyr o bell i ffwrdd. Dwi wedi dweud o'r blaen fod yr economi leol fel bwced â nifer o dyllau yn y bwced hwnnw, gyda'r cyfoeth yn llifo allan o'r gymuned leol. Mae hwn yn gyfle inni roi plỳg yn rhai o'r tyllau hynny a chadw'r pres yna yn cylchdroi oddi mewn i'r economi leol. Mi fyddai hefyd yn help i fynd i'r afael â'r newid yn yr hinsawdd, fel y mae un neu ddau wedi cyfeirio ato'n barod. Mi fyddai creu disgwyliad bod cynnyrch, fel llysiau a chig, yn cael ei ddarparu'n lleol yn lleihau milltiroedd bwyd, ac felly'n amlwg yn helpu i dorri allyriadau carbon. Mi fyddai hefyd yn rhoi hwb sylweddol i'r sector garddwriaethol yng Nghymru. Pe bai safonau bwyd ysgolion, er enghraifft, yn cael eu diwygio i gynnwys dau ddogn o lysiau ym mhob pryd amser cinio, fe allai hynny greu cynnydd o 44 y cant mewn cynhyrchiant garddwriaethol domestig. Rŷm ni'n gwybod bod o leiaf 13 o wahanol fathau o lysiau sy'n cael eu tyfu ym Mhrydain lle byddai'n eithaf hawdd cynyddu eu cynhyrchiant nhw yn sylweddol. Felly, mae'n bolisi digon realistig ac yn bolisi digon cyraeddadwy, a fyddai'n creu swyddi ac ar yr un pryd yn lleihau ein dibyniaeth ni ar fewnforion. Ond dim ond 0.1 y cant o dir amaethyddol Cymru sy'n dir garddwriaethol ar hyn o bryd. Yn ôl Tyfu Cymru, mae Cymru ddim ond yn cynhyrchu digon i ddarparu un chwarter o un dogn o lysiau y dydd i bobl Cymru. Mae mawr angen newid hynny, wrth gwrs. Mae gwaith ymchwil gan Gynghrair Polisi Bwyd Cymru yn dangos y gallai'r dull hwn o weithio greu dwsinau o swyddi amaeth-ecolegol graddfa fawr, neu fwy na 500 o swyddi trwy fentrau amaeth-ecolegol graddfa llai, gydag allbwn ariannol i'r sector o bron i £400 miliwn - sori, £4 miliwn, nid £400 miliwn; byddai hynny'n game changer go iawn. Ond mae'n rhaid peidio anghofio hefyd, wrth gwrs, y byddai darparu mwy o fwyd iach, lleol yn rhoi cyfle ar yr un pryd i gryfhau ymwybyddiaeth plant a phobl ifanc am y cysylltiad pwysig yna sydd rhwng eu hysgol a'u hardal leol, gyda busnesau lleol, y sector amaethyddol, a'r amgylchedd naturiol, wrth gwrs, sy'n cefnogi ein system fwyd ni. Bwyta'n iach, cefnogi'r economi leol, dysgu am rwydweithiau a phrosesau bwyd lleol, a chysylltiad hynny gyda'r amgylchedd leol. Pwy feddyliai y gallai newid polisïau yn ymwneud â chinio ysgol, a chynyddu'r lefel o giniawau ysgol am ddim, ddod â buddiannau mor amrywiol, mor aml-haen, a chanolog, wrth gwrs, i'r math o adferiad rŷn ni i gyd am ei weld?