English: First, I'd just like to declare that my partner is an adviser to Bute Energy and I'm a shareholder in Awel Aman Tawe community renewable energy scheme. We really do have to step up to the plate here, because the crisis that had just started when we started taking evidence gave us - it's a crisis, but it's also an opportunity. We have to focus on this and really accelerate the pace of change. Ken Skates spoke earlier about his concern for swimming pools in his constituency, and we had a response from the economy Minister, but I really didn't hear anything urgent in his response, although I fully acknowledge that this falls within the remit of the Deputy Minister for Arts and Sport, who wasn't in the Chamber earlier on today. I just think this is one of the things where we will be completely overtaken by events unless we do something on it now. So, we have to look at what other parts of the United Kingdom are already doing to safeguard their swimming pools. For example, one of the leaders in this is Narberth Energy, which has one of the oldest renewable-heated community pools in the UK. Swim Narberth is a community-owned pool, run for the benefit of its local community, supported by Narberth Energy, a community benefit society, which organised a share offer to raise funds to install a 200 kW biomass boiler and a 50 kW solar photovoltaic array back in 2015. Well done them for having the prescience to do that, because so many other swimming pools are still reliant on gas for heating their pools, and I really fear for them all. We cannot have the next generation not being able to swim because they simply haven't got safe facilities to learn how to do it. So, there are multiple other excellent examples of how to do it. Swimming pools tend to be stand-alone buildings with nice big roofs, which are bound to be able to have south-facing arrays of solar panels on them. They also tend to be buildings that have sufficient space for air or ground-source heat pumps and yet I wonder how many of these have already happened in Wales. In Scotland, for example, we've got roof and wall insulation and heat recovery units in a swimming pool in Forres in Scotland, complementing the solar array they've also got, and making for an efficient pool filtration system. These are the most obvious things that need to happen if we're going to save our swimming pools. In Ayrshire, the only open-air freshwater pool in Scotland is heated using ground-source heat pumps, part funded by ScottishPower's green energy trust. This was reopened in 2017, just using these ground-source heat pumps. Similarly, in Skipton, there's a swimming pool using air-source heat pumps for both of their pools and the showers, as well as heat recovery technology, and solar PVs are already on the site. In Oxford, you've got the largest outdoor swimming pool in the UK using water-source heat pumps. These really are things that we need to look at as a matter of urgency or we will simply lose all our pools. We clearly also need to fix the grid - which we've talked about, and which has been mentioned already by previous speakers - but we also need to insist that people who are putting tiles on their roofs are thinking about solar panels at the same time. I cannot believe the number of people in my constituency who are fixing their roofs while the sun is still shining but haven't even considered adding solar arrays onto their south-facing roof at the same time, because obviously, a lot of the cost is involved in just putting up the scaffolding and getting the workmen on site. So, we really have to start thinking differently about this. This crisis has to be an opportunity to look at everything that we're doing. We need to ensure that we have solar panels on all our south-facing roofs with batteries to go with them, so that people can use the energy from the solar power when they actually need it, which is when they come home in the evening and the sun has gone down. We have to change completely.
Welsh: Yn gyntaf, hoffwn ddatgan bod fy mhartner yn gynghorydd i Bute Energy a fy mod innau'n gyfranddaliwr yng nghynllun ynni adnewyddadwy cymunedol Awel Aman Tawe. Mae'n rhaid inni gamu i'r adwy yn y cyswllt hwn, gan fod yr argyfwng a oedd newydd ddechrau pan oeddem yn dechrau cymryd tystiolaeth - mae'n argyfwng, ond mae hefyd yn gyfle. Mae'n rhaid inni ganolbwyntio ar hyn a chyflymu'r newid. Siaradodd Ken Skates yn gynharach am ei bryderon ynghylch pyllau nofio yn ei etholaeth, a chawsom ymateb gan Weinidog yr economi, ond ni chlywais unrhyw frys yn ei ymateb, er fy mod yn llwyr gydnabod fod hyn yn rhan o gylch gorchwyl Dirprwy Weinidog y Celfyddydau a Chwaraeon, nad oedd yn y Siambr yn gynharach heddiw. Credaf fod hyn yn un o'r pethau lle bydd digwyddiadau'n mynd yn drech na ni oni bai ein bod yn gwneud rhywbeth yn ei gylch yn awr. Felly, mae'n rhaid inni edrych ar yr hyn y mae rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig eisoes yn ei wneud i ddiogelu eu pyllau nofio. Er enghraifft, un o'r arweinwyr yn hyn o beth yw Narberth Energy, sydd ag un o'r pyllau cymunedol hynaf sy'n cael ei gynhesu gan ynni adnewyddadwy yn y DU. Mae Nofio Arberth yn bwll sy'n eiddo i'r gymuned, sy'n cael ei redeg er budd ei gymuned leol, a'i gefnogi gan Narberth Energy, cymdeithas budd cymunedol, a drefnodd gynnig cyfranddaliadau i godi arian i osod boeler biomas 200 kW ac aráe solar ffotofoltäig 50 kW yn ôl yn 2015. Maent i'w canmol am fod yn ddigon craff i wneud hynny, gan fod cymaint o byllau nofio eraill yn dal i fod yn ddibynnol ar nwy i wresogi eu pyllau, ac rwy'n pryderu'n fawr amdanynt. Ni allwn fod mewn sefyllfa lle na all y genhedlaeth nesaf nofio am nad oes ganddynt gyfleusterau diogel i ddysgu sut i wneud hynny. Felly, ceir sawl enghraifft wych arall o sut i wneud hynny. Mae pyllau nofio yn tueddu i fod yn adeiladau ar eu pen eu hunain gyda thoeau mawr, sy'n sicr yn addas ar gyfer gosod araeau o baneli solar sy'n wynebu'r de. Maent hefyd yn tueddu i fod yn adeiladau sydd â digon o le ar gyfer pympiau gwres ffynhonnell aer neu bympiau gwres o'r ddaear, ac eto, tybed faint o hyn sydd eisoes wedi digwydd yng Nghymru. Yn yr Alban, er enghraifft, mae to a waliau wedi'u hinswleiddio ac unedau adfer gwres mewn pwll nofio yn Forres yn yr Alban, ynghyd â'r aráe solar sydd ganddynt, yn creu system effeithlon i hidlo'r pwll. Dyma'r pethau mwyaf amlwg y mae'n rhaid iddynt ddigwydd os ydym am achub ein pyllau nofio. Yn Ayrshire, mae'r unig bwll dŵr croyw awyr agored yn yr Alban yn cael ei gynhesu gan ddefnyddio pympiau gwres o'r ddaear, a ariennir yn rhannol gan ymddiriedolaeth ynni gwyrdd ScottishPower. Fe'i hailagorwyd yn 2017, gan ddefnyddio'r pympiau gwres o'r ddaear hyn yn unig. Yn yr un modd, yn Skipton, ceir pwll nofio sy'n defnyddio pympiau gwres ffynhonnell aer ar gyfer eu dau bwll a'r cawodydd, yn ogystal â thechnoleg adfer gwres, a cheir paneli solar ffotofoltäig eisoes ar y safle. Yn Rhydychen, mae gennych y pwll nofio awyr agored mwyaf yn y DU sy'n defnyddio pympiau gwres ffynhonnell dŵr. Mae'r rhain o ddifrif yn bethau y mae angen inni edrych arnynt fel mater o frys, neu byddwn yn colli ein holl byllau nofio. Mae'n amlwg fod angen inni addasu'r grid hefyd - rhywbeth yr ydym wedi sôn amdano, ac sydd wedi'i grybwyll eisoes gan siaradwyr blaenorol - ond mae angen inni fynnu hefyd fod pobl sy'n gosod teils ar eu toeau yn meddwl am baneli solar ar yr un pryd. Ni allaf gredu faint o bobl yn fy etholaeth sy'n atgyweirio eu toeau tra bo'r haul yn dal i ddisgleirio ond sydd heb hyd yn oed ystyried ychwanegu araeau solar ar eu to sy'n wynebu'r de ar yr un pryd, oherwydd yn amlwg, mae llawer o gost ynghlwm wrth osod y sgaffaldiau a chael y gweithwyr ar y safle yn unig. Felly, mae'n rhaid inni ddechrau meddwl am hyn mewn ffordd wahanol. Mae'n rhaid i'r argyfwng hwn fod yn gyfle i edrych ar bopeth a wnawn. Mae angen inni sicrhau bod gennym baneli solar ar ein holl doeau sy'n wynebu'r de, gyda batris i fynd gyda hwy, fel y gall pobl ddefnyddio'r ynni o'r pŵer solar pan fyddant ei angen, sef pan fyddant yn dod adref gyda'r nos wedi i'r haul fachlud. Mae'n rhaid inni newid yn llwyr.