English: I'd like to start my contribution today by echoing the remarks of colleagues thanking the clerking team and everyone who gave evidence that helped inform this inquiry. I think it's a really important piece of work. Around a third of the Welsh workforce is employed in the hospitality, tourism and retail sectors. The latter alone, Wales's largest private sector employer, accounts for just over 6 per cent of our national gross value added. As such, these are incredibly important parts of our economy. When we normally conduct an inquiry of this nature, I approach the piece of work with a spirit of optimism. We investigate a problem, get some really robust data and evidence, put forward non-partisan solutions, and these, hopefully, lead to remediation of the challenges identified. However, in this case, with this inquiry, the challenges have become much more severe, even in the five months since the publication of our report. I know that this will not be a surprise to colleagues in the Siambr, to those who gave evidence, or to businesses and people employed in the sectors. The Caterer, which covers hospitality, conducted a survey of the sector in September. Eighty per cent of respondents said rising energy prices had wiped out their profits. Three out of five feared their business would not be there in a year's time. The majority of respondents had noted energy bills had risen by more than 100 per cent, with 22 per cent saying their costs had increased by a staggering 400 per cent. The chief executive of UKHospitality, at the start of this week, issued a stark warning about the sector's extreme vulnerability to energy price fluctuations, and accused energy company bosses of profiteering. Of course, hospitality and tourism are both sectors gravely affected by people having less money in their pockets due to the cost-of-living crisis. Similarly, these pressures are also having a tremendous impact on workers in the sectors. USDAW trade union represents shop workers. I'm a member of USDAW, and in their recent survey of retail workers, it was revealed that half are struggling to get to work due to increased travel costs, one in four workers are missing meals every month to pay bills, and three in four report that their mental health is affected as a result of financial worries. There is a clear need for this committee to undertake further work in this area, examining the impact of the crisis and scrutinising the interventions of both the Welsh and UK Governments. I hope this is a topic to which we can return and, moreover, one where future inquiries can leave me feeling a little more optimistic for the future. Turning to the report's specific recommendations, I just want to comment on a few key ideas. Firstly, recommendation 5 is calling for additional support from the Welsh Government for capital investment. I'm pleased that the Welsh Government has accepted this recommendation. It's something I support. However, we must realise the impact of spending pressures on Welsh Government budgets since our report was written and since Welsh Government replied to our recommendations. That's not just the cost of living and rising prices, but the economic inadequacy of successive Tory Prime Ministers and their cliques. As the finance Minister reminded us just last month, over the current three-year spending period, the Welsh Government's budget will be worth up to £4 billion less in real terms than when it was set the year prior - £4 billion less. The challenge is stark. Reading recommendations 9 through to 12, I'm pleased by the Welsh Government's engagement with our comments. A visitor levy is, in my opinion, a common-sense approach to generate the investment to enhance the tourism offer in an area. There's nothing new about the idea, and it's standard practice in many countries and territories. Recently, Edinburgh council became set to bring in a visitor levy, which will be used to support waste and cleansing services, and to deliver improvements to public areas and green spaces. A small charge won't deter visitors, and I don't agree with the naysayers who just want to run down all that Wales has to offer. Finally, the recommendations relating to fair work. I note the Welsh Government's response that it is, again, a matter of fact that the interventions we called for are largely a matter for UK Ministers. However, I look forward to Welsh Ministers using the tools that are at their disposal to make sure that workers in all these sectors are valued, appreciated and receive the fair day's pay they should be able to expect. Diolch.
Welsh: Hoffwn ddechrau fy nghyfraniad heddiw drwy adleisio sylwadau cyd-Aelodau sydd wedi diolch i'r tîm clercio a phawb a roddodd dystiolaeth a helpodd i lywio'r ymchwiliad hwn. Rwy'n credu ei fod yn waith pwysig iawn. Mae tua thraean o weithlu Cymru'n cael eu cyflogi yn y sectorau lletygarwch, twristiaeth a manwerthu. Yr olaf yn unig, cyflogwr mwyaf y sector preifat yng Nghymru, sydd i gyfrif am ychydig dros 6 y cant o'n gwerth ychwanegol gros cenedlaethol. Felly, mae'r rhain yn rhannau hynod bwysig o'n heconomi. Pan fyddwn fel arfer yn cynnal ymchwiliad o'r natur hon, rwy'n mynd i'r afael â'r gwaith gydag ysbryd cadarnhaol. Rydym yn ymchwilio i broblem, yn casglu data a thystiolaeth gadarn iawn, yn cyflwyno atebion amhleidiol, ac mae'r rhain, gobeithio, yn arwain at sefyllfa lle rydym yn unioni'r heriau a nodwyd. Fodd bynnag, yn yr achos hwn, gyda'r ymchwiliad hwn, mae'r heriau wedi mynd yn llawer mwy difrifol, hyd yn oed yn y pum mis ers cyhoeddi ein hadroddiad. Gwn na fydd hyn yn syndod i gyd-Aelodau yn y Siambr, i'r rhai a roddodd dystiolaeth, neu i fusnesau a phobl a gyflogir yn y sectorau. Cynhaliodd The Caterer, sy'n ymdrin â lletygarwch, arolwg o'r sector ym mis Medi. Dywedodd 80% o'r ymatebwyr fod prisiau ynni cynyddol wedi dileu eu helw. Roedd tri o bob pump yn ofni na fyddai eu busnes yn bodoli ymhen blwyddyn. Roedd y mwyafrif o'r ymatebwyr wedi nodi bod biliau ynni wedi codi dros 100 y cant, gyda 22 y cant yn dweud bod eu costau wedi cynyddu 400 y cant, sy'n syfrdanol. Ddechrau'r wythnos, cyhoeddodd prif weithredwr UKHospitality rybudd llwm ynghylch pa mor eithriadol o agored yw'r sector i amrywiadau prisiau ynni, ac fe gyhuddodd benaethiaid cwmnïau ynni o fudrelwa. Wrth gwrs, effeithir yn ddifrifol ar y sectorau lletygarwch a thwristiaeth gan y ffaith nad oes gan bobl gymaint o arian yn eu pocedi oherwydd yr argyfwng costau byw. Yn yr un modd, mae'r pwysau hwn hefyd yn cael effaith aruthrol ar weithwyr yn y sectorau. Mae undeb llafur Undeb Gweithwyr Siopau, Dosbarthu a Gwaith Perthynol (USDAW) yn cynrychioli gweithwyr siop. Rwy'n aelod o USDAW, ac yn eu harolwg diweddar o weithwyr manwerthu, datgelwyd bod eu hanner yn cael trafferth mynd i'r gwaith oherwydd costau teithio uwch, mae un o bob pedwar gweithiwr yn methu prydau bwyd bob mis i dalu biliau, ac mae tri o bob pedwar yn dweud bod eu hiechyd meddwl yn cael ei effeithio o ganlyniad i bryderon ariannol. Mae angen clir i'r pwyllgor hwn wneud rhagor o waith yn y maes hwn i archwilio effaith yr argyfwng a chraffu ar ymyriadau Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU. Rwy'n gobeithio bod hwn yn bwnc y gallwn ddychwelyd ato ac rwy'n gobeithio, ar ben hynny, y bydd ymchwiliadau yn y dyfodol yn gwneud imi deimlo ychydig yn fwy gobeithiol ar gyfer y dyfodol. Gan droi at argymhellion penodol yr adroddiad, rwyf eisiau gwneud sylw ar ambell syniad allweddol. Yn gyntaf, mae argymhelliad 5 yn galw am gymorth ychwanegol gan Lywodraeth Cymru i fuddsoddiad cyfalaf. Rwy'n falch fod Llywodraeth Cymru wedi derbyn yr argymhelliad hwn. Mae'n rhywbeth rwy'n ei gefnogi. Ond mae'n rhaid inni sylweddoli effaith pwysau gwariant ar gyllidebau Llywodraeth Cymru ers i'n hadroddiad gael ei ysgrifennu ac ers i Lywodraeth Cymru ymateb i'n hargymhellion. Nid costau byw a phrisiau cynyddol yn unig yw hynny, ond annigonolrwydd economaidd Prif Weinidogion Torïaidd olynol a'u criwiau. Fel y cawsom ein hatgoffa gan y Gweinidog cyllid y mis diwethaf, dros y cyfnod gwariant presennol o dair blynedd, bydd gwerth cyllideb Llywodraeth Cymru hyd at £4 biliwn yn llai mewn termau real na phan gafodd ei gosod y flwyddyn cynt - £4 biliwn yn llai. Mae'r her yn amlwg. Wrth ddarllen argymhellion 9 i 12, rwy'n falch o weld bod Llywodraeth Cymru yn ymateb i'n sylwadau. Mae ardoll ymwelwyr, yn fy marn i, yn ddull synnwyr cyffredin o gynhyrchu'r buddsoddiad i wella'r arlwy twristiaeth mewn ardal. Nid oes unrhyw beth newydd am y syniad, ac mae'n arfer safonol mewn llawer o wledydd a thiriogaethau. Yn ddiweddar, penderfynodd cyngor Caeredin gyflwyno ardoll ymwelwyr, a fydd yn cael ei defnyddio i gefnogi gwasanaethau gwastraff a glanhau, ac i sicrhau gwelliannau i fannau cyhoeddus a mannau gwyrdd. Ni fydd tâl bach yn atal ymwelwyr, ac nid wyf yn cytuno â'r sinigiaid sydd ond eisiau bychanu popeth sydd gan Gymru i'w gynnig. Yn olaf, yr argymhellion sy'n ymwneud â gwaith teg. Unwaith eto, nodaf ymateb Llywodraeth Cymru mai cyfrifoldeb Gweinidogion y DU, i raddau helaeth, yw'r ymyriadau rydym wedi galw amdanynt. Fodd bynnag, edrychaf ymlaen at weld Gweinidogion Cymru yn defnyddio'r arfau sydd ar gael iddynt i wneud yn siŵr fod gweithwyr yn yr holl sectorau hyn yn cael eu gwerthfawrogi ac yn cael y cyflog teg y dylent allu ei ddisgwyl. Diolch.