English: Thank you, Presiding Officer. I'm sure none of us would wish to be here today, but it is truly fitting that we are paying tribute to the Duke of Edinburgh at this tragic time of his passing. We'd much prefer to be on the campaign trail, I'm sure, and the Duke of Edinburgh, obviously, still with Her Majesty the Queen, supporting her in her role like he did for so many years and so many decades. Seventy-three years as a husband, nearly 70 years as a consort - that is a life of public service that I dare say we will never see again. From the early part of his life, which clearly was a life of trauma, where he was stateless at a very young age, being rescued from Greece by a British destroyer, sent to school in England, and then his military service, named in dispatches, is an exemplary record of a young man who took control of his life and put it to public good in what were very bleak times for Europe and the world. Then marrying Her Majesty the Queen in 1947 and becoming the consort for life, being so supportive and such a mainstay of the royal family in decades and decades of public service that many of us can only look back and admire with true admiration. Thirteen Prime Ministers, 13 United States Presidents and three First Ministers here in Wales - truly a record that will not be surpassed as we go forward into the future. But it is also a record of celebration we should focus on because he was someone of such significance in supporting young people in what they did in their lives. The Duke of Edinburgh scheme has supported 8 million young people across the globe, and many millions of people here in the United Kingdom. In Wales in particular, 400,000 people have been put on the road to a future of bright prospects by the development of the Duke of Edinburgh scheme in 1956. And also the support of organisations here in Wales, such as the First Minister touched on, when he married Her Majesty the Queen in 1947 and made the Earl of Merioneth, to the Chancellor of the University of Wales to the patron of the football league of Wales, and many hundreds of organisations the length and breadth of the United Kingdom and, indeed, the world. As well as reflecting on his strong support of wildlife and environmental causes, which, for many people, was way before their time in the 1960s and 1970s, it now has developed into the core theme of climate change and what we need to do to improve the environment and the climate and prospects of wildlife across the whole world. Equally, his service in the military, and in particular the Royal Navy, put him in such fine stead to support the military charities that supported veterans throughout their time. And, ultimately, one of my last memories of him was that picture with the Royal Marines in 2017 outside Buckingham Palace, where he stood tall with so many young servicemen, as if he were still one of those young servicemen. He offered so much to so many people, whether they were young, middle aged or old, and our thoughts and prayers are with the royal family as they grieve their mighty loss and the grief of this country over such a significant figure in all our lives. There are many memories that many Members will have, but the memories that I have of him when he came to the Senedd and the interest that he showed at the three openings that I undertook with him here, in 2007, 2011 and 2016, are of a man who was always interested, always thoughtful and, ultimately, always considered in his judgment and in what he said when he spoke to people as he went round the room in the Senedd and afterwards. He will be sorely missed, and ultimately that stay that the Queen referred to as being the strength throughout her time as head of state will be a massive loss to Her Majesty the Queen in the coming years. But, ultimately, it is a life of service - public service - that we should reflect, and celebrate that public service whilst we mourn with Her Majesty the Queen and send our condolences and prayers to her and the rest of the royal family.
Welsh: Diolch i chi, Llywydd. Rwy'n siŵr na fyddai yr un ohonom yn dymuno bod yma heddiw, ond mae'n wirioneddol briodol ein bod yn talu teyrnged i Ddug Caeredin ar achlysur trasig ei farwolaeth. Byddai'n llawer gwell gennym ni fod yn ymgyrchu'n frwd, rwy'n siŵr, a Dug Caeredin, yn amlwg, yn dal gydag Ei Mawrhydi y Frenhines, yn ei chefnogi yn ei swydd fel y gwnaeth am gynifer o flynyddoedd a chymaint o ddegawdau. Saith deg tri o flynyddoedd yn ŵr, bron i 70 mlynedd yn gydweddog - mae hwnnw'n fywyd o wasanaeth cyhoeddus y mae'n siŵr na fyddwn ni byth yn ei weld eto. O gyfnod cynnar ei fywyd, a oedd yn amlwg yn fywyd o drawma, yr oedd heb ddinasyddiaeth yn ifanc iawn, cafodd ei achub o Wlad Groeg gan long ddistryw Prydeinig, ei anfon i'r ysgol yn Lloegr, ac yna ei wasanaeth milwrol, a chael ei enwi mewn adroddiadau, mae'r cwbl yn gofnod rhagorol o ddyn ifanc a gymerodd reolaeth dros ei fywyd a'i ddefnyddio er lles y cyhoedd mewn cyfnod llwm iawn yn Ewrop a'r byd. Yna, priodi Ei Mawrhydi y Frenhines ym 1947 a dod yn gydweddog am oes, a bod mor gefnogol a bod yn brif gynheiliad i'r teulu brenhinol mewn degawdau a degawdau o wasanaeth cyhoeddus y gall llawer ohonom ddim ond edrych yn ôl a'i edmygu gyda gwir edmygedd. Tri ar ddeg o Brif Weinidogion, 13 o Arlywyddion yr Unol Daleithiau a thri Phrif Weinidog yma yng Nghymru - yn wir yn hanes na ragorir arno wrth i ni symud ymlaen i'r dyfodol. Ond mae hefyd yn hanes o ddathlu y dylem ganolbwyntio arno gan ei fod yn rhywun mor arwyddocaol wrth iddo gefnogi pobl ifanc yn yr hyn yr oeddent yn ei wneud yn eu bywydau. Mae cynllun Dug Caeredin wedi cefnogi 8 miliwn o bobl ifanc ledled y byd, a miliynau lawer o bobl yma yn y Deyrnas Unedig. Yng Nghymru yn arbennig, mae 400,000 o bobl wedi eu rhoi ar y ffordd i ddyfodol o ragolygon disglair drwy ddatblygiad cynllun Dug Caeredin ym 1956. A hefyd cefnogaeth i sefydliadau yma yng Nghymru, fel y soniodd y Prif Weinidog, pan briododd Ei Mawrhydi y Frenhines ym 1947 a chael ei urddo yn Iarll Meirionnydd, i fod yn Ganghellor Prifysgol Cymru ac yn noddwr cynghrair pêl-droed Cymru, a channoedd lawer o sefydliadau ar hyd a lled y Deyrnas Unedig a'r byd, yn wir. Yn ogystal â myfyrio ar ei gefnogaeth gref i achosion bywyd gwyllt ac amgylcheddol, a oedd, i lawer o bobl, ymhell cyn eu hamser yn y 1960au a'r 1970au, mae bellach wedi datblygu i fod yn thema graidd newid hinsawdd a'r hyn y mae angen i ni ei wneud i wella'r amgylchedd a hinsawdd a'r rhagolygon ar gyfer bywyd gwyllt ledled y byd. Yn yr un modd, roedd ei wasanaeth yn y lluoedd arfog, ac yn benodol yn y Llynges Frenhinol, yn ei roi mewn sefyllfa dda i gefnogi'r elusennau milwrol a oedd yn cefnogi cyn-filwyr drwy gydol eu hoes. Ac, yn y pen draw, un o'm hatgofion olaf ohono oedd y llun hwnnw ohono gyda'r Môr-filwyr Brenhinol yn 2017 y tu allan i Balas Buckingham, pryd y safodd gyda balchder gyda chymaint o filwyr ifanc, fel pe bai'n dal yn un o'r milwyr ifanc hynny. Cynigiodd gymaint i gynifer o bobl, boed yn ifanc, yn ganol oed neu'n hen, ac mae ein meddyliau a'n gweddïau gyda'r teulu brenhinol wrth iddyn nhw alaru yn eu colled fawr a galar y wlad hon dros ffigwr mor arwyddocaol ym mywydau pob un ohonom. Bydd gan yr Aelodau lawer o atgofion ohono, ond y rhai sydd gen i ohono pan ddaeth i'r Senedd a'i ddiddordeb yn y tri agoriad rwyf wedi cymryd rhan ynddynt gydag ef yma, yn 2007, 2011 a 2016, yw atgofion o ddyn a oedd bob amser â diddordeb, bob amser yn ystyriol ac, yn y pen draw, bob amser yn ofalus yn ei farn a'r hyn a ddywedodd wrth iddo siarad â phobl wrth fynd o amgylch yr ystafell yn y Senedd ac wedi hynny. Bydd colled fawr ar ei ôl, ac yn y pen draw bydd y gynhaliaeth honno y cyfeiriodd y Frenhines ati fel y cryfder drwy gydol ei chyfnod o fod yn bennaeth y wladwriaeth yn golled enfawr i'w Mawrhydi y Frenhines yn y blynyddoedd i ddod. Ond, yn y pen draw, y bywyd o wasanaeth - gwasanaeth cyhoeddus - y dylem fyfyrio arno, a dathlu'r gwasanaeth cyhoeddus hwnnw wrth i ni alaru gydag Ei Mawrhydi y Frenhines ac anfon ein cydymdeimlad a'n gweddïau ati hi a gweddill y teulu brenhinol.