English: Diolch. We propose that the National Assembly for Wales notes the centennial anniversaries of the battles of the Somme, Mametz Wood and the battle of Jutland, pays tribute to those who fought in these and other battles during the first world war and since, and honours the memory of both those who lost their lives and those who were casualties in the first world war, and other armed conflicts. On 7 July 1916, the infantrymen of the 38th (Welsh) Division, composed of miners from the Rhondda, farmers from Caernarfon and Anglesey, coal trimmers from the docks at Barry and Cardiff, bank workers from Swansea, and men from a whole host of other backgrounds and occupations from the counties of Wales, were ordered to make a frontal assault on a German-held line in front of a wood, roughly a mile in length, near the small village of Mametz, some 20 miles north-east of Amiens. It was just a week after the disastrous first day of the battle of the Somme, when over 19,000 men had been killed. The Welsh soldiers walked straight into the machine guns of the professional German soldiers well-entrenched at the edge of the wood. 'All hell broke loose as machine guns opened up on us from the front and from the flank. We stood no chance and the boys were everywhere falling, but we kept moving forward,' wrote Private Albert Evans of the 16th (Cardiff City) Battalion of the Welsh Regiment. In the words of another Welsh soldier: 'Hell cannot be much worse.' Four hundred were killed on the first day of what became a five-day battle. By its end, following fierce and confused hand-to-hand fighting within the wood, 4,000 men had been killed or wounded. We will remember them, as we must their contemporaries today. The UK has a duty of care to its armed forces. This began as an unspoken pact between society and the military, possibly originating as far back as Henry VIII's reign. The pact was formally codified as a covenant in 2000. It was not a law, but was reinforced by custom and convention. The armed forces covenant refers to the mutual obligations between the nations and their armed forces. It sets out what safeguards, rewards and compensation military personnel can expect in return for military service and the risks and hardships that can involve. The principles of the covenant were enshrined in law by the Armed Forces Act 2011. All 22 local authorities in Wales have in place an armed forces community covenant, requiring them to have elected member armed forces champions. But more is needed. We regret the Welsh Government amendment stating that it should only consider the support for Wales's armed forces and community that I will be proposing, when, as our motion states, the Welsh Government must provide this during the fifth Assembly term. We therefore urge the Welsh Government to listen to Wales's armed forces community and support our motion unamended. The Scottish Government introduced the Scottish Veterans Commissioner in 2014. The establishment of an armed forces commissioner for Wales is essential to support the specific needs of veterans and represent these to Welsh Government, and to properly scrutinise service delivery for veterans carried out by Welsh Government, NHS Wales and local authorities. Dedicated both to veterans and the wider armed forces community, the commissioner would also engage with the community and champion the many key third sector projects supporting veterans, so that they may be rolled out nationally with support by the Welsh Government. In this context, we must recognise the UK Government's armed forces covenant Libor funding for CAIS Wales's Change Step veteran services, which works across Wales providing veterans with tailored peer support and specialist intervention. Having spoken at the 2013 launch of Change Step, I commend both its development since and its sister project, Listen In, supporting the role played by families and friends of veterans in promoting recovery from problems associated with military service. We must also welcome Libor funding to the First Choice Housing Association to support Wales Homes for Veterans - Alabaré. Although the Ministry of Defence forces discount service and card are welcomed, providing money off items ranging from children's toys to mobile phones, Welsh Conservatives have also long campaigned for a veterans card scheme in Wales. This would provide free bus travel, priority access to NHS treatments and home adaptations needed as a result of in-service injury or illness, as well as free access to leisure centres and Cadw sites. However, the Welsh Government has consistently kicked this issue into the long grass since 2014, when a veterans ID card task and finish group was set up. We therefore call on the new Welsh Government to begin immediate work on the veterans card. We must increase funding for the Veterans' NHS Wales service to enhance its capacity and improve its ability to help veterans in need and, actually, save money down the road too.In April, I visited a constituent living in a Wales Homes for Veterans property who, following his army discharge, was diagnosed with chronic and complex service-related post-traumatic stress disorder. He had attempted suicide in March after repeated attempts to secure appropriate NHS Wales intervention had failed. Further to my intervention, his community mental health team promised a care co-ordinator within four weeks. However, when I was asked to visit him again two months later, he had still heard nothing. When Wales Homes for Veterans chased this, they were told that the health board had lost six members of staff and were replacing them. The staff at Wales Homes for Veterans also told me that another person being supported by them had been waiting four months since being assessed by the Veterans' NHS Wales psychological therapist, who was now on sick leave. They also told me that Veterans' NHS Wales was providing a good initial response to referrals, but in truth they said this is just a quick assessment meeting, and the patient is then back on the waiting list if they need psychological intervention. Although an estimated 10,000 ex-forces personnel in Wales suffer from complex military PTSD - 4 per cent to 5 per cent of the ex-forces population in Wales - a freedom of information request established that of 158 veterans referred to the service in 2012-13, only 100 were treated over a 12-month period, only 24 service user feedback forms were completed, and only 39 veterans were discharged. In contrast, a recent written answer by the Cabinet Secretary for health stated that there were 329 referrals in the same period and 529 in 2015-16, but added that this included extrapolated data. Another written answer from the Cabinet Secretary two weeks ago confirmed that the Welsh Government does not hold a figure for veterans suffering from PTSD in Wales. As Dr Neil Kitchiner, principal clinician of Veterans' NHS Wales, told the cross-party group on armed forces and cadets, chaired by Darren Millar, last year - after we'd successfully campaigned against the Welsh Government's proposed £100,000 annual funding cut - he told us, or told the group, there'd been no funding increase since 2010 despite increasing workload for the service each year, that Welsh funding was below that of other UK NHS services, despite being the only national veterans' service in the UK, and that, instead of a £100,000 top-up, an increase in their £485,000 annual budget to £1 million would help them meet Welsh Government target guidelines and prudent healthcare principles. He told us also equivalent funding in Scotland was £2.5 million. It is clear both from my comments thus far and the available evidence that improved Welsh Government data collection is vital in order to establish the health needs of veterans, to identify the support needed by their family and carers, to inform commissioning and service provision, and to highlight the engagement needed with people in the armed forces, serving and/or at transition into civilian life. In fact, this is exactly what last month's 'Call to Mind: Wales' report, commissioned by the Forces in Mind Trust and based on interviews with veterans and their families and people working in the voluntary and independent sector, called for. This report also called for increased Veterans' NHS Wales capacity, stating that much more needs to be done to support the mental health needs of veterans in Wales. The need for improved data collection is further emphasised by the Royal British Legion's 'Count them in' campaign, which calls for questions on the armed forces community to be included in the next UK census. As they say: 'It is estimated there are between 6.5 and 6.7 million members of the armed forces community currently living in the UK', representing about a tenth of the population, yet little is known about the exact numbers, location and needs of this significant group. In fact, there could up to 0.25 million veterans in Wales but, without this data, we cannot plan for the NHS Wales capacity needed, commission the wider services required, or provide the support on which families and carers depend, and we cannot deliver on the promise made by the armed forces covenant that those who serve or have served in the armed forces, and their families, are treated fairly. I commend this motion accordingly.
Welsh: Diolch. Rydym yn cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn nodi can mlynedd ers brwydrau'r Somme, Coed Mametz a Jutland, yn rhoi teyrnged i'r rhai a ymladdodd yn y brwydrau hyn a brwydrau eraill yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ac ers hynny, ac yn anrhydeddu'r cof am y rhai a gollodd eu bywydau a'r rhai a anafwyd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, a gwrthdrawiadau arfog eraill. Ar 7 Gorffennaf 1916, gorchmynnwyd troedfilwyr o'r 38ain Adran (Gymreig), a gynhwysai lowyr o'r Rhondda, ffermwyr o Gaernarfon ac Ynys Môn, storwyr glo o'r dociau yn y Barri a Chaerdydd, gweithwyr banc o Abertawe, a dynion o lu o gefndiroedd a galwedigaethau eraill o siroedd Cymru, i ymosod ar reng flaen yr Almaenwyr o flaen coedwig, tua milltir o hyd yn fras, ger pentref bach Mametz, tua 20 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Amiens, gwta wythnos wedi diwrnod cyntaf trychinebus brwydr y Somme, pan laddwyd dros 19,000 o ddynion. Cerddodd y milwyr Cymreig yn syth at ynnau peiriant y milwyr proffesiynol Almaenig ymgloddedig ar ymyl y goedwig. 'Agorwyd gatiau uffern wrth i'r gynnau peiriant saethu atom o'r tu blaen ac o'r ystlys. Nid oedd gennym obaith ac roedd y bechgyn yn cwympo ym mhob man, ond fe ddaliom ati i symud yn ein blaenau,' ysgrifennodd Preifat Albert Evans o 16eg (Dinas Caerdydd) Bataliwn y Gatrawd Gymreig. Yng ngeiriau milwr arall o Gymru: 'Ni all uffern fod yn llawer gwaeth.' Lladdwyd 400 ar ddiwrnod cyntaf y frwydr a barodd am bum diwrnod. Erbyn ei diwedd, yn dilyn ymladd wyneb yn wyneb ffyrnig a dryslyd yn y goedwig, cafodd 4,000 o ddynion eu lladd neu eu hanafu. Byddwn yn eu cofio, fel y mae'n rhaid i ni gofio eu cymheiriaid heddiw. Mae gan y DU ddyletswydd i ofalu am ei lluoedd arfog. Dechreuodd hyn fel cytundeb nas llefarwyd rhwng y gymdeithas a'r lluoedd arfog, yn tarddu yn ôl cyn belled â theyrnasiad Harri VIII o bosibl. Cafodd y cytundeb ei godeiddio'n ffurfiol fel cyfamod yn 2000. Nid oedd yn gyfraith, ond cafodd ei atgyfnerthu gan arfer a chonfensiwn. Mae cyfamod y lluoedd arfog yn cyfeirio at y rhwymedigaethau ar y naill ochr a'r llall rhwng y gwledydd a'u lluoedd arfog. Mae'n nodi pa fesurau diogelu, gwobrau ac iawndal y gall personél milwrol ei ddisgwyl yn gyfnewid am wasanaeth milwrol a'r risgiau a'r caledi a all fod ynghlwm wrth hynny. Mae egwyddorion y cyfamod wedi eu hymgorffori yn y gyfraith gan Ddeddf Lluoedd Arfog 2011. Mae pob un o'r 22 awdurdod lleol yng Nghymru wedi sefydlu cyfamod cymunedol y lluoedd arfog, yn ei gwneud yn ofynnol iddynt ethol aelod i fod yn hyrwyddwr lluoedd arfog. Ond mae angen mwy. Rydym yn gresynu at welliant Llywodraeth Cymru yn datgan na fydd ond yn ystyried y gefnogaeth i gymuned y lluoedd arfog yng Nghymru a gynigir gennyf pan ddylai Llywodraeth Cymru, fel y mae ein cynnig yn ei ddatgan, ddarparu hyn yn ystod pumed tymor y Cynulliad. Felly, rydym yn annog Llywodraeth Cymru i wrando ar gymuned lluoedd arfog Cymru a chefnogi ein cynnig heb ei ddiwygio. Cyflwynodd Llywodraeth yr Alban Gomisiynydd Cyn-filwyr yr Alban yn 2014. Mae sefydlu comisiynydd lluoedd arfog ar gyfer Cymru yn hanfodol er mwyn cefnogi anghenion penodol cyn-filwyr a chyflwyno'r rhain i Lywodraeth Cymru, ac i graffu'n briodol ar wasanaethau i gyn-filwyr a ddarperir gan Lywodraeth Cymru, GIG Cymru ac awdurdodau lleol. Drwy ymrwymo i gyn-filwyr a chymuned ehangach y lluoedd arfog, byddai'r comisiynydd hefyd yn ymgysylltu â'r gymuned a hyrwyddo'r prosiectau trydydd sector allweddol niferus sy'n cefnogi cyn-filwyr, er mwyn gallu eu cyflwyno'n genedlaethol gyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru. Yn y cyd-destun hwn, rhaid i ni gydnabod cyllid Libor cyfamod y lluoedd arfog Llywodraeth y DU i wasanaethau cyn-filwyr Newid Cam CAIS Cymru, sy'n gweithio ledled Cymru gan roi cefnogaeth gan gymheiriaid wedi'i deilwra i gyn-filwyr ac ymyrraeth arbenigol. Ar ôl siarad yn 2013 wrth lansio Newid Cam, rwy'n cymeradwyo ei ddatblygiad ers hynny a'i chwaer brosiect, Listen In, sy'n cefnogi'r rôl a chwaraeir gan deuluoedd a chyfeillion cyn-filwyr yn hyrwyddo adferiad o broblemau sy'n gysylltiedig â gwasanaeth milwrol. Mae'n rhaid i ni hefyd groesawu cyllid Libor i Gymdeithas Tai Dewis Cyntaf i gefnogi Cartrefi Cymru ar gyfer Cyn-filwyr - Alabaré. Er bod croeso i wasanaeth disgownt a cherdyn lluoedd arfog y Weinyddiaeth Amddiffyn, sy'n darparu gostyngiad ar eitemau yn amrywio o deganau plant i ffonau symudol, mae'r Ceidwadwyr Cymreig hefyd wedi ymgyrchu ers amser maith dros gael cynllun cerdyn cyn-filwyr yng Nghymru. Byddai hyn yn darparu teithiau bws am ddim, mynediad â blaenoriaeth at driniaethau GIG ac addasiadau sydd eu hangen yn y cartref yn sgil anaf neu salwch a gafwyd wrth wasanaethu, yn ogystal â mynediad am ddim i ganolfannau hamdden a safleoedd Cadw. Fodd bynnag, mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi'r mater hwn o'r neilltu ers 2014, pan sefydlwyd grŵp gorchwyl a gorffen ar gerdyn adnabod i gyn-filwyr. Galwn felly ar Lywodraeth newydd Cymru i ddechrau gweithio ar unwaith ar y cerdyn cyn-filwyr. Mae'n rhaid i ni gynyddu cyllid ar gyfer gwasanaeth GIG Cymru i Gyn-filwyr er mwyn gwella ei gapasiti a'i allu i helpu cyn-filwyr sydd mewn angen ac arbed arian yn y pen draw hefyd mewn gwirionedd. Ym mis Ebrill, ymwelais ag etholwr sy'n byw mewn eiddo Cartrefi Cymru i Gyn-filwyr a oedd wedi cael diagnosis ar ôl cael ei ryddhau o'r fyddin o anhwylder straen wedi trawma cronig a chymhleth yn ymwneud â'i wasanaeth. Roedd wedi ceisio cyflawni hunanladdiad ym mis Mawrth ar ôl i sawl ymdrech i sicrhau ymyrraeth briodol ar ran GIG Cymru fethu dro ar ôl tro. Yn dilyn fy ymyriad, addawodd ei dîm iechyd meddwl cymunedol y byddai'n gweld cydgysylltydd gofal o fewn pedair wythnos. Fodd bynnag, pan ofynnwyd i mi ymweld ag ef eto ddau fis yn ddiweddarach, nid oedd wedi clywed dim. Pan aeth Cartrefi Cymru ar gyfer Cyn-filwyr ar drywydd y mater, dywedwyd wrthynt fod y bwrdd iechyd wedi colli chwe aelod o staff a'u bod yn y broses o gael staff yn eu lle. Dywedodd y staff yn Cartrefi Cymru ar gyfer Cyn-filwyr hefyd fod person arall a oedd yn cael cymorth ganddynt wedi bod yn aros ers pedwar mis ers cael ei asesu gan therapydd seicolegol GIG Cymru i Gyn-filwyr, a oedd erbyn hynny'n absennol oherwydd salwch. Roeddent hefyd yn dweud wrthyf fod GIG Cymru i Gyn-filwyr yn darparu ymateb cychwynnol da i atgyfeiriadau, ond mewn gwirionedd roeddent yn dweud mai cyfarfod asesu cyflym yw hwn, a bod y claf wedyn yn ôl ar y rhestr aros os oes angen ymyrraeth seicolegol. Er bod 10,000 amcangyfrifiedig o gyn-aelodau'r lluoedd arfog yng Nghymru yn dioddef o anhwylder straen wedi trawma cymhleth yn sgil gwasanaeth milwrol - 4 y cant i 5 y cant o boblogaeth cyn-aelodau'r lluoedd arfog yng Nghymru - sefydlodd cais rhyddid gwybodaeth, o 158 o gyn-filwyr a atgyfeiriwyd at y gwasanaeth yn 2012-13, dim ond 100 a gafodd eu trin dros gyfnod o 12 mis, dim ond 24 o ffurflenni adborth defnyddwyr gwasanaeth a gwblhawyd, a dim ond 39 o gyn-filwyr a gafodd eu rhyddhau wedi triniaeth. Mewn cyferbyniad, dywedodd ateb ysgrifenedig diweddar gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd fod yna 329 o atgyfeiriadau yn yr un cyfnod a 529 yn 2015-16, ond ychwanegodd fod hyn yn cynnwys data wedi'i allosod. Cadarnhaodd ateb ysgrifenedig arall gan Ysgrifennydd y Cabinet bythefnos yn ôl nad yw Llywodraeth Cymru yn cadw ffigur ar gyfer cyn-filwyr sy'n dioddef o anhwylder straen wedi trawma yng Nghymru. Fel y dywedodd Dr Neil Kitchiner, prif glinigydd GIG Cymru i Gyn-filwyr, wrth y grŵp trawsbleidiol ar y lluoedd arfog a chadetiaid, a gadeirir gan Darren Millar, y llynedd - ar ôl i ni ymgyrchu'n llwyddiannus yn erbyn toriad arfaethedig Llywodraeth Cymru o £100,000 yn flynyddol - dywedodd wrthym, neu wrth y grŵp, na fu unrhyw gynnydd yn y cyllid ers 2010 er gwaethaf llwyth gwaith cynyddol y gwasanaeth bob blwyddyn, fod cyllid Cymru yn is na gwasanaethau GIG eraill y DU, er mai dyma'r unig wasanaeth cenedlaethol ar gyfer cyn-filwyr yn y DU, ac yn hytrach nag ychwanegiad o £100,000, byddai cynyddu eu cyllideb flynyddol o £485,000 i £1 filiwn yn eu helpu i gyrraedd canllawiau targed Llywodraeth Cymru ac egwyddorion gofal iechyd darbodus. Dywedodd wrthym hefyd fod yr arian cyfatebol yn yr Alban yn £2.5 miliwn. Mae'n glir o fy sylwadau hyd yn hyn a'r dystiolaeth sydd ar gael ei bod yn hanfodol fod Llywodraeth Cymru yn gwella prosesau casglu data er mwyn sefydlu anghenion iechyd cyn-filwyr; canfod y cymorth sydd ei angen ar eu teuluoedd a'u gofalwyr; llywio darpariaeth gwasanaethau a chomisiynu; a thynnu sylw at yr ymgysylltu sydd ei angen â phobl yn y lluoedd arfog, sy'n gwasanaethu a/neu wrth iddynt drosglwyddo i fywyd y tu allan i'r lluoedd arfog. Mewn gwirionedd, dyma'n union yr oedd Adroddiad 'Call to Mind: Wales', a gomisiynwyd gan Ymddiriedolaeth Forces in Mind ac yn seiliedig ar gyfweliadau gyda chyn-filwyr a'u teuluoedd a phobl sy'n gweithio yn y sector gwirfoddol ac annibynnol, yn galw amdano y mis diwethaf. Mae'r adroddiad hefyd yn galw am gynyddu capasiti GIG Cymru i Gyn-filwyr, gan nodi bod angen gwneud llawer mwy i gefnogi anghenion iechyd meddwl cyn-filwyr yng Nghymru. Pwysleisir yr angen am wella prosesau casglu data ymhellach gan ymgyrch 'Count them in' y Lleng Brydeinig Frenhinol, sy'n galw am gynnwys cwestiynau ar gymuned y lluoedd arfog yng nghyfrifiad nesaf y DU. Fel y maent yn dweud: Amcangyfrifir bod rhwng 6.5 a 6.7 miliwn o aelodau o gymuned y lluoedd arfog yn byw yn y DU ar hyn o bryd, sef oddeutu un rhan o ddeg o'r boblogaeth, ond ychydig a wyddys am union nifer, lleoliad ac anghenion y grŵp sylweddol hwn. Yn wir, gallai fod hyd at 0.25 miliwn o gyn-filwyr yng Nghymru ond heb y data hwn, ni allwn gynllunio ar gyfer y capasiti sydd ei angen ar GIG Cymru, comisiynu'r gwasanaethau ehangach sy'n angenrheidiol, na darparu'r cymorth y mae teuluoedd a gofalwyr yn dibynnu arno, ac ni allwn gyflawni'r addewid a wnaed gan gyfamod y lluoedd arfog y bydd y rhai sy'n gwasanaethu neu sydd wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog, a'u teuluoedd, yn cael eu trin yn deg. Cymeradwyaf y cynnig hwn yn unol â hynny.