English: In your statement to us, you state, 'anyone who has taken the time to read the report carefully should appreciate the thoroughness of the investigation and understand how the conclusions have been reached.' We have to disagree. But, of course, we're not alone. The chief officer in the north Wales community health council has said that dismissing the testimony of Tawel Fan families is akin to not believing survivors of sexual abuse. He insisted the evidence given by relatives of dementia patients at the Ablett unit was absolutely credible. The older person's commissioner for Wales, Sarah Rochira, said the headline findings of the report will be of little comfort to the families of the patients on the Tawel Fan ward, who had been clear that their relatives suffered standards of care that were quite simply unacceptable. Was not your use of the word 'reassuring' in initial press reports following the publication of the report at the very best insensitive to the relatives and families, who themselves were reported as stating they found this report devastating? They were angry and in uproar over the abuse report. They again talked about how their loved ones were seen being dragged by the scruff of the neck, barricaded and left in their own mess. One spoke about how his mother was bullied and forced to sleep in an ant-infested bed. There was more than one occasion when she'd be in the same clothes for at least two days, lying in her own mess. He described the report as a huge cover-up, as reported in the press. The Tawel Fan mental health board, in the Ablett unit report in 2013 - in that report, the health board said it was alerted to serious concerns regarding patient care in December 2013. Of course, reports go back a lot, lot further. In 2009, I represented a constituent who alleged the treatment received by her husband in the unit nearly killed him and that three other patients admitted around the same time as her husband had similar experiences and that she was now worried about the treatment others may receive in this unit. Her husband suffered from Alzheimer's and terminal cancer. I was also copied in on a complaint in respect of another patient at the time who had vascular dementia, which included distressing before-and-after photographs. These were shared with both the health board and its predecessor and your predecessor. No action appears to have been taken. Thankfully, in 2015, Welsh Government, the health board and Healthcare Inspectorate Wales all accepted the findings of Donna Ockenden's 2015 report. So, why now, when many serious allegations are peppered throughout the HASCAS report, has it come to the bizarre conclusion that care was good and that institutional abuse didn't happen? Why do the conclusions not stack up with the findings? The HASCAS report doesn't chime with concerns raised in other reports. Why doesn't it chime with the Healthcare Inspectorate Wales report in July 2013, which found a patient locked in a room sitting in a bucket chair, incontinent in their own faeces and urine. It found no activities for patients. It found the garden unkempt and inaccessible. It found insufficient staffing, and much more - HIW, July 2013. There was internal work on dementia care mapping in October 2013, which revealed that patients were desperately trying to engage with staff, and it reported an elderly patient found to be smearing herself with her own faeces resulting from that lack of engagement. The HASCAS report on page 115 talks about this dementia care mapping, but then on page 116 says no serious concerns were raised and no poor practice was observed. Why does that not agree with the October 2013 report, which found precisely the opposite? If this was your own grandmother, your mother or your sister, would you not consider this a serious concern? Any other rational human being would consider this to be a matter of the most utter and utmost seriousness. Page 64 of the HASCAS report says that 29 families described significant concerns with communication and dementia diagnosis, and 18 families alleged unexplained bruising and injuries. This isn't an election; it's not a poll. It's not a question of how many people had one experience or another to decide on the outcome. These are the experiences reported by dozens and dozens of families regarding the people that mattered most to them. Page 66 says that 10 families described relatives as being dirty and the ward smelling of urine. Why is this not a breach of care to these patients and, by association, to their families? The HASCAS findings are based, quite properly, on clinical notes. You refer to the clinical notes in your statement, but they acknowledge that they understand that when they came to start their review, the clinical records they needed had not been secured. Why therefore, in breach of standard NHS practice to stop clinical notes being got at, were these notes not secured? And how, even if they weren't got at, can we have any confidence regarding their content in these circumstances, especially given the different findings of different reports I've referred to previously? Is it not therefore the case that our colleague, Darren Millar, who can't be with us today, is right to have written to the Public Accounts Committee asking them to examine this matter, reflecting both the inconsistent evidence and the huge concerns caused to north Wales in general, but particularly to the families of these dozens of victims, I will call them, where the evidence is so strong that we have to accept that they were clearly telling the truth? I hope, Cabinet Secretary, you're going to change your tune on this, that you're going to listen, that you're not going to shoot the messenger, and that you're going to reconsider your approach, because, if not, you will have failed in your duty to these people, you will have failed in your duty to the patients and staff, and you will have failed in your duty to Wales. I look forward to your response.
Welsh: Yn eich datganiad i ni, rydych chi'n dweud y dylai unrhyw un sydd wedi rhoi o'u hamser i ddarllen yr adroddiad yn ofalus sylweddoli pa mor drylwyr oedd yr ymchwiliad a deall sut y daethpwyd i'r casgliadau. Mae'n rhaid inni anghytuno. Ond, wrth gwrs, nid ni yw'r unig rai. Mae'r prif swyddog yng Nghyngor Iechyd Cymuned Gogledd Cymru wedi dweud bod diystyru tystiolaeth teuluoedd Tawel Fan yn gyfystyr â pheidio â chredu pobl sydd wedi goroesi cam-drin rhywiol. Mynnodd ef fod y dystiolaeth a roddwyd gan berthnasau cleifion sydd â dementia yn Uned Ablett yn gwbl gredadwy. Dywedodd Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru, Sarah Rochira, na fydd prif ganfyddiadau'r adroddiad yn fawr o gysur i deuluoedd cleifion ar ward Tawel Fan, a oedd wedi bod yn glir bod eu perthnasau wedi dioddef safonau gofal a oedd yn gwbl annerbyniol. Onid oedd eich defnydd o'r gair 'cysuro' mewn adroddiadau cychwynnol yn y wasg yn sgil cyhoeddi'r adroddiad ar y gorau yn ansensitif i berthnasau a theuluoedd, yr adroddwyd eu bod hwy eu hunain wedi dweud eu bod cynnwys yr adroddiad hwn yn dorcalonnus? Roedden nhw'n ddig ac yn gandryll ynglŷn â'r adroddiad ar y cam-drin. Dywedasant eto ynglŷn â sut y gwelwyd eu hanwyliaid yn cael eu llusgo gerfydd eu gwar, yn cael eu carcharu a'u gadael yn eu baw eu hunain. Dywedodd un sut y cafodd ei fam ei bwlio a'i gorfodi i gysgu mewn gwely a oedd yn bla o forgrug. Roedd mwy nag un achlysur pan gadawyd hi yn yr un dillad am o leiaf dau ddiwrnod, yn gorwedd yn ei baw ei hun. Disgrifiodd yr adroddiad fel ymgais enfawr i gelu'r gwir, fel yr adroddwyd yn y wasg. Dywedodd bwrdd iechyd meddwl Tawel Fan, yn adroddiad Uned Ablett yn 2013 - yn yr adroddiad hwnnw, dywedodd y Bwrdd Iechyd y tynnwyd ei sylw at bryderon difrifol ynghylch gofal cleifion ym mis Rhagfyr 2013. Wrth gwrs, mae'r adroddiadau yn mynd yn ôl llawer, llawer pellach. Yn 2009, cynrychiolais etholwr a honnodd y gwnaeth y driniaeth a gafodd ei gŵr yn yr uned bron ei ladd a bod tri chlaf arall a dderbyniwyd tua'r un amser â'i gŵr wedi cael profiadau tebyg a'i bod hi nawr yn poeni am y driniaeth y caiff eraill o bosib yn yr uned hon. Roedd ei gŵr yn dioddef o glefyd Alzheimer a chanser angheuol. Anfonwyd ataf hefyd gŵyn ar ran claf arall ar y pryd a oedd â dementia fasgwlaidd, a oedd yn cynnwys lluniau torcalonus o'r claf cyn ac ar ôl bod yno. Rhannwyd y rhain â'r Bwrdd Iechyd a'i ragflaenydd a'ch rhagflaenydd chi. Ymddengys na wnaed unrhyw beth. Diolch byth, yn 2015, derbyniodd Llywodraeth Cymru, y Bwrdd Iechyd ac Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru ganfyddiadau adroddiad Donna Ockenden a gyhoeddwyd y flwyddyn honno. Felly, pam yn awr, pan fo adroddiad HASCAS yn frith o honiadau difrifol, ei fod wedi dod i'r casgliad rhyfeddol y bu'r gofal yn dda ac na ddigwyddodd cam-drin sefydliadol? Pam nad yw'r casgliadau yn cyfateb i'r canfyddiadau? Nid yw adroddiad HASCAS yn cyd-fynd â'r pryderon a nodwyd mewn adroddiadau eraill. Pam nad yw yn cyd-fynd ag adroddiad Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru ym mis Gorffennaf 2013, a ganfu claf dan glo mewn ystafell yn eistedd mewn cadair bwced, yn ei faw a'i ddŵr ei hun. Canfu nad oedd unrhyw weithgareddau ar gyfer cleifion. Canfu fod yr ardd yn flêr ac yn anhygyrch. Canfu staffio annigonol, a llawer mwy - Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru, Gorffennaf 2013. Gwnaed gwaith mewnol yn mapio gofal dementia ym mis Hydref 2013, a oedd yn dangos bod cleifion yn ymdrechu'n daer i gael sylw staff, ac adroddwyd am glaf oedrannus y canfuwyd ei bod yn taenu ei hun â'i baw ei hun oherwydd y diffyg sylw hwnnw. Mae adroddiad HASCAS ar dudalen 115 yn sôn am y gwaith hwn o fapio gofal dementia, ond wedyn ar dudalen 116 yn dweud na f ynegwyd unrhyw bryderon difrifol ac na welwyd unrhyw arferion gwael. Pam nad yw hynny yn cytuno ag adroddiad mis Hydref 2013, a ganfu'r gwrthwyneb yn llwyr? Os mai eich mam-gu chi, eich mam chi neu eich chwaer chi fyddai hon, oni fyddech chi'n ystyried bod hyn yn bryder difrifol? Byddai unrhyw fod dynol rhesymol arall yn ystyried bod hwn yn fater o'r difrifoldeb mwyaf a dwysaf. Dywed tudalen 64 o adroddiad HASCAS fod 29 o deuluoedd wedi disgrifio pryderon sylweddol ynghylch cyfathrebu a rhoi diagnosis o d dementia, a honnodd 18 o deuluoedd fod cleifion wedi dioddef cleisiau ac anafiadau anesboniadwy. Nid etholiad mo hwn; nid pleidlais mohono. Nid yw'n gwestiwn o faint o bobl gafodd rhyw brofiad neu'i gilydd i benderfynu ar y canlyniad. Dyma'r profiadau a nodwyd gan ddwsinau a dwsinau o deuluoedd, a hynny o ran y bobl a oedd o'r pwys mwyaf iddynt. Dywed tudalen 66 bod 10 o deuluoedd wedi disgrifio perthnasau yn fudr a'r ward yn drewi o wrin. Pam nad yw hyn yn dor-ddyletswydd i'r cleifion hyn o'r gofal yr oeddent i fod i'w gael, ac yn hynny o beth, i'w teuluoedd? Seilir canfyddiadau HASCAS, yn briodol iawn, ar nodiadau clinigol. Rydych yn cyfeirio at y nodiadau clinigol yn eich datganiad, ond maen nhw'n cydnabod eu bod yn deall pan ddaeth hi'n bryd iddyn nhw ddechrau eu hadolygiad, nad oedd y cofnodion clinigol a oedd eu hangen wedi'u cadw'n ddiogel dan glo. Pam felly, yn groes i safonau safonol y GIG i rwystro nodiadau clinigol rhag cael eu gweld, nad oedd y nodiadau hyn yn cael eu cadw'n ddiogel? A sut, hyd yn oed os nad oedd neb wedi cael gafael arnynt, y gallwn ni fod ag unrhyw hyder ynghylch eu cynnwys yn yr amgylchiadau hyn, yn enwedig o ystyried canfyddiadau gwahanol yr adroddiadau gwahanol yr wyf wedi cyfeirio atyn nhw? Onid y gwir yw bod ein cyd-Aelod, Darren Millar, nad oes modd iddo fod yma gyda ni heddiw, yn gywir i fod wedi ysgrifennu at y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus yn gofyn iddyn nhw edrych ar y mater hwn, o ystyried y dystiolaeth anghyson a'r pryderon mawr a achoswyd yn y gogledd yn gyffredinol, ond yn enwedig i deuluoedd y dwsinau o ddioddefwyr hyn, ac felly y byddaf yn cyfeirio atynt, bod y dystiolaeth mor gryf fel bod yn rhaid inni dderbyn yr oeddent yn amlwg yn dweud y gwir? Rwy'n gobeithio, Ysgrifennydd y Cabinet, y byddwch yn newid eich cân ynghylch hyn, eich bod yn mynd i wrando, nad ydych chi'n mynd i geryddu'r cennad, ac y byddwch chi'n ailystyried eich ymagwedd, oherwydd, os nad ydych chi'n gwneud hynny, fe fyddwch chi wedi methu yn eich dyletswydd i'r bobl hyn, byddwch chi wedi methu yn eich dyletswydd i gleifion a staff, a byddwch chi wedi methu yn eich dyletswydd i Gymru. Rwy'n edrych ymlaen at eich ymateb.