English: I issued a written statement last week to alert Members to the new operating framework that I issued to assist NHS organisations to focus and plan in quarter 1. The framework described four levels of harm: harm from COVID-19 directly itself; harm from overwhelming the NHS and social care system; harm from reduction in non-COVID activity; and harm from wider societal actions that may flow from lockdown. Now, I want to talk more about the harm from a reduction of non-COVID activity. There are still many people living with serious conditions that need diagnosis, treatment and ongoing care. We need to ensure that these people have the confidence that they can be treated safely. They need to know that they will continue to receive the same level of care and expertise for urgent treatment, and that it is safe to come in for procedures and diagnostics. Ultimately, though, this comes down to discussions between patients and their treating clinicians, with honest conversations about whether there are particular issues to be considered. And, at the end of it all, the patient can, of course, choose to follow or not follow the advice that is given. The reality is that striking the balance between COVID and non-COVID care must and will be done with the utmost care. But the message is clear: the NHS is there for you and it remains open for business. I want to specifically recognise the harm from a reduction in non-COVID-19 activity for those people who require support from our mental health services during the pandemic. During these unprecedented times, we must ensure that we maintain parity between physical and mental health services. I know that the period of lockdown is difficult for many people, but for some people with mental health issues it can be particularly challenging. For some, it will have caused their condition to deteriorate at a time when they're separated from their normal support networks - family, friends and potentially work as well - and when access to non-emergency services will have changed. In response, we've worked with our partners to introduce a range of measures to provide support to those who may need help and reassurance. That includes tailored online information and access to telephone-based support. A mental health COVID-19 monitoring tool has been developed within the service to ensure that we receive assurance in the Government that mental health services are operating safely and responding appropriately. Health boards are required to submit monitoring information on a weekly basis, which is considered by our mental health incident group. The information provides a live picture of the capacity of mental health services to enable us identify where additional support, advice or guidance is needed. While service models will have adapted during the pandemic, health boards and partners have reported that they've continued to meet mental health needs during this period. NHS organisations will submit their quarter 1 plans next week, setting out how they can undertake non-COVID-19 activity. To support that work, Public Health Wales has worked together with the Welsh Government and the wider NHS to develop advice built on three strong pillars: the need to understand the current infection level and transmission rates for coronavirus in Wales; principles that are both grounded in scientific evidence and address the wider societal and economic impacts; and the need to test, trace and protect. I am pleased to announce that earlier today I published our 'Test Trace Protect' strategy. It sets out, over seven and a half pages, how we will work in close partnership with Public Health Wales, health boards and local authorities to deliver one of the biggest public health interventions of a generation. Working together, we will enhance health surveillance in the community, undertake effective and extensive contact tracing, and support people to self-isolate where required to do so. To support this activity, we will require a testing programme of a different scale. We've significantly expanded our testing capacity in Wales over the last week, with laboratory capacity now available to process over 5,000 tests a day, and with testing centres now open around the country. We'll continue to increase this capacity in Wales over the coming weeks and months, within the range of 10,000 tests a day. That will enable us to test more people staying in hospitals and care settings, together with workers in other critical-worker settings. To support our move to mass population testing, we'll draw on the testing programme operating across the UK. Now, NWIS, our NHS Wales Informatics Service, are working with Public Health Wales and NHSx - that's the joint unit that brings teams from the Department of Health and Social Care in the UK Government and NHS England and NHS Improvement to help deliver digital transformation and care in England; they're behind the development of the app that people have heard about in the Isle of Wight. Working together with NWIS and Public Health Wales, they're developing a data solution so that test results will be reported electronically back to Wales on an hourly basis, and that now means we can take our population share of the UK testing programme. It is crucial that this test record is able to be integrated directly into Welsh clinical record systems. Participation in the UK programme will significantly further increase the number of tests available and allow people to have tests delivered to their home for them to self-administer. In total, we could require as many as 20,000 tests a day to support diagnosis and treatment, population health surveillance, contact tracing and business continuity. That will, of course, enable key workers to return to work more quickly and safely. It will also, of course, depend upon the progress not only of the coronavirus but our phasing out of lockdown and further activity for members of the public. But this number is highly dependent on the spread of the disease, the prevalence of symptoms and the emerging evidence on how testing can best be deployed to prevent further infection. We'll continue to keep that evidence under review and to adapt our estimates of need accordingly. Combining our own capacity here in Wales with that of the UK puts us in a strong position to test as needed. We have to learn to live with the virus that is circulating in our communities for many months to come. Adopting this approach is a way in which people can be told quickly of their exposure to the virus so that they, in turn, can limit their exposure to others. This will help us to prevent infection and track the virus as lockdown restrictions are eased. Finally, the people of Wales are our most important partners. It is only through their willingness to do the right thing - to report their symptoms, to identify their contacts and to heed the advice when told to self-isolate - that we can break the chain of transmission. I want to thank the public for continuing to support lockdown arrangements. I have been reassured by the response both from those within the NHS, social care, policing and, indeed, the general public. They support the cautious and realistic approach that we're taking, and it's been widely welcomed. I don't doubt for a moment, though, that it's difficult to continue with the restrictions that have been imposed. However, keeping these extraordinary measures in place, together with that widespread public support for them, remains the single most important factor in protecting the NHS and keeping our family, friends and loved ones safe. More than that, it makes the biggest difference in keeping people safe who we may never know and may never get the chance to know. Diolch. I'm happy to take questions on the statement, Llywydd.
Welsh: Cyhoeddais ddatganiad ysgrifenedig yr wythnos diwethaf i dynnu sylw'r Aelodau at y fframwaith gweithredu newydd a gyhoeddais i gynorthwyo sefydliadau'r GIG i ganolbwyntio a chynllunio yn chwarter 1. Disgrifiodd y fframwaith bedair lefel o niwed: niwed gan COVID-19 yn uniongyrchol ei hun; niwed yn sgil llethu'r GIG a'r system gofal cymdeithasol; niwed yn sgil lleihad mewn gweithgarwch nad yw'n gysylltiedig â COVID; a niwed yn sgil camau gweithredu cymdeithasol ehangach a allai ddeillio o'r cyfyngiadau symud. Nawr, rwyf eisiau sôn mwy am y niwed a achosir gan leihad mewn gweithgarwch nad yw'n gysylltiedig â COVID. Mae llawer o bobl yn dal i fyw â chyflyrau difrifol ac mae angen diagnosis, triniaeth a gofal parhaus arnynt. Mae angen inni sicrhau bod gan y bobl hyn y ffydd y gallan nhw gael eu trin yn ddiogel. Mae angen iddyn nhw wybod y byddant yn parhau i gael yr un gofal ac arbenigedd ar gyfer triniaeth frys, a'i bod hi'n ddiogel dod i mewn ar gyfer triniaethau a chael diagnosis. Yn y pen draw, fodd bynnag, mae hyn yn ymwneud â thrafodaethau rhwng cleifion a'r clinigwyr a fydd yn eu trin, gyda sgyrsiau gonest ynghylch a oes materion penodol i'w hystyried. Ac, wedi gwneud hyn i gyd, gall y claf ddewis dilyn, wrth gwrs, neu beidio â dilyn y cyngor a roddir. Y gwir amdani yw bod yn rhaid taro'r cydbwysedd rhwng gofalu am bobl â COVID arnyn nhw a'r rhai nad oes COVID arnyn nhw gyda'r gofal mwyaf. Ond mae'r neges yn glir: mae'r GIG yno i chi ac mae'n parhau i gynnig gwasanaeth. Rwyf eisiau cydnabod yn benodol y niwed a achosir gan leihad mewn gweithgarwch nad yw'n ymwneud â COVID i'r bobl hynny y mae arnyn nhw angen cymorth gan ein gwasanaethau iechyd meddwl yn ystod y pandemig. Yn ystod y cyfnod digyffelyb hwn, rhaid inni sicrhau ein bod yn trin y gwasanaethau iechyd corfforol a meddyliol yn gyfartal. Gwn fod y cyfnod o gyfyngiadau symud yn anodd i lawer o bobl, ond i rai pobl sydd â phroblemau iechyd meddwl gall fod yn arbennig o heriol. I rai, bydd wedi achosi i'w cyflwr ddirywio ar adeg pan fônt wedi'u gwahanu oddi wrth eu rhwydweithiau cymorth arferol - teulu, ffrindiau ac o bosib, gwaith hefyd - a phan nad yw hi'n bosib defnyddio gwasanaethau nad ydynt yn rhai brys yn ôl yr arfer. Mewn ymateb, rydym ni wedi gweithio gyda'n partneriaid i gyflwyno amrywiaeth o fesurau i gefnogi'r rhai y gallai fod angen cymorth a sicrwydd arnyn nhw. Mae hynny'n cynnwys gwybodaeth ar-lein wedi'i theilwra a chymorth ar y ffôn. Mae offeryn monitro iechyd meddwl yn ystod y cyfnod COVID-19 wedi cael ei ddatblygu yn y gwasanaeth er mwyn sicrhau ein bod yn cael sicrwydd yn y Llywodraeth bod gwasanaethau iechyd meddwl yn gweithredu'n ddiogel ac yn ymateb yn briodol. Mae'n ofynnol i fyrddau iechyd gyflwyno gwybodaeth fonitro bob wythnos, a chaiff hyn ei hystyried gan ein grŵp digwyddiadau iechyd meddwl. Mae'r wybodaeth yn rhoi darlun byw o gapasiti gwasanaethau iechyd meddwl i'n galluogi i weld lle mae angen cymorth, cyngor neu arweiniad ychwanegol. Er y bydd modelau gwasanaeth wedi addasu yn ystod y pandemig, mae byrddau iechyd a phartneriaid wedi dweud eu bod wedi parhau i ddiwallu anghenion iechyd meddwl yn ystod y cyfnod hwn. Bydd sefydliadau'r GIG yn cyflwyno eu cynlluniau chwarter 1 yr wythnos nesaf, gan amlinellu sut y gallant ymgymryd â gweithgarwch nad yw'n ymwneud â COVID-19. Er mwyn cefnogi'r gwaith hwnnw, mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi gweithio gyda Llywodraeth Cymru a'r GIG ehangach i ddatblygu cyngor sy'n seiliedig ar dair colofn gref: yr angen i ddeall lefel bresennol yr haint a chyfraddau trosglwyddo'r coronafeirws yng Nghymru; egwyddorion sy'n seiliedig ar dystiolaeth wyddonol ac sy'n mynd i'r afael â'r effeithiau cymdeithasol ac economaidd ehangach; a'r angen i brofi, olrhain a diogelu. Mae'n bleser gennyf gyhoeddi fy mod yn gynharach heddiw wedi cyhoeddi ein strategaeth 'Profi Olrhain Diogelu'. Mae'n amlinellu, dros saith tudalen a hanner, sut y byddwn yn cydweithio'n agos ag Iechyd Cyhoeddus Cymru, byrddau iechyd ac awdurdodau lleol i gyflawni un o'r ymyriadau mwyaf o ran iechyd y cyhoedd mewn cenhedlaeth. Drwy weithio gyda'n gilydd, byddwn yn gwella gwyliadwriaeth iechyd yn y gymuned, yn cynnal systemau olrhain cyswllt effeithiol ac eang, ac yn cynorthwyo pobl i ynysu eu hunain lle bo angen. I gefnogi'r gweithgarwch hwn, bydd angen rhaglen brofi ar raddfa wahanol. Rydym wedi ehangu'n sylweddol ein gallu i brofi yng Nghymru yn ystod yr wythnos ddiwethaf, gyda labordai bellach yn gallu prosesu dros 5,000 o brofion y dydd, a chyda chanolfannau profi ar agor o amgylch y wlad erbyn hyn. Byddwn yn parhau i gynyddu'r gallu hwn yng Nghymru dros yr wythnosau a'r misoedd nesaf, o fewn yr ystod o 10,000 o brofion y dydd. Bydd hynny'n ein galluogi i brofi mwy o bobl sy'n aros mewn ysbytai a lleoliadau gofal, ynghyd â gweithwyr mewn lleoliadau eraill sy'n weithwyr hanfodol. I gefnogi ein hymgyrch i brofi cyfraddau sylweddol o'r boblogaeth, byddwn yn defnyddio'r rhaglen brofi sydd ar waith ledled y DU. Nawr, mae NWIS, sef Gwasanaeth Gwybodeg GIG Cymru, yn gweithio gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru a NHSx - sef yr uned ar y cyd sy'n dod â thimau o'r Adran Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn Llywodraeth y DU a GIG Lloegr a NHS Improvement i helpu i ddarparu gwasanaethau trawsnewid a gofal digidol yn Lloegr; nhw sy'n gyfrifol am ddatblygiad yr ap y mae pobl wedi clywed amdano ar Ynys Wyth. Gan weithio gyda Gwasanaeth Gwybodeg GIG Cymru ac Iechyd Cyhoeddus Cymru, maen nhw'n datblygu datrysiad data fel y caiff canlyniadau profion eu hadrodd yn ôl yn electronig i Gymru bob awr, a bellach mae hynny'n golygu y gallwn ni gymryd ein cyfran o'r boblogaeth o raglen brofi'r Deyrnas Unedig. Mae'n hanfodol ein bod yn gallu integreiddio'r cofnod prawf hwn yn uniongyrchol i systemau cofnodion clinigol Cymru. Bydd cymryd rhan yn rhaglen y DU yn cynyddu nifer y profion sydd ar gael yn sylweddol ac yn caniatáu i bobl gael profion wedi eu danfon i'w cartref er mwyn iddyn nhw brofi eu hunain. At ei gilydd, gallem ofyn am gynifer â 20,000 o brofion y dydd i gefnogi diagnosis a thriniaeth, gwyliadwriaeth iechyd y boblogaeth, olrhain cyswllt a pharhad busnesau. Bydd hynny, wrth gwrs, yn galluogi gweithwyr allweddol i ddychwelyd i'r gwaith yn gynt ac yn fwy diogel. Bydd hefyd, wrth gwrs, yn dibynnu ar hynt, nid yn unig y coronafeirws ond ar y broses o godi'r cyfyngiadau symud yn raddol a gweithgarwch pellach i aelodau'r cyhoedd. Ond mae'r nifer hwn yn dibynnu'n fawr ar ledaeniad y clefyd, cyffredinolrwydd y symptomau a'r dystiolaeth sy'n dod i'r amlwg ynglŷn â sut orau y gellir defnyddio'r profion i atal heintiau pellach. Byddwn yn parhau i adolygu'r dystiolaeth honno ac addasu ein hamcangyfrifon o angen yn unol â hynny. Mae cyfuno ein capasiti ein hunain yma yng Nghymru ag un y DU yn ein rhoi mewn sefyllfa gref i brofi yn ôl yr angen. Rhaid inni ddysgu byw gyda'r feirws sy'n cylchredeg yn ein cymunedau am fisoedd lawer i ddod. Mae mabwysiadu'r dull hwn yn ffordd i bobl gael gwybod yn gyflym bod y feirws arnyn nhw fel y gallan nhw, yn eu tro, gyfyngu ar eu cysylltiad ag eraill. Bydd hyn yn ein helpu i atal heintiau ac olrhain y feirws wrth i gyfyngiadau symud gael eu lliniaru. Yn olaf, pobl Cymru yw ein partneriaid pwysicaf. Dim ond drwy eu parodrwydd i wneud y peth iawn - rhoi gwybod am eu symptomau, dweud â phwy y maen nhw wedi dod i gysylltiad a chymryd sylw o'r cyngor pan ddywedir wrthyn nhw i hunanynysu - y gallwn ni dorri'r gadwyn drosglwyddo. Hoffwn ddiolch i'r cyhoedd am barhau i gefnogi trefniadau'r cyfyngiadau symud. Mae ymateb y rhai o fewn y GIG, gofal cymdeithasol, plismona ac, yn wir, y cyhoedd yn gyffredinol wedi tawelu fy meddwl. Maen nhw'n cefnogi'r agwedd bwyllog a realistig yr ydym ni'n ei chymryd, ac mae wedi cael croeso eang. Dydw i ddim yn amau am eiliad, fodd bynnag, nad yw hi'n anodd parhau â'r cyfyngiadau sydd wedi cael eu gosod. Fodd bynnag, cadw'r mesurau eithriadol hyn yn eu lle, ynghyd â'r gefnogaeth gyhoeddus eang sydd iddynt, yw'r ffactor pwysicaf o hyd o ran amddiffyn y GIG a chadw ein teulu, ein ffrindiau a'n hanwyliaid yn ddiogel. Yn fwy na hynny, mae'n gwneud y gwahaniaeth mwyaf o ran cadw pobl yn ddiogel na fyddwn ni fyth efallai yn eu hadnabod ac na chawn ni fyth efallai mo'r cyfle i'w hadnabod. Diolch. Rwy'n hapus i gymryd cwestiynau ar y datganiad, Llywydd.