English: I don't want to fight climate change battles with climate change sceptics and climate change deniers again. I would simply say, for those who are interested in looking at where the science is on this - a very good lecture was given by Lord Stern at the Royal Society on 28 October this month on the criticality of the next 10 years, and, by the way, the challenges and the opportunities that come from that as well if we respond to it in the right way. So, I'm not going to go fighting over past battles that have frankly been put to bed. We are in an unprecedented period of climate change, and unless we take action, and in a speedy way - . Lord Stern originally said, way back in the Stern report, that we have to take immediate action, we have to invest in the right measures, and invest in it heavily to drive forward change in mitigation and adaptation. He is now saying that we are behind the curve again. We've got to really speed it up. And, in fact, Lord Deben's report that was produced last year, from the climate change commission, which was presented in the House of Commons, said exactly the same - there is now an even greater urgency to move on. And we can do it, and we all have a role, as individuals, as families, as communities, and as Government at all levels. And it was great to see last Saturday - I couldn't go and join them because I had other meetings - that Surfers against Sewage - who wouldn't be against sewage, frankly - together with Stop Climate Chaos were down on the beaches at Porthcawl clearing the beaches, but also - . There were 50-odd people there apparently - the youngest one was literally a baby in arms, and, of course, some people who were in more advanced years - cleaning the beach, but also talking together about what they could do locally in terms of initiatives to make the planet better and to develop community energy schemes and so on. I was there back in 2009 when the Cumbria floods happened - when they hit. I was actually standing in the Met Office. Hilary Benn, Secretary of State at the time, had brought together, in a great innovation, the Met Office and the Environment Agency in a flood forecasting centre in London. I was there looking at the panels as we were able to say, with around about 36 hours' advanced notice, the scale of what was going to hit us, and it did hit. As we know, the cost to Cumbria was not far short of £300 million damage, economically, to the local area. Bridges were swept away and rivers changed their courses overnight. Bill Barker, a local policeman, lost his life on a bridge that was swept away in the floods. And there was more besides: the devastation to hundreds, if not thousands of people, who weren't out of their houses temporarily, but for months, and in some cases, actually, for years to come as well. Since then, we've seen more and more and more. There can be nothing controversial now about saying that the frequency and the intensity of traumatic weather incidents here and abroad is recognised by everybody as being more severe, more frequent, more devastating for lives. And whilst it hits us in this country - . And I was there, by the way, as well when we produced the maps that were showing the scare stories in the newspapers of the land that showed the potential, over the next 50 to 100 years, of coastal inundation, and we saw what the effects of that would be in places like East Anglia and the Fenland. But we also produced the action plans and the toolkit that would say what we could do to actually avoid this happening in its entirety - to work with nature where we had to and to defend where we had to as well. There are ways out of these situations if we choose to actually do it. But it is pressing and it is urgent. It was great that the Welsh Government was represented there last year at COP21 in Paris, and they were not only part of the negotiations that were going on but also the ratification of what would be done by policy makers, then, in the regions and in the nations here on the ground. I was there as part of the global alliance of legislatures, looking at the practical implementation of what flowed from COP21. And COP21 was significant - we had, for the first time, the big, global players that we needed to be there. There was agreement that that wasn't the end of it - that was only the start of it. We then needed to ratchet it up. That, I think, is where we need to look here at Wales. How do we ratchet it up? How ambitious are we going to be? In my final comments, let me say: we can do this - we can do this. How intent are we at keeping fossil fuels in the ground? How intent are we at driving community energy and clean, green energy, and at building green jobs around that, using energy efficiency as national infrastructure to boost economic growth, and using renewables, including the tidal lagoon? It's absolutely scandalous that we're not using the second-highest tidal drop in the world right on our doorstep here. What more can we do with liquefied petroleum gas and with getting rid of petrol and diesel and moving to LPG and electric transport? A development of a south Wales and north Wales integrated, low-cost public transport - decarbonised system or low-carbon system; incentivising carbon reduction in the higher-intensive industries, including down the road here in the steel industry; not just zero-carbon homes, but energy-positive homes, like the SOLCER house; and recognising and explicitly rewarding public and environmental goods, including climate change adaptation and flood alleviation in our rural and agricultural policies - all that and so much more. We have led the way in Wales before. We can do it again, and we can do even more. And I think there's a will in this Chamber today to urge the Minister to be bold and all her colleagues as well.
Welsh: Nid wyf eisiau ymladd brwydrau newid yn yr hinsawdd gyda'r rhai sy'n amau ac yn gwadu bodolaeth newid yn yr hinsawdd eto. Byddwn yn dweud yn syml, i'r rhai sydd â diddordeb mewn edrych ar y wyddoniaeth ar hyn - rhoddwyd darlith dda iawn gan yr Arglwydd Stern yn y Gymdeithas Frenhinol ar 28 Hydref y mis hwn ar bwysigrwydd allweddol y 10 mlynedd nesaf, a hefyd, gyda llaw, yr heriau a'r cyfleoedd a ddaw o hynny os ydym yn ymateb iddo yn y ffordd iawn. Felly, nid wyf yn mynd i barhau i ymladd brwydrau'r gorffennol sydd eisoes wedi'u datrys a bod yn onest. Rydym mewn cyfnod digynsail o newid yn yr hinsawdd, ac oni bai ein bod yn gweithredu, a hynny'n gyflym - . Dywedodd yr Arglwydd Stern yn wreiddiol, ymhell yn ôl yn adroddiad Stern, fod yn rhaid i ni roi camau ar waith ar unwaith, mae'n rhaid i ni fuddsoddi yn y mesurau cywir, a buddsoddi'n drwm i hybu newid yn y broses o liniaru ac addasu. Mae bellach yn dweud ein bod ar ei hôl hi eto. Mae'n rhaid i ni gyflymu pethau'n sylweddol. Ac mewn gwirionedd, roedd adroddiad yr Arglwydd Deben a gynhyrchwyd y llynedd gan y comisiwn ar y newid yn yr hinsawdd, ac a gyflwynwyd yn Nhŷ'r Cyffredin, yn dweud yr un peth yn union - mae mwy fyth o frys i symud ymlaen. Ac fe allwn wneud hynny, ac mae gennym oll ran i'w chwarae, fel unigolion, fel teuluoedd, fel cymunedau, ac fel Llywodraethau ar bob lefel. Ac roedd yn wych gweld, ddydd Sadwrn diwethaf - ni allwn ymuno â hwy am fod gennyf gyfarfodydd eraill - fod Surfers against Sewage - pwy na fyddai yn erbyn carthffosiaeth a bod yn onest - ynghyd ag Atal Anhrefn Hinsawdd i lawr ar y traethau ym Mhorthcawl yn clirio'r traethau, ond hefyd - . Roedd yna oddeutu 50 o bobl yno mae'n debyg - gyda'r ieuengaf yn llythrennol yn fabi bach, ac wrth gwrs, pobl a oedd yn fwy oedrannus - yn glanhau'r traeth, ond hefyd yn siarad gyda'i gilydd am yr hyn y gallent ei wneud yn lleol o ran mentrau i wneud y blaned yn well ac i ddatblygu cynlluniau ynni cymunedol ac yn y blaen. Roeddwn i yno yn ôl yn 2009 pan ddigwyddodd llifogydd Cumbria - pan wnaethant daro. Roeddwn yn sefyll yn y Swyddfa Dywydd mewn gwirionedd. Roedd Hilary Benn, yr Ysgrifennydd Gwladol ar y pryd, wedi dod â'r Swyddfa Dywydd ac Asiantaeth yr Amgylchedd at ei gilydd ar ffurf cynllun arloesol y ganolfan darogan llifogydd yn Llundain. Roeddwn yno'n edrych ar y paneli fel y gallem ddweud, gyda rhybudd o tua 36 awr ymlaen llaw, beth oedd maint yr hyn a oedd yn mynd i'n taro, ac fe wnaeth daro. Fel y gwyddom, nid oedd y gost i Cumbria yn bell o £300 miliwn o ddifrod, yn economaidd, i'r ardal leol. Cafodd pontydd eu hysgubo ymaith ac fe newidiodd afonydd eu cyrsiau dros nos. Collodd Bill Barker, heddwas lleol, ei fywyd ar bont a gafodd ei hysgubo i ffwrdd gan y llifogydd. Ac roedd mwy na hynny hefyd: y dinistr i gannoedd, os nad miloedd o bobl y bu'n rhaid iddynt adael eu tai, nid dros dro'n unig, ond am fisoedd, ac mewn rhai achosion, am flynyddoedd i ddod hefyd mewn gwirionedd. Ers hynny, rydym wedi gweld mwy a mwy a mwy. Ni all fod dim yn ddadleuol yn awr ynglŷn â dweud bod pawb yn cydnabod bellach fod amlder a dwyster digwyddiadau tywydd trawmatig yma a thramor yn fwy difrifol, yn fwy aml, ac yn fwy dinistriol i fywydau. Ac er ei fod yn ein taro ni yn wlad hon - . Ac roeddwn yno hefyd, gyda llaw, pan gynhyrchwyd y mapiau a oedd yn dangos y straeon arswyd ym mhapurau newydd y wlad a oedd yn dangos y posibilrwydd, dros y 50 i 100 mlynedd nesaf, o orlifo arfordirol, a gwelsom beth fyddai effeithiau hynny mewn llefydd fel East Anglia a Fenland. Ond fe gynhyrchwyd cynlluniau gweithredu gennym hefyd a'r pecyn cymorth a fyddai'n dweud beth y gallem ei wneud i osgoi hyn rhag digwydd yn ei gyfanrwydd - i weithio gyda natur lle roedd rhaid i ni ac i amddiffyn lle roedd rhaid hefyd. Mae yna ffyrdd allan o'r sefyllfaoedd hyn os ydym yn dewis ei wneud mewn gwirionedd. Ond mae'r angen yn daer ac mae brys. Roedd yn wych fod Llywodraeth Cymru wedi cael ei chynrychioli yno y llynedd yn COP21 ym Mharis, a'i bod nid yn unig yn rhan o'r trafodaethau a oedd yn mynd rhagddynt ond hefyd ei bod yn rhan o gadarnhau'r hyn a fyddai'n cael ei wneud gan wneuthurwyr polisi, felly, yn y rhanbarthau ac yn y cenhedloedd yma ar lawr gwlad. Roeddwn yno'n rhan o'r gynghrair fyd-eang o ddeddfwrfeydd, yn edrych ar weithrediad ymarferol yr hyn a ddeilliodd o COP21. Ac roedd COP21 yn arwyddocaol - am y tro cyntaf, roedd gennym y chwaraewyr mawr, byd-eang roedd angen i ni eu cael yno. Cafwyd cytundeb nad dyna oedd diwedd y mater - mai dechrau'n unig oedd hynny. Yna roedd angen i ni ddwysáu'r gwaith. Rwy'n meddwl mai dyna ble y mae angen i ni edrych ar Gymru. Sut rydym yn dwysáu'r gwaith? Pa mor uchelgeisiol rydym am fod? Yn fy sylwadau olaf, gadewch i mi ddweud y gallwn wneud hyn - fe allwn wneud hyn. Pa mor benderfynol yr ydym o gadw tanwydd ffosil yn y ddaear? Pa mor benderfynol yr ydym o hybu ynni cymunedol ac ynni glân, gwyrdd, a datblygu swyddi gwyrdd o amgylch hynny, gan ddefnyddio effeithlonrwydd ynni fel seilwaith cenedlaethol i hybu twf economaidd, a defnyddio ynni adnewyddadwy, gan gynnwys y morlyn llanw? Mae'n gwbl warthus nad ydym yn defnyddio'r cwymp llanw ail uchaf yn y byd yma ar garreg ein drws. Beth arall y gallwn ei wneud gyda nwy petrolewm hylifedig a chael gwared ar betrol a diesel a symud at LPG a thrafnidiaeth drydanol? Datblygu trafnidiaeth gyhoeddus integredig cost isel yn ne Cymru a gogledd Cymru - system wedi'i datgarboneiddio neu system carbon isel; cymell lleihau carbon yn y diwydiannau uwch-ddwys, gan gynnwys i lawr y ffordd yma yn y diwydiant dur; nid cartrefi di-garbon yn unig, ond cartrefi ynni-bositif, fel y tŷ SOLCER; a chydnabod a mynd ati i wobrwyo nwyddau cyhoeddus ac amgylcheddol, yn cynnwys addasu i'r newid yn yr hinsawdd a lliniaru llifogydd yn ein polisïau gwledig ac amaethyddol - hyn oll a chymaint mwy. Rydym wedi arwain y ffordd yng Nghymru o'r blaen. Gallwn wneud hynny eto, a gallwn wneud mwy eto hyd yn oed. Ac rwy'n meddwl bod yna ewyllys yn y Siambr hon heddiw i annog y Gweinidog i fod yn eofn a'i holl gyd-Aelodau yn ogystal.