English: I'm grateful to be able to speak on the committee's report. I'm delighted, actually, we did this one-day report, because it shone a light on a part of the NHS here in Wales that is so very vital to people's long-term health and yet sometimes is really overlooked. And I'm pleased that the Government has accepted all the recommendations, although I do have commentary on that. 'Everyone should have access to good-quality NHS dental services'. This is the headline on the Government's Health in Wales website page on how to find a dentist. Now, that's quite tricky in an awful lot of Wales. About 45 per cent of the population - that's almost 1.5 million individuals - have not seen a high street NHS dentist in the last two years. And I'm concerned about the stagnation that these figures actually show up, because, nine years ago, 55 per cent of the population was being treated within the NHS dentistry service. Today, 55 per cent of the population is being treated in the NHS dentistry service. That sounds like good news, doesn't it, but, of course, our population's grown by almost 200,000, so, actually, we're beginning to reverse and, rather than reverse or stagnate, we need to improve. So, Minister, I'd be very grateful if you could just talk us through how you think we're going to be able to address this and increase the numbers of people who are having access to NHS dentistry services. Because, in my constituency, there is no dental practice that is accepting new adult or child NHS patients whatsoever. Only 15.5 per cent of NHS practices throughout Wales are currently accepting adult NHS patients, and only 27 per cent are accepting new children, which, actually, is really bad news for a couple of reasons. One is it actually starts to negate all the positive work in Designed to Smile, because there's no encouragement to carry it on. Two, every time you go into a hospital, you're asked about the state of your teeth. It's absolutely vital and it's recognised by the medical profession. They promote the fact that, unless you have good, healthy teeth, you are liable to open yourself up to all manner of infections and tendencies for heart failure and all the rest of it. So, unless we have really, really good teeth and we keep our teeth healthy, then we are opening ourselves up to further illnesses. So, we're immediately setting ourselves up to fail if we do not give people access to good dentistry. And it's not a snapshot in time. I noted in your response that you said this was a snapshot, but this is two different years that all this has been monitored over. So, what's the real problem? Well, the real problem is there's no new money. All the recommendations you've accepted, which is great, but none of the recommendations have any financial implication whatsoever, which means there is no new money. The value of the total dental budget in 2017-18 is worth 15 per cent less in real terms compared to the budget six years ago, but I can assure you that in the six years capital costs have increased, staff costs have increased, everything else has increased. So, of course, what's happening is that the patient is being squeezed, services to the patient are being squeezed. An expenditure of £186.7 million in 2012-13, which is what we spent, should equate to £216.57 million now, and that's just to keep pace with inflation. Our six-year shortfall for last year was over £29 million, and £29 million in a small part of the NHS sector like this actually makes for an awful lot of money that can make an awful lot of difference. So, I'm deeply concerned about the fact that we have no new money. The other point that also concerns me, and pertains to our recommendation 1, is about the fact that there are still pilot practices - or there's still a desire by the chief dental officer to implement new pilot practices to test how we ought to relook at the unit of dental activity. What I don't understand about this is that some years ago, I had the great good fortune to go down to some pilots that were being run by the Welsh Government in Swansea, and there's been one elsewhere - very successful. It absolutely looked at people in the round, it looked at the holistic way of being able to measure their dental health. The downside was that it was highly preventative, so they saw slightly fewer patients, but in the long term the benefit to Wales, to the dental service, was absolutely outstanding. I would be very grateful, Minister, if you could just clarify why you've not gone ahead with any of those pilots that were tested and seen to be positive, but instead we are waiting and waiting and waiting, and spending yet more time in trying to redesign the wheel and come up with yet another alternative, when we seem to have some very successful ones that your Government came up with not so very long ago.
Welsh: Rwy'n ddiolchgar am gael siarad am adroddiad y pwyllgor. Rwyf wrth fy modd, mewn gwirionedd, ein bod wedi gwneud yr adroddiad undydd hwn, gan ei fod yn amlygu rhan o'r GIG yma yng Nghymru sydd mor hanfodol i iechyd hirdymor pobl ac eto, weithiau, caiff ei anwybyddu mewn gwirionedd. Ac rwy'n falch fod y Llywodraeth wedi derbyn yr holl argymhellion, er bod gennyf sylwadau ar hynny. 'Dylai pawb gael mynediad at wasanaethau deintyddol o ansawdd da yn y GIG'. Dyma'r pennawd ar dudalen gwefan Iechyd yng Nghymru y Llywodraeth ar sut i ddod o hyd i ddeintydd. Nawr, mae hynny'n eithaf anodd mewn llawer rhan o Gymru. Nid yw tua 45 y cant o'r boblogaeth - sef bron 1.5 miliwn o unigolion - wedi gweld deintydd GIG ar y stryd fawr yn y ddwy flynedd diwethaf. Ac rwy'n poeni am y ffordd y mae'r ffigurau hyn yn dynodi diffyg cynnydd mewn gwirionedd, oherwydd, naw mlynedd yn ôl, roedd 55 y cant o'r boblogaeth yn cael eu trin o fewn gwasanaeth deintyddiaeth y GIG. Heddiw, mae 55 y cant o'r boblogaeth yn cael eu trin yng ngwasanaeth deintyddiaeth y GIG. Mae hynny'n swnio fel newyddion da, onid yw, ond wrth gwrs, mae ein poblogaeth wedi tyfu bron i 200,000, felly mewn gwirionedd, rydym yn dechrau mynd tuag yn ôl, ac yn hytrach na mynd tuag yn ôl neu sefyll yn llonydd, mae angen i ni wella. Felly, Weinidog, buaswn yn ddiolchgar iawn pe gallech ddweud wrthym sut y credwch y gallwn fynd i'r afael â hyn a chynyddu nifer y bobl sy'n cael mynediad at wasanaethau deintyddol y GIG. Oherwydd, yn fy etholaeth i, nid oes unrhyw bractis deintyddol yn derbyn cleifion GIG newydd o gwbl, yn oedolion neu'n blant. Dim ond 15.5 y cant o bractisau'r GIG ledled Cymru sy'n derbyn cleifion GIG sy'n oedolion ar hyn o bryd, a dim ond 27 y cant sy'n derbyn plant newydd, ac mae hynny, mewn gwirionedd, yn newyddion drwg iawn am ddau reswm. Un rheswm yw ei fod yn dechrau negyddu holl waith cadarnhaol y Cynllun Gwên, oherwydd ni cheir anogaeth i'w barhau. Dau, bob tro y byddwch yn mynd i ysbyty, gofynnir i chi am gyflwr eich dannedd. Mae'n gwbl hanfodol a chaiff ei gydnabod gan y proffesiwn meddygol. Maent yn hyrwyddo'r ffaith eich bod yn gwneud eich hun yn agored i bob math o heintiau a thueddiadau o ran methiant y galon a'r gweddill i gyd oni bai fod gennych ddannedd da ac iach. Felly, oni bai fod gennym ddannedd gwirioneddol dda a'n bod yn cadw ein dannedd yn iach, rydym yn gwneud ein hunain yn agored i salwch pellach. Rydym yn paratoi i fethu'n syth os na allwn gynnig mynediad at ddeintyddiaeth dda i bobl. Ac nid ciplun mewn amser yw hwn. Nodais yn eich ymateb eich bod wedi dweud mai ciplun ydoedd, ond cafodd hyn ei fonitro dros ddwy flynedd wahanol. Felly, beth yw'r broblem go iawn? Wel, y broblem go iawn yw nad oes unrhyw arian newydd. Rydych wedi derbyn yr holl argymhellion, sy'n wych, ond nid oes unrhyw oblygiadau ariannol o gwbl ynghlwm wrth yr argymhellion, sy'n golygu nad oes unrhyw arian newydd. Yn 2017-18 mae gwerth y gyllideb ddeintyddol gyfan 15 y cant yn llai mewn termau real o'i chymharu â'r gyllideb chwe blynedd yn ôl, ond gallaf eich sicrhau bod costau cyfalaf wedi cynyddu yn y chwe blynedd diwethaf, mae costau staff wedi cynyddu, mae popeth arall wedi cynyddu. Felly, wrth gwrs, yr hyn sy'n digwydd yw bod y claf yn cael ei wasgu, mae gwasanaethau i'r claf yn cael eu gwasgu. Dylai gwariant o £186.7 miliwn yn 2012-13, sef yr hyn a wariwyd gennym, gyfateb i £216.57 miliwn yn awr, a hynny i gyd-fynd â chwyddiant yn unig. Roedd ein diffyg dros chwe blynedd ar gyfer y llynedd dros £29 miliwn, ac mae £29 miliwn mewn rhan fach o'r sector GIG fel hyn yn llawer iawn o arian a allai wneud llawer iawn o wahaniaeth mewn gwirionedd. Felly, rwy'n pryderu'n fawr am y ffaith nad oes gennym unrhyw arian newydd. Mae'r pwynt arall sydd hefyd yn peri pryder i mi, ac sy'n berthnasol i'n hargymhelliad 1, yn ymwneud â'r ffaith bod yna bractisau peilot o hyd - neu mae'r prif swyddog deintyddol yn dal i ddymuno rhoi practisau peilot newydd ar waith i brofi sut y dylem ailedrych ar yr uned gweithgarwch deintyddol. Yr hyn nad wyf yn ei ddeall am hyn yw fy mod wedi bod yn ddigon ffodus, rai blynyddoedd yn ôl, i fynd i weld cynlluniau peilot a oedd yn cael eu rhedeg gan Lywodraeth Cymru yn Abertawe, ac fe fu un mewn man arall - llwyddiannus iawn. Edrychai ar yr unigolyn cyfan, ac edrychai ar y ffordd gyfannol o allu mesur eu hiechyd deintyddol. Yr anfantais oedd ei fod yn ataliol iawn, felly byddent yn gweld ychydig llai o gleifion, ond yn y tymor hir roedd y budd i Gymru, i'r gwasanaeth deintyddol, yn gwbl eithriadol. Buaswn yn ddiolchgar iawn, Weinidog, pe gallech egluro pam nad ydych wedi bwrw ymlaen ag unrhyw un o'r cynlluniau peilot hynny a brofwyd ac y gwelwyd eu bod yn rhai cadarnhaol, ond yn lle hynny, ein bod yn aros ac yn aros ac yn aros, ac yn treulio mwy fyth o amser yn ceisio ailgynllunio'r olwyn a llunio dewis arall eto fyth, pan ymddengys bod gennym rai llwyddiannus iawn a gyflwynwyd gan eich Llywodraeth chi heb fod mor bell yn ôl â hynny.