English: Thank you very much, Deputy Llywydd. I will wear two hats, possibly, at this point - yes, as Plaid Cymru spokesperson on health and care, but also as joint chair, since earlier today, of a new cross-party group established here in the Senedd, which I jointly chair with the Member for Caerphilly. We could see that the scale of the problem was so great that we needed a platform within this Senedd to give full consideration to long COVID, and I'm pleased that the Minister was able to join us for a few minutes earlier today. There is no doubt in my mind that the Government in Wales, for whatever reason, has been too slow in understanding what exactly we were discussing here. There are two different issues: people who have difficultly in getting over an acute illness, namely COVID, and problems after being in intensive care, for example. That's one problem that can be long term, but that's not what long COVID is. Long COVID can be something that happens to people who have been asymptomatic, as the Minister said. So, I am pleased to hear the tone of the statement that we heard this afternoon, which without doubt, I think, recognises that we are discussing something where people deserve to know that they are believed; that there is a piece of work being done by Government that will take their concerns and symptoms seriously. Of course, what I'm looking forward to now is to see how this is to be implemented. I've been keen to see specialist centres developed, and I share the frustration expressed already, and the jealousy, if that's the word, in seeing centres established over the border. Now, one of the benefits noted of that is that specialism is developed within these centres. The Minister has mentioned information sharing and this evidence centre, which will be gathering evidence, but I wonder what work the Government will do to ensure that good practice and lessons learned really are reflected in the treatments developed and provided across the health service in Wales. Because we are learning here, and we need to learn very quickly, but when lessons are learned it is very important that people benefit from that by seeing new treatments being developed. One specific question I would like to ask the Minister: what's being done within the health service itself? I've already written to the Minister on this point, but I am aware of a number of health professionals who are on the front line, of course, and would have been more likely to have been infected. I see many people who have trouble getting support from their own employers within the health service to provide them with the treatment that they need so that they can return to the workplace. So, what work can the Government do to ensure that that support is provided to those health and care workers who were so selfless over the past 15 months, placing themselves in danger, who now find themselves not being supported - including one who's had to go private in England because she couldn't get the tests that she needed within the NHS in Wales? I will leave it there for now, but I will say again that I welcome the tone, I welcome much of what we have heard, but the measure of success of these steps will be the real test. I look forward, within the cross-party group, to keeping a close eye through Long COVID Wales on how successful these steps will be, and I do hope that the Government will be willing to change direction if new evidence emerges and patient requirements are highlighted further in the coming months.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Gwnaf wisgo dwy het, o bosib, yn fan hyn - ie, fel llefarydd Plaid Cymru ar iechyd a gofal, ond hefyd fel cyd-gadeirydd, ers yn gynharach heddiw, grŵp trawsbleidiol newydd sydd wedi cael ei sefydlu yma yn y Senedd. Dwi'n cyd-gadeirio efo'r Aelod dros Gaerffili. Mi oeddem ni'n gallu gweld bod sgêl y broblem mor fawr fel bod angen llwyfan o fewn y Senedd yma i roi ystyriaeth lawn i COVID hir, a dwi'n falch bod y Gweinidog wedi gallu dod atom ni am ychydig o funudau yn gynharach heddiw. Does yna ddim amheuaeth gen i fod y Llywodraeth yng Nghymru, am ba bynnag rheswm, wedi bod yn rhy araf i ddeall beth yn union oeddem ni'n ei drafod yn fan hyn. Mae yna ddau beth gwahanol: pobl sydd yn cael trafferth dod dros salwch acíwt o COVID, a phroblemau ar ôl bod mewn adran gofal dwys, ac yn y blaen. Mae hwnna'n un broblem sy'n gallu bod yn hirdymor. Ond nid dyna ydy COVID hir. Mae COVID hir yn gallu bod yn rhywbeth sydd yn digwydd i bobl sydd ddim wedi cael symptomau o gwbl, fel dywedodd y Gweinidog. Felly, dwi yn falch o glywed tôn y datganiad rydyn ni wedi'i gael heddiw yma, sydd, heb os, dwi'n meddwl, yn cydnabod rŵan ein bod ni'n siarad am rywbeth lle mae pobl yn haeddu gwybod eu bod nhw'n cael eu credu; bod yna ddarn o waith gan Lywodraeth sydd yn mynd i fod yn cymryd pryderon a symptomau a ballu o ddifrif. Wrth gwrs, beth dwi'n edrych ymlaen ato fo rŵan ydy gweld sut mae hwn yn cael ei weithredu. Dwi innau wedi bod yn eiddgar i weld canolfannau arbenigol yn cael eu datblygu, a dwi'n rhannu'r rhwystredigaeth sydd wedi cael ei chodi yn barod, a'r genfigen yma yng Nghymru, ond mai dyna'r gair, o weld canolfannau yn cael eu datblygu dros y ffin. Un o'r manteision sydd wedi cael eu nodi o hynny ydy bod arbenigedd yn cael ei ddatblygu o fewn y canolfannau. Mae'r Gweinidog wedi siarad am rannu gwybodaeth a'r ganolfan dystiolaeth yma, sydd yn mynd i fod yn casglu gwybodaeth, ond tybed pa waith fydd y Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau bod arfer da a gwersi sy'n cael eu dysgu yn wirioneddol yn cael eu hadlewyrchu mewn triniaethau sy'n cael eu datblygu ar hyd y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Achos dysgu ydyn ni, ac mae angen dysgu yn gyflym iawn, ond pan fydd gwers yn cael ei dysgu, mae'n bwysig bod pobl yn gallu manteisio ar hynny drwy weld triniaethau newydd yn cael eu datblygu, ac ati. Un cwestiwn penodol yr hoffwn ei ofyn i'r Gweinidog ydy: beth sy'n cael ei wneud o fewn y gwasanaeth iechyd ei hun? Dwi'n barod wedi ysgrifennu at y Gweinidog ar hyn i ymhelaethu, ond dwi'n ymwybodol o nifer o weithwyr iechyd a oedd ar y rheng-flaen, wrth gwrs, ac yn fwy tebyg o ddioddef o gael yr afiechyd yma. Dwi'n gweld sawl un sy'n cael trafferth cael cefnogaeth gan eu cyflogwr eu hunain, y gwasanaeth iechyd, i roi'r driniaeth y maen nhw ei hangen i'w cael nhw yn ôl i mewn i'r gweithle. Pa ddarn o waith all y Llywodraeth ei wneud i sicrhau bod y gefnogaeth yna yn cael ei rhoi i'r gweithwyr iechyd a gofal yma fu mor anhunanol dros y 15 mis diwethaf, yn rhoi eu hunain mewn perygl, ac sydd rŵan yn gweld eu hunain yn methu cael cefnogaeth - yn cynnwys un sydd wedi gorfod mynd yn breifat yn Lloegr ac ati oherwydd bod hi'n methu cael y profion mae ei hangen o fewn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru? Gwnaf ei gadael hi yn fanna am rŵan, ond i ddweud eto fy mod i'n croesawu'r tôn, fy mod i'n croesawu llawer o'r hyn rydyn ni wedi'i glywed, ond mai ym mesur llwyddiant y camau yma fydd y prawf go iawn. Dwi'n edrych ymlaen, o fewn y grŵp trawsbleidiol, at gadw llygad barcud drwy grŵp Long COVID Cymru ar ba mor llwyddiannus fydd y camau yma, a dwi'n gobeithio y bydd y Llywodraeth hefyd yn barod i newid cyfeiriad os oes tystiolaeth newydd a gofynion cleifion yn benodol yn cael eu hamlygu ymhellach yn y misoedd sydd i ddod.