English: Yes, it's a good example of the range of services that exist right across the country - local opportunities and how people are linked to those opportunities to improve their general health and well-being, and not a reliance on medication and medical intervention. It's also a good example of the way we de-medicalise the service and, in particular, the way that healthcare support workers and other community-based workers have been really important in getting people to actually get active and get involved in their community, to take more ownership of their own choices in a way that is enjoyable for them and appropriate and local. Trying to make this work more systematically is something that Dr Richard Lewis has undertaken in his role as the national professional lead for primary care in the Welsh Government. People in the Chamber will know him from his former role with the BMA, and he's continuing to champion the role of well-being services and the need for more systematic access and referral. The future generations commissioner has also facilitated a round-table discussion with stakeholders on behalf of Dr Lewis last autumn and that's generated a lot of enthusiasm and discussion. The challenge now, over this next year, is how we roll out what we hope will be a more consistent and effective approach. But, within this Welsh Government, we're committed to supporting stakeholders to share learning and good practice. So, in March, the Welsh Government sponsored a Mid Wales Health Collaborative conference. That event brought outdoor sector colleagues together with healthcare professionals to discuss the positive health and well-being benefits of outdoor activity, and increase awareness of the benefits of using green spaces. So, it is important to continue to develop the evidence base of what exists, and also what works. And the Welsh Government has, therefore, commissioned a review of the principles of sustainable community-based volunteering to tackle loneliness and social isolation among older people. And that will focus on models of best practice and the impact that they have had. The research findings will be published in September and used by health boards, local authorities, the third and community sectors to inform the development of further community-led volunteer models. To help people find the right care at the right time and in the right place - often with the right person and the right service - the Welsh Government is continuing to work to co-ordinate the development of a single virtual directory of services for health and social care in the third and independent sectors. The directory will be used by both the public and professionals. It will underpin the new local authority information, advice and assistance services, and the 111 telephone and website service, and it will include the wide range of services available in local communities and explain how people can access that care and support. In 'Taking Wales Forward', the Welsh Government committed to launching a Wales well-being bond to drive forward healthier lifestyles. The social prescribing agenda aligns closely to the aims of the well-being bond, which will look to take forward innovative health and well-being projects. We're currently working closely with our stakeholders on the best way to achieve this. And, so, I say this generally, because I would welcome the views of Assembly Members on what further action is needed at national level to promote well-being services, and I welcome your views and ideas on what you think the priorities should be. And a number of Members will have their own local experience. For example, I know there may be Members who want to talk about Valleys Steps, which is engaging in Cwm Taf, a year into a relatively successful approach. So, the views of Members and wider stakeholders will lead into the Welsh Government's commitment to trial a national approach to social prescribing in mental health. That should help us to take this work forward. In accordance with our 'Taking Wales Forward' commitment, I'll begin a pilot on social prescribing this December - or by this December. It will be aimed specifically at improving the mental health offer and the support for people with low to moderate mental health issues. The evidence base around social prescribing is limited, but growing. By funding a pilot, we think we'll contribute to the evaluation of the role of social prescribing in Wales, and investigate the factors that make it most effective. The pilot will add to the excellent work already taking place in Wales, and we're now engaging with stakeholders to work up proposals for the pilot scheme. I'll make further announcements about the development of the pilot scheme and the well-being bond after the summer, but I look forward to hearing Members' contributions to today's debate.
Welsh: Ydy, mae'n enghraifft dda o'r ystod o wasanaethau sy'n bodoli ledled y wlad - cyfleoedd lleol a sut y mae pobl wedi'u cysylltu â'r cyfleoedd hynny i wella eu hiechyd cyffredinol a'u lles, heb ddibynnu ar feddyginiaeth ac ymyrraeth feddygol. Mae hefyd yn enghraifft dda o sut yr ydym yn tynnu'r elfen feddygol o'r gwasanaeth ac, yn enwedig, sut y mae gweithwyr cymorth gofal iechyd a gweithwyr eraill yn y gymuned wedi chwarae rhan bwysig iawn mewn cael pobl i fod yn egnïol a chymryd rhan yn eu cymuned, i fod yn fwy cyfrifol am eu dewisiadau eu hunain mewn ffordd y maen nhw'n ei mwynhau ac sy'n briodol ac yn lleol. Mae ceisio gwneud i hyn weithio yn fwy systematig yn rhywbeth y mae Dr Richard Lewis wedi ymgymryd ag ef yn ei swydd fel arweinydd proffesiynol cenedlaethol ar gyfer gofal sylfaenol yn Llywodraeth Cymru. Bydd pobl yn y Siambr yn ei adnabod o'i swydd flaenorol gyda Chymdeithas Feddygol Prydain, ac mae'n parhau i hyrwyddo swyddogaeth gwasanaethau lles a'r angen am brosesau derbyn ac atgyfeirio mwy systematig. Mae comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol hefyd wedi hwyluso trafodaeth bord gron â rhanddeiliaid ar ran Dr Lewis yr hydref diwethaf a chafwyd llawer o frwdfrydedd a thrafodaeth o ganlyniad i hynny. Yr her erbyn hyn, yn ystod y flwyddyn nesaf, yw sut yr ydym yn cyflwyno yr hyn yr ydym yn gobeithio y bydd yn ddull mwy cyson ac effeithiol. Ond, o fewn Llywodraeth Cymru, rydym yn ymrwymedig i gefnogi rhanddeiliaid i rannu dysgu ac arfer da. Felly, ym mis Mawrth, ariannodd Llywodraeth Cymru Gynhadledd Gydweithredol Iechyd y Canolbarth. Yn y digwyddiad hwnnw daeth cydweithwyr o'r sector awyr agored â gweithwyr gofal iechyd proffesiynol ynghyd i drafod manteision cadarnhaol gweithgareddau awyr agored o ran iechyd a lles, a chynyddu ymwybyddiaeth o fanteision defnyddio mannau gwyrdd. Felly, mae'n bwysig parhau i ddatblygu'r dystiolaeth o'r hyn sy'n bodoli, a hefyd yr hyn sy'n gweithio. Ac mae Llywodraeth Cymru wedi, felly, comisiynu adolygiad o egwyddorion gwirfoddoli cynaliadwy yn y gymuned i fynd i'r afael ag unigrwydd ac ynysu cymdeithasol ymhlith pobl hŷn. A bydd hynny yn canolbwyntio ar fodelau arfer gorau a'r effaith y maent wedi'i chael. Bydd canfyddiadau'r ymchwil yn cael eu cyhoeddi ym mis Medi ac yn cael eu defnyddio gan fyrddau iechyd, awdurdodau lleol, y trydydd sector a'r sector cymunedol ar gyfer llywio'r gwaith o ddatblygu ymellach modelau gwirfoddoli dan arweiniad y gymuned. Er mwyn helpu pobl i ddod o hyd i'r gofal iawn ar yr adeg iawn ac yn y lle iawn - yn aml gyda'r person iawn a'r gwasanaeth iawn - mae Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio i gydgysylltu datblygiad cyfeiriadur rhithwir sengl o wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol yn y trydydd sector a'r sector annibynnol. Bydd y cyfeiriadur yn cael ei ddefnyddio gan y cyhoedd a gweithwyr proffesiynol. Bydd yn sail i'r wybodaeth newydd gan awdurdodau lleol, gwasanaethau cyngor a chymorth, a'r gwasanaeth ffôn a gwefan 111, a bydd yn cynnwys yr ystod eang o wasanaethau sydd ar gael mewn cymunedau lleol ac yn esbonio sut y gall pobl gael gafael ar y gofal a'r cymorth hwnnw. Yn 'Symud Cymru Ymlaen', mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i lansio bond llesiant Cymru i sbarduno ffyrdd o fyw iachach. Mae'r agenda rhagnodi cymdeithasol yn cyd-fynd yn agos ag amcanion y bond lles, a fydd yn ceisio datblygu prosiectau iechyd a lles arloesol. Ar hyn o bryd rydym yn gweithio'n agos gyda'n rhanddeiliaid ar y ffordd orau o gyflawni hyn. Ac, felly, rwyf yn dweud hyn yn gyffredinol, oherwydd byddwn i'n croesawu barn Aelodau'r Cynulliad ar y camau pellach y mae angen eu cymryd ar lefel genedlaethol i hyrwyddo gwasanaethau lles, a chroesawaf eich barn a'ch syniadau am yr hyn yr ydych yn credu y dylai'r blaenoriaethau fod. A bydd nifer o Aelodau wedi cael eu profiad lleol eu hunain. Er enghraifft, gwn y gall fod rhai Aelodau sydd eisiau siarad am Gamau'r Cymoedd, sy'n ymgysylltu â phobl yng Nghwm Taf, a hynny flwyddyn ers dechrau'r dull cymharol lwyddiannus. Felly, bydd barn yr Aelodau a rhanddeiliaid ehangach yn arwain at ymrwymiad Llywodraeth Cymru i dreialu dull cenedlaethol o ragnodi cymdeithasol ym maes iechyd meddwl. Dylai hynny ein helpu i ddatblygu'r gwaith hwn. Yn unol â'n hymrwymiad yn 'Symud Cymru Ymlaen', byddaf yn dechrau cynllun arbrofol ar ragnodi cymdeithasol ym mis Rhagfyr - neu erbyn mis Rhagfyr. Bydd wedi'i dargedu'n benodol at wella'r cynnig iechyd meddwl a'r gefnogaeth i bobl â phroblemau iechyd meddwl isel i gymedrol. Mae'r dystiolaeth sydd ar gael ar gyfer rhagnodi cymdeithasol yn gyfyngedig, ond yn datblygu. Trwy ariannu cynllun arbrofol, rydym yn credu y byddwn yn cyfrannu at werthuso swyddogaeth rhagnodi cymdeithasol yng Nghymru, ac yn ymchwilio i'r ffactorau sy'n ei wneud yn fwyaf effeithiol. Bydd y cynllun arbrofol yn ychwanegu at y gwaith rhagorol sy'n cael ei wneud eisoes yng Nghymru, ac rydym bellach yn ymgysylltu â rhanddeiliaid i lunio cynigion ar gyfer y cynllun arbrofol. Byddaf yn gwneud cyhoeddiadau pellach am ddatblygiad y cynllun arbrofol a'r bond llesiant ar ôl yr haf, ond edrychaf ymlaen at glywed cyfraniadau Aelodau i ddadl heddiw.