English: Well, that's exactly what we had anticipated, although I would have said that creating a strategy that promotes should have happened alongside the legislation - it wasn't something that would follow on afterwards. But, certainly, it appears that the Measure has succeeded in its first aim, at least, namely of creating a framework where there is an increase in the use of the Welsh language and an increase in the number of services available through the medium of Welsh. You are entirely right to say that there's a major piece of work to be done then - that includes education, mainly perhaps, and most importantly - and that is the work of Government and of other partners, and also to prepare those ancillary services, or you will find yourself in the same situation as Ireland, where there are a high proportion of the population who are able to speak Irish, or some Irish, because they had to pass an exam in order to have work in the civil service. But there's been no increase in the use of the language, or very little increase, as a result of that. So, legislative requirements don't lead necessarily to people speaking the language or using the language. And the situation isn't exactly the same in Ireland, and you shouldn't compare the two, I accept that, but Irish is the main official language of Ireland. That is, you would think that that status would be sufficient, but it hasn't been sufficient in restoring the use of the Irish language. So, you have to do other things too, don't you, and education is one thing? But along with education, you have to have all sorts of other things happening. I would argue that, by increasing the number of people using the Welsh language within public bodies, and other organisations too, you then give purpose to bilingual education. You are producing people who are then able to take these posts, and to operate effectively within them, and with the experience - . And it's not something that happens overnight - it's a process, it's a journey. I know that there's that old saying about devolution - it's a process not an event - but the same is true about any plan to promote the development of the Welsh language. And I have experience of seeing this at Gwynedd Council. The process started in 1974 there, but now there is a workforce that, generally speaking - generally speaking - is bilingual, and can respond then to the needs of the population in Welsh or in English, in all parts of the council. Well, that's an ideal, and it 's not going to happen in all parts of Wales, of course it's not, for a very long time, but if you start that process of creating a legislative framework that increases the use of the language, and the services available, then you give a purpose, then, to the education too.
Welsh: Wel, dyna yn union roeddem ni wedi ei ragweld, er y byddwn i wedi dweud bod creu strategaeth sydd yn hybu ac yn hyrwyddo i fod i ddigwydd ochr yn ochr â'r ddeddfwriaeth - nid rhywbeth a oedd yn dilyn wedyn. Ond, yn sicr, mae'n ymddangos bod y ddeddfwriaeth, y Mesur, wedi llwyddo yn ei bwriad cyntaf, o leiaf, i greu fframwaith lle mae yna gynnydd yn y defnydd a'r gwasanaethau sydd ar gael yn Gymraeg. Rydych chi'n hollol iawn i ddweud bod yna joban fawr o waith i'w wneud wedyn, wrth gwrs - mae hynny'n cynnwys addysg, yn bennaf efallai, ac yn bwysicach na dim byd - ac mae hynny yn waith i Lywodraeth ac i bartneriaid eraill, a hefyd i baratoi gwasanaethau ymylol, neu rydych chi'n mynd i lanio yn yr un sefyllfa ag Iwerddon, lle mae yna ganran uchel iawn o'r boblogaeth yn medru siarad Gwyddeleg, neu rywfaint o Wyddeleg, achos roedd yn rhaid iddyn nhw basio Gwyddeleg er mwyn cael gwaith yn y gwasanaeth sifil. Ond nid oes yna ddim cynnydd wedi bod yn y defnydd o'r Wyddeleg, neu ychydig iawn, oherwydd hynny. Nid ydy gofynion deddfwriaethol yn golygu bod pobl yn mynd i'w siarad hi ac i'w defnyddio hi. Ac mae Iwerddon yn enghraifft - wel, nid ydy'r sefyllfa yr un fath, a rhaid ichi beidio â chymharu'r ddwy, rydw i'n derbyn hynny, ond yr Wyddeleg ydy prif iaith swyddogol Iwerddon. Hynny ydy, mi fuasech chi'n meddwl bod y statws hwnnw yn ddigon, ond nid ydy o wedi bod yn ddigon i adfer y defnydd o'r Wyddeleg. Felly, mae'n rhaid i chi wneud pethau eraill, onid oes, ac mae addysg yn un peth? Ond y tu ôl i addysg, mae'n rhaid ichi gael pob math o bethau eraill yn digwydd. Mi fyddwn i'n dadlau bod creu pwrpas - trwy gynyddu nifer y bobl sy'n defnyddio'r Gymraeg o fewn cyrff cyhoeddus, a chyrff eraill hefyd, rydych chi'n creu pwrpas i addysg ddwyieithog. Rydych chi'n cynhyrchu pobl sydd yn abl wedyn i fynd i'r swyddi yma, ac i weithredu ynddyn nhw, â'r profiad - . Ac nid rhywbeth dros nos ydy o - proses ydy hi, taith ydy hi. Rydw i'n gwybod bod yr hen ddywediad am ddatganoli - ei fod o'n broses ac nid yn ddigwyddiad - ond mae hynny'n wir am unrhyw gynllun i hyrwyddo datblygiad y Gymraeg. Ac mae gen i brofiad o'i weld o yng Nghyngor Gwynedd. Ym 1974 y dechreuodd y broses yn fanno, ond erbyn hyn mae yna weithlu, ar y cyfan - ar y cyfan - dwyieithog, sydd yn gallu ymateb wedyn i anghenion pobl yn Gymraeg neu yn Saesneg, ym mhob man yn y cyngor. Wel, mae hynny'n ddelfryd, ac nid ydy o'n mynd i ddigwydd mewn rhannau o Gymru, wrth gwrs, am yn hir iawn, ond os ydych chi'n cychwyn ar y broses o greu fframwaith deddfwriaethol sydd yn cynyddu'r defnydd a'r gwasanaethau sydd ar gael, rydych chi'n rhoi pwrpas wedyn i'r addysg hefyd.