English: Diolch, Lywydd. Surely no-one can be unaware of the cost-of-living crisis that now threatens to engulf many of our constituents, except perhaps the occupants of No. 10. Inflation has leaped to 5.4 per cent, its highest level in almost 30 years. It's driven by higher costs of clothes, of food and footwear, furniture and household goods, and hold-ups in supply chains at British ports. The Bank of England expects it to rise further, especially if the UK Government continues in its state of paralysis, faced by the concurrent energy crisis, which could lead to an annual increase of £500 or more per household. While wages are rising for some, the cost-of-living increases, combined with measures such as cuts to universal credit, are outstripping this by far and leaving the average worker worse off. The UK Chancellor says that he's listening. I think that the message from the public would be to start acting decisively before people freeze in their homes or go hungry or lose their tenancies or, indeed, the homes that they own. Many of the levers are in the hands of the UK Government. So, it is a matter of deep regret that the UK Government, and especially the Prime Minister himself, are so focused on intently clinging on to the keys of No. 10 at all costs that they cannot focus at all on the cost-of-living crisis. I can do no better than refer Conservative Members of the Senedd to the words of one of the Prime Minister's own backbenchers - and a former Minister and leadership contender, indeed - today at Prime Minister's questions, when he said to the PM, quoting Cromwell's address to the long Parliament: 'In the name of God, go.' As the UK Government retreats into a bunker, outside the cold winds are biting. They are biting hard in places like Bury South. As we welcome Christian Wakeford, the new Labour MP for Bury South, today, we note the pertinence of his words on leaving the Conservative Party for this debate that we have today. He said: 'I care passionately about the people of Bury South and I have concluded that the policies of the Conservative Government led by Boris Johnson are doing nothing to help the people of the constituency and indeed are only making the struggles they face on a daily basis worse.' His words are going to echo in many less affluent areas of the UK, including some that are currently represented by Conservative Members in this Senedd and their Welsh MP colleagues. In Wales, we know that this Johnson effect is telling too. Despite the best efforts of the Welsh Labour Government, it's like swimming upstream against a tide of Johnsonian indifference and ineptitude. Citizens Advice in Wales tell us that there has already been a 17 per cent increase in people seeking help for debt. The biggest increase in enquiries has been on energy debts, now 150 per cent higher last November than in the same period in 2019. In UK-wide research, they report one in five people cutting back on their food shopping and heating to save money. They anticipate a massive surge in debt and hardship needs when the energy cap is lifted, leading to bills increasing by £500, £600, £700 or more annually. Minister, we know that Citizens Advice and others have specific asks of the UK Government, including a one-off energy support grant targeted at low-income households and a larger uplift in the value of benefits this spring. Well, let's see if the Chancellor is truly listening. But, meanwhile, I ask the Minister to write to the UK Government to bring forward these and other UK emergency measures. But they also have asks of the Welsh Government, including additional support to help local authorities write off irrecoverable council tax arrears, which rose by 42 per cent last year, and an expansion of the council tax arrears scheme. We can make a difference here in Wales - differences like that made by the household support fund, helping families hardest hit by the cost-of-living crisis, targeting support towards lower income households, with immediate help for people facing rising living costs this winter. More than £1.1 million has been provided to support and to bolster foodbanks and community food partnerships and community hubs, to help address food poverty and food insecurity and provide a wide range of services to help people and families to maximise their income. And locally in my area, Labour-led Bridgend borough council are proposing to freeze the level of council tax for the year ahead, to help residents who are suffering from the cost-of-living crisis, and it's thanks to a record increase in funding from Welsh Government. And they're also going to provide an extra £2.5 million to ensure that every local care worker receives a pay rise to at least the living wage. And there's more. Minister, some of the most powerful levers do not lie here in Wales, but we have got to use every tool at our disposal to help those most affected by this cost-of-living crisis, and to tackle the inertia and indifference of the Johnsonian UK Government. We need to show the different priorities and values and the actions of the Welsh Government and partners locally. So, the motion we debate today calls on Welsh Government to publish an emergency plan to reduce the pressures caused by the twin problems of surging costs of living and stagnating wages. Regardless of the paralysis of UK Government in the face of this gathering storm, let's do all we can in Wales. I urge support for this motion.
Welsh: Diolch, Lywydd. Rhaid bod pawb yn ymwybodol o'r argyfwng costau byw sydd bellach yn bygwth taro llawer o'n hetholwyr, ac eithrio deiliaid Rhif 10 efallai. Mae chwyddiant wedi neidio i 5.4 y cant, ei lefel uchaf mewn bron i 30 mlynedd. Caiff ei yrru gan gostau uwch dillad, bwyd ac esgidiau, dodrefn a nwyddau'r cartref, ac oedi mewn cadwyni cyflenwi ym mhorthladdoedd Prydain. Mae Banc Lloegr yn disgwyl iddo godi ymhellach, yn enwedig os bydd Llywodraeth y DU yn parhau i fod wedi'i pharlysu, tra'n wynebu argyfwng ynni cydamserol, a allai arwain at gynnydd blynyddol o £500 neu fwy i aelwydydd. Er bod cyflogau'n codi i rai, mae'r cynnydd mewn costau byw, ynghyd â mesurau fel toriadau i gredyd cynhwysol, yn llawer mwy gan olygu bod y gweithiwr cyffredin yn waeth ei fyd. Mae Canghellor y DU yn dweud ei fod yn gwrando. Credaf mai'r neges gan y cyhoedd fyddai dechrau gweithredu'n bendant cyn i bobl rewi yn eu cartrefi neu fynd yn llwglyd neu golli eu tenantiaethau neu'n wir, y cartrefi y maent yn berchen arnynt. Mae llawer o'r ysgogiadau yn nwylo Llywodraeth y DU. Felly, mae'n destun gofid mawr fod Llywodraeth y DU, ac yn enwedig Prif Weinidog y DU ei hun, yn canolbwyntio cymaint ar gadw eu bachau ar allweddi Rhif 10 doed a ddelo fel na allant ganolbwyntio o gwbl ar yr argyfwng costau byw. Ni allaf wneud yn well na chyfeirio Aelodau Ceidwadol y Senedd at eiriau un o aelodau meinciau cefn y Prif Weinidog ei hun - a chyn Weinidog ac un o'r rhai a ymgeisiodd am yr arweinyddiaeth, yn wir - yn y cwestiynau i'r Prif Weinidog heddiw, pan ddywedodd wrth y Prif Weinidog, gan ddyfynnu anerchiad Cromwell i'r Senedd hir: 'Yn enw Duw, ewch.' Wrth i Lywodraeth y DU encilio i fyncer, y tu allan mae'r gwyntoedd oer yn brathu. Maent yn brathu'n galed mewn llefydd fel Bury South. Wrth inni groesawu Christian Wakeford, AS Llafur newydd Bury South, heddiw, nodwn pa mor berthnasol yw ei eiriau ar adael y Blaid Geidwadol i'r ddadl hon heddiw. Dywedodd hyn: 'Rwy'n poeni'n angerddol am bobl Bury South ac rwyf wedi dod i'r casgliad nad yw polisïau'r Llywodraeth Geidwadol dan arweiniad Boris Johnson yn gwneud unrhyw beth i helpu pobl yr etholaeth ac yn wir nid ydynt ond yn gwneud y trafferthion y maent yn eu hwynebu bob dydd yn waeth.' Mae ei eiriau'n mynd i adleisio mewn llawer o ardaloedd llai cefnog yn y DU, gan gynnwys rhai a gynrychiolir ar hyn o bryd gan Aelodau Ceidwadol yn y Senedd hon a'u cymheiriaid ymhlith Aelodau Seneddol San Steffan. Yng Nghymru hefyd, gwyddom fod effaith Johnson yn dweud llawer. Er gwaethaf ymdrechion gorau Llywodraeth Lafur Cymru, mae fel nofio i fyny'r afon yn erbyn llanw o ddifaterwch ac anfedrusrwydd Johnsonaidd. Dywed Cyngor ar Bopeth yng Nghymru wrthym fod cynnydd o 17 y cant eisoes wedi bod yn nifer y bobl sy'n ceisio cymorth gyda dyledion. Gwelwyd y cynnydd mwyaf yn nifer yr ymholiadau a oedd yn ymwneud â dyledion ynni, sydd bellach 150 y cant yn uwch fis Tachwedd diwethaf nag yn yr un cyfnod yn 2019. Mewn ymchwil ledled y DU, maent yn adrodd bod un o bob pump o bobl yn torri'n ôl ar siopa bwyd a gwresogi er mwyn arbed arian. Maent yn rhagweld cynnydd enfawr mewn anghenion dyled a chaledi pan gaiff y cap ynni ei godi, gan arwain at gynnydd o £500, £600, £700 neu fwy ar filiau bob blwyddyn. Weinidog, gwyddom fod Cyngor ar Bopeth ac eraill yn gofyn am bethau penodol gan Lywodraeth y DU, gan gynnwys grant cymorth ynni untro wedi'i dargedu at aelwydydd incwm isel a chynnydd mwy yng ngwerth budd-daliadau y gwanwyn hwn. Wel, gadewch inni weld a yw'r Canghellor yn gwrando mewn gwirionedd. Ond yn y cyfamser, gofynnaf i'r Gweinidog ysgrifennu at Lywodraeth y DU i gyflwyno'r mesurau hyn a mesurau brys eraill yn y DU. Ond maent yn gofyn am bethau gan Lywodraeth Cymru, gan gynnwys cymorth ychwanegol i helpu awdurdodau lleol i ddileu ôl-ddyledion y dreth gyngor na ellir eu hadennill, a gododd 42 y cant y llynedd, ac ehangu cynllun ôl-ddyledion y dreth gyngor. Gallwn wneud gwahaniaeth yma yng Nghymru - gwahaniaethau fel yr hyn a wnaed gan y gronfa cymorth i aelwydydd, i helpu'r teuluoedd sydd wedi'u taro waethaf gan yr argyfwng costau byw, i dargedu cymorth tuag at aelwydydd incwm is, gyda chymorth uniongyrchol i bobl sy'n wynebu costau byw cynyddol y gaeaf hwn. Darparwyd mwy na £1.1 miliwn i gefnogi ac i gryfhau banciau bwyd a phartneriaethau bwyd cymunedol a hybiau cymunedol, i helpu i fynd i'r afael â thlodi bwyd ac ansicrwydd bwyd a darparu ystod eang o wasanaethau i helpu pobl a theuluoedd i wneud y gorau o'u hincwm. Ac yn lleol yn fy ardal i, mae cyngor bwrdeistref Pen-y-bont ar Ogwr dan arweiniad Llafur yn argymell rhewi lefel y dreth gyngor am y flwyddyn i ddod, i helpu trigolion sy'n dioddef yn sgil yr argyfwng costau byw, a hynny diolch i'r cynnydd mwyaf erioed yn y cyllid gan Lywodraeth Cymru. Ac maent hefyd yn mynd i ddarparu £2.5 miliwn ychwanegol i sicrhau bod pob gweithiwr gofal lleol yn cael codiad cyflog i'r cyflog byw fan lleiaf. Ac mae mwy. Weinidog, nid yng Nghymru y ceir rhai o'r ysgogiadau mwyaf pwerus, ond rhaid inni ddefnyddio pob arf sydd ar gael inni i helpu'r rhai yr effeithir arnynt fwyaf gan yr argyfwng costau byw, ac i fynd i'r afael â syrthni a difaterwch Llywodraeth Johnsonaidd y DU. Mae angen inni ddangos y gwahanol flaenoriaethau a gwerthoedd a gweithredoedd Llywodraeth Cymru a phartneriaid yn lleol. Felly, mae'r cynnig a drafodwn heddiw yn galw ar Lywodraeth Cymru i gyhoeddi cynllun argyfwng i leihau'r pwysau a achosir gan y cynnydd mewn costau byw ar y naill law a chyflogau sy'n aros yn eu hunfan ar y llaw arall. Beth bynnag am barlys Llywodraeth y DU yn wyneb y storm sydd ar y gorwel, gadewch inni wneud popeth yn ein gallu yng Nghymru. Rwy'n eich annog i gefnogi'r cynnig hwn.