English: Delivering cancer services involves multiple specialities and interventions, with patient pathways across and recross organisational boundaries. This requires close working relationships, integrated pathways of care and particular attention to maintaining person-centred care. It's important that we have a shared understanding of how to improve cancer services and outcomes. We know that we need to drive down the rates of smoking and obesity to detect cancer at an earlier and more treatable stage, to consistently provide the latest evidence-based interventions and therapies, and to support people properly throughout the treatment pathway. These are fundamental aspects of our approach. They're supported or enabled by changing service models, developing a sustainable workforce and, of course, the best use of digital systems and data. There's been genuine and close work around this agenda from stakeholders for many years in Wales, and there is much consensus about the best way forward. The challenge now is to capitalise on that in the years ahead and to make the significant improvement in outcomes that we all want to see. There is, though - and again, to be fair, David Rees acknowledges - no escaping the impact of the pandemic. The chief medical officer has been clear that the pandemic causes harm in several ways. Access to normal healthcare, including in this instance cancer care, is one of those ways where indirect harm is caused. From the very beginning, our approach has been to try to protect as much cancer care as possible. NHS Wales worked incredibly hard to do so and provide as many people as possible with the urgent care that they need. However, we have seen capacity and productivity in cancer diagnostics and treatment significantly reduced. This has meant that the number of people waiting for treatment is rising and there is likely to be an impact in terms of outcomes in the years ahead. Among the recommendations in the report is the development of a cancer recovery plan for the rest of the pandemic. I understand the desire for clarity on a national level, setting out how many procedures need to be done, how many will be done, and how long it will take to treat those who are waiting. The reality is, though, that as soon we put those figures to paper, the pandemic changes what is possible. The difference between a well-controlled and a poorly controlled pandemic in terms of how many people it's possible to treat is a significant one. It goes to highlight where effective control of the pandemic is just as important to cancer and other urgent life-threatening conditions. I know some have called for ring-fenced capacity for cancer care, and I do understand that, but, as we all know, and I certainly recognise, I'm the Minister for Health and Social Services and not exclusively the Minister for cancer care. I do not wish to oversee or live in a health system where the Government says, 'If your life-threatening illness is cancer, then you will be treated, but if your life-threatening illness is heart disease or something else, then your life is of less value.' That's exactly the same ethical dilemma that meant that we rejected the previous attempts to have a specific cancer guarantee that would have trumped other conditions. I do not believe that this is what cancer clinicians themselves would want to see either. So, I do want to be clear, health boards have detailed plans for the winter on how they'll balance the competing needs that they have to manage. They'll prioritise patients according to their clinical need, whether that is COVID or non COVID, cancer or non cancer. We must and will remain fair and equitable in how we use the available capacity we have to care for people right across Wales. This Government committed, in March of this year, to replace the cancer delivery plan, as well as the heart and stroke plans, with a successor approach by December. Now, clearly, the pandemic has made that impossible. Whilst it has not been possible to develop such a detailed approach as set out in our existing cancer plan, we have continued to work with stakeholders to set out our aspirations for the next phase of service development and improvements. I'm keen that we learn the lessons of the delivery plan approach and the pace of implementation in particular. We need to continue to evolve and build on our previous approach, rather than necessarily stick to exactly the same model. The commitment made in 'A Healthier Wales' to a national clinical framework and to quality statements presents us with new opportunities that can push the cancer agenda further and faster, and an approach embedded in these commitments would allow cancer services to benefit from wider developments and improve relative performance of disease pathways in NHS planning. This is not a step back in approach, but, in my view, a leap forward in ambition. This would include exciting new developments around the cancer workforce and the planning of cancer services, to be underpinned by the development of the new cancer information system and the continued embedding of the single cancer pathway. We want to double down on our work with primary care, and, more broadly, on earlier detection. There is vital work to be done through our endoscopy and imaging programmes. I want to bring forward our approach to cancer research, and realise our ambitions around holistic support, and these are all, of course, consistent with the recommendations in the cross-party report. But it did take nine months to refresh the previous cancer delivery plan last time, and we can't afford to wait a similar length of time now before we give direction and to continue the pace of improvement. It's vital that we set out these ambitions and move quickly into determining how they'll be delivered. The scale of the challenge facing us before the pandemic was significant enough, and the case for greater pace and focus on implementation is where we now need to focus our attention. So, once again, I want to thank those who worked so hard on the report, and, as ever, my thanks to all those people who are working right across our health and care system, in our NHS, in social care and in our third sector partners too, for all that they continue to do to meet the needs of people affected by cancer. I will give careful consideration to the recommendations in the report, and I will be happy to write and provide a full response to the cross-party group regarding its recommendations. Thank you very much for the opportunity to respond tonight, and thank you for your time tonight, Deputy Llywydd.
Welsh: Mae darparu gwasanaethau canser yn cynnwys nifer o arbenigeddau ac ymyriadau, gyda llwybrau cleifion ar draws ffiniau sefydliadol. Mae hyn yn galw am berthynas waith agos, llwybrau gofal integredig a sylw arbennig i gynnal gofal sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn. Mae'n bwysig fod gennym ddealltwriaeth gyffredin o sut i wella gwasanaethau a chanlyniadau canser. Gwyddom fod angen inni leihau cyfraddau ysmygu a gordewdra er mwyn canfod canser yn gynharach ac ar gam lle gellir ei drin yn haws, er mwyn darparu'r ymyriadau a'r therapïau diweddaraf sy'n seiliedig ar dystiolaeth yn gyson, a chefnogi pobl yn iawn ar hyd y llwybr triniaeth. Mae'r rhain yn agweddau sylfaenol ar ein dull o weithredu. Cânt eu cefnogi neu eu galluogi gan fodelau gwasanaeth sy'n newid, datblygu gweithlu cynaliadwy ac wrth gwrs, y defnydd gorau o systemau digidol a data. Gwnaed gwaith pwysig a manwl ar yr agenda hon gan randdeiliaid ers blynyddoedd lawer yng Nghymru, ac mae llawer o gonsensws ynglŷn â'r ffordd orau ymlaen. Yr her yn awr yw manteisio ar hynny yn y blynyddoedd i ddod a gwneud y gwelliant sylweddol rydym i gyd am ei weld yn y canlyniadau. Er hynny - ac unwaith eto, mae David Rees yn cydnabod hyn a bod yn deg - nid oes dianc rhag effaith y pandemig. Mae'r prif swyddog meddygol wedi bod yn glir fod y pandemig yn achosi niwed mewn sawl ffordd. Mae mynediad at ofal iechyd arferol, gan gynnwys gofal canser yn yr achos hwn, yn un o'r ffyrdd lle mae niwed anuniongyrchol yn cael ei achosi. O'r cychwyn cyntaf, ein dull o weithredu fu ceisio diogelu cymaint o ofal canser â phosibl. Gweithiodd GIG Cymru yn eithriadol o galed i wneud hynny a darparu'r gofal brys sydd ei angen ar gynifer o bobl â phosibl. Fodd bynnag, rydym wedi gweld capasiti a chynhyrchiant mewn diagnosteg a thriniaeth canser yn lleihau'n sylweddol. Mae hyn wedi golygu bod nifer y bobl sy'n aros am driniaeth yn cynyddu ac mae'n debygol y bydd yna effaith ar ganlyniadau yn y blynyddoedd i ddod. Ymhlith yr argymhellion yn yr adroddiad mae datblygu cynllun adfer canser ar gyfer gweddill y pandemig. Rwy'n deall yr awydd am eglurder ar lefel genedlaethol, gan nodi faint o lawdriniaethau y mae angen eu gwneud, faint fydd yn cael eu gwneud, a pha mor hir y bydd yn ei gymryd i drin y rhai sy'n aros. Serch hynny, cyn gynted ag y byddwn yn rhoi'r ffigurau hynny ar bapur, y realiti yw bod y pandemig yn newid yr hyn sy'n bosibl. Mae'r gwahaniaeth rhwng pandemig wedi'i reoli'n dda a phandemig a reolir yn wael o ran faint o bobl y mae'n bosibl eu trin yn un arwyddocaol. Mae'n amlygu lle mae rheolaeth effeithiol ar y pandemig yr un mor bwysig i ganser a chyflyrau difrifol eraill sy'n bygwth bywyd. Rwy'n gwybod bod rhai wedi galw am glustnodi capasiti ar gyfer gofal canser, ac rwy'n deall hynny, ond fel y gwyddom i gyd, ac rwyf fi'n sicr yn deall mai Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wyf fi ac nid y Gweinidog gofal canser yn unig. Nid wyf am oruchwylio na byw mewn system iechyd lle mae'r Llywodraeth yn dweud, 'Os mai canser yw eich salwch sy'n bygwth bywyd, yna fe gewch eich trin, ond os mai'r salwch sy'n bygwth eich bywyd yw clefyd y galon neu rywbeth arall, mae llai o werth i'ch bywyd.' Dyna'r union gyfyng-gyngor moesegol a olygai ein bod wedi gwrthod yr ymdrechion blaenorol i gael gwarant canser benodol a fyddai wedi rhoi blaenoriaeth i ganser ar draul cyflyrau eraill. Ni chredaf mai dyna fyddai clinigwyr canser eu hunain am ei weld ychwaith. Felly, rwyf am fod yn glir, mae gan fyrddau iechyd gynlluniau manwl ar gyfer y gaeaf ynglŷn â sut y byddant yn cydbwyso'r anghenion sy'n cystadlu y bydd rhaid iddynt eu rheoli. Byddant yn blaenoriaethu cleifion yn ôl eu hanghenion clinigol, boed yn COVID neu'n rhywbeth heblaw COVID, canser neu rywbeth heblaw canser. Rhaid inni, ac fe fyddwn, yn parhau i edrych yn deg ac yn gyfartal i weld sut y defnyddiwn y capasiti sydd ar gael gennym i ofalu am bobl ledled Cymru. Ymrwymodd y Llywodraeth hon, ym mis Mawrth eleni, i gael cynllun cyflawni newydd ar gyfer canser, yn ogystal â chynlluniau ar gyfer y galon a strôc, gyda darpariaeth olynol erbyn mis Rhagfyr. Nawr, yn amlwg, mae'r pandemig wedi gwneud hynny'n amhosibl. Er na fu'n bosibl datblygu dull mor fanwl ag a nodir yn ein cynllun canser presennol, rydym wedi parhau i weithio gyda rhanddeiliaid i nodi ein dyheadau ar gyfer cam nesaf y gwaith o ddatblygu a gwella gwasanaethau. Rwy'n awyddus inni ddysgu gwersi dull y cynllun cyflawni o fynd ati a chyflymder gweithredu yn enwedig. Rhaid inni barhau i esblygu ac adeiladu ar ein dull blaenorol, yn hytrach na chadw at yr un model yn union o reidrwydd. Mae'r ymrwymiad a wnaed yn 'Cymru Iachach' i fframwaith clinigol cenedlaethol ac i ddatganiadau ansawdd yn rhoi cyfleoedd newydd inni a all wthio agenda canser ymhellach ac yn gyflymach, a byddai ymgorffori dull yn yr ymrwymiadau hyn yn caniatáu i wasanaethau canser elwa o ddatblygiadau ehangach a gwella perfformiad cymharol llwybrau clefyd mewn cynlluniau ar gyfer y GIG. Nid yw hyn yn gam yn ôl o ran dull gweithredu, ond yn hytrach, yn fy marn i, mae'n naid ymlaen yn ein huchelgais. Byddai'n cynnwys datblygiadau newydd cyffrous o amgylch y gweithlu canser a chynllunio gwasanaethau canser, i'w hategu gan ddatblygiad y system gwybodaeth canser newydd a pharhau i wreiddio'r llwybr canser sengl. Rydym am gryfhau ein gwaith gyda gofal sylfaenol, ac yn fwy cyffredinol, ar ganfod canser yn gynharach. Mae gwaith hanfodol i'w wneud drwy ein rhaglenni endosgopi a delweddu. Rwyf am gyflwyno ein dull o gyflawni ymchwil canser, a gwireddu ein huchelgais ar gymorth cyfannol, ac mae'r rhain i gyd, wrth gwrs, yn gyson â'r argymhellion yn yr adroddiad trawsbleidiol. Ond fe gymerodd naw mis i adnewyddu'r cynllun cyflawni canser blaenorol y tro diwethaf, ac ni allwn fforddio aros am gyfnod tebyg yn awr cyn i ni roi cyfeiriad a pharhau i wella ar yr un cyflymder. Mae'n hanfodol ein bod yn nodi'r uchelgeisiau hyn ac yn symud yn gyflym i benderfynu sut y cânt eu cyflawni. Roedd maint yr her a'n hwynebai cyn y pandemig yn ddigon sylweddol, a rhaid inni ganolbwyntio ein sylw yn awr ar yr achos dros gyflymu a ffocws ar weithredu. Felly, unwaith eto, hoffwn ddiolch i'r rhai a weithiodd mor galed ar yr adroddiad, ac fel arfer, diolch i'r holl bobl sy'n gweithio ar draws ein system iechyd a gofal, yn ein GIG, ym maes gofal cymdeithasol a'n partneriaid yn y trydydd sector hefyd, am y cyfan y maent yn parhau i'w wneud i ddiwallu anghenion pobl y mae canser yn effeithio arnynt. Byddaf yn rhoi ystyriaeth ofalus i'r argymhellion yn yr adroddiad, ac rwy'n hapus i ysgrifennu at y grŵp trawsbleidiol i roi ymateb llawn i'w argymhellion. Diolch yn fawr am y cyfle i ymateb heno, a diolch am eich amser heno, Ddirprwy Lywydd.