English: I've just understood the Conservatives' economic policy: you spend more, and you tax less. I'm not quite sure how that has worked, and I'm sure that Peter Fox didn't do that when he was leading Monmouthshire County Council, so why he wants the Welsh Government to do it, I'm not quite sure. The aim of every budget is the same: to improve health, improve the environment, reduce carbon emissions, improve educational attainment, improve the economy and improve the quality of life of the people of Wales. What will happen is there will be a substantial increase in funding for the health budget, which will, via health boards, send the money to hospitals to undertake treatment. I want to talk about something different: promoting health, instead of just dealing with sickness. Health can be promoted by encouraging healthy activities, regular physical exercise, reducing or avoiding unhealthy activity or situations, such as smoking or excessive stress. We know that the following improves health: washing your hands. We've seen a substantial reduction in stomach problems and gastric problems in the last 18 months, when people have been sanitising and washing their hands continually. I've heard from at least one health board that it's gone down by about 90 per cent. We need to sleep regularly - improve our sleep hygiene - maintain good posture, drink plenty of fluids, be more active, get 150 minutes of aerobic exercise a week, minimise stress levels and reduce pollution. The less traffic we have on the road, the more we reduce pollution, and far too many of my constituents live near roads where they are 1m away from, when they get out of their front door, where the nitrogen oxides that are coming in there are damaging their health. And, of course, can I take you on to the major one: obesity? Obesity is our biggest problem. It'll soon be our biggest killer. High blood pressure is caused because additional fat tissue in the body needs oxygen and nutrients in order to live. Obesity is the major cause of type 2 diabetes. If current trends continue, we'll have 300,000 people in Wales with diabetes, and that will cost the NHS over £500 million a year. And I'm talking about type 2 diabetes, not type 1 diabetes, which is entirely different. Around 80 per cent is spent on managing complications, most of which could be prevented. Heart disease with hardening of the arteries is present 10 times more often in obese people than it is in people who are not obese. Whilst we've seen a continuing reduction in smoking, which is really one of the great successes - and I'm sure all Governments will claim credit for it, but I think it's one of the great successes we've seen; people smoke substantially less, and it's become something that is not really socially acceptable any more - what we have is people eating themselves into obesity. The Welsh Government needs to promote a healthy lifestyle, and thus reduce the number of people with ill-health conditions. Is it any surprise that people with a poor diet, living in cold, damp conditions, are more likely to have ill health? The Attlee Government from 1945-51 realised the link between housing and health. Unfortunately, that has not been followed by any Government since. We need to build high-quality council houses across Wales to improve people's lives and health. Improving the environment and providing green spaces and better air quality improves health. Turning to some other areas, as we know, we are fast losing biodiversity in Wales. The latest 'State of Natural Resources Report' states that the overall trend is one of serious decline, reflecting the global, internationally recognised, nature emergency. On the economy, successful areas in the world, including the UK, have high-quality universities, a ready supply of new graduates and a critical mass of technology companies, with research and development taking place, and a large number of start-up companies. Can the Welsh Government economic policy target life sciences, ICT and financial services? I don't think I'm the only one who thinks we need more Admirals and fewer LGs. Investing in our schools and young people is an investment in the future. The pandemic has shown how important local government is and how, when we need it, it provides not just the basic services, but can get out there and provide all the support that is necessary. Finally, in 2022, it will be entirely different to 2019. Working from home and online shopping are here to stay. They were a direction of travel the economy was going in up till 2019; they were going slowly. What we saw was the pandemic turbo-charge those, but people aren't going back - the number of people I talk to in different places where working from home some or all of the time is the new norm. And there's no reason to go into some workplaces. If all you're doing is accessing a database that isn't even in the office you're going into, then why do you need to go into that office to do it? You can do it from anywhere. The database might be in Dublin or it might be outside Newport - why do you need to go into an office in Cardiff Bay or in Swansea to do it? And can I just say how disappointed I am the Welsh Government is still building a second Llandeilo bypass? The A40 is the first one.
Welsh: Rwyf i newydd ddeall polisi economaidd y Ceidwadwyr: rydych chi'n gwario mwy, ac rydych chi'n trethu llai. Nid wyf i'n hollol siŵr sut mae hynny'n gweithio, ac rwy'n siŵr na wnaeth Peter Fox hynny pan oedd yn arwain Cyngor Sir Fynwy, felly pam y mae eisiau i Lywodraeth Cymru wneud hynny, nid wyf i'n hollol siŵr. Mae nod pob cyllideb yr un fath: gwella iechyd, gwella'r amgylchedd, lleihau allyriadau carbon, gwella cyrhaeddiad addysgol, gwella'r economi a gwella ansawdd bywyd pobl Cymru. Yr hyn a fydd yn digwydd yw y bydd cynnydd sylweddol yn y cyllid ar gyfer y gyllideb iechyd, a fydd, drwy fyrddau iechyd, yn anfon yr arian i ysbytai i gynnal triniaeth. Rwyf i eisiau sôn am rywbeth gwahanol: hybu iechyd, yn hytrach nag ymdrin â salwch yn unig. Mae modd hybu iechyd drwy annog gweithgareddau iach, ymarfer corff rheolaidd, lleihau neu osgoi gweithgarwch neu sefyllfaoedd afiach, fel ysmygu neu ormod o straen. Rydym ni'n gwybod bod y canlynol yn gwella iechyd: golchi'ch dwylo. Rydym ni wedi gweld gostyngiad sylweddol mewn problemau stumog a phroblemau gastrig yn ystod y 18 mis diwethaf, pan fu pobl yn diheintio ac yn golchi eu dwylo'n barhaus. Rwyf i wedi clywed gan o leiaf un bwrdd iechyd ei fod wedi gostwng tua 90 y cant. Mae angen i ni gysgu'n rheolaidd - gwella ein hylendid cysgu - cynnal ystum da, yfed digon o hylifau, bod yn fwy egnïol, cael 150 munud o ymarfer aerobig yr wythnos, lleihau lefelau straen a lleihau llygredd. Po leiaf o draffig sydd gennym ni ar y ffordd, y mwyaf yr ydym ni'n lleihau llygredd, ac mae llawer gormod o fy etholwyr yn byw yn agos at ffyrdd lle maen nhw dim ond 1m i ffwrdd ohonyn nhw, pan fyddan nhw'n mynd allan drwy'r drws ffrynt, mae'r ocsid nitrogen yn dod i mewn ac yn niweidio eu hiechyd. Ac, wrth gwrs, a gaf i fynd â chi ymlaen at y prif un: gordewdra? Gordewdra yw ein problem fwyaf. Hwn fydd ein lladdwr mwyaf cyn bo hir. Mae'n achosi pwysedd gwaed uchel oherwydd bod angen ocsigen a maetholion ar feinwe braster ychwanegol yn y corff er mwyn byw. Gordewdra yw prif achos diabetes math 2. Os bydd y tueddiadau presennol yn parhau, bydd gennym ni 300,000 o bobl yng Nghymru sydd â diabetes, a bydd hynny'n costio dros £500 miliwn y flwyddyn i'r GIG. Ac rwy'n sôn am ddiabetes math 2, nid diabetes math 1, sy'n hollol wahanol. Mae tua 80 y cant yn cael ei wario ar reoli cymhlethdodau, y byddai modd atal y rhan fwyaf ohonyn nhw. Mae clefyd y galon gyda chaledu'r rhydwelïau yn bresennol 10 gwaith yn amlach mewn pobl ordew nag ydyw mewn pobl nad ydyn nhw'n ordew. Er ein bod ni wedi gweld gostyngiad parhaus mewn ysmygu, sy'n un o'r llwyddiannau mawr a dweud y gwir - ac rwy'n siŵr y bydd pob Llywodraeth yn hawlio clod amdano, ond rwy'n credu ei fod yn un o'r llwyddiannau mawr yr ydym ni wedi'i weld; mae pobl yn ysmygu'n llai o lawer, ac mae wedi dod yn rhywbeth nad yw'n dderbyniol yn gymdeithasol erbyn hyn - yr hyn sydd gennym ni yw pobl yn bwyta eu hunain i ordewdra. Mae angen i Lywodraeth Cymru hyrwyddo ffordd iach o fyw, ac felly lleihau nifer y bobl â chyflyrau afiechyd. A yw'n syndod bod pobl sydd â diet gwael, sy'n byw mewn amodau oer, llaith, yn fwy tebygol o fod ag iechyd gwael? Sylweddolodd Llywodraeth Attlee o 1945-51 y cysylltiad rhwng tai ac iechyd. Yn anffodus, nid yw hynny wedi'i ddilyn gan unrhyw Lywodraeth ers hynny. Mae angen i ni adeiladu tai cyngor o safon ledled Cymru i wella bywydau ac iechyd pobl. Mae gwella'r amgylchedd a darparu mannau gwyrdd a gwell ansawdd aer yn gwella iechyd. Gan droi at rai meysydd eraill, fel y gwyddom ni, rydym ni'n colli bioamrywiaeth yn gyflym yng Nghymru. Mae'r 'Adroddiad ar Sefyllfa Adnoddau Naturiol' diweddaraf yn nodi bod y duedd gyffredinol yn un o ddirywiad difrifol, sy'n adlewyrchu'r argyfwng natur byd-eang, sy'n cael ei gydnabod yn rhyngwladol. O ran yr economi, mae gan ardaloedd llwyddiannus yn y byd, gan gynnwys y DU, brifysgolion o ansawdd uchel, cyflenwad parod o raddedigion newydd a màs critigol o gwmnïau technoleg, gydag ymchwil a datblygu'n digwydd, a nifer fawr o gwmnïau newydd. A all polisi economaidd Llywodraeth Cymru dargedu gwyddorau bywyd, TGCh a gwasanaethau ariannol? Dydw i ddim yn credu mai fi yw'r unig un sy'n credu bod angen mwy o 'Admirals' a llai o lywodraethau lleol arnom ni. Mae buddsoddi yn ein hysgolion a'n pobl ifanc yn fuddsoddiad ar gyfer y dyfodol. Mae'r pandemig wedi dangos pa mor bwysig yw llywodraeth leol a sut, pan fydd ei hangen arnom, y mae'n darparu nid yn unig y gwasanaethau sylfaenol, ond y gall fynd allan a darparu'r holl gymorth sydd ei angen. Yn olaf, yn 2022, bydd yn gwbl wahanol i 2019. Mae gweithio gartref a siopa ar-lein yma i aros. Dyna gyfeiriad teithio'r economi hyd at 2019; roedden nhw'n symud yn araf. Yr hyn y gwnaethom ni ei weld oedd y pandemig yn rhoi hwb enfawr i'r hynny, ond nid yw pobl yn mynd yn ôl - i nifer o'r bobl yr wyf i'n siarad â nhw mewn gwahanol fannau, gweithio gartref rywfaint neu yn gyfan gwbl yw'r drefn newydd. Ac nid oedd unrhyw reswm dros fynd i rai gweithleoedd. Os mai'r cyfan yr ydych chi'n ei wneud yw mynd at gronfa ddata nad yw hyd yn oed yn y swyddfa yr ydych chi'n mynd iddi, yna pam mae angen i chi fynd i mewn i'r swyddfa honno i wneud hynny? Gallwch chi ei wneud o unrhyw le. Efallai fod y gronfa ddata yn Nulyn neu efallai ei bod y tu allan i Gasnewydd - pam y mae angen i chi fynd i swyddfa ym Mae Caerdydd neu yn Abertawe i wneud hynny? Ac a gaf i ddweud pa mor siomedig ydw i fod Llywodraeth Cymru yn dal i adeiladu ail ffordd osgoi Llandeilo? Yr A40 yw'r un gyntaf.