English: In Ireland, there is an ongoing, positive dialogue between the sector and the Government, and a full appreciation of the importance of the arts in the recovery programmes. In New Zealand, the sector is central to their recovery; work has been given to hundreds of artists in the nation's schools as part of their recovery programmes, and there are many different funds and proposals in place, as well as a particular arts and culture recovery programme in place that includes all parts of the sector. Oh, to have an imaginative vision of that kind here in Wales. In Wales, the arts and the creative sector are in the mire at the moment, or like a beautiful ship without a captain. In speaking to stakeholders across Wales, the message is the same: the Government has no clear vision; there is a lack of leadership and a lack of communication with the sector as a whole, including with the unions representing creative people. There are positive developments, yes, such as the activities in Theatr Clwyd to name but one, but, on the whole, the lockdown has highlighted the great weaknesses that already existed. A top-down model - that's what we have here in Wales, with the arts council given funding to administer, with that trickling down. That's not the Plaid Cymru vision; rather, we put the emphasis on building from the bottom up and feeding our institutions. The arts are one ecology here in Wales, with the various elements reinforcing and strengthening each other. But, for that arts-ecology wheel to turn effectively, you have to respect every part of it and to support every part of it. Without freelance workers, the system would collapse; without the institutions, there wouldn't be projects or infrastructure to support artistic practitioners. But, where is the Welsh Government's emphasis? On attracting film companies from outside of Wales and centring them in Cardiff, rather than nurturing our inherent creativity from the bottom up. There was an announcement over the weekend that the Welsh Government had made a deal with Great Point, which will come to Seren Stiwdios - the new name for Pinewood. Why couldn't the Welsh Government focus on assisting the sector and Welsh companies working on the ground, rather than multinationals? The Welsh-medium sector is under specific threat. Evidence from the Welsh Language Commissioner to the culture and Welsh language committee notes that the Welsh language sector needs specific support because of the opportunities it provides for Welsh speakers to socialise through the medium of Welsh. We need assurances in the longer term that the Welsh language is given a central role in the workforce and output of the arts sector in its entirety as we move forward. I turn now to our cultural institutions, and I want to mention just three. The national library has suffered as a result of systematic underfunding from the Welsh Government over a period of years. The recent tailored review, which has just been published, expresses major concern about the future of the national library, noting very clearly that the current situation is not sustainable. The situation of our national museum is very vulnerable too. Certainly, underinvestment has been notable in terms of infrastructure and maintenance of sites. The Urdd - Urdd Gobaith Cymru - is facing what's been described by its chief executive as its most challenging period in its 98 years of history as a result of COVID-19. The organisation is facing a reduction of income of £14 million over the next two years. We must stand against the disrespect shown to our national institutions and to the arts in general, as well as those working in the industry. We saw a perfect example of that disrespect just yesterday from Rishi Sunak, who infuriated musicians with his disrespectful comments. The UK Government were very reticent to provide financial support to the arts when the pandemic was at its height, and when a percentage of that funding came to Wales, far too late in the day, £6 million of it was missing. And just last week there was the announcement of a fund worth £7 million for freelance workers - the missing funding finding its way to the artists, perhaps? But it's too late in the day for many, who have long since given up trying to make a living in the arts, and our nation is losing out because of that. The lockdown has highlighted the importance of the arts, in humanity's efforts to make sense of the world around us, but it has also drawn attention to just how vulnerable the sector is in Wales and that there's a great deal of work to be done before we deliver the ambitions of the well-being of future generations Act, which wants to see culture and the arts as a central part of everything that we do here in Wales. We need to ensure that cultural activity takes root in our society and our economy and to create an interrelationship that is interactive and vibrant between the arts and all aspects of national life. That's not where we are at the moment, but that's where we will go when Plaid Cymru is in power in this place.
Welsh: Yn Iwerddon, mae deialog cyson, cadarnhaol rhwng y sector a'r Llywodraeth a gwerthfawrogiad llawn o bwysigrwydd y celfyddydau yn y cynlluniau adfer. Yn Seland Newydd, mae'r sector yn ganolog i'w hadferiad; fe roddwyd gwaith i gannoedd o artistiaid yn ysgolion y wlad fel rhan o'u cynlluniau adferiad. Mae nifer fawr o wahanol gynlluniau a chronfeydd o gefnogaeth, a rhaglen benodol adferiad celfyddydau a diwylliant sy'n cynnwys pob rhan o'r sector. O, am gael gweledigaeth ddychmygus o'r math yma yng Nghymru. Yng Nghymru, mae'r celfyddydau a'r sector creadigol mewn cors ar hyn o bryd, neu fel llong fawr, hardd heb gapten wrth y llyw. Wrth siarad â rhanddeiliaid ar draws Cymru, yr un ydy'r neges: does gan y Llywodraeth ddim gweledigaeth glir; mae yna ddiffyg arweiniad a diffyg cyfathrebu efo'r sector drwyddi draw, gan gynnwys efo'r undebau creadigol, gyda llaw. Mae yna ambell i ddatblygiad positif, oes, fel y gweithgareddau yn Theatr Clwyd i enwi ond un, ond, ar y cyfan, mae'r cyfnod clo wedi tanlinellu'r gwendidau mawr oedd yno yn barod. Model o'r top i lawr sydd gennym ni yng Nghymru, efo cyngor y celfyddydau yn cael arian i weinyddu, a hwnnw yn 'trickle-o' lawr. Ond, nid dyna weledigaeth Plaid Cymru. Yn hytrach, rydyn ni'n rhoi'r pwyslais ar ddiwylliant llawr gwlad yn bwydo i fyny ac yn porthi'r sefydliadau. Un ecoleg fawr gron ydy'r celfyddydau yng Nghymru, gyda'r gwahanol elfennau yn atgyfnerthu ei gilydd. Ond, i'r olwyn ecolegol gelfyddydol weithio'n iawn, rhaid parchu pob rhan ohoni hi a chefnogi pob rhan. Heb weithwyr llawrydd, byddai'r system yn dymchwel; heb y sefydliadau, fyddai yna ddim prosiectau na seilwaith i gefnogi ymarferwyr artistig unigol. Ond, ble mae pwyslais Llywodraeth Cymru? Ar ddenu cwmnïau ffilm o'r tu allan a'u canoli yng Nghaerdydd, yn hytrach na meithrin ein creadigrwydd cynhenid ein hunain o'r gwaelod i fyny. Daeth yna gyhoeddiad dros y penwythnos fod Llywodraeth Cymru wedi taro bargen efo cwmni Great Point, sy'n dod i Seren Stiwdios - enw newydd Pinewood. Pam na all Llywodraeth Cymru ffocysu ar helpu'r sector a chwmnïau Cymreig ar lawr gwlad, yn hytrach na chwmnïau mawr rhyngwladol? Mae'r sector cyfrwng Cymraeg dan fygythiad penodol. Mae tystiolaeth gan Gomisiynydd y Gymraeg i'r pwyllgor diwylliant a'r Gymraeg yn nodi bod angen i'r sector Cymraeg ei iaith dderbyn cefnogaeth benodol oherwydd y cyfleoedd y mae'n eu cynnig i siaradwyr Cymraeg gymdeithasu yn y Gymraeg, ac mae angen sicrwydd yn y tymor hir fod y Gymraeg yn cael lle canolog yng ngweithlu ac allbwn sector y celfyddydau yn ei gyfanrwydd wrth symud ymlaen. Dwi'n troi at ein sefydliadau diwylliannol cenedlaethol allweddol, a dwi am sôn am dri yn unig. Mae'r llyfrgell genedlaethol wedi dioddef o ganlyniad i dangyllido systematig gan Lywodraeth Cymru dros nifer o flynyddoedd, ac mae'r adolygiad teilwredig sydd newydd ei gyhoeddi yn mynegi pryder mawr ynghylch dyfodol y llyfrgell genedlaethol, gan nodi'r glir iawn nad ydy'r sefyllfa bresennol yn gynaliadwy. Mae sefyllfa'r amgueddfa genedlaethol yn fregus hefyd, ac yn sicr mae tanfuddsoddi wedi bod, yn arbennig o ran isadeiledd a chynnal a chadw'r safleoedd. Yr Urdd: mae Urdd Gobaith Cymru yn wynebu'r hyn a ddisgrifiwyd gan ei brif weithredwr fel cyfnod mwyaf heriol ei 98 mlynedd o hanes o ganlyniad i'r sefyllfa COVID-19. Mae'r mudiad yn wynebu gostyngiad incwm o £14 miliwn dros y ddwy flynedd nesaf. Mae'n rhaid i ni wrthwynebu'r amarch sy'n cael ei ddangos tuag at ein sefydliadau cenedlaethol; at y celfyddydau drwyddi draw ac at y gweithwyr yn y diwydiant. Fe welwyd enghraifft berffaith o'r amarch yma ddoe gan Rishi Sunak. Fe aeth ati i gynddeiriogi cerddorion efo'i sylwadau amharchus. Mi roedd Llywodraeth San Steffan yn gyndyn iawn o roi cymorth ariannol i'r celfyddydau pan oedd y pandemig ar ei anterth, a phan ddaeth cyfran o'r arian hwnnw i Gymru, yn llawer rhy hwyr yn y dydd, roedd £6 miliwn ohono fo ar goll. A dim ond wythnos diwethaf y cyhoeddwyd cronfa gwerth £7 miliwn ar gyfer gweithwyr llawrydd - yr arian coll yn ffeindio'i ffordd i'r artistiaid o'r diwedd bellach? Ond yn rhy hwyr i lawer sydd wedi hen roi'r gorau i geisio cynnal bywoliaeth yn y celfyddydau, ac mae'n gwlad ni ar ei cholled o'r herwydd. Mae'r cyfnod clo wedi tynnu sylw at bwysigrwydd y celfyddydau, yn ymgais y ddynoliaeth i wneud synnwyr o'r byd o'n cwmpas, ond mae o hefyd wedi tynnu sylw at ba mor fregus ydy'r sector yng Nghymru a bod yna lawer iawn o waith i'w wneud cyn gwireddu gweledigaeth Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, sydd am weld diwylliant a'r celfyddydau yn rhan gwbl ganolog o bopeth yr ydyn ni yn ei wneud yng Nghymru. Mae angen gwreiddio gweithgarwch diwylliannol yn y gymdeithas a'r economi a chreu cydberthynas fywiol, ryngweithiol rhwng y celfyddydau a phob agwedd ar fywyd y genedl. Nid dyna le'r ydyn ni ar hyn o bryd, ond dyna le'r ydyn ni'n mynd pan fydd Plaid Cymru mewn grym yn y lle hwn.