English: Llywydd, once again I will update Members of the Senedd on the latest actions in our response to the coronavirus crisis. As in previous weeks, I will focus on matters not covered in the statements that follow from the Minister for Health and Social Services, the Minister for Finance and Trefnydd, and the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs. Before I do so, I want to start by reflecting on the VE Day celebrations on Friday of last week. Coronavirus obviously changed the way in which we marked this important anniversary, but it was no less poignant or impressive. I had the privilege of speaking to a number of veterans over Zoom and the telephone, and joined tens of thousands of people across Wales in the two-minute silence from the steps of the Welsh Government building in Cardiff. Even in these crisis-dominated times it was absolutely right to find that moment and to recognise the sacrifices made. Llywydd, last week I updated Members on the progress of the disease. Very sadly, Public Health Wales has reported that more than 1,100 people have died in Wales. Behind each number is a person and a family who are grieving, and these are a sobering reminder of the need for continued vigilance and our shared obligation to go on doing all those things that help us to save lives. And it is because of those efforts that the number of new confirmed cases of coronavirus reported every day by Public Health Wales has continued to fall. About one in 10 people in hospital are being treated for coronavirus at the moment, and around one in five critical care beds are occupied by people with the disease, and this is down from a high point of 42 per cent in the middle of April. Of course, I am very pleased to report that more than 3,000 people in Wales have recovered from coronavirus and have left hospital. Llywydd, the Welsh Government continues to respond to the impacts of the lockdown on vulnerable citizens, as I set out last week. We know that for some people, home is not a place of safety, and it is essential that those who need help can continue to get it in spite of the current restrictions. The Deputy Minister and Chief Whip has launched a new campaign to make sure victims and survivors of domestic abuse know how they can access support. It encourages bystanders to recognise the signs of domestic abuse and to seek support for those who are unable to help themselves. And in all this, Llywydd, the work of volunteers in the current crisis is genuinely inspiring. Thousands of people have offered their services. Thanks to the strong partnership structure we have in Wales, county voluntary councils and local authorities moved quickly to match volunteers with the people who need their help, to provide both immediate and long-term support. In Carmarthenshire, for example, more than 360 people responded to a call for help from the local authority to set up furniture and equipment at the county's field hospitals within 24 hours of the appeal going live. And, Llywydd, the Welsh Government continues to recognise the crucial role of the third sector. Last week, we announced that thousands of small charities in the retail, leisure and hospitality sectors will receive a £10,000 business support grant to help them respond to the financial challenges of COVID-19. This new £26 million package will support an additional 2,600 properties with a rateable value of £12,000 or below, and that includes charity-run shops, sports premises and community centres, which, until now, have not been eligible for this type of support. Llywydd, I turn now to the statutory three-week review of the lockdown regulations in Wales, which was completed by the Welsh Government last week. This was the second review to have been conducted, and it drew on the latest advice from the UK Scientific Advisory Group for Emergencies and the advice of the Chief Medical Officer for Wales. While we have passed the initial peak of infection, and rates continue to fall, the clear advice from the experts is that it is too early for the restrictions to be lifted. We have, therefore, kept the stay-at-home regulations in place and made three small adjustments, and these adjustments came into force on Monday. We have removed the once-a-day exercise restriction - exercise will need to start and end at home and be local; we have allowed garden centres to open, if they are able to comply with the physical-distancing duty; and we have enabled local authorities to begin to plan for the reopening of libraries and municipal recycling centres. The evidence underpinning our decision was that the reproduction rate - the R rate - of the virus continues to fall. It is below 1, but if it were to begin to creep above 1 again, we would see the risk of exponential growth. Now, if sustained, these conditions will allow us to take incremental steps over the coming weeks and months further to ease restrictions, but we will only do so when it is safe for that to take place. We will keep the regulations under constant review to enable us to respond to the latest evidence about how the virus is behaving, the effectiveness of restrictions and the levels of compliance. In all of this, Llywydd, we continue to support a four-nation response to coming out of lockdown, and continue to work with all other parts of the United Kingdom. But, the actions we take and the timing of changes will be determined by conditions here in Wales. In responding to the virus, we have built on our distinctive Welsh infrastructure. Our NHS Wales Shared Services Partnership and our relationships with Welsh businesses have helped us to secure supplies of personal protective equipment from domestic and international sources. But, where there are UK arrangements that can work well for us, we will be part of those as well. On Sunday, the Prime Minister announced a new joint biosecurity centre to advise the four chief medical officers on the level of infection across the UK. We are in discussions with the UK Government and other devolved administrations about how this can operate most effectively across the United Kingdom, and I will update the Senedd further as the project develops. Later this week, we will provide more details about our plans for the weeks ahead. These are being developed with our partners in the trade unions, in businesses, in local government, in the NHS and other public services. We are planning for the future, and when services in Wales do open, the public can be confident that the arrangements will be safe and workable. Llywydd, the coronavirus crisis is very far from over. The progress of the disease demands a continuous and highly focused response. I will continue to report each week to the Senedd on the actions taken by the Welsh Government. Diolch yn fawr.
Welsh: Llywydd, unwaith eto, fe roddaf yr wybodaeth ddiweddaraf i Aelodau'r Senedd am y camau diweddaraf yn ein hymateb i argyfwng y coronafeirws. Fel yn yr wythnosau blaenorol, byddaf yn canolbwyntio ar faterion nad ydyn nhw'n cael sylw yn y datganiadau sy'n dilyn gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, y Gweinidog Cyllid a'r Trefnydd, a Gweinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig. Cyn i mi wneud hynny, hoffwn ddechrau drwy fyfyrio ar ddathliadau diwrnod VE ddydd Gwener yr wythnos diwethaf. Yn amlwg, newidiodd coronafeirws y ffordd y gwnaethom ni nodi'r pen-blwydd pwysig hwn, ond nid oedd yn llai teimladwy na thrawiadol o'r herwydd. Cefais y fraint o siarad â nifer o gyn-filwyr ar Zoom a thros y ffôn, ac ymunais â degau o filoedd o bobl ledled Cymru yn y ddau funud o dawelwch o risiau adeilad Llywodraeth Cymru yng Nghaerdydd. Hyd yn oed yn yr oes llawn argyfyngau sydd ohoni, roedd yn gwbl briodol dod o hyd i'r foment honno a chydnabod yr aberth a wnaed. Llywydd, yr wythnos diwethaf rhoddais ddiweddariad i'r Aelodau ar gynnydd y clefyd. Yn drist iawn, mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi dweud bod mwy na 1,100 o bobl wedi marw yng Nghymru. Mae person a theulu sy'n galaru y tu ôl i bob rhif, ac mae'r rhain yn ein hatgoffa o'r angen am wyliadwriaeth barhaus a'n hymrwymiad cyffredin i barhau i wneud yr holl bethau hynny sy'n ein helpu ni i achub bywydau. Ac oherwydd yr ymdrechion hynny y mae'r nifer o achosion newydd o goronafeirws a gadarnheir y mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn eu cyhoeddi bob dydd wedi parhau i ostwng. Mae tua un o bob 10 o bobl sydd yn yr ysbyty yn cael triniaeth ar gyfer coronafeirws ar hyn o bryd, a phobl sydd â'r clefyd sydd mewn tua un o bob pum gwely gofal critigol, ac mae hyn i lawr o uchafbwynt o 42 y cant yng nghanol mis Ebrill. Wrth gwrs, rwy'n falch iawn o adrodd bod mwy na 3,000 o bobl yng Nghymru wedi gwella o coronafeirws ac wedi gadael yr ysbyty. Llywydd, mae Llywodraeth Cymru yn parhau i ymateb i effeithiau'r cyfyngiadau symud ar ddinasyddion agored i niwed, fel y dywedais yr wythnos diwethaf. Rydym ni'n gwybod nad yw'r cartref yn lle diogel i rai pobl, ac mae'n hanfodol bod y rhai sydd angen cymorth yn gallu parhau i'w gael er gwaethaf y cyfyngiadau presennol. Mae'r Dirprwy Weinidog a'r Prif Chwip wedi lansio ymgyrch newydd i wneud yn siŵr bod dioddefwyr a goroeswyr cam-drin domestig yn gwybod sut y gallan nhw gael gafael ar gymorth. Mae'n annog pobl sy'n agos iddyn nhw adnabod arwyddion cam-drin domestig a cheisio cymorth i'r rhai nad ydyn nhw'n gallu helpu eu hunain. Ac yn hyn i gyd, Llywydd, mae gwaith gwirfoddolwyr yn yr argyfwng presennol wir yn ysbrydoli. Mae miloedd o bobl wedi cynnig eu gwasanaethau. Diolch i'r strwythur partneriaeth cryf sydd gennym ni yng Nghymru, cymerodd cynghorau gwirfoddol sirol ac awdurdodau lleol gamau cyflym i baru gwirfoddolwyr gyda'r bobl sydd angen eu cymorth, i ddarparu cymorth ar unwaith ac yn yr hirdymor. Yn Sir Gaerfyrddin, er enghraifft, ymatebodd mwy na 360 o bobl i alwad am gymorth gan yr awdurdod lleol i drefnu dodrefn ac offer yn ysbytai maes y sir o fewn 24 awr i gychwyn yr apêl. A Llywydd, mae Llywodraeth Cymru yn parhau i gydnabod swyddogaeth hollbwysig y trydydd sector. Yr wythnos diwethaf, cyhoeddwyd gennym ni y bydd miloedd o elusennau bach yn y sectorau manwerthu, hamdden a lletygarwch yn cael grant cymorth busnes o £10,000 i'w helpu i ymateb i heriau ariannol COVID-19. Bydd y pecyn £26 miliwn newydd hwn yn cefnogi 2,600 o eiddo ychwanegol â gwerth ardrethol o £12,000 neu is, ac mae hynny'n cynnwys siopau sy'n cael eu rhedeg gan elusennau, safleoedd chwaraeon a chanolfannau cymunedol, nad ydyn nhw, tan nawr, wedi bod yn gymwys ar gyfer y math hwn o gymorth. Llywydd, trof nawr at yr adolygiad tair wythnos statudol o'r rheoliadau cyfyngiadau symud yng Nghymru, a gwblhawyd gan Lywodraeth Cymru yr wythnos diwethaf. Hwn oedd yr ail adolygiad i gael ei gynnal, a defnyddiodd y cyngor diweddaraf gan Grŵp Cynghori Gwyddonol y DU ar gyfer Argyfyngau a chyngor Prif Swyddog Meddygol Cymru. Er ein bod ni wedi mynd heibio uchafbwynt cychwynnol yr haint, a bod cyfraddau'n parhau i ddisgyn, y cyngor clir gan yr arbenigwyr yw ei bod hi'n rhy gynnar i'r cyfyngiadau gael eu codi. Felly, rydym ni wedi cadw'r rheoliadau aros gartref ar waith ac wedi gwneud tri addasiad bach, a daeth yr addasiadau hyn i rym ddydd Llun. Rydym ni wedi cael gwared ar y cyfyngiad ymarfer corff unwaith y dydd - bydd angen i ymarfer corff ddechrau a gorffen gartref a bod yn lleol; rydym ni wedi caniatáu i ganolfannau garddio agor, os ydyn nhw'n gallu cydymffurfio â'r ddyletswydd cadw pellter corfforol; ac rydym ni wedi galluogi awdurdodau lleol i ddechrau cynllunio ar gyfer ailagor llyfrgelloedd a chanolfannau ailgylchu cynghorau. Y dystiolaeth a oedd yn sail i'n penderfyniad oedd bod cyfradd atgynhyrchu - cyfradd R - y feirws yn parhau i ostwng. Mae'n is nag 1, ond pe byddai'n dechrau ymgripio uwchlaw 1 unwaith eto, byddem ni'n gweld y perygl o dwf cyflymach. Nawr, os cânt eu cynnal, bydd yr amodau hyn yn caniatáu i ni gymryd camau cynyddol dros yr wythnosau a'r misoedd nesaf i lacio'r cyfyngiadau ymhellach, ond dim ond pan fydd hi'n ddiogel i hynny ddigwydd y byddwn ni'n gwneud hynny. Byddwn yn adolygu'r rheoliadau'n gyson er mwyn caniatáu i ni ymateb i'r dystiolaeth ddiweddaraf am y modd y mae'r feirws yn ymddwyn, effeithiolrwydd y cyfyngiadau a'r lefelau cydymffurfio. Yn hyn i gyd, Llywydd, rydym ni'n parhau i gefnogi ymateb pedair gwlad i godi'r cyfyngiadau symud, ac yn parhau i weithio gyda phob rhan arall o'r Deyrnas Unedig. Ond, bydd y camau yr ydym ni'n eu cymryd ac amseriad y newidiadau yn cael eu penderfynu gan amodau yma yng Nghymru. Wrth ymateb i'r feirws, rydym ni wedi adeiladu ar ein seilwaith unigryw i Gymru. Mae ein Partneriaeth Cydwasanaethau GIG Cymru a'n perthynas â busnesau Cymru wedi ein helpu i sicrhau cyflenwadau o gyfarpar diogelu personol o ffynonellau domestig a rhyngwladol. Ond, lle ceir trefniadau ar sail y DU a all weithio'n dda i ni, byddwn yn rhan o'r rheini hefyd. Ddydd Sul, cyhoeddodd Prif Weinidog y DU ganolfan bioddiogelwch newydd ar y cyd i gynghori'r pedwar prif swyddog meddygol ar lefel yr haint ar draws y DU. Rydym ni mewn trafodaethau gyda Llywodraeth y DU a gweinyddiaethau datganoledig eraill ynghylch sut y gall hyn weithredu'n fwyaf effeithiol ledled y Deyrnas Unedig, a byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd wrth i'r prosiect ddatblygu. Yn ddiweddarach yr wythnos hon, byddwn yn darparu mwy o fanylion am ein cynlluniau ar gyfer yr wythnosau nesaf. Mae'r rhain yn cael eu datblygu gyda'n partneriaid yn yr undebau llafur, mewn busnesau, mewn llywodraeth leol, yn y GIG ac mewn gwasanaethau cyhoeddus eraill. Rydym ni'n cynllunio ar gyfer y dyfodol, a phan fydd gwasanaethau yng Nghymru yn agor, gall y cyhoedd fod yn ffyddiog y bydd y trefniadau yn ddiogel ac yn ymarferol. Llywydd, mae'r argyfwng coronafeirws yn bell iawn o fod drosodd. Mae datblygiad y clefyd yn gofyn am ymateb parhaus â phwyslais dwys iawn. Byddaf yn parhau i adrodd bob wythnos i'r Senedd ar y camau a gymerwyd gan Lywodraeth Cymru. Diolch yn fawr.