English: We welcome this inquiry into human rights, and, as somebody who took part in the fourth Assembly's Communities, Equality and Local Government Committee's inquiry into the future of equality and human rights in Wales, I welcome the fact that you wish to follow up on that. I wonder if you could just comment, given that, obviously, equality and human rights are both critically important, but are often interpreted as different things, although interrelated - . I wonder, therefore, given the dialogue so far, the extent to which you're going to focus on human rights specifically, or the extent to which you're also going to be looking at the broader equality issues to which many of those rights apply. You make reference, understandably, to the UK Government proposals to replace the Human Rights Act 1998 with a British Bill of rights, and we share your understanding that the Attorney-General appears to have announced a delay, as the Government focuses on withdrawal from the EU, although we note that, in August, the UK justice Secretary did confirm the UK Government's continued intention to go ahead with this. The proposal, I understand, is that the Bill of rights proposed will ensure that Parliament is the ultimate source of legal authority, and the Supreme Court is supreme in the interpretation of law, and to put the text of the original human rights convention into primary legislation. I wonder to what extent will you be giving attention to this, and how the areas that Wales would wish to safeguard will be safeguarded whilst addressing what some have described as 'mission creep' in the European Court of Human Rights in Strasbourg. You'll be aware the European Court of Human Rights was long established to enforce the convention's terms, but it wasn't until 1998 that binding jurisdiction of the court, and the right of individuals to take a case to Strasbourg, became necessary for countries and states signed up to the convention. And these developments happened at the same time as the UK brought forward its own Human Rights Act. Will you, therefore, give attention to the living instrument doctrine, adopted by the European Court of Human Rights, to expand the convention's rights into new areas beyond those that the framers of the convention had in mind when they signed up to it? Obviously, there's concern that some decisions appear to overrule democratically elected Parliaments, and overturn UK courts' application of convention rights. Again, will you give consideration to the impacts of the requirement for UK courts to take into account rulings of the Strasbourg court when they are interpreting convention rights, which means problematic Strasbourg jurisprudence is often being applied in UK law, and, also, whether the current UK Human Rights Act undermines the sovereignty of Parliament and democratic accountability to the public? Moving on from the specific proposals UK Government has as they might impact in Wales, earlier this year, the annual human rights lecture in Wales was delivered by the Reverend Aled Edwards, known to most of us as the chief executive of Churches Together in Wales, Cytûn, and the secretary of the Interfaith Council for Wales. He discussed the experience of asylum seekers, migrants and refugees in Wales and across the world, relating this to the protection and promotion of human rights. He asked what role can the Welsh organisations and individuals play to help protect the human rights of asylum seekers, migrants and refugees in Wales and elsewhere. Could you confirm whether an answer to that question might be something that you would be seeking to address? Similarly in that context, last week I hosted the Sanctuary in the Senedd event with the Welsh Refugee Council, recognising cross-party support in Wales for Wales to become a nation of sanctuary, but recognising that more needs to be done by both society at large, people, and public authorities, to turn the aspiration into a reality. And, again, will you give consideration to their seven steps to sanctuary, intended to move Wales forward on its journey to becoming a nation of sanctuary? As I referred to yesterday, earlier this month we saw the International Day of Persons with Disabilities, on the third. In Wales, the United Nations charter on the rights of disabled people was incorporated into the Part 2 code of practice under the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014. This was based on implementing the social model of disability, which wasn't actually in the Act itself, recognising that people are disabled not because of their impairments, but because of the barriers that they encounter, and that society has a duty to remove barriers to access and inclusion for them, by working with them to identify and understand those barriers. Again, would you given consideration to this and its implementation, where it's apparent - certainly from my casework, and, no doubt, many other Members' - that many public sector bodies perhaps are struggling to understand how that should be implemented, by engaging with disabled groups, advocates, access groups, before decisions are taken, rather than after the money is spent? I've almost concluded. I wanted to refer to older people. Human rights have particular relevance for older people, who may find themselves in situations where they experience infringements to their human rights later in life. There are few more basic human rights, as Age Cymru state, than that of being protected from violence or exploitation, and older people must not be placed at risk of abuse or neglect. How, therefore, do you respond to their call for agencies to work together to safeguard individuals, to uphold an individual's fundamental right to be safe, and to support those who've experienced abuse or neglect, and also their concern about the lack of human rights protection for people who self-fund their care services, which has become an issue of concern, where all people in care - older people - must have equal protection from abuse and poor treatment? I suppose, in this context, if you can confirm that you will be taking the evidence that they have certainly shared with me and, no doubt, many others. Very finally - [Inaudible.] - a report was produced based on the human rights round-table discussion held by the Equality and Human Rights Commission, the Children's Commissioner for Wales and the Older People's Commissioner for Wales, with 22 organisations represented, including those bodies, Stonewall Cymru, Mencap, Disability Wales and many others. They made a series of recommendations on a way forward that could help take forward human rights in Wales - to develop a human rights narrative, as they said, that sets out that human rights are for everyone and that they can also be used to improve services and explore how we approach non-devolved issues also in terms of human rights. So, again, could you confirm that you will draw on that piece of work to inform the evidence that you gather? Thank you.
Welsh: Rydym yn croesawu'r ymchwiliad hwn i hawliau dynol, ac fel rhywun a fu'n rhan o ymchwiliad Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol y pedwerydd Cynulliad i ddyfodol cydraddoldeb a hawliau dynol yng Nghymru, croesawaf y ffaith eich bod yn dymuno gwneud gwaith dilynol ar hynny. Tybed a allwch roi sylwadau, o ystyried bod cydraddoldeb a hawliau dynol, yn amlwg, yn hanfodol bwysig, ond yn cael eu dehongli'n aml fel pethau gwahanol, er yn perthyn - . Tybed, felly, o ystyried y ddeialog hyd yn hyn, i ba raddau y byddwch yn canolbwyntio ar hawliau dynol yn benodol, neu i ba raddau y byddwch yn edrych hefyd ar y materion cydraddoldeb ehangach y mae llawer o'r hawliau hynny'n berthnasol iddynt. Rydych yn cyfeirio, yn ddealladwy, at gynigion Llywodraeth y DU i gyflwyno deddf hawliau Prydeinig yn lle Deddf Hawliau Dynol 1998, ac rydym yn rhannu eich dealltwriaeth ei bod yn ymddangos bod y Twrnai Cyffredinol wedi cyhoeddi cyfnod o oedi, wrth i'r Llywodraeth ganolbwyntio ar adael yr UE, er ein bod yn nodi bod Ysgrifennydd cyfiawnder y DU, ym mis Awst, wedi cadarnhau bwriad parhaus Llywodraeth y DU i fwrw ymlaen â hyn. Y cynnig, yn ôl yr hyn a ddeallaf, yw y bydd y ddeddf hawliau arfaethedig yn sicrhau mai'r Senedd yw ffynhonnell eithaf awdurdod cyfreithiol, ac mai'r Goruchaf Lys fydd oruchaf wrth ddehongli'r gyfraith, a bydd yn rhoi testun y confensiwn hawliau dynol gwreiddiol mewn deddfwriaeth sylfaenol. Tybed i ba raddau y byddwch yn rhoi sylw i hyn, a sut y bydd y meysydd y byddai Cymru yn dymuno'u diogelu yn cael eu diogelu wrth fynd i'r afael â'r hyn a ddisgrifiwyd gan rai fel 'mission creep' yn Llys Hawliau Dynol Ewrop yn Strasbwrg. Fe fyddwch yn gwybod bod Llys Hawliau Dynol Ewrop wedi ei hen sefydlu i orfodi telerau'r confensiwn, ond na ddaeth awdurdodaeth rwymedigol y llys, a hawl unigolion i fynd ag achos i Strasbwrg, yn angenrheidiol ar gyfer y gwledydd a'r gwladwriaethau a oedd wedi ymrwymo i'r confensiwn tan 1998. A digwyddodd y datblygiadau hyn ar yr un pryd ag y cyflwynodd y DU ei Deddf Hawliau Dynol ei hun. A wnewch chi, felly, roi sylw i athrawiaeth yr offeryn byw, a fabwysiadwyd gan Lys Hawliau Dynol Ewrop, i ehangu hawliau'r confensiwn i feysydd newydd y tu hwnt i'r rhai a oedd gan lunwyr y confensiwn mewn golwg pan ymrwymasant iddo? Yn amlwg, mae yna bryder fod rhai penderfyniadau'n ymddangos fel pe baent yn dyfarnu yn erbyn Seneddau a etholwyd yn ddemocrataidd, ac yn gwrthdroi cymhwysiad llysoedd y DU o hawliau'r confensiwn. Unwaith eto, a wnewch chi ystyried effeithiau'r gofyniad i lysoedd y DU roi ystyriaeth i ddyfarniadau llys Strasbwrg pan fyddant yn dehongli hawliau'r confensiwn, sy'n golygu bod cyfreitheg broblemus Strasbwrg yn aml yn cael ei chymhwyso yng nghyfraith y DU, a hefyd, pa un a yw Deddf Hawliau Dynol y DU ar hyn o bryd yn tanseilio sofraniaeth y Senedd ac atebolrwydd democrataidd i'r cyhoedd? Gan symud ymlaen o'r cynigion penodol sydd gan Lywodraeth y DU fel y gallent gael effaith yng Nghymru, yn gynharach eleni, cyflwynwyd y ddarlith hawliau dynol flynyddol yng Nghymru gan y Parchedig Aled Edwards, sy'n adnabyddus i'r rhan fwyaf ohonom fel prif weithredwr Eglwysi Ynghyd yng Nghymru, Cytûn, ac ysgrifennydd Cyngor Rhyng-ffydd Cymru. Trafododd brofiad ceiswyr lloches, mewnfudwyr a ffoaduriaid yng Nghymru ac ar draws y byd, gan gysylltu hyn â diogelu a hyrwyddo hawliau dynol. Gofynnodd pa rôl y gall sefydliadau ac unigolion yng Nghymru ei chwarae i helpu i ddiogelu hawliau dynol ceiswyr lloches, mewnfudwyr a ffoaduriaid yng Nghymru ac mewn mannau eraill. A allech gadarnhau pa un a allai ateb i'r cwestiwn hwnnw fod yn rhywbeth y byddech yn ceisio mynd i'r afael ag ef? Yn y cyd-destun hwnnw, yr wythnos diwethaf cynhaliais ddigwyddiad Lloches yn y Senedd gyda Chyngor Ffoaduriaid Cymru, i gydnabod y gefnogaeth drawsbleidiol yng Nghymru i weld Cymru'n dod yn genedl noddfa, ond gan gydnabod bod angen i gymdeithas yn gyffredinol, pobl ac awdurdodau lleol wneud mwy i droi'r dyhead yn realiti. Ac unwaith eto, a wnewch chi ystyried eu saith cam i noddfa, a fwriadwyd i symud Cymru ymlaen ar ei thaith i ddod yn genedl noddfa? Fel y soniais ddoe, yn gynharach y mis hwn fe welsom y Diwrnod Rhyngwladol ar gyfer Pobl Anabl, ar y trydydd. Yng Nghymru, ymgorfforwyd siarter y Cenhedloedd Unedig ar hawliau pobl anabl yng nghod ymarfer Rhan 2 o Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014. Roedd hyn yn seiliedig ar weithredu'r model cymdeithasol o anabledd, nad oedd yn y Ddeddf ei hun mewn gwirionedd, i gydnabod bod pobl yn anabl nid oherwydd eu namau, ond oherwydd y rhwystrau y maent yn eu hwynebu, a bod gan y gymdeithas ddyletswydd i gael gwared ar rwystrau i fynediad a chynhwysiant ar eu cyfer, drwy weithio gyda hwy i nodi a deall y rhwystrau hynny. Unwaith eto, a wnewch chi roi ystyriaeth i hyn a'i weithrediad, lle y mae'n amlwg - yn sicr yn fy ngwaith achos, ac yn ddiau, yng ngwaith achos llawer o Aelodau eraill - fod llawer o gyrff sector cyhoeddus o bosibl yn cael trafferth i ddeall sut y dylid ei weithredu, drwy ymgysylltu â grwpiau pobl anabl, eiriolwyr, grwpiau mynediad, cyn y gwneir penderfyniadau, yn hytrach nag ar ôl gwario'r arian? Rwyf bron â gorffen. Roeddwn eisiau cyfeirio at bobl hŷn. Mae hawliau dynol yn arbennig o berthnasol i bobl hŷn, a allai fod mewn sefyllfaoedd lle y maent yn profi tramgwyddo yn erbyn eu hawliau dynol yn ddiweddarach mewn bywyd. Ychydig iawn o hawliau dynol sy'n fwy sylfaenol, fel y mae Age Cymru yn ei ddatgan, na chael eich diogelu rhag trais neu gamfanteisio, a rhaid peidio â gosod pobl hŷn mewn perygl o gael eu cam-drin neu eu hesgeuluso. Sut, felly, rydych yn ymateb i'w galwad i asiantaethau weithio gyda'i gilydd i ddiogelu unigolion, i gynnal hawl sylfaenol unigolyn i fod yn ddiogel, ac i gefnogi'r rhai sydd wedi profi cam-drin neu esgeulustod, a hefyd eu pryder am ddiffyg diogelwch hawliau dynol i bobl sy'n hunanariannu eu gwasanaethau gofal, sydd wedi dod yn fater o bryder, lle y mae'n rhaid i bawb sydd mewn gofal - pobl hŷn - gael amddiffyniad cyfartal rhag camdriniaeth a thriniaeth wael? Mae'n debyg, yn y cyd-destun hwn, os allwch gadarnhau y byddwch yn cymryd y dystiolaeth y maent yn sicr wedi'i rhannu gyda mi a llawer o rai eraill, yn ddiau. Yn olaf un - [Anghlywadwy.] - cynhyrchwyd adroddiad yn seiliedig ar y drafodaeth o amgylch y bwrdd ar hawliau dynol a gynhaliwyd gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, Comisiynydd Plant Cymru a Chomisiynydd Pobl Hŷn Cymru, gyda 22 o sefydliadau'n cael eu cynrychioli, gan gynnwys y cyrff hynny, Stonewall Cymru, Mencap, Anabledd Cymru a llawer o rai eraill. Gwnaethant gyfres o argymhellion ar y ffordd ymlaen a allai helpu i symud hawliau dynol yng Nghymru ymlaen - i ddatblygu naratif hawliau dynol, fel y dywedasant, sy'n nodi bod hawliau dynol ar gyfer pawb ac y gellid eu defnyddio hefyd i wella gwasanaethau ac archwilio sut rydym yn ymdrin â materion sydd heb eu datganoli hefyd o ran hawliau dynol. Felly, unwaith eto, a allech gadarnhau y byddwch yn pwyso ar y gwaith hwnnw i lywio'r dystiolaeth y byddwch yn ei chasglu? Diolch.