English: Thank you very much, Deputy Presiding Officer, and I thank both contributors for their contributions - Sam Kurtz and Peredur Owen Griffiths. Just a few comments from me, therefore, to respond. I thank Sam. Yes, it is important that we do as an organisation show leadership. Certainly, we want to show here, don't we, how naturally bilingualism can operate in one of the most formal situations you can have, in a way. But the element that the Member referred to in terms of oral Welsh is something that I'm very eager to celebrate. In terms of being fluent, people's use of the language varies from one person to another, and we need to support and celebrate the ways in which people use the language. In terms of measuring success, as I mentioned, there are ways in which we can gather data - as bare as in terms of how Welsh is used in terms of activities of the Senedd. But there is more than that to this issue. We don't just count the number of words; that's not the measure of how naturally bilingualism happens. I think it happens in feedback all the time. I want Members to feel that they can speak to me as as a commissioner - and I'm sure I can speak on behalf of the Presiding Officer and the Deputy Presiding Officer - so that there is a feeling of being able to share our ideas and our concerns about how to expand bilingualism here. To Peredur Owen Griffiths, thank you for sharing that experience of singing with choir, and referring to the principles of inclusivity and fairness, which are so important to us. Those are values or principles that can be applied to the use of language as well. It's difficult for me to give that commitment that you suggested in terms of creating official language status, but what I will say about BSL is that the Senedd is very eager to work with partners to ensure that as much use as possible is made of BSL, and, certainly, that when people are engaged with the Senedd, in different formal situations, for example job applications and so forth, that inclusivity is shown towards people who do use BSL. Our provision is far from being perfect here as an organisation, but, of course, we're very eager to learn and improve all the time. So, thank you for the time to be able to discuss these two reports today. The fact that we can discuss reports in this way shows how normalised and natural and comfortable bilingualism is here in the Senedd. There is room for improvement, and there is room for us to pass our expertise on to others, but don't wait until formal consultations to discuss with the Commission your ideas in terms of the use of language. Our door as a Commission is always open.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd, a diolch am y ddau gyfraniad a gawson ni gan Sam Kurtz a Peredur Owen Griffiths. Dim ond ychydig o sylwadau oedd gen i, felly, i ymateb. Diolch yn fawr iawn i Sam Kurtz. Ydy, mae hi'n bwysig ein bod ni fel sefydliad yn dangos arweiniad yn bendant. Rydyn ni eisiau dangos yn fan hyn, onid ydyn, pa mor naturiol mae dwyieithrwydd yn gallu gweithredu mewn sefyllfa gyda'r mwyaf ffurfiol allwch chi gael, mewn ffordd. Ond hefyd, mae'r elfen yr oedd yr Aelod yn cyfeirio ati hi o Gymraeg llafar yn rhywbeth dwi'n eiddgar iawn i'w ddathlu. O ran bod yn rhugl, mae lefel a defnydd pobl o iaith yn amrywio o un person i'r llall, ac mae eisiau cefnogi a dathlu pob ffordd mae pobl yn defnyddio'r iaith. O ran mesur llwyddiant, fel rôn i'n sôn, mae yna ffyrdd rydyn ni'n gallu casglu data - casglu data mor foel â faint o Gymraeg sy'n cael ei ddefnyddio yn ystod gweithgareddau'r Senedd. Ond mae yna fwy na hynny iddi hi dwi'n meddwl. Nid dim ond cyfri geiriau ydy mesur pa mor naturiol mae dwyieithrwydd yn digwydd. Mae hynny'n digwydd, gobeithio, mewn adborth drwy'r amser. Dwi eisiau i Aelodau fan hyn deimlo eu bod nhw'n gallu siarad efo fi fel comisiynydd - a dwi'n siŵr fy mod i'n gallu siarad ar ran y Llywydd a'r Dirprwy - fel bod yna ymdeimlad yma o allu rhannu ein syniadau a'n pryderon ynglŷn â sut i ehangu dwyieithrwydd yma. I Peredur Owen Griffiths, diolch yn fawr iawn am rannu'r profiad o ganu efo'r côr, ac am gyfeirio at yr egwyddorion yna o gynhwysiant a thegwch sydd mor bwysig i ni. Mae'r cynhwysiant a'r tegwch yna yn rhywbeth sydd yn gallu cael ei roi yng nghyd-destun defnydd rhywun o iaith hefyd. Mae'n anodd i fi roi'r ymrwymiad, fel yr oedd yn awgrymu, ynglŷn â chreu statws iaith swyddogol arall, ond yr hyn ddywedaf efo BSL yw bod y Senedd, wrth gwrs, yn eiddgar iawn i weithio efo'n partneriaid i wneud yn siŵr bod yna gymaint â phosib o ddefnydd yn gallu cael ei wneud o BSL, ac yn sicr, pan fo pobl yn ymwneud â'r Senedd mewn sefyllfaoedd swyddogol, er enghraifft ceisio am swyddi a'r math yna o beth, bod y cynhwysiant yna yn cael ei ddangos tuag at bobl sydd yn defnyddio BSL. Mae'n darpariaeth ni ymhell o fod yn berffaith yma fel sefydliad, ond, wrth gwrs, rydyn ni'n eiddgar iawn i ddysgu a gwella o hyd. Felly, diolch i chi am yr amser i gael trafod y ddau adroddiad yma heddiw. Mae'r ffaith ein bod ni'n gallu trafod adroddiadau yn y ffordd yma yn dangos mor normal a naturiol a chyfforddus mae dwyieithrwydd yn gorwedd yma yn y Senedd. Mae yna le i wella yn fan hyn. Mae yna le i ni basio'n arbenigedd i eraill, ond peidiwch ag aros tan ymgynghoriadau swyddogol chwaith i drafod efo'r Comisiwn eich syniadau eich hun ynglŷn â defnydd yr iaith. Mae'n drws ni fel Comisiwn ar agor bob amser.