English: Thank you to Plaid Cymru and Luke Fletcher for introducing the debate today. If I may, I'd like to use my contribution to expand the scope of the original motion away from just the impact of the cost of living on food poverty. It's important that we consider the wide range of socioeconomic factors that can influence whether a person can access food and what food they can access, and it's the very last point I made that I'd like to focus on in particular. It's something that has been discussed as part of my food Bill proposal, discussed in here not too long ago, which I'm pleased Members supported. I know we all agree that food poverty is totally unacceptable and it doesn't need to be. We need to see action by all Governments to deliver a more prosperous future for all people, not just here in Wales but the UK as a whole. But in Wales we can do more. We need to do more - and I'm not going to try to find lots of people to blame - because these things are in our gift. As people in this place, it's in our gift to make a difference and to do things. Fine words are fine, but actions are what makes a real difference, and we have the power to do these things. It was back in 2016 that a report from the Public Policy Institute for Wales argued that, and I quote: 'The rise in food poverty, perhaps more than any other arena of food policy, demonstrates the multidimensional nature of food and the challenges this creates for policy makers.' I think this is why we need an overarching, holistic food strategy for Wales - one that brings together the various approaches. There are many third sector organisations across the country doing some fantastic work, but we could bring them together into a unified approach that deals with the structural issues as well as the socioeconomic ones. Because food poverty takes many forms; it's not just about the ability to buy food, but what food a person can access. There's a stark difference between the ability to buy fast food and ready meals, for instance, and the ability to buy and use good quality, nutritious food. This is where we need to consider how things like schools and colleges can improve food education, so that people know how to use food in a beneficial way, as I raised earlier this afternoon with the Minister for education. We also need to consider how food producers can take more responsibility to ensure that their produce meets the well-being goals, as well as how we get this local, healthy produce to market stalls and supermarket shelves. This is where things like local food plans can play a role. And, yes, we do need to consider how we make this food more affordable and attractive to people, as well as ensuring that people can buy the food in the first place. To conclude, Llywydd, I welcome the opportunity to take part in this debate today, and I hope Members have found my comments to be constructive. Ultimately, every human being has a right to a nutritious and adequate food supply, as Mark Isherwood pointed out in starting, but the causes of food poverty are complex and inextricably linked to the form and function of the food industry itself. If we are finally to tackle food poverty, that's where I think we need to start. Diolch.
Welsh: Diolch i Blaid Cymru a Luke Fletcher am gyflwyno'r ddadl heddiw. Os caf, hoffwn ddefnyddio fy nghyfraniad i ehangu cwmpas y cynnig gwreiddiol i ffwrdd o effaith costau byw ar dlodi bwyd yn unig. Mae'n bwysig ein bod yn ystyried yr ystod eang o ffactorau economaidd-gymdeithasol a all ddylanwadu ar allu person i gael gafael ar fwyd a pha fwyd y gallant ei gael, a'r pwynt olaf un a wneuthum yw'r un yr hoffwn ganolbwyntio arno'n benodol. Mae'n rhywbeth sydd wedi'i drafod fel rhan o fy nghynnig ar gyfer Bil bwyd, a drafodwyd yma heb fod yn rhy hir yn ôl, ac rwy'n falch fod yr Aelodau wedi ei gefnogi. Gwn ein bod i gyd yn cytuno bod tlodi bwyd yn gwbl annerbyniol ac nad oes angen iddo fodoli. Mae angen inni weld gweithredu gan bob Llywodraeth i sicrhau dyfodol mwy llewyrchus i bawb, nid yn unig yma yng Nghymru ond yn y DU gyfan. Ond yng Nghymru gallwn wneud mwy. Mae angen inni wneud mwy - ac nid wyf am geisio dod o hyd i lawer o bobl i'w beio - oherwydd mae'r pethau hyn yn bethau y mae gennym bwerau i'w gwneud. Fel pobl yn y lle hwn, mae gallu gennym i wneud gwahaniaeth ac i wneud pethau. Mae geiriau cynnes yn iawn, ond gweithredoedd yw'r hyn sy'n gwneud gwahaniaeth go iawn, ac mae gennym bŵer i wneud y pethau hyn. Yn ôl yn 2016, dadleuodd adroddiad gan Sefydliad Polisi Cyhoeddus Cymru, ac rwy'n dyfynnu: 'Mae'r cynnydd mewn tlodi bwyd, efallai'n fwy nag unrhyw faes polisi bwyd arall, yn dangos natur aml-ddimensiwn bwyd a'r heriau y mae hyn yn eu creu i lunwyr polisi.' Credaf mai dyma pam y mae arnom angen strategaeth fwyd gyfannol, drosfwaol i Gymru - un sy'n dwyn ynghyd y dulliau gweithredu amrywiol. Mae llawer o sefydliadau trydydd sector ledled y wlad yn gwneud gwaith gwych, ond gallem ddod â hwy at ei gilydd mewn dull unedig sy'n ymdrin â'r problemau strwythurol yn ogystal â'r rhai economaidd-gymdeithasol. Oherwydd daw tlodi bwyd ar sawl ffurf; nid yw'n ymwneud â'r gallu i brynu bwyd yn unig, ond pa fwyd y gall person ei gael. Mae gwahaniaeth amlwg rhwng y gallu i brynu bwyd brys a phrydau parod, er enghraifft, a'r gallu i brynu a defnyddio bwyd maethlon o ansawdd da. Dyma lle mae angen inni ystyried sut y gall pethau fel ysgolion a cholegau wella addysg bwyd, fel bod pobl yn gwybod sut i ddefnyddio bwyd mewn ffordd fuddiol, fel y trafodais yn gynharach y prynhawn yma gyda'r Gweinidog addysg. Mae angen inni hefyd ystyried sut y gall cynhyrchwyr bwyd ysgwyddo mwy o gyfrifoldeb dros sicrhau bod eu cynnyrch yn bodloni'r nodau llesiant, yn ogystal â sut yr awn â'r cynnyrch lleol, iach hwn i stondinau marchnad a silffoedd archfarchnadoedd. Dyma lle gall pethau fel cynlluniau bwyd lleol chwarae rhan. Ac oes, mae angen inni ystyried sut y gwnawn y bwyd yn fwy fforddiadwy a deniadol i bobl, yn ogystal â sicrhau bod pobl yn gallu prynu'r bwyd yn y lle cyntaf. I gloi, Lywydd, rwy'n croesawu'r cyfle i gymryd rhan yn y ddadl hon heddiw, ac rwy'n gobeithio bod yr Aelodau wedi teimlo bod fy sylwadau'n adeiladol. Yn y pen draw, mae gan bob person hawl i gyflenwad bwyd maethlon a digonol, fel y nododd Mark Isherwood wrth ddechrau, ond mae achosion tlodi bwyd yn gymhleth ac yn gysylltiedig yn anorfod â ffurf a swyddogaeth y diwydiant bwyd ei hun. Os ydym yn mynd i drechu tlodi bwyd o'r diwedd, dyna lle credaf fod angen inni ddechrau. Diolch.