English: Diolch, Dirprwy Lywydd. I'm very grateful, and we are all on these benches very grateful, to the Conservative group for choosing this very important topic for their debate. I'd associate myself with much of what Mark Isherwood has said, and I won't trouble the Chamber or take the time to repeat it, but I think it is crucial that we do understand that, whatever changes and services are provided, the voices of people who are neurodiverse, including autistic people, have to be at the centre of that. We have to be sure that we are providing the services that people want and need to use, and not simply providing the services that are easy and convenient for those who are providing the services, and that is always the risk. We share the regret that the legislation proposed by Paul Davies did not proceed. I think we all acknowledged, in that process, that the legislation wasn't perfect - it wasn't a done deal - but the Member had made it very clear that he was interested in looking at improvements and amendments, had the legislation been allowed to progress. And coming back to my point about listening to the voices of autistic people and their families, it's very, very clear to us that they felt that they needed their protections put on a statutory basis, that they needed to know what they could expect from services, and they needed enforceable rights. Now, of course that wasn't necessarily a universal view, but it was certainly the overwhelming response that I received as a member of the health committee and from my own region. I'll speak briefly, if I may, Dirpwy Lywydd, to amendment 1. We do believe that neurodiversity needs to be a protected characteristic in its own right. I'll touch briefly on why, and my colleague Leanne Wood will say more in a moment. Because it isn't quite accurate to say that these conditions are fully covered by the Act, because in order to be fully covered by the Act as it stands, people have to demonstrate that in some way they are disabled by their condition, and there are many people, of course, in the community, who do not perceive themselves as being disabled in that sense, but they do know that they are discriminated against for being who they are. Some neurodiverse people are protected under the disability strand, but many, of course, also choose not to disclose their neurodiversity in the workplace, because they are afraid of being stereotyped in some way as odd and being discriminated against. So, we believe that a specific neurodiversity category in the legislation would help to address those issues, and would also help to raise awareness amongst employers, because this, of course, is a challenge that people face in their lives and in their communication - that it isn't always possible to see clearly. So, we believe that neurodiversity does need to be included as a separate and specific protected characteristic under the equality Act, though of course we would prefer that equality powers came to this, our Senedd, so that we could legislate here on this and all other equality matters. I want to end what I'm going to say, Dirprwy Lywydd, with a few comments about the Government's amendments. I find it frustrating that they, as all too often, suggest that things are either fine as they are, or they very soon will be, which they clearly aren't, as anybody's constituency postbag can tell you. They replace the clear calls to action in the original motion with more consideration. Now, nobody wants people to rush and make the wrong decisions, but as Mark Isherwood has pointed out, this information has been with the Minister for three or four months now, since April. How much longer do we need to consider, and when can people see action? And then of course we have the usual shifting of responsibility to the UK Government for part of the problem. Now, nobody on these benches, and me least of all, is going to be wanting to say nice things about this particular Conservative Government, and I am sure that it is very frustrating for the Welsh Government that they don't yet know what their budget is, but I feel that it's not exactly dignified to be putting that responsibility somewhere else. In the end, autistic people want to know what we are going to do. They don't want to see blame being placed elsewhere - however deservedly that blame may deserve to be placed. This is a pattern that I see in too much, frankly, of Government amendments from some quarters to opposition motions. If you don't agree, vote against it - that's fine. But to amend it so much that you make it meaningless, I challenge the purpose of that. To return to this vital agenda, if we are to make progress on this vital agenda, we would benefit from some shared frankness about the challenges. That is much, much needed. We cannot ensure that every autistic and other neurodiverse person in our country is enabled and supported to live their fullest lives if we pretend that everything is okay now. I commend amendment 1, and we will support the motion unamended by the Government amendments.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n ddiolchgar iawn, ac mae pawb ohonom ar y meinciau hyn yn ddiolchgar iawn i'r grŵp Ceidwadol am ddewis y pwnc pwysig hwn ar gyfer eu dadl. Hoffwn gysylltu fy hun â llawer o'r hyn y mae Mark Isherwood wedi'i ddweud, ac ni thrafferthaf y Siambr na chymryd amser i'w ailadrodd, ond credaf ei bod yn hanfodol ein bod yn deall, pa newidiadau bynnag a pha wasanaethau bynnag a ddarperir, fod yn rhaid i leisiau pobl sy'n niwroamrywiol, gan gynnwys pobl awtistig, fod yn ganolog i hynny. Rhaid inni fod yn siŵr ein bod yn darparu'r gwasanaethau y mae pobl eu heisiau ac angen eu defnyddio, ac nid dim ond darparu'r gwasanaethau sy'n hawdd ac yn gyfleus i'r rheini sy'n darparu'r gwasanaethau, a dyna'r risg bob amser. Rydym yn rhannu'r gofid nad aeth y ddeddfwriaeth a gynigiwyd gan Paul Davies yn ei blaen. Rwy'n credu ein bod i gyd yn cydnabod, yn y broses honno, nad oedd y ddeddfwriaeth yn berffaith - nid oedd yn orffenedig - ond roedd yr Aelod wedi dweud yn glir iawn fod ganddo ddiddordeb mewn edrych ar welliannau a newidiadau, pe bai'r ddeddfwriaeth wedi cael caniatâd i symud ymlaen. Ac i ddod yn ôl at y pwynt a wneuthum ynglŷn â gwrando ar leisiau pobl awtistig a'u teuluoedd, mae'n amlwg iawn i ni eu bod yn teimlo bod angen rhoi'r amddiffyniadau hyn ar sail statudol, eu bod angen gwybod beth y gallent ei ddisgwyl gan wasanaethau, a'u bod angen hawliau y gellid eu gorfodi. Nawr, wrth gwrs, nid dyna oedd y farn gyffredinol o reidrwydd, ond yn sicr dyna oedd yr ymateb ysgubol a gefais fel aelod o'r pwyllgor iechyd ac o fy rhanbarth fy hun. Fe siaradaf yn fyr, os caf, Ddirpwy Lywydd, am welliant 1. Rydym yn credu bod angen i niwroamrywiaeth fod yn nodwedd warchodedig yn ei hawl ei hun. Soniaf yn gryno pam, a bydd fy nghyd-Aelod Leanne Wood yn dweud mwy yn y man. Oherwydd nid yw'n hollol gywir inni ddweud bod y Ddeddf yn cwmpasu'r cyflyrau hyn yn llawn, oherwydd er mwyn iddynt gael eu cynnwys yn llawn yn y Ddeddf fel y mae, rhaid i bobl ddangos eu bod, mewn rhyw ffordd, yn cael eu hanalluogi gan eu cyflwr, ac mae llawer o bobl yn y gymuned, wrth gwrs, nad ydynt yn ystyried eu hunain yn anabl yn yr ystyr hwnnw, ond maent yn gwybod eu bod yn destun gwahaniaethu am fod yn pwy ydynt. Diogelir rhai pobl niwroamrywiol o dan yr elfen anabledd, ond mae llawer hefyd yn dewis peidio â datgelu eu niwroamrywiaeth yn y gweithle am eu bod yn ofni cael eu stereoteipio mewn rhyw ffordd fel pobl ryfedd a dod yn destun gwahaniaethu. Felly, credwn y byddai categori niwroamrywiaeth penodol yn y ddeddfwriaeth yn helpu i fynd i'r afael â'r pethau hynny, a byddai hefyd yn helpu i godi ymwybyddiaeth ymhlith cyflogwyr, oherwydd mae hon, wrth gwrs, yn her y mae pobl yn ei hwynebu yn eu bywydau ac yn eu cyfathrebu - nad yw bob amser yn bosibl ei gweld yn glir. Felly, credwn fod angen cynnwys niwroamrywiaeth fel nodwedd warchodedig ar wahân a phenodol o dan y Ddeddf cydraddoldeb, er y byddai'n well gennym, wrth gwrs, pe bai pwerau cydraddoldeb yn dod yma i'n Senedd, fel y gallem ddeddfu yma ar hyn a phob mater arall sy'n ymwneud â chydraddoldeb. Rwyf am orffen yr hyn rwy'n mynd i'w ddweud, Ddirprwy Lywydd, gydag ychydig o sylwadau am welliannau'r Llywodraeth. Mae'n rhwystredig eu bod, fel sy'n digwydd yn rhy aml, yn awgrymu bod pethau naill ai'n iawn fel y maent, neu y byddant yn iawn yn fuan, ac mae'n amlwg nad ydynt, fel y gall bag post etholaethol pawb ddweud wrthych. Maent yn cynnig ystyried mwy yn lle'r galwadau clir i weithredu yn y cynnig gwreiddiol. Nawr, nid oes neb am i bobl ruthro a gwneud penderfyniadau anghywir, ond fel y mae Mark Isherwood wedi'i nodi, mae'r wybodaeth hon wedi bod gyda'r Gweinidog ers tri neu bedwar mis bellach, ers mis Ebrill. Faint yn hwy y mae angen inni ystyried, a phryd y gall pobl weld gweithredu'n digwydd? Ac yna wrth gwrs gwelwn y symud cyfrifoldeb arferol i Lywodraeth y DU am ran o'r broblem. Nawr, nid oes neb ar y meinciau hyn, a minnau'n enwedig, yn mynd i fod eisiau dweud pethau caredig am y Llywodraeth Geidwadol hon, ac rwy'n siŵr ei bod yn rhwystredig iawn i Lywodraeth Cymru nad ydynt yn gwybod eto beth yw eu cyllideb, ond rwy'n teimlo nad oes urddas mewn gwthio'r cyfrifoldeb i rywle arall. Yn y pen draw, mae pobl awtistig eisiau gwybod beth y bwriadwn ei wneud. Nid ydynt eisiau gweld y bai'n cael ei drosglwyddo i rywle arall - er mor haeddiannol y gallai hynny fod. Mae hwn yn batrwm rwy'n gweld gormod ohono a dweud y gwir, gyda gwelliannau'r Llywodraeth o rai cylchoedd i gynigion y gwrthbleidiau. Os nad ydych yn cytuno, pleidleisiwch yn ei erbyn - mae hynny'n iawn. Ond rwy'n herio pwrpas ei ddiwygio cymaint nes eich bod yn ei wneud yn ddiystyr. I ddychwelyd at yr agenda hollbwysig hon, os ydym am wneud cynnydd arni, byddem yn elwa o rywfaint o onestrwydd ar bob ochr ynghylch yr heriau. Mae mawr angen hynny. Ni allwn sicrhau bod pob person awtistig ac unigolyn niwroamrywiol arall yn ein gwlad yn cael eu galluogi a'u cynorthwyo i fyw bywydau ar eu llawnaf os ydym yn esgus bod popeth yn iawn yn awr. Cymeradwyaf welliant 1, a byddwn yn cefnogi'r cynnig heb ei ddiwygio gan welliannau'r Llywodraeth.