English: Diolch yn fawr. Let me begin by saying that trees are a good thing. We must protect the trees that we have, and plant 86 million more of them in Wales by the end of this decade, if we are to tackle the climate emergency. We need a step change in woodland creation, and a transformation in the way Welsh wood is used across our economy. Over the past month, I have led an intensive deep-dive exercise to urgently identify the barriers preventing progress and actions to overcome them. I have been supported by a small taskforce made up of experts in these areas, and I want to thank each of them for the time they have committed, and their desire to drive change. I've also spoken with representatives of many groups with an interest, including farmers, foresters, non-governmental organisations, processors and house builders. We're accepting the tree planting targets set by the UK Climate Change Committee. To reach net zero, we need to plant 43,000 hectares of new trees by 2030, rising to 180,000 hectares by 2050. To be clear, Dirprwy Llywydd, this will require a 15-fold increase in the number of trees we have planted in Wales this year. It'll only be possible through an alliance for change, involving many partners working together. So, today, I want to issue a call to arms for people to join us in delivering this essential change, and it starts with individuals and communities across Wales. For every newborn baby in Wales, we plant a new tree both in Wales and in Uganda. We've learnt some valuable lessons from our partnership with the people of Mbale that we now need to apply more broadly here. Let's start with the message we deliver with the Size of Wales charity in Africa: trees are amazing. They save lives by keeping our air clean. Trees improve people's health; there is clear evidence of multiple benefits to our well-being from lower stress and blood pressure when around trees. I wish I was around them more often. Higher levels of physical activity, better mental health, greater levels of neighbourliness, lower crime levels too; trees are essential for tackling our nature emergency, helping improve biodiversity, and, of course, in tackling climate change, both by absorbing carbon, alleviating flooding and displacing carbon-intensive products like concrete in house building. And they can help us create more jobs too. Work has begun on implementing our manifesto commitment to develop a timber industrial strategy and create a stronger wood economy for Wales. We want every family with a garden to plant more trees, and every school and community group to sign up to the Woodland Trust free tree scheme. We need to make it easier for communities to plant trees, and easier for them to interact with authorities. As a result of the deep-dive exercise, we have agreed that public bodies need to map the land they own and proactively identify where more trees can be planted. It's vital that we work with, and learn from, the farmers and other landowners in Wales who will need to plant many of these trees. It was clear from our exercise that it's not just more advice we need, it's more engagement we need - genuine engagement; thousands of conversations with every farmer to see what suits their farm, to get them as part of the solution that we need to see. And demonstrate to them that planting trees can exist alongside other farming activities, both from a financial and a social perspective. The current grant regime acts against that, and that needs to change. As well as planting new woodlands, we also need to plant what is described as 'hedges and edges', such as trees along field boundaries, scattered trees, hedges and shelter belts - I've learned some new words, Dirprwy Lywydd, as part of this exercise. It's been a fascinating experience. There are some excellent examples to learn from, including the Stump Up For Trees project near Abergavenny, which I visited yesterday, a project led by farmers in consensus with communities to plant trees on unproductive land and create new sources of income whilst protecting their communities for the longer term. We need more examples like these, so I am establishing a new working group to urgently consider models to attract investment in woodland creation, crucially, without disrupting existing communities and patterns of landownership. I am worried, Dirprwy Lywydd, by the trend of large areas of farmland being bought up by outside interests in an exercise in greenwash. This does not need to happen, as we've seen from Stump Up For Trees, and I want to take action to make sure that doesn't get out of hand. Many of the trees currently planted in Wales are funded through our Glastir woodland creation scheme. In the past, funding through this scheme has been too inconsistent and the process for getting funding too complex and slow. I have wondered, at times, how we've managed to plant as many trees as we have, frankly. The taskforce has identified a number of actions to change this. We'll open a new window of the current scheme to ensure all of the £17 million we've allocated to tree planting is spent this year, and I have asked NRW to introduce immediate changes to speed up delivery, to lead an overhaul of the guidance we provide around tree planting, and focus instead on outreach to help people get things done and get things right at the start of a project. From next year, we will introduce an improved scheme to support woodland creation, with stand-alone funding to allow people to plan new woodland so we create a pipeline of projects that are ready to plant when the money becomes available. I want many of the areas supported by these schemes to form part of the national forest, to create a network of high-quality areas of woodland across Wales. We also need to do more to support people to create new woodlands or make improvements to existing woodlands to meet the standards of the national forest. Later this week, we'll open the woodland investment grant to allow people to apply for this support. Eighty per cent of the timber used in the UK is imported, and only 4 per cent of the 1.5 million tonnes of harvested timber is processed to be used as construction-grade timber in Wales. So there's a real opportunity for timber processors and manufacturers in Wales to contribute to this wood economy, creating new jobs in rural Wales as well as building an innovative supply chain for high value added, longer life uses. We should be spending less of our attention on producing pallets, and more of our attention on using that wood to build Welsh homes that capture and keep carbon. That will require co-ordination across the supply chain. So, I've another new working group to urgently consider the content of a new timber industrial strategy for Wales. We need to create added value right throughout the chain, and there's much we can learn from the Republic of Ireland in this. We have published this afternoon, Dirprwy Lywydd, a list of the 39 actions the taskforce has agreed, alongside the written statement. We now need to keep up the momentum. I will close, if I may, with a comment made during one of our meetings by Mark McKenna from the Down to Earth project. He said, in reflecting on one of our conversations, 'The solutions are there. We need to invest and we need to plan'. And we intend to. Diolch.
Welsh: Diolch yn fawr. Gadewch i mi ddechrau trwy ddweud bod coed yn bethau da. Mae'n rhaid i ni ddiogelu'r coed sydd gennym ni, a phlannu 86 miliwn yn fwy ohonyn nhw yng Nghymru erbyn diwedd y degawd hwn, os ydym am fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd. Mae angen newid sylweddol arnom o ran creu coetiroedd, a thrawsnewid yn y ffordd y defnyddir coed Cymru ar draws ein heconomi. Dros y mis diwethaf, rwyf wedi arwain ymarfer i fynd i wraidd mater i nodi ar frys y rhwystrau sy'n atal cynnydd a'r camau gweithredu i'w goresgyn. Rwyf wedi cael fy nghefnogi gan dasglu bach sy'n cynnwys arbenigwyr yn y meysydd hyn, a hoffwn i ddiolch i bob un ohonyn nhw am yr amser y maen nhw wedi ei roi, a'u hawydd i ysgogi newid. Rwyf i hefyd wedi siarad â chynrychiolwyr llawer o grwpiau sydd â diddordeb, gan gynnwys ffermwyr, coedwigwyr, sefydliadau anllywodraethol, proseswyr ac adeiladwyr tai. Rydym yn derbyn y targedau plannu coed a bennwyd gan Bwyllgor Newid Hinsawdd y DU. Er mwyn cyrraedd sero net, mae angen i ni blannu 43,000 hectar o goed newydd erbyn 2030, gan godi i 180,000 hectar erbyn 2050. I fod yn glir, Dirprwy Lywydd, bydd hyn yn gofyn am blannu 15 gwaith yn fwy o goed nag yr ydym wedi eu plannu yng Nghymru eleni. Dim ond trwy gynghrair ar gyfer newid y bydd hyn yn bosibl, gan gynnwys llawer o bartneriaid yn gweithio gyda'i gilydd. Felly, heddiw, hoffwn i alw ar bobl i ymuno â ni i gyflawni'r newid hanfodol hwn, ac mae'n dechrau gydag unigolion a chymunedau ledled Cymru. Am bob baban newydd-anedig yng Nghymru, rydym yn plannu coeden newydd yng Nghymru ac yn Uganda. Rydym ni wedi dysgu gwersi gwerthfawr o'n partneriaeth â phobl Mbale ac mae angen i ni eu gweithredu yn fwy eang yma erbyn hyn. Gadewch i ni ddechrau gyda'r neges yr ydym ni'n ei chyflwyno gyda'r elusen Maint Cymru yn Affrica: mae coed yn anhygoel. Maen nhw'n achub bywydau drwy gadw ein haer yn lân. Mae coed yn gwella iechyd pobl; mae tystiolaeth glir o fanteision lluosog i'n llesiant, o ganlyniad i straen a phwysedd gwaed is pan fyddwn yn ymyl coed. Byddai'n dda gen i pe bawn i'n agos atyn nhw yn amlach. Lefelau uwch o weithgarwch corfforol, gwell iechyd meddwl, cynnydd mewn natur gymdogol, lefelau troseddu is hefyd; mae coed yn hanfodol ar gyfer mynd i'r afael â'n hargyfwng natur, ar gyfer helpu i wella bioamrywiaeth, ac, wrth gwrs, ar gyfer mynd i'r afael â newid hinsawdd, trwy amsugno carbon, lliniaru llifogydd a disodli cynhyrchion carbon-ddwys fel concrit wrth adeiladu tai. A gallan nhw ein helpu i greu mwy o swyddi hefyd. Mae gwaith wedi dechrau ar weithredu ymrwymiad ein maniffesto i ddatblygu strategaeth ddiwydiannol coed a chreu economi goed gryfach i Gymru. Rydym ni eisiau i bob teulu sydd â gardd blannu mwy o goed, a phob ysgol a grŵp cymunedol i ymuno â chynllun coed am ddim Coed Cadw. Mae angen i ni ei gwneud yn haws i gymunedau blannu coed, ac yn haws iddyn nhw ryngweithio ag awdurdodau. O ganlyniad i'r ymarfer i fynd at wraidd y mater, rydym ni wedi cytuno bod angen i gyrff cyhoeddus fapio'r tir y maen nhw'n berchen arno a nodi'n rhagweithiol ble y gellir plannu mwy o goed. Mae'n hanfodol ein bod ni'n gweithio gyda'r ffermwyr a thirfeddianwyr eraill yng Nghymru, ac yn dysgu oddi wrthyn nhw, a bydd angen iddyn nhw blannu llawer o'r coed hyn. Roedd yn amlwg o'n hymarfer nad dim ond mwy o gyngor sydd ei angen arnom; mwy o ymgysylltu sydd ei angen arnom - ymgysylltu gwirioneddol; miloedd o sgyrsiau â phob ffermwr i weld beth sy'n addas i'w fferm, i'w cael nhw yn rhan o'r ateb y mae angen i ni ei weld. A dangos iddyn nhw y gall plannu coed ddigwydd ochr yn ochr â gweithgareddau ffermio eraill, o safbwynt ariannol a chymdeithasol. Mae'r drefn grantiau bresennol yn gweithredu yn erbyn hynny, ac mae angen i hynny newid. Yn ogystal â phlannu coetiroedd newydd, mae angen i ni hefyd blannu'r hyn a ddisgrifir fel 'gwrychoedd ac ymylon', fel coed ar hyd ffiniau caeau, coed gwasgaredig, gwrychoedd a lleiniau cysgodi - rwyf i wedi dysgu rhai geiriau newydd, Dirprwy Lywydd, yn rhan o'r ymarfer hwn. Y mae wedi bod yn brofiad diddorol iawn. Mae rhai enghreifftiau gwych i ddysgu ohonyn nhw, gan gynnwys y prosiect Cefnogi'r Coed ger y Fenni, yr ymwelais ag ef ddoe, prosiect dan arweiniad ffermwyr mewn consensws â chymunedau i blannu coed ar dir anghynhyrchiol a chreu ffynonellau incwm newydd gan ddiogelu eu cymunedau ar gyfer y tymor hwy. Mae angen mwy o enghreifftiau fel y rhain arnom, felly rwy'n sefydlu gweithgor newydd i ystyried modelau ar frys i ddenu buddsoddiad i faes creu coetiroedd, ac yn hollbwysig, heb amharu ar gymunedau presennol a phatrymau tirfeddiannaeth. Rwy'n poeni, Dirprwy Lywydd, am y duedd i rannau helaeth o dir fferm gael eu prynu gan fuddiannau allanol, trwy ymarfer gwyrddgalchu. Nid oes angen i hyn ddigwydd, fel yr ydym wedi ei weld gyda Cefnogi'r Coed, ac rwyf i'n awyddus i gymryd camau i sicrhau nad yw hynny'n mynd yn rhemp. Mae llawer o'r coed sydd wedi eu plannu yng Nghymru ar hyn o bryd yn cael eu hariannu drwy ein cynllun creu coetir Glastir. Yn y gorffennol, mae cyllid trwy'r cynllun hwn wedi bod yn rhy anghyson a'r broses ar gyfer cael cyllid yn rhy gymhleth ac araf. Rwyf i wedi meddwl ar adegau, tybed sut yn y byd y gwnaethom ni lwyddo i blannu cynifer o goed ag sydd gennym ni, a bod yn onest. Mae'r tasglu wedi nodi nifer o gamau gweithredu i newid hyn. Byddwn yn agor ffenestr newydd yn y cynllun presennol i sicrhau bod y cyfan o'r £17 miliwn yr ydym wedi ei ddyrannu i blannu coed yn cael ei wario eleni, ac rwyf i wedi gofyn i CNC gyflwyno newidiadau ar unwaith i gyflymu'r broses gyflenwi, i arwain y gwaith o ailwampio'r canllawiau yr ydym yn eu darparu ar blannu coed, a chanolbwyntio yn hytrach ar allgymorth i helpu pobl i gyflawni pethau a sicrhau bod pethau'n iawn ar ddechrau prosiect. O'r flwyddyn nesaf ymlaen, byddwn yn cyflwyno cynllun gwell i gefnogi'r gwaith o greu coetiroedd, gyda chyllid annibynnol i alluogi pobl i gynllunio coetir newydd fel ein bod yn creu llif o brosiectau sy'n barod i'w plannu pan fydd yr arian ar gael. Rwyf i'n awyddus i lawer o'r ardaloedd a gefnogir gan y cynlluniau hyn fod yn rhan o'r goedwig genedlaethol, i greu rhwydwaith o ardaloedd coetir o ansawdd uchel ledled Cymru. Mae angen i ni wneud mwy hefyd i gefnogi pobl i greu coetiroedd newydd neu wneud gwelliannau i goetiroedd presennol i fodloni safonau'r goedwig genedlaethol. Yn ddiweddarach yr wythnos hon, byddwn yn agor y grant buddsoddi mewn coetiroedd i ganiatáu i bobl wneud cais am y cymorth hwn. Mae wythdeg y cant o'r pren sy'n cael ei ddefnyddio yn y DU yn cael ei fewnforio, a dim ond 4 y cant o'r 1.5 miliwn tunnell o bren wedi ei gynaeafu sy'n cael ei brosesu i'w ddefnyddio fel pren gradd adeiladu yng Nghymru. Felly mae cyfle gwirioneddol i broseswyr a gweithgynhyrchwyr coed yng Nghymru gyfrannu at yr economi goed hon, gan greu swyddi newydd yn y Gymru wledig yn ogystal â datblygu cadwyn gyflenwi arloesol ar gyfer defnydd bywyd hirach sydd â gwerth ychwanegol uchel. Dylem ni fod yn rhoi llai o sylw i gynhyrchu paletau, a rhoi mwy o'n sylw i ddefnyddio'r pren hwnnw i adeiladu cartrefi Cymru sy'n dal ac yn cadw carbon. Bydd hynny'n gofyn am gydgysylltu ar draws y gadwyn gyflenwi. Felly, mae gen i weithgor newydd arall i ystyried cynnwys strategaeth ddiwydiannol pren newydd i Gymru ar frys. Mae angen i ni greu gwerth ychwanegol trwy'r gadwyn gyfan, ac mae llawer y gallwn ei ddysgu oddi wrth Weriniaeth Iwerddon yn hyn o beth. Rydym ni wedi cyhoeddi y prynhawn yma, Dirprwy Lywydd, restr o'r 39 o gamau y mae'r tasglu wedi cytuno arnyn nhw, ochr yn ochr â'r datganiad ysgrifenedig. Nawr, mae angen i ni barhau â'r momentwm. Byddaf yn cloi, os caf i, gyda sylw a wnaed yn ystod un o'n cyfarfodydd gan Mark McKenna o'r prosiect 'Down to Earth'. Dywedodd, wrth fyfyrio ar un o'n sgyrsiau, 'Mae'r atebion yna. Mae angen i ni fuddsoddi ac mae angen i ni gynllunio'. Ac rydym yn bwriadu gwneud hynny. Diolch.