English: I'm pleased to respond to this statement from the Minister, which gave an update on the dementia action plan. May I say, first of all, that I have been vice president of the Alzheimer's Society for many years, and I have also been vice president of Forget Me Not dementia clubs recently in Swansea? I also have personal experience of dementia over the past two years, following the death of my father recently, after months of suffering with dementia. So, in responding to this statement, I want to emphasise the change that's required in services in our communities, having set out my association with the Forget Me Not clubs and the Alzheimer's Society and a number of others who work voluntarily in our communities. And, of course, most of the care for people with dementia is also done on a voluntary basis by families, and their contribution is crucial in this regard. If it were all to fall on social care and the health service, then we couldn't cope with this appalling situation in any way whatsoever, so it's important that we recognise and pay tribute to the contribution and commitment of voluntary carers the length and breadth of Wales in this regard. And, of course, as the Minister has already said, there is still stigma. People fear discussing dementia. They fear being in contact with people with dementia. That's part of the importance of having that training to become dementia friendly, as the Minister has already mentioned. It's the need for patience. When you are in the queue, paying for something, or waiting to pay for something, behind someone who has dementia, we need patience. We shouldn't be putting pressure on people and hastening them. We need patience and we need to give people time. Because, at the end of the day, much of this is about dealing with the prejudice against dementia and dementia care, because people don't see it as being a physical problem and they see it as a mental health issue. But, of course, dementia is a physical ailment because the brain shrinks. So, that is a physical illness, and dementia deserves equal treatment with other physical illnesses and conditions, and that's what doesn't happen at the moment. If it were dealt with in that way, then we would have the same respect for those suffering with dementia as those with cancer or heart disease. So, there's a great deal of work to be done in terms of preventing that stigma in our society against those who have dementia, and I would like to hear what the Minister is doing in moving forward with his action plan in order to deal with those issues. Ultimately we are talking about care on the ground and the need for more specific services on the ground. Social care: the Minister will know my ideas about having a national care service, because the quality of care now is often deficient, can be dangerous or not available at all, and everything then falls on the families. We need more respite care when families are under huge pressure. We need more respite care for them. So, does the Minister have plans specifically to increase the respite care available? I do welcome what he said about people here in Wales who are first-language Welsh speakers. Of course, as dementia develops, then you lose the ability to speak your second language relatively early. So, we need provision, and we need services in the Welsh language in order to deal with people who are suffering dementia and who are first-language Welsh speakers. They lose their second language, and that happens in all countries where there is more than one language spoken. But, we need a strategy as a matter of urgency to tackle that, because it's our aging population who tend to get dementia. It's not always linked to old age, of course, but there is a substantial percentage of those people who are Welsh speakers, and that's the only language that they have when dementia takes hold, as my own father's experience proved. So, at the end of the day, I welcome the statement and I welcome the work that's ongoing. But, at the end of the day, as you've mentioned, you need a step change and we need to transform the scale and the quality of the services available on the ground in order to tackle this issue and to provide fairness to our people who have dementia and their families. Thank you.
Welsh: Rwy'n falch o allu ymateb i'r datganiad yma gan y Gweinidog - y diweddariad yma ar y cynllun dementia. Gaf i ddechrau drwy gydnabod fy mod i wedi bod yn is-lywydd Cymdeithas Clefyd Alzheimer ers dros ryw 20 mlynyddoedd, ac yn y blynyddoedd diwethaf yma wedi bod yn is-lywydd Forget Me Not dementia clubs yn Abertawe? A hefyd mae gyda fi brofiad personol yn y ddwy flynedd ddiwethaf o ddementia wedi i fy nhad farw yn ddiweddar, wedi misoedd o gystudd trwm efo dementia. Wedyn, fy mhwyslais i yn ymateb i hyn ydy'r gwahaniaeth angenrheidiol sydd ei angen mewn gwasanaethau yn ein cymuned ni, wedi olrhain fy nghysylltiadau efo nghymdeithas efo Cymdeithas Clefyd Alzheimer a Forget Me Not clubs ac ati, ac mae yna lu o bobl eraill yn gweithio'n wirfoddol yn ein cymunedau ni. Ac, wrth gwrs, mae'r rhan fwyaf o'r gofalu am bobl efo dementia hefyd yn cael ei wneud yn wirfoddol gan deuluoedd ac ati. Mae eu cyfraniad nhw yn hollol, hollol allweddol yn hyn o beth. Pe buasai fo i gyd yn disgyn ar ysgwyddau gofal cymdeithasol a'r gwasanaeth iechyd, fuasem ni ddim yn gallu ymdopi â'r sefyllfa enbydus o gwbl. Felly mae'n bwysig i ni gydnabod a thalu teyrnged i gyfraniad ac ymroddiad gofalwyr gwirfoddol ledled Cymru yn hyn o beth. Ac, wrth gwrs, fel y mae'r Gweinidog eisoes wedi ei ddweud, mae yna dal stigma. Mae pobl ofn trafod dementia, ofn bod mewn cysylltiad â phobl efo dementia. Mae hynna'n rhan o'r pwysigrwydd o gael yr hyfforddiant yna i ddod yn ddementia gyfeillgar, fel y mae'r Gweinidog eisoes wedi sôn. A'r angen am amynedd. Pan ŷch chi yn y ciw, yn talu am rywbeth, neu'n disgwyl i dalu am rywbeth, y tu ôl i rywun sydd efo dementia, mae angen amynedd, ac nid pwyso a thrio prysuro pobl. Mae angen amynedd i roi digon o amser i bobl. Achos, ar ddiwedd y dydd, mae lot o hyn i ymwneud ag atal y rhagfarn yna sydd yn erbyn dementia a gofal dementia, achos mae pobl yn credu nad yw e'n ddim byd corfforol, taw rhywbeth i wneud efo iechyd meddwl yw e. Ond, wrth gwrs, mae dementia yn glefyd corfforol achos mae'r ymennydd yn crebachu; mae'r ymennydd yn mynd yn llai o faint. Mae hwnna yn glefyd corfforol, felly mae dementia yn haeddu triniaeth gyfartal efo cyflyrau corfforol eraill, a dyna beth sydd ddim yn digwydd ar hyn o bryd. A phetai e'n cael ei ymdrin fel yna, byddem ni'n cael yr un faint o barch tuag at ddioddefwyr dementia ag sydd i bobl sydd yn dioddef, dywedwch, o ganser neu glefyd y galon. Felly, mae yna swmp o waith i'w wneud yn nhermau atal y rhagfarn yna yn ein cymdeithas ni yn erbyn y sawl sydd efo dementia, a byddwn yn licio gweld beth mae'r Gweinidog yn ei wneud i symud ymlaen efo'i gynllun sy'n mynd i wneud rhywbeth ynglŷn â hynny. Yn y pen draw, rydym ni yn sôn am ofal ar y llawr ac angen am fwy o wasanaethau penodol ar y llawr. Gofal cymdeithasol: mae'r Gweinidog yn gwybod fy syniadau i am gael gwasanaeth gofal cenedlaethol, achos mae safon y gofal rŵan yn aml yn ddiffygiol, yn beryglus, neu ddim ar gael o gwbl, ac mae'r cwbl yn cwympo ar deuluoedd. Mae angen mwy o ofal seibiant; pan fo teuluoedd o dan bwysau enbydus, mae angen mwy o ofal seibiant. Ac felly, oes gyda'r Gweinidog gynlluniau yn benodol i gynyddu faint o ofal seibiant sydd ar gael? Dwi yn croesawu beth ddywedodd e ynglŷn â phobl, yn enwedig yma yng Nghymru, sydd yn siarad Cymraeg iaith gyntaf. Wrth gwrs, fel mae dementia yn datblygu, dŷch chi'n colli'r gallu i siarad eich ail iaith yn weddol fuan, felly mae angen darpariaethau, mae angen gwasanaethau yn yr iaith Gymraeg er mwyn gallu delio efo pobl sy'n dioddef o dementia, sydd yn siarad Cymraeg fel eu hiaith gyntaf, achos mae nhw'n colli eu hail iaith. Mae hynny yn digwydd ym mhob gwlad sydd efo mwy nag un iaith. Ond mae angen strategaeth ar fyrder i fynd i'r afael efo hynny, achos, wrth gwrs, ein pobl ni sydd yn heneiddio sydd yn tueddu i gael dementia. Nid yw wastad ynghlwm â henaint, ond mae yna ganran sylweddol o'r rheiny sydd yn siaradwyr Cymraeg naturiol, a dyna'r unig iaith sydd gyda nhw pan mae'r dementia yn cydio, fel roedd profiad fy nhad fy hun yn ei brofi. Felly, ar ddiwedd y dydd, dwi'n croesawu'r datganiad, dwi'n croesawu'r gwaith sydd yn mynd ymlaen. Ond ar ddiwedd y dydd, fel rydych chi wedi crybwyll eisoes - step change rydych chi'n ei ddweud - mae eisiau trawsnewid maint a sylwedd ac ansawdd y gwasanaethau sydd ar lawr gwlad er mwyn i ni fynd i'r afael â hyn a rhoi tegwch a chwarae teg i'n pobl ni efo dementia a'u teuluoedd. Diolch yn fawr.