English: I think it's fair to say that, obviously, the pandemic has caused global disruption in the way you refer. However, your Chancellor had the opportunity to do something about it today and he didn't do it. Five billion pounds to take 5p off a litre of fuel - that's no good for people who haven't got money for food or money for energy or who haven't got a car. Food poverty is inevitably a symptom of poverty in general, and the UK economy, under the current UK Chancellor, has experienced the largest real-term falls in incomes for more than four decades. In this context, the Conservative UK Government has decided to impose the largest tax increases, as a share of national income, in any year in the last three decades. Unemployment support will fall to its lowest real-terms value in more than three decades. Three quarters of households on universal credit will be worse off next month than they were a year ago. And the response of this Welsh Labour Government is targeted at this cost-of-living crisis created by the UK Conservative Party. Last month, my colleague Rebecca Evans, the Minister for Finance and Local Government, announced a £330 million package of support, above anything offered by the UK Government. This includes direct cost-of-living payments, additional winter fuel payments, and discretionary assistance funding for local councils. Since 2019, we've invested £9 million specifically to promote those community institutions who support the growing, collection, distribution and sharing of food in Wales, from holiday enrichment programmes in schools to community-growing projects and community kitchens. My party's election manifesto last May pledged to develop a community food strategy, and our co-operation agreement with Plaid Cymru commits us to shaping this strategy together. This month, I've met with farming unions, food retailers, supply chain businesses, industry trade bodies, and with my counterparts from the other Governments across the UK. This engagement is regular and provides an important means of informing and delivering measures to address our shared challenges. I recognise the Tories here don't understand how Government works, but we do not need a food summit. These discussions and meetings happen as a matter of course; it's business as usual. The community food strategy will not replace industrial or inter-governmental engagement; rather, it can respond to the desire of communities here in Wales to take a more active role in shaping the food system themselves. That is how we intend to approach its development, taking a bottom-up rather than a top-down approach. The other major food security challenge facing us in Wales, and globally, perhaps not as immediately obvious as conflict or economic crises but certainly greater in its magnitude, are the climate and nature crises. It appears the Conservatives have not yet grasped that to deprioritise long-term actions on nature and climate is not the way to achieve food security here in Wales, as clearly was demonstrated by Janet Finch-Saunders's contribution. The Welsh Government's proposals for the long-term arrangements for agriculture are being discussed as part of the co-operation agreement with Plaid Cymru. In their development to date, we have sought to reflect the United Nations principles of sustainable land management. Those principles were of course developed in the context of addressing global food security and ending hunger worldwide. I hope the Senedd can agree now is not the time to abandon those UN principles nor our commitment to supporting Welsh farming to become the most climate and nature friendly farming in the world. In responding to today's debate, I would welcome the support from the Conservatives in this Siambr in calling for a change to the ruinous policies inflicted on Wales's food producers by the UK Tory Government. The recently negotiated New Zealand trade deal 'shows a willingness by the UK Government to undermine UK farming and food security in return for negligible benefits to the economy'. Not my words, but those of the president of the Farmers Union of Wales. Not a single Conservative Member of the Senedd has yet called out the shameful decision by the UK Chancellor to break their own manifesto promise and deny more than £200 million in funding for rural development here in Wales. I have noticed some Members of the Welsh Conservatives have started to distance themselves from their counterparts in London, and I hope, in responding to this debate -
Welsh: Credaf ei bod yn deg dweud bod y pandemig, wrth gwrs, wedi achosi aflonyddwch byd-eang yn y ffordd yr ydych yn nodi. Fodd bynnag, cafodd eich Canghellor gyfle i wneud rhywbeth yn ei gylch heddiw ac ni wnaeth hynny. Nid yw £5 biliwn o bunnoedd i dynnu 5c oddi ar litr o danwydd yn werth dim i bobl nad oes ganddynt arian ar gyfer bwyd nac arian ar gyfer ynni neu sydd heb gar. Mae tlodi bwyd yn symptom anochel o dlodi yn gyffredinol, ac mae economi'r DU, o dan Ganghellor presennol y DU, wedi profi'r gostyngiadau termau real mwyaf mewn incwm ers dros bedwar degawd. Yn y cyd-destun hwn, mae Llywodraeth Geidwadol y DU wedi penderfynu gosod y codiadau treth mwyaf, fel cyfran o incwm cenedlaethol, mewn unrhyw flwyddyn yn y tri degawd diwethaf. Bydd cymorth diweithdra yn gostwng i'w werth termau real isaf mewn mwy na thri degawd. Bydd tri chwarter yr aelwydydd sydd ar gredyd cynhwysol yn waeth eu byd y mis nesaf nag yr oeddent flwyddyn yn ôl. Ac mae ymateb y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru wedi'i dargedu at yr argyfwng costau byw a grëwyd gan Blaid Geidwadol y DU. Fis diwethaf, cyhoeddodd fy nghyd-Weinidog, Rebecca Evans, y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, becyn cymorth gwerth £330 miliwn, mwy nag unrhyw beth a gynigiwyd gan Lywodraeth y DU. Mae'n cynnwys taliadau costau byw uniongyrchol, taliadau tanwydd y gaeaf ychwanegol, a chyllid cymorth dewisol i gynghorau lleol. Ers 2019, rydym wedi buddsoddi £9 miliwn yn benodol ar gyfer hyrwyddo'r sefydliadau cymunedol sy'n cefnogi tyfu, casglu, dosbarthu a rhannu bwyd yng Nghymru, o raglenni gwella gwyliau'r haf mewn ysgolion i brosiectau tyfu cymunedol a cheginau cymunedol. Addawodd maniffesto fy mhlaid ar gyfer yr etholiad fis Mai diwethaf ddatblygu strategaeth bwyd cymunedol, ac mae ein cytundeb cydweithio â Phlaid Cymru yn ein hymrwymo i lunio'r strategaeth hon gyda'n gilydd. Y mis hwn, cyfarfûm ag undebau ffermio, manwerthwyr bwyd, busnesau'r gadwyn gyflenwi, cyrff masnach y diwydiant, a fy nghymheiriaid o'r Llywodraethau eraill ledled y DU. Mae'r ymgysylltiad hwn yn rheolaidd ac mae'n ffordd bwysig o lywio a chyflwyno mesurau i fynd i'r afael â'n heriau cyffredin. Rwy'n cydnabod nad yw'r Torïaid yma'n deall sut y mae Llywodraeth yn gweithio, ond nid oes arnom angen uwchgynhadledd fwyd. Mae'r trafodaethau a'r cyfarfodydd hyn yn digwydd fel mater o drefn; mae'n fusnes fel arfer. Ni fydd y strategaeth bwyd cymunedol yn disodli ymgysylltiad diwydiannol neu rynglywodraethol; yn hytrach, gall ymateb i ddymuniad cymunedau yma yng Nghymru i chwarae rhan fwy gweithredol wrth lunio'r system fwyd eu hunain. Dyna sut y bwriadwn fynd ati i'w datblygu, gan fabwysiadu dull gweithredu o'r gwaelod i fyny yn hytrach nag o'r brig i lawr. Yr her fawr arall i ddiogelwch y cyflenwad bwyd sy'n ein hwynebu yng Nghymru, ac yn fyd-eang, nad yw mor amlwg efallai â gwrthdaro neu argyfyngau economaidd ond sy'n sicr yn fwy o ran ei maint, yw'r argyfwng hinsawdd a'r argyfwng natur. Ymddengys nad yw'r Ceidwadwyr wedi deall eto nad dadflaenoriaethu camau gweithredu hirdymor ar natur a'r hinsawdd yw'r ffordd i sicrhau diogelwch y cyflenwad bwyd yma yng Nghymru, fel y dangoswyd yn glir gan gyfraniad Janet Finch-Saunders. Mae argymhellion Llywodraeth Cymru ar drefniadau hirdymor ar gyfer amaethyddiaeth yn cael eu trafod fel rhan o'r cytundeb cydweithio â Phlaid Cymru. Yn y gwaith o'u datblygu hyd yma, rydym wedi ceisio adlewyrchu egwyddorion rheoli tir yn gynaliadwy y Cenhedloedd Unedig. Datblygwyd yr egwyddorion hynny wrth gwrs yng nghyd-destun mynd i'r afael â diogelwch y cyflenwad bwyd yn fyd-eang a rhoi diwedd ar newyn byd-eang. Rwy'n gobeithio y gall y Senedd gytuno nad dyma'r amser i roi'r gorau i'r egwyddorion hynny gan y Cenhedloedd Unedig na'n hymrwymiad i gynorthwyo ffermio yng Nghymru i fod yn fwy ystyriol o'r hinsawdd a natur nag unman arall yn y byd. Wrth ymateb i'r ddadl heddiw, byddwn yn croesawu cefnogaeth y Ceidwadwyr yn y Siambr hon i alw am newid y polisïau dinistriol a orfodwyd ar gynhyrchwyr bwyd Cymru gan Lywodraeth Dorïaidd y DU. Mae'r cytundeb masnach â Seland Newydd a negodwyd yn ddiweddar 'yn dangos parodrwydd Llywodraeth y DU i danseilio ffermio a diogelwch cyflenwad bwyd y DU yn gyfnewid am fuddion dibwys i'r economi'. Nid fy ngeiriau i, ond geiriau llywydd Undeb Amaethwyr Cymru. Nid oes yr un o Aelodau Ceidwadol y Senedd wedi tynnu sylw hyd yma at benderfyniad cywilyddus Canghellor y DU i dorri eu haddewid maniffesto eu hunain ac amddifadu datblygu gwledig yma yng Nghymru o fwy na £200 miliwn o gyllid. Nodais fod rhai Aelodau o blith y Ceidwadwyr Cymreig wedi dechrau ymbellhau oddi wrth eu cymheiriaid yn Llundain, a gobeithio, wrth ymateb i'r ddadl hon -