English: What's more fundamental than the air that we breathe? It's something we should be able to take for granted as a human right, and the fact that we have to have this debate today, I'm afraid, is a damning indictment of the Government's record. We know that, in order to live healthily, everyone should have access to clean, unpolluted drinking water and nourishing food that isn't poisoned. Even then, human beings can live for weeks without food, and without water for days, but it's very difficult to go for more than a few minutes without breathing, and that air should be clean. So it's shocking - it's utterly shocking - that today, in the twenty-first century, as we've already heard, air pollution contributes to around 2,000 deaths a year in Wales, equating to around 6 per cent of all deaths. That an opposition party has to call a debate in our Parliament to implore our Government - a Government that prides itself and calls itself progressive and caring in many ways - to take action to grant this human right of providing clean air to our citizens is staggering. The terrible effect that air pollution has on the health of children in particular is heartbreaking, and we've heard some of this already. It just isn't right that some children are born already suffering from the effects of air pollution, essentially having been poisoned in the womb. According to Joseph Carter, the head of British Lung Foundation Wales, air pollution has a particularly harmful effect on the developing lungs of children being brought up in Wales. That isn't a legacy we should accept. I agree with Mr Carter when he said. 'We need action now', because the current system obviously isn't working or we wouldn't be having this debate. The Welsh Government is reticent when it comes to taking a leading role, and that leaves local authorities in control, and patchy results. The most polluted road in the UK outside London is actually in my region, in Hafodyrynys. Now, the local authority, despite passing a clean air motion that was brought forward by Plaid Cymru with cross-party support, failed to act decisively, arguing that to do so would be too costly in the time of austerity. The situation, in the end, was so bad that the only thing that could be done was to buy up all the houses on that road in order to demolish them. Another recent example was seen last summer when Bridgend council approved a housing development next to an air quality management area, where the planning officers argued that their 2013 local development plan carried greater legal weight than the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. Now, I'd ask the Minister what the point is of having world-leading legislation that can be ignored by local planning officers. Currently, a housing development is being considered by the same council that requires a new road to rip through local woodland; a development that officers sold to the relevant committee as a green project that meets active travel standards. So that's where we're at at the moment. The Welsh Government, as far as I'm aware, has only intervened once in order to impose central control over air pollution, and that was in Neath Port Talbot air quality management area. That has resulted in a reduction of harmful particulate matter pollutants. But clearly, one intervention is only one small step when what we need is a Wales-wide step change. So what needs to happen? Clearly, the Welsh Government needs to take decisive action on this, rather than having yet more consultations. The Scottish Government published its clean air strategy five years ago, yet here in Wales the Labour Government is lagging behind. I read the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs's statement from December promising yet another consultation, and I'm afraid that the lack of ambition there is just palpable. The consultation talks of taking World Health Organization clean air guidelines into account, rather than simply implementing them. It couches environmental ambitions in deference to economic growth. Surely, building a successful economy and reducing air pollution are not mutually exclusive aims. As we've already heard, economists will tell us that pollution actually costs the economy by stifling growth and lost productivity, not to mention the consequences to public health. The Welsh Government should bring forward clean air legislation during this term, again, as the First Minister promised to do in his leadership manifesto. It's time we had actions not words, and we should use the legislation that already exists to greater effect. The well-being of future generations Act is an ideal vehicle, if you'll forgive the horrible pun, for setting ambitious national goals with a statutory footing. We know that road transport is the primary pollutant, so let's see a comprehensive and ambitious national green transport plan that uses electric or hybrid vehicles so that we can see a fall in the level of pollutants in our air before the end of this Senedd term. I urge the Welsh Government today, don't just wave through this motion and continue with business as usual. Heed the words of the British Lung Foundation Wales: we need action now.
Welsh: Beth sy'n fwy sylfaenol na'r aer a anadlwn? Mae'n rhywbeth y dylem allu ei gymryd yn ganiataol fel hawl ddynol, ac mae'r ffaith bod yn rhaid inni gael y ddadl hon heddiw, mae arnaf ofn, yn gondemniad damniol o gyflawniad y Llywodraeth. Er mwyn byw'n iach, gwyddom y dylai pawb allu cael mynediad at ddŵr yfed glân heb ei lygru a bwyd maethlon nad yw wedi'i wenwyno. Hyd yn oed wedyn, gall bodau dynol fyw am wythnosau heb fwyd, a heb ddŵr am ddyddiau, ond mae'n anodd iawn mynd am fwy nag ychydig funudau heb anadlu, a dylai'r aer fod yn lân. Felly mae'n warthus - mae'n gwbl warthus - heddiw, yn yr unfed ganrif ar hugain, fel y clywsom eisoes, fod llygredd aer yn cyfrannu at oddeutu 2,000 o farwolaethau'r flwyddyn yng Nghymru, sy'n cyfateb i tua 6 y cant o'r holl farwolaethau. Mae'n syfrdanol fod un o'r gwrthbleidiau yn gorfod galw dadl yn ein Senedd i erfyn ar ein Llywodraeth - Llywodraeth sy'n ymfalchïo ac yn galw ei hun yn flaengar a gofalgar mewn sawl ffordd - i weithredu er mwyn caniatáu'r hawl ddynol hon i aer glân i'n dinasyddion. Mae'r effaith ofnadwy a gaiff llygredd aer ar iechyd plant yn arbennig yn dorcalonnus, a chlywsom rywfaint o hyn eisoes. Nid yw'n iawn fod rhai plant yn cael eu geni eisoes yn dioddef o effeithiau llygredd aer ar ôl cael eu gwenwyno yn y groth i bob pwrpas. Yn ôl Joseph Carter, pennaeth Sefydliad Prydeinig yr Ysgyfaint yng Nghymru, mae llygredd aer yn niweidiol iawn i'r ysgyfaint sy'n datblygu mewn plant a fegir yng Nghymru. Nid yw hwnnw'n waddol y dylem ei dderbyn. Rwy'n cytuno â Mr Carter pan ddywed fod angen gweithredu yn awr, oherwydd mae'n amlwg nad yw'r system bresennol yn gweithio neu ni fyddem yn cael y ddadl hon. Mae Llywodraeth Cymru yn gyndyn o fabwysiadu rôl arweiniol, ac mae hynny'n gadael i awdurdodau lleol reoli hyn, gan arwain at ganlyniadau anghyson. Mae'r ffordd fwyaf llygredig yn y DU y tu allan i Lundain yn fy rhanbarth i, yn Hafodyrynys. Nawr, er iddo basio cynnig aer glân a gyflwynwyd gan Blaid Cymru gyda chefnogaeth drawsbleidiol, mae'r awdurdod lleol wedi methu gweithredu'n bendant, gan ddadlau y byddai gwneud hynny'n rhy gostus mewn cyfnod o gyni. Roedd y sefyllfa mor ddrwg yn y diwedd fel mai'r unig beth y gellid ei wneud oedd prynu'r tai i gyd ar y ffordd honno er mwyn eu dymchwel. Cafwyd enghraifft arall yr haf diwethaf pan gymeradwyodd cyngor Pen-y-bont ar Ogwr ddatblygiad tai wrth ymyl ardal rheoli ansawdd aer, lle dadleuodd y swyddogion cynllunio fod eu cynllun datblygu lleol ar gyfer 2013 yn dwyn mwy o bwysau cyfreithiol na Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Nawr, hoffwn ofyn i'r Gweinidog beth yw diben cael deddfwriaeth sy'n arwain y byd y gall swyddogion cynllunio lleol ei hanwybyddu. Ar hyn o bryd, mae datblygiad tai dan ystyriaeth gan yr un cyngor sy'n ei gwneud yn ofynnol i ffordd newydd rwygo drwy goetir lleol; datblygiad a gafodd ei werthu gan swyddogion i'r pwyllgor perthnasol fel prosiect gwyrdd sy'n bodloni safonau teithio llesol. Felly dyna lle rydym ni arni ar hyn o bryd. Hyd y gwn i, unwaith yn unig y mae Llywodraeth Cymru wedi ymyrryd er mwyn gosod rheolaeth ganolog ar lygredd aer, a hynny yn ardal rheoli ansawdd aer Castell-nedd Port Talbot. Mae hynny wedi arwain at leihau llygryddion gronynnau niweidiol. Ond yn amlwg, cam bach yn unig yw un ymyrraeth pan fo angen newid sylfaenol ym mhob rhan o Gymru. Felly beth ddylai ddigwydd? Yn amlwg, mae angen i Lywodraeth Cymru roi camau pendant ar waith yn hyn o beth, yn hytrach na chael mwy o ymgynghoriadau. Cyhoeddodd Llywodraeth yr Alban ei strategaeth aer glân bum mlynedd yn ôl, ac eto, yma yng Nghymru mae'r Llywodraeth Lafur ar ei hôl hi. Darllenais ddatganiad Gweinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig ym mis Rhagfyr yn addo ymgynghoriad arall, ac mae arnaf ofn fod y diffyg uchelgais yn amlwg iawn. Mae'r ymgynghoriad yn sôn am ystyried canllawiau aer glân Sefydliad Iechyd y Byd, yn hytrach na mynd ati i'w gweithredu. Mae'n gosod uchelgeisiau amgylcheddol islaw twf economaidd. Does bosibl nad yw adeiladu economi lwyddiannus a lleihau llygredd aer yn nodau a all gydfodoli. Fel y clywsom eisoes, bydd economegwyr yn dweud wrthym fod llygredd yn costio i'r economi drwy lesteirio twf a cholli cynhyrchiant, heb sôn am y canlyniadau i iechyd y cyhoedd. Dylai Llywodraeth Cymru gyflwyno deddfwriaeth aer glân yn ystod y tymor hwn, unwaith eto, fel yr addawodd y Prif Weinidog ei wneud yn ei faniffesto ar gyfer yr arweinyddiaeth. Mae'n bryd inni gael gweithredoedd, nid geiriau, a dylem ddefnyddio'r ddeddfwriaeth sydd eisoes yn bodoli yn fwy effeithiol. Mae Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn gyfrwng delfrydol ar gyfer gosod nodau cenedlaethol uchelgeisiol ag iddynt sylfaen statudol. Gwyddom mai trafnidiaeth ar y ffyrdd yw'r elfen sy'n llygru fwyaf, felly gadewch inni weld cynllun trafnidiaeth werdd cenedlaethol cynhwysfawr ac uchelgeisiol sy'n defnyddio cerbydau trydan neu hybrid fel y gallwn weld gostyngiad yn lefel y llygryddion yn ein haer cyn diwedd tymor y Senedd hon. Rwy'n annog Llywodraeth Cymru heddiw i wneud mwy na phasio'r cynnig hwn a pharhau â busnes fel arfer. Gwrandewch ar eiriau Sefydliad Prydeinig yr Ysgyfaint yng Nghymru: mae angen gweithredu yn awr.