English: Diolch, Ddirprwy Lywydd. I move amendments 1 and 2 in the name of Paul Davies. There are some 800,000 older people in Wales who deserve every opportunity to be empowered to have their rights strengthened and their needs fulfilled, and I would like to start my contribution today by paying tribute to our Older People's Commissioner for Wales, Miss Sarah Rochira, for campaigning so tirelessly to achieve that. I am not alone in recognising the professionalism that Miss Rochira has brought to this role - she's certainly a real champion for our elderly here in Wales. Her work on scams and swindles, care homes, ageing well in Wales, domestic abuse and ageism demonstrates the wide range of issues impacting older people, which we recognise today. The commissioner opens this report by referring to older people in Wales as 'a phenomenal asset' and 'everyday heroes'. With a contribution of £1 billion each year to our economy through childcare, volunteering, care and community work, it is fair to say that this is a great description. Yet, all too often, the value of these 'everyday heroes' goes unnoticed or unrecognised. It is completely unacceptable that too many older people, particularly those who may be more vulnerable, see their rights diminish as they get older, and as they really need that support most. A year ago next week, on Human Rights Day, the commissioner called for legislation to protect and promote the rights of our older people here in Wales. Our amendments today seek to strengthen the commissioner's calls through the introduction of an older people's rights Bill. We want to see a single piece of legislation to clearly enshrine the rights of older people within Welsh law. We want to see a duty of due regard on all public bodies; to place a duty on the Welsh Government to promote knowledge and understanding of the rights of older people across Wales; and to introduce measures to tackle ageism, promote ageing well and embed older people's well-being within public service delivery. The fact that the commissioner's casework team provided assistance and support for 413 older people across Wales last year shows that we still have progress to be made, particularly in the areas of care and residential care that, combined, made up a considerable amount of such casework. The commissioner identified the key themes that came across in her casework as accessing continuing healthcare funding, the impact of care home closures, and the overall cost of care. These are themes that I, too, have picked up on in much of my own casework, and are part of the reasons why Welsh Conservatives want to see a cap on care costs, much improved joined-up working between the health and social care sector, and much better bed provision, to prevent those terrible delayed transfers of care that we all in our constituencies know about, and to ensure choice, suitability and the right location for those who need care. We have used our amendments to highlight the issue of isolation among older people. This is a concern that the commissioner has focused on previously, and we want to ensure that this Chamber does not forget the impact that loneliness can have on a person's physical and mental wellbeing, particularly around this time of year. Loneliness can have an effect on mortality similar in size to smoking 15 cigarettes a day. New research has found that people with early signs of Alzheimer's were 7. 5 times more likely to be very lonely. So, let's use this report to commit ourselves towards making Wales the first dementia-friendly nation in the United Kingdom. Dirprwy Lywydd, we are fortunate to have such a dedicated and committed commissioner working on behalf of older people across Wales, and I will say this: I would like to see that role, where people are doing a really good job - I know it's time-related, but I would like to see some people actually staying in the role and continuing the good work that they're doing. That is one role that I particularly believe should continue, and that person. Let us ensure that we are working in tandem to create an age-friendly Wales, ensuring that older people are able to access the services, the support and the care they need and deserve, and that they are empowered to continue to lead rewarding and fulfilling lives, enriching our social fabric as only those with their own life experiences can do. Diolch.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Cynigiaf welliannau 1 a 2 yn enw Paul Davies. Mae tua 800,000 o bobl hŷn yng Nghymru sy'n haeddu pob cyfle i gael eu grymuso i gael eu hawliau wedi eu cryfhau a'u hanghenion wedi eu cyflawni, a hoffwn i ddechrau fy nghyfraniad heddiw drwy dalu teyrnged i'n Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru, Miss Sarah Rochira, am ymgyrchu'n ddiflino i gyflawni hynny. Nid dim ond y fi sy'n cydnabod y proffesiynoldeb y mae Miss Rochira wedi ei ddangos wrth gyflawni'r swyddogaeth - mae hi'n sicr yn bencampwr go iawn ar gyfer ein henoed yma yng Nghymru. Mae ei gwaith ar sgamiau a thwyll, cartrefi gofal, heneiddio'n dda yng Nghymru, cam-drin domestig a rhagfarn ar sail oedran yn dangos yr ystod eang o faterion sy'n effeithio ar bobl hŷn, yr ydym yn eu cydnabod heddiw. Mae'r comisiynydd yn agor yr adroddiad hwn drwy gyfeirio at bobl hŷn yng Nghymru fel 'ased anhygoel' ac 'arwyr bob dydd'. Gyda chyfraniad o £1 biliwn bob blwyddyn i'n heconomi drwy ofal plant, gwirfoddoli, gofal a gwaith cymunedol, mae'n deg dweud bod hwn yn ddisgrifiad gwych. Eto i gyd, yn rhy aml, nid oes neb yn sylwi neu'n cydnabod gwerth yr 'arwyr pob dydd' hyn. Mae'n gwbl annerbyniol bod gormod o bobl hŷn, yn enwedig y rhai a allai fod yn fwy agored i niwed, yn gweld eu hawliau yn lleihau wrth iddynt fynd yn hŷn, a phan maent wir angen y gefnogaeth fwyaf. Flwyddyn yn ôl i'r wythnos nesaf, ar Ddiwrnod Hawliau Dynol, galwodd y comisiynydd am ddeddfwriaeth i amddiffyn a hyrwyddo hawliau ein pobl hŷn yma yng Nghymru. Mae ein gwelliannau heddiw yn ceisio cryfhau galwadau'r comisiynydd drwy gyflwyno Bil hawliau pobl hŷn. Rydym yn dymuno gweld un darn o ddeddfwriaeth i ymgorffori hawliau pobl hŷn yn glir o fewn cyfraith Cymru. Rydym am weld dyletswydd sylw dyledus ar bob corff cyhoeddus; i roi dyletswydd ar Lywodraeth Cymru i hyrwyddo gwybodaeth a dealltwriaeth o hawliau pobl hŷn ledled Cymru; ac i gyflwyno mesurau i fynd i'r afael â rhagfarn ar sail oedran, hyrwyddo heneiddio yn dda ac ymgorffori lles pobl hŷn o ran darparu gwasanaethau cyhoeddus. Mae'r ffaith bod tîm gwaith achos y comisiynydd wedi darparu cymorth a chefnogaeth i 413 o bobl hŷn ledled Cymru y llynedd yn dangos bod angen gwneud cynnydd o hyd, yn enwedig ym meysydd gofal a gofal preswyl sydd, ar y cyd, yn ffurfio cryn dipyn o waith achos o'r fath. Nododd y comisiynydd y prif themâu a ddaeth i'r amlwg yn ei gwaith achos megis cael gafael ar gyllid gofal iechyd parhaus, effaith cau cartrefi gofal, a chost gyffredinol y gofal. Mae'r rhain yn themâu yr wyf innau, hefyd, wedi sylwi arnynt mewn llawer o fy ngwaith achos fy hun, ac maent yn rhan o'r rhesymau pam y mae'r Ceidwadwyr Cymreig am weld cap ar gostau gofal, gwaith cydgysylltiedig lawer gwell rhwng y sector iechyd a gofal cymdeithasol, a darpariaeth lawer gwell o welyau, er mwyn atal yr oedi ofnadwy hwnnw wrth drosglwyddo gofal yr ydym i gyd yn gwybod amdano yn ein hetholaethau, ac i sicrhau dewis, addasrwydd a'r lleoliad iawn ar gyfer y rhai sydd angen gofal. Rydym wedi defnyddio ein gwelliannau i dynnu sylw at y mater o unigedd ymysg pobl hŷn. Mae hwn yn bryder y mae'r comisiynydd wedi canolbwyntio arno o'r blaen, ac rydym am sicrhau nad yw'r Siambr hon yn anghofio'r effaith y gall unigrwydd ei gael ar les corfforol a meddyliol person, yn enwedig ar yr adeg hon o'r flwyddyn. Gall unigrwydd gael effaith ar farwolaeth yn debyg o ran maint i ysmygu 15 sigarét y dydd. Mae ymchwil newydd wedi darganfod bod pobl ag arwyddion cynnar o glefyd Alzheimer yn 7.5 gwaith yn fwy tebygol o fod yn unig iawn. Felly, gadewch i ni ddefnyddio'r adroddiad hwn i ymrwymo i wneud Cymru y genedl gyntaf sy'n ystyriol o ddementia yn y Deyrnas Unedig. Ddirprwy Lywydd, rydym yn ffodus o gael comisiynydd mor ymroddedig ac ymrwymedig yn gweithio ar ran pobl hŷn ledled Cymru, ac rwy'n dweud hyn: hoffwn weld y swyddogaeth honno, lle mae pobl yn gwneud gwaith da iawn - rwy'n gwybod ei bod yn gysylltiedig ag amser, ond hoffwn i weld rhai pobl yn aros yn y swydd ac yn parhau â'r gwaith da y maent yn ei wneud. Dyna un swyddogaeth yr wyf yn arbennig yn credu y dylai barhau, a'r person hwnnw. Gadewch inni sicrhau ein bod yn gweithio ar y cyd i greu Cymru sy'n ystyriol o oedran, gan sicrhau bod pobl hŷn yn gallu cael mynediad at y gwasanaethau, y gefnogaeth a'r gofal sydd eu hangen arnynt ac y maent yn eu haeddu, a'u bod yn cael eu grymuso i barhau i fyw bywydau sy'n rhoi boddhad a phleser, gan gyfoethogi ein gwead cymdeithasol fel mai dim ond y rhai sydd â'u profiadau bywyd eu hunain sy'n gallu ei wneud. Diolch.