English: Diolch yn fawr, Llywydd - I nearly said 'Gadeirydd' then, because our great stand-in Chair of the committee is just across the Chamber. But I do want to start by paying tribute to Helen, who, from 1999, has been a great servant and a great force to Welsh devolution and the development of our political institutions, and stepped in so ably. We all look forward, naturally, to Bethan coming back, but honestly, the committee lost none of its focus, and you took forward the priorities that under Bethan's leadership had been established, and really, in a year of most remarkable disruption for the whole Senedd in its working arrangements, we were able to cope with that and to really produce a succession of very important focused reports. I thought this was a very impressive inquiry. It was fairly short, but we received, I thought, excellent and authoritative evidence, just about how the impact of COVID has been felt, across Wales but particularly in Welsh-speaking communities, and then also for the whole infrastructure that is there culturally and also in the education sector to promote and enhance and to fully allow Welsh to flourish. I think it's appropriate that we look at 'Cymraeg 2050' and the ambitions set there, and it took us a long time for that document to emerge from a Welsh Government - it's only two or three years old. We nearly got to the twentieth anniversary of devolution without an effective plan for how we would be a real bilingual society. And it's a really important document and the goals it sets for the medium and longer term are really, really important to us, and we must evaluate how COVID has disrupted some of these initial patterns, because we don't want to see any decline in our muscle mass - the infrastructure. Now, as Helen said, the Urdd and the Eisteddfod and many other organisations have conducted a remarkable amount of activity, in the cultural sector but also in promoting the language and in ensuring that people who want to access Welsh and to learn Welsh can do that on digital platforms. All sorts of personalities, now, are telling us that they're trying to learn a little bit of Welsh, from well beyond the borders of Wales, and it's something of an international cult now, I think it's fair to say, which is not good enough for us, but at least it has piqued the interest of many people out there, who suddenly realise, 'Gosh, the oldest language in Britain is not English but it's Welsh.' So, they've taken advantage. It's a very good second best, I think, when you can have something equivalent to a digital Eisteddfod, but it is a second best, and I think in future we'll want to retain the digital end, because of, if nothing else, the equality aspect of it in allowing some people who cannot physically get to locations to be able to do so. So, there are great advantages there, and we really have seen the big anchor organisations respond with great alacrity, and I think this shows their underlying health and how much we should be in partnership with them in achieving our core aims for the future. I do remain somewhat concerned about when the furlough finally ends and some of the support there at the moment, because there are a lot of highly professional people employed in these core institutions, and it's essential that they are retained and that we don't lose that, and for economic development in rural areas, but not just rural areas. We now have parts of Cardiff where the Welsh language and the economy around that is really important, and a growth sector with great potential, so I do want to see the urban side emphasised too. But let's face it, most community Welsh speakers are in largely rural areas or small towns and we dismiss some of these, as one witness said, as the hinterland areas. Well, they're not hinterland; they're an essential part of our life. And I thought what Helen said about the digital strategy and the need for a technology action plan to reflect the needs from the rapid change to online for Welsh language learning and for cultural activities, which we will wish to retain when we get back to the physical world - . But, in many areas, they don't have great connections and we need to remember that. So, to conclude, Llywydd, I think we should congratulate all these organisations, and I will single out the Urdd and Eisteddfod, but there are many others too, for their outstanding work. We must ensure that the enterprise they've learned is an additional one and doesn't then end up replacing some of the past core activities, which are equally important.
Welsh: Diolch yn fawr, Lywydd - roeddwn bron â dweud 'Cadeirydd', oherwydd mae ein Cadeirydd dros dro ardderchog yn y pwyllgor ar yr ochr arall i'r Siambr. Ond rwyf am ddechrau drwy dalu teyrnged i Helen, sydd, ers 1999, wedi bod yn wasanaethwr ac yn rym mawr ym maes datganoli yng Nghymru a datblygiad ein sefydliadau gwleidyddol, ac mae wedi camu i mewn mor fedrus. Rydym i gyd yn edrych ymlaen, yn naturiol, at weld Bethan yn dychwelyd, ond yn onest, ni chollodd y pwyllgor ddim o'i ffocws, ac fe wnaethoch ddatblygu'r blaenoriaethau a sefydlwyd o dan arweiniad Bethan, ac mewn gwirionedd, mewn blwyddyn pan gafwyd y tarfu mwyaf anhygoel ar y Senedd gyfan yn ei threfniadau gwaith, gallasom ymdopi â hynny a chynhyrchu cyfres o adroddiadau ag iddynt ffocws pwysig iawn. Roeddwn yn meddwl bod hwn yn ymchwiliad trawiadol iawn. Roedd yn weddol fyr, ond cawsom dystiolaeth ragorol ac awdurdodol yn fy marn i ynglŷn â sut y teimlwyd effaith COVID, ledled Cymru ond yn enwedig mewn cymunedau Cymraeg eu hiaith, ac yna hefyd i'r holl seilwaith sydd yno'n ddiwylliannol a hefyd yn y sector addysg i hyrwyddo a gwella ac i ganiatáu i'r Gymraeg ffynnu'n llawn. Rwy'n credu ei bod yn briodol ein bod yn edrych ar 'Cymraeg 2050' a'r uchelgeisiau a nodwyd yno, a chymerodd amser hir i'r ddogfen honno ymddangos gan Lywodraeth Cymru - dim ond dwy neu dair blwydd oed yw hi. Bu bron inni gyrraedd ugeinfed pen-blwydd datganoli heb gynllun effeithiol ar gyfer sut y byddem yn gymdeithas ddwyieithog go iawn. Ac mae'n ddogfen bwysig iawn ac mae'r nodau y mae'n eu gosod ar gyfer y tymor canolig a'r tymor hwy yn wirioneddol bwysig i ni, a rhaid i ni werthuso sut y mae COVID wedi tarfu ar rai o'r patrymau cychwynnol hyn, oherwydd nid ydym am weld unrhyw ddirywiad ym màs ein cyhyrau - y seilwaith. Nawr, fel y dywedodd Helen, mae'r Urdd a'r Eisteddfod a llawer o sefydliadau eraill wedi cyflawni cryn dipyn o weithgarwch, yn y sector diwylliannol ond hefyd wrth hyrwyddo'r iaith ac wrth sicrhau bod pobl sydd am gael mynediad at y Gymraeg ac at ddysgu Cymraeg yn gallu gwneud hynny ar lwyfannau digidol. Mae pob math o bersonoliaethau yn dweud wrthym nawr eu bod yn ceisio dysgu ychydig o Gymraeg, o ymhell y tu hwnt i ffiniau Cymru, ac mae'n dipyn o gwlt rhyngwladol bellach, rwy'n credu ei bod yn deg dweud, ac er nad yw hynny'n ddigon da i ni, o leiaf mae wedi ennyn diddordeb llawer o bobl allan yno, sy'n sylweddoli'n sydyn, 'Mawredd, nid Saesneg yw'r iaith hynaf ym Mhrydain ond Cymraeg.' Felly, maent wedi manteisio. Mae'n ail orau da iawn, rwy'n credu, pan allwch gael rhywbeth sy'n cyfateb i Eisteddfod ddigidol, ond ail orau ydyw, ac rwy'n meddwl yn y dyfodol y byddwn am gadw'r pen digidol i bethau, oherwydd yr agwedd cydraddoldeb arno yn anad dim, o ran caniatáu i rai pobl na allant gyrraedd lleoliadau'n gorfforol allu gwneud hynny. Felly, mae manteision mawr yno, ac rydym wedi gweld y sefydliadau angori mawr yn ymateb yn barod iawn, a chredaf fod hyn yn dangos eu hiechyd sylfaenol a faint y dylem fod mewn partneriaeth â hwy i gyflawni ein nodau craidd ar gyfer y dyfodol. Rwy'n dal i bryderu braidd ynglŷn â phan ddaw'r ffyrlo i ben yn y diwedd a pheth o'r gefnogaeth yno ar hyn o bryd, oherwydd mae llawer o bobl broffesiynol iawn yn cael eu cyflogi yn y sefydliadau craidd hyn, ac mae'n hanfodol eu bod yn cael eu cadw ac nad ydym yn colli hynny, ac ar gyfer datblygu economaidd mewn ardaloedd gwledig, ond nid ardaloedd gwledig yn unig. Bellach mae gennym rannau o Gaerdydd lle mae'r iaith Gymraeg a'r economi o'i chwmpas yn bwysig iawn, a sector twf sydd â photensial mawr, felly rwyf am weld yr ochr drefol yn cael ei phwysleisio hefyd. Ond gadewch i ni wynebu'r peth, mae'r rhan fwyaf o siaradwyr Cymraeg cymunedol mewn ardaloedd gwledig neu drefi bach yn bennaf ac rydym yn diystyru rhai o'r rhain, fel y dywedodd un tyst, fel ardaloedd y cefnwlad. Wel, nid cefnwlad ydynt; maent yn rhan hanfodol o'n bywyd. Ac roeddwn yn meddwl am yr hyn a ddywedodd Helen am y strategaeth ddigidol a'r angen am gynllun gweithredu technoleg i adlewyrchu'r anghenion o'r newid cyflym i ddysgu Cymraeg ar-lein ac ar gyfer gweithgareddau diwylliannol, y byddwn am eu cadw pan fyddwn yn dychwelyd i'r byd corfforol - . Ond, mewn llawer o ardaloedd, nid oes ganddynt gysylltiadau gwych ac mae angen inni gofio hynny. Felly, i gloi, Lywydd, credaf y dylem longyfarch yr holl sefydliadau hyn am eu gwaith rhagorol, ac rwyf am nodi'r Urdd a'r Eisteddfod yn benodol, ond mae llawer o rai eraill hefyd. Rhaid i ni sicrhau bod y fenter y maent wedi'i dysgu yn un ychwanegol ac nad yw'n disodli rhai o'r gweithgareddau craidd blaenorol, sydd yr un mor bwysig.