English: I want to echo the thanks that the Chair John Griffiths expressed earlier. Certainly, everyone contributed and enriched the discussion that we had while undertaking this inquiry, but thanks in the main to those witnesses and those who welcomed us into their homes to discuss these issues, and who opened their hearts to us in the process. But the research undertaken as part of preparing this report was an eye-opener, I have to confess. Of course, one is painfully aware of the prejudices and racism that exist against our nomadic communities here in Wales, but I have to confess that I hadn't fully realised what became clear, and what appeared to me, at least, to be systemic racism in some of our local authorities, which flowed from the political body. I accept that that is serious statement, but the evidence that we heard demonstrates clearly that not only is there a lack of understanding of the needs of our nomadic communities, but that there is a deliberate lack of action and prejudice against them. It's clear that there is prejudice against ethnic groups on a large scale, and let's call it what it is, namely racism. The good news is that it is perfectly clear to me that the Minister is personally committed to tackling this, and I'm sure that she is wholly sincere in her desire to see this issue being solved. But, the question remains: why, eight years since the legislation was passed, has this issue not already been solved? There are statutory expectations already in place that are meant to ensure that there are purpose-built residential and transit sites available to Gypsy, Roma and Traveller communities in Wales. But, despite this, it is concerning to hear the Minister say that the 'Anti-racist Wales Action Plan' would tackle this issue. Is this not recognition of the Government's total failure to enforce its own legislation? We don't need to wait for new action plans - we must enforce legislation that already exists. So, while I welcome the fact that the Government accepts every one of the recommendations that the committee has made, the truth is that, as things stand, I and people from Wales's nomadic communities have very little faith that the recommendations will be implemented. I'd like to hear from the Minister what the timetable is for delivering these improvements and recommendations and to ensure that legislation is implemented. What indicators will be used to measure delivery, and how will these indicators be monitored? How will progress be monitored? What became clear was that our Gypsy, Roma and Traveller communities are having decisions made for them and made to them more often than not. They themselves are not an active part of any decisions made, and they're not considered as key stakeholders, even in decisions on the future of their own lives. Therefore, I'd like the Minister to set out how the Government will ensure that these communities have a central role in decision making and a lead in drawing up plans for permanent and transit sites, so that their cultural and social needs are considered in full. I remember the Minister giving the following answer in response to one of my questions in the scrutiny process:
Welsh: Dwi am ategu'r diolch ddaru'r Cadeirydd John Griffiths ei wneud ynghynt. Yn sicr, roedd pawb wedi cyfrannu ac wedi cyfoethogi'r drafodaeth ddaru ni ei chael wrth ymchwilio i mewn i hyn, ond diolch yn bennaf i'r tystion a'r bobl hynny a'n croesawodd i mewn i'w cartrefi i drafod y materion yma, gan agor eu calonnau inni yn y broses. Ond roedd y broses, wrth ymchwilio a llunio'r adroddiad yma, yn agoriad llygad, mae'n rhaid cyfaddef. Wrth gwrs, mae rhywun yn boenus ymwybodol o'r rhagfarnau a'r hiliaeth sydd yn bodoli yn erbyn ein cymunedau nomadaidd yma yng Nghymru, ond mae'n rhaid cyfaddef nad oeddwn yn llawn sylweddoli yr hyn a ddaeth i'r amlwg, ac roedd yn ymddangos i fi, o leiaf, fel hiliaeth systemataidd yn rhai o'r awdurdodau lleol, a oedd yn llifo o'r corff gwleidyddol. Dwi'n derbyn fod hyn yn ddweud mawr, ond mae'r dystiolaeth ddaru ni ei glywed yn dangos yn glir fod yna nid yn unig ddiffyg dealltwriaeth o anghenion ein cymunedau nomadaidd ni, ond fod yna ddiffyg gweithredu pwrpasol a rhagfarn yn eu herbyn. Mae'n amlwg fod yna ragfarn yn erbyn grwpiau ethnig ar raddfa eang, a gadewch i ni alw hyn beth ydy o - hiliaeth. Y newyddion da ydy ei fod o'n berffaith amlwg i fi fod yna ymrwymiad personol gan y Gweinidog i fynd i'r afael â hyn, a dwi'n sicr ei bod hi'n gwbl ddiffuant yn ei hawydd i weld hyn yn cael ei ddatrys. Ond, erys y cwestiwn: pam, wyth mlynedd ers pasio y Ddeddf, nad ydy hyn eisoes wedi cael ei ddatrys? Mae yna ddisgwyliadau statudol eisoes mewn grym sydd i fod i sicrhau fod yna lefydd preswyl a thramwy pwrpasol ar gael i bobl Sipsi, Roma a Theithio Cymru. Ond, er gwaethaf hyn, mae'n destun pryder clywed y Gweinidog yn sôn y byddai 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol' am fynd i'r afael â'r broblem. Onid yw hyn yn gydnabyddiaeth o fethiant llwyr y Llywodraeth i orfodi ei deddfwriaeth ei hun? Does dim angen aros am gynlluniau gweithredu newydd - mae'n rhaid gorfodi y deddfau sydd eisoes efo ni yn bodoli. Felly, tra fy mod i'n croesawu y ffaith fod y Llywodraeth yn derbyn pob un o'r argymhellion y mae'r pwyllgor wedi ei wneud, y gwir ydy, fel y saif pethau, mai ychydig iawn o ffydd sydd gen i a phobl o gymunedau nomadaidd Cymru y caiff yr argymhellion eu gweithredu. Hoffwn glywed gan y Gweinidog beth ydy'r amserlen i ddelifro y gwelliannau a'r argymhellion yma a sicrhau fod y Ddeddf yn cael ei gweithredu. Beth ydy'r mesuryddion a fydd yn cael eu defnyddio i ddelifro hyn ac yn erbyn pa feysydd a pha fesur y byddwn ni'n gweld hyn yn cael ei bwyso a mesur? Sut fyddan nhw yn monitro hyn? Yr hyn a ddaeth yn gwbl amlwg oedd bod ein Sipsiwn, ein Roma a'n Teithwyr yma yn cael penderfyniadau wedi eu gwneud drostyn nhw ac iddyn nhw yn amlach na pheidio. Dydyn nhw eu hun ddim yn rhan weithredol o unrhyw benderfyniad, a dydyn nhw ddim yn cael eu hystyried fel rhanddeiliad allweddol, hyd yn oed mewn penderfyniadau ar ddyfodol eu bywydau eu hunain. Felly, fe hoffwn i'r Gweinidog osod allan sut mae'r Llywodraeth am sicrhau bod y cymunedau yma yn mynd i fod yn ganolog, gan chwarae prif ran, wrth lunio cynlluniau ar gyfer safleoedd parhaol a thramwy, a bod eu hanghenion diwylliannol a chymdeithasol am gael eu hystyried yn llawn. Dwi'n cofio'r Gweinidog yn ateb un o fy nghwestiynau yn y broses graffu drwy ddweud hyn: