English: Early on in the pandemic, it became quite apparent that black and ethnic minority communities were being particularly badly affected. And at that time, locally, we had some issues in our communities, where there was understandably a good deal of concern and anxiety. We then arranged meetings with the local health board, which were very useful and productive, and then, of course, Welsh Government were very quick to act. I'd like to pay tribute to Jane and the First Minister, and the Government as a whole, in setting up the working group that looked at those issues and indeed produced a toolkit for assessment of risk for front-line workers and others in those black and ethnic minority communities, because that was very important. That group then went on to do wider work on the economy and social circumstances and produced recommendations, which are very important. The committee I chair as well, Llywydd, did some work that made similar findings. And I think that what we found, really, was that the factors that we'd known about for a long time in terms of discrimination and disadvantage faced by our ethnic minorities was playing itself out in terms of COVID: issues around poor-quality jobs, inadequate protection at work, insecure and low-paid work, overcrowded and poor-quality housing, and, of course, the front-line jobs that people from our black and ethnic minority communities were doing, sometimes, unfortunately, with inadequate understanding of their vulnerability and insufficient protection. So, with that set of issues - the longstanding problems, but the very real emergency and crisis around COVID - it was absolutely necessary to act very quickly nationally in Wales and locally, and I'm really thankful to Welsh Government and our local authority in Newport, and I'm sure others around Wales, that action was taken quickly and effectively. I think our challenge now is to build on those short-term actions and the recommendations that have been produced and make sure that we're effective in the medium and longer term as well. I know that Welsh Government is looking at some of its strategies: there's a short-term update on the cohesion strategy and the tackling hate crime framework and also a commitment to a longer term integration strategy, and we know about the race equality action plan and strategy. So, there's a lot happening. I think, in the light of all of that, we reflect as well on what's been said many times by our black and ethnic minority communities - that there's been a lot of work, a lot of recommendations, a lot of reports and strategies over a period of years, but, obviously, given that we still have these entrenched problems, there hasn't been enough actual effective, on the ground action to deal with these issues. And I think, very often, it comes across really, really strongly from these communities that, understandably and rightly, they feel that it is time for effective and concerted action to deal with these longstanding problems. The problem has been highlighted so many times and yet, to such a great extent, they are still with us. So, when they make those pleas, I think obviously we have to listen and we do have to act ever more effectively. I know that it's been very good locally in Newport to see young activists and others coming to the fore. We had a very effective Black Lives Matter march through Newport, which respected social distancing, and was very responsibly organised and very effective in the messages that it got across. We've had local Asian councillors taking part in Welsh Government's working group and feeding back information locally, and that's been very effective as well. We do see a lot of progress, but I think it's abundantly clear, now, isn't it, from the highlighting of vulnerability that's taken place during this pandemic, that these problems are so overdue, in terms of being effectively dealt with, that there can be no further delay. We need effective and wide-ranging action on the various recommendations produced, and we need it very, very quickly indeed. So, I'm really pleased the Welsh Government has understood that urgency, got groups together, done important work, and is now very committed to short-term, medium-term and long-term action on these problems that I think, right across Wales, black and ethnic minority communities have every right to say have to be tackled effectively once and for all.
Welsh: Yn gynnar yn y pandemig, daeth yn eithaf amlwg bod cymunedau o bobl dduon a lleiafrifoedd ethnig yn cael eu heffeithio'n arbennig o wael. Ac ar y pryd, yn lleol, roedd gennym rai problemau yn ein cymunedau, lle'r oedd llawer iawn o bryder a phoeni, yn ddealladwy. Yna fe wnaethom ni drefnu cyfarfodydd gyda'r bwrdd iechyd lleol, a oedd yn ddefnyddiol ac yn gynhyrchiol iawn, ac yna, wrth gwrs, roedd Llywodraeth Cymru yn gyflym iawn i weithredu. Hoffwn dalu teyrnged i Jane a'r Prif Weinidog, a'r Llywodraeth gyfan, am sefydlu'r gweithgor a ystyriodd y materion hynny ac, yn wir, a gynhyrchodd becyn cymorth ar gyfer asesu risg i weithwyr rheng flaen ac eraill yn y cymunedau hynny o bobl dduon a lleiafrifoedd ethnig, oherwydd roedd hynny yn bwysig iawn. Aeth y grŵp hwnnw ymlaen wedyn i wneud gwaith ehangach ar yr economi ac amgylchiadau cymdeithasol a chynhyrchu argymhellion, sy'n bwysig iawn. Fe wnaeth y pwyllgor yr wyf i'n gadeirydd arno hefyd, Llywydd, rywfaint o waith a wnaeth ganfyddiadau tebyg. Ac rwy'n credu mai'r hyn a ddarganfuom ni, mewn gwirionedd, oedd bod y ffactorau yr oeddem ni'n gwybod amdanyn nhw ers amser maith o ran y gwahaniaethu a'r anfantais y mae ein lleiafrifoedd ethnig yn ei wynebu yn amlygu eu hunain o ran COVID: problemau yn ymwneud â swyddi o ansawdd gwael, diogelwch annigonol yn y gwaith, gwaith ansicr a chyflog isel, tai gorlawn ac o ansawdd gwael, ac, wrth gwrs, y swyddi rheng flaen yr oedd pobl o'n cymunedau o bobl dduon a lleiafrifoedd ethnig yn eu gwneud, weithiau, yn anffodus, gyda dealltwriaeth annigonol o ba mor agored i niwed yr oedden nhw ac nad oedd digon o ddiogelwch. Felly, gyda'r gyfres honno o broblemau - y problemau hirsefydlog, ond yr argyfwng a'r sefyllfa wirioneddol frys ynghylch COVID - roedd yn gwbl angenrheidiol gweithredu'n gyflym iawn yn genedlaethol yng Nghymru ac yn lleol, ac rwy'n ddiolchgar iawn i Lywodraeth Cymru a'n hawdurdod lleol yng Nghasnewydd, ac rwy'n siŵr bod eraill ledled Cymru, bod camau wedi'u cymryd yn gyflym ac yn effeithiol. Rwy'n credu mai ein her ni yn awr yw adeiladu ar y camau gweithredu tymor byr hynny a'r argymhellion sydd wedi eu cyflwyno a sicrhau ein bod yn effeithiol yn y tymor canolig a'r tymor hwy hefyd. Rwy'n gwybod bod Llywodraeth Cymru yn ystyried rhai o'i strategaethau: mae yna ddiweddariad tymor byr ar y strategaeth gydlyniant a'r fframwaith mynd i'r afael â throseddau casineb a hefyd ymrwymiad i strategaeth integreiddio tymor hwy, ac fe wyddom am y cynllun gweithredu a'r strategaeth cydraddoldeb hiliol. Felly, mae llawer o bethau yn digwydd. Rwy'n credu, yng ngoleuni hynny i gyd, ein bod yn myfyrio hefyd ar yr hyn a ddywedwyd droeon gan ein cymunedau o bobl dduon a lleiafrifoedd ethnig - y bu llawer o waith, llawer o argymhellion, llawer o adroddiadau a strategaethau dros gyfnod o flynyddoedd, ond, yn amlwg, o gofio bod y problemau sefydledig hyn gennym ni o hyd, ni fu digon o gamau effeithiol gwirioneddol, ar lawr gwlad i ymdrin â'r materion hyn. Ac rwy'n credu, yn aml iawn, ei fod yn dod i'r amlwg yn gryf iawn o'r cymunedau hyn eu bod, yn ddealladwy ac yn briodol, o'r farn ei bod yn bryd i gymryd camau effeithiol ar y cyd i ymdrin â'r problemau hirsefydlog hyn. Tynnwyd sylw at y broblem cymaint o weithiau ac eto, i raddau helaeth iawn, maen nhw'n dal i fod gyda ni. Felly, pan fyddan nhw'n gwneud yr erfyniadau hynny, rwy'n credu, yn amlwg, bod yn rhaid i ni wrando ac mae'n rhaid i ni weithredu yn fwy effeithiol fyth. Rwy'n gwybod ei bod wedi bod yn dda iawn yn lleol yng Nghasnewydd i weld gweithredwyr ifanc ac eraill yn dod i'r amlwg. Cawsom orymdaith effeithiol iawn gan Mae Bywydau Du o Bwys drwy Gasnewydd, a oedd yn parchu ymbellhau cymdeithasol, ac a oedd wedi'i threfnu yn gyfrifol iawn ac yn effeithiol iawn o ran y negeseuon a gafodd eu cyfleu. Rydym ni wedi gweld cynghorwyr Asiaidd lleol yn cymryd rhan yng ngweithgor Llywodraeth Cymru ac yn bwydo gwybodaeth yn ôl yn lleol, ac mae hynny wedi bod yn effeithiol iawn hefyd. Rydym ni'n gweld llawer o gynnydd, ond rwy'n credu ei bod yn gwbl glir, nawr, onid ydyw, yn sgil amlygu'r sefyllfa agored i niwed sydd wedi digwydd yn ystod y pandemig hwn, bod y problemau hyn mor hwyr yn cael sylw, o ran ymdrin â hwy yn effeithiol, fel na ellir cael rhagor o oedi. Mae angen camau effeithiol ac eang arnom ar y gwahanol argymhellion a gyflwynwyd, ac mae eu hangen arnom yn gyflym iawn. Felly, rwy'n falch iawn bod Llywodraeth Cymru wedi deall y brys hwnnw, wedi cael grwpiau at ei gilydd, wedi gwneud gwaith pwysig, ac mae bellach wedi ymrwymo'n llwyr i weithredu tymor byr, tymor canolig a hirdymor ar y problemau hyn y mae gan, yn fy marn i, ledled Cymru, gymunedau o bobl dduon a lleiafrifoedd ethnig bob hawl i ddweud bod yn rhaid mynd i'r afael â nhw yn effeithiol unwaith ac am byth.