English: May I just begin today by putting on the record, I'm sure, the thanks of all of us to Professor Laura McAllister and to congratulate her on the honour she received in the birthday honours list just a few days ago? Returning Members may remember in a debate in November 2014 that I shared my consternation at the revelation that I am considered now to be an older person. Perhaps the worst part of that awakening was the discovery that I am married to an older person as well. In fact, he's so old that he too has a Clash T-shirt; it's tucked away in his chest of drawers. It pre-dates the house that we moved into nearly 26 years ago by a significant number of years, but sadly there are no leather trousers to be found there - unlike, it sounds like, in Huw Irranca-Davies's home. Even older, though, are the shirts that he's kept from his days as a player with the football and rugby clubs in mid Wales, from childhood through the youth teams and ultimately into adulthood. They're not famous teams. Even now, there are parts of Wales where potentially elite talent slips through the net because it is difficult to develop elite talent in sparsely populated areas. It's a 60-mile round trip to the nearest football academy from where my family lives, for example, and no public transport to speak of. Of course, if you're able to make that trip, that could be followed by a round trip of nearly 200 miles to actually play a match. It's a challenge for the players and their mam-and-dad taxis for players in somewhere like Bridgend in my region, where they go to Aberystwyth once a year. But for the players and the mam-and-dad taxis in Aberystwyth, those long journeys are weekly and talent gets lost as patience wears thin. If the next Sophie Ingle or the next Gareth Bale is from, let's say, Cribyn or Llanbryn-mair, are we sure that we're actually going to get to know about them? My old man - I'm allowed to call him that now - however, is hooked on sport. He doesn't just shout at the telly and engage the cat in amazing punditry from his armchair: until recently, he coached the town's children and youth football teams and every week he joins a bunch of, well, I'm going to call them veterans, just to be kind, to play five-a-side football. He may have a season ticket to the local osteopath as a result of this, and many others who join him, but for him and those older men, this sport is not just about fitness; it's the stress-busting; it's the keeping up of long-held male friendships; it's always the pub after the game; it's kind of the men's shed in a knock-off Barcelona strip. And so campaigns like 'We Wear the Same Shirt' have helped highlight the value of sport to male mental health in particular, but the principles of it apply also to older people. Public Health Wales have shown that the most sparsely populated counties in Wales are those inhabited by the largest proportion of older people, with isolation leading to loneliness and a decline in mental and physical health. Now, my husband's only in his fifties, but between one and three and one in five people over the age of 65 also claim to be hooked on sport. And as we heard from Russell George earlier on, the figures aren't necessarily convincing on this, and I think there's still a little bit of work to do on statistics so that we can be absolutely sure what the position actually is. I mean, I thought those figures sounded pretty high when I looked at them, even when you recognise that this includes bowls, swimming, using an exercise machine and golf. But, when you drill down a little further, it's just 7 per cent of the over-65s who do sport or exercise twice a week, even though 18 per cent of them are members of sports clubs, and I think that's pretty interesting. Over half of over-65s do no frequent sports or organised exercise, and the pattern sets in long before this with less than half of 55 to 64-year-olds doing any sport. Yet, over a third say that they do participate three times a week. It looks like it's all or nothing, doesn't it? Those hooked on it really seem to be hooked on it. The Swansea half marathon is taking place on 26 June, and, while not everyone is from Wales in that, of course, you'd be surprised to hear how many older people took part in that last year. Out of 3,441 runners, 241 of them were men between the ages of 50 and 60, and 51 men over the age of 60. Forty women over the age of 45 took part too; that's just under 10 per cent of those taking part being older people. The much lower figure for women participants is where I'm coming to just to finish this, because Sport Wales recognises that the value of sport goes beyond physical activity, and has a special value to women who are at risk of social exclusion. And it also claims that women are very good at responding to appropriate provision. So, I'll finish my contribution with this, Cabinet Secretary. I applaud all the work that's happening on men's mental health and the policymakers' work that's being done on encouraging young girls to take up sport, but how can we help women, and older women, at risk of becoming obese - women like me - overcome the bygone embarrassment of the old school gym and to become hooked on sport in later life, even if that is football?
Welsh: A gaf fi ddechrau heddiw drwy gofnodi diolch pawb ohonom, rwy'n siŵr, i Athro Laura McAllister ac i'w llongyfarch ar yr anrhydedd a dderbyniodd yn y rhestr anrhydeddau pen-blwydd ychydig ddyddiau yn ôl? Gall yr Aelodau sy'n dychwelyd gofio dadl ym mis Tachwedd 2014 pan rennais fy syndod ynghylch y datgeliad fy mod bellach yn cael fy ystyried yn berson hŷn. Efallai mai'r rhan waethaf o'r deffroad hwnnw oedd y darganfyddiad fy mod yn briod â pherson hŷn hefyd. Yn wir, mae mor hen fel bod ganddo yntau hefyd grys-T The Clash; mae wedi'i guddio yn ei gwpwrdd dillad. Mae nifer o flynyddoedd yn hŷn na'r tŷ y symudasom i mewn iddo bron 26 mlynedd yn ôl, ond yn anffodus nid oes unrhyw drowsus lledr i'w ganfod yno - yn wahanol i gartref Huw Irranca-Davies, mae'n ymddangos. Fodd bynnag, mae'r crysau a gadwodd ers ei ddyddiau fel chwaraewr gyda thimau pêl-droed a rygbi yng nghanolbarth Cymru, o'i blentyndod i'r timau ieuenctid ac yn y pen draw fel oedolyn, yn hŷn na hynny hyd yn oed. Nid ydynt yn dimau enwog. Hyd yn oed yn awr, mae yna rannau o Gymru lle mae talent a allai fod yn elitaidd yn llithro drwy'r rhwyd oherwydd ei bod yn anodd datblygu talent elît mewn ardaloedd prin eu poblogaeth. Mae'n daith 60 milltir i'r academi bêl-droed agosaf ac yn ôl i ble mae fy nheulu yn byw, er enghraifft, ac ni cheir cludiant cyhoeddus o unrhyw werth. Wrth gwrs, os ydych yn gallu gwneud y daith, mae'n bosibl y caiff ei dilyn gan daith o bron i 200 milltir i gyd i chwarae gêm. Mae'n her i'r chwaraewyr a'u tacsis mam a dad yn rhywle fel Pen-y-bont yn fy rhanbarth i pan fyddant yn mynd i Aberystwyth unwaith y flwyddyn. Ond i chwaraewyr a thacsis mam a dad yn Aberystwyth, mae'r teithiau hir hynny'n wythnosol a thalent yn cael ei golli wrth i'r amynedd dreulio. Os yw'r Sophie Ingle neu'r Gareth Bale nesaf yn dod o Gribyn neu Lanbryn-mair, dyweder, a ydym yn siŵr ein bod yn mynd i ddod i wybod amdanynt mewn gwirionedd? Fodd bynnag, mae'r hen ddyn fy nhad - rwy'n cael ei alw'n hynny bellach - wedi gwirioni ar chwaraeon. Mae'n gweiddi ar y teledu ac yn cynnwys y gath yn rhan o'i bynditiaeth ryfeddol o'i gadair freichiau: tan yn ddiweddar, roedd yn hyfforddi plant y dref a thimau pêl-droed ieuenctid a phob wythnos mae'n ymuno â chriw o, wel, fe'u galwaf yn hen lawiau, i fod yn garedig, i chwarae pêl-droed pump bob ochr. Efallai fod ganddo docyn tymor at yr osteopath lleol o ganlyniad i hyn, a llawer o bobl eraill sy'n ymuno ag ef, ond iddo ef a'r dynion hŷn hynny, nid ymwneud â ffitrwydd yn unig y mae'r chwaraeon hyn; mae'n ymwneud â chael gwared ar straen; mae'n ymwneud â chadw cyfeillgarwch maith rhwng dynion; mae'n ymwneud â'r dafarn bob amser wedi'r gêm; mae'n fath o sied y dynion mewn cit pêl-droed Barcelona rhad. Ac felly mae ymgyrchoedd fel 'Ry'n ni'n gwisgo'r un crys' wedi helpu i dynnu sylw at werth chwaraeon i iechyd meddwl dynion yn benodol, ond mae ei hegwyddorion yn berthnasol hefyd i bobl hŷn. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi dangos mai'r siroedd mwyaf prin eu poblogaeth yng Nghymru yw'r rhai lle mae'r gyfran fwyaf o bobl hŷn yn byw, gydag arwahanrwydd yn arwain at unigrwydd a dirywiad mewn iechyd meddwl ac iechyd corfforol. Nawr, nid yw fy ngŵr ond yn ei bumdegau, ond mae rhwng un o bob tri ac un o bob pump o bobl dros 65 oed hefyd yn honni eu bod wedi gwirioni ar chwaraeon. Ac fel y clywsom gan Russell George yn gynharach, nid yw'r ffigurau o reidrwydd yn argyhoeddi ar hyn, ac rwy'n meddwl bod yna ychydig o waith i'w wneud o hyd ar yr ystadegau fel y gallwn fod yn hollol siŵr beth yw'r sefyllfa mewn gwirionedd. Hynny yw, roeddwn yn meddwl bod y ffigurau'n swnio'n eithaf uchel pan edrychais arnynt, hyd yn oed pan ydych yn cydnabod eu bod yn cynnwys bowls, nofio, defnyddio peiriant ymarfer corff a golff. Ond os edrychwch ychydig yn agosach, dim ond 7 y cant o rai dros 65 oed sy'n gwneud chwaraeon neu ymarfer corff ddwywaith yr wythnos, er bod 18 y cant ohonynt yn aelodau o glybiau chwaraeon, ac rwy'n credu bod hynny'n eithaf diddorol. Nid yw dros hanner y bobl dros 65 oed yn gwneud unrhyw chwaraeon neu ymarfer corff wedi'i drefnu, ac mae'r patrwm yn cychwyn gryn dipyn yn gynt gyda llai na hanner y rhai rhwng 55 a 64 oed yn gwneud unrhyw chwaraeon. Eto i gyd, mae dros draean yn dweud eu bod yn cymryd rhan dair gwaith yr wythnos. Mae'n edrych fel naill ai'r cyfan neu ddim o gwbl, onid yw? Mae'r rhai sy'n gwirioni ar chwaraeon i'w gweld yn gwirioni go iawn. Cynhelir hanner marathon Abertawe ar 26 Mehefin, ac er nad yw pawb sy'n cymryd rhan yn dod o Gymru wrth gwrs, byddech yn synnu clywed faint o bobl hŷn a gymerodd ran yn y ras honno y llynedd. O 3,441 o redwyr, roedd 241 ohonynt yn ddynion rhwng 50 a 60, a 51 o ddynion dros 60 oed. Cymerodd 40 o fenywod dros 45 oed ran hefyd; mae hynny'n golygu bod ychydig o dan 10 y cant o'r rhai a gymerodd ran yn bobl hŷn. Y ffigur llawer is ar gyfer menywod sy'n cymryd rhan yw'r hyn rwy'n dod ato i orffen hyn, oherwydd mae Chwaraeon Cymru yn cydnabod bod gwerth chwaraeon yn mynd y tu hwnt i weithgarwch corfforol, ac mae'n arbennig o werthfawr i fenywod sydd mewn perygl o gael eu heithrio'n gymdeithasol. Ac mae hefyd yn honni bod menywod yn dda iawn am ymateb i ddarpariaeth briodol. Felly, gorffennaf fy nghyfraniad gyda hyn, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n canmol yr holl waith sy'n digwydd ar iechyd meddwl dynion a gwaith y gwneuthurwyr polisi sy'n cael ei wneud ar annog merched ifanc i gymryd rhan mewn chwaraeon, ond sut y gallwn helpu menywod, a menywod hŷn, sydd mewn perygl o fynd yn ordew - menywod fel fi - i oresgyn embaras y dyddiau a fu yn hen gampfa'r ysgol a dod i wirioni ar chwaraeon yn ddiweddarach mewn bywyd, hyd yn oed os mai pêl-droed yw'r chwaraeon?