English: The pandemic has focused all our minds on the need for everyone to have access to a safe, affordable home, and, of course, it has highlighted the huge challenges that people face who don't have a permanent home. Perhaps now more than ever, we appreciate what it means to have a safe and secure roof over our heads, somewhere to call home, and this is very much reflected in our programme for government. Deputy Presiding Officer, I will certainly not have time to cover in any detail, or give proper weight to, all of the issues that have been raised by Members across the Senedd today. I would need my time for each one of the issues raised here to be able to do justice to it. I would therefore very much hope that we will be able to have a number of debates across the issues raised today and that, actually, we'll be able to work together across the Senedd to solve some of these problems, for which I think there is at least some consensus. Building on the strong foundations we laid during the last term of government, we are committed to building homes for the future - well-built, climate-secure homes that families want and can afford. We exceeded our target for affordable homes in the last Senedd term; the target for this term will be more challenging again, focusing as it does on 20,000 homes for rent within the social sector. So, very much more specific than the affordable homes definition that Members will have seen and not approved of previously. A number of people mentioned it here today. The details of our housing target are set out in the ministerial statement that I issued earlier in the week. The statement makes it clear that, to support truly sustainable communities, we will ensure that developments deliver genuinely mixed-tenure housing across the whole spectrum of tenures, from owner-occupier housing and shared ownership to homes for rent that people can afford. Investment in social housing and greener housing has many benefits. It can create local jobs, contribute to decarbonisation, build the foundational economy, develop skills, tackle fuel poverty and, of course, provide better quality homes, helping to make homelessness a thing of the past. It is absolutely crucial that our focus on social housing remains, so whilst we exceeded our target for affordable homes in the last term of Government, our commitment for this term raises the bar in two very significant ways. Firstly, they will all be for rent within the social sector, and secondly, they will all be low-carbon homes, kind to the climate, warm and affordable. Let me be clear that this target is not in any way about market housing. Help to Buy - Wales remains an important part of the toolkit here in Wales to ensure that people and families can have a home that is right for them, but it's not part of the target that we set ourselves for the 20,000. The target is a challenging one. Our housing need estimates show that, under central estimates, around 7,400 additional homes a year are needed for the next five years, and this includes a need for 3,500 additional affordable homes each year. The target goes beyond that and I think it's absolutely right that it does. In recognition of our continued commitment to social housing, we've already allocated a record £250 million to the social housing grant this financial year. This is more than double the budget seen in 2020-21. And of course, the supply of genuinely affordable homes is fundamental to resolving homelessness. However, we also need the systems, policies and practices that support people to thrive in the homes once they have them. I am so really proud of the whole housing sector and the way they came together during the pandemic. It was something that Wales did really well and I am humbled and proud to have been a part of it. We will be able to build on the fantastic work we did during the pandemic to truly transform our approach to homelessness, making it genuinely preventative and, where it cannot be prevented, ensuring that rapid rehousing approaches mean that it is indeed rare, brief and unrepeated. During the pandemic, we have, in fact, supported well over 10,000 people into temporary accommodation. We proved that we can rise to the challenge of rapidly rehousing everyone in their moment of need, without rationing or prioritisation. The investments we have made to date are not just about a short-term fix to an immediate crisis; it is the start of a transformation journey towards ending homelessness in Wales forever. We now have a unique opportunity to transform homelessness services and adopt a truly inclusive approach to ensure that no-one is left without accommodation or support. We must move from reliance on temporary accommodation to a system focused on prevention and rapid rehousing. The homelessness action group recommendations support this and set out an ambitious vision for Wales, where prevention and rehousing form the core of our homelessness policies and practice. Of course, prevention can be complex. Our housing support grant has prevention at its core. It's designed to support people to live independently and to help them maintain tenancies and prevent homelessness. That's why I increased the grant by £40 million this year - an increase of around 32 per cent. This recognises the importance of housing support as part of that preventative agenda. But we recognise that homelessness transformation will take a number of years. We have made significant progress this year; we've kind of proved the concept, if you like, and we are now firmly on the track to making this happen in Wales. Alongside that, the Government has made it clear that the environment will also be at the heart of our decision making. In creating this ministry for climate change, we've brought together environment, energy, housing and regeneration, planning and transport, giving us a real opportunity and all the critical levers to develop the sustainable communities that the people of Wales want and need. The environment doesn't just have a seat at the Cabinet table; it will be a consideration in everything we do. We are now developing new housing standards in the social housing grant programme that focus on quality, space, energy and decarbonisation. Members who were here before will know that we've already launched the optimised retrofit programme to begin to deliver our decarbonisation ambitions for the existing housing stock in Wales, bringing better homes, jobs and the skills of the future to those homes, as well as the new build that we are progressing. We are embracing innovation and new approaches to house building and to house retrofit through our innovative housing programme and the support of modern methods of construction. Our commitment to ensuring families and individuals have access to housing that enables them to thrive has not wavered, and our plans to address the barriers to everyone having a decent place to call home do not stop with those I've outlined this afternoon. We're also delivering housing-led solutions to people's health and care needs, driven by our integrated care fund. We will continue to address the barriers and discrimination tenants face both in accessing and staying in their private rented accommodation. I did agree with one thing Janet said: she is correct to say that the vast majority of the landlords in Wales are good landlords and we work very well with them. Rent Smart Wales has proved an excellent tool during the pandemic, because alone amongst the Governments of the UK we know where our landlords are, we are in contact with them and we're able to contact them directly. But, we also want to make significant improvements to the protection we give our tenants and their ability to pay. We all know that once you're in a year's rent arrears, you are not going to recover if you're on a low income, so we will work hard to bring forward support for those tenants to enable them to stay in their homes - also, of course, enabling the landlords to benefit from the rent that the tenants can then pay - and, really importantly, preventing those people becoming homeless too, on top of the already worsening crisis we have of temporary accommodation. We will take significant steps to improve building safety so that people are safe and secure in their homes, the importance of which we've all been reminded of this week as the fourth anniversary of the Grenfell Tower tragedy passes, and which we did start a discussion on earlier today. I do not have time now to go into the details of all of that, but be assured we take it extremely seriously. I have met a number of the residents already and we are working very hard to unlock some of the complexities of that. Alongside good placemaking, revitalising our town centres to be more agile and wider considerations like active travel, we will deliver exemplar sites as flag bearers for the future. Last, but, of course, very much not least, we recognise the very severe issues relating to high numbers of second homes in some of our communities across Wales, and in particular the long-term sustainability of our Welsh-speaking heartlands. It's an absolute priority for us to deal with those issues, and our Welsh language community housing plan will seek to address pressures faced by those communities. A cross-portfolio ministerial task group is already formed and working. It's clear that there's no single answer to solve the many complex issues involved, however, as was clear from the number of contributions with a large number of ideas, which we're happy to explore, that were put onto the floor today. But, our aim is clear and, I think, shared: we ensure that young people continue to afford to live in the communities they have grown up in, as well as ensuring the long-term sustainability and vibrancy of those communities. We have the will and appetite to engage across the piece to take forward our manifesto commitments. As the First Minister said in the programme for government -
Welsh: Mae'r pandemig wedi ffocysu meddyliau pawb ohonom ar yr angen i bawb gael mynediad at gartref diogel, fforddiadwy, ac wrth gwrs, mae wedi tynnu sylw at yr heriau enfawr y mae pobl heb gartref parhaol yn eu hwynebu. Efallai yn awr yn fwy nag erioed ein bod yn gwerthfawrogi'r hyn y mae'n ei olygu i gael to diogel dros ein pennau, rhywle i'w alw'n gartref, ac adlewyrchir hyn yn fawr yn ein rhaglen lywodraethu. Ddirprwy Lywydd, yn sicr ni fydd gennyf amser i roi sylw priodol nac i ymdrin yn fanwl â'r holl faterion a godwyd gan yr Aelodau ar draws y Senedd heddiw. Byddai angen fy amser ar gyfer pob un o'r materion a godwyd yma i allu gwneud cyfiawnder ag ef. Felly, byddwn yn gobeithio'n fawr y gallwn gael nifer o ddadleuon ar draws y materion a godwyd heddiw ac y byddwn yn gallu cydweithio ar draws y Senedd i ddatrys rhai o'r problemau hyn, ac rwy'n credu bod rhywfaint o gonsensws ar hynny. Gan adeiladu ar y sylfeini cryf a osodwyd gennym yn ystod tymor diwethaf y llywodraeth, rydym wedi ymrwymo i adeiladu cartrefi ar gyfer y dyfodol - cartrefi wedi'u hadeiladu'n dda a diogel o ran yr hinsawdd y mae teuluoedd am eu cael ac y gallant eu fforddio. Gwnaethom ragori ar ein targed ar gyfer tai fforddiadwy yn nhymor diwethaf y Senedd; bydd y targed ar gyfer y tymor hwn yn fwy heriol eto, gan ganolbwyntio fel y mae ar 20,000 o gartrefi i'w rhentu yn y sector cymdeithasol. Felly, yn llawer mwy penodol na'r diffiniad o dai fforddiadwy y bydd yr Aelodau wedi'i weld ac wedi ei anghymeradwyo yn gynt. Soniodd nifer o bobl amdano yma heddiw. Nodir manylion ein targed tai yn y datganiad gweinidogol a gyhoeddais yn gynharach yn yr wythnos. Mae'r datganiad yn ei gwneud yn glir, er mwyn cefnogi cymunedau gwirioneddol gynaliadwy, y byddwn yn sicrhau bod datblygiadau'n darparu tai gyda deiliadaeth wirioneddol gymysg ar draws y sbectrwm cyfan o ddeiliadaethau, o dai perchen-feddianwyr a rhanberchnogaeth i gartrefi i'w rhentu y gall pobl eu fforddio. Mae llawer o fanteision i fuddsoddi mewn tai cymdeithasol a thai gwyrddach. Gall greu swyddi lleol, cyfrannu at ddatgarboneiddio, adeiladu'r economi sylfaenol, datblygu sgiliau, mynd i'r afael â thlodi tanwydd, a darparu cartrefi o ansawdd gwell wrth gwrs, gan helpu i wneud digartrefedd yn rhywbeth sy'n perthyn i'r gorffennol. Mae'n gwbl hanfodol fod ein ffocws ar dai cymdeithasol yn parhau, felly er inni ragori ar ein targed ar gyfer tai fforddiadwy yn nhymor diwethaf y Llywodraeth, mae ein hymrwymiad ar gyfer y tymor hwn yn codi'r bar mewn dwy ffordd arwyddocaol iawn. Yn gyntaf, byddant i gyd ar gyfer eu rhentu yn y sector cymdeithasol, ac yn ail, byddant i gyd yn gartrefi carbon isel, yn garedig i'r hinsawdd, yn gynnes ac yn fforddiadwy. Gadewch imi fod yn glir nad yw'r targed hwn yn ymwneud o gwbl â thai'r farchnad. Mae Cymorth i Brynu - Cymru yn parhau i fod yn rhan bwysig o'r pecyn cymorth yma yng Nghymru i sicrhau y gall pobl a theuluoedd gael cartref sy'n iawn iddynt hwy, ond nid yw'n rhan o'r targed o 20,000 a osodwyd gennym i ni ein hunain. Mae'r targed yn un heriol. Mae ein hamcangyfrifon o anghenion tai yn dangos, o dan amcangyfrifon canolog, fod angen tua 7,400 o gartrefi ychwanegol y flwyddyn am y pum mlynedd nesaf, ac mae hyn yn cynnwys angen am 3,500 o gartrefi fforddiadwy ychwanegol bob blwyddyn. Mae'r targed yn mynd y tu hwnt i hynny ac rwy'n credu ei bod yn hollol briodol ei fod yn gwneud hynny. I gydnabod ein hymrwymiad parhaus i dai cymdeithasol, rydym eisoes wedi dyrannu £250 miliwn, sy'n ffigur uwch nag erioed, i'r grant tai cymdeithasol yn y flwyddyn ariannol hon. Mae hyn yn fwy na dwbl y gyllideb a welwyd yn 2020-21. Ac wrth gwrs, mae cyflenwad o gartrefi gwirioneddol fforddiadwy yn hanfodol i ddatrys digartrefedd. Fodd bynnag, mae arnom angen y systemau, y polisïau a'r arferion hefyd sy'n cynorthwyo pobl i ffynnu yn y cartrefi ar ôl iddynt eu cael. Rwyf mor falch o'r sector tai cyfan a'r ffordd y daethant at ei gilydd yn ystod y pandemig. Roedd yn rhywbeth a wnaeth Cymru'n dda iawn ac rwy'n teimlo'n freintiedig ac yn falch imi fod yn rhan ohono. Byddwn yn gallu adeiladu ar y gwaith gwych a wnaethom yn ystod y pandemig i drawsnewid yn sylfaenol ein dull o ymdrin â digartrefedd, gan ei wneud yn wirioneddol ataliol, a lle na ellir ei atal, sicrhau bod dulliau ailgartrefu cyflym yn golygu ei fod yn ddigwyddiad prin, byr ac yn brofiad na chaiff ei ailadrodd. Yn ystod y pandemig, rydym wedi cynorthwyo ymhell dros 10,000 o bobl i gael llety dros dro. Profasom y gallwn ymateb i'r her o ailgartrefu pawb yn gyflym yn eu munud o angen, heb ddogni na blaenoriaethu. Mae'r buddsoddiadau a wnaethom hyd yma yn fwy nag ateb tymor byr yn unig i argyfwng uniongyrchol; mae'n ddechrau taith drawsnewidol tuag at roi diwedd ar ddigartrefedd yng Nghymru am byth. Bellach mae gennym gyfle unigryw i drawsnewid gwasanaethau digartrefedd a mabwysiadu dull gwirioneddol gynhwysol i sicrhau na chaiff neb ei adael heb lety neu gymorth. Rhaid inni symud o ddibynnu ar lety dros dro i system sy'n canolbwyntio ar atal ac ailgartrefu cyflym. Mae argymhellion y grŵp gweithredu ar ddigartrefedd yn cefnogi hyn ac yn nodi gweledigaeth uchelgeisiol ar gyfer Cymru, lle mae atal ac ailgartrefu'n greiddiol i'n polisïau a'n hymarfer ar ddigartrefedd. Wrth gwrs, gall atal fod yn gymhleth. Mae atal yn greiddiol i'n grant cynnal tai. Fe'i cynlluniwyd i gefnogi pobl i fyw'n annibynnol a'u helpu i gynnal tenantiaethau ac atal digartrefedd. Dyna pam y gwneuthum sicrhau cynnydd o £40 miliwn ar gyfer y grant eleni - cynnydd o tua 32 y cant. Mae hyn yn cydnabod pwysigrwydd cymorth tai fel rhan o'r agenda ataliol honno. Ond rydym yn cydnabod y bydd trawsnewid digartrefedd yn cymryd nifer o flynyddoedd. Rydym wedi gwneud cynnydd sylweddol eleni; rydym wedi rhyw fath o brofi'r cysyniad, os mynnwch, ac rydym yn sicr ar y trywydd bellach i wneud i hyn ddigwydd yng Nghymru. Ochr yn ochr â hynny, mae'r Llywodraeth wedi dweud yn glir y bydd yr amgylchedd hefyd yn ganolog yn ein penderfyniadau. Wrth greu'r weinyddiaeth hon ar gyfer newid hinsawdd, rydym wedi dwyn ynghyd yr amgylchedd, ynni, tai ac adfywio, cynllunio a thrafnidiaeth, gan roi cyfle gwirioneddol i ni a'r holl ddulliau hanfodol i ddatblygu'r cymunedau cynaliadwy y mae pobl Cymru eu heisiau a'u hangen. Nid sedd wrth fwrdd y Cabinet yn unig sydd i'r amgylchedd; bydd yn ystyriaeth ym mhob dim a wnawn. Rydym yn awr yn datblygu safonau tai newydd yn y rhaglen grant tai cymdeithasol sy'n canolbwyntio ar ansawdd, gofod, ynni a datgarboneiddio. Bydd yr Aelodau a oedd yma o'r blaen yn gwybod ein bod eisoes wedi lansio'r rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio i ddechrau cyflawni ein huchelgeisiau datgarboneiddio ar gyfer y stoc dai bresennol yng Nghymru, gan gyflwyno cartrefi, swyddi a sgiliau gwell y dyfodol, yn ogystal â bwrw ymlaen i adeiladu o'r newydd. Rydym yn croesawu arloesedd a dulliau newydd o adeiladu tai ac ôl-osod tai drwy ein rhaglen tai arloesol a chefnogi dulliau adeiladu modern. Nid yw ein hymrwymiad i sicrhau bod gan deuluoedd ac unigolion fynediad at dai sy'n eu galluogi i ffynnu wedi gwyro, ac nid yw ein cynlluniau i fynd i'r afael â'r rhwystrau i bawb rhag cael lle gweddus i'w alw'n gartref yn dod i ben gyda'r rhai rwyf wedi'u hamlinellu y prynhawn yma. Rydym hefyd yn darparu atebion sy'n cael eu harwain gan dai i anghenion iechyd a gofal pobl, wedi'u llywio gan ein cronfa gofal integredig. Byddwn yn parhau i ymladd y rhwystrau a'r rhagfarn y mae tenantiaid yn eu hwynebu rhag cael mynediad a rhag cael aros yn eu cartref rhent preifat. Roeddwn yn cytuno ag un peth a ddywedodd Janet: mae'n gywir i ddweud bod y mwyafrif llethol o landlordiaid yng Nghymru yn landlordiaid da a'n bod yn gweithio'n dda iawn gyda hwy. Mae Rhentu Doeth Cymru wedi bod yn arf ardderchog yn ystod y pandemig, oherwydd yn wahanol i Lywodraethau eraill y DU, rydym yn gwybod ble mae ein landlordiaid, rydym mewn cysylltiad â hwy ac rydym yn gallu cysylltu â hwy'n uniongyrchol. Ond rydym hefyd am wneud gwelliannau sylweddol i'r diogelwch a roddwn i'n tenantiaid a'u gallu i dalu. Fel y gwyddom i gyd, pan fydd gennych flwyddyn o ôl-ddyled rhent, nid ydych yn mynd i allu ei had-dalu os ydych ar incwm isel, felly byddwn yn gweithio'n galed i sicrhau cymorth i'r tenantiaid hynny er mwyn eu galluogi i aros yn eu cartrefi - gan alluogi'r landlordiaid hefyd wrth gwrs i elwa o'r rhent y gall y tenantiaid ei dalu wedyn - ac yn bwysig iawn, er mwyn atal y bobl hynny rhag dod yn ddigartref hefyd, ar ben yr argyfwng llety dros dro sydd gennym eisoes ac sy'n gwaethygu. Byddwn yn rhoi camau sylweddol ar waith i wella diogelwch adeiladau fel bod pobl yn ddiogel yn eu cartrefi, a chawsom i gyd ein hatgoffa o bwysigrwydd hynny yr wythnos hon a hithau'n bedair blynedd ers trychineb Tŵr Grenfell, mater y gwnaethom ddechrau trafodaeth arno yn gynharach heddiw. Nid oes gennyf amser yn awr i fanylu ar hynny i gyd, ond rwy'n eich sicrhau ein bod yn gyfan gwbl o ddifrif yn ei gylch. Rwyf eisoes wedi cyfarfod â nifer o'r preswylwyr ac rydym yn gweithio'n galed iawn i ddatgloi rhai o'r cymhlethdodau hynny. Ochr yn ochr â chreu lleoedd da, gan adfywio canol ein trefi i fod yn fwy hyblyg ac ystyriaethau ehangach fel teithio llesol, byddwn yn darparu safleoedd enghreifftiol fel rhai i arwain y ffordd ar gyfer y dyfodol. Yn olaf, ond nid yn lleiaf wrth gwrs, rydym yn cydnabod y problemau difrifol iawn sy'n ymwneud â niferoedd uchel o ail gartrefi yn rhai o'n cymunedau ledled Cymru, ac yn enwedig cynaliadwyedd hirdymor ein cadarnleoedd Cymraeg eu hiaith. Mae ymdrin â'r materion hynny yn flaenoriaeth lwyr i ni, a bydd ein cynllun tai cymunedol Cymru yn ymdrechu i fynd i'r afael â'r pwysau a wynebir gan y cymunedau hynny. Mae grŵp gorchwyl gweinidogol traws-bortffolio eisoes wedi'i ffurfio ac yn gweithio. Mae'n amlwg fodd bynnag nad oes ateb unigol a all ddatrys y materion cymhleth niferus dan sylw, fel y gwelwyd yn glir o nifer y cyfraniadau gyda nifer fawr o syniadau a roddwyd ar y llawr heddiw, syniadau rydym yn hapus i'w harchwilio. Ond mae ein nod yn glir ac yn un a rennir, rwy'n credu: rydym yn sicrhau bod pobl ifanc yn parhau i allu fforddio byw yn y cymunedau y maent wedi tyfu i fyny ynddynt, yn ogystal â sicrhau cynaliadwyedd a bywiogrwydd hirdymor y cymunedau hynny. Mae gennym ewyllys ac awydd i ymgysylltu'n eang er mwyn datblygu ein hymrwymiadau maniffesto. Fel y dywedodd y Prif Weinidog yn y rhaglen lywodraethu -