techiaith/cofnodycynulliad_en-cy huggingface dataset:
English: So, we move on to item 2. I'm very happy to welcome the Older People's Commissioner for Wales. The intention this morning is the scrutiny of the legacy report. Members will be aware that Sarah Rochira's term will be finishing on 1 June. This is an opportunity, therefore, for Members to discuss her legacy report and her work over the past six years. Therefore, welcome, Sarah Rochira, the Older People's Commissioner for Wales. We have read the papers before us and thank you for submitting them. We'll go straight into questions, beginning with Rhun.
Welsh: Felly, symudwn ymlaen at eitem 2. Rwy'n falch iawn i groesawu Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru. Bwriad yr eitem yma ydy craffu ar yr adroddiad etifeddiaeth. Bydd Aelodau'n ymwybodol y bydd cyfnod Sarah Rochira yn y swydd hon yn dod i ben ar 1 Mehefin. Dyma gyfle, felly, i Aelodau drafod ei hadroddiad etifeddiaeth hi a'r gwaith mae hi wedi'i gyflawni yn ystod y chwe blynedd diwethaf. Felly, croeso i Sarah Rochira, Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru. Rŷm ni wedi darllen y papurau gerbron, a diolch am eu cyflwyno. Felly, fe awn ni yn syth mewn i gwestiynau, a Rhun sydd yn mynd i ddechrau.
English: Thank you very much, and I will take this opportunity to wish you very well as your period of six years as older people's commissioner comes to an end. In summarising the past six years, what would you say have been some of the major changes that have taken place over that period of time, perhaps in terms of the issues that are raised with you now, where people ask for your support, as compared to when you entered the post?
Welsh: Diolch yn fawr iawn, ac fe wnaf i fanteisio ar y cyfle yma i ddymuno'n dda iawn ichi wrth i'ch cyfnod o chwe blynedd fel y comisiynydd pobl hŷn ddod i ben. Wrth grynhoi'r chwe blynedd diwethaf, beth fyddech chi'n ei ddweud ydy rhai o'r prif newidiadau sydd wedi bod yn y cyfnod yna o ran, o bosib, y materion sy'n cael eu codi efo chi rŵan, lle mae pobl yn gofyn am eich cymorth chi rŵan, o'i gymharu â phan ddaethoch chi mewn i'r swydd?
English: Thank you very much. Dawn has a supplementary question - the Member for Merthyr, of course.
Welsh: Diolch yn fawr. Mae Dawn efo cwestiwn atodol - Aelod Merthyr, yn naturiol.
English: We move on now and we are drawing to a close and, of course, many of the questions have been answered already. But, looking ahead, Dawn has a few questions for you.
Welsh: Rydym ni'n symud ymlaen ac yn tynnu tuag at ddiwedd y sesiwn yma nawr ac, wrth gwrs, mae nifer o'r pethau wedi cael eu hateb eisoes. Ond, edrych ymlaen, mae gan Dawn gwpwl o gwestiynau.
English: Thank you very much. Well, that's it, that's the end of the session - a wonderful session. Thank you very much for the quality of your evidence that you presented in advance and also for the quality of your answers to the questions this morning. As is customary, you will receive a transcript of today's proceedings for you to check for factual accuracy. And with those concluding remarks, I'd like to thank you once again. Thank you very much.
Welsh: Diolch yn fawr. Wel, dyna ni, dyna ddiwedd ein sesiwn - sesiwn arbennig. Diolch yn fawr iawn i chi am ansawdd y dystiolaeth y gwnaethoch chi ei chyflwyno o flaen llaw a hefyd am ansawdd eich atebion i'r cwestiynau y bore yma. Yn ôl ein harfer, fel rydych yn gwybod, byddwch yn derbyn trawsgrifiad o'r trafodaethau fan hyn er mwyn i chi allu eu gwirio nhw o fod yn ffeithiol gywir. Ond gyda chymaint â hynna o ragymadrodd, a gaf fi ddiolch yn fawr i chi unwaith eto? Diolch yn fawr.
English: To my fellow Members, we'll move on to item 3 and a motion under Standing Order 17.42 to resolve to exclude the public from the remainder of the meeting. Is everyone content? I see that you are content, so we will move into private session. Thank you very much.
Welsh: I fy nghyd-Aelodau, fe wnawn ni symud ymlaen at eitem 3 a'r cynnig o dan Reol Sefydlog 17.42 i benderfynu gwahardd y cyhoedd o weddill y cyfarfod. A ydy pawb yn gytûn? Rwy'n gweld eich bod chi yn gytûn, felly fe wnawn ni fynd i mewn i sesiwn breifat. Diolch yn fawr.
English: And the first item on this afternoon's agenda is questions to the Cabinet Secretary for Energy, Planning and Rural Affairs, and the first question is from Rhun ap Iorwerth.
Welsh: Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw'r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Ynni, Cynllunio a Materion Gwledig, a'r cwestiwn cyntaf gan Rhun ap Iorwerth.
English: Diolch. Local planning authorities need to have a clear understanding of the factors influencing housing requirements in their area. Their latest local housing market assessment should form a key piece of their local development plans evidence base and cover the whole housing market by considering the requirement for both market and affordable housing.
Welsh: Diolch. Mae angen i awdurdodau cynllunio lleol feddu ar ddealltwriaeth glir o'r ffactorau sy'n dylanwadu ar ofynion tai yn eu hardal. Dylai eu hasesiad diweddaraf o'r farchnad dai leol ffurfio rhan allweddol o'u sylfaen dystiolaeth ar gyfer cynlluniau datblygu lleol a chynnwys y farchnad dai gyfan drwy ystyried yr angen am dai'r farchnad agored a thai fforddiadwy.
English: We are facing a shortage of housing, but, simultaneously, there are parts of Wales, including my constituency, where a substantial number of homes are second homes or holiday homes. The figure is one in 10 of all homes on the whole of Anglesey, and over 40 per cent of the homes in Rhosneigr, for example, are vacant or are holiday homes. I can refer you to a recent development, which would have been described as affordable housing, where a local councillor tells me that five of the six homes have been sold as holiday homes; there's only one that has a full-time resident. I was also shown a former council house that is now a holiday home. So, what hope is there in such circumstances for our young people? In St Ives in Cornwall, a decision was taken some years ago to introduce a planning system to place restrictions on the sale of new homes to people who could prove that that would be their main residence, and 83 per cent of people in a referendum supported the change. Now, there are measures under the new local development plan for Gwynedd and Anglesey that emulate that partly, but, whilst the premium on the land transaction tax on second homes and the higher level of council tax represent efforts to respond to this pressure on the housing market, how far are you, as Minister, willing to go in order to see us try and create a planning system that truly protects the interests of our communities in order to meet the real housing needs on a local level?
Welsh: Mi rydym ni'n wynebu prinder tai, ond, ar yr un pryd, mae rhannau o Gymru, yn cynnwys fy etholaeth i, lle mae cyfran sylweddol o dai yn ail gartrefi neu yn dai haf. Mae'r ffigwr yn un o bob 10 tŷ ar gyfer Ynys Môn i gyd, ac mae dros 40 y cant o'r tai yn Rhosneigr, er enghraifft, yn wag neu yn dai haf. Mi allaf eich cyfeirio chi at ddatblygiad tai diweddar, tai a fyddai'n cael ei disgrifio fel tai fforddiadwy, maen siŵr, lle mae cynghorydd lleol yn dweud wrthyf fi bod pump o'r chwech tŷ wedi cael eu gwerthu fel tai haf; dim ond un yn eiddo lle mae rhywun yn byw ynddo fo'n llawn amser. Fe ddangoswyd cyn dŷ cyngor i fi sydd bellach yn dŷ haf. Pa obaith mewn amgylchiadau felly sydd yna i'n pobl ifanc ni? Yn St Ives yng Nghernyw, mi wnaed penderfyniad rai blynyddoedd yn ôl i gyflwyno system gynllunio i osod cyfyngiad ar werthiant tai newydd i bobl sy'n gallu profi mai hwnnw fydd eu prif gartref, ac mi wnaeth 83 y cant o bobl mewn refferendwm gefnogi'r newid hwnnw. Rŵan, mae yna fesurau o dan y cynlluniau datblygu lleol newydd i Wynedd a Môn sydd yn efelychu hynny, yn rhannol beth bynnag. Ond tra bod y premiwm ar y dreth trosglwyddiadau, neu'r dreth trafodiadau tir y dylwn i ddweud, ar ail gartrefi a'r lefel uwch o dreth cyngor yn ymdrechion i ymateb i'r pwysau yma ar y farchnad dai, pa mor bell ydych chi fel Gweinidog yn eiddgar i fynd i'n gweld ni'n ceisio creu system gynllunio sydd yn wirioneddol yn gwarchod buddiannau ein cymunedau ni er mwyn ateb gwir ofynion tai lleol?
English: That's not something I have considered in my discussions with my colleague the Cabinet Secretary for Finance around the LTT. I'm very aware of the Gwynedd and Anglesey LDP, which was obviously prepared in accordance with all the statutory procedures. It's something that I will certainly have a look at. You mentioned, I think, Cornwall, and I'd be very interested to have a look at what they've done.
Welsh: Nid yw hynny'n rhywbeth rwyf wedi'i ystyried yn fy nhrafodaethau â fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid, ynglŷn â'r dreth trafodiadau tir. Rwy'n ymwybodol iawn o gynllun datblygu lleol Gwynedd ac Ynys Môn, a luniwyd, yn amlwg, yn unol â'r holl weithdrefnau statudol. Mae'n rhywbeth y byddaf yn ei ystyried, yn sicr. Fe sonioch chi am Gernyw, rwy'n credu, a byddai gennyf gryn ddiddordeb mewn edrych ar yr hyn y maent wedi'i wneud.
English: In 2015, despite the fact that 79 per cent of local authorities in Wales resisted amendments to TAN 1, your Government pursued a policy that fundamentally skews the way in which housing land supply and availability is calculated from past build rates to a residual method. This is having a profound effect across Wales. In Aberconwy, for instance, what was an 8.5-year supply has now diminished to 3.1 years. Yet, there is no corresponding population or demographic change to support this. As a result, our planning officers and, indeed, our elected members, find it extremely difficult to meet the obligations of these targets, therein allowing free reign for developers to submit applications on sites outside of the LDP and happ y then to go on to appeal with your planning inspectorate. This policy will destroy our communities and makes an absolute mockery of the years and expense that local authorities have put into providing this Government with their copy LDP. Will you accept the implications of this guidance that you have implemented, and will you please reverse this policy at the first opportunity as part of your revision of planning policy going forward?
Welsh: Yn 2015, er gwaethaf y ffaith bod 79 y cant o awdurdodau lleol yng Nghymru wedi gwrthwynebu diwygiadau i TAN 1, bu i'ch Llywodraeth fwrw ymlaen â pholisi sy'n newid yn llwyr y dull o gyfrifo cyflenwad ac argaeledd tir ar gyfer tai o gyfraddau adeiladu blaenorol yn ôl dull gweddilliol. Mae hyn yn cael cryn effaith ledled Cymru. Yn Aberconwy, er enghraifft, mae'r hyn a fu gynt yn gyflenwad 8.5 mlynedd bellach wedi ei leihau i 3.1 blynedd. Serch hynny, nid oes unrhyw newid cyfatebol yn y boblogaeth neu newid demograffig i gefnogi hyn. O ganlyniad, mae ein swyddogion cynllunio, ac yn wir, ein haelodau etholedig, yn ei chael yn eithriadol o anodd cyflawni rhwymedigaethau'r targedau hyn, gan roi rhyddid llwyr i ddatblygwyr gyflwyno ceisiadau ar safleoedd y tu allan i'r cynllun datblygu lleol, ac maent yn hapus i fwrw ymlaen wedyn i apêl gyda'ch arolygiaeth gynllunio. Bydd y polisi hwn yn dinistrio ein cymunedau ac mae'n dwyn anfri ar y blynyddoedd a'r arian y mae awdurdodau lleol wedi eu rhoi i ddarparu cynllun datblygu lleol i'r Llywodraeth hon. A wnewch chi dderbyn goblygiadau'r canllawiau hyn rydych wedi'u cyhoeddi, ac a wnewch chi wrthdroi'r polisi hwn cyn gynted â phosibl fel rhan o'ch gwaith o ddiwygio'r polisi cynllunio wrth symud ymlaen?
English: The Member will be aware that I'm out to consultation on 'Planning Policy Wales' at the moment. It finishes a week on Friday, on the eighteenth. Aside of that, I have said that I will look at TAN 1, and I do expect to be making an announcement in the very near future. I hear your criticisms, and I've heard many criticisms of the methodology we use around TAN 1, but I'm still convinced that issues associated with non-delivery do lie in the plan-making process. So, I don't want to say anything today, but I am expecting advice from my officials, certainly this month, and I will be making an announcement.
Welsh: Bydd yr Aelod yn ymwybodol fy mod yn ymgynghori ar 'Polisi Cynllunio Cymru' ar hyn o bryd. Fe ddaw i ben wythnos i ddydd Gwener, ar y 18fed. Ar wahân i hynny, rwyf wedi dweud y byddaf yn edrych ar TAN 1, ac rwy'n disgwyl y byddaf yn gwneud cyhoeddiad yn y dyfodol agos. Rwy'n clywed eich beirniadaeth, ac rwyf wedi clywed cryn dipyn o feirniadaeth o'r fethodoleg a ddefnyddiwn mewn perthynas â TAN 1, ond rwy'n dal i fod yn argyhoeddedig fod y problemau ynghylch diffyg cyflawni yn ymwneud â'r broses gynllunio. Felly, nid wyf am ddweud unrhyw beth heddiw, ond rwy'n disgwyl cyngor gan fy swyddogion, yn sicr y mis hwn, a byddaf yn gwneud cyhoeddiad.
English: I recently announced a range of measures to improve our air quality, including the development of a clean air plan for Wales, which will define actions to reduce air pollution in Wales, and a consultation on a clean air zone framework for Wales, and a new air quality in Wales website.
Welsh: Yn ddiweddar, cyhoeddais ystod o fesurau i wella ansawdd ein haer, gan gynnwys datblygu cynllun aer glân i Gymru, a fydd yn nodi camau i leihau llygredd aer yng Nghymru, ac ymgynghoriad ar fframwaith parthau aer glân i Gymru, a gwefan newydd ar gyfer ansawdd aer yng Nghymru.
English: Thank you, Minister. As you are no doubt aware, Port Talbot, in my region, is the most polluted town or city in the whole of the UK, with levels much higher than the next most polluted cities - nearly twice that of London. Unfortunately, one of the major sources of pollution is also the area's biggest employer. Minister, what can your Government do to ensure that the heavy industry we rely on for economic well-being does not put our health and well-being at risk?
Welsh: Diolch, Weinidog. Fel y gwyddoch, mae'n siŵr, Port Talbot, yn fy rhanbarth i, yw'r dref neu ddinas fwyaf llygredig yn y DU, gyda lefelau uwch o lawer na'r dinasoedd mwyaf llygredig eraill - bron i ddwywaith cymaint â'r lefelau yn Llundain. Yn anffodus, un o brif achosion y llygredd yw cyflogwr mwyaf yr ardal. Weinidog, beth y gall eich Llywodraeth ei wneud i sicrhau nad yw'r diwydiant trwm y mae ein lles economaidd yn dibynnu arno yn peryglu ein hiechyd a'n lles?
English: I thank the Member for her question. Yes, Port Talbot did make the headlines last week, after the World Health Organization produced their findings. But, since publishing these findings, the WHO have actually reviewed the air pollution figures and accepted that a mistake has been made in the data it used, and it has apologised to Neath Port Talbot County Borough Council as well. And the WHO director of public health issued a statement apologising for the error, blaming an oversight, and immediate steps were taken by the WHO to rectify the figures on their website. However, the Member does make very good points. We know that Port Talbot is an area - there's a combination of, or a mixture, of the industrial element and also nitrogen dioxide emissions from the M4. That's why, two weeks ago, we announced the measures we're bringing in to extend the 50 mph zone between junctions 41 and 42. But, you raised a really important point that it is a key employer not just to Port Talbot, but to the region as well. So, I announced in the statement two weeks ago that I will be updating the action plan for Port Talbot, for the steelworks, working with Tata, the council and National Resources Wales, to make sure that we take the steps necessary to tackle where those emissions are taking place, and make sure that we are in the best place to tackle them.
Welsh: Diolch i'r Aelod am ei chwestiwn. Do, bu Port Talbot yn y penawdau yr wythnos diwethaf, ar ôl i Sefydliad Iechyd y Byd gyhoeddi eu canfyddiadau. Ond ers cyhoeddi'r canfyddiadau hyn, mae Sefydliad Iechyd y Byd wedi adolygu'r ffigurau llygredd aer ac wedi derbyn bod y data a ddefnyddiwyd ganddynt yn cynnwys camgymeriad, ac maent wedi ymddiheuro i Gyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot hefyd. Cyhoeddodd cyfarwyddwr iechyd y cyhoedd Sefydliad Iechyd y Byd ddatganiad i ymddiheuro am y camgymeriad, gan feio amryfusedd, a chymerwyd camau gan Sefydliad Iechyd y Byd ar unwaith i gywiro'r ffigurau ar eu gwefan. Fodd bynnag, mae'r Aelod yn gwneud pwyntiau da iawn. Gwyddom fod Port Talbot yn ardal - mae yno gyfuniad, neu gymysgedd, o'r elfen ddiwydiannol ac allyriadau nitrogen deuocsid o'r M4. Dyna pam, bythefnos yn ôl, y cyhoeddasom y mesurau rydym yn eu cyflwyno i ymestyn y parth 50 mya rhwng cyffyrdd 41 a 42. Ond fe godoch bwynt pwysig iawn ei fod yn gyflogwr allweddol nid yn unig i Bort Talbot, ond i'r rhanbarth hefyd. Felly, cyhoeddais yn y datganiad bythefnos yn ôl y byddaf yn diweddaru'r cynllun gweithredu ar gyfer Port Talbot, ar gyfer y gwaith dur, gan weithio gyda Tata, y cyngor a Cyfoeth Naturiol Cymru, i sicrhau ein bod yn cymryd y camau angenrheidiol i fynd i'r afael â ble mae'r allyriadau hynny'n digwydd ac i sicrhau ein bod yn y sefyllfa orau i fynd i'r afael â hwy.
English: Minister, in response to that, I very much appreciate that you corrected the WHO's recommendation and the fact they got it wrong. But it still indicates that Port Talbot is still one of the worst in the UK. We still have problems with air pollution and air quality; we've had it for many years and it's going to be ongoing. And Caroline Jones is quite right to point out that heavy industry has an impact upon it. But, clearly, Welsh Government has actions it can take. It can work with industry to look at how we can reduce the levels of emissions, but also you have NRW being able to undertake some tasks to ensure that it therefore meets its requirements. How are you going to ensure NRW actually does its job properly, to ensure that it does measure the levels and it does take action against anyone who is actually breaching those levels?
Welsh: Weinidog, wrth ymateb i hynny, rwy'n derbyn eich bod wedi cywiro argymhelliad Sefydliad Iechyd y Byd a'r ffaith eu bod wedi gwneud camgymeriad. Ond mae'n dal i ddangos bod Port Talbot ymysg y gwaethaf yn y DU o hyd. Mae gennym broblemau gyda llygredd aer ac ansawdd aer o hyd; rydym wedi cael y problemau hynny ers blynyddoedd lawer ac maent yn mynd i fod yn broblemau parhaus. Ac mae Caroline Jones yn llygad ei lle yn nodi bod diwydiant trwm yn effeithio ar hyn. Ond yn amlwg, mae gan Lywodraeth Cymru gamau y gall eu cymryd. Gall weithio gyda'r diwydiant i ystyried sut y gallwn leihau lefelau'r allyriadau, ond gall Cyfoeth Naturiol Cymru hefyd ymgymryd â rhai tasgau er mwyn sicrhau eu bod felly yn cyflawni eu rhwymedigaethau. Sut y byddwch yn sicrhau bod Cyfoeth Naturiol Cymru yn gwneud eu gwaith yn iawn, er mwyn sicrhau eu bod yn mesur y lefelau ac yn rhoi camau ar waith yn erbyn unrhyw un sy'n torri'r lefelau hynny?
English: Can I thank the Member for his question? Absolutely right that Natural Resources Wales regulates the Port Talbot steelworks, in accordance with the permit issued under the environmental permitting regime. You'll be aware that that permit imposes conditions on the operator. But actually, in terms of looking, when we update the action plan, at how we can make sure we best monitor and enforce these requirements, I think one of the things going forward, in terms of recognising the role that it has in job creation, the economic value of the steelworks as well, is looking at actually how our economic action plan and the economic contract can actually work with employers in terms of reducing emissions and tackling that in a way that doesn't undermine the economic value of the contribution but actually helps the health and well-being of people living near to the steelworks.
Welsh: A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn? Mae'n hollol iawn fod Cyfoeth Naturiol Cymru yn rheoleiddio gwaith dur Port Talbot, yn unol â'r drwydded a roddwyd o dan y gyfundrefn drwyddedu amgylcheddol. Fe fyddwch yn ymwybodol fod y drwydded honno yn gosod amodau ar y gweithredwr. Ond mewn gwirionedd, o ran ystyried, pan fyddwn yn diweddaru'r cynllun gweithredu, sut y gallwn sicrhau ein bod yn monitro ac yn gorfodi'r gofynion hyn cystal ag y gallwn, credaf mai un o'r pethau yn y dyfodol, o ran cydnabod ei rôl mewn perthynas â chreu swyddi, a gwerth economaidd y gwaith dur hefyd, yw edrych ar sut y gall ein cynllun gweithredu economaidd a'r contract economaidd weithio gyda chyflogwyr o ran lleihau allyriadau a mynd i'r afael â hynny mewn ffordd nad yw'n tanseilio gwerth economaidd y cyfraniad ond sy'n cefnogi iechyd a lles pobl sy'n byw'n agos at y gwaith dur.
English: Well, you partly anticipated my question there, Cabinet Secretary, because one of the key projects of the Swansea bay city deal, of course, is the new steel science innovation centre, which is linked to Port Talbot and Tata. There's no need for me to repeat how much of an importance steel has, certainly in our local economy, but it's production, as you say, does remain connected, if you like, in the minds of people with the poor air quality there. So, have you had any early conversations with the Cabinet Secretary for the economy, or even actually with people within the city deal board, about what part they might be able to play in helping improve air quality, whilst of course maintaining and hopefully improving upon those thousands of jobs as we go into the journey into the next generation of steel production?
Welsh: Wel, rydych wedi achub y blaen ar fy nghwestiwn i raddau, Ysgrifennydd y Cabinet, gan mai un o brosiectau allweddol bargen ddinesig bae Abertawe, wrth gwrs, yw'r ganolfan arloesi newydd ar gyfer gwyddoniaeth dur, sy'n gysylltiedig â Phort Talbot a Tata. Nid oes angen i mi ailadrodd pa mor bwysig yw dur, yn sicr yn ein heconomi leol, ond fel y dywedwch, mae'r broses o'i gynhyrchu yn parhau i fod yn gysylltiedig, os mynnwch, ag ansawdd aer gwael ym meddyliau pobl. Felly, a ydych wedi cael unrhyw sgyrsiau cynnar gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi, neu hyd yn oed gyda phobl ar fwrdd y fargen ddinesig, ynglŷn â pha ran y gallent ei chwarae yn cynorthwyo i wella ansawdd aer, gan gynnal a chynyddu, gobeithio, y miloedd o swyddi hynny wrth inni deithio tua'r genhedlaeth nesaf o gynhyrchiant dur?