English: We're in the grips of an obesogenic culture and we need to act now. Treating people wo have life-threatening levels of obesity is extremely difficult and complex. We must focus on prevention. And unfortunately and tragically, this is not just an adult disease. Over a quarter of our four and five-year-olds in Wales are overweight or obese, and that compares badly with 22 per cent in England. In the most deprived areas of Wales, that rises to over 28 per cent. So, despite Appetite for Life, despite the Healthy Eating in Schools (Wales) Measure 2009, Wales still has the worst rate of child obesity in the UK. Awareness raising alone hasn't worked. Greater action on several fronts is required, across all levels of Government. We cannot go on like this. So, Public Health Wales, in 'Making a Difference', says there are three things we could do: first, we could restrict the marketing of unhealthy food, which is not a devolved matter and therefore not something we probably need to ponder on here; secondly, promote healthy eating in schools; and, thirdly, use taxes to get the message across. 'Appetite for Life' was introduced in 2008, and became compulsory in 2013. It got rid of the sale of fizzy drinks and sweets from vending machines, but I'm not convinced that it has produced the life change, and system change, that is required in all our schools. It's fine as far as it goes, but it does not go far enough. How many school governors are aware that they are responsible for ensuring that the mandatory Healthy Eating in Schools (Wales) Measure 2009 is being observed? How would they go about knowing where the ingredients had come from, and what was in them? I've yet to see any training on this provided by my local authority, as a school governor. At the end of last month, I visited Cornist Park School in Flint. There, they have doubled the number of school meals taken since they adopted the Food for Life charter mark, established by the Soil Association. Children order their meal at registration every day, so they choose what they're going to eat, and are guaranteed to get it. As catering staff know exactly how many portions they have to cook for, that eliminates virtually all food waste. The menu of six dishes to choose from is supplemented by a salad bar, which is actively promoted by staff. There are carrot and cucumber sticks in little bowls on the table, which pupils can help themselves to. At least 75 per cent of the menu of six options is freshly prepared from unprocessed ingredients. Seasonal products are promoted, and many children report that lunch is the highlight of their day. The headteacher says that the kitchen is at the heart of her school. Complementing the actual meals, the school uses food education as part of the curriculum, and pupils and their families are involved in improving the school lunch experience. At least once a year, the community is invited for lunch, helping to promote healthy eating at home, as well as at school. All of Flintshire's 73 schools have adopted the entry-level food for catering mark back in 2002. The catering manager assured me that it is no more expensive than meeting the healthy eating in schools Measure, you just have to be a bit more careful as to where the food comes from, and why wouldn't we want to do that, when we're dealing with children? The cabinet member for education says, 'We want our parents to have confidence in the service, and this demonstrates to them our commitment to their children's lunch time experience.' Why is it that other local authorities have not followed Flintshire's example? The north Wales consortium of LEAs all thought it was a good idea back in 2012, but none have followed Flintshire's lead, nor has any other local authority across Wales. Yet, across the UK, 1.6 million meals are served every day in education and healthcare settings that meet the Food for Life criteria, including our very own canteen. Over half our universities have a Food for Life award. Why would we not want the same for all of Wales's pupils? There is an opportunity here for food producers too because Flintshire only has the bronze level of accreditation and, in order to get the silver and gold award, they'd need to be able to source more organic suppliers who can deliver within the price range and with the reliability that LEAs require. So, it's encouraging to note that Organic Centre Wales has been working with the Flintshire school meals service to deliver a range of activities, including training for school cooks, farm visits, gardening support, and school-yard farm markets. So, the catering mark offers incentives for caterers to use more local produce, which would help to keep supply and demand for Welsh produce within Wales, reaping the benefits of having our own national food procurement service. Secondly, I want to look at what we could be doing to tax what is bad for us. Finland, France, Hungary and Mexico have all started to do this. In France, a tax on sugar and artificially sweetened beverages - presumably similar to what the UK Government proposes - as well as, in Finland, a tax on sweets, ice cream and soft drinks, have already shown some benefits. But, in Hungary, they've gone even further. Since 2011, they have a public health product tax on sugar, sweetened drinks, confectionary, salted snacks, condiments and flavoured alcohol. The beverages are taxed if they contain more than 8 gm of sugar per 100 ml and food is taxed if it contains more than 1 gm of salt or more than 275 calories per 100 gm. Sales of taxable products have fallen by an average of 27 per cent in the first year, and consumers are either choosing a cheaper, healthier product or a healthier alternative. Two years in, the WHO observed change across all income groups and age groups, but a greater change amongst younger people and lower income groups. Three years in, the resumption in healthy food consumption has been sustained and 40 per cent of Hungary's food manufacturers have reformulated their products in order to avoid the taxation. Mexico has by far the world's highest death rate from chronic disease caused by the consumption of sugary drinks - nearly triple that of the runner-up, South Africa. Excessive consumption of Coca Cola and other soft drinks kills twice as many Mexicans as the trade in the other kind of coke that Mexico is infamous for. Mexico, so far from God, but so close to the United States. Unfortunately, the United States is where most of the obesogenic food and drinks industry is based and it is the globalised, Americanisation of our diets that is the principal cause of our woes and certainly in Mexico. In the last 14 years, the consumption of fruit and vegetables dropped by 30 per cent in Mexico, and the consumption of beans dropped by half, which, along with rice and corn, used to be the staple diet. An 8 per cent tax on non-essential junk food and a 10 per cent tax on sugar-sweetened drinks has had an amazing impact in the first three years. There has been a 5 per cent reduction in the purchase of taxed food items, but a 10 per cent reduction amongst lower income households - a greater impact than that of tobacco taxes on tobacco consumption. The impact was concentrated among the poor who bear the biggest cost in terms of obesity and diabetes. As in Hungary, many companies reformulated their products to avoid the tax. 'The BMJ' has since said that this has had an amazing impact in terms of the amount of sugar-sweetened drinks that were consumed in the past. The impact of the tax overall on nutritional consumption and on weight gain or loss remains to be studied. But taxes, I think we already can see from these examples, do change what we eat and drink and our own health professionals are calling out for this. The British Medical Association has called for a 20 per cent tax on fizzy drinks and fruit drinks in a bid to combat our obesity crisis. Wales should be at the forefront in developing innovative policies in this area and should recognise that tackling the burden of diet-related disease will require a series of food-policy interventions, including the proven use of economic measures and price incentives. We cannot wait for the outcome of the Health Wise Wales research, being conducted by Cardiff and Swansea universities into the correlation between health and lifestyle; we have to act now.
Welsh: Rydym yn gaeth i ddiwylliant sy'n tueddu i achosi gordewdra ac mae angen i ni weithredu yn awr. Mae trin pobl sydd â lefelau sy'n bygwth bywyd o ordewdra yn anodd a chymhleth dros ben. Mae'n rhaid i ni ganolbwyntio ar atal. Ac yn anffodus ac yn drasig, nid clefyd oedolion yn unig yw hwn. Mae dros chwarter ein plant pedair a phum mlwydd oed yng Nghymru yn cario gormod o bwysau neu'n ordew, ac mae hynny'n cymharu'n wael â 22 y cant yn Lloegr. Yn ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru, mae'n codi i dros 28 y cant. Felly, er gwaethaf Blas am Oes, er gwaethaf Mesur Bwyta'n Iach mewn Ysgolion (Cymru) 2009, gan Gymru y mae'r gyfradd waethaf o ordewdra ymhlith plant yn y DU. Nid yw codi ymwybyddiaeth ar ei ben ei hun wedi gweithio. Mae angen mwy o weithredu mewn sawl ffordd, ar draws pob lefel o Lywodraeth. Ni allwn barhau fel hyn. Felly, mae Iechyd Cyhoeddus Cymru, yn 'Gwneud Gwahaniaeth', yn dweud bod tri pheth y gallem ei wneud: yn gyntaf, gallem gyfyngu ar farchnata bwyd afiach, nad yw'n fater sydd wedi'i ddatganoli, ac felly nid yw'n rhywbeth sy'n rhaid i ni ei ystyried yma yn ôl pob tebyg; yn ail, hybu bwyta'n iach mewn ysgolion; ac yn drydydd, defnyddio trethi i gyfleu'r neges. Cyflwynwyd 'Blas am Oes' yn 2008, a daeth yn orfodol yn 2013. Cafodd wared ar werthu diodydd swigod a melysion o beiriannau gwerthu, ond nid wyf yn argyhoeddedig ei fod wedi cynhyrchu'r newid bywyd, a'r newid yn y system, sy'n ofynnol yn ein holl ysgolion. Mae'n iawn cyn belled ag y mae'n mynd, ond nid yw'n mynd yn ddigon pell. Faint o lywodraethwyr ysgol sy'n ymwybodol eu bod yn gyfrifol am sicrhau bod y Mesur Bwyta'n Iach mewn Ysgolion (Cymru) 2009 gorfodol yn cael ei ddilyn? Sut y byddent yn mynd ati i wybod o ble roedd y cynhwysion wedi dod, a beth oedd ynddynt? Rwyf eto i weld unrhyw hyfforddiant ar hyn yn cael ei ddarparu gan fy awdurdod lleol, fel llywodraethwr ysgol. Ddiwedd y mis diwethaf, ymwelais ag Ysgol Parc Cornist yn y Fflint. Yno, maent wedi dyblu nifer y prydau ysgol sy'n cael eu bwyta ers iddynt fabwysiadu nod siarter Bwyd am Oes, a sefydlwyd gan Gymdeithas y Pridd. Mae plant yn archebu eu pryd wrth gofrestru bob dydd, felly maent yn dewis yr hyn y maent yn mynd i'w fwyta, ac maent yn sicr o'i gael. Gan fod staff arlwyo yn gwybod yn union faint o brydau y mae'n rhaid iddynt eu coginio, mae hynny'n dileu pob gwastraff bwyd bron yn llwyr. Mae bar salad, sy'n cael ei hyrwyddo'n weithredol gan y staff, yn mynd gyda'r fwydlen o chwe opsiwn i ddewis o'u plith. Ceir ffyn moron a chiwcymbr mewn powlenni bach ar y bwrdd, a gall y disgyblion helpu eu hunain iddynt. Mae o leiaf 75 y cant o'r fwydlen o chwe opsiwn yn cael ei baratoi'n ffres o gynhwysion heb eu prosesu. Caiff cynnyrch tymhorol eu hyrwyddo, ac mae llawer o blant yn dweud mai cinio yw uchafbwynt eu diwrnod. Mae'r pennaeth yn dweud bod y gegin yn ganolog i'w hysgol. I fynd gyda'r prydau bwyd eu hunain, mae'r ysgol yn defnyddio addysg bwyd fel rhan o'r cwricwlwm, ac mae disgyblion a'u teuluoedd yn rhan o'r broses o wella profiad cinio ysgol. O leiaf unwaith y flwyddyn, caiff y gymuned wahoddiad i ginio, gan helpu i hyrwyddo bwyta'n iach yn y cartref, yn ogystal ag yn yr ysgol. Mae pob un o'r 73 o ysgolion yn Sir y Fflint wedi mabwysiadu'r nod bwyd arlwyo lefel mynediad yn ôl yn 2002. Cefais fy sicrhau gan y rheolwr arlwyo nad yw'n fwy costus na bodloni'r Mesur bwyta'n iach mewn ysgolion, ond i chi fod ychydig yn fwy gofalus ynglŷn ag o ble y daw'r bwyd, a pham na fyddem am wneud hynny, gyda phlant? Mae'r aelod cabinet dros addysg yn dweud, Rydym eisiau i'n rhieni fod â hyder yn y gwasanaeth, ac mae hyn yn dangos ein hymrwymiad i brofiad amser cinio eu plant. Pam nad yw awdurdodau lleol eraill wedi dilyn esiampl Sir y Fflint? Roedd pawb yng nghonsortiwm gogledd Cymru o Awdurdodau Addysg Lleol yn meddwl ei fod yn syniad da yn ôl yn 2012, ond nid oes yr un wedi dilyn arweiniad Sir y Fflint, ac nid oes unrhyw awdurdod lleol arall yng Nghymru wedi gwneud hynny chwaith. Eto i gyd, ar draws y DU, gweinir 1.6 miliwn o brydau bwyd bob dydd mewn lleoliadau addysg a gofal iechyd sy'n bodloni'r meini prawf Bwyd am Oes, gan gynnwys ein ffreutur ni ein hunain. Mae gan dros hanner ein prifysgolion wobr Bwyd am Oes. Pam na fyddem eisiau'r un peth ar gyfer holl ddisgyblion Cymru? Mae cyfle yma i gynhyrchwyr bwyd hefyd oherwydd lefel efydd o achrediad yn unig sydd gan Sir y Fflint, ac er mwyn iddynt gael y wobr arian a'r wobr aur, byddai angen iddynt allu defnyddio cyflenwyr mwy organig sy'n gallu darparu o fewn yr ystod pris a gyda'r dibynadwyedd y mae'r Awdurdodau Addysg Lleol ei angen. Felly, mae'n galonogol nodi bod Canolfan Organig Cymru wedi bod yn gweithio gyda gwasanaeth prydau ysgol Sir y Fflint i ddarparu ystod o weithgareddau, gan gynnwys hyfforddiant ar gyfer cogyddion ysgol, ymweliadau â ffermydd, cymorth garddio, a marchnadoedd fferm ar fuarth yr ysgol. Felly, mae'r nod arlwyo yn cynnig cymhellion i arlwywyr ddefnyddio mwy o gynnyrch lleol, a fyddai'n helpu i gadw'r cyflenwad a'r galw am gynnyrch o Gymru yng Nghymru, gan fedi'r manteision o gael ein gwasanaeth caffael bwyd cenedlaethol ein hunain. Yn ail, rwyf am edrych ar yr hyn y gallem ei wneud i drethu'r hyn sy'n ddrwg i ni. Mae'r Ffindir, Ffrainc, Hwngari a Mecsico i gyd wedi dechrau gwneud hyn. Yn Ffrainc, ceir treth ar siwgr a diodydd wedi'u melysu'n artiffisial - yn debyg i'r hyn y mae Llywodraeth y DU yn ei argymell mae'n debyg - ac yn y Ffindir, mae treth ar losin, hufen iâ a diodydd meddal eisoes wedi dangos rhai manteision. Ond yn Hwngari, maent wedi mynd hyd yn oed ymhellach. Ers 2011, mae ganddynt dreth iechyd y cyhoedd ar gynnyrch siwgr, diodydd wedi'u melysu, melysion, byrbrydau hallt, pupur a halen ac alcohol â blas. Caiff y diodydd eu trethu os ydynt yn cynnwys mwy nag 8gm o siwgr ym mhob 100ml a chaiff bwyd ei drethu os yw'n cynnwys mwy nag 1gm o halen neu fwy na 275 o galorïau ym mhob 100gm. Mae gwerthiannau cynhyrchion trethadwy wedi gostwng 27 y cant ar gyfartaledd yn y flwyddyn gyntaf, ac mae defnyddwyr naill ai'n dewis cynnyrch rhatach, iachach neu ddewis arall iachach. Ddwy flynedd ers ei gychwyn, gwelodd Sefydliad Iechyd y Byd newid ar draws yr holl grwpiau incwm a grwpiau oedran, ond mwy o newid ymysg pobl iau a grwpiau incwm is. Dair blynedd ers ei gychwyn, mae'r newid yn ôl i fwyta bwyd iach wedi cael ei gynnal ac mae 40 y cant o gynhyrchwyr bwyd Hwngari wedi ailffurfio eu cynnyrch er mwyn osgoi'r dreth. Mecsico sydd â'r gyfradd uchaf o farwolaethau yn y byd o glefydau cronig a achosir gan yfed diodydd siwgr - bron dair gwaith y wlad a ddaeth yn ail, De Affrica. Mae yfed gormod o Coca Cola a diodydd ysgafn eraill yn lladd ddwywaith gymaint o Fecsicanwyr â'r fasnach yn y math arall o gôc y mae Mecsico wedi cael enw drwg amdano. Mecsico, mor bell oddi wrth Dduw, ond mor agos at yr Unol Daleithiau. Yn anffodus, yn yr Unol Daleithiau y mae'r rhan fwyaf o'r diwydiant bwyd a diod sy'n tueddu i achosi gordewdra wedi'i leoli ac Americaneiddio byd-eang ein deiet yw prif achos ein gofidiau ac yn sicr felly ym Mecsico. Yn y 14 mlynedd diwethaf, cafwyd gostyngiad o 30 y cant yn y ffrwythau a'r llysiau a fwyteir ym Mecsico, a gostyngodd lefel y ffa a fwyteir i'w hanner, er mai ffa, ynghyd â reis ac ŷd, oedd yn arfer bod yn brif ymborth. Mae treth o 8 y cant ar fwyd sothach nad yw'n hanfodol a threth o 10 y cant ar ddiodydd wedi'u melysu â siwgr wedi cael effaith anhygoel yn ystod y tair blynedd gyntaf. Cafwyd gostyngiad o 5 y cant yn yr eitemau bwyd wedi'u trethu a brynwyd, ond lleihad o 10 y cant ymhlith teuluoedd incwm is - mwy o effaith na threthi tybaco ar y defnydd o dybaco. Roedd yr effaith yn fwyaf dwys ymhlith y tlodion sy'n talu'r pris mwyaf o ran gordewdra a diabetes. Fel yn Hwngari, mae llawer o gwmnïau wedi ailffurfio'u cynhyrchion er mwyn osgoi'r dreth. Ers hynny mae'r BMJ wedi dweud bod hyn wedi cael effaith anhygoel o ran faint o ddiodydd wedi'u melysu â siwgr a gâi eu hyfed yn y gorffennol. Mae effaith gyffredinol y dreth ar faint o faeth a fwyteir a faint o bwysau a fegir neu a gollir heb gael ei astudio eto. Ond rwy'n credu y gallwn weld eisoes o'r enghreifftiau hyn fod trethi yn newid yr hyn rydym yn ei fwyta ac yn ei yfed ac mae ein gweithwyr iechyd proffesiynol ein hunain yn galw allan am hyn. Mae Cymdeithas Feddygol Prydain wedi galw am dreth o 20 y cant ar ddiodydd swigod a diodydd ffrwythau mewn ymgais i fynd i'r afael â'n hargyfwng gordewdra. Dylai Cymru fod ar flaen y gad o ran datblygu polisïau arloesol yn y maes hwn, a dylai gydnabod y bydd mynd i'r afael â baich clefyd sy'n gysylltiedig â deiet yn galw am gyfres o ymyriadau polisi bwyd, gan gynnwys y defnydd profedig o fesurau economaidd a chymhellion pris. Ni allwn aros am ganlyniad ymchwil Doeth am Iechyd Cymru, sy'n cael ei wneud gan brifysgolion Caerdydd ac Abertawe ar y gydberthynas rhwng iechyd a ffordd o fyw; mae'n rhaid i ni weithredu yn awr.