English: Thank you, Deputy Presiding Officer, and I formally move the amendments in the name of Darren Millar - amendment 2, amendment 4 and amendment 5 on the order paper this afternoon. It's a little bit like groundhog day today. In September, we had a clean air debate from this side of the Chamber, and I fully endorse the sentiments of the opener of the debate who said, if this was any other type of problem, issue, there would be a national will to sort this out. We know for a fact that nearly 2,000 people are dying prematurely, and, in that debate, I made this very point: if someone came in and lobbied this Chamber, and the Members within this Chamber, to say that there are 2,000 people in Wales dying prematurely and there are the tools in the toolbox to solve this problem, or certainly radically reduce the number of people dying prematurely, then politicians of all hue would put their shoulder to the wheel and actually want those levers pulled to make sure that we addressed it. It is disappointing that the First Minister's commitment in his leadership campaign to bring forward a clean air Bill has now dropped from the Government's legislative programme for this Assembly. I'm sure it will sit in manifestos for 2021, but, again, this is a piece of legislation, I would suggest, that would enjoy widespread support across the Chamber and wouldn't get bogged down into a trench warfare of maybe party politics or some of the obstacles that obviously delay legislation passing through this particular institution. And I do believe that, with the goodwill of Members on all sides of the Chamber, that legislation could be on the statute book by the time this Assembly went into dissolution by the end of March. So, again, I would urge the Minister to work with Cabinet colleagues and reach out across the Chamber to bring those legislative changes forward that, as I understand it from previous debates, and I'm sure this debate, will reiterate the consensus that exists around the Chamber. And I do think it is a right for people to have clean air to breathe on a day-to-day basis. I well remember, in the debate in September, my colleague Nick Ramsay to the side here, highlighted his constituent - Mrs Barnard, I think the lady's name was - who basically suffocated to death because, obviously, she had a lung condition that was exacerbated by poor air quality. Can you imagine watching a loved one slowly but surely gasping for air, her last breaths, and ultimately slipping away, and you know that improvements could be made to improve the quality of life that that individual will lead? Those are the real human consequences that are going on in our society today, and it is for Government to bring forward the proposals that actually could make a big difference. So, that's why, in amendment 2, I do think that it is really important to highlight the conditions that are exacerbated by poor air quality, such as asthma, such as lung cancer, and other long-term impacts on health, and I do hope that the amendment will enjoy the support of the Chamber this afternoon. It is also important, I would suggest, when we're setting standards, as we highlight in amendment 4, that, instead of just settling on the standards we have at the moment - as I understand it, the Welsh Government standards are based on European standards - we do go for the World Health Organization's standards in this particular area, because that sets the gold standard of where we need to be. Other Governments across the UK have agreed that that is the standard that they measure themselves by, and I would hope that the Welsh Government would want to be measured by the same standard as well. And the uniformity - as the opener of the debate highlighted, this isn't just a localised problem here in Wales - albeit we have some of the most chronic air condition problems here - but across the whole world, and, indeed, across the rest of the United Kingdom. And so, again, I would very much hope that the Government and other parties will support amendment 4 that is in the name of Darren Millar and calls for the World Health Organization air quality guidelines to be adopted by the Government. And then amendment 5, talking about the right to breathe. It is a right to breathe clean air. I see Dai Lloyd over there in the Chamber and I see the lectern he has in front of him; he, no doubt, is going to contribute to this debate, and I pay tribute to the work he's done on the all-party group that he chairs on this particular subject. He highlighted how, 150 years ago, it was a given that it was all right for people to drink dirty water and the health consequences that came from that were tolerable in society, as such. When our predecessors got their act together and cleaned up the water systems in this country, so public health improved dramatically. Our ancestors recognised 150 years ago those were changes were needed to make. Well, today - sadly, we've had to wait 150 years - we can make the changes to air quality here in Wales that will see that seismic shift in the quality of life that many people will enjoy the length and breadth of Wales. And so, moving these amendments, I hope they contribute to the overall motion that is before us this afternoon. And I do hope, like many motions before it, this motion does find favour with the Assembly and we can see real action from the Welsh Government in this particular area, which will enjoy support, I would suggest, across the Chamber. We cannot stand by and allow another 2,000 people every year to die prematurely. That's why we will be supporting the motion before us this afternoon.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, a chynigiaf y gwelliannau'n ffurfiol yn enw Darren Millar - gwelliant 2, gwelliant 4 a gwelliant 5 ar y papur trefn y prynhawn yma. Mae'n teimlo braidd fel pe baem wedi bod yma o'r blaen. Ym mis Medi, cawsom ddadl ar awyr lân o'r ochr hon i'r Siambr, ac rwy'n ategu teimladau'r sawl a agorodd y ddadl yn llwyr pan ddywedodd, pe bai hon yn unrhyw fath arall o broblem byddai ewyllys genedlaethol i'w datrys. Gwyddom fod bron i 2,000 o bobl yn marw'n gynamserol, ac yn y ddadl honno, gwneuthum yr union bwynt hwn: pe bai rhywun yn dod i mewn ac yn lobïo'r Siambr hon, a'r Aelodau yn y Siambr hon, i ddweud bod 2,000 o bobl yng Nghymru yn marw'n gynamserol a bod y gallu gennym i ddatrys y broblem hon, neu'n sicr i leihau'n sylweddol y nifer o bobl sy'n marw'n gynamserol, byddai gwleidyddion o bob lliw yn gwneud eu gorau glas i sicrhau ein bod yn defnyddio'r gallu hwnnw i wneud yn siŵr ein bod yn mynd i'r afael â'r mater. Mae'n siomedig fod ymrwymiad y Prif Weinidog yn ei ymgyrch am yr arweinyddiaeth i gyflwyno Bil aer glân bellach wedi disgyn oddi ar raglen ddeddfwriaethol y Llywodraeth ar gyfer y Cynulliad hwn. Rwy'n siŵr y bydd i'w weld mewn maniffestos ar gyfer 2021, ond unwaith eto, buaswn yn awgrymu ei bod yn ddeddfwriaeth a fyddai'n cael cefnogaeth eang ar draws y Siambr ac ni fyddai'n cael ei llesteirio gan ryfel gwleidyddiaeth bleidiol efallai neu rai o'r rhwystrau sy'n amlwg yn atal deddfwriaeth rhag pasio'n ddilyffethair drwy'r sefydliad hwn. A gydag ewyllys da Aelodau ar bob ochr i'r Siambr, rwy'n credu y gallai deddfwriaeth fod ar y llyfr statud erbyn i'r Cynulliad hwn gael ei ddiddymu tuag at ddiwedd mis Mawrth. Felly, unwaith eto, hoffwn annog y Gweinidog i weithio gyda chyd-Weinidogion yn y Cabinet ac estyn allan ar draws y Siambr i gyflwyno'r newidiadau deddfwriaethol a fydd, fel y deallaf o ddadleuon blaenorol, a'r ddadl hon mae'n siŵr, yn ailadrodd y consensws sy'n bodoli o gwmpas y Siambr. Ac rwy'n credu bod hawl gan bobl i gael aer glân i'w anadlu o ddydd i ddydd. Cofiaf yn iawn, yn y ddadl ym mis Medi, fy nghyd-Aelod Nick Ramsay ar yr ochr yma, yn tynnu sylw at un o'i etholwyr - Mrs Barnard oedd enw'r wraig rwy'n credu - a oedd yn y bôn yn mygu i farwolaeth oherwydd, yn amlwg, roedd ganddi gyflwr ar yr ysgyfaint a gâi ei waethygu gan ansawdd aer gwael. A allwch chi ddychmygu gwylio rhywun annwyl i chi yn araf ond yn sicr yn ymladd am aer, ei hanadliadau olaf, ac yn marw yn y pen draw, a chithau'n gwybod y gellid gwneud gwelliannau i wella ansawdd y bywyd y bydd yr unigolyn hwnnw'n ei fyw? Dyna'r canlyniadau dynol go iawn sy'n digwydd yn ein cymdeithas heddiw, a lle'r Llywodraeth yw cyflwyno'r cynigion a allai wneud gwahaniaeth mawr mewn gwirionedd. Felly, dyna pam, yng ngwelliant 2, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn tynnu sylw at y cyflyrau sy'n cael eu gwaethygu gan ansawdd aer gwael, fel asthma, fel canser yr ysgyfaint, ac effeithiau hirdymor eraill ar iechyd, ac rwy'n gobeithio y bydd y gwelliant yn cael cefnogaeth y Siambr y prynhawn yma. Buaswn yn awgrymu ei bod hi hefyd yn bwysig, pan fyddwn yn gosod safonau, fel yr amlygwn yng ngwelliant 4, yn lle bodloni ar y safonau sydd gennym ar hyn o bryd - yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae safonau Llywodraeth Cymru'n seiliedig ar safonau Ewropeaidd - ein bod yn anelu tuag at safonau Sefydliad Iechyd y Byd yn y maes penodol hwn, oherwydd mae hynny'n gosod y safon aur ar gyfer ble mae angen inni fod. Mae Llywodraethau eraill ledled y DU wedi cytuno mai dyna'r safon y maent yn mesur eu hunain wrthi, a buaswn yn gobeithio y byddai Llywodraeth Cymru am gael ei mesur yn ôl yr un safon hefyd. A'r unffurfiaeth - fel yr amlygodd y sawl a agorodd y ddadl, nid problem leol yma yng Nghymru'n unig yw hon - er bod gennym rai o'r problemau mwyaf cronig o ran cyflwr yr aer yma - ond ar draws y byd i gyd, ac yn wir, ar draws gweddill y Deyrnas Unedig. Ac felly, unwaith eto, buaswn yn gobeithio'n fawr y bydd y Llywodraeth a phleidiau eraill yn cefnogi gwelliant 4 sydd yn enw Darren Millar ac sy'n galw ar y Llywodraeth i fabwysiadu canllawiau ansawdd aer Sefydliad Iechyd y Byd. Yna, gwelliant 5, sy'n sôn am yr hawl i anadlu. Hawl i anadlu aer glân ydyw. Gwelaf Dai Lloyd yn y fan acw yn y Siambr ac rwy'n gweld y darllenfwrdd sydd ganddo o'i flaen; mae'n siŵr ei fod yn mynd i gyfrannu at y ddadl hon, ac rwy'n parchu'r gwaith y mae wedi'i wneud yn y grŵp hollbleidiol y mae'n ei gadeirio ar y pwnc penodol hwn. Tynnodd sylw at y ffaith ei bod hi'n cael ei hystyried yn iawn 150 o flynyddoedd yn ôl i bobl yfed dŵr brwnt a bod y canlyniadau iechyd a ddeuai yn sgil hynny yn dderbyniol mewn cymdeithas fel y cyfryw. Pan ddaeth ein rhagflaenwyr at ei gilydd i weithredu drwy lanhau'r systemau dŵr yn y wlad hon, gwellodd iechyd y cyhoedd yn ddramatig. Roedd ein hynafiaid 150 o flynyddoedd yn ôl yn ystyried bod angen gwneud newidiadau o'r fath. Wel, heddiw - yn anffodus, rydym wedi gorfod aros 150 mlynedd - gallwn wneud y newidiadau i ansawdd aer yma yng Nghymru a fydd yn gweld y newid seismig yn ansawdd y bywyd y bydd llawer o bobl yn ei fwynhau ar hyd a lled Cymru. Ac felly, wrth gynnig y gwelliannau hyn, rwy'n gobeithio y byddant yn cyfrannu at y cynnig cyffredinol sydd ger ein bron y prynhawn yma. Ac rwy'n gobeithio, fel llawer o gynigion o'r blaen, y caiff y cynnig hwn ei gefnogi gan y Cynulliad ac y cawn weld gweithredu go iawn gan Lywodraeth Cymru yn y maes hwn, gweithredu y buaswn yn awgrymu y bydd yn ennyn cefnogaeth ar draws y Siambr. Ni allwn sefyll yn ein hunfan a chaniatáu i 2,000 o bobl eraill farw'n gynamserol bob blwyddyn. Dyna pam y byddwn yn cefnogi'r cynnig sydd ger ein bron y prynhawn yma.