English: We've spent much time considering how our law-making powers can reshape our society and now we can consider how our fiscal powers can contribute too. This is exactly the kind of ambitious and open debate that this place was created for - an opportunity for us to challenge the status quo and truly set Wales apart. But, as well as considering what we could do with new taxes, we should also be thinking about how we can harness existing tax-varying powers too. We should do this within an agreed, coherent set of principles, against which we can test our revenue-making approach. So, today I would like to suggest three such principles for us to consider - transparency, fairness and resilience - with some specific examples of steps we could take to ensure that our tax system meets them. First, to transparency. I am supportive of many of the ideas that have been spoken about today, including the sugar tax, the sunbed tax and the take-away packaging tax, suggested by the Bevan Commission: taxes that try to nudge behaviours. But, I am also a strong believer that revenues from taxes aimed at achieving behaviour change should be used to incentivise the positive behaviour we are trying to encourage. So, petrol duty, for example, should be invested in sustainable forms of transport, to give people a viable alternative to driving. Similarly, the sugar tax could be used to subsidise the cost of locally grown decent food, and revenue raised through the take-away packaging tax ploughed into community regeneration schemes. In this way, we can ensure that the pockets hit hardest by the taxes also benefit the most. If we sign up to any of these taxes, we need to have a clear idea of the behaviour change we are trying to incentivise. We need to work with communities across Wales to decide how best to do this - democratising our tax system and making our aims transparent in the process. But, before we become too distracted by the shiny new taxes we could bring in, I think we should examine the taxes already under our control and exercising duties coming our way. This leads me to the second principle I would like to speak to: that of fairness. In a few months, we will adopt responsibility for land transaction tax and landfill disposals tax. In 2019, we will have the additional income tax powers. Clearly, these are important steps in our evolution into a proper Parliament for Wales. But, we should not lose focus on powers already under our control, namely business rates and council tax. We have done little to differentiate ourselves from how these taxes operate in England. Business rates could be a powerful tool in addressing concerns on town-centre regeneration. Yet, in Llanelli town centre, for example, some shops have seen their business rates skyrocket. Shops around Station Road, a deprived part of town, have seen the average value per square metre rise from £80 to £200, while some shop rates in Parc Trostre out-of-town retail park have fallen, and whilst purpose-built town centre car parks have to pay business rates, Trostre's vast car park is free of such charges, and this works directly against two policies we want to encourage: the promotion of sustainable transport and town-centre regeneration. Imagine what we could achieve if we restructured rates to more accurately reflect the challenges our town centres are facing, and if we re-examined the case for charging rates on out-of-town car parking, just as they're taxed in town centres, whilst ring-fencing any revenues raised for local regeneration projects. Now, there are similar issues with council tax, which remains one of the most regressive taxes there is, whilst also being one of the taxes most difficult to dodge. In his Senedd paper written for the IWA on the issue, Gerry Holtham pointed out that, for homes worth less than £44,000, council tax amounted to almost 2 per cent of the property value, whilst for homes worth over £424,000, that amount dropped to 0.5 per cent. Now, there are clear opportunities for making the council tax fairer. Adding additional council tax bands, which I notice Plaid Cymru included in their manifesto, would shift - [Interruption.] To be fair, I was involved in drafting the paper some time before your manifesto was written, so give me some credit. They would shift a greater burden of contribution on to people with large, expensive houses - money that could be used to boost social care budgets or to remove people altogether with less money or smaller homes from council tax. But, as Gerry Holtham has pointed out in the celebrated commission that bears his name, there aren't many wealthy people in Wales, and the few there are are highly mobile. So, if we put - [Interruption.] I'm sorry, Nick; I'd like to, but time's against me. If we put extra burdens on the richest, they could easily hop across the long, porous border with England. So, if we are to increase their property taxes, we should look to balance that out by reducing their income tax with new powers - that's the bit Plaid Cymru didn't mention. It would smooth the move to a more progressive tax system that focuses on land and property and may well have the effect of attracting into Wales more people in the high income bracket to shore up our weak tax base. And that brings me on to my final principle, Llywydd, if I might: the need for our tax system to be resilient. Over the next 20 years, we're estimating that 700,000 jobs in Wales are at risk from automation, and the implications of this from a tax revenue and social security perspective are clear: tax receipts will drop at a time when some people will need help most. We must ensure the safety net is fit for purpose, and we need a national debate about how such proposals as universal basic income in Wales would work. Clearly, much of this is some way off. We have hurdles to overcome. We may need a profound rethink of our taxation system. But it's important we start the debate now, so we're prepared for the challenge to come. Diolch.
Welsh: Rydym wedi treulio llawer o amser yn ystyried sut y gall ein pwerau deddfu ail-lunio ein cymdeithas ac yn awr gallwn ystyried sut y gall ein pwerau cyllidol gyfrannu hefyd. Dyma'r union fath o ddadl uchelgeisiol ac agored y cafodd y lle hwn ei greu ar ei chyfer - cyfle inni i herio'r sefyllfa sydd ohoni a gosod Cymru yn wirioneddol ar wahân. Ond, yn ogystal ag ystyried beth y gallem ei wneud gyda threthi newydd, dylem hefyd fod yn meddwl am sut y gallwn harneisio'r pwerau amrywio trethi presennol hefyd. Dylem wneud hyn o fewn cyfres gytûn, gydlynol o egwyddorion, y gallwn brofi ein dulliau gwneud refeniw yn eu herbyn. Felly, heddiw hoffwn awgrymu tair egwyddor o'r fath inni eu hystyried - tryloywder, tegwch a gwytnwch - gyda rhai enghreifftiau penodol o gamau y gallem eu cymryd i sicrhau bod ein system dreth yn eu bodloni. Yn gyntaf, tryloywder. Rwy'n gefnogol o lawer o'r syniadau sydd wedi cael sylw heddiw, gan gynnwys y dreth siwgr, y dreth gwelyau haul a'r dreth pecynnu prydau parod, a awgrymwyd gan y Comisiwn Bevan: trethi sy'n ceisio rhoi hwb i ymddygiad. Ond, rwyf hefyd yn credu'n gryf y dylid defnyddio refeniw o drethi sy'n anelu at gyflawni newid ymddygiad i gymell yr ymddygiad cadarnhaol yr ydym yn ceisio ei annog. Felly, dylid buddsoddi ardoll petrol, er enghraifft, mewn mathau cynaliadwy o drafnidiaeth, i roi dewis arall ymarferol i bobl yn lle gyrru. Yn yr un modd, gellid defnyddio'r dreth siwgr i gymorthdalu cost bwyd da wedi'i dyfu'n lleol, a gallai'r refeniw a godir drwy'r dreth pecynnu prydau parod fynd tuag at gynlluniau adfywio cymunedol. Yn y modd hwn, gallwn sicrhau bod y grwpiau sy'n dioddef fwyaf oherwydd y trethi hefyd yn elwa fwyaf. Cyn inni gytuno ag unrhyw un o'r trethi hyn, mae angen syniad clir arnom o'r newid ymddygiad yr ydym yn ceisio ei gymell. Mae angen inni weithio gyda chymunedau ledled Cymru i benderfynu ar y ffordd orau o wneud hyn - democrateiddio ein system dreth a gwneud ein hamcanion yn dryloyw yn y broses. Ond, cyn inni ymgolli'n ormodol yn y trethi newydd sgleiniog y gallem eu cyflwyno, rwy'n meddwl y dylem archwilio'r trethi sydd eisoes dan ein rheolaeth a'r dyletswyddau ymarfer sy'n dod inni. Mae hyn yn fy arwain at yr ail egwyddor yr hoffwn sôn amdani, sef tegwch. Mewn ychydig fisoedd, byddwn yn mabwysiadu cyfrifoldeb am dreth trafodiadau tir a threth gwarediadau tirlenwi. Yn 2019, bydd gennym y pwerau treth incwm ychwanegol. Yn amlwg, mae'r rhain yn gamau pwysig yn ein hesblygiad i fod yn Senedd go iawn i Gymru. Ond, ni ddylem golli'r pwyslais ar y pwerau sydd eisoes o dan ein rheolaeth, sef trethi busnes a'r dreth gyngor. Nid ydym wedi gwneud llawer i'n gwahaniaethu ein hunain o'r ffordd y mae'r trethi hyn yn gweithredu yn Lloegr. Gallai trethi busnes fod yn arf pwerus wrth ymdrin â phryderon am adfywio canol trefi. Eto i gyd, yng nghanol tref Llanelli, er enghraifft, mae rhai siopau wedi gweld eu trethi busnes yn cynyddu'n aruthrol. Mae siopau o gwmpas Heol yr Orsaf, rhan ddifreintiedig o'r dref, wedi gweld gwerth cyfartalog fesul metr sgwâr yn cynyddu o £80 i £200, ac mae rhai cyfraddau siopau ym mharc manwerthu y tu allan i'r dref sef Parc Trostre wedi gostwng, ac er bod rhaid i feysydd parcio a adeiladwyd yn bwrpasol yng nghanol y dref dalu trethi busnes, does dim taliadau o'r fath i faes parcio helaeth Trostre, ac mae hyn yn gweithio'n uniongyrchol yn erbyn dau bolisi yr ydym am eu hannog: hyrwyddo trafnidiaeth gynaliadwy ac adfywio canol trefi. Dychmygwch yr hyn y gallem ei gyflawni drwy ailstrwythuro trethi i roi adlewyrchiad mwy cywir o'r heriau sy'n wynebu canol ein trefi, a drwy ail-archwilio'r achos dros godi trethi am barcio ceir y tu allan i'r dref, yn union fel y maent yn cael eu trethu yng nghanol trefi, gan glustnodi unrhyw refeniw a godir ar gyfer prosiectau adfywio lleol. Nawr, ceir materion tebyg â'r dreth gyngor, sy'n parhau i fod yn un o'r trethi mwyaf atchweliadol, a hefyd yn un o'r trethi anoddaf i'w hosgoi. Yn ei bapur Senedd a ysgrifennwyd ar gyfer y Sefydliad Materion Cymreig ar y mater, nododd Gerry Holtham fod y dreth gyngor, ar gyfer cartrefi sy'n werth llai na £44,000, cyfwerth â bron i 2 y cant o werth yr eiddo, a bod y swm hwnnw ar gyfer cartrefi sydd werth dros £424,000 yn gostwng i 0.5 y cant. Nawr, mae cyfleoedd clir i wneud y dreth gyngor yn decach. Byddai ychwanegu bandiau treth gyngor ychwanegol, rhywbeth yr wyf yn sylwi bod Plaid Cymru wedi'i gynnwys yn eu maniffesto, yn symud - [Torri ar draws.] I fod yn deg, roeddwn yn ymwneud â drafftio'r papur gryn amser cyn i'ch maniffesto gael ei ysgrifennu, felly rhowch rywfaint o glod imi. Byddent yn symud mwy o faich o gyfraniad i bobl sydd â thai mawr, drud - arian y gellid ei ddefnyddio i roi hwb i gyllidebau gofal cymdeithasol neu i eithrio pobl yn gyfan gwbl â llai o arian neu gartrefi llai rhag y dreth gyngor. Ond, fel y mae Gerry Holtham wedi'i nodi yn y comisiwn enwog sy'n dwyn ei enw, nid oes llawer o bobl gyfoethog yng Nghymru, ac mae'r ychydig rai sydd yn symudol iawn. Felly, os ydym yn rhoi - [Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gennyf, Nick; hoffwn i, ond mae amser yn fy erbyn. Os ydym ni'n rhoi beichiau ychwanegol ar y bobl gyfoethocaf, byddai'n hawdd iddynt neidio dros y ffin hir, fandyllog â Lloegr. Felly, os ydym yn mynd i gynyddu eu trethi eiddo, dylem geisio cydbwyso hynny drwy leihau eu treth incwm â phwerau newydd - dyna'r darn na wnaeth Plaid Cymru sôn amdano. Byddai'n esmwytho'r newid i system dreth fwy blaengar sy'n canolbwyntio ar dir ac eiddo a gallai gael yr effaith o ddenu mwy o bobl yn y grŵp incwm uchel i Gymru i gryfhau ein sylfaen dreth wan. Ac mae hynny'n dod â mi at fy egwyddor olaf, Llywydd, os caf: yr angen i'n system dreth fod yn wydn. Dros yr 20 mlynedd nesaf, rydym yn amcangyfrif bod 700,000 o swyddi yng Nghymru mewn perygl oherwydd awtomeiddio, ac mae goblygiadau hyn o safbwynt refeniw treth a nawdd cymdeithasol yn glir: bydd derbyniadau treth yn gostwng ar adeg pan fydd angen y mwyaf o help ar rai pobl. Mae'n rhaid inni sicrhau bod y rhwyd ddiogelwch yn addas i'r pwrpas, ac mae angen trafodaeth genedlaethol am sut y byddai cynigion fel incwm sylfaenol cyffredinol yng Nghymru yn gweithio. Yn amlwg, mae llawer o hyn gryn bellter i ffwrdd. Mae gennym rwystrau i'w goresgyn. Efallai y bydd angen inni ailfeddwl ein system drethi'n ofalus. Ond mae'n bwysig ein bod yn dechrau'r ddadl nawr, fel ein bod yn barod am yr her sydd i ddod. Diolch.