English: Thank you very much, Dirprwy Lywydd, and thank you for the opportunity to contribute to this debate on the statement on the Welsh draft budget. The Minister has described this budget - and we've just heard the Conservative spokesperson repeating that - as a budget that will create a fairer, greener and stronger Wales. But I will go further and say that, thanks to Plaid Cymru, this budget will create an even fairer Wales, an even greener Wales and an even stronger Wales. From free school meals for all primary pupils to the extension of free childcare to all two-year-olds, to tackling the housing crisis and far, far more, the commitments that Plaid Cymru has secured as part of the co-operation agreement with the Welsh Government will be transformational, particularly for some of our poorest households. The investment in this budget to implement those radical policies from the co-operation agreement are ones that we support, of course, because, as I say, they will contribute a great deal to changing the lives of people for the better, wherever you are in Wales. Beyond what's in the agreement, of course, we, like all other Members of the Senedd, have a job of work to do in scrutinising the rest of the budget and to ensure that it does deliver what is needed and that it has the most positive impact possible under the circumstances we find ourselves in. I say that not only because COVID is casting a shadow over everything, and not only because leaving the European Union is still having an impact on the Welsh economy, or because the high levels of inflation and increases in living costs will all have a significant impact on the work of Government, on public services and on the lives of families across Wales, but I am talking too about the inadequacy of the settlement from the UK Government. Now, as we've heard on a number of occasions, and the Minister echoed this in her statement, if the budget coming to Wales had increased in line with the size of the UK economy since 2010, then Wales would have an additional £3 billion in the draft budget before us today. In a budget of the scale of ours, £3 billion is a very significant sum indeed. Instead of that, of course, and unlike Scotland and Northern Ireland, Wales has to foot the bill for projects such as HS2, which is being built entirely outwith Wales and to the disadvantage of the Welsh economy. The cruel cuts by the Prime Minister to universal credit have taken over £0.25 billion out of the Welsh economy and it will leave more than 0.25 million Welsh families facing being plunged into poverty. The Conservatives have broken their promises on European funding too. The Minister mentioned the £46 million that we have received from the community renewal fund, where of course we would have received £375 million were we still in the European Union. Despite their pledge in Westminster that Wales wouldn't be a penny worse off, the budget for agricultural support is £137 million less this year, and it will be £106 million short next year. So, although the settlement at first sight looks quite positive, the truth of the matter is it is far more challenging than it appears. By the end of the third year, the revenue budget will only be up by 0.5 per cent in real terms, and the capital budget will have fallen by around 11 per cent. Now, the profile of the budget is also challenging, with the increase higher in the first years, or the first year specifically. That means that although year 1 is very positive, it's a different story in following years. The result of that is that the health budget, for example, will increase by 8 per cent in the first year, but then only 0.8 per cent in the second year and 0.3 per cent in the third year. The story is similar for local authorities and other budgets too. So, whilst the 2022-23 budget is challenging for the reasons I outlined earlier, the budgets for 2023-24 and 2024-25 will be even more challenging. Now, I welcome the fact that the Welsh Government intends to use its capital borrowing powers in full in these years - something that Plaid Cymru has been calling for for some time - in order to invest in improving infrastructure and generating growth in the Welsh economy. It's about time that that happened, if I may say so. I want to say a few words about the local authority settlement, because the funding of local authorities was under substantial pressure prior to the pandemic, with the Wales Governance Centre suggesting that per capita expenditure in 2019-20 was 9.4 per cent lower than it was a decade earlier. Those challenges have intensified over the past two years. The cost of services has increased as local authorities responded heroically to the need to undertake additional responsibilities as a result of COVID, including things such as administering grant payments to businesses, expanding homelessness support, test and trace, and so on and so forth, whilst, simultaneously, important revenue sources were lost from various sources such as leisure and cultural services. As things stand at the moment, many of those challenges persist. Now, we can only welcome the 9.4 per cent increase for local authorities in this draft budget, of course, but when you realise that the increase replaces things such as the hardship fund for local authorities, and that other elements such as changes to homelessness funding and questions on road funding, as we heard earlier, and changes to the social care workforce, all have to come out of the settlement as well as the pay increase in the pipeline, as well as higher energy costs, high inflation, and so on and so forth, then suddenly it doesn't look so generous. Once again, it appears that in the second and third year we will see the greatest challenges in terms of local authorities as they are squeezed yet further. So, whilst there is much in this budget that we do welcome, and mainly, as I say, the resources allocated for those radical and far-reaching policies in the co-operation agreement, there is more to the budget than that, and we, like other parties, will be scrutinising the budget in detail, mainly through committee work over the ensuing weeks, as is the right and responsibility of all Members of this Senedd.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd, a diolch am y cyfle i gyfannu at y ddadl yma ar y datganiad ar gyllideb drafft Cymru. Mae'r Gweinidog wedi disgrifio'r gyllideb yma, ac rŷn ni newydd glywed llefarydd y Ceidwadwyr hefyd yn ailadrodd hynny, fel cyllideb fydd yn creu Cymru deg, Cymru werdd a Chymru gref. Wel, mi fentraf i fynd ymhellach a dweud, diolch i Blaid Cymru, bydd y gyllideb hon yn creu Cymru hyd yn oed yn fwy teg, yn fwy gwyrdd ac yn fwy cryf. O brydau ysgol am ddim i bob disgybl cynradd, i ymestyn gofal plant am ddim i bob plentyn dwy oed, i fynd i'r afael â'r argyfwng tai a llawer, llawer mwy, mae'r ymrwymiadau mae Plaid Cymru wedi'u sicrhau fel rhan o'r cytundeb cydweithio gyda Llywodraeth Cymru yn mynd i fod yn drawsnewidiol, yn enwedig, wrth gwrs, i rai o'n cartrefi tlotaf ni. Mae'r buddsoddiad sydd yn y gyllideb hon, felly, i roi'r polisïau radical, diriaethol o'r cytundeb cydweithredu ar waith yn rhai rŷn ni yn eu cefnogi, wrth gwrs, am y byddan nhw, fel dwi'n dweud, yn cyfrannu'n helaeth at newid bywydau pobl er gwell, ble bynnag ŷch chi yng Nghrymu. Y tu hwnt i'r hyn sydd yn y cytundeb, wrth gwrs, mae gennym ni, fel pob Aelod arall o'r Senedd yma, job o waith i'w wneud i graffu ar weddill y gyllideb ac i sicrhau ei bod hi'n cyflawni'r hyn sydd ei angen, a'i bod hi'n cael yr effaith fwyaf positif posib o dan yr amgylchiadau rŷn ni'n ffeindio'n hunain ynddyn nhw. A dwi'n dweud hynny nid yn unig am fod COVID, wrth gwrs, yn taflu ei gysgod dros bob dim, nid yn unig chwaith am fod gadael yr Undeb Ewropeaidd yn dal i gael effaith ar economi Cymru, nac am fod lefel uchel chwyddiant a chynnydd costau byw oll yn mynd i gael effaith sylweddol ar waith y Llywodraeth, ar wasanaethau cyhoeddus ac ar fywydau teuluoedd ar draws Cymru, ond dwi'n sôn hefyd am annigonolrwydd y setliad gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Nawr, fel rŷn ni wedi clywed sawl gwaith, ac mi ategodd y Gweinidog hyn yn ei datganiad hi, pe bai'r gyllideb sy'n dod i Gymru wedi cynyddu'n unol â maint economi'r Deyrnas Unedig ers 2010, yna fyddai gan Gymru £3 biliwn yn ychwanegol yn y gyllideb ddrafft sydd o'n blaenau ni heddiw. Mewn cyllideb o faint yr un sydd gennym ni, mae £3 biliwn yn swm arwyddocaol iawn, iawn. Yn lle hynny, wrth gwrs, ac yn wahanol i'r Alban a Gogledd Iwerddon, mae Cymru yn gorfod troedio'r bil ar gyfer prosiectau fel rheilffordd HS2, sy'n cael ei hadeiladu'n gyfan gwbl y tu allan i Gymru ac er anfantais i'r economi Gymreig. Mae'r toriad creulon gan y Prif Weinidog i gredyd cynhwysol wedi cymryd dros £0.25 biliwn allan o economi Cymru, ac mi fydd e'n gadael dros 0.25 miliwn o deuluoedd Cymru yn wynebu cael eu plymio i dlodi. Mae'r Ceidwadwyr wedi torri addewidion ar arian Ewropeaidd hefyd. Fe soniodd y Gweinidog am y £46 miliwn rŷn ni wedi'i dderbyn o'r community renwal fund, lle bydden ni, wrth gwrs, wedi derbyn £375 miliwn petai ni'n dal yn yr Undeb Ewropeaidd. Er eu haddewid nhw yn San Steffan na fyddai Cymru geiniog ar ei cholled, mae'r gyllideb ar gyfer cefnogaeth amaethyddol £137 miliwn yn llai eleni, ac mi fydd hi'n £106 miliwn yn brin y flwyddyn nesaf. Er, felly, bod y setliad ar yr olwg gyntaf yn edrych yn reit bositif, y gwir yw ei fod yn llawer mwy heriol nag y mae'n ymddangos. Erbyn diwedd y drydedd flwyddyn, mi fydd y gyllideb refeniw i fyny dim ond 0.5 y cant mewn termau real, ac mi fydd y gyllideb gyfalaf wedi disgyn tua 11 y cant. Nawr, mae proffil y gyllideb yn heriol hefyd, wrth gwrs, gyda'r cynnydd yn uwch yn y blynyddoedd cyntaf, neu yn y flwyddyn gyntaf yn benodol. Mae hynny'n golygu, er bod blwyddyn 1 yn lled gadarnhaol, mae'n stori wahanol yn y blynyddoedd dilynol. Canlyniad hynny yw y bydd y gyllideb iechyd, er enghraifft, yn codi 8 y cant yn y flwyddyn gyntaf, ond yna dim ond 0.8 y cant yn yr ail flwyddyn a 0.3 y cant yn y drydedd flwyddyn. Mae'r stori'n debyg ar gyfer awdurdodau lleol a chyllidebau eraill hefyd. Felly, tra bod cyllideb 2022-23 yn heriol am y rhesymau y gwnes i grybwyll gynnau, mi fydd cyllidebau 2023-24 a 2024-25 hyd yn oed yn anos. Nawr, dwi'n croesawu bod Llywodraeth Cymru yn bwriadu defnyddio ei phwerau benthyca cyfalaf yn llawn yn y blynyddoedd yma sydd i ddod - rhywbeth y mae Plaid Cymru, wrth gwrs, wedi galw amdano fe ers amser - er mwyn buddsoddi mewn gwella isadeiledd a chryfhau seiliau twf yn yr economi Cymreig, ac mae'n hen bryd, os caf i ddweud, i hynny ddigwydd. Dwi eisiau dweud ychydig hefyd am setliad awdurdodau lleol, oherwydd roedd ariannu awdurdodau lleol, wrth gwrs, o dan bwysau sylweddol cyn y pandemig, gyda Chanolfan Llywodraethiant Cymru yn awgrymu bod gwariant y pen yn 2019-20 9.4 y cant yn is nag yr oedd e ddegawd ynghynt. Mae'r heriau hynny, wrth gwrs, wedi dwysáu yn y ddwy flynedd ddiwethaf. Mae costau gwasanaethau wedi cynyddu wrth i awdurdodau lleol ymateb yn arwrol, os caf i ddweud, i'r angen i ymgymryd â chyfrifoldebau ychwanegol a newydd o ganlyniad i COVID, gan gynnwys pethau fel gweinyddu taliadau grant i fusnesau, ehangu cymorth digartrefedd, rhoi'r gwasanaeth olrhain a chysylltu ar waith, ac yn y blaen ac yn y blaen, ac, ar yr un pryd, fe gollwyd ffynonellau refeniw pwysig o wahanol wasanaethau fel hamdden a gwasanaethau diwylliannol ac yn y blaen. Fel mae'n sefyll ar hyn o bryd, mae nifer o'r heriau rheini'n dal i fodoli. Nawr, allwn ni ddim ond croesawu'r cynnydd ar gyfartaledd o 9.4 y cant i'r setliad awdurdodau lleol yn y gyllideb ddrafft hon, wrth gwrs, ond pan ŷch chi'n sylweddoli fod y cynnydd yn cymryd lle pethau fel y gronfa galedi i awdurdodau lleol, a bod disgwyl i elfennau eraill megis newidiadau i ariannu digartrefedd a chwestiynau ynglŷn ag ariannu ffyrdd, fel y clywsom yn gynharach, a'r newid i'r grant gweithlu gofal cymdeithasol, i gyd angen dod allan o'r setliad, ynghyd â phethau fel codiadau cyflog sydd ar y gweill, a phwysau eraill megis costau ynni uwch, chwyddiant uchel, ac yn y blaen ac yn y blaen, yna yn sydyn, wrth gwrs, dyw e ddim yn edrych mor hael. Unwaith eto, mae'n debyg mai yn yr ail a'r drydedd flwyddyn y gwelwn yr heriau mwyaf sylweddol o safbwynt awdurdodau lleol wrth i'r esgid wasgu ymhellach. Tra, felly, bod yna lawer yn y gyllideb hon rŷn ni yn ei groesawu, a hynny yn bennaf, fel roeddwn i'n dweud, yr adnoddau sy'n cael eu clustnodi ar gyfer y polisïau radical a phellgyrhaeddol sydd yn y cytundeb cydweithio, mae mwy i'r gyllideb na hynny, ac fe fyddwn ni, fel y pleidiau eraill, yn craffu ar y gyllideb yn fanwl, yn bennaf drwy waith y pwyllgorau o hyn ymlaen, dros yr wythnosau sydd i ddod, fel sydd, wrth gwrs, yn hawl ac yn gyfrifoldeb i bob Aelod o'r Senedd yma.