English: Firstly, can I declare my interest as a councillor of Monmouthshire County Council, certainly for the time being? And, Mike, can I thank you for your words, but also I'd like to recognise your experience within local government, being a past leader of Swansea. And I thank you for your deep understanding and for speaking up for local government so often as you do, and have done for many years. Local authorities are at the heart of our communities, helping families and supporting families, and delivering that vibrant public service we all know, but the pandemic has just further emphasised and underlined just how important they are. And for all they've done and continue to do, we thank them sincerely. But if we value them - we really value them - we need to fund them adequately, but more so, in this debate, fairly. And I know from my own experience as a councillor leader of several years that, for many councils, this hasn't been the case. In part, this is due to the funding formula, and Sam pointed out very clearly some of the shortcomings in it. Now, the current formula was drawn up - and Mike will know better than me - probably 25 years ago following the move to 22 unitary authorities prior to devolution, and it wasn't a sophisticated process at that time, as we understand. Indeed, there have always been many light-hearted references that it was drawn together on the back of a fag packet to deal with the situation at that time. Clearly, I doubt that was the case, but what we do know is that now it is not fit for purpose. Whilst the formula is calculated on a needs basis and it includes things like population, level of deprivation, the number of school pupils and the length of road networks, plus a lot of 20-year-old other statistics that don't really mean too much any more, I would argue that there isn't enough - or there certainly isn't enough now - recognition of rurality and sparsity, and the unit cost of providing services in a large rural authority compared to that of an urban one. For example, the unit cost of running a refuse service or a social care service in Powys has to be an awful lot more than it would be, say, in Torfaen. The anomalies within the formula have led to an inequitable distribution of funding, resulting in a winner-and-loser scenario. To reiterate the point that there is a vast difference between the highest and the lowest funded councils - Mike has already pointed this out and we know the rationale for it - in Monmouthshire, per capita, about £1,176 per person is going to be allocated next time, and it's about £1,881 in Blaenau Gwent. And we know these differences, as Mike has pointed out, are driven by the house banding levels in each authority, requiring councils like Monmouthshire to go and get 40 per cent of its funding from its council tax payers, and probably less than half of that in Blaenau Gwent. In fact, if we were funded, Monmouthshire, at the level of Blaenau Gwent, we'd have £40 million extra. Well, we know that's not going to happen because of that vast difference in banding. But there has to be something wrong with a formula that warrants such a massive change. Such disparities in funding are also having an impact on the level of reserves held by some councils, where, again, there is a startling gap between winners and losers, with the gaps widening. For example, Conwy was struggling to retain total usuable reserves of around £14 million at the start of 2020, down by over £4 million on the previous year. Contrast this with Caerphilly, with a reserve of £140 million at the start of 2020 - a £21 million increase for that same period. Yes, these are different-sized councils, but, clearly, there is something wrong with a formula that sees reserves diminishing in some authorities while increasing significantly in others. So, acting Llywydd, I must be clear: I'm not arguing here about the quantum. I have seen the amendment, and it is talking about the quantum - 'We are giving you more.' Yes, we know that you're giving us more, but this is not about the quantum. It doesn't matter if it was less money. The formula will act in the same way. So, I'm not arguing about the quantum. I'm arguing about how the cake is carved up and shared out. Now, the stock answer from Ministers - and I suspect that we'll hear it again after - on reviewing the formula, is that they are happy to undertake a review if local leaders ask for it. Now, a quick look across funding levels and reserves in different councils, as well as understanding where the political influence lies - . It's easy to reach the conclusion that it's unlikely that those key leaders would ask for a review. The old adage of turkeys voting for Christmas comes to mind. But the fact is that change is needed. For some rural and north Wales councils, funding pressures, despite the positive settlement this year, are simply becoming unsustainable, and usuable reserves are falling to very low levels because of these pressures. Acting Llywydd, when discussing council funding, it's also important to look at the role of council tax. The Welsh Government, of course, wants to consult on a review of council tax, as it's seen as regressive and out of date. This is a view generally supported by most of us. But I would argue that, as the funding formula is driven from the council tax base generated from each council, then the two - council tax and the funding formula -
Welsh: Yn gyntaf, a gaf fi ddatgan diddordeb fel cynghorydd yng Nghyngor Sir Fynwy, am y tro, yn sicr? A Mike, a gaf fi ddiolch ichi am eich geiriau, ond hefyd hoffwn gydnabod eich profiad mewn llywodraeth leol, wrth eich bod yn gyn-arweinydd Abertawe. A diolch i chi am eich dealltwriaeth ddofn ac am siarad dros lywodraeth leol mor aml ag y gwnewch, ac y gwnaethoch ers blynyddoedd lawer. Mae awdurdodau lleol yn rhan ganolog o'n cymunedau, yn helpu teuluoedd a chefnogi teuluoedd, ac yn darparu'r gwasanaeth cyhoeddus bywiog yr ydym i gyd yn gwybod amdano, ond mae'r pandemig newydd bwysleisio a thanlinellu pa mor bwysig ydynt. Ac am y cyfan y maent wedi'i wneud ac yn parhau i'w wneud, rydym yn diolch yn ddiffuant iddynt. Ond os ydym yn eu gwerthfawrogi - yn eu gwerthfawrogi go iawn - mae angen inni eu hariannu'n ddigonol, ond yn fwy felly, yn y ddadl hon, yn deg. A gwn o fy mhrofiad fy hun fel arweinydd cyngor ers sawl blwyddyn nad yw hyn wedi bod yn wir i lawer o gynghorau. Yn rhannol, deillia hyn o'r fformiwla ariannu, a nododd Sam yn glir iawn rai o'r diffygion sy'n perthyn iddi. Nawr, lluniwyd y fformiwla bresennol - a bydd Mike yn gwybod yn well na mi - 25 mlynedd yn ôl, mae'n debyg, ar ôl y newid i 22 awdurdod unedol cyn datganoli, ac nid oedd yn broses soffistigedig bryd hynny, yn ôl yr hyn a ddeallwn. Yn wir, cafwyd llawer o gyfeiriadau ysgafn ei fod wedi'i roi at ei gilydd ar gefn pecyn sigaréts i ymdrin â'r sefyllfa ar y pryd. Yn amlwg, rwy'n amau mai felly y digwyddodd, ond fe wyddom nad yw bellach yn addas i'r diben. Tra bod y fformiwla'n cael ei chyfrifo ar sail anghenion a'i bod yn cynnwys pethau fel poblogaeth, lefel amddifadedd, nifer y disgyblion ysgol a hyd rhwydweithiau ffyrdd, ynghyd â llawer o ystadegau eraill 20 oed nad ydynt yn golygu rhyw lawer iawn bellach mewn gwirionedd, byddwn yn dadlau nad oes digon - neu'n sicr nid oes digon yn awr - o gydnabyddiaeth i natur wledig ardaloedd a theneurwydd poblogaeth, a chost uned darparu gwasanaethau mewn awdurdod gwledig mawr o'i gymharu ag un trefol. Er enghraifft, rhaid bod cost uned rhedeg gwasanaeth sbwriel neu wasanaeth gofal cymdeithasol ym Mhowys yn llawer mwy nag y byddai, dyweder, yn Nhorfaen. Mae'r anghysondebau o fewn y fformiwla wedi arwain at ddosbarthu cyllid yn annheg, gan arwain at senario enillydd a chollwr. I ailadrodd y pwynt fod gwahaniaeth mawr rhwng y cynghorau sy'n cael y lefel uchaf a'r cynghorau sy'n cael y lefel isaf o gyllid - mae Mike eisoes wedi tynnu sylw at hyn a gwyddom y rhesymeg dros hynny - yn sir Fynwy, bydd tua £1,176 y pen yn cael ei ddyrannu y tro nesaf, a thua £1,881 ym Mlaenau Gwent. A gwyddom fod y gwahaniaethau hyn, fel y nododd Mike, yn cael eu gyrru gan lefelau bandio tai ym mhob awdurdod, sy'n ei gwneud yn ofynnol i gynghorau fel sir Fynwy ddod o hyd i 40 y cant o'i gyllid gan dalwyr y dreth gyngor, a llai na hanner hynny, mae'n debyg, ym Mlaenau Gwent. Yn wir, pe bai sir Fynwy yn cael ein hariannu ar lefel Blaenau Gwent, byddai gennym £40 miliwn yn ychwanegol. Wel, gwyddom nad yw hynny'n mynd i ddigwydd oherwydd y gwahaniaeth enfawr yn y bandio. Ond mae'n rhaid bod rhywbeth o'i le ar fformiwla sy'n cyfiawnhau newid mor enfawr. Mae gwahaniaethau ariannu o'r fath hefyd yn cael effaith ar lefel y cronfeydd wrth gefn a ddelir gan rai cynghorau, lle y ceir bwlch syfrdanol unwaith eto rhwng yr enillwyr a'r collwyr, gyda'r bylchau'n lledu. Er enghraifft, roedd Conwy'n ei chael hi'n anodd cadw cyfanswm cronfeydd wrth gefn defnyddiadwy o tua £14 miliwn ar ddechrau 2020, i lawr dros £4 miliwn ers y flwyddyn flaenorol. Cymharwch hyn â Chaerffili, gyda chronfa wrth gefn o £140 miliwn ar ddechrau 2020 - cynnydd o £21 miliwn ar gyfer yr un cyfnod. Maent yn gynghorau o wahanol faint, ydynt, ond yn amlwg, mae rhywbeth o'i le ar fformiwla sy'n gweld cronfeydd wrth gefn yn lleihau mewn rhai awdurdodau tra bônt yn cynyddu'n sylweddol mewn awdurdodau eraill. Felly, Lywydd dros dro, rhaid imi fod yn glir: nid wyf yn dadlau yma ynglŷn â'r swm. Rwyf wedi gweld y gwelliant, ac mae'n sôn am y swm - 'Rydym yn rhoi mwy ichi.' Fe wyddom eich bod yn rhoi mwy inni, ond nid yw hyn yn ymwneud â'r swm. Nid yw o bwys os oedd yn llai o arian. Bydd y fformiwla'n gweithredu yn yr un ffordd. Felly, nid wyf yn dadlau am y swm. Rwy'n dadlau ynglŷn â sut y caiff y gacen ei thorri a'i rhannu. Nawr, yr ateb parod gan Weinidogion - ac rwy'n tybio y byddwn yn ei glywed eto wedyn - ar adolygu'r fformiwla, yw eu bod yn hapus i gynnal adolygiad os bydd arweinwyr lleol yn gofyn am hynny. Nawr, wrth edrych yn gyflym ar lefelau ariannu a chronfeydd wrth gefn mewn gwahanol gynghorau, yn ogystal â deall lle mae'r dylanwad gwleidyddol - . Mae'n hawdd dod i'r casgliad ei bod yn annhebygol y byddai'r arweinwyr allweddol hynny'n gofyn am adolygiad. Daw'r hen ddywediad am dwrci'n pleidleisio dros y Nadolig i'r meddwl. Ond y ffaith amdani yw bod angen newid. I rai cynghorau gwledig a chynghorau yng ngogledd Cymru, mae'r pwysau ariannol, er gwaethaf y setliad cadarnhaol eleni, yn mynd yn anghynaliadwy, ac mae cronfeydd wrth gefn defnyddiadwy yn disgyn i lefelau isel iawn oherwydd y pwysau. Lywydd dros dro, wrth drafod ariannu cynghorau, mae hefyd yn bwysig edrych ar rôl y dreth gyngor. Mae Llywodraeth Cymru, wrth gwrs, am ymgynghori ar adolygiad o'r dreth gyngor, gan ei bod yn cael ei hystyried yn atchweliadol ac wedi dyddio. Dyma safbwynt a gefnogir yn gyffredinol gan y rhan fwyaf ohonom. Ond am fod y fformiwla ariannu'n cael ei gyrru o'r sylfaen dreth gyngor a gynhyrchir gan bob cyngor, byddwn yn dadlau bod y ddwy - y dreth gyngor a'r fformiwla ariannu -