English: As a member of the Economy, Infrastructure and Skills Committee, it was a pleasure to take part in this inquiry and also in the ensuing report. I too would like to thank all those who took the time to contribute to our inquiry. Clearly, the bus is the most well-used of all our public transport services, but also is the most inclusive form of public transport as well. It's the only form of public transport that can reach into all of our communities, whether urban or rural, and particularly into the northernmost reaches of the south Wales Valleys where, even when the metro arrives, the bus service provision will be a key part of that delivery. So, it is really important that we can tackle bus congestion and get the offer right. Yesterday, Cabinet Secretary, you updated Members on concessionary bus travel and you told us that a key Welsh Government aim is: to increase the number of people of all ages using buses for their daily commute to work, for education, for access to health services and for leisure purposes'. So, to do this, it is crucial that we tackle congestion, due, crucially, to its intrinsically cyclical nature: bus congestion puts people off travelling by bus, leads them back into their car; this, then, causes more congestion, which, in turn makes buses slower, and the problem, again, worsens. Figures quoted in the committee's report scope out something of the shape of the challenge ahead. The number of local bus services has declined by nearly half in the 10 years leading up to 2015. The number of passenger journeys has also declined, but, despite this, as I said at the start, the bus remains the most crucial and well-used form of public transport. In 2015-16, there were over 100 million bus passenger journeys, and that's around five times the comparable number of train journeys. In the 20 years prior to 2015, bus journeys have slowed by an average of two miles an hour: a 13 per cent decrease in speed requiring additional capacity just to maintain the service. This is one clear symptom of the impact of congestion. More generally, congestion has a negative effect on the environment and on the health enjoyed by our communities too. I'm sure that Members will have seen the briefing provided by the British Lung Foundation, with some stark figures to back that up. One thousand three hundred early deaths per year in Wales can be linked to air pollution. Children, in particular, exposed to severe air pollution are five times more likely to have poor lung development and increased infection susceptibility. It also impacts on our economy, and we cannot ignore the social justice dimension either. Just under half of all bus journeys last year were concessionary fares - an increasing proportion in contrast with the general pattern of decline of usage. For those households lacking a car, buses are indeed a lifeline. In my own local authority area of Rhondda Cynon Taf, we have the fifth highest number of households without access to cars - a little over 27 per cent. Many of those people would be living in communities that are not accessible by the train. Therefore, the bus truly is a lifeline. With the highest numbers of households without access to cars also being found in Merthyr Tydfil and Blaenau Gwent, this is clearly a key issue for the south Wales Valleys. As we heard from witnesses at an evidence session of the economy committee, a combination of the topography and urban design found in the Valleys can exacerbate congestion. To quote a witness from RCT council, talking about the terraces found in the Valleys: The streets are very narrow. There's no spacefor residents to park their cars, so there's on-street parking.' This can cause serious congestion on bus routes. Indeed, it's a familiar problem in my own constituency, and I think about the terraced thoroughfares of Cwmaman, Penrhiwceiber and Ynysybwl. Work can be undertaken to tackle pinch points, such as the much-needed remedial works currently ongoing on the A4059 at Cwmbach and Mountain Ash. I also note in the Cabinet Secretary's response to our consideration his comments that only one highway authority had applied for and adopted the full discretionary powers available to them from Welsh Government to help tackle traffic congestion. I would ask: how else will the Cabinet Secretary encourage highway authorities to use this opportunity to seek local solutions to local problems? Consideration 8 is also really important. We need to promote our bus network as a convenient, affordable, and, above all, reliable option for journeys. I was really impressed with the standard of the Stagecoach bus service, their new gold service, and, equally, things like TrawsCymru show what can be done with a comfortable mode of transport that promotes facilities like Wi-Fi. Again, key to this is ensuring we tackle congestion so buses really are a first choice and not a last resort.
Welsh: Fel aelod o Bwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau, roedd yn bleser cymryd rhan yn yr ymchwiliad hwn, a hefyd yn yr adroddiad a'i dilynodd. Buaswn hefyd yn hoffi diolch i bawb a roddodd eu hamser i gyfrannu at ein hymchwiliad. Yn amlwg, y bws yw'r gwasanaeth trafnidiaeth gyhoeddus a ddefnyddiwn fwyaf, ond dyma'r ffurf fwyaf cynhwysol ar drafnidiaeth gyhoeddus hefyd. Dyma'r unig fath o drafnidiaeth gyhoeddus sy'n gallu cyrraedd pob un o'n cymunedau, boed yn drefol neu'n wledig, ac yn enwedig rhannau gogleddol o Gymoedd y de lle y bydd gwasanaethau bws, hyd yn oed ar ôl i'r metro gyrraedd, yn rhan allweddol o'r ddarpariaeth honno. Felly, mae'n bwysig iawn ein bod yn gallu mynd i'r afael â thagfeydd bws a chael y cynnig yn iawn. Ddoe, Ysgrifennydd y Cabinet, rhoesoch y wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau ynglŷn â theithio rhatach ar fysiau a dywedasoch wrthym mai un o nodau allweddol Llywodraeth Cymru yw: cynyddu nifer y bobl o bob oed sy'n defnyddio bysiau ar gyfer eu taith ddyddiol i'r gwaith, ar gyfer addysg, mynediad at wasanaethau iechyd ac ar gyfer dibenion hamdden. Felly, i wneud hyn, mae'n hanfodol ein bod yn mynd i'r afael â thagfeydd, oherwydd eu natur gylchol gynhenid, sy'n hollbwysig: mae tagfeydd bysiau'n atal pobl rhag teithio ar y bws, yn eu harwain yn ôl i'w ceir; mae hyn wedyn yn achosi mwy o dagfeydd, sydd, yn ei dro, yn gwneud bysiau'n arafach, ac mae'r broblem yn gwaethygu unwaith eto. Mae'r ffigurau a ddyfynnir yn adroddiad y pwyllgor yn cwmpasu siâp yr her sydd o'n blaenau. Mae nifer y gwasanaethau bws lleol wedi haneru bron yn y 10 mlynedd hyd at 2015. Mae nifer teithiau teithwyr hefyd wedi gostwng, ond er gwaethaf hyn, fel y dywedais ar y dechrau, y bws yw'r ffurf fwyaf hanfodol ar drafnidiaeth gyhoeddus a'r un a gaiff ei defnyddio fwyaf o hyd. Yn 2015-16, gwnaed dros 100 miliwn o deithiau gan deithwyr bysiau, ac mae hynny oddeutu pum gwaith y nifer cymharol o deithiau trên. Yn yr 20 mlynedd cyn 2015, mae teithiau bws wedi arafu ddwy filltir yr awr ar gyfartaledd: gostyngiad o 13 y cant mewn cyflymder sy'n golygu bod angen capasiti ychwanegol er mwyn cynnal y gwasanaeth yn unig. Dyma un symptom clir o effaith tagfeydd. Yn fwy cyffredinol, mae tagfeydd yn effeithio'n negyddol ar yr amgylchedd ac ar iechyd ein cymunedau hefyd. Rwy'n siŵr y bydd yr Aelodau wedi gweld y briff a ddarparwyd gan Sefydliad Prydeinig yr Ysgyfaint, sy'n cynnwys ffigurau llwm i gefnogi hynny. Gellir cysylltu 1,300 o farwolaethau cynnar bob blwyddyn yng Nghymru â llygredd aer. Mae plant, yn benodol, sy'n agored i lygredd aer difrifol bum gwaith yn fwy tebygol o fod ag ysgyfaint heb ddatblygu'n iawn a thuedd uwch i ddal heintiau. Mae hefyd yn effeithio ar ein heconomi, ac ni allwn anwybyddu'r dimensiwn cyfiawnder cymdeithasol ychwaith. Roedd ychydig o dan hanner yr holl deithiau bws y llynedd yn docynnau teithio rhatach - cyfran gynyddol mewn cyferbyniad â'r patrwm cyffredinol o ddirywiad yn y defnydd. Ar gyfer yr aelwydydd nad oes ganddynt gar, mae bysiau'n achubiaeth yn wir. Fy awdurdod lleol fy hun, Rhondda Cynon Taf, yw'r pumed uchaf o ran nifer yr aelwydydd heb gar at eu defnydd - ychydig dros 27 y cant. Bydd llawer o'r bobl hynny'n byw mewn cymunedau na ellir eu cyrraedd ar y trên. Felly, mae'r bws yn achubiaeth mewn gwirionedd. Gyda'r niferoedd uchaf o aelwydydd heb gar at eu defnydd i'w gweld hefyd ym Merthyr Tudful a Blaenau Gwent, mae hwn yn amlwg yn fater allweddol i Gymoedd de Cymru. Fel y clywsom gan dystion yn un o sesiynau tystiolaeth pwyllgor yr economi, mae'r cyfuniad o dopograffi a chynllunio trefol a geir yn y Cymoedd yn gallu gwaethygu tagfeydd. I ddyfynnu tyst o Gyngor Rhondda Cynon Taf, a soniai am y terasau a geir yn y Cymoedd: Mae'r strydoedd yn gul iawn. Nid oes lle i drigolion barcio eu ceir, felly mae pobl yn parcio ar y stryd. Gall hyn achosi tagfeydd difrifol ar lwybrau bysiau. Yn wir, mae'n broblem gyfarwydd yn fy etholaeth fy hun, ac rwy'n meddwl am lwybrau terasog Cwmaman, Penrhiw-ceibr ac Ynys-y-bŵl. Gellir gwneud gwaith i fynd i'r afael â mannau lle y ceir problemau, megis y gwaith adfer mawr ei angen sydd ar y gweill ar hyn o bryd ar yr A4059 yng Nghwm-bach ac Aberpennar. Nodaf hefyd sylwadau Ysgrifennydd y Cabinet yn ei ymateb i'n hystyriaethau mai un awdurdod priffyrdd yn unig a oedd wedi gwneud cais am y pwerau disgresiwn llawn a oedd ar gael iddynt gan Lywodraeth Cymru i'w helpu i drechu tagfeydd traffig ac wedi eu mabwysiadu. Hoffwn ofyn hyn: ym mha ffordd arall y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn annog awdurdodau priffyrdd i ddefnyddio'r cyfle hwn i chwilio am atebion lleol i broblemau lleol? Mae ystyriaeth 8 hefyd yn bwysig iawn. Mae angen inni hyrwyddo ein rhwydwaith bysiau fel opsiwn cyfleus a fforddiadwy, ac yn anad dim, fel opsiwn dibynadwy ar gyfer teithio. Roeddwn yn hoff iawn o safon y gwasanaeth bws Stagecoach, eu gwasanaeth aur newydd, ac yn yr un modd, mae pethau fel TrawsCymru yn dangos yr hyn y gellir ei wneud gyda dull cyfforddus o deithio sy'n hyrwyddo cyfleusterau fel Wi-Fi. Unwaith eto, mae sicrhau ein bod yn trechu tagfeydd yn allweddol i hyn fel bod bysiau'n ddewis cyntaf go iawn ac nid yn ddewis olaf.