English: What you have with many newspapers and websites is that they are recycling the same content, because they are all receiving the same information - the same press releases and the same information. That means, unfortunately, that the voices of those who can't afford to employ public relations experts aren't heard at all, and it's only a handful of journalists in Wales that have the time and resources to maintain proper investigative journalism and to seek stories, and to dig for stories. For example, some journalists from mid Wales have been in touch with me to say that they've been put on furlough and that the paper mainly just included press releases and BBC local democracy journalists providing news locally, rather than the output of the journalists usually employed by the newspapers. That means that the public sphere in Wales has been destroyed, because that feedback loop between politicians and the people is broken. People don't know what their politicians are doing, and the politicians don't hear the views of the people reflected on their news services. In terms of how I'd address this, I would suggest the following. I think that we need to start thinking about quality journalism in Wales as an essential service. Democracy can't work without it, and that has a knock-on effect on everything else, from the economy to the environment, and anything that relies on a working democracy. And it's clear that free digital journalism, maintained by advertising, isn't a viable business model to maintain the kind of journalism that we need. So, one option, I think, is digital journalism in Wales going behind some sort of pay wall and asking people to pay a fee for accessing the news. But I think the risk there is that it'll create a situation where UK journalism supported by advertising will be free of charge and accessible, but Welsh journalism behind a pay wall won't be. And as a result of that, people will turn to UK-wide media that pays little attention and doesn't understand the differences between Wales and the rest of the UK. In my view, therefore, we do need some sort of public support for journalism in Wales, perhaps funded by the Senedd or the Welsh Government, but it's extremely important that if that happens that it is done in a way that is independent of any sort of political interference. It has to be entirely independent of the politicians who distribute the funding in case it has any kind of impact on the kind of journalism produced by those journalists. So, what I would suggest is some kind of independent body, staffed ideally by independent people who have experience as journalists and running media services, so that they could decide where that funding should be distributed. That funding should be provided not to for-profit companies such as Reach and others who exist outside of Wales, but rather to independent not-for-profit companies, co-operatives that would be in the ownership of journalists or others within Wales. And in my view, it would be better to have a few of those properly funded, with the ability to sustain quality journalism, rather than having dozens of newspapers and websites that can't actually provide quality journalism. I think the worst thing that we can do is to use public funds in order to maintain the current model, which is based to a certain extent on what happened in the nineteenth and twentieth century in terms of newspaper models, and so on. I think it's also important, in terms of thinking about coronavirus, to emphasise that there have been some positives that have emerged from COVID-19, and one of those I think is the regular press conferences by the Welsh Government, which are broadcast online. I think it's exceptionally positive that these have been opened out to journalists the length and breadth of Wales and the UK through Zoom, and I think it's important, whatever happens with the pandemic from here on in, that that should continue. I also believe that there is scope to be more open on issues beyond coronavirus. I've heard from a number of journalists that they are having difficulty in getting interviews and answers to questions from Welsh Government and other political institutions in Wales. And I think, ultimately, if we are to have strong, independent media in Wales, then we do need institutions that are open and willing to be scrutinised. So, thank you very much.
Welsh: Yn bennaf, yr hyn sydd gyda chi mewn llawer o wefannau a phapurau newydd yw llawer o'r un cynnwys, oherwydd maen nhw i gyd yn derbyn yr un wybodaeth drwy'r un datganiadau i'r wasg, a'r un wybodaeth maen nhw'n ei dderbyn. Mae hynny'n golygu, yn anffodus, fod lleisiau'r rheini sydd ddim yn gallu fforddio cyflogi arbenigwyr cysylltiadau cyhoeddus ddim yn cael eu clywed o gwbl yn aml iawn, a dim ond llond llaw o newyddiadurwyr yng Nghymru sydd â'r amser a'r adnoddau i gynnal newyddiaduraeth ymchwiliadol, a thyllu am straeon, ac yn y blaen. Er enghraifft, mae ambell i newyddiadurwr wedi cysylltu â fi o rai papurau newydd yn y canolbarth yn dweud eu bod nhw, ar y cyfan, wedi cael eu rhoi ar ffyrlo a bod y papur yn bennaf yn cynnwys copïau o ddatganiadau i'r wasg a hefyd gwaith newyddiadurwyr democratiaeth lleol y BBC, yn lle gwaith y newyddiadurwyr sydd fel arfer yn gweithio i'r papurau yna. Mae hyn yn golygu bod y sffêr gyhoeddus yng Nghymru wedi chwalu yn llwyr, i bob pwrpas, oherwydd bod y ddolen adborth yna - y feedback loop - rhwng gwleidyddion a'r bobl wedi torri. Dyw pobl ddim yn gwybod beth mae gwleidyddion yn ei wneud, a dyw'r gwleidyddion ddim yn clywed barn y bobl wedi ei adlewyrchu ar eu gwasanaethau newyddion nhw. Felly, o ran beth fuaswn i'n ei wneud am hyn, mi fuaswn i'n awgrymu'r canlynol. Dwi'n meddwl bod angen dechrau ystyried newyddiaduraeth o safon yn wasanaeth hanfodol yng Nghymru. Gall democratiaeth ddim gweithio hebddo fo, ac mae hynny'n cael sgil effaith ar bob dim arall, o'r economi i'r amgylchedd, ac unrhyw beth sy'n ddibynnol ar ein democratiaeth ni'n gweithio. Ac mae'n amlwg nad ydy newyddiaduraeth ddigidol am ddim wedi'i chynnal gan hysbysebion yn fodel busnes hyfyw i gynnal y math o newyddiaduraeth ymchwiliadol yna sydd ei hangen. Felly, un opsiwn, dwi'n meddwl, ydy newyddiaduraeth ddigidol yng Nghymru i fynd tu ôl i wal dalu - ryw fath o pay wall - a gofyn i bobl dalu ffi am gael mynediad at newyddion. Dwi'n meddwl mai'r perygl yn hynny yw y bydd yn creu sefyllfa lle y bydd newyddiaduraeth Brydeinig wedi'i chefnogi gan hysbysebion yno am ddim ac yn hyfyw i bobl, ond bydd newyddiaduraeth Gymraeg y tu ôl i wal dalu ddim. Ac o ganlyniad i hynny, mi fydd pobl yn troi fwyfwy at newyddiaduraeth Brydeinig sydd ddim yn talu ryw lawer o sylw ac yn deall y gwahaniaethau rhwng Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig. Yn fy marn i felly, mae angen rhyw fath o gefnogaeth gyhoeddus ar newyddiaduraeth yng Nghymru, efallai wedi ei hariannu gan y Senedd neu gan Lywodraeth Cymru, ond mae'n hynod o bwysig os ydy hynny'n digwydd ei fod o'n cael ei wneud mewn ffordd sydd yn annibynnol o unrhyw fath o ymyrraeth wleidyddol. Mae angen bod yn gwbl annibynnol oddi wrth y gwleidyddion hynny sy'n dosbarthu'r arian rhag ofn y bydd o'n cael unrhyw fath o effaith ar ba fath o newyddiaduraeth sy'n cael ei chynhyrchu gan y newyddiadurwyr yna. Felly, beth fuaswn i'n awgrymu ydy rhyw fath o gorff annibynnol sydd wedi ei staffio yn ddelfrydol gan bobl annibynnol sydd â phrofiad fel newyddiadurwyr ac yn rhedeg gwasanaethau cyfryngau i eistedd arno fo a phenderfynu lle mae'r math o arian yna yn cael ei ddosbarthu. Dylai'r arian yna fynd nid at gwmnïoedd er elw fel Reach ac eraill sydd yn bodoli tu allan i Gymru ac yn talu budd-daliadau, ond yn hytrach i gwmnïoedd annibynnol nid-er-elw cydweithredol sydd yn eiddo i newyddiadurwyr neu bobl eraill o fewn Cymru. Ac yn fy marn i, fe fyddai'n werth cael ambell un o'r rheini wedi ei ariannu'n dda, gyda'r gallu i gynnal newyddiaduraeth o safon, na degau o bapurau newydd a gwasanaethau newyddion sydd ddim yn gallu cynnal newyddiaduraeth ymchwiliadol. Dwi'n meddwl mai'r peth gwaethaf y gallwn ni ei wneud, efallai, ydy defnyddio arian cyhoeddus er mwyn ceisio cynnal y model presennol, sy'n ddibynnol i raddau ar beth oedd wedi digwydd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a'r ugeinfed ganrif o ran datblygiadau modelau papurau newydd, ac yn y blaen. Dwi'n meddwl bod o'n bwysig hefyd, o ran meddwl am goronafeirws, i bwysleisio bod rhai pethau cadarnhaol wedi dod allan o COVID-19, ac un o'r rheini dwi'n meddwl ydy'r cynadleddau i'r wasg rheolaidd gan Lywodraeth Cymru sy'n cael eu darlledu ar-lein. Dwi'n meddwl bod o'n arbennig o gadarnhaol bod y rhain wedi cael eu hagor i newyddiadurwyr ledled Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig trwy Zoom, a dwi'n meddwl bod o'n bwysig, beth bynnag sy'n digwydd gyda'r pandemig o hyn ymlaen, fod hynny yn parhau. Dwi'n credu hefyd bod lle i fod yn fwy agored ar faterion tu hwnt i'r coronafeirws. Dwi wedi clywed gan nifer o newyddiadurwyr eu bod nhw'n cael trafferth cael cyfweliadau ac atebion i gwestiynau gan Llywodraeth Cymru a sefydliadau gwleidyddol eraill yng Nghymru. A dwi'n meddwl, yn y pen draw, os ydym ni'n mynd i gael cyfryngau annibynnol cryf yma yng Nghymru, fod angen sefydliadau arnom ni sy'n agored ac yn barod i gael eu craffu arnyn nhw hefyd. Felly, diolch yn fawr iawn i chi.