English: Thank you, Deputy Presiding Officer. I'd like to thank the Cabinet Secretary for her statement. I feel confident in responding to this statement, because this is a sector of the economy where I make the biggest personal contribution, namely food and drink. I look forward very much to celebrating with the National Farmers Union tomorrow in this Assembly - we'll be celebrating Welsh food - and we'll be celebrating Welsh drink with the Campaign for Real Ale later in the evening. So, I'm very pleased to see that this sector, which has grown, as the Minister has said in her statement, over the past two years, continues to develop and continues to develop apace. May I start, therefore, with a question on this statement and its relevance to our membership of the European Union? We are all aware, of course, that things such as PGI for Welsh lamb assists in promoting that particular product, and, of course, over 90 per cent of Welsh meat and dairy products that are exported are actually exported to the European Union, which shows me that this is a crucially important aspect as to why we should remain members of the European Union. I'd like to ask the Secretary what assessment has been made of the importance of membership of the European Union and growth in this sector. If I could just ask her one specific question that perhaps she won't be able to answer today, but if she could look at what's happened to the 'Carmarthen ham' application for PGI status, because I do understand that that bid is still hanging, like the 'Carmarthen ham' itself, and we do need to make some progress in order to improve things there. If I could turn to the second issue that I wanted to raise with the Cabinet Secretary, namely what we are doing on food waste, the Cabinet Secretary mentioned the Courtauld agreement of 2025 and this is a commitment that places no duties whatsoever in terms of reducing food waste in terms of businesses and the food production sector. I'm very disappointed that the Westminster Government hasn't legislated, as our colleagues in France have, in order to limit food waste and also to ensure that the over 1 million tonnes of food wasted every year, which is appropriate for human consumption, is referred to the people who need that food. In the world in which we all live, where our communities are full of food banks, it is a disgrace that we continue to waste so much food. Whilst I accept that the Welsh Government only has the option to be part of Courtauld 2025, I would like to hear from the Cabinet Secretary that this Government is eager to legislate, as they've done in France, to actually place a duty on major food traders and producers to reduce food waste, to recycle food waste and also to give any food suitable for human consumption to those people who need it. Whilst we are talking of people who are going hungry, may I refer now to another section of the statement - the section on healthy eating? It is disappointing to learn that eating fresh fruit and vegetables according to the guidance, in terms of having five a day - although I think that may have gone up to seven a day according to some now - . It is disappointing that we continue to struggle to reach even that five-a-day target in Wales, and we've reduced from 36 per cent of the population to 32 per cent of the population achieving it. So, we're moving backwards in terms of encouraging people to eat more healthily, and that relates back, of course, to the statement that we heard from the health Secretary a little earlier. Plaid Cymru, during the last campaign, had proposed that it would be possible to provide fruit bowls free of charge - to put free fruit bowls in every school and every classroom in Wales. Do you think that that is a good idea and can that be achieved, particularly using fresh fruit from Wales? We have wonderful strawberries at the moment. We will also have lovely pears and apples from Wales, and they could be provided within our schools. The other area that I do want to turn to briefly is food security. You mentioned this in your statement. The latest figures demonstrate that only 46 per cent of food eaten in Britain is actually produced here, and we have fallen back significantly in terms of local food production within Wales and within Britain. Now, some would argue that, in a single market and a globalised world, the importation of food is going to play an important part. I do accept that, of course, but I would like to hear that it is the Government's aim to increase the amount of food that is produced in Wales and that is consumed in Wales, and that that is a positive objective for our farmers, for our environment and also for healthy eating. I was very disappointed to hear the leader of UKIP earlier, in asking a question of the First Minister, suggesting that it may be possible to move away entirely from providing support to Welsh farmers and to import food cheaply, rather than producing our own healthy produce that is also good for the environment here in Wales. The final point that I want to raise, Deputy Presiding Officer - thank you for your patience - is one on how we use food to present a positive image of our nation. We know that football has been doing that very successfully recently, but I also think that food has a very important role to play here. May I ask you, are you of the opinion, as the Minister responsible for this area, that we sufficiently celebrate the excellent food and drink that we have here in Wales? You mentioned a new identity for Welsh food and drink, and I don't think that that's really taken hold. When Joe Ledley's beard has more followers on Twitter than Welsh food has, then I think there's a lot more work to be done to promote this and to celebrate Welsh produce. There are - I'm sure you'll be part of them, Minister - hundreds of food fairs and events happening the length and breadth of Wales over the next few months. I look forward to going to the seafood fair in Aberaeron, in Milford Haven, in Lampeter - there are festivals in all parts of Wales. But are we really actually bringing these together with our farmers' markets, and are you content with the way that we market Welsh food within Wales and outwith Wales? There is some work to be done here. We lost a very strong brand in the past and I don't think we've regained that ground, as of yet.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet am ei datganiad. Rwy'n teimlo'n hyderus wrth ymateb i'r datganiad yma, achos dyma'r sector o'r economi rwy'n gwneud y cyfraniad personol mwyaf iddi hi, sef bwyd a diod, ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr iawn at ddathlu gyda'r NFU, yma yn y Cynulliad yfory, y bwyd o Gymru, a dathlu hefyd gyda CAMRA, ar ddiwedd y Cynulliad yfory, y ddiod o Gymru. Felly, rwy'n awyddus iawn i weld bod y sector yma, sydd wedi tyfu, fel y mae'r Gweinidog wedi dweud yn ei datganiad, dros y ddwy flynedd diwethaf, yn parhau i dyfu ac yn parhau i dyfu fwyfwy hefyd. A gaf i ddechrau, felly, gyda chwestiwn ynglŷn â pherthynas y datganiad heddiw ar y sector yma gyda'n haelodaeth ni o'r Undeb Ewropeaidd? Rydym i gyd yn gyfarwydd, wrth gwrs, â'r ffaith bod pethau megis PGI ar gig oen Cymru yn helpu i hyrwyddo y cig hwnnw ac, wrth gwrs, mae dros 90 y cant o gynnyrch cig a llaeth Cymru sy'n cael ei allforio yn cael ei allforio i'r Undeb Ewropeaidd, sy'n dangos i mi fod hwn yn faes hollbwysig i ni barhau i fod yn aelodau ohono. Hoffwn ofyn i'r Ysgrifennydd pa asesiad sydd wedi cael ei wneud o'r berthynas â'r Undeb Ewropeaidd a thwf yn y sector yma. Ac os caf yn fanna jest ofyn un peth penodol iddi hi, efallai na fydd hi'n gallu ateb heddiw, ond os gall hi edrych am yr hyn sydd wedi digwydd i gais 'Carmarthen ham', cig moch hallt o Gaerfyrddin, ar gyfer dyfarniad PGI, achos rwy'n deall bod y cais yna ar hyn o bryd yn dal i hongian, fel 'Carmarthen ham' a dweud y gwir, ac mae eisiau symud ymlaen i wella hynny. A gaf i droi at yr ail beth rwyf eisiau ei godi gyda'r Ysgrifennydd Cabinet, sef yr hyn rydym yn ei wneud ynglŷn â gwastraff bwyd? Fe soniodd yr Ysgrifennydd Cabinet am gytundeb Courtauld 2025. Dyma ymrwymiad sydd heb unrhyw ddyletswydd o gwbl i leihau gwastraff bwyd gan fusnesau a gan y sector cynhyrchu bwyd. Rwy'n siomedig iawn nad yw Llywodraeth San Steffan wedi mynd ati i ddeddfu, a dweud y gwir, fel ein cyfeillion ni yn Ffrainc, i gyfyngu ar wastraff bwyd ac i sicrhau bod dros 1 miliwn o dunelli o fwyd bob blwyddyn sy'n cael ei wastraffu, ond sydd yn addas i gael ei fwyta, yn cael ei gyfeirio at bobl sydd angen y bwyd yna. Ac yn y byd rydym i gyd yn byw ynddo, lle mae ein cymunedau ni yn llawn o fanciau bwyd, mae'n dal yn gywilydd ein bod ni'n gwastraffu cymaint o fwyd. Ac felly er fy mod i'n derbyn mai unig opsiwn Llywodraeth Cymru yw i fod yn rhan o Courtauld 2025, byddwn yn hoffi clywed gan yr Ysgrifennydd Cabinet fod y Lywodraeth hon yn awyddus i ddeddfu fel maen nhw wedi ei wneud yn Ffrainc, i roi dyletswydd ar fasnachwyr bwyd mawr a chynhyrchwyr bwyd i leihau gwastraff bwyd, i ailgylchu gwastraff bwyd ac i roi unrhyw fwyd sydd dros ben sydd yn addas ar gyfer ei fwyta i'w ddosbarthu ymysg y bobl hynny sydd angen bwyd. A thra'n bod ni'n sôn am bobl sydd angen bwyd, a gaf i droi at ran arall o'r datganiad sef yr un am fwyta'n iach? Mae'n siomedig i ddeall bod bwyta ffrwythau a llysiau ffres yn unol a'r canllawiau, sef pump y diwrnod - er bod y rheini wedi codi, rwy'n meddwl, i saith y diwrnod nawr yn ôl rhai - . Ond, beth bynnag, rydym yn stryglo i hyd yn oed gyrraedd pump y diwrnod yma yng Nghymru, ac rydym wedi lleihau o 36 y cant o'r boblogaeth i 32 y cant o'r boblogaeth. Felly, rydym yn mynd tua'n ôl ynglŷn â chael pobl i fwyta mwy o fwyd iach, ac mae hynny yn gyswllt yn ôl, wrth gwrs, i'r datganiad a gawsom ni gan yr Ysgrifennydd iechyd gynnau fach. Roedd Plaid Cymru yn ystod yr ymgyrch ddiwethaf wedi cynnig bod modd gwneud ffrwythau am ddim - rhoi powlenni o ffrwythau am ddim ym mhob ysgol a phob dosbarth ysgol yng Nghymru. A ydych chi'n meddwl bod hynny yn syniad da, ac oes modd cyflawni hynny gan ddefnyddio yn arbennig ffrwythau ffres o Gymru? Mae gennym mi fefus neu syfi hyfryd ar hyn o bryd. Fe fydd gellyg ac afalau hyfryd o Gymru, ac mae modd cyflwyno hynny i'n hysgolion ni. Y maes arall rwyf eisiau troi ato yw un o ddiogelwch bwyd. Roeddech yn sôn am ddiogelwch bwyd yn y datganiad. Mae'r ffigur diweddaraf yn dangos mai dim ond 46 y cant o fwyd sy'n cael ei fwyta ym Mhrydain sy'n cael ei gynhyrchu ym Mhrydain, ac rydym wedi colli a llithro nôl yn sylweddol tu fewn i gynhyrchu bwyd yn lleol, a thu fewn i Gymru a Phrydain ar gyfer bwyta fan hyn. Nawr, mae rhai yn dadlau, wrth gwrs, mewn Undeb Ewropeaidd a marchnad sengl a byd rhyngwladol fod mewnforio bwyd ac ati yn mynd i fod yn ran bwysig o hynny. Rwy'n derbyn hynny yn llwyr, wrth gwrs, ond byddwn yn licio gweld ei bod yn fwriad gan y Llywodraeth i gynyddu faint o fwyd sy'n cael ei gynhyrchu yng Nghymru sy'n cael ei fwyta yng Nghymru, bod hwnnw yn amcan da ar gyfer ein ffermwyr ni, amcan da ar gyfer yr amgylchedd ac yn amcan da ar gyfer bwyta'n iach yn ogystal. Ac roeddwn yn siomedig iawn i glywed arweinydd UKIP gynnau fach wrth ofyn cwestiwn i'r Prif Weinidog yn awgrymu bod modd symud ymaith yn llwyr oddi wrth gymorth i ffermwyr yng Nghymru a mewnforio bwyd yn tsiêp, yn hytrach na chynhyrchu ein bwyd ni yn iachus ac yn dda i'r amgylchedd fan hyn yng Nghymru. Y pwynt olaf rwyf eisiau ei godi, Ddirprwy Lywydd - diolch am eich amynedd - yw un ynglŷn â sut rydym yn defnyddio bwyd i roi argraff dda o'r wlad hon - o'r genedl felly. Rŷm ni'n gwybod bod pêl-droed yn gwneud hynny yn ddiweddar iawn, ond rwy'n meddwl bod gan fwyd hefyd rôl hynod o bwysig i chwarae yn fan hyn. A gaf i ofyn i chi, a ydych chi o'r farn, fel y Gweinidog newydd sy'n edrych ar y maes yma, ein bod ni'n dathlu digon y bwyd a'r ddiod wych sydd gyda ni yng Nghymru? Rŷch chi'n sôn am yr 'identity' newydd yma i fwyd a diod o Gymru. Nid ydw i'n meddwl bod hynny wedi cydio - pan fod gan farf Joe Ledley mwy o ddilynwyr ar Trydar nag sydd gan fwyd a diod o Gymru, mae eisiau bach mwy o waith, rwy'n meddwl, i hybu hyn a hefyd i ddathlu. Mae yna - a byddwch chi'n rhan ohonyn nhw, mae'n siŵr, Weinidog - gannoedd o ffeiriau bwyd a digwyddiadau bwyd yn digwydd dros y misoedd nesaf ar hyd a lled Cymru. Rwy'n edrych ymlaen i fynd i Aberaeron i'r ffair bysgod, mae'r ffair bwyd môr Aberdaugleddau, Llambed - mae rhai ym mhob rhan o Gymru. Ond a ydym ni'n cydblethu'r rhain yn ddigon gyda marchnad ffermwyr hefyd a, rili, a ydych chi'n hapus gyda'r ffordd rŷm ni'n gwerthu bwyd Cymru y tu mewn i Gymru a thu hwnt hefyd? Rwy'n meddwl bod angen bach mwy o waith ar hyn. Fe gollwyd brand arbennig o gryf yn y gorffennol ac nid ydw i'n meddwl ein bod ni cweit wedi adennill y tir hwnnw.