English: All Governments have a duty to support their ex-service personnel, especially the small minority who find difficulty in the transition to civilian life. As the Member said, it is only right that we give back to those who have given so much in service to their country. This is why Welsh Government supports the armed forces community, and is committed to continuing to do so in the future. It's only right that we ensure that veterans are provided with the help and support they need and when they need it. Our package of support and 'Welcome to Wales' document provide useful information for both ex-service personnel and their families. We support Veterans' NHS Wales with nearly £700,000 annually to respond to mental ill health problems and conduct research trials. Working in partnership with Change Step provides the opportunity for veterans to access peer mentoring and other helpful support, including advice on housing, employment and reducing substance misuse. But today's debate focuses on housing. The Member mentions numerous examples in his contribution, including the example of the shed in his own constituency. Positive steps have been taken in the provision of high-quality and affordable housing for veterans, and another example, not too far away from you, still in north Wales, in Wrexham, is Tŷ Ryan, which is a pioneering self-build project that works with homeless veterans. The project provided them with onsite work experience, as well as the chance of a home when the work was completed - a home that they could be proud to say they worked on themselves - and, at the same time, supporting their health and well-being at a challenging time in their lives. Hafal's acute care tenancy support programme is another example of a service that provides the support needed for veterans who have mental health issues and find themselves unable to hold on to their home. There are a number of support providers in Wales providing housing assistance to members of the armed forces community, and the Welsh Government regularly engages with these providers through our ministerial expert group and with officials who work - [ Interruption.] to promote services for the armed forces sector in Wales. Bless you. [ Laughter. ] The Welsh Government has made its view very clear that it's important service personnel who have been seriously injured or disabled in action and who have an urgent need for social housing should be given high priority within local authority allocation schemes in recognition of their service. I understand that all local authorities have additional preferences for veterans, and preventing homelessness for everyone is a priority for this Government. Nearly 20,000 households have been successfully helped since April 2015, and our legislation has led to help for more people, and help, importantly, at an earlier stage. We have demonstrated our commitment by investing £30 million on preventing and relieving homelessness over this year and next year. This funding will support a range of statutory and non-statutory services to help those who do not have a secure place to live, which, obviously, will include veterans as well. When drafting the legislation, we ensured that we retained the original priority need category, which ensures that everyone homeless immediately upon leaving the regular armed forces continues to benefit from the guarantee of accommodation. In support of this, and in collaboration with our partners, we developed an ex-service personnel housing referral pathway to help ex-service personnel and their families make an informed choice on their accommodation needs when transferring back into civilian life. This is intended to ease the process and help ex-service personnel and their families resettle into their chosen communities. This includes advice in relation to gaining access to social housing and the private rented market. For those who require it, there is also advice on how to access homelessness support. To further promote the pathway, we also developed advice cards for ex-service personnel sleeping rough, along with leaflets and posters. These publications included contact details for the Veterans' Gateway service, and the Member will be familiar with that it's a one-stop shop for veterans and family members to access services and support in one place. Immediately following the 2015 legislation, the number of people identified as being in priority need due to being homeless since leaving the armed forces was less than three each year. In 2017-18, this increased to nine ex-service personnel. We continue to monitor this data and information, and, whilst we are confident the system in place is working, we are by no means complacent. And I wholeheartedly take on board the challenges that the Member's raised today that still face ex-service personnel and their families, whether that be guidance, connection. And, hopefully, our scoping exercise can actually identify some of them for us, and we'll be in a position to take that forward in the future. Also, I think we acknowledge that not every individual presenting at a service will disclose their armed forces background. The new veterans ID card may help with the identification process, but it will not overcome disclosure issues, and will not help those who are already in crisis. You talked about being proud that Wales was the first country for every local authority to sign up to the armed forces covenant. And, since coming in to the role, I've heard much about the valuable work that armed forces liaison officers are carrying out across Wales in relation to supporting the needs of this community, including the partnership working with Solas Cymru and the appointment of a veteran support worker for the homeless in Gwent. This is something that I would like to see replicated across other local authorities in Wales. The Welsh Government has provided £500,000 to extend the armed forces liaison officer posts for a further two years. This will enable services received by the ex-service community to be embedded in mainstream support from local authorities in the future, including support for housing needs. We will continue to work with key partners, including outreach services, veterans charities and the Veterans' Gateway to ensure our armed forces community receives the support and advice they need to aid transition into civilian life. I think, particularly within this sector, we achieve more by working together in partnership, and in pooling the expertise and resources. The Welsh Government is also in the process of commissioning an independent assessment of making changes to priority need, as it is vital we understand the consequences, both intended and unintended, before making any changes. This is due to report in April next year, and any changes to the current system would need to continue to support our aim of ensuring that veterans are able to access the support and services they need. We are also monitoring closely the ongoing UK Government consultation in response to issues raised by the 2017 armed forces covenant annual report, which sets out proposals for amending local authority guidance in England, with the intention of, among other things, making it clear that local authorities are expected to remove local connection requirements for divorced or separated spouses of ex-service personnel, as well as ensuring that those suffering from mental ill health are given appropriate priority for social housing. To conclude, I want to take the opportunity again to assure all Members that preventing our ex-service personnel from falling into homelessness and possibly rough sleeping is a priority for this Government. Yes, there are still challenges to be met, but I'm pleased we recognise together how far we have come and our collective commitment to the delivery of public service in Wales in ways that support our armed forces community. I genuinely look forward to working with you to support our armed forces community going forward in the future.
Welsh: Mae gan bob Llywodraeth ddyletswydd i gefnogi cyn-filwyr y lluoedd arfog, yn enwedig y lleiafrif bach sy'n ei chael hi'n anodd newid i fywyd sifil. Fel y dywedodd yr Aelod, mae'n briodol inni roi'n ôl i'r rhai sydd wedi rhoi cymaint drwy wasanaethu eu gwlad. Dyma pam y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi cymuned y lluoedd arfog, ac wedi ymrwymo i barhau i wneud hynny yn y dyfodol. Nid yw ond yn iawn ein bod yn sicrhau bod cyn-filwyr yn cael yr help a'r cymorth y maent eu hangen a phan fo'i angen. Mae ein pecyn cymorth a'r ddogfen 'Croeso i Gymru' yn darparu gwybodaeth ddefnyddiol ar gyfer aelodau'r lluoedd arfog a'u teuluoedd. Rydym yn cefnogi GIG Cymru i Gyn-filwyr â bron i £700,000 bob blwyddyn er mwyn ymateb i broblemau iechyd meddwl ac i gynnal treialon ymchwil. Mae gweithio mewn partneriaeth â Newid Cam yn rhoi cyfle i gyn-filwyr gael cymorth mentora cymheiriaid a chymorth defnyddiol arall, gan gynnwys cyngor ar dai, cyflogaeth a lleihau camddefnyddio sylweddau. Ond mae dadl heddiw yn canolbwyntio ar dai. Mae'r Aelod yn sôn am nifer o enghreifftiau yn ei gyfraniad, gan gynnwys enghraifft y sied yn ei etholaeth ei hun. Rhoddwyd camau cadarnhaol ar waith i ddarparu tai fforddiadwy o ansawdd uchel ar gyfer cyn-filwyr, ac enghraifft arall, nad yw'n rhy bell oddi wrthych yng ngogledd Cymru, yn Wrecsam, yn Nhŷ Ryan, sef prosiect hunanadeiladu arloesol sy'n gweithio gyda chyn-filwyr digartref. Darparodd y prosiect brofiad gwaith iddynt ar y safle, yn ogystal â chyfle i gael cartref pan gâi'r gwaith ei gwblhau - cartref y gallent fod yn falch o ddweud eu bod wedi gweithio arno eu hunain - gan gefnogi eu hiechyd a'u lles ar adeg heriol yn eu bywydau. Mae rhaglen gymorth tenantiaeth gofal acíwt Hafal yn enghraifft arall o wasanaeth sy'n darparu'r cymorth angenrheidiol i gyn-filwyr sydd â phroblemau iechyd meddwl ac sy'n methu dal gafael ar eu cartref. Mae nifer o ddarparwyr cymorth yng Nghymru yn cynnig cymorth tai i aelodau o gymuned y lluoedd arfog, ac mae Llywodraeth Cymru yn cysylltu'n rheolaidd â'r darparwyr hyn drwy ein grŵp arbenigol gweinidogol a swyddogion sy'n gweithio - [ Torri ar draws.] i hyrwyddo gwasanaethau ar gyfer sector y lluoedd arfog yng Nghymru. Bendith. [ Chwerthin. ] Mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud ei safbwynt yn glir iawn y dylai aelodau o'r lluoedd arfog sydd wedi cael anaf difrifol neu wedi eu gwneud yn anabl yn sgil eu gwasanaeth ac sydd ag angen brys am gartref cymdeithasol gael blaenoriaeth uchel yng nghynlluniau dyrannu awdurdodau lleol i gydnabod eu gwasanaeth. Rwy'n deall bod gan yr holl awdurdodau lleol ffafriaeth ychwanegol ar gyfer cyn-filwyr, ac mae atal digartrefedd i bawb yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Mae bron 20,000 o aelwydydd wedi cael cymorth yn llwyddiannus ers mis Ebrill 2015, ac mae ein deddfwriaeth wedi arwain at helpu mwy o bobl, a help ar gam cynharach, sy'n bwysig. Rydym wedi dangos ein hymrwymiad drwy fuddsoddi £30 miliwn i atal a lliniaru digartrefedd dros y flwyddyn hon a'r flwyddyn nesaf. Bydd y cyllid hwn yn cefnogi amrywiaeth o wasanaethau statudol ac anstatudol i helpu'r rhai heb le diogel i fyw, a fydd, yn amlwg, yn cynnwys cyn-filwyr. Wrth ddrafftio'r ddeddfwriaeth, fe wnaethom sicrhau ein bod yn cadw'r categori angen blaenoriaethol gwreiddiol, sy'n sicrhau bod pawb sy'n ddigartref ar unwaith ar ôl gadael y lluoedd arfog rheolaidd yn parhau i elwa ar y warant o lety. I gefnogi hyn, ac mewn cydweithrediad â'n partneriaid, rydym wedi datblygu llwybr atgyfeiriadau tai i gyn-filwyr y lluoedd arfog i helpu cyn-filwyr a'u teuluoedd i wneud dewis gwybodus ynglŷn â'u hanghenion llety wrth newid nôl i fywyd fel sifiliaid. Nod hyn yw hwyluso'r broses a chynorthwyo cyn-filwyr a'u teuluoedd i ailymgartrefu yn y cymunedau y maent wedi dewis byw ynddynt. Mae hyn yn cynnwys cyngor ar gael mynediad at dai cymdeithasol a'r farchnad rhentu preifat. I'r rhai sydd ei angen, ceir cyngor hefyd ar sut i gael cymorth digartrefedd. I hybu'r llwybr ymhellach, rydym hefyd wedi datblygu cardiau cyngor ar gyfer cyn-filwyr y lluoedd arfog sy'n cysgu allan, ynghyd â thaflenni a phosteri. Roedd y cyhoeddiadau hyn yn cynnwys manylion cyswllt ar gyfer gwasanaeth y Porth Cyn-filwyr, a bydd yr Aelod yn gyfarwydd â'r siop un stop i gyn-filwyr ac aelodau o'u teuluoedd allu cael mynediad at wasanaethau a chymorth mewn un lle. Yn union ar ôl deddfwriaeth 2015, roedd nifer y bobl y nodwyd eu bod ag angen blaenoriaethol oherwydd eu bod yn ddigartref ers gadael y lluoedd arfog yn llai na thri bob blwyddyn. Yn 2017-18, cynyddodd i naw o gyn-filwyr y lluoedd arfog. Rydym yn parhau i fonitro'r data a'r wybodaeth hon, ac er ein bod yn hyderus fod y system sydd ar waith yn gweithio, nid ydym yn hunanfodlon mewn unrhyw fodd. Ac rwy'n derbyn yn llwyr yr heriau y nododd yr Aelod heddiw eu bod yn dal i wynebu cyn-filwyr y lluoedd arfog a'u teuluoedd, boed yn arweiniad, cysylltiad. A gobeithio, gall ein hymarfer cwmpasu nodi rhai ohonynt i ni, a byddwn mewn sefyllfa i fwrw ymlaen â hynny yn y dyfodol. Credaf hefyd ein bod yn cydnabod na fydd pob unigolyn sy'n defnyddio gwasanaeth yn datgelu eu cefndir yn y lluoedd arfog. Efallai y bydd y cerdyn adnabod newydd i gyn-filwyr yn helpu gyda'r broses adnabod, ond ni fydd yn goresgyn problemau'n ymwneud â datgelu, ac ni fydd yn helpu'r rhai sydd eisoes mewn argyfwng. Roeddech yn sôn eich bod yn falch mai Cymru oedd y wlad gyntaf i weld pob awdurdod lleol yn ymrwymo i gyfamod y lluoedd arfog. Ac ers dod i'r rôl, rwyf wedi clywed llawer am y gwaith gwerthfawr y mae swyddogion cyswllt y lluoedd arfog yn ei wneud ar draws Cymru yn cefnogi anghenion y gymuned hon, gan gynnwys y gwaith partneriaeth gyda Solas Cymru a phenodi gweithiwr cymorth cyn-filwyr ar gyfer y digartref yng Ngwent. Mae hyn yn rhywbeth yr hoffwn ei weld yn cael ei ddatblygu ar draws awdurdodau lleol eraill yng Nghymru. Mae Llywodraeth Cymru wedi darparu £500,000 i ymestyn swyddi swyddogion cyswllt y lluoedd arfog am ddwy flynedd arall. Bydd hyn yn ei gwneud hi'n bosibl ymgorffori gwasanaethau a gaiff cymuned y cyn-filwyr mewn cymorth prif ffrwd gan awdurdodau lleol yn y dyfodol, gan gynnwys cymorth ar gyfer anghenion tai. Byddwn yn parhau i weithio gyda phartneriaid allweddol, gan gynnwys gwasanaethau allgymorth, elusennau cyn-filwyr a'r Porth Cyn-filwyr i sicrhau bod cymuned ein lluoedd arfog yn cael y cymorth a'r cyngor sydd ei angen arnynt i'w helpu i newid i fywyd fel sifiliaid. Credaf ein bod yn cyflawni mwy, yn y sector hwn yn arbennig, drwy weithio gyda'n gilydd mewn partneriaeth, a thrwy rannu arbenigedd ac adnoddau. Mae Llywodraeth Cymru hefyd wrthi'n comisiynu asesiad annibynnol o wneud newidiadau i angen blaenoriaethol, oherwydd mae'n hollbwysig inni ddeall y canlyniadau bwriadol ac anfwriadol cyn gwneud unrhyw newidiadau. Disgwylir adroddiad ym mis Ebrill y flwyddyn nesaf, a byddai angen i unrhyw newidiadau i'r system bresennol barhau i gefnogi ein nod o sicrhau bod cyn-filwyr yn gallu cael y cymorth a'r gwasanaethau sydd eu hangen arnynt. Rydym hefyd yn monitro'n agos yr ymgynghoriad sydd ar y gweill gan Lywodraeth y DU mewn ymateb i'r materion a godwyd yn adroddiad blynyddol 2017 ar gyfamod y lluoedd arfog, sy'n nodi argymhellion ar gyfer diwygio'r canllawiau i awdurdodau lleol yn Lloegr, gyda'r bwriad, ymhlith pethau eraill, o wneud yn glir fod disgwyl i awdurdodau lleol ddileu gofynion cysylltiadau lleol i wŷr neu wragedd cyn-filwyr y lluoedd arfog sydd wedi ysgaru neu wahanu, yn ogystal â sicrhau bod y rhai sy'n dioddef o salwch meddwl yn cael blaenoriaeth briodol ar gyfer tai cymdeithasol. I gloi, hoffwn fanteisio ar y cyfle unwaith eto i sicrhau'r holl Aelodau fod atal cyn-filwyr ein lluoedd arfog rhag mynd yn ddigartref, a chysgu allan o bosibl, yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Oes, mae heriau i'w hwynebu o hyd, ond rwy'n falch ein bod yn cydnabod gyda'n gilydd pa mor bell y daethom a'n hymrwymiad ar y cyd i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru mewn ffyrdd sy'n cefnogi cymuned ein lluoedd arfog. Rwy'n edrych ymlaen yn fawr iawn at weithio gyda chi i gefnogi cymuned ein lluoedd arfog yn y dyfodol.