English: I thank the Chair for chairing the committee in a collegiate manner and for the report that has come out of that. We can't, of course, look at every aspect in this short time of what is creating the problems, but one of the problems in discharging patients at the appropriate time, quite clearly, is staffing. It isn't of any value at all, whatsoever - quite the opposite, really - for patients to be staying in a hospital unnecessarily. So, it isn't conducive to the patient's physical or mental well-being, and neither is it fair on the hospital staff who, despite their very best efforts, won't be able to give the necessary attention that is required in an overly busy ward to somebody, for example, who might be suffering from a condition like dementia. The report does highlight staffing in the social care sector. It's been mentioned already. It does need urgent addressing. And I do know and understand that the Welsh Government is in that space and that they are trying to come to terms with what they're able to do, like the living wage, like extra training, but nonetheless, we cannot move away from the fact that there is a huge shortage of staff within social care, but also within hospitals as well. And I did mention, just last week, that we need to address why it is that people - and it's mostly women - are moving out of the profession at a certain age, and it's around the age of 40. What is underneath that? Why are they leaving and leaving us with these shortages? Is it because they themselves have become carers, or is it because they've been in a system for 20 years and they completely want out? We don't know the answers, and the Minister said she would seek that, because that will help us, if we know the answers to those questions, in looking at and forward thinking about managing that turnover of staff, and also what we will need to do in terms of the numbers being trained to fill that gap, if we know that that's the age where most people might consider leaving, or alternatively offering them different contracts, more flexible working, part-time working. We talk often here about agency staff, but very often, if you ask somebody why they've gone to an agency, they will tell you it's a lifestyle choice because they can work the hours they want to work, in the places they want to work. So, we need to examine that, because all of this actually plays a part in what we're talking about here. If you haven't got the staff, wherever those staff are missing from, you cannot and will never solve the problems. I do want to briefly talk about unpaid carers and the need for respite. We know, and there was evidence again about this, that lots of the facilities they relied on are no longer available to them, either, again, due to staffing shortages, lack of funding from the austerity that we've all endured, or whether other facilities are available but not immediately accessible to them. We've heard an awful lot about step-down community beds, and whilst I support the need for those, ultimately people want to go home. If people don't go home, they deteriorate really quickly, and whether they're in a hospital bed or a community bed, that person is still in a bed. They become very confused very quickly. They become dependent very quickly, even though they go in from an independent state of living. So, it is essential that people go home. I'm watching the clock; I know I'm going to be out of time. But I do think that it is a massive, massive challenge, and I know that this won't be the only report of its kind. What I do hope is that the next one will show some of the progress that we all want to see.
Welsh: Diolch i'r Cadeirydd am gadeirio'r pwyllgor mewn modd colegol ac am yr adroddiad a ddeilliodd o hynny. Ni allwn edrych ar bob agwedd ar yr hyn sy'n creu'r problemau yn y cyfnod byr hwn wrth gwrs, ond un o'r problemau gyda rhyddhau cleifion ar yr adeg briodol, yn amlwg, yw staffio. Nid yw o unrhyw werth o gwbl - i'r gwrthwyneb, mewn gwirionedd - i gleifion aros yn yr ysbyty'n ddiangen. Felly, nid yw o fudd i les corfforol na lles meddyliol y claf, ac nid yw'n deg ychwaith ar staff yr ysbyty na fydd, er gwaethaf eu hymdrechion gorau, yn gallu rhoi'r sylw angenrheidiol, mewn ward brysur iawn, i rywun a allai fod yn dioddef o gyflwr fel dementia, er enghraifft. Mae'r adroddiad yn tynnu sylw at staffio yn y sector gofal cymdeithasol. Mae wedi cael ei grybwyll eisoes. Mae angen mynd i'r afael â hyn ar frys. Ac rwy'n gwybod ac yn deall fod Llywodraeth Cymru yn y gofod hwnnw a'u bod yn ceisio dod i delerau â'r hyn y gallant ei wneud, fel y cyflog byw, fel hyfforddiant ychwanegol, ond er hynny, ni allwn osgoi'r ffaith bod prinder enfawr o staff o fewn gofal cymdeithasol ac o fewn ysbytai hefyd. Ac fe soniais, yr wythnos diwethaf, fod angen inni fynd i'r afael â pham y mae pobl - a menywod ydynt yn bennaf - yn gadael y proffesiwn ar oedran penodol, o gwmpas 40 oed. Beth yw'r rheswm am hynny? Pam y maent yn gadael ac yn ein gadael ni gyda'r prinder hwn? Ai oherwydd eu bod hwy eu hunain wedi dod yn ofalwyr, neu ai oherwydd eu bod wedi bod yn y system ers 20 mlynedd ac yn awyddus iawn i adael? Nid ydym yn gwybod yr atebion, a dywedodd y Gweinidog y byddai'n chwilio am atebion, oherwydd bydd hynny'n ein helpu, os ydym yn gwybod yr atebion i'r cwestiynau hynny, i edrych ar a meddwl am reoli'r trosiant staff hwnnw, a hefyd yr hyn y bydd angen inni ei wneud ynghylch y niferoedd sy'n cael eu hyfforddi i lenwi'r bwlch hwnnw, os ydym yn gwybod mai dyna'r oedran pan fydd y rhan fwyaf o bobl yn ystyried gadael o bosibl, neu fel arall, gallem gynnig contractau gwahanol iddynt, gweithio mwy hyblyg, gweithio rhan amser. Rydym yn siarad yn aml yma am staff asiantaeth, ond yn aml iawn, os gofynnwch i rywun pam eu bod wedi mynd i weithio i asiantaeth, byddant yn dweud wrthych ei fod yn ddewis sy'n ymwneud â'u ffordd o fyw oherwydd eu bod yn cael gweithio'r oriau y maent eisiau eu gweithio, yn y llefydd y maent eisiau gweithio ynddynt. Felly, mae angen inni archwilio hynny, oherwydd mae hyn i gyd yn chwarae rhan yn yr hyn yr ydym yn siarad amdano yma. Os nad oes gennych y staff, lle bynnag y mae'r prinder hwnnw o staff, ni allwch ac ni fyddwch chi byth yn datrys y problemau. Rwyf am siarad yn fyr am ofalwyr di-dâl a'r angen am seibiant. Fe wyddom - ac unwaith eto cafwyd tystiolaeth ynglŷn â hyn - nad yw llawer o'r cyfleusterau yr oeddent yn dibynnu arnynt ar gael iddynt mwyach, naill ai, unwaith eto, oherwydd prinder staffio neu ddiffyg cyllid yn sgil y cyni y mae pawb ohonom wedi'i ddioddef, neu fod cyfleusterau eraill ar gael ond nad ydynt yn hygyrch iddynt yn uniongyrchol. Clywsom lawer iawn am welyau gofal cymunedol cam-i-lawr, ac er fy mod yn cefnogi'r angen am y rheini, yn y pen draw mae pobl eisiau mynd adref. Os nad yw pobl yn mynd adref, maent yn dirywio'n gyflym iawn, ac os ydynt mewn gwely ysbyty neu wely cymunedol, mae'r unigolyn hwnnw'n dal i fod mewn gwely. Maent yn mynd yn ddryslyd iawn yn gyflym iawn. Maent yn mynd yn ddibynnol yn gyflym iawn, er eu bod yn mynd i mewn o fod yn byw'n annibynnol. Felly, mae'n hanfodol fod pobl yn mynd adref. Rwy'n gwylio'r cloc; rwy'n gwybod fy mod yn brin o amser. Ond rwy'n credu ei bod yn her enfawr ac rwy'n gwybod nad hwn fydd yr unig adroddiad o'i fath. Rwy'n gobeithio y bydd y nesaf yn dangos rhywfaint o'r cynnydd y mae pawb ohonom eisiau ei weld.