English: At the European level, there has been strategic thinking on how to carry out that mapping, but there has been no co-ordinated plan for the UK - no plan for Wales. The process of gathering data has been ad hoc. It hasn't been properly co-ordinated, and that must change. Of course, we have the resource that we need to do that work. We see it on the screen: the Prince Madog. So what's the problem? Well, the funding model for the vessel has been very effective in the past. It has enabled Bangor University to have such a vessel. It is run jointly by the university and P&O Maritime as joint owners. The university uses the vessel for teaching and research for 125 days a year, and P&O Maritime looks for charters for the rest of the time, to make the project viable and sustainable. It's been an excellent example of partnership between the public and private sector, but - and this is the reason for this debate - there is no pledge that we will have this resource in place post 2021. That's when the current agreement comes to an end. There's been a significant decline in the market for P&O's commercial services making use of that particular vessel, and this puts the partnership at risk. As things look at present, it appears unlikely that P&O will be able to renew that contract. So, we need an alternative solution. What I want to see happening is the elevation of the Prince Madog from being the Bangor University research vessel to the status of a national maritime research ship. And, quite simply, we need such a vessel. Off the Anglesey coast at the moment, there is some very exciting work happening in developing a demonstration zone for electricity generation techniques using the tides, and what makes that zone attractive to energy companies is that the preparatory work has been done for them by Morlais. It is they who run the initiative, including all of the mapping work and providing the information required on the state of the sea bed and where they can place their equipment. If we are truly serious about taking full advantage of the currents flowing around Wales, to bring economic and environmental benefits for future generations, then we need to do that mapping work to show what exactly the opportunities are. And if we don't do it, then other nations will do it. I mentioned earlier the strategic work of the European Commission, let's look at what's happening with our closest European neighbour in the Republic of Ireland. They have two national research vessels already. The main vessel, the Celtic Explorer, is 65m long, commissioned in 2003. Earlier this year, the Government of the Republic of Ireland said that they intended to by a new research ship to replace another of their vessels, namely the Celtic Voyager. Ireland knows that they must have these resources in order for them to take full advantage of their marine resources. The 'Harnessing Our Ocean Wealth' report published back in 2012 proposes an ambitious strategy that shows just how seriously Ireland is taking these opportunities. I haven't seen a price for the new vessel - the Celtic Explorer, just out of interest, cost some €23 million back in 2003. With the Prince Madog, we have a vessel in place already and it's there for Wales, but Bangor University can't afford to run it alone. They need support. Not tens of millions of pounds in capital, but support all the same. And without that support, it's not just Bangor, but Wales, that would lose this excellent resource. There's no other university in Britain that owns such a ship. For a university, it's a very expensive resource, but for a nation that needs to invest in its future, we are talking about relatively small sums of money. I will give you an example of how it could work, and retaining a private, commercial partner as part of the deal too. Bearing in mind that there are years of mapping work that needs to be done - and it needs to be done for the economic benefit of Wales - if the Welsh Government became a partner in the Prince Madog as a national maritime research vessel, investing in 50 days a year, shall we say, then that could be enough to save the vessel. And maybe that could just be the start - 50 days, some £5,000 a day, £250,000 per annum. That's all we're talking about, possibly, for mapping work that has the potential, let's be honest, to release and to open the way to billions of pounds worth of marine energy projects, as well as being a source of crucial information in the areas of conservation, tourism, leisure, fisheries and food production. I would argue that it is a very cost-effective means of delivering the data that we need for the future and of providing the necessary scientific analysis, and, in looking at it as support for a world-class school of ocean sciences, then it's also a means of maintaining and strengthening the foundations for marine research in its broader sense, which also, of course, would provide an economic boost for Wales. This vessel attracts the best students from across the world to Wales. To summarise, therefore, the prosperity of, and investment in, the blue economy in Wales depends on our understanding of the seas around us. We are in a privileged position of having the ability to carry out this research and we are lucky that we have the Prince Madog already, but let's not take it for granted. Having left the European Union, there will be more responsibilities placed upon us as regards the management of our natural resources, but, to do that management, we will need the kind of scientific evidence that we simply don't have at the moment. Wales has the ability to lead the way in tidal technology, and the Government has targets for increasing offshore energy production over the next years. But we must make that investment in energy generation easy, and, to do that, we need data and we need mapping. The EU's ambition, as I said earlier, is to map all of its seas. Ireland, as I said, is investing in this area already. But, at the moment, Wales still has no such programme in place and the Prince Madog is the key to that.
Welsh: Ar lefel Ewropeaidd, mae yna feddwl strategol wedi bod ynglŷn â sut i wneud y mapio yna. Ond nid oes yna gynllun wedi'i gydlynu ar gyfer y Deyrnas Unedig - dim cynllun ar gyfer Cymru. Mae'r broses o gasglu data wedi bod yn ad hoc. Nid ydy o wedi cael ei gydlynu'n iawn, ac mae'n rhaid i hynny newid. Ac, wrth gwrs, mae gennym ni'r adnodd sydd ei angen i wneud y gwaith. Rydym ni'n ei gweld hi ar y sgrin: y Prince Madog. Felly, beth ydy'r broblem? Wel, mae model cyllido'r llong wedi bod yn effeithiol iawn yn y gorffennol. Mae wedi galluogi i Brifysgol Bangor gael y llong. Mae'n cael ei rhedeg ar y cyd gan y brifysgol a chwmni P&O Marine fel cydberchnogion. Mae'r brifysgol yn defnyddio'r llong ar gyfer ymchwil a dysgu am 125 diwrnod y flwyddyn, ac mae P&O Marine yn chwilio am siarteri ar gyfer gweddill yr amser i wneud y project yn hyfyw a chynaliadwy. Mae wedi bod yn enghraifft ragorol o bartneriaeth rhwng y sector gyhoeddus a'r sector breifat. Ond - a dyma'r rheswm dros y ddadl - nid oes yna addewid y bydd yr adnodd gennym ni ar ôl 2021. Dyna pryd mae'r cytundeb presennol yn dod i ben. Mae yna gwymp sylweddol wedi bod yn y farchnad am wasanaethau masnachol P&O yn defnyddio'r llong arbennig hon, ac mae hynny'n peryglu'r bartneriaeth. Ac fel mae'n edrych ar hyn o bryd, mae'n ymddangos yn annhebygol y bydd P&O yn gallu adnewyddu'r cytundeb. Felly, mae angen ateb amgen. Yr un yr wyf i am ei weld yn digwydd ydy dyrchafu'r Prince Madog o long ymchwil Prifysgol Bangor i statws llong ymchwil forwrol genedlaethol. Ac, yn syml iawn, rydym ni angen un. Oddi ar arfordir Môn ar hyn o bryd mae yna waith cyffrous iawn yn digwydd o ddatblygu ardal arddangos technolegau cynhyrchu trydan o'r llanw. Beth sy'n gwneud y parth arddangos yn ddeniadol i gwmnïau ynni ydy bod y gwaith paratoi wedi cael ei wneud ar eu cyfer nhw gan Morlais yn barod - nhw sy'n rhedeg y fenter, yn cynnwys yr holl waith mapio a darparu gwybodaeth sydd ei angen arnyn nhw ynglŷn â chyflwr gwely'r môr a lle y cân nhw roi eu peiriannau. Os ydym ni'n wirioneddol o ddifrif am fanteisio i'r eithaf ar y llanw a'r cerrynt sy'n llifo o gwmpas Cymru, i ddod â budd economaidd a budd amgylcheddol hefyd i genedlaethau'r dyfodol, yna rydym ni angen gwneud y gwaith mapio i ddangos beth yn union ydy'r cyfleoedd. Ac os nad ydym ni'n ei wneud o, mae gwledydd eraill am ei wneud o. Mi soniais i yn gynharach am waith strategol y Comisiwn Ewropeaidd. Gadewch i ni edrych ar beth sy'n digwydd yn y wlad Ewropeaidd agosaf atom ni - ein cymdogion draw yng Ngweriniaeth Iwerddon. Mae ganddyn nhw ddwy long ymchwil genedlaethol yn barod. Mae'r prif un, y Celtic Explorer, yn llong 65m o hyd, wedi'i chomisiynu yn 2003. Yn gynharach eleni, mi ddywedodd Llywodraeth y Weriniaeth eu bod nhw'n bwriadu prynu llong ymchwil newydd i gymryd lle llong arall sydd ganddyn nhw ar hyn o bryd, sef y Celtic Voyager. Mae Iwerddon yn gwybod bod yn rhaid iddyn nhw gael yr adnoddau yma er mwyn iddyn nhw allu manteisio ar eu hadnoddau morol nhw. Mae'r adroddiad 'Harnessing Our Ocean Wealth', a gyhoeddwyd yn ôl yn 2012, yn cynnig strategaeth uchelgeisiol sy'n dangos cymaint mae Iwerddon yn cymryd y cyfleoedd yma o ddifri. Nid ydw i wedi gweld pris ar gyfer y llong newydd - mi gostiodd y Celtic Explorer, o ran diddordeb, rhyw €23 miliwn yn ôl yn 2003. Yn y Prince Madog, mae gennym mi long yno yn barod, ac mae yno i Gymru, ond ni all Prifysgol Bangor fforddio ei rhedeg hi ei hunan. Mae angen cefnogaeth. Nid degau o filiynau o gyfalaf, ond cefnogaeth, a heb y gefnogaeth honno, nid dim ond Bangor ond Cymru fyddai'n colli'r adnodd rhagorol yma. Nid oes yna'r un brifysgol arall ym Mhrydain yn berchen ar long fel hon. I brifysgol, mae'n adnodd drud iawn, ond i wlad sydd angen buddsoddi yn ei dyfodol, rydym ni'n sôn am symiau cymharol fychan o arian. Dyma ichi enghraifft o sut allai fo weithio, yn cadw partner masnachol, preifat, o bosibl, fel rhan o'r fargen hefyd. O gofio bod yna werth blynyddoedd o waith mapio angen ei wneud - angen ei wneud er lles economaidd Cymru - petasai Llywodraeth Cymru yn dod yn bartner yn y Prince Madog fel llong ymchwil forwrol genedlaethol, a buddsoddi mewn dim ond - beth ddywedwn ni - 50 o ddyddiau'r flwyddyn, mi allai hynny fod yn ddigon i achub y llong. Efallai dim ond dechrau byddai hynny - 50 o ddyddiau, rhyw £5,000 y dydd, £250,000 y flwyddyn. Dyna'r cyfan rydym ni'n sôn amdano fo, o bosibl, ar gyfer gwaith mapio a allai fod â'r potensial, waeth inni fod yn onest, i ryddhau ac agor y ffordd at werth biliynau o bunnau o brosiectau ynni, yn ogystal â bod yn ffynhonnell gwybodaeth allweddol ym meysydd cadwraeth, twristiaeth, hamdden, pysgodfeydd a chynhyrchiant bwyd. Mae'n ffordd, byddwn i'n dadlau, gost-effeithiol iawn o ddelifro'r data sydd ei angen at y dyfodol, o ddarparu'r dadansoddiad gwyddonol angenrheidiol, ac, o edrych arno fo fel cymorth i adran gwyddorau eigion o safon fyd-eang, mae hefyd yn fodd o gynnal a chryfhau'r sylfeini ar gyfer ymchwil morwrol yn ei ystyr ehangach, sydd hefyd, wrth gwrs, yn hwb economaidd i Gymru. Mae'r llong yma yn denu myfyrwyr gorau'r byd i Gymru. I grynhoi, mae ffyniant a buddsoddiad yn yr economi las yng Nghymru yn dibynnu ar ein dealltwriaeth o'r moroedd sydd o'n cwmpas ni. Mi ydym ni mewn sefyllfa freintiedig fod y gallu gennym ni i wneud yr ymchwil yma. Rydym ni'n lwcus bod y Prince Madog yn ein meddiant ni'n barod, ond fiw inni ei chymryd hi yn ganiataol. Ar ôl gadael yr Undeb Ewropeaidd, mi fydd yna fwy o gyfrifoldebau ar ein hysgwyddau ni dros reoli ein hadnoddau naturiol. Ond i wneud y rheoli yna, mi fydd angen y math o dystiolaeth wyddonol sydd ddim gennym ni ar hyn o bryd. Mae gan Gymru'r gallu i fod yn arweinydd mewn technoleg ynni llif llanw. Mae targedau yn eu lle gan y Llywodraeth ar gyfer cynyddu cynhyrchiant oddi ar ein harfordir o fewn y blynyddoedd nesaf. Ond mae angen gwneud y buddsoddiad mewn cynhyrchu ynni yn hawdd iawn, ac, er mwyn hynny, mae angen data ac mae angen mapio. Uchelgais yr Undeb Ewropeaidd, fel dywedais i, yw mapio ei holl foroedd. Mae Iwerddon, fel dywedais i, yn buddsoddi yn hyn. Ond nid oes yn dal i fod gan Gymru, ar hyn o bryd, raglen o'r fath, a'r Prince Madog ydy'r allwedd.