English: Diolch, Llywydd. This week, I will not run over time, like I did the last time we had a debate, and I will allocate a minute of my time to Laura Anne Jones, Peter Fox and Mabon ap Gwynfor. Members in this Chamber and those watching remotely find much about which we disagree. On this occasion, I'm going to focus upon something that I believe we can all agree on - the absolute need to do everything possible to maintain and improve the quality of our water in our Welsh rivers. The rivers in Wales are the silver threads between our uplands and the coast. They are home to a huge variety of wildlife. They offer opportunity for recreational enjoyment and play a crucial role in growing our economy by attracting tourists to our wonderful country. We have iconic rivers in Wales, such as the Cleddau, the Teifi and the Tawe, and, of course, the Usk and Wye, which pass through my own constituency of Brecon and Radnorshire. These have been designated special areas of conservation. They are home to precious species such as the Atlantic salmon, the freshwater pearl mussel and the white-clawed crayfish, and they all need our protection. The SAC rivers gain all the environmental plaudits, but we demote the importance of rivers such as the Conwy, the Taff and the Tawe at our peril. Those rivers pass through our larger communities and we have a duty of care to those living in those areas to improve the quality of water right across Wales. The foot soldiers in the Welsh Government's battle to improve rivers are the officers of Natural Resources Wales, effectively an arm of the Government accountable only to the First Minister and his Cabinet colleagues. At the end of 2020, when people were looking forward to making the best of a COVID-restricted Christmas, NRW issued guidance to planning authorities for immediate implementation. The guidance applies to the vast majority of planning applications for development with the potential to increase phosphates into the water courses in the catchments of nine river SACs in Wales. Unless these developments can show that they can be phosphate-neutral or negative, the planning authorities have no course of action other than to reject these applications. That guidance applies to housing, offices, factories and even down to the family who wish to build an extension for a newborn baby or an elderly family relative. Yet this does not apply in the catchments of the Conwy, the Taff or the Tawe, and one must wonder why. Nonetheless, I repeat: we all want to see water quality improving. But one has to question whether other more effective measures have been ignored and whether NRW and those looking to new houses, offices or toilets have fallen prey to the law of unintended consequences. I welcome the commitment from Welsh Water to upgrade their infrastructure, but this is a long-term programme that does not address the current problem. In my own constituency, for instance, only two of Welsh Water's treatment works, at Talgarth and Llandrindod Wells, can currently remove the phosphates to an acceptable standard. This is well below what is required. All too often, we hear that untreated sewer and phosphate-laden water is discharged from water treatment works into our water courses. So, that leaves us in a situation where the granny flat in Llanwrtyd Wells or the toilets in Brecon using mains sewers are effectively banned by NRW because they will add a tiny miniscule amount to the overall phosphate levels entering our rivers. Yet again, we see a policy decision by Welsh Government being put into action without the necessary engagement of stakeholders, without adequate funding or investment and without giving the solutions to take corrective action. Yet again, the administration's policy is strangling development, putting NRW, Welsh Water and planning authorities in an impossible role, ultimately putting the blame and responsibility of phosphate management onto your average builder and householder. This policy condemns the hopes and aspirations of so many people looking to get onto the housing ladder and throttles the economy. It also curtails the Welsh Government's own targets around house building, and I've said it many times in this Chamber before: it is the left hand just simply not talking to the right. But let me just suggest a few ideas in the spirit of collaboration, as a problem shared is a problem halved. Agriculture is often accused of being a major source of pollution and one agricultural pollution incident is one too many. Farmers are the guardians of our countryside and care deeply for the quality of our environment and landscapes. Farmers are imaginative and energetic and, as we debate this issue here, many are considering means of improving their management of waste and water quality. But, Minister, they need help. I know Welsh Government have schemes in place to address agricultural water pollution, such as covering muck stores, but the financial support does not go far enough. So, if Welsh Government are determined to solve agricultural pollution, you need to put your money where your mouth is. The planning authorities in Wales also lack clear guidance on how to apply these regulations, leaving applications at a standstill in the planning process. So, Minister, I urge you to have wider stakeholder engagement with planning authorities, builders and architects and their agents, so they can all understand how to interpret this confusing guidance. Whilst Welsh Water have a long-term aim of upgrading the waste water treatment works, this needs Welsh Government support, and pressure needs to be there to make sure this happens. We also need to look at interim measures. We could look at onsite package treatment plants, a regular feature in rural areas like mine and others in this Chamber. Yet Natural Resources Wales have imposed severe restrictions upon the use of such plants in the river SACs to the point where many hundreds of residential units, dozens of commercial proposals and many home improvements are simply stuck in the planning system. So, Minister, maybe you could look at this and help unblock the problem. This is not a new problem. In Scandinavia and Germany in particular, tough limits have been in place for many years, and technical solutions have been developed to make certain that outflows from private treatment works actually improve the quality of water in their rivers. These and other solutions have been proposed to local authorities in Wales by applicants, but are met with silence and, at worst, a refusal by NRW to contemplate or even comment on proposed routes through this increasingly embarrassing situation. In my area, we have hundreds of applications for homes, many of which are affordable homes, completely stalled. Similar frustration applies to office, retail and even public sector developments of new council homes, and these aren't the only projects in the pipeline. From the new school to the housing association scheme, the new factory, and even attempts to give an elderly relative or a new family member a home, the outlook is bleak for many developments right across Wales. Minister, you have the power to address these issues. You have an environmental time bomb waiting for you in the rivers of the valley towns of much of north and south Wales, as they seem to be neglected by NRW, and I call upon you to join us in looking for an immediate and effective solution to this crisis and convene a meeting of NRW, Welsh Water and other stakeholders for an emergency summit to find solutions to addressing this problem, or otherwise your targets of building homes will be missed and many people and businesses will suffer the consequences for many years to come. Diolch, Llywydd.
Welsh: Diolch, Lywydd. Yr wythnos hon, ni fyddaf yn mynd dros yr amser, fel y gwneuthum y tro diwethaf inni gael dadl, a dyrannaf funud o fy amser i Laura Anne Jones, Peter Fox a Mabon ap Gwynfor. Mae'r Aelodau yn y Siambr a'r rhai sy'n gwylio o bell yn anghytuno ynglŷn â llawer o bethau. Y tro hwn, rwy'n mynd i ganolbwyntio ar rywbeth y credaf y gallwn i gyd gytuno yn ei gylch - yr angen mawr i wneud popeth posibl i gynnal a gwella ansawdd ein dŵr yn ein hafonydd yng Nghymru. Yr afonydd yng Nghymru yw'r llinynnau arian rhwng ein hucheldiroedd a'r arfordir. Maent yn gartref i amrywiaeth enfawr o fywyd gwyllt. Maent yn cynnig cyfle i fwynhau hamdden ac yn chwarae rhan hollbwysig yn y broses o dyfu ein heconomi drwy ddenu twristiaid i'n gwlad wych. Mae gennym afonydd eiconig yng Nghymru, megis y Cleddau, y Teifi a'r Tawe, ac wrth gwrs, y Wysg a'r Gwy, sy'n mynd drwy fy etholaeth i, sef Brycheiniog a Sir Faesyfed. Mae'r rhain wedi'u dynodi'n ardaloedd cadwraeth arbennig. Maent yn gartref i rywogaethau gwerthfawr fel yr eog, misglen berlog yr afon a chimwch yr afon, ac maent oll angen inni eu diogelu. Mae afonydd yr ardaloedd cadwraeth arbennig yn cael pob clod amgylcheddol, ond ni ddylem leihau pwysigrwydd afonydd fel Conwy, y Taf a'r Tawe. Mae'r afonydd hynny'n mynd drwy ein cymunedau mwy o faint ac mae gennym ddyletswydd o ofal i'r rhai sy'n byw yn yr ardaloedd hynny i wella ansawdd dŵr ledled Cymru. Y milwyr traed ym mrwydr Llywodraeth Cymru i wella afonydd yw swyddogion Cyfoeth Naturiol Cymru, cangen o'r Llywodraeth i bob pwrpas sy'n atebol yn unig i'r Prif Weinidog a'i gyd-aelodau o'r Cabinet. Ar ddiwedd 2020, pan oedd pobl yn edrych ymlaen at wneud y gorau o Nadolig o dan gyfyngiadau COVID, cyhoeddodd CNC ganllawiau i awdurdodau cynllunio eu gweithredu ar unwaith. Mae'r canllawiau'n berthnasol i'r mwyafrif helaeth o geisiadau cynllunio ar gyfer datblygu lle ceir perygl o gynyddu'r ffosffadau sy'n mynd i mewn i gyrsiau dŵr yn nalgylchoedd naw ardal cadwraeth arbennig afonol yng Nghymru. Oni all y datblygiadau hyn ddangos y gallant fod yn niwtral neu'n negyddol o ran ffosffad, nid oes gan yr awdurdodau cynllunio unrhyw opsiwn heblaw gwrthod y ceisiadau hyn. Mae'r canllawiau'n berthnasol i dai, swyddfeydd, ffatrïoedd a hyd yn oed i'r teulu sy'n dymuno adeiladu estyniad ar gyfer baban newydd-anedig neu berthynas deuluol oedrannus. Ac eto, nid ydynt yn berthnasol yn nalgylchoedd afonydd Conwy, y Taf a'r Tawe, a rhaid meddwl tybed pam. Er hynny, dywedaf eto: rydym i gyd am weld ansawdd dŵr yn gwella. Ond mae'n rhaid cwestiynu a anwybyddwyd mesurau eraill mwy effeithiol ac a yw CNC a'r rhai sydd eisiau adeiladu tai, swyddfeydd neu doiledau newydd wedi syrthio'n ysglyfaeth i gyfraith canlyniadau anfwriadol. Rwy'n croesawu ymrwymiad Dŵr Cymru i uwchraddio eu seilwaith, ond mae hon yn rhaglen hirdymor nad yw'n mynd i'r afael â'r broblem bresennol. Yn fy etholaeth i, er enghraifft, dim ond dau waith trin dŵr Dŵr Cymru, yn Nhalgarth a Llandrindod, sy'n gallu tynnu'r ffosffadau i safon dderbyniol ar hyn o bryd. Mae hyn ymhell islaw'r hyn sy'n ofynnol. Yn rhy aml o lawer, clywn fod carthffos heb ei thrin a dŵr llawn ffosffad yn cael ei ollwng o waith trin dŵr i mewn i'n cyrsiau dŵr. Felly, mae hynny'n ein gadael mewn sefyllfa lle mae'r fflat mam-gu yn Llanwrtyd neu'r toiledau yn Aberhonddu sy'n defnyddio carthffosydd cyhoeddus yn cael eu gwahardd i bob pwrpas gan CNC am y byddant yn ychwanegu swm eithriadol o fach at y lefelau ffosffad cyffredinol sy'n mynd i mewn i'n hafonydd. Ac eto, gwelwn benderfyniad polisi gan Lywodraeth Cymru yn cael ei roi ar waith heb ymgysylltiad angenrheidiol â rhanddeiliaid, heb gyllid na buddsoddiad digonol a heb roi'r atebion i allu rhoi camau unioni ar waith. Unwaith eto, mae polisi'r weinyddiaeth yn tagu datblygiad, gan roi CNC, Dŵr Cymru ac awdurdodau cynllunio mewn sefyllfa amhosibl, a gosod y bai a'r cyfrifoldeb am reoli ffosffad ar ysgwyddau'r adeiladwr a deiliaid tai cyffredin. Mae'r polisi hwn yn lladd gobeithion a dyheadau cynifer o bobl sy'n ceisio cael troed ar yr ysgol dai ac yn tagu'r economi. Mae hefyd yn cyfyngu ar dargedau Llywodraeth Cymru ei hun ar gyfer adeiladu tai, ac rwyf wedi'i ddweud droeon yn y Siambr hon o'r blaen: mae'n dangos nad yw'r llaw chwith yn siarad â'r llaw dde. Ond gadewch i mi awgrymu ychydig o syniadau mewn ysbryd cydweithredol, gan fod problem a rennir yn broblem wedi'i haneru. Mae amaethyddiaeth yn aml yn cael ei chyhuddo o fod yn ffynhonnell bwysig o lygredd ac mae un digwyddiad llygredd amaethyddol yn un yn ormod. Ffermwyr yw gwarcheidwaid ein cefn gwlad ac maent yn malio'n fawr am ansawdd ein hamgylchedd a'n tirweddau. Mae ffermwyr yn llawn dychymyg ac egni ac wrth inni drafod y mater hwn yma, mae llawer wrthi'n ystyried dulliau o wella'r ffordd y maent yn rheoli gwastraff ac ansawdd dŵr. Ond Weinidog, mae angen help arnynt. Rwy'n gwybod bod gan Lywodraeth Cymru gynlluniau ar waith i fynd i'r afael â llygredd dŵr amaethyddol, megis gorchuddio storfeydd tail, ond nid yw'r cymorth ariannol yn mynd yn ddigon pell. Felly, os yw Llywodraeth Cymru yn benderfynol o ddatrys llygredd amaethyddol, mae angen i chi roi eich arian ar eich gair. Nid oes gan yr awdurdodau cynllunio yng Nghymru ganllawiau clir ychwaith ar sut i gymhwyso'r rheoliadau hyn, gan adael ceisiadau'n sownd yn y broses gynllunio. Felly, Weinidog, rwy'n eich annog i ymgysylltu'n ehangach â rhanddeiliaid awdurdodau cynllunio, adeiladwyr a phenseiri a'u hasiantau, fel y gallant i gyd ddeall sut i ddehongli'r canllawiau dryslyd hyn. Er bod gan Dŵr Cymru nod hirdymor i uwchraddio'r gwaith trin dŵr gwastraff, mae angen cefnogaeth Llywodraeth Cymru i hyn, ac mae angen rhoi pwysau i sicrhau bod hyn yn digwydd. Rhaid inni edrych hefyd ar fesurau dros dro. Gallem edrych ar gyfleusterau parod i drin carthion ar y safle, nodwedd a welir yn aml mewn ardaloedd gwledig fel fy un i ac eraill yn y Siambr hon. Ac eto, mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi gosod cyfyngiadau difrifol ar ddefnyddio cyfleusterau o'r fath yn yr ardaloedd cadwraeth arbennig afonol i'r pwynt lle mae cannoedd lawer o unedau preswyl, dwsinau o gynigion masnachol a llawer o welliannau i gartrefi yn sownd yn y system gynllunio. Felly, Weinidog, efallai y gallech edrych ar hyn a helpu i ddatrys y broblem. Nid yw hon yn broblem newydd. Yn Llychlyn a'r Almaen yn benodol, mae terfynau llym wedi bod ar waith ers blynyddoedd lawer, a datblygwyd atebion technegol i sicrhau bod all-lifoedd o weithfeydd trin carthion preifat yn gwella ansawdd y dŵr yn eu hafonydd mewn gwirionedd. Mae'r rhain ac atebion eraill wedi'u cynnig i awdurdodau lleol yng Nghymru gan ymgeiswyr, ond mae CNC yn eu hanwybyddu neu'n gwrthod eu hystyried na rhoi sylwadau hyd yn oed ar lwybrau arfaethedig drwy'r sefyllfa gynyddol annifyr hon. Yn fy ardal i, mae gennym gannoedd o geisiadau ar gyfer cartrefi, gyda llawer ohonynt yn dai fforddiadwy, sydd wedi dod i stop. Teimlir rhwystredigaeth debyg yng nghyd-destun datblygiadau swyddfa, siopau a thai cyngor newydd yn y sector cyhoeddus hyd yn oed, ac nid dyma'r unig brosiectau sydd ar y gweill. O'r ysgol newydd i'r cynllun cymdeithas dai, y ffatri newydd, a hyd yn oed ymdrechion i roi cartref i berthynas oedrannus neu aelod newydd o'r teulu, mae'r rhagolygon yn llwm i lawer o ddatblygiadau ledled Cymru. Weinidog, mae gennych bŵer i fynd i'r afael â'r materion hyn. Mae gennych fom amser amgylcheddol yn aros amdanoch yn afonydd trefi'r cymoedd mewn rhannau helaeth o ogledd a de Cymru, gan ei bod yn ymddangos eu bod wedi'u hesgeuluso gan CNC, a galwaf arnoch i ymuno â ni i chwilio am ateb uniongyrchol ac effeithiol i'r argyfwng hwn a threfnu cyfarfod rhwng CNC, Dŵr Cymru a rhanddeiliaid eraill mewn uwchgynhadledd frys i ddod o hyd i atebion i fynd i'r afael â'r broblem hon, neu fel arall bydd eich targedau adeiladu cartrefi yn cael eu methu a bydd llawer o bobl a busnesau'n dioddef y canlyniadau am flynyddoedd lawer i ddod. Diolch, Lywydd.