techiaith/cofnodycynulliad_en-cy huggingface dataset:
English: Yes, diolch, Llywydd. I thank the Member for that question. Of course, I do welcome very much the growth in Welsh-medium provision in the county of Monmouth and congratulate those who are involved in fostering that growth. It's not that long ago the National Eisteddfod was held very successfully in the county, where Laura Jones's colleague Peter Fox did a great deal to promote that possibility and to make that a success. So, where there is strong local leadership, even in parts of Wales where the language isn't the strongest, we can still achieve very significant growth. I recognise the points that the Member makes, of course, about the convenience of education through the medium of Welsh and the need to make sure that travel is considered when those plans are being made, and I can assure her that the Ministers responsible - the Minister for education and the Minister with responsibility for transport, Lee Waters - were discussing at the Cabinet only this week ways in which we can deal with some of the complexities that are there in school transport, and put that to work to support our ambitious plans for growing the number of young people receiving education through the medium of Welsh in order to reach our 2050 target.
Welsh: Oedd, diolch, Llywydd. Diolch i'r Aelod am y cwestiwn yna. Wrth gwrs, rwy'n croesawu yn fawr y twf i'r ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg yn Sir Fynwy ac yn llongyfarch y rhai sy'n gysylltiedig â meithrin y twf hwnnw. Nid mor bell yn ôl â hynny cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn llwyddiannus iawn yn y sir, lle gwnaeth cydweithiwr Laura Jones, Peter Fox, lawer iawn i hyrwyddo'r posibilrwydd hwnnw a gwneud hynny yn llwyddiant. Felly, pan fo arweinyddiaeth leol gref, hyd yn oed mewn rhannau o Gymru lle nad yw'r iaith gryfaf, gallwn ddal i sicrhau twf sylweddol iawn. Rwy'n cydnabod y pwyntiau y mae'r Aelod yn eu gwneud, wrth gwrs, am gyfleustra addysg drwy gyfrwng y Gymraeg a'r angen i wneud yn siŵr bod teithio yn cael ei ystyried pan fydd y cynlluniau hynny yn cael eu gwneud, a gallaf ei sicrhau bod y Gweinidogion sy'n gyfrifol - y Gweinidog addysg a'r Gweinidog sy'n gyfrifol am drafnidiaeth, Lee Waters - yn trafod yn y Cabinet yr wythnos hon ffyrdd y gallwn ni ddelio â rhai o'r cymhlethdodau sy'n bodoli o ran cludiant i'r ysgol, a rhoi hynny ar waith i gefnogi ein cynlluniau uchelgeisiol ar gyfer cynyddu nifer y bobl ifanc sy'n derbyn addysg drwy gyfrwng y Gymraeg er mwyn cyrraedd ein targed yn 2050.
English: Questions now from the party leaders. And on behalf of the Welsh Conservatives today, Paul Davies.
Welsh: Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Ac ar ran y Ceidwadwyr heddiw, Paul Davies.
English: Thank you, Llywydd. Before I move to questions to the First Minister, I would like to echo your comments in wishing a very happy birthday to the Urdd, who have and continue to make a huge contribution to our language, our heritage, our young people and to our daily life. So, a very happy birthday.
Welsh: Diolch, Llywydd. Cyn ein bod ni'n symud ymlaen i ofyn cwestiynau i'r Prif Weinidog, hoffwn i ategu'ch sylwadau chi, Llywydd, wrth ddymuno pen-blwydd hapus iawn i'r Urdd, sydd wedi ac sydd yn dal i gyfrannu'n enfawr i'n treftadaeth, i'n hiaith, i'n pobl ifanc ni ac i'n bywyd pob dydd ni. Felly, pen-blwydd hapus iawn.
English: First Minister, around 20 per cent of people in Wales are on a waiting list for non-urgent treatment, of which 1 in 4 of those patients have been waiting over a year for treatment, and more than 42,000 people have now been waiting for treatment since November 2019. Now, last week, the health Minister warned that figures are likely to get worse before they get better. Therefore, in light of the health Minister's remarks a few days ago, can you tell us what modelling the Welsh Government has done in relation to waiting time figures? Because it's vital that, as a Government, you look at the worst-case scenarios so that health boards are able to plan the delivery of services in their regions more effectively. And is the health Minister right that waiting times are likely to get worse?
Welsh: Prif Weinidog, mae tua 20 y cant o bobl yng Nghymru ar restr aros am driniaeth nad yw'n fater brys, ac mae 1 o bob 4 o'r cleifion hynny wedi bod yn aros dros flwyddyn am driniaeth, ac mae dros 42,000 o bobl bellach wedi bod yn aros am driniaeth ers mis Tachwedd 2019. Nawr, yr wythnos diwethaf, rhybuddiodd y Gweinidog iechyd bod ffigurau yn debygol o waethygu cyn iddyn nhw wella. Felly, yng ngoleuni sylwadau'r Gweinidog iechyd ychydig ddiwrnodau yn ôl, a allwch chi ddweud wrthym ni pa fodelu y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud o ran ffigurau amseroedd aros? Oherwydd mae'n hanfodol eich bod chi, fel Llywodraeth, yn edrych ar y senarios gwaethaf fel bod byrddau iechyd yn gallu cynllunio'r gwaith o ddarparu gwasanaethau yn eu rhanbarthau yn fwy effeithiol. Ac a yw'r Gweinidog iechyd yn iawn bod amseroedd aros yn debygol o waethygu?
English: Llywydd, I think the health Minister is right that, in the short run, we're yet to see in the figures published so far the impact of the omicron wave and the need to divert health service resources to the vaccination programme carried out during December. So, I think the health Minister, through the modelling that is carried out, was simply warning people that the difficult position that will be facing the NHS is going to get worse before it gets better. But the Member Paul Davies will have seen the British Medical Association in Wales saying that, even in the figures published last week, there are the first signs of recovery, and that is underpinned by modelling, modelling carried out by health boards, modelling carried out across specialities, backed up very often by national arrangements, for example in orthopaedics, to make sure that we are trying our best to match new capacity to deal with the pent-up demand that has grown over the last 20 months. And there are a series of ways in which health boards will be planning to do that - maximising their own capacity, carrying out more lists at weekends, looking to co-operate across borders with other health boards and across the border into England, for those counties and health boards that sit along that border, and then to be able to see the tide turn on the lists that have built up over the last COVID-dominated period.
Welsh: Llywydd, rwy'n credu bod y Gweinidog iechyd yn iawn, yn y byrdymor, nad ydym ni wedi gweld eto yn y ffigurau a gyhoeddwyd hyd yma effaith y don omicron a'r angen i ddargyfeirio adnoddau'r gwasanaeth iechyd i'r rhaglen frechu a gynhaliwyd yn ystod mis Rhagfyr. Felly, rwy'n credu bod y Gweinidog iechyd, drwy'r modelu sy'n cael ei wneud, yn rhybuddio pobl y bydd y sefyllfa anodd a fydd yn wynebu'r GIG yn gwaethygu cyn iddi wella. Ond bydd yr Aelod Paul Davies wedi gweld Cymdeithas Feddygol Prydain yng Nghymru yn dweud, hyd yn oed yn y ffigurau a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf, bod arwyddion cyntaf o adferiad, ac mae hynny wedi'i seilio ar fodelu, modelu a wnaed gan fyrddau iechyd, modelu a wnaed ar draws arbenigeddau, wedi'i gefnogi yn aml iawn gan drefniadau cenedlaethol, er enghraifft ym maes orthopedeg, i wneud yn siŵr ein bod ni'n gwneud ein gorau i gyfateb capasiti newydd i ddelio â'r galw cynyddol sydd wedi tyfu dros yr 20 mis diwethaf. A cheir cyfres o ffyrdd y bydd byrddau iechyd yn bwriadu gwneud hynny - gwneud y mwyaf o'u capasiti eu hunain, cyflawni mwy o restrau ar benwythnosau, ceisio cydweithredu ar draws ffiniau â byrddau iechyd eraill a thros y ffin i Loegr, i'r siroedd a'r byrddau iechyd hynny sydd wedi'u lleoli ar hyd y ffin honno, ac yna gallu gweld y trai yn troi ar y rhestrau sydd wedi datblygu dros y cyfnod diwethaf pan oedd COVID yn goruchafu.
English: First Minister, the health Minister has said that we are still in a situation where there are very real restrictions within our hospitals because of COVID, and so your own comments last week that we are past the peak, and the situation has improved significantly, should mean that, following the December figures, waiting times should start to come down. In the meantime it's vital that patients attending NHS sites are not at risk of contracting COVID-19. You'll have seen the damning hospital inspection report into Prince Charles Hospital last month, which found that the arrangements for the prevention and control of infection within the emergency department and clinical decisions unit did not protect patients, members of the public and staff. That report also found significant failings in adhering to local and national guidelines, and staff themselves made it clear that they were worried about contracting COVID-19 and concerned about their patients. So, First Minister, what urgent steps is the Welsh Government taking to address the issues highlighted in that report? And more widely, can you tell us what is being done to ensure that arrangements for the prevention and control of infection in all hospitals actually protect patients and staff?
Welsh: Prif Weinidog, mae'r Gweinidog iechyd wedi dweud ein bod ni yn dal mewn sefyllfa lle mae cyfyngiadau gwirioneddol iawn yn ein hysbytai oherwydd COVID, ac felly dylai eich sylwadau eich hun yr wythnos diwethaf ein bod ni heibio'r brig, a bod y sefyllfa wedi gwella yn sylweddol, olygu, yn dilyn ffigurau mis Rhagfyr, y dylai amseroedd aros ddechrau lleihau. Yn y cyfamser, mae'n hanfodol nad yw cleifion sy'n mynd i safleoedd GIG mewn perygl o ddal COVID-19. Byddwch wedi gweld yr adroddiad arolygu ysbyty damniol ar Ysbyty'r Tywysog Charles fis diwethaf, a ganfu nad oedd y trefniadau ar gyfer atal a rheoli heintiau yn yr adran achosion brys a'r uned penderfyniadau clinigol yn diogelu cleifion, aelodau'r cyhoedd a staff. Canfu'r adroddiad hwnnw hefyd fethiannau sylweddol o ran cadw at ganllawiau lleol a chenedlaethol, ac fe'i gwnaed yn eglur gan y staff eu hunain eu bod nhw'n poeni am ddal COVID-19 ac yn bryderus am eu cleifion. Felly, Prif Weinidog, pa gamau brys y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r materion y tynnwyd sylw atyn nhw yn yr adroddiad hwnnw? Ac yn ehangach, a allwch chi ddweud wrthym ni beth sy'n cael ei wneud i sicrhau bod trefniadau ar gyfer atal a rheoli heintiau ym mhob ysbyty yn diogelu cleifion a staff mewn gwirionedd?
English: The Plaid Cymru leader, Adam Price.
Welsh: Arweinydd Plaid Cymru nawr, Adam Price.
English: Llywydd, may I also congratulate Urdd Gobaith Cymru on behalf of Plaid Cymru as they reach their centenary, and also on their success with the two world records? And I'd like to thank them for their incredible contribution to Welsh life over the past century, and also thank them for giving you an excuse to show your musical talents here this afternoon. But, on to scrutiny.
Welsh: Llywydd, a gaf innau hefyd longyfarch Urdd Gobaith Cymru ar ran Plaid Cymru am eu canmlwyddiant a hefyd am eu llwyddiant gyda'r ddwy record byd? A diolch iddyn nhw am eu cyfraniad anhygoel i fywyd Cymru dros y ganrif sydd wedi mynd, a hefyd diolch iddyn nhw am roi esgus ichi ddangos eich doniau cerddorol o'r gadair y prynhawn yma. Ond, ymlaen at y craffu.
English: First Minister, there has been much discussion recently about living with COVID. It's important to remember, when we hear that phrase, of course, that according to the Office for National Statistics, almost 60,000 in Wales are living with long COVID. Long COVID or post-COVID-19 syndrome involves a wide range of symptoms, but the most consistent feature, as we know, is a form of severe persistent fatigue that can be completely debilitating. The three occupational groups that are most affected, according to official statistics, are social care, teaching and healthcare - people who have put themselves on the front line to serve others and are now paying the price for their diligence. Does the First Minister agree with me that COVID-19 should now be classified as an occupational disease, as it already has been in eight European countries, as well as in Canada and South Africa, and that those who have contracted long COVID as a chronic disease through exposure at work should be entitled to compensation?
Welsh: Prif Weinidog, bu llawer o drafod yn ddiweddar ynghylch byw gyda COVID. Mae'n bwysig cofio, pan fyddwn ni'n clywed yr ymadrodd hwnnw, wrth gwrs, bod bron i 60,000 yng Nghymru, yn ôl y Swyddfa Ystadegau Gwladol, yn byw gyda COVID hir. Mae COVID hir neu syndrom ôl-COVID-19 yn cynnwys amrywiaeth eang o symptomau, ond y nodwedd fwyaf cyson, fel y gwyddom ni, yw math o flinder parhaus difrifol a all fod yn gwbl wanychol. Y tri grŵp galwedigaethol sy'n cael eu heffeithio fwyaf, yn ôl ystadegau swyddogol, yw gofal cymdeithasol, addysgu a gofal iechyd - pobl sydd wedi rhoi eu hunain ar y rheng flaen i wasanaethu eraill ac sydd bellach yn talu'r pris am eu diwydrwydd. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi y dylid dosbarthu COVID-19 fel clefyd galwedigaethol bellach, fel sydd wedi digwydd eisoes mewn wyth gwlad yn Ewrop, yn ogystal ag yng Nghanada a De Affrica, ac y dylai fod gan y rhai sydd wedi dal COVID hir fel clefyd cronig drwy gael eu hamlygu yn y gwaith hawl i iawndal?
English: Well, Llywydd, that would not be a matter for Ministers, I think, to take such a decision without the advice they would need, and I've seen no advice directly of that sort. But I do agree with what Adam Price has said about the importance of long COVID. The Office for National Statistics figures that I think he was relying on do indeed show 58,000 people living in private households in Wales experiencing the symptoms of COVID four weeks after first contracting the disease, and in nearly a third of those, or around a third of those, people still experiencing those symptoms a year after having had the acute episode. So, one of the reasons why I feel so frustrated when I hear primarily Conservative politicians talk glibly about living with coronavirus, as though it were some sort of trivial matter, is that we know that the more people who contract coronavirus in the community, even when it may be mild for most people, a proportion of them will end up living with long COVID, and the more people who are contracting the disease, the more people with long COVID there will be. And that is not something to be set aside as though it simply didn't count for anything.
Welsh: Wel, Llywydd, ni fyddai hwnnw yn fater i Weinidogion, yn fy marn i, i wneud penderfyniad o'r fath heb y cyngor y byddai ei angen arnyn nhw, ac nid wyf i wedi gweld unrhyw gyngor yn uniongyrchol o'r math hwnnw. Ond rwy'n cytuno â'r hyn y mae Adam Price wedi ei ddweud am bwysigrwydd COVID hir. Mae ffigurau'r Swyddfa Ystadegau Gwladol yr wyf i'n credu ei fod yn dibynnu arnyn nhw yn dangos yn wir fod 58,000 o bobl sy'n byw mewn cartrefi preifat yng Nghymru yn dioddef symptomau COVID bedair wythnos ar ôl dal y clefyd am y tro cyntaf, ac mewn bron i draean o'r rheini, neu tua thraean o'r rheini, mae pobl yn dal i ddioddef y symptomau hynny flwyddyn ar ôl cael y digwyddiad acíwt. Felly, un o'r rhesymau pam yr wyf i'n teimlo mor rhwystredig pan fyddaf yn clywed gwleidyddion Ceidwadol yn bennaf yn siarad yn rhwydd am fyw gyda coronafeirws, fel pe bai'n rhyw fath o fater dibwys, yw ein bod ni'n gwybod mai po fwyaf y bobl sy'n dal coronafeirws yn y gymuned, hyd yn oed pan fydd yn ysgafn i'r rhan fwyaf o bobl, bydd cyfran ohonyn nhw yn byw gyda COVID hir yn y pen draw, a po fwyaf y bobl sy'n dal y clefyd, y mwyaf o bobl y bydd yna sydd â COVID hir. Ac nid yw hynny yn rhywbeth i roi o'r neilltu fel pe na bai'n cyfrif am ddim.
English: Specialist clinics for long COVID-19 have so far been established in Canada, the United States, England, Germany, Belgium, France, Spain, Norway, and, in Italy, the national institute of health there has recently recommended the creation of post-COVID out-patient clinics in their country too. The consistent view among patients is that it's unfair to expect GPs to provide the necessary support for a condition that requires specialist intervention and whose treatment requires a strong link to translational research that can only be provided by dedicated clinics, the absence of which is forcing many people currently to go private. That would be wrong in any case, but it's especially wrong when Office for National Statistics figures show that long COVID is twice as prevalent amongst the most deprived. Is the Welsh Government prepared to rethink its approach and set up specialist clinics that patients and medical experts internationally are increasingly calling for?
Welsh: Hyd yma, mae clinigau arbenigol ar gyfer COVID-19 hir wedi cael eu sefydlu yng Nghanada, yr Unol Daleithiau, Lloegr, yr Almaen, Gwlad Belg, Ffrainc, Sbaen, Norwy, ac, yn yr Eidal, mae'r sefydliad iechyd cenedlaethol yno wedi argymell yn ddiweddar y dylid creu clinigau cleifion allanol ôl-COVID yn eu gwlad hwythau hefyd. Y farn gyson ymhlith cleifion yw ei bod hi'n annheg disgwyl i feddygon teulu ddarparu'r cymorth angenrheidiol ar gyfer cyflwr sydd angen ymyrraeth arbenigol ac y mae ei drin yn gofyn am gysylltiad cryf ag ymchwil trosiadol na ellir ond ei ddarparu gan glinigau penodedig, ac y mae ei absenoldeb yn gorfodi llawer o bobl i fynd yn breifat ar hyn o bryd. Byddai hynny yn anghywir beth bynnag, ond mae'n arbennig o anghywir pan fo ffigurau'r Swyddfa Ystadegau Gwladol yn dangos bod COVID hir ddwywaith mor gyffredin ymhlith y rhai mwyaf difreintiedig. A yw Llywodraeth Cymru yn barod i ailystyried ei dull gweithredu a sefydlu clinigau arbenigol y mae cleifion ac arbenigwyr meddygol yn rhyngwladol yn galw fwyfwy amdanyn nhw?
English: Well, I think there are many downsides to that strategy. I don't have the evidence that the Member refers to; I don't know what he means by many people going private, and I certainly don't recognise the view that it is generally held by patients that GPs are not the right people to provide the help that they need. The English centres are now so overwhelmed by referrals that there are waiting lists as long as long COVID. So, simply setting up a centre is by no means guaranteed to provide the solution that patients need. And I've always believed that if you are suffering from long COVID - . Adam Price was right when he said that 51 per cent of those people report that really debilitating fatigue is the primary symptom. Now, if you've got really debilitating fatigue and you're told that, in order to get treatment, you have to make a long journey from where you live to a specialist centre far away, I'm not certain that that is the best answer to your condition. So, the approach we have in Wales is that we want to make sure that our primary care clinicians are as well equipped as they can be to respond to as many people successfully close to their own homes, because of the nature of the condition, and then, where there are people who need a more specialist form of treatment, to be able to provide that through the NHS as well. I'm just not yet convinced that the idea of centres is the right answer for Wales.
Welsh: Wel, rwy'n credu bod llawer o anfanteision i'r strategaeth honno. Nid yw'r dystiolaeth y mae'r Aelod yn cyfeirio ati gen i; nid wyf i'n gwybod beth mae'n ei olygu wrth ddweud bod llawer o bobl yn mynd yn breifat, ac yn sicr nid wyf i'n cydnabod y safbwynt bod cleifion o'r farn gyffredinol nad meddygon teulu yw'r bobl iawn i ddarparu'r cymorth sydd ei angen arnyn nhw. Mae'r canolfannau yn Lloegr wedi eu gorlethu gymaint gan atgyfeiriadau erbyn hyn bod rhestrau aros mor hir â COVID hir. Felly, nid yw cymryd y cam syml o sefydlu canolfan o bell ffordd yn sicr yn rhoi'r ateb sydd ei angen ar gleifion. Ac rwyf i wedi credu erioed, os ydych chi'n dioddef o COVID hir - . Roedd Adam Price yn iawn pan ddywedodd bod 51 y cant o'r bobl hynny yn dweud mai blinder gwanychol iawn yw'r prif symptom. Nawr, os oes gennych chi flinder gwanychol iawn ac y dywedir wrthych chi bod yn rhaid i chi wneud taith hir o ble'r ydych chi'n byw i ganolfan arbenigol ymhell i ffwrdd er mwyn cael triniaeth, nid wyf i'n sicr mai dyna'r ateb gorau i'ch cyflwr. Felly, y dull gweithredu sydd gennym ni yng Nghymru yw ein bod ni eisiau gwneud yn siŵr bod ein clinigwyr gofal sylfaenol mor barod â phosibl i ymateb i gynifer o bobl â phosibl yn llwyddiannus yn agos at eu cartrefi eu hunain, oherwydd natur y cyflwr, ac yna, pan fydd pobl sydd angen math mwy arbenigol o driniaeth, gallu darparu honno drwy'r GIG hefyd. Nid wyf i wedi fy argyhoeddi eto mai'r syniad o ganolfannau yw'r ateb cywir i Gymru.
English: I think the consensus view, certainly amongst the international experts that I've been reading, is shifting towards a complementary strategy, which obviously has a role for primary care, but complements that with these specialist clinics in a condition where knowledge is fast developing. Now, estimates around the world suggest that between 10 per cent and 20 per cent of children who contract COVID-19 develop paediatric long COVID, and, using ONS figures, it is possible to estimate that well over 5,000 children in Wales currently are suffering this condition. If the Welsh Government is not prepared to set up specialist clinics for adults, for the reasons the First Minister has outlined, is it at least prepared to do so for children whose entire lives risk being scarred if they do not get the fastest possible diagnosis, the best medical advice and the most effective treatment, based on the latest knowledge? Surely, after what this generation of young people have already gone through, they deserve nothing less.
Welsh: Rwy'n credu bod y farn gonsensws, yn sicr ymhlith yr arbenigwyr rhyngwladol yr wyf i wedi bod yn eu darllen, yn symud tuag at strategaeth ategol, y mae'n amlwg sydd â rhan i'w chwarae ar gyfer gofal sylfaenol, ond sy'n ategu hynny gyda'r clinigau arbenigol hyn mewn cyflwr lle mae gwybodaeth yn datblygu yn gyflym. Nawr, mae amcangyfrifon ledled y byd yn awgrymu bod rhwng 10 y cant ac 20 y cant o blant sy'n dal COVID-19 yn datblygu COVID hir pediatrig, a chan ddefnyddio ffigurau'r Swyddfa Ystadegau Gwladol, mae'n bosibl amcangyfrif bod ymhell dros 5,000 o blant yng Nghymru yn dioddef o'r cyflwr hwn ar hyn o bryd. Os nad yw Llywodraeth Cymru yn barod i sefydlu clinigau arbenigol ar gyfer oedolion, am y rhesymau y mae'r Prif Weinidog wedi eu hamlinellu, a yw o leiaf yn barod i wneud hynny ar gyfer plant y mae eu bywydau cyfan mewn perygl o gael eu difetha os na chânt y diagnosis cyflymaf posibl, y cyngor meddygol gorau a'r driniaeth fwyaf effeithiol, yn seiliedig ar yr wybodaeth ddiweddaraf? Siawns nad yw'r genhedlaeth hon o bobl ifanc, ar ôl yr hyn y maen nhw wedi bod drwyddo eisoes, yn haeddu dim llai.
English: I thank John Griffiths, Llywydd. Plans for the Wales coastal path anniversary are well advanced. In all parts of Wales, new ideas to reach new audiences will celebrate this iconic achievement of the devolution era, including, of course, new opportunities for walking by people of all ages and abilities.
Welsh: Diolch i John Griffiths, Llywydd. Mae cynlluniau ar gyfer pen-blwydd llwybr arfordir Cymru yn ddatblygedig iawn. Ym mhob rhan o Gymru, bydd syniadau newydd i gyrraedd cynulleidfaoedd newydd yn dathlu'r llwyddiant eiconig hwn o'r cyfnod datganoli, gan gynnwys, wrth gwrs, cyfleoedd newydd i bobl o bob oed a gallu cerdded.