English: Food is important in so many ways: to health and well-being, quality of life, our economy and environment, to tackling inequalities, and, yes, in our schools. So, it was good to hear the First Minister, in his questions yesterday, making clear his Government's commitment to addressing issues of school meals and quality and ensuring provision. And he was quite clear, wasn't he, that in doing that, it demonstrates societal valuing of education. It makes a very powerful statement to our young people, and I do believe Welsh Government has acted on that commitment. It's good to see practical outcomes from that - during the pandemic, for example, continuing free school meals during school closures and holidays, and the launch of a joint Welsh Government and Welsh Local Government Association campaign to address the substantial - around 25 per cent - underclaiming of free school meals. But, yes, there is a lot more to do. Encouragingly, we have strong campaigns for progress by, amongst others, the anti-poverty coalition and the Child Poverty Action Group. The latter's research in Wales shows more than half of children in poverty ineligible for support. So, in a class of 25, seven children will be in poverty and four of those will not qualify. Almost 6,000 children have no recourse to public funds as a result of UK Government policy on immigration status, but, thankfully, Welsh Government have provided free school meal support during COVID-19. And, yes, it is good to see those who have achieved success and fame using their profile for the greater good. Marcus Rashford is a great example. His food poverty taskforce's petition on these issues has over 1 million signatures. And we see, from the work of the University of Essex, that universal free school meals in the foundation phase led to better uptake by all children, helped families with the cost of living and helped tackle obesity, poor attendance and the attainment gap. COVID-19 and likely rising prices from Brexit exacerbate the issues that we face. But Welsh Government has acted to address free-school-meal issues and is committed to review income thresholds. I do believe that this should be built upon by work on further widening provision, looking at the foundation phase and all pre-16 education, making permanent current arrangements outside term time and for those with no recourse to public funds, and looking at the wider issues that people have mentioned - how quality local food can be sourced for our schoolchildren to aid healthy eating and, of course, to help the local economy and our environment. These issues around free school meals really do touch a lot of the most important things that we can do in practical terms, as a Welsh Government, here in Wales, to create the sort of country we want to see. So, I hope we build on this debate today, which I very much welcome to make the further progress needed.
Welsh: Mae bwyd yn bwysig mewn cymaint o ffyrdd: iechyd a lles, ansawdd bywyd, ein heconomi a'n hamgylchedd, i fynd i'r afael ag anghydraddoldebau, ac yn ein hysgolion yn wir. Felly, roedd yn dda clywed y Prif Weinidog, yn ei gwestiynau ddoe, yn egluro ymrwymiad ei Lywodraeth i fynd i'r afael â phrydau ysgol ac ansawdd a sicrhau darpariaeth. Ac roedd yn eithaf clir wrth wneud hynny, onid oedd, ei fod yn dangos bod cymdeithas yn gweld gwerth addysg. Mae'n gwneud datganiad pwerus iawn i'n pobl ifanc, ac rwy'n credu bod Llywodraeth Cymru wedi gweithredu ar yr ymrwymiad hwnnw. Mae'n dda gweld canlyniadau ymarferol hynny - yn ystod y pandemig, er enghraifft, parhau i gael prydau ysgol am ddim pan oedd ysgolion ar gau ac yn ystod y gwyliau, a lansio ymgyrch ar y cyd rhwng Llywodraeth Cymru a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i roi sylw i'r ffaith bod nifer sylweddol o bobl nad oeddynt yn hawlio prydau ysgol am ddim er bod ganddynt hawl iddynt - tua 25 y cant. Ond oes, mae llawer mwy i'w wneud. Yn ffodus, mae gennym ymgyrchoedd cryf dros gynnydd gan y gynghrair gwrthdlodi a'r Grŵp Gweithredu ar Dlodi Plant ymhlith eraill. Mae ymchwil yr olaf yng Nghymru yn dangos bod mwy na hanner y plant sy'n byw mewn tlodi heb fod yn gymwys i gael cymorth. Felly, mewn dosbarth o 25, bydd saith o blant yn byw mewn tlodi ac ni fydd pedwar o'r rheini'n gymwys. Ceir bron i 6,000 o blant nad yw cyllid cyhoeddus ar gael iddynt o ganlyniad i bolisi Llywodraeth y DU ar statws mewnfudo, ond diolch byth, mae Llywodraeth Cymru wedi darparu cymorth ar gyfer prydau ysgol am ddim yn ystod COVID-19. Ac mae'n dda gweld y rhai sydd wedi cael llwyddiant ac enwogrwydd yn defnyddio eu proffil er lles pawb. Mae Marcus Rashford yn enghraifft wych. Mae deiseb ei dasglu tlodi bwyd ar y materion hyn wedi casglu dros 1 filiwn o lofnodion. A gwelwn o waith Prifysgol Essex fod prydau ysgol am ddim i bawb yn y cyfnod sylfaen wedi arwain at fwy o bobl yn manteisio arnynt, wedi helpu teuluoedd gyda chostau byw ac wedi helpu i fynd i'r afael â gordewdra, lefelau presenoldeb gwael a'r bwlch cyrhaeddiad. Mae COVID-19 a'r tebygolrwydd y bydd prisiau'n codi yn sgil Brexit yn gwaethygu'r problemau sy'n ein hwynebu. Ond mae Llywodraeth Cymru wedi gweithredu i fynd i'r afael â materion sy'n ymwneud â phrydau ysgol am ddim ac mae wedi ymrwymo i adolygu trothwyon incwm. Credaf y dylid adeiladu ar hyn drwy waith ar ehangu'r darpariaeth ymhellach, edrych ar y cyfnod sylfaen a'r holl addysg cyn-16, gwneud trefniadau cyfredol ar gyfer gwyliau ysgol yn barhaol ac i'r rheini nad yw cyllid cyhoeddus ar gael iddynt, ac edrych ar y materion ehangach y mae pobl wedi sôn amdanynt - sut y gellir dod o hyd i fwyd lleol o safon i'n plant ysgol i gynorthwyo gyda bwyta'n iach ac wrth gwrs, i helpu'r economi leol a'n hamgylchedd. Mae'r materion hyn sy'n ymwneud â phrydau ysgol am ddim yn cyffwrdd â llawer o'r pethau pwysicaf y gallwn eu gwneud yn ymarferol, fel Llywodraeth Cymru, yma yng Nghymru, i greu'r math o wlad rydym am ei gweld. Felly, gobeithio y byddwn yn adeiladu ar y ddadl hon heddiw, ac rwy'n croesawu hynny'n fawr er mwyn gwneud y cynnydd pellach sydd ei angen.