English: Thank you, Deputy Presiding Officer, and I thank everyone who's contributed to the debate this afternoon and in particular that last point that the Minister touched on. This is about saving lives, because ultimately, in the worst-case scenario, from this virus, you will lose your life, regrettably, and it is the most vulnerable in society who will suffer those consequences, those with underlying health concerns, and if we all play our part we can make a difference in suppressing this virus until we get into that territory where we either have a vaccine or we have wider based solutions that will allow us as a society to deal with it. I echo those comments that the Minister touched on in his closing remarks. I'd also like to thank everyone who's contributed to what has been an informative debate, to say the least. Although a debate that, on paper, looks relatively simple and I'd hope would find agreement with virtually every section of the Chamber, it has elicited some eight amendments, I think it has. As the leader of the Conservatives in the Assembly here touched on when he opened his opening remarks, obviously time has moved on and it is welcoming to see that the Welsh Government has now moved on face coverings. I myself was a little cautious, to be honest with you, at the start of the pandemic when people were talking about face coverings, but it has become clearer to me and to many others that they do have a role to play in settings where obviously people find themselves vulnerable to infection and it is welcome to see that the Welsh Government have moved on that, as the leader of the opposition touched on in his remarks. But he did press the case about schools and colleges and in particular the deployment of face coverings in those settings, and I don't think the Minister fully addressed that point in his remarks. I think this will be a point that will have to be revisited because as we now get universities back into the academic cycle, as well as obviously colleges and schools, they are going to be huge centres of congregations of people, and ultimately, if we're trying to suppress the spread of the virus, then obviously educational settings will become more of an important area of concern, shall we say, and I do think that the Welsh Government will end up having to readdress that. Rhun ap Iorwerth obviously touched on welcoming the motion this afternoon and welcoming the opportunity to debate it and then launched into a tirade against the UK Government and the actions of the UK Government. I get the political knock-around, but let's face it, if it wasn't for the union of the United Kingdom, then frankly I would suggest to you that Wales would be in a far worse place when you look at the whole overall package that's been put in place to support the economy, support the health measures that are being taken, and basically all parts of the United Kingdom doing their bit in the fight against the coronavirus. Because, actually, if you look at the whole of the United Kingdom, indeed, if you look at Europe, virtually every country is in virtually the same place give or take a week or two, to be honest with you, with a second wave imminently either in the process of unfolding before us or ultimately, with many countries in southern Europe in particular, and I would suggest that it is the strength of the union that has made sure that Wales has been able to put many of the measures in place that have stood us in good stead in the first six months of the pandemic, and hopefully will carry on putting us to the right side of this virus and making sure that we come out the other side of it. But I appreciate that from the nationalist point of view you would want to make that argument of separation, and that is an argument and debate that I'm sure will gain traction and ultimately more debating points in this Chamber, but I certainly will fight the cause of the union because I do believe passionately that we're in a stronger, better place when all four parts of this country pull together in the face of such adversity. I can hear the First Minister talking about Europe - I'll gladly have a debate with him on Europe as well. I'll certainly have a debate with him on that. But the one thing I think also came out loud and clear was the point that Suzy Davies referred to in her contribution, from Mark Reckless yesterday - I appreciate Mark wasn't contributing in the debate - about virus fatigue, or COVID fatigue she touched on. We can talk all we want in this Chamber, but the fact of the matter is there's a lot of people who really do need to be able to hang onto something and have some good news, and some news that there is some light at the end of the tunnel. Sadly, the last 10 days certainly have closed a lot of options down for people and I think we're all aware through our postbags and our e-mails that there are a lot of people in difficult places, and we do need to measure what we are saying about the restrictions, about what personal responsibilities people need to take, with some good and positive news that people can hang onto to take us through this winter, which will be a challenge for all of us. I think that was a very salient point to make in this debate, about COVID fatigue. It might only be that we're six months into it, and there are deaths at the end of this, as I said in my opening remarks, but we have to be realistic about what holds the human spirit together and carries the human spirit forward. And then, obviously, we had Rhianon Passmore, which started off so well, thanking the Welsh Conservatives for putting the debate down, but it wouldn't be a debate without Rhianon then having a good old ding-dong about Conservative policies and Conservative measures, and touching on the testing regime at the moment, as the First Minister touched on yesterday. Three weeks ago, the testing regime was in full flight and, whilst there were glitches in the system, ultimately it was delivering for people who were going into that regime. Now regrettably, obviously, it is under pressure because we are testing more people than any other country in Europe, and then she went on to praise the Welsh Government. Well, you know, the Welsh Government, at the end of the day, ditched its own targets for testing capacity early on in the pandemic and ultimately signed up to the UK lighthouse lab service. But it also has its own capacity, and its capacity of the last recorded week, which was the information that came out today, was capacity of 106,000 tests, but only 58,000 of those tests were used, so 50,000 tests went unused. So, start facing the fact that all areas of the United Kingdom are facing pressure on testing. It does no-one to try and start an arms race of who's better than who in this. It's about rectifying the problem so we can ultimately get on top of it. I am pointing out exactly the point that we're at at the moment and pointing out exactly where we're at of the moment, and, ultimately, when Rhianon Passmore says that the UK system is failing Wales, actually, standing and working with the UK system, we're delivering a safety net that ultimately will succeed in getting on top of the pandemic. And so I would suggest that a week where 18,000 people's personal data has been released into the public domain and the First Minister saying he didn't know anything about it till 2 o'clock isn't a good time to start having a knockabout politically about who's better than who in this whole debate. So, I thank everybody who contributed. Certainly from these benches, we want to welcome the Welsh Government's agreement and success in adopting the policy about face coverings here in Wales, but it is about local lockdowns and managing local lockdowns - the second point - and I've pressed the Minister on this this afternoon, and I'll continue to press him about that data and the ability to identify on a ward-level basis, which happens in the other parts of the United Kingdom at the moment, the prevalence of the virus on a ward-by-ward, local-authority-by-local-authority basis across Wales. That will inform people of how severe it is in their local community, rather than think on a glorious sunny day here in Cardiff, 'We ain't got a problem; it's just RCT and Caerphilly.' It won't take long to jump those borders and it won't take long to come into a community near you unless you bear in mind the advice that's put on the table and you adhere to that advice. So, I'd like to think this motion would pass unamended, but I've been here 13 years - I fully expect some of the amendments to pass, and there will be some changes. In particular, when it comes to Cardiff Airport I do think that the Minister could have been far more open-minded in his response to the request about testing at Cardiff Airport. Instead of playing catch-up Cymru, we could be leading the field. So, Minister, start the rethink when it comes to Cardiff Airport, and adopt this motion this afternoon and we can move forward on one agenda, and that's suppressing the virus in our communities here in Wales.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y ddadl y prynhawn yma ac yn arbennig y pwynt olaf y cyfeiriodd y Gweinidog ato. Mae hyn yn ymwneud ag achub bywydau, oherwydd yn y pen draw, yn y sefyllfa waethaf, gyda'r feirws hwn, fe allwch golli eich bywyd yn anffodus, a'r rhai mwyaf agored i niwed mewn cymdeithas fydd yn dioddef y canlyniadau hynny, y rhai sydd â phroblemau iechyd isorweddol, ac os ydym i gyd yn chwarae ein rhan gallwn wneud gwahaniaeth wrth atal y feirws hwn nes y gallwn gyrraedd man lle bydd gennym naill ai frechlyn neu atebion ehangach a fydd yn caniatáu i ni fel cymdeithas ymdrin ag ef. Ategaf y sylwadau y wnaeth y Gweinidog yn ei sylwadau clo. Hoffwn ddiolch hefyd i bawb sydd wedi cyfrannu at yr hyn a fu'n ddadl addysgiadol, a dweud y lleiaf. Er bod dadl yn edrych yn gymharol syml ar bapur ac y byddwn yn gobeithio y byddai'n ennyn cytundeb ym mhob rhan o'r Siambr bron, rwy'n credu ei bod wedi denu oddeutu wyth gwelliant. Fel y crybwyllodd arweinydd y Ceidwadwyr yn y Cynulliad wrth wneud ei sylwadau agoriadol, mae'n amlwg fod amser wedi symud ymlaen ac mae'n dda gweld bod Llywodraeth Cymru bellach wedi gweithredu ar orchuddion wyneb. Roeddwn ychydig yn betrus fy hun, a dweud y gwir, ar ddechrau'r pandemig pan oedd pobl yn sôn am orchuddion wyneb, ond daeth yn gliriach i mi ac i lawer o rai eraill fod ganddynt rôl i'w chwarae mewn lleoliadau lle mae'n amlwg fod pobl yn agored i haint ac mae'n dda gweld bod Llywodraeth Cymru wedi gweithredu ar hynny, fel y crybwyllodd arweinydd yr wrthblaid yn ei sylwadau. Ond pwysleisiodd yr achos ynglŷn ag ysgolion a cholegau ac yn arbennig y defnydd o orchuddion wyneb yn y lleoliadau hynny, ac nid wyf yn credu bod y Gweinidog wedi mynd i'r afael yn llawn â'r pwynt hwnnw yn ei sylwadau. Rwy'n credu y bydd hwn yn bwynt y bydd yn rhaid ailedrych arno oherwydd wrth inni gael prifysgolion yn dychwelyd at y flwyddyn academaidd, yn ogystal â cholegau ac ysgolion wrth gwrs, byddant yn ganolfannau lle bydd llawer o bobl yn ymgynnull, ac yn y pen draw, os ydym yn ceisio atal lledaeniad y feirws, mae'n amlwg y bydd lleoliadau addysgol yn dod yn faes pwysig i roi sylw iddo, a chredaf y bydd yn rhaid i Lywodraeth Cymru ailedrych ar hynny yn y pen draw. Mae'n amlwg fod Rhun ap Iorwerth wedi croesawu'r cynnig y prynhawn yma a chroesawu'r cyfle i'w drafod ac yna dechreuodd fwrw ei lach ar Llywodraeth y DU a gweithredoedd Llywodraeth y DU. Rwy'n deall mai chwarae gwleidyddiaeth oedd hyn, ond a bod yn onest, gadewch i ni wynebu'r ffaith, oni bai am undeb y Deyrnas Unedig byddwn yn awgrymu y byddai Cymru mewn sefyllfa lawer gwaeth pan edrychwch ar y pecyn cyffredinol a roddwyd ar waith i gefnogi'r economi, i gefnogi'r mesurau iechyd sy'n cael eu gweithredu, a phob rhan o'r Deryrnas Unedig yn gwneud ei rhan yn y bôn yn y frwydr yn erbyn y coronafeirws. Oherwydd, mewn gwirionedd, os edrychwch ar y Deyrnas Unedig gyfan, yn wir, os edrychwch ar Ewrop, mae bron pob gwlad yn yr un lle bron heblaw am wythnos neu ddwy, i fod yn onest gyda chi, gydag ail don ar y ffordd naill ai yn y broses o ddatblygu neu i ddod yn y pen draw, gyda llawer o wledydd yn ne Ewrop yn arbennig, a byddwn yn awgrymu mai cryfder yr undeb sydd wedi sicrhau bod Cymru wedi gallu rhoi llawer o'r mesurau ar waith i'n rhoi mewn sefyllfa dda yn chwe mis cyntaf y pandemig, a gobeithio y bydd yn parhau i'n rhoi ar yr ochr iawn i'r feirws hwn ac yn sicrhau ein bod yn dod allan yr ochr arall iddo. Ond rwy'n sylweddoli, o safbwynt y cenedlaetholwyr, y byddech am gyflwyno'r ddadl dros ymwahanu, ac mae honno'n ddadl a dadl rwy'n siŵr a fydd yn ennill peth tir a mwy o bwyntiau dadl yn y Siambr hon yn y pen draw, ond byddaf yn sicr yn ymladd yr achos dros yr undeb oherwydd rwy'n credu'n angerddol ein bod mewn lle cryfach a gwell pan fydd pob un o bedair rhan y wlad hon yn cyd-dynnu yn wyneb y fath adfyd. Gallaf glywed y Prif Weinidog yn siarad am Ewrop - byddaf yn falch o gael dadl gydag ef ar Ewrop hefyd. Byddaf yn sicr o gael dadl gydag ef ar hynny. Ond yr un peth a ddaeth allan yn glir oedd y pwynt y cyfeiriodd Suzy Davies ato yn ei chyfraniad, gan Mark Reckless ddoe - rwy'n sylweddoli nad oedd Mark yn cyfrannu yn y ddadl - fod pobl wedi blino ar y feirws, neu wedi blino ar COVID. Gallwn siarad cymaint ag y dymunwn yn y Siambr hon, ond y gwir amdani yw bod llawer o bobl angen gallu dal gafael ar rywbeth a chael newyddion da, a newyddion fod rhywfaint o oleuni ym mhen draw'r twnnel. Yn anffodus, mae'r 10 diwrnod diwethaf yn sicr wedi cau llawer o opsiynau i bobl ac rwy'n credu ein bod i gyd yn ymwybodol drwy ein bagiau post a'n negeseuon e-bost fod llawer o bobl mewn sefyllfaoedd anodd, ac mae angen inni fesur yr hyn rydym yn ei ddweud am y cyfyngiadau, ynglŷn â pha gyfrifoldebau personol y mae angen i bobl eu hysgwyddo, gyda rhywfaint o newyddion da a chadarnhaol y gall pobl ddal eu gafael arno i fynd â ni drwy'r gaeaf hwn, a fydd yn her i bob un ohonom. Credaf fod hwnnw'n bwynt amlwg iawn i'w wneud yn y ddadl hon, am y ffaith bod pobl wedi blino ar COVID. Efallai mai dim ond chwe mis i mewn iddo ydym ni, a bod marwolaethau ar ddiwedd hyn, fel y dywedais yn fy sylwadau agoriadol, ond rhaid inni fod yn realistig ynglŷn â'r hyn sy'n dal yr ysbryd dynol at ei gilydd ac sy'n cario'r ysbryd dynol yn ei flaen. Ac yna, yn amlwg, cawsom Rhianon Passmore, a ddechreuodd mor dda, yn diolch i'r Ceidwadwyr Cymreig am gyflwyno'r ddadl, ond ni fyddai'n ddadl heb Rhianon wedyn yn cwyno am bolisïau'r Ceidwadwyr a mesurau'r Ceidwadwyr, ac yn cyffwrdd ar y drefn brofi ar hyn o bryd, fel y crybwyllodd y Prif Weinidog ddoe. Dair wythnos yn ôl, roedd y drefn brofi ar ei hanterth ac er bod trafferthion yn y system, yn y pen draw roedd yn cyflawni ar gyfer y bobl a oedd yn troi at y gyfundrefn honno. Yn anffodus erbyn hyn, yn amlwg, mae o dan bwysau oherwydd ein bod yn profi mwy o bobl nag unrhyw wlad arall yn Ewrop, ac yna aeth ymlaen i ganmol Llywodraeth Cymru. Wel, wyddoch chi, yn y pen draw, cafodd Llywodraeth Cymru wared ar ei thargedau ei hun ar gyfer capasiti profi yn gynnar yn y pandemig ac yn y pen draw ymrwymodd i wasanaeth labordai goleudy'r DU. Ond mae ganddi ei chapasiti ei hun hefyd, a'i chapasiti yn yr wythnos ddiwethaf a gofnodwyd, sef y wybodaeth a gyhoeddwyd heddiw, oedd capasiti o 106,000 o brofion, ond dim ond 58,000 o'r profion hynny a ddefnyddiwyd, felly ni ddefnyddiwyd 50,000 o brofion. Felly, dechreuwch wynebu'r ffaith bod pob rhan o'r Deyrnas Unedig yn wynebu pwysau mewn perthynas â phrofi. Nid yw'n gwneud lles i neb i geisio dechrau ras arfau o bwy sy'n well na phwy yn hyn. Mae'n ymwneud ag unioni'r broblem fel y gallwn ei datrys yn y pen draw. Rwy'n tynnu sylw at yr union bwynt rydym arno ar hyn o bryd ac yn tynnu sylw at ble'n union rydym ni ar hyn o bryd, ac yn y pen draw, pan ddywed Rhianon Passmore fod system y DU yn gwneud cam â Chymru, drwy sefyll a gweithio gyda system y DU, rydym yn darparu rhwyd ddiogelwch a fydd yn y pen draw yn llwyddo i drechu'r pandemig. Ac felly byddwn yn awgrymu nad yw wythnos lle mae data personol 18,000 o bobl wedi'i ryddhau i'r cyhoedd a'r Prif Weinidog yn dweud nad oedd yn gwybod dim amdano tan 2 o'r gloch yn amser da i ddechrau chwarae gwleidyddiaeth am bwy sy'n well na phwy yn yr holl ddadl hon. Felly, diolch i bawb a gyfrannodd. Yn sicr o'r meinciau hyn, rydym am groesawu cytundeb a llwyddiant Llywodraeth Cymru i fabwysiadu'r polisi ar orchuddion wyneb yma yng Nghymru, ond mae'n ymwneud â chyfyngiadau symud lleol a rheoli cyfyngiadau symud lleol - yr ail bwynt - ac rwyf wedi pwyso ar y Gweinidog ynglŷn â hyn y prynhawn yma, a byddaf yn parhau i bwyso arno ynglŷn â'r data hwnnw a'r gallu i nodi ar lefel ward, sy'n digwydd yn rhannau eraill y Deyrnas Unedig ar hyn o bryd, pa mor gyffredin yw'r feirws fesul ward, fesul awdurdod lleol ledled Cymru. Bydd hynny'n rhoi gwybod i bobl pa mor ddifrifol ydyw yn eu cymuned leol, yn hytrach na meddwl ar ddiwrnod heulog gogoneddus yma yng Nghaerdydd, 'Nid oes gennym broblem; dim ond Rhondda Cynon Taf a Chaerffili sydd â phroblem.' Ni chymer lawer o amser i neidio'r ffiniau hynny ac ni chymer lawer o amser i ddod i gymuned yn eich ymyl chi oni bai eich bod yn cadw mewn cof y cyngor a gyflwynwyd a'ch bod yn glynu wrth y cyngor hwnnw. Felly, hoffwn feddwl y byddai'r cynnig hwn yn cael ei basio heb ei ddiwygio, ond rwyf wedi bod yma ers 13 mlynedd - rwy'n llwyr ddisgwyl i rai o'r gwelliannau basio, a bydd rhai newidiadau. Yn arbennig, o ran Maes Awyr Caerdydd, credaf y gallai'r Gweinidog fod wedi bod yn llawer mwy agored ei feddwl yn ei ymateb i'r cais am gynnal profion ym Maes Awyr Caerdydd. Yn hytrach na chwarae Cymru dal i fyny, gallem fod yn arwain. Felly, Weinidog, dechreuwch ailfeddwl ynglŷn â Maes Awyr Caerdydd, a mabwysiadwch y cynnig hwn y prynhawn yma a gallwn symud ymlaen ar un agenda, sef atal y feirws yn ein cymunedau yma yng Nghymru.