English: Firstly, can I say I very much welcome the Llandeilo bypass? We are allowed new roads in south-west Wales as well. The budget needs to be put into the context of policies being pursued at Westminster. Although almost all of the Welsh Government's budget comes through the block grant, cuts in expenditure in England generate, via the Barnett formula, cuts in the Welsh block grant. What we've seen since the Conservatives came into office is a substantial real-terms cut in the Welsh budget. This is the economic equivalent of the practice of physicians until the eighteenth century of using a single treatment to treat every malady - bloodletting. The theory behind the practice changed over time, but the practice itself remained much the same, with doctors often bleeding patients until they were weak, in pain, and sometimes unconscious. That is what the Tory austerity policies are doing to Britain - bleeding the economy until it's weak. From Hoover in 1920s America, who turned the stock market crash into the Great Depression, to Argentina and Greece more recently, austerity has always failed. The Tories are committed to austerity, not as an economic policy, but as an ideology. They want to reduce the public sector and what they cannot cut they seek to privatise. I want to talk about the two largest lines in Welsh Government - health and local government. Firstly, health: if current trends continue, health will exceed 50 per cent of the Welsh budget in the next two years, and my guess is probably next year. I'm now going to quote from page 16 of the Nuffield report in 2014, 'The four health systems of the United Kingdom: How do they compare?' Across the four countries, there had been a reduction in total in inpatient admissions per hospital doctor and dentist between 1999-2000 and 2011-12. This is an inevitable outcome of the rates of increase in numbers of hospital doctors exceeding the rates of increase in hospital admissions. Wales fell from just under 140 to approximately 90 - approximately a drop of about a third. What the current figures are, I do not know, but I would be amazed if they were anywhere near the 1999-2000 figure. Health, of course, is more than about hospitals. There's primary care and lifestyle choices. Since health boards were created, the proportion of the health budget spent on primary care has reduced. Too often, we seem to think, 'For health, see hospitals'. One of the biggest boosts to health has been the reduction in the number of people not smoking. Getting people to stop smoking, getting people to have a more active lifestyle, reducing obesity and increasing physical exercise will all improve health, and I'm not the only one who believes that reducing the number of sports facilities such as leisure centres will impact on the health of Wales. Turning to local government, while this year's local government settlement is better than expected - substantially better than expected - it's still a real-terms cut. I believe that social care within social services is under greater pressure than health. Social care is something that people need over a long period of their life. Whilst there are people who end up in hospital or having major health problems in the last 12 months to two years of their lives, people can end up needing social care support for anything up to 40 years of their lives. That is going to bear costs that will come across through local government. As more and more people are living to be 100 - I'm speaking, probably, to a room full of people who all hope to do the same - I think it is important that we realise that people are going to need more and more care as they get older. This is, really, the time bomb that is sitting there, not just in Wales, but throughout the rest of western Europe. We've got a health crisis in England that the Tories have created. They've cut local government expenditure, they've cut social care, and what they've ended up with is hospitals being unable to discharge patients. They've discovered where they've gone wrong, they've changed what used to be their policy on local government, and we haven't had a local government debate without Janet Finch-Saunders getting up and saying, 'We should have a freeze on council tax.' But you've changed it in England now; you say you can raise money to pay for social care, which is not going to be particularly advantageous in the poorest regions. It's almost like going back to the old Poor Law, where the poorest areas, which have the most people in need, have the least capacity to raise money, while the richer areas have the greater capacity to raise money. That's where social care is going and I, for one, am not happy with that, and I'm very glad that we've got a Labour Government in Wales, which is not following on from what the Conservatives have done to destroy health and local government in England. Local government has faced disproportionate cuts by the Tories in England, and I've followed the Tories' policies over the last six years of what they want to do: the total local government settlement should be cut and additional money should be given to health, council tax should be frozen, and local government should concentrate solely on statutory services, and central expenditure by local education authorities should end. What does it actually mean? Because people often talk about cutting things, but what do they actually mean by that? It'd mean closure of most libraries, closure of all parks, closure of all leisure centres, no free school transport, and an end to the school building programme. More importantly, as I said earlier, we would end up like England, with hospitals unable to discharge patients because they had no-one to look after them and nowhere to go. It took centuries to discover bloodletting did not work. Let us hope the failure of austerity is going to be identified a lot sooner, preferably when we get a different type of Government.
Welsh: Yn gyntaf, a gaf i ddweud fy mod yn croesawu'n fawr ffordd osgoi Llandeilo? Caniateir ffyrdd newydd i ni yn y de-orllewin hefyd. Mae angen rhoi'r gyllideb yng nghyd-destun y polisïau a ddilynir yn San Steffan. Er bod bron y cyfan o gyllideb Llywodraeth Cymru yn dod drwy'r grant bloc, mae toriadau mewn gwariant yn Lloegr yn cynhyrchu, drwy fformiwla Barnett, doriadau i grant bloc Cymru. Yr hyn yr ydym wedi ei weld ers i'r Ceidwadwyr ddod i rym yw toriadau sylweddol yng nghyllideb Cymru mewn termau real. Mae hyn yn cyfateb yn economaidd i arfer meddygon hyd at y ddeunawfed ganrif o ddefnyddio un driniaeth i drin pob anhwylder - gollwng gwaed. Newidiodd y ddamcaniaeth y tu ôl i'r arfer dros amser, ond roedd yr arfer ei hun yn parhau i fod yr un fath, gyda meddygon yn aml yn gwaedu cleifion nes eu bod yn wan, mewn poen, ac weithiau yn anymwybodol. Dyna beth y mae polisïau cyni'r Torïaid yn ei wneud i Brydain - gwaedu'r economi nes ei bod yn wan. O Hoover yn America yn y 1920au, a drodd gwymp y farchnad stoc yn Ddirwasgiad Mawr, i'r Ariannin a Gwlad Groeg yn fwy diweddar, mae cyni wedi methu bob tro. Mae'r Torïaid wedi ymrwymo i gyni, nid fel polisi economaidd, ond fel ideoleg. Maent yn awyddus i leihau'r sector cyhoeddus, a'r hyn na allant ei dorri maent yn ceisio i breifateiddio. Rwyf am siarad am y ddwy linell fwyaf yn Llywodraeth Cymru - iechyd a llywodraeth leol. Yn gyntaf, iechyd: os bydd y tueddiadau presennol yn parhau, bydd iechyd yn fwy na 50 y cant o gyllideb Cymru yn y ddwy flynedd nesaf, ac rwy'n dyfalu y bydd hyn fwy na thebyg y flwyddyn nesaf. Rwyf nawr yn mynd i ddyfynnu o dudalen 16 adroddiad Nuffield yn 2014, 'The four health systems of the United Kingdom: How do they compare?' Ar draws y pedair gwlad, bu gostyngiad yng nghyfanswm derbyniadau cleifion mewnol fesul meddyg a deintydd ysbyty rhwng 1999-2000 a 2011-12. Mae hwn yn ganlyniad anochel y cyfraddau cynnydd yn nifer y meddygon ysbyty sy'n fwy na'r cyfraddau cynnydd mewn derbyniadau i'r ysbyty. Syrthiodd Cymru o ychydig dan 140 i oddeutu 90 - tua thraean o ostyngiad. Beth yw'r ffigurau cyfredol, ni wn, ond byddwn yn synnu pe baent yn agos at ffigur 1999-2000. Mae iechyd, wrth gwrs, yn golygu mwy nag ysbytai. Ceir gofal sylfaenol a dewisiadau ffordd o fyw. Ers creu'r byrddau iechyd, mae cyfran y gyllideb iechyd sy'n cael ei gwario ar ofal sylfaenol wedi gostwng. Yn rhy aml, rydym yn meddwl, 'Ar gyfer iechyd, gweler ysbytai'. Un hwb mawr i iechyd fu'r gostyngiad yn y nifer o bobl nad ydynt yn ysmygu. Bydd cael pobl i roi'r gorau i ysmygu, sicrhau bod dull o fyw pobl yn fwy actif, lleihau gordewdra a chynyddu ymarfer corff i gyd yn gwella iechyd, ac nid fi yw'r unig un sy'n credu y bydd lleihau nifer y cyfleusterau chwaraeon megis canolfannau hamdden yn effeithio ar iechyd Cymru. Gan droi at lywodraeth leol, er bod setliad llywodraeth leol eleni yn well na'r disgwyl - yn sylweddol well na'r disgwyl - mae'n dal i fod yn doriad mewn termau real. Credaf fod gofal cymdeithasol yn y gwasanaethau cymdeithasol dan fwy o bwysau nag iechyd. Mae gofal cymdeithasol yn rhywbeth sydd ei angen ar bobl am gyfnod hir yn ystod eu hoes. Er bod rhai pobl yn gorfod mynd i'r ysbyty neu'n cael problemau iechyd mawr yn ystod 12 mis i ddwy flynedd olaf eu hoes, gallai fod angen cefnogaeth gofal cymdeithasol arnynt am hyd at 40 mlynedd o'u hoes. Mae hynny yn mynd i ddwyn costau a fydd yn dod drwyddo drwy lywodraeth leol. Gan fod mwy a mwy o bobl yn byw i fod yn 100 - dwi'n siarad, fwy na thebyg, ag ystafell yn llawn o bobl sydd i gyd yn gobeithio gwneud yr un peth - rwy'n credu ei bod yn bwysig inni sylweddoli bod pobl yn mynd i fod angen mwy a mwy o ofal wrth iddynt fynd yn hŷn. Dyma, mewn gwirionedd, y bom amser sydd yn eistedd yno, nid yn unig yng Nghymru, ond ledled gweddill gorllewin Ewrop. Mae gennym argyfwng iechyd yn Lloegr a grëwyd gan y Torïaid. Maen nhw wedi torri ar wariant llywodraeth leol, maen nhw wedi torri ar ofal cymdeithasol, a nawr mae ganddynt ysbytai sy'n methu rhyddhau cleifion. Maen nhw wedi deall beth wnaethant o'i le, maen nhw wedi newid yr hyn a arferai fod yn bolisi ganddynt ar lywodraeth leol, ac nid ydym wedi cael dadl llywodraeth leol heb i Janet Finch-Saunders godi a dweud, 'Dylem rewi'r dreth gyngor.' Ond rydych wedi ei newid yn Lloegr yn awr; rydych yn dweud y gallwch godi arian i dalu am ofal cymdeithasol, nad yw'n mynd i fod yn arbennig o fanteisiol yn y rhanbarthau tlotaf. Mae bron fel mynd yn ôl at hen Ddeddf y Tlodion, lle mai'r ardaloedd tlotaf, sydd â'r rhan fwyaf o bobl mewn angen, á'r gallu lleiaf i godi arian, tra bod yr ardaloedd cyfoethocaf á'r gallu mwyaf i godi arian. I'r cyfeiriad hwnnw y mae gofal cymdeithasol yn mynd, ac rwyf i yn un sy'n anhapus gyda hynny. Rwy'n falch iawn fod gennym Lywodraeth Lafur yng Nghymru, nad yw'n dilyn ymlaen o'r hyn a wnaeth y Ceidwadwyr i ddinistrio iechyd a llywodraeth leol yn Lloegr. Mae llywodraeth leol wedi wynebu toriadau anghymesur gan y Torïaid yn Lloegr. Rwyf i wedi dilyn polisïau'r Torïaid dros y chwe blynedd diwethaf o'r hyn y maent yn dymuno ei wneud: dylid torri cyfanswm y setliad llywodraeth leol a dylid rhoi arian ychwanegol i iechyd, dylid rhewi'r dreth gyngor, dylai llywodraeth leol ganolbwyntio yn unig ar wasanaethau statudol, a dylai gwariant canolog gan awdurdodau addysg lleol ddod i ben. Beth mae hyn yn ei olygu mewn gwirionedd? Oherwydd mae pobl yn aml yn sôn am dorri pethau, ond beth maent yn ei olygu wrth hynny? Byddai'n golygu cau'r rhan fwyaf o lyfrgelloedd, cau pob parc, cau pob canolfan hamdden, dim cludiant ysgol am ddim, a diwedd ar y rhaglen adeiladu ysgolion. Yn bwysicach, fel y dywedais yn gynharach, byddem yn y pen draw fel Lloegr, gydag ysbytai yn methu rhyddhau cleifion gan nad oes unrhyw un i ofalu amdanyn nhw a does unman ganddynt i fynd. Cymerodd ganrifoedd i ddarganfod nad oedd gollwng gwaed yn gweithio. Gadewch inni obeithio bod methiant cyni yn mynd i gael ei nodi yn llawer cynt, yn ddelfrydol pan fyddwn yn cael math gwahanol o Lywodraeth.