English: Thank you very much, Jenny. One of the things you'll see when we publish the plan by the end of this week is a very useful infographic, which, Deputy Llywydd, I happen to have a rush copy of in front of me. What that does is go through some of the statistics I was responding to Janet Finch-Saunders using. It sets out very neatly which indicators are red and amber and why, and what we need to do about them. One of those is obviously agriculture and food. You'll be able to see that there's a range of green, amber and some that are not yet rated. I did speak in my statement a little bit about some of the data that we're still getting in, and we will be publishing an addendum once the data has been analysed. One of the big issues for us is to reduce our carbon footprint in the production of food, and to make sure that our carbon sink stays in place, because, really worryingly, the carbon sink, although it has performed as we would have wanted for carbon budget 1, is clearly reducing. And so, one of the big pushes for me to go to COP15 and to make sure that we're playing a full role there is to make sure that, here in Wales, we can maintain and increase the carbon sink that we are operating, not only for our own purposes but for the purposes of the rest of the globe. That is why we make no bones at all about pushing the national forest, the forestation plans, but also the peatland restoration programme, which I'm very pleased to have been able to triple very recently. Also we're about to, combined with the UK Government, ban the sale of peat in its entirety, and not before time either. So, these things are very important and people really need to get behind them. But we need to have good-quality locally produced food. I mean, obviously the lower the carbon mileage the better, but actually, the higher the nutritional quality the better for our farmers, so it's an absolutely virtuous circle. What's not to like about it? And just to make the point that Lord Deben actually made at the beginning of Climate Change Week, and it's a controversial point as well: this isn't about a plant-based diet; this is about a sustainable diet, and a sustainable diet is one that understands how food is produced and makes choices accordingly. So, I'm afraid if you eat smashed avocado on your Sunday toast, then you are in a very water-intensive, very climate change-unadapted territory. You would be far better off to have a rasher of local bacon - and I speak as somebody who's been a vegetarian all my life. It is very important to understand where food comes from, how it's produced, and how it gets to our table, and in that way, you will benefit local producers of food. The other thing to say is that not all food that comes from far away is bad. Actually, global trade that supports women's co-operatives and fair trade, and decently produced food abroad, also helps us fight a global climate, because it helps local people to adapt to what they need to be able to produce and export, in order to make their own particular neighbourhood and area more sustainable. I'm very proud of the work that Wales has done in the Wales and Africa programme and the reforestation programmes that we've had in Mbale. That's a very good example - that's far away, but, actually, the global trade has increased the carbon sink of the whole planet, and the locally produced food and better-produced coffee, immeasurably. So, when you enjoy your morning coffee, and it's been produced in Mbale, you'll be able to know that, despite the fact that it's travelled a long way to you, it's nevertheless been sustainably produced by farmers who are properly paid to do it. I think that is the sort of thing that we need in a labelling regime and in a purchasing policy. My friend Rebecca Evans and myself have been discussing the procurement policies for the Welsh public sector, based on that kind of virtuous circle, for quite some time.
Welsh: Diolch yn fawr i chi, Jenny. Un o'r pethau a welwch chi pan gyhoeddwn ni'r cynllun hwn erbyn diwedd yr wythnos hon yw ffeithlun defnyddiol iawn, sydd, Dirprwy Lywydd, yn digwydd bod, yn y copi brys sydd gennyf i o fy mlaen i yma. Beth mae hynny'n ei ddangos yw rhai o'r ystadegau yr oeddwn i'n eu rhoi wrth ymateb i Janet Finch-Saunders. Mae'n nodi yn daclus iawn pa ddangosyddion sy'n goch ac yn ambr a pham felly, a'r hyn sydd angen i ni ei wneud yn eu cylch. Mae amaeth a bwyd yn un o'r rhain, yn amlwg. Fe fyddwch chi'n gallu gweld bod yna amrywiaeth o wyrdd, ambr a rhai sydd heb eu graddio eto. Fe wnes i sôn ychydig yn fy natganiad am rai o'r data yr ydyn ni'n parhau i ymchwilio iddyn nhw, ac fe fyddwn ni'n cyhoeddi atodiad ar ôl i'r data gael eu dadansoddi. Un o'r problemau mawr i ni yw lleihau ein hôl troed carbon wrth gynhyrchu bwyd, a sicrhau bod ein dalfa garbon ni'n aros yn ei lle, oherwydd, yn bryderus iawn, mae'r ddalfa garbon, er ei bod wedi perfformio fel y byddem ni wedi dymuno ar gyfer cyllideb 1 carbon, yn amlwg yn lleihau. Ac felly, un o'r amcanion pwysicaf wrth i mi fynd i COP15 a cheisio sicrhau ein bod ni â rhan lawn yn hynny o beth, yma yng Nghymru, yw ein bod ni'n gallu cynnal a chynyddu'r ddalfa garbon a weithredwn ni, nid yn unig at ein dibenion ein hunain ond at ddibenion gweddill y byd. Dyna pam nad ydym ni'n petruso o ran pwyso am goedwig genedlaethol, a'r cynlluniau coedwigoedd, ond y rhaglen i adfer mawndiroedd hefyd, yr wyf i'n falch iawn fy mod i wedi gallu ei threblu hi'n ddiweddar iawn. Hefyd, rydym ni, ynghyd â Llywodraeth y DU, ar fin gwahardd gwerthu mawn yn gyfan gwbl, ac nid cyn pryd ychwaith. Felly, mae'r pethau hyn yn bwysig iawn ac mae gwir angen i bobl eu cefnogi nhw. Ond mae angen i ni fod â chynhyrchiant bwyd o ansawdd da sy'n lleol. Hynny yw, yn amlwg iawn, mae lleihau pellteroedd cludiant yn fuddiol o ran lleihau allyriadau carbon, ond mewn gwirionedd, os yw ansawdd y bwyd o ran maeth yn dda, mae hynny'n fuddiol iawn i'n ffermwyr ni hefyd, ac felly mae popeth er budd pawb yn hyn i gyd. Beth allai fod yn annymunol yn hyn? A dim ond ar gyfer gwneud y pwynt a wnaeth Arglwydd Deben ar ddechrau Wythnos Newid Hinsawdd mewn gwirionedd, ac mae hwnnw'n bwynt dadleuol hefyd: nid yw hyn yn ymwneud â deiet o blanhigion; mae'n ymwneud â deiet sy'n gynaliadwy, ac mae deiet cynaliadwy yn un sy'n deall sut mae bwyd yn cael ei gynhyrchu ac yn gwneud dewisiadau yn unol â hynny. Felly, mae'n ddrwg gen i, os ydych chi'n bwyta potsh afocado ar eich tost ar foreau Sul, yna rydych chi'n mentro i diriogaeth ddyrys iawn sy'n defnyddio llawer iawn o ddŵr, sy'n araf iawn i addasu i newid hinsawdd. Fe fyddai hi'n llawer gwell i chi gael tafell o gig moch lleol - ac rwy'n siarad fel rhywun sydd wedi bod yn llysieuwr ar hyd fy oes. Mae hi'n bwysig iawn deall o ble mae bwyd yn dod, sut mae'n cael ei gynhyrchu, a sut mae'n cyrraedd ein bwrdd ni, ac yn y ffordd honno, fe fyddwch chi'n rhoi budd i gynhyrchwyr bwyd lleol. Y peth arall i'w ddweud yw nad drwg o beth yw bod bwyd yn dod o bell bob amser. Mewn gwirionedd, mae masnach fyd-eang sy'n cefnogi mentrau cydweithredol a masnach deg menywod, a bwyd a gynhyrchir mewn ffordd weddaidd dramor, yn ein helpu i ymladd yn erbyn effeithiau newid hinsawdd yn fyd-eang hefyd, am fod hynny'n helpu pobl leol i addasu i'r hyn sydd ei angen arnyn nhw i allu cynhyrchu ac allforio, ar gyfer gwneud eu cymdogaeth nhw a'u bro eu hunain yn fwy cynaliadwy. Rwy'n falch iawn o'r gwaith a wnaeth Cymru gyda rhaglen Cymru ac Affrica a'r rhaglenni ailgoedwigo a gawsom ni yn Mbale. Mae honno'n enghraifft dda iawn - mae hynny'n bell i ffwrdd, ond, mewn gwirionedd, mae'r fasnach fyd-eang wedi cynyddu dalfa garbon y blaned gyfan, a'r bwyd a gynhyrchir yn lleol a choffi a gynhyrchir gydag uniondeb, o werth aruthrol mawr. Felly, pan fyddwch chi'n mwynhau eich coffi yn y boreau, a'r ffa wedi dod o Mbale, fe fyddwch chi'n gwybod, er gwaethaf y ffaith eu bod nhw wedi dod o bell i chi, eu bod wedi'u cynhyrchu yn gynaliadwy gan ffermwyr sy'n cael tâl iawn am wneud hynny. Rwy'n credu mai dyna'r math o beth sydd ei angen arnom ni mewn cyfundrefn labelu ac o ran polisi prynu. Mae fy ffrind, Rebecca Evans, a minnau wedi bod yn trafod polisïau caffael sector gyhoeddus Cymru, yn seiliedig ar y math yna o gylch rhinweddol, ers cryn amser.