English: Diolch, Deputy Presiding Officer. Where else would you hear from the sons of two ministers, in Sam Rowlands and Mabon ap Gwynfor, the mention, specifically, of 48 chapels and churches and other religious buildings, and two brilliant sayings, one from Alun Davies - I loved that - that he heard about people preaching in English and praying in Welsh, and also, from Delyth Jewell, that churches and chapels are not museums for saints, but hospitals for sinners? We've had a fantastic debate this afternoon. Diolch yn fawr iawn i chi i gyd - thank you very much to you all. We heard from Sam Rowlands how important faith is to us in our communities, and that religious buildings are at the heart of our communities. They're not just historic landmarks, but we need to use them, because they are here to stay. We heard from Rhys as well around the range of uses for our chapels. They are places of historical and political debate, they are places where we have cymanfa ganus, where our brilliant hymn-writers started - we heard many of those names come forward - choirs, where education is - and Samuel Kurz also highlighted the importance of Sunday schools - we've got welfare services running out of them, debating halls, places where politicians started. Then we heard from Alun Davies how they are part of our social and cultural tapestry, and how important that is, really. But they're not just part of our social and cultural tapestry. They are part of our future as well. We heard from Joel James how important chapels and churches are, and that possibly the disappearance of them might erode our identity. They must bring security and hope to us all. They must be saved and repurposed, and they actually need help also to decarbonise and to become greener. Delyth Jewell, thank you very much - diolch yn fawr iawn. It's important to hear how those chapels are important to you, and that we need certainty for these buildings. They need to be protected. They are living testimony and places where we can find our peace. From Mabon we heard how important it is for chapels to be held as chapels, and the example that he gave in his own community of one being converted into a holiday home. We heard as well about his previous role as a preacher, and we really - . I would have loved to have heard you preach, Mabon. But the chapel is the centre of our community. They are community assets. That's what you said, Mabon, and how important that is. And we heard from Buffy Williams as well about the chapels in her community in the Rhondda, which were actually bringing hope, bringing things alive in her community, and how that was giving, actually, the people in her community something different and positive. Thank you, Minister, for your response, and to hear about the plans that are ongoing, the strategic action plan we know about, looking at the places of worship forum - and we do look forward to hearing more about that after its pause after COVID - and the National Churches Trust as well and what they're doing. But we must move on, as you've said, and you're under no illusion, but working together we surely have to see a way of finding our feet in terms of supporting chapels and churches and other religious buildings, because, as we've heard, they are actually now at the heart of our community and they're providing hope. They're providing different experiences to those communities, places where older people go, the lonely go, people who need help and support, but also places where we can sing and enjoy ourselves.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Lle arall y byddech yn clywed meibion gweinidogion, Sam Rowlands a Mabon ap Gwynfor, yn sôn yn benodol am 48 capel ac eglwys ac adeiladau crefyddol eraill, a dau ddywediad gwych, un gan Alun Davies - roeddwn yn hoff iawn ohono - a ddywedodd ei fod wedi clywed am bobl yn pregethu yn Saesneg ac yn gweddïo yn Gymraeg, a hefyd, gan Delyth Jewell, a ddywedodd nad amgueddfeydd ar gyfer y seintiau yw eglwysi a chapeli, ond ysbytai i bechaduriaid? Rydym wedi cael dadl wych y prynhawn yma. Diolch yn fawr iawn i chi i gyd. Clywsom gan Sam Rowlands pa mor bwysig yw ffydd i ni yn ein cymunedau, a bod adeiladau crefyddol yn galon i'n cymunedau. Nid tirnodau hanesyddol yn unig ydynt, ond mae angen inni eu defnyddio, oherwydd maent yma i aros. Clywsom gan Rhys hefyd am yr amrywiaeth o wahanol ffyrdd y gellir defnyddio ein capeli. Maent yn fannau lle y ceir dadleuon hanesyddol a gwleidyddol, maent yn fannau lle y cawn gymanfaoedd canu, lle y dechreuodd ein hemynwyr gwych - clywsom lawer o'r enwau hynny'n cael eu crybwyll - corau, mannau addysgiadol - ac roedd Samuel Kurtz hefyd yn tynnu sylw at bwysigrwydd ysgolion Sul - mae gennym wasanaethau lles yn cael eu rhedeg oddi yno, neuaddau trafod, mannau lle y cafodd gwleidyddion eu meithrin. Yna clywsom gan Alun Davies sut y maent yn rhan o'n tapestri cymdeithasol a diwylliannol, a pha mor bwysig yw hynny. Ond maent yn fwy na rhan o'n tapestri cymdeithasol a diwylliannol. Maent yn rhan o'n dyfodol hefyd. Clywsom gan Joel James pa mor bwysig yw capeli ac eglwysi, ac y gallai eu diflaniad erydu ein hunaniaeth. Mae'n rhaid iddynt roi ymdeimlad o ddiogelwch a gobaith i bob un ohonom. Mae'n rhaid eu hachub a'u haddasu at ddibenion gwahanol, ac mewn gwirionedd maent angen cymorth i ddatgarboneiddio a bod yn wyrddach hefyd. Delyth Jewell, diolch yn fawr iawn. Mae'n bwysig clywed sut y mae'r capeli hynny'n bwysig i chi, a bod angen sicrwydd arnom ar gyfer yr adeiladau hyn. Mae angen eu diogelu. Maent yn dystiolaeth fyw ac yn lleoedd lle y gallwn ddod o hyd i heddwch. Clywsom gan Mabon pa mor bwysig yw hi i gapeli gael eu cynnal fel capeli, a'r enghraifft a roddodd yn ei gymuned ei hun o un yn cael ei addasu'n gartref gwyliau. Clywsom hefyd am ei rôl flaenorol fel pregethwr, ac mewn gwirionedd - . Byddwn wedi bod wrth fy modd yn eich clywed yn pregethu, Mabon. Ond y capel yw canolbwynt ein cymuned. Maent yn asedau cymunedol. Dyna a ddywedoch chi, Mabon, a pha mor bwysig yw hynny. A chlywsom gan Buffy Williams hefyd am y capeli yn ei chymuned yn y Rhondda, a oedd mewn gwirionedd yn rhoi gobaith, yn bywiogi ei chymuned, a sut roedd hynny'n darparu rhywbeth gwahanol a chadarnhaol i'r bobl yn ei chymuned mewn gwirionedd. Diolch am eich ymateb, Weinidog, ac roedd yn dda clywed am y cynlluniau sy'n mynd rhagddynt, y cynllun gweithredu strategol y gwyddom amdano, i edrych ar y fforwm mannau addoli - ac edrychwn ymlaen at glywed mwy am hynny ar ôl iddo gael ei ohirio yn sgil COVID - ac Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Eglwysi hefyd a'r hyn y maent yn ei wneud. Ond mae'n rhaid inni symud ymlaen, fel y dywedoch chi, ac nid ydych dan unrhyw gamargraff, ond drwy weithio gyda'n gilydd rhaid inni ddod o hyd i ffordd o symud ymlaen o ran cefnogi capeli ac eglwysi ac adeiladau crefyddol eraill, oherwydd, fel y clywsom, maent yn galon i'n cymuned ac maent yn rhoi gobaith i bobl. Maent yn darparu profiadau gwahanol i'r cymunedau hynny, maent yn fannau y mae pobl hŷn yn eu mynychu, mannau y mae pobl unig yn eu mynychu, pobl sydd angen cymorth a chefnogaeth, ond hefyd, maent yn fannau lle y gallwn ganu a mwynhau ein hunain.