English: A crisis is usually immediate. It's a time of intense difficulty, sometimes danger. But when we think of crises, we tend to associate them with suddenness, of something unforeseen, unplanned for, inescapable. This crisis, though, this coalescence of attacks on people's cost of living, is completely foreseen. In some respects like the cut to universal credit, it has been actively brought on by Government. Even the energy bills increase that's on the horizon has been coming for months, arguably far longer. And that incongruity, that clash between usual crises and what's happening now, isn't just jarring on a conceptual level; it has real-world effects. Psychologically, people who are already struggling to get by with bills, with food prices, will have been reading headlines for months that warned them that things are going to get worse, will have that looming sense of dread weigh on them, and will see not enough being done to stop it - that sense of anticipated crisis and expected trauma. That is going to be enveloping families in panic and quiet despair, and I'm not sure enough is being done to address that simmering mental health pressure that's being felt by people the length and breadth of Wales. People are already in crisis. One woman told Newsnight this week that she ate Weetabix three times a day, because cutting her food bill drastically was the only way she could afford to heat her home. Another told Newyddion that she couldn't sleep because of worry. Money she put in her meter disappeared in no time, with her house's heat escaping through draughty windows. She said her son was ill all the time. These are not isolated experiences, as we've heard. In spring 2021, 16 per cent of Welsh households had to cut back on heating, electricity, or water, and 15 per cent cut back on food. We're told - again, we are warned in advance - that these figures will only get bigger as costs continue to rise. So, the gap between how people should be able to live their lives and the reality will grow greater. That shameful gap will gape open between living properly and only surviving. On 1 April, the energy price cap will increase. The Resolution Foundation estimates that this will add £600 to people's annual energy bills. The same week, national insurance increases come into effect, making the average household £600 a year worse off. Combined, the annual effect will be £1,200, or £100 every month. In terms of energy bills, there are interventions that could be made, and indeed are being made by other states. France is forcing EDF to sell energy at low prices. The Spanish Government has introduced a windfall tax on electricity generators and gas producers. Germany has slashed a surcharge on bills used to support renewable energy schemes, which will instead receive extra state subsidies drawn from higher carbon taxes. These may or may not be suitable, or indeed possible, in a UK context, but the Welsh and UK Governments could and must look at interventions like suspending VAT on energy bills temporarily, retrofitting social housing more quickly and finding better ways to protect those with top-up meters. Could they be issued with a Welsh Government card, for example, to be used in emergency situations, with the option of paying off debt over the long term on zero interest? Yes, that would be expensive, but the alternative seems to be people suffering and even dying due to illness brought about by the cold; a situation where families are under financial pressure that can provoke stress and acute anxiety that can wear people down and exhaust them, and again all the while, a crisis that is not like a short, sharp shock, but a slow, burning bind, that is locking people into that anguish and misery that traps people in anticipated trauma. I said at the start of my contribution that a crisis is usually sudden and characterised by intensity, but the meaning of the word 'crisis' actually comes from the Greek for 'decision', and that is surely what is needed here at this decisive point, this moment of anticipation before the crisis gets worse. We need fundamental reform, and we need to rethink the way we model our society so that it doesn't depend on people putting up with just about surviving.
Welsh: Mae argyfwng fel arfer yn digwydd ar unwaith. Mae'n gyfnod o anhawster dwys, a pherygl weithiau. Ond pan fyddwn yn meddwl am argyfyngau, rydym yn tueddu i'w cysylltu â sydynrwydd, â rhywbeth annisgwyl, na chynlluniwyd ar ei gyfer, ac na ellir ei osgoi. Fodd bynnag, mae'r cyfuniad hwn o ymosodiadau ar gostau byw pobl yn rhywbeth a ragwelwyd yn llwyr. Mewn rhai ffyrdd fel y toriad i gredyd cynhwysol, Llywodraeth sydd wedi'i achosi. Mae hyd yn oed y cynnydd yn y biliau ynni sydd ar y gorwel wedi bod yn dod ers misoedd, ac yn hwy na hynny, gellid dadlau. Ac mae'r anghysondeb hwnnw, y gwrthdaro rhwng argyfyngau arferol a'r hyn sy'n digwydd yn awr, yn gythryblus ar lefel gysyniadol; mae iddo effeithiau yn y byd go iawn. Yn seicolegol, bydd pobl sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd ymdopi â biliau, â phrisiau bwyd, wedi bod yn darllen penawdau ers misoedd a'u rhybuddiai fod pethau'n mynd i waethygu, gyda'r ymdeimlad hwnnw o arswyd rhag yr hyn sydd i ddod yn pwyso arnynt, ac ni fyddant yn gweld digon yn cael ei wneud i'w atal - yr ymdeimlad o argyfwng disgwyliedig a thrawma disgwyliedig. Mae'n mynd i greu panig a gofid tawel i deuluoedd, ac nid wyf yn siŵr fod digon yn cael ei wneud i fynd i'r afael â'r pwysau iechyd meddwl sy'n cael ei deimlo gan bobl ar hyd a lled Cymru. Mae pobl eisoes mewn argyfwng. Dywedodd un fenyw wrth Newsnight yr wythnos hon ei bod yn bwyta Weetabix dair gwaith y dydd oherwydd mai torri ei bil bwyd yn sylweddol oedd yr unig ffordd y gallai fforddio gwresogi ei chartref. Dywedodd un arall wrth Newyddion nad oedd hi'n gallu cysgu am ei bod yn poeni. Roedd yr arian a roddai yn ei mesurydd yn diflannu mewn dim o dro, gyda gwres ei thŷ yn dianc drwy ffenestri drafftiog. Dywedodd fod ei mab yn sâl drwy'r amser. Nid profiadau ynysig yw'r rhain, fel y clywsom. Yng ngwanwyn 2021, bu'n rhaid i 16 y cant o aelwydydd Cymru dorri'n ôl ar wres, trydan neu ddŵr, a thorrodd 15 y cant yn ôl ar fwyd. Dywedir wrthym - unwaith eto, cawn ein rhybuddio ymlaen llaw - y bydd y ffigurau hyn yn tyfu wrth i gostau barhau i godi. Felly, bydd y bwlch rhwng sut y dylai pobl allu byw eu bywydau a'r realiti'n tyfu'n fwy. Bydd y bwlch cywilyddus hwnnw'n agor rhwng byw'n iawn a dim ond goroesi. Ar 1 Ebrill, bydd y cap ar brisiau ynni yn codi. Mae Sefydliad Resolution yn amcangyfrif y bydd hyn yn ychwanegu £600 at filiau ynni blynyddol pobl. Yr un wythnos, daw'r cynnydd i yswiriant gwladol i rym, gan wneud yr aelwyd gyfartalog £600 y flwyddyn yn waeth ei byd. Gyda'i gilydd, yr effaith flynyddol fydd £1,200, neu £100 bob mis. O ran biliau ynni, mae yna ymyriadau y gellid eu gwneud, ac fe gânt eu gwneud gan wladwriaethau eraill yn wir. Mae Ffrainc yn gorfodi EDF i werthu ynni am brisiau isel. Mae Llywodraeth Sbaen wedi cyflwyno treth ffawdelw ar gynhyrchwyr trydan a chynhyrchwyr nwy. Mae'r Almaen wedi torri gordal ar filiau a ddefnyddir i gefnogi cynlluniau ynni adnewyddadwy, a fydd yn lle hynny'n cael cymorthdaliadau gwladwriaethol ychwanegol o drethi carbon uwch. Gallai'r rhain fod yn addas, neu'n wir yn bosibl, yng nghyd-destun y DU, neu efallai na fyddant yn addas, ond fe allai ac fe ddylai Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU edrych ar ymyriadau fel atal TAW ar filiau ynni dros dro, ôl-osod tai cymdeithasol yn gyflymach a dod o hyd i ffyrdd gwell o ddiogelu'r rhai sydd â mesuryddion rhagdalu. A ellid rhoi cerdyn Llywodraeth Cymru iddynt, er enghraifft, i'w defnyddio mewn sefyllfaoedd argyfyngus, gyda'r opsiwn o ad-dalu dyled yn hirdymor heb ddim llog? Byddai hynny'n ddrud, ond mae'n ymddangos mai'r dewis arall yw pobl yn dioddef a hyd yn oed yn marw oherwydd salwch a achosir gan yr oerfel; sefyllfa lle mae teuluoedd o dan bwysau ariannol sy'n gallu achosi straen a phryder acíwt a all lethu pobl a'u gorflino, ac eto drwy'r amser, argyfwng nad yw'n debyg i sioc fer, sydyn, ond rhwymyn sy'n tynhau'n araf, sy'n clymu pobl yn y gofid a'r dioddefaint sy'n eu caethiwo mewn trawma y maent wedi'i weld yn dod. Dywedais ar ddechrau fy nghyfraniad fod argyfwng fel arfer yn sydyn a dwys, ond daw ystyr y gair 'argyfwng' mewn gwirionedd o'r Groeg am 'benderfyniad', a dyna'n sicr sydd ei angen yma ar y pwynt tyngedfennol hwn, y funud hon o ddisgwyliad cyn i'r argyfwng waethygu. Mae angen diwygio'n sylfaenol, ac mae angen inni ailystyried y ffordd rydym yn modelu ein cymdeithas fel nad yw'n dibynnu ar bobl yn goddef sefyllfa lle maent prin yn llwyddo i oroesi.