English: I do think this is a very worthwhile and significant report that we're discussing today, because education is so vitally important and because history is such a big part and must be such a big part of education. Obviously, all of us need to have as good an understanding as we can arrive at in terms of the history of the world, our local history, our national history, if we're really going to understand the past and, of course, its relevance to the present and the future. It's also very important, I believe, for our sense of place and sense of identity, which is really important in terms of having a base from which to sally forth into the world, that we have that sense of history, and particularly, I think, that sense of local and national history. What I'd like to emphasise today, Dirprwy Lywydd, is that I do believe that in many respects teaching history should begin with local history before building up to regional and national history, and from there European and international, because I think it's easier to engage children and people generally in history if you use their local surroundings, place names, names of areas, industrial history, and, indeed, the history of diverse communities. Growing up in Newport, and going to a primary school in a multi-ethnic area, it's disappointing, I think - I know it was a long time ago - but disappointing to look back and reflect on the lack of any of that in my education at the time. There was very little that I remember about local history even though we had the industrial history of the docks, the industrial history of coal and steel coming through those docks, the chartist uprising in Newport, which was so significant in terms of the fight for democracy much further afield than Newport itself, and, of course, the diversity where we had waves of inward migration, such as my own mother coming to Newport as part of the Irish emigration and immigration, and, of course, West Indian and Asian. None of that was reflected very much, if at all, as I recall in my education in primary school. And in terms of the Welsh language, as I recall, I don't think we even learned the national anthem in Welsh. So, so much was lacking, and I know we've made a lot of progress since then, but I do believe there is still quite a lot of work yet to do and I think this report encapsulates much of that and sets it out in a very concise and focused way, and I do believe the recommendations are very important and I welcome the response from Welsh Government to many of those recommendations, though not all. I think it is important in terms of diversity that we reflect on the evidence that the committee received, Dirprwy Lywydd, and that we do involve Ethnic Youth Support Team and Race Council Cymru in helping tell that history of the inward migration and the experience of those ethnic minority populations to our children today, not just in the most diverse schools, but in schools generally. I also think that we can make cross-reference here to another report that the culture committee has carried out on 'Count me in!' and using the arts and culture to address social exclusion. Because our museums, I think, are obviously very relevant, and our cultural and arts organisations more generally, in that effort to educate our children and that should be very much the case in terms of history. So, we should be getting the children out into the museums as much as we possibly can and to other organisations' bases, and, indeed, getting those organisations into our schools. So, I think we need to make those what I think are fairly obvious connections in how we take all of this forward. So, for me, Dirprwy Lywydd, it really should start with local history, I think, in terms of the progress that we need to make because I think it is much easier to engage our children and young people on that basis and we can then develop the stories from that point.
Welsh: Rwy'n credu bod yr adroddiad rydym yn ei drafod heddiw yn un buddiol ac arwyddocaol iawn, oherwydd mae addysg mor hanfodol bwysig a hanes yn rhan mor fawr, a rhaid iddo fod yn rhan mor fawr o addysg. Yn amlwg, mae angen i bob un ohonom gael dealltwriaeth mor dda ag y gallwn o hanes y byd, ein hanes lleol, ein hanes cenedlaethol, os ydym am wir ddeall y gorffennol ac wrth gwrs, ei berthnasedd i'r presennol a'r dyfodol. Mae hefyd yn bwysig iawn, yn fy marn i, i'n hymdeimlad o le a'n hymdeimlad o hunaniaeth, sy'n wirioneddol bwysig o ran cael sylfaen i fynd allan i'r byd, fod gennym yr ymdeimlad hwnnw o hanes, ac yn arbennig, fe gredaf, yr ymdeimlad hwnnw o hanes lleol a chenedlaethol. Yr hyn yr hoffwn ei bwysleisio heddiw, Ddirprwy Lywydd, yw fy mod yn credu y dylai addysgu hanes ddechrau mewn sawl ystyr gyda hanes lleol cyn datblygu i fod yn hanes rhanbarthol a chenedlaethol, ac o'r fan honno'n hanes Ewropeaidd a rhyngwladol, oherwydd rwy'n credu ei bod yn haws denu plant a phobl yn gyffredinol at hanes os ydych yn defnyddio eu hamgylchedd lleol, enwau lleoedd, enwau ardaloedd, hanes diwydiannol, ac yn wir, hanes cymunedau amrywiol. Wrth dyfu i fyny yng Nghasnewydd, ac wrth fynd i ysgol gynradd mewn ardal aml-ethnig, mae'n siomedig, rwy'n meddwl - gwn fod hyn amser maith yn ôl - ond mae'n siomedig edrych yn ôl a myfyrio ar y ffaith nad oedd dim o hynny yn fy addysg ar y pryd. Ychydig iawn a gofiaf am hanes lleol er ein bod wedi cael hanes diwydiannol y dociau, hanes diwydiannol y glo a'r dur a ddeuai drwy'r dociau hynny, gwrthryfel y siartwyr yng Nghasnewydd, a oedd mor arwyddocaol o ran y frwydr am ddemocratiaeth yn llawer pellach i ffwrdd na Chasnewydd ei hun, ac wrth gwrs, yr amrywiaeth lle cawsom donnau o fewnfudo, fel fy mam fy hun yn dod i Gasnewydd fel rhan o'r allfudo a mewnfudo Gwyddelig, ac wrth gwrs, Gorllewin India ac Asia. Ni chafodd dim o hynny ei adlewyrchu'n fawr iawn, os o gwbl, yn fy addysg yn yr ysgol gynradd yn ôl yr hyn a gofiaf. Ac o ran y Gymraeg, os cofiaf yn iawn, nid wyf yn credu ein bod ni hyd yn oed wedi dysgu'r anthem genedlaethol yn Gymraeg. Felly, roedd cymaint yn brin, a gwn ein bod wedi gwneud llawer o gynnydd ers hynny, ond credaf fod cryn dipyn o waith i'w wneud eto a chredaf fod yr adroddiad hwn yn ymgorffori llawer o hynny ac yn ei nodi mewn modd cryno a phenodol iawn, ac rwy'n credu bod yr argymhellion yn bwysig iawn ac rwy'n croesawu'r ymateb gan Lywodraeth Cymru i lawer o'r argymhellion hynny, er nad pob un ohonynt. Credaf ei bod yn bwysig mewn perthynas ag amrywiaeth ein bod yn ystyried y dystiolaeth a gafodd y pwyllgor, Ddirprwy Lywydd, a'n bod yn cynnwys y Tîm Cymorth Ieuenctid Ethnig a Race Council Cymru i helpu i adrodd hanes y mewnfudo a phrofiadau'r poblogaethau lleiafrifol ethnig hynny wrth ein plant heddiw, nid yn yr ysgolion mwyaf amrywiol yn unig, ond mewn ysgolion yn gyffredinol. Rwyf hefyd yn meddwl y gallwn groesgyfeirio yma at adroddiad arall y mae'r pwyllgor diwylliant wedi'i gyflawni ar 'Minnau hefyd!' a defnyddio'r celfyddydau a diwylliant i fynd i'r afael ag allgáu cymdeithasol. Oherwydd mae ein hamgueddfeydd yn amlwg yn berthnasol iawn, a'n sefydliadau diwylliannol a chelfyddydol yn fwy cyffredinol, yn yr ymdrech i addysgu ein plant a dylai hynny fod yn wir mewn perthynas â hanes. Felly, dylem fynd â'r plant allan i'r amgueddfeydd gymaint ag y gallwn ac i sefydliadau eraill, ac yn wir, dylem ddod â'r sefydliadau hynny i mewn i'n hysgolion. Felly, rwy'n credu bod angen inni wneud y cysylltiadau gweddol amlwg hynny, yn fy marn i, o ran sut y datblygwn hyn oll. Felly, i mi, Ddirprwy Lywydd, dylai ddechrau gyda hanes lleol, rwy'n credu, o safbwynt y cynnydd sydd angen inni ei wneud oherwydd rwy'n credu ei bod yn llawer haws ennyn diddordeb ein plant a'n pobl ifanc ar y sail honno ac yna gallwn ddatblygu'r straeon o'r pwynt hwnnw.