English: The school day can contain many stresses. I'm not just talking about maths tests or rushing to finish homework on the school steps, I'm talking about children who go to school hungry and can't afford a snack at morning break, children who feel dread going through the gates because they're worried that someone might notice that they're not wearing the right shoes or carrying the right bag, who feel ashamed when it comes to discussing school trips, because they know they'll never be able to join in. Because, Dirprwy Lywydd, as night follows day, the scourge of poverty follows children into the yard and into classrooms. It means they don't have the right kit for gym or flashy pencil cases in lessons, and that badge of difference that hangs over their heads leads all too easily to bullying. Over 3,000 children took part in a report by the Children's Commissioner for Wales in 2015 about bullying. The report, called 'Sam's Story', showed the perceived difference is identified by children themselves as key in driving bullying. And whilst that difference can be linked to appearance, ethnicity or disability, poverty plays a horribly prominent role. The report writers asked children to draw an imaginary character called Sam who's experiencing bullying. I'll show the Chamber one of those images. You'll see that Sam has holes in his clothes and the clothes look either old or unwashed. He is displaying stereotypical manifestations of poverty. The commissioner's 'A Charter for Change' report found that those who've experienced persistent poverty are more than three times as likely to fall out with friends most days, over twice as likely to be frequently bullied, more likely to play alone, less likely to have good friends, to be liked by other children and less likely to talk to their friends about their worries. Poverty isolates children. It locks them in this isolated experience of feeling set apart. And, Dirprwy Lywydd, there are specific ways about how schools are run that compound that isolation and that lead to bullying. Let's talk again about school uniforms. As we've heard, too many schools have an exclusive supplier, which restricts choice and means that the price can be extortionate. Many schools, as we've heard, enforce uniform policy so strictly, they don't allow a cheaper alternative skirt or trouser that is the same colour, for example. That can embarrass children, which is why we're calling for a review into statutory guidance on school uniform policies. There is something horrid in the thought that children are walking around wearing their embarrassment, so that they can be taunted about it by others. And school trips and own-clothes days, as we've heard, can make children feel excluded and different too. Support from the pupil development grant varies across different schools, not all of them are making the most of being able to do subsidised trips, and that means that the poorest children again get left out. And when all of their friends spend break time and after school chatting about what they'll do on the trips, planning outfits, those who can't afford to go feel like school isn't a place where they belong. It's meant to be a leveller, where everyone has equal opportunity. The word for 'school' in Welsh means 'ladder', but for so many children, that ladder is kicked away before they've even had the chance to start to climb it. Just to close, analysis by the Wales Governance Centre shows the situation will only get worse, as we've been hearing. The average household will see energy bills go up by £693 a year in April, an increase equivalent to 12 per cent of disposable income for Welsh households in the poorest decile. And this is before taking into account the fact that inflation is expected to reach a 30-year high of 7 per cent in the spring. What will be the most likely things to go, even for families not in dire straits? Things seen as little luxuries will drop away: sports kits, pocket money, music lessons, trips. But these shouldn't be luxuries. They're the things that can open doors and enrich children's lives and that mean that just because you've come from a poorer background, your life can be every bit as glorious and joyful as those of your peers. I really hope that this debate will lead to change, because every child should feel able to be welcome and happy in school.
Welsh: Gall y diwrnod ysgol gynnwys llawer o straen. Nid sôn am brofion mathemateg yn unig ydw i neu ruthro i orffen gwaith cartref ar risiau'r ysgol, rwy'n siarad am blant sy'n mynd i'r ysgol yn llwglyd ac yn methu fforddio byrbryd yn ystod egwyl y bore, plant sy'n ofni mynd drwy'r giatiau oherwydd eu bod yn poeni y gallai rhywun sylwi nad ydynt yn gwisgo'r esgidiau cywir neu'n cario'r bag cywir, plant sy'n teimlo cywilydd pan gaiff tripiau ysgol eu trafod am eu bod yn gwybod na fyddant byth yn gallu ymuno yn y sgwrs. Oherwydd, Ddirprwy Lywydd, fel y mae'r nos yn dilyn y dydd, mae malltod tlodi yn dilyn plant i fuarth yr ysgol ac i mewn i ystafelloedd dosbarth. Mae'n golygu nad oes ganddynt ddillad cywir ar gyfer ymarfer corff neu gas pensiliau crand mewn gwersi, ac mae'r arwyddion hynny o wahaniaeth sy'n hofran uwch eu pennau yn arwain yn rhy hawdd at fwlio. Yn 2015, cymerodd dros 3,000 o blant ran mewn adroddiad gan Gomisiynydd Plant Cymru ar fwlio. Dangosodd yr adroddiad, o'r enw 'Stori Sam', fod y gwahaniaeth canfyddedig yn cael ei nodi gan y plant eu hunain fel rhywbeth sy'n allweddol i ysgogi bwlio. Ac er y gellir cysylltu'r gwahaniaeth hwnnw ag ymddangosiad, ethnigrwydd neu anabledd, mae tlodi'n chwarae rhan ofnadwy o amlwg. Gofynnodd awduron yr adroddiad i'r plant dynnu llun cymeriad dychmygol o'r enw Sam sy'n cael ei fwlio. Fe ddangosaf un o'r lluniau hynny i'r Siambr. Fe welwch fod gan Sam dyllau yn ei ddillad ac mae'r dillad yn edrych naill ai'n hen neu heb eu golchi. Mae'n arddangos arwyddion ystrydebol o dlodi. Canfu adroddiad y comisiynydd, 'Siarter ar gyfer Newid' fod rhai sydd wedi profi tlodi parhaus fwy na thair gwaith yn fwy tebygol o gweryla gyda ffrindiau ar y rhan fwyaf o ddyddiau, dros ddwywaith yn fwy tebygol o gael eu bwlio'n aml, yn fwy tebygol o chwarae ar eu pen eu hunain, yn llai tebygol o fod â ffrindiau da, o gael eu hoffi gan blant eraill ac yn llai tebygol o siarad â'u ffrindiau am eu pryderon. Mae tlodi'n ynysu plant. Mae'n eu cloi yn y profiad ynysig o deimlo ar wahân. A Ddirprwy Lywydd, mae pethau penodol yn y ffordd y caiff ysgolion eu rhedeg sy'n dwysáu'r unigedd hwnnw ac sy'n arwain at fwlio. Gadewch inni siarad eto am wisgoedd ysgol. Fel y clywsom, mae gan ormod o ysgolion gyflenwr penodol, sy'n cyfyngu ar ddewis ac yn golygu y gall y pris fod yn rhy uchel. Mae llawer o ysgolion, fel y clywsom, yn gorfodi polisi gwisg ysgol mor llym fel nad ydynt yn caniatáu sgert neu drowsus arall rhatach sydd yr un lliw, er enghraifft. Gall hynny godi cywilydd ar blant, a dyna pam ein bod yn galw am adolygu canllawiau statudol ar bolisïau gwisg ysgol. Mae rhywbeth yn arswydus yn y syniad fod plant yn cerdded o gwmpas yn gwisgo eu hembaras, fel y gall eraill dynnu arnynt o'i herwydd. Ac mae tripiau ysgol a diwrnodau gwisgo dillad eich hun, fel y clywsom, yn gallu gwneud i blant deimlo ar wahân ac yn wahanol hefyd. Mae cymorth y grant datblygu disgyblion yn amrywio ar draws gwahanol ysgolion, nid yw pob un ohonynt yn gwneud y gorau o allu gwneud teithiau â chymhorthdal, ac mae hynny'n golygu bod y plant tlotaf yn cael eu hamddifadu unwaith eto. A phan fydd eu ffrindiau i gyd yn treulio amser egwyl ac ar ôl ysgol yn sgwrsio am yr hyn y byddant yn ei wneud ar y tripiau, yn cynllunio beth i'w wisgo, nid yw'r rhai nad ydynt yn gallu fforddio mynd yn teimlo bod yr ysgol yn rhywle y maent yn perthyn iddo. Mae i fod yn gydraddolwr, gyda chyfle cyfartal i bawb. Mae dau ystyr i'r gair Cymraeg 'ysgol', ond i gynifer o blant, caiff yr ysgol ei chicio ymaith cyn iddynt gael cyfle i ddechrau ei dringo hyd yn oed. I gloi, mae dadansoddiad gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru yn dangos mai gwaethygu a wnaiff y sefyllfa, fel y clywsom. Bydd biliau ynni'r cartref yn codi £693 y flwyddyn ar gyfartaledd ym mis Ebrill, cynnydd sy'n cyfateb i 12 y cant o incwm gwario aelwydydd Cymru yn y dengradd tlotaf. A hynny cyn ystyried y ffaith bod disgwyl i chwyddiant gyrraedd y lefel uchaf ers 30 mlynedd yn y gwanwyn, sef 7 y cant. Beth fydd y pethau mwyaf tebygol i fynd, hyd yn oed i deuluoedd nad ydynt mewn trafferthion enbyd? Bydd pethau yr ystyrir eu bod yn foethusrwydd bach yn diflannu: dillad chwaraeon, arian poced, gwersi cerddoriaeth, tripiau. Ond ni ddylai'r rhain fod yn foethusrwydd. Dyma'r pethau sy'n gallu agor drysau a chyfoethogi bywydau plant ac sy'n golygu, er eich bod yn dod o gefndir tlotach, y gall eich bywyd fod yr un mor ogoneddus a llawen â bywyd eich cyfoedion. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd y ddadl hon yn arwain at newid, oherwydd dylai pob plentyn deimlo'n hapus a theimlo bod croeso iddo yn yr ysgol.