English: I thank the Chairman for those comments then, and for the work that the committee and everybody has done on this. We heard from a large number of witnesses throughout this inquiry, and I think what has stood out the most from it is the total lack of consistency experienced across Communities First in terms of outcomes, working partnerships and management. For some, we did hear positive reports, and, of course, that is fantastic. Some mentioned true engagement with those most disengaged and the lives of some individuals being demonstrably improved by the dedication and hard work of certain staff members. But from others - and I think it's fair to say the majority - I would say real concerns were raised. As noted in the report, despite running for over 15 years, and at a cost of over £432 million to the taxpayer, it does remain unclear at best as to whether this programme will have had much sustainable impact at all. We heard concerns from a number of witnesses with regards to the place-based approach taken, with the Bevan Foundation asserting that this type of intervention simply does not work and makes an assumption that the individual is the problem and should be treated, leaving open further questions about other potential problems with leaving the other place-based initiatives in place while Communities First winds down. So, given the findings outlined in the report, I would be interested to know whether the Welsh Government plans to look into any potential programme adjustment with regard to Flying Start, Communities for Work and Lift. In terms of management and working partnerships, it was incredibly disappointing to note that performance management frameworks did not join up, and that a protectionist attitude and/or silo mentality has led to insufficient talking. We know in organisations and other groups how that can be a real danger, especially with regard to the duplication caused by reluctance to engage in true partnership working. These kinds of attitudes simply are not acceptable where public resources are being used, and when the future of individual lives can be so dramatically and personally affected. Of course, the failure by the Welsh Government to publish their employability plan made it hard for the committee to really assess the full impact of the closure of Communities First. Frankly, this is not acceptable, and we hope to see this plan published as soon as possible to ensure proper scrutiny against this key policy driver. So, I think, as a minimum, based on our inquiry, the Welsh Government needs to reflect on the findings of the report and ensure lessons are learnt for the future programme, in whatever form it may take. Going forward, I would suggest that the Welsh Government takes a good, long look at itself and, in fact, undertakes an investigation as to why this programme has been allowed to run for so long when there have been such glaring problems in certain areas. Giving evidence, the Cabinet Secretary said that he thought that what Communities First has done is that it has had the ability to stop communities probably getting poorer.' This isn't good enough. We must be showing far, far more ambition than this, and I do look forward to further working in this area from the Welsh Government, seeing them demonstrate far more robust, workable and concrete aims to deliver poverty reduction across Wales. For what it's worth, I actually believe that Communities First now should be wound up. It's failed as a project, and I would certainly look at our future generations, and the implications on that, and providing sustainability for our most vulnerable communities. And I would ask the Cabinet Secretary how he is working with our future well-being co-ordinator in taking forward a better programme, so that we can have real, sustainable outcomes. Thank you.
Welsh: Diolch i'r Cadeirydd am y sylwadau hynny ac am y gwaith y mae'r pwyllgor a phawb wedi'i wneud ar hyn. Clywsom gan nifer fawr o dystion drwy gydol yr ymchwiliad hwn, ac rwy'n credu mai'r hyn sydd wedi bod yn fwyaf amlwg ohono yw'r diffyg cysondeb llwyr a brofwyd ar draws Cymunedau yn Gyntaf o ran canlyniadau, partneriaethau gwaith a rheolaeth. Fe glywsom adroddiadau cadarnhaol gan rai, ac wrth gwrs, mae hynny'n wych. Roedd rhai'n sôn am ymgysylltiad go iawn â'r rhai a oedd wedi ymddieithrio fwyaf ac am fywydau rhai unigolion yn cael eu gwella'n amlwg gan ymroddiad a gwaith caled aelodau penodol o staff. Ond gan rai eraill - ac rwy'n credu ei bod yn deg dweud y rhan fwyaf - buaswn yn dweud bod pryderon gwirioneddol wedi cael eu mynegi. Fel y nodwyd yn yr adroddiad, er bod y rhaglen wedi bod ar waith am dros 15 mlynedd, ac ar gost o dros £432 miliwn i'r trethdalwr, mae'n parhau i fod yn aneglur ar y gorau a fydd y rhaglen hon wedi cael llawer o effaith gynaliadwy o gwbl. Clywsom bryderon gan nifer o dystion mewn perthynas â'r dull sy'n seiliedig ar leoedd a fabwysiadwyd, gyda Sefydliad Bevan yn honni nad yw'r math hwn o ymyriad yn gweithio, a rhagdybiai mai'r unigolyn yw'r broblem ac y dylid trin yr unigolyn, gan adael cwestiynau pellach yn agored am broblemau posibl eraill gyda pharhau i weithredu mentrau eraill sy'n seiliedig ar leoedd tra bod Cymunedau yn Gyntaf yn dod i ben. Felly, o ystyried y canfyddiadau a amlinellir yn yr adroddiad, buasai gennyf ddiddordeb mewn gwybod a yw Llywodraeth Cymru yn bwriadu edrych ar unrhyw addasiad posibl i'r rhaglenni mewn perthynas â Dechrau'n Deg, Cymunedau am Waith ac Esgyn. O ran rheolaeth a phartneriaethau gwaith, siomedig eithriadol oedd nodi nad oedd fframweithiau rheoli perfformiad yn cydgysylltu, a bod agwedd amddiffynnol a/neu feddylfryd seilo wedi arwain at ddiffyg siarad. Gwyddom sut y gall hynny fod yn berygl go iawn mewn sefydliadau a grwpiau eraill, yn enwedig o ran y dyblygu a achosir gan amharodrwydd i ymgymryd â gweithio mewn partneriaeth go iawn. Nid yw'r mathau hyn o agweddau yn dderbyniol lle y defnyddir adnoddau cyhoeddus, a phan fo dyfodol bywydau unigolion yn gallu cael eu heffeithio mewn modd mor ddramatig a phersonol. Wrth gwrs, roedd methiant Llywodraeth Cymru i gyhoeddi eu cynllun cyflogadwyedd yn ei gwneud yn anodd i'r pwyllgor asesu effaith lawn y penderfyniad i ddod a Cymunedau yn Gyntaf i ben. A bod yn onest, nid yw hyn yn dderbyniol, ac rydym yn gobeithio gweld y cynllun hwn yn cael ei gyhoeddi cyn gynted â phosibl er mwyn sicrhau bod gwaith craffu priodol yn cael ei wneud yn erbyn y sbardun polisi allweddol hwn. Felly, yn seiliedig ar ein hymchwiliad, rwy'n credu fan lleiaf fod angen i Lywodraeth Cymru fyfyrio ar ganfyddiadau'r adroddiad a sicrhau bod gwersi'n cael eu dysgu ar gyfer y rhaglen yn y dyfodol, ar ba ffurf bynnag y bydd. Wrth symud ymlaen, buaswn yn awgrymu bod Llywodraeth Cymru yn bwrw golwg dda arni ei hun, ac yn wir, yn cynnal ymchwiliad i ddarganfod pam y caniatawyd i'r rhaglen hon barhau cyhyd pan fo problemau mor fawr wedi bod mewn rhai ardaloedd. Wrth roi tystiolaeth, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet ei fod yn credu mai yr hyn y mae Cymunedau yn Gyntaf wedi'i wneud yw ei fod wedi gallu rhwystro cymunedau rhag mynd yn dlotach yn ôl pob tebyg. Nid yw hyn yn ddigon da. Mae'n rhaid inni ddangos llawer mwy o uchelgais na hyn, ac rwy'n edrych ymlaen at weld Llywodraeth Cymru yn gwneud gwaith pellach yn y maes hwn, eu gweld yn dangos amcanion llawer mwy cadarn, ymarferol a phendant i leihau tlodi ledled Cymru. O'm rhan i, rwy'n credu y dylid dod a Cymunedau yn Gyntaf i ben mewn gwirionedd. Mae wedi methu fel prosiect, a buaswn yn sicr yn edrych ar ein cenedlaethau yn y dyfodol, a'r goblygiadau o ran hynny, a darparu cynaliadwyedd ar gyfer ein cymunedau mwyaf agored i niwed. A buaswn yn gofyn i Ysgrifennydd y Cabinet sut y mae'n gweithio gyda'n cydgysylltydd lles y dyfodol i gyflwyno rhaglen well, fel y gallwn weld canlyniadau real a chynaliadwy. Diolch.