English: What an ill-starred anniversary this is. I won't use my contribution today to rehearse the lies that were told during the 2016 referendum - they are a matter of public record - but I do take exception to the tone of the latter half of the Conservative motion with its focus on opportunities, conveniently ignoring the power grab from Westminster under the internal market Act, and the EU successor schemes that, only last week, I explained to the Chamber seemed calculated to enrich Tory-supporting areas at the expense of our communities. No mention of the threatened cuts to our arts sector, our students' ability to study, form relationships and flourish abroad - all taken away. When I first came to this Senedd and was spokesperson on Brexit, it seemed that all of our bandwidth was taken up with trade deals, news from negotiations, and division bells reverberating all the way from Westminster to our Senedd. I felt haunted by the awareness of all that was passing our attention by - the could, the would, the should, the might-have-beens that could not be because Brexit was taking all of our attention. Now, the sorry saga of Brexit is too often relegated to written statements. Updates that affect the livelihoods and life chances of citizens are pushed to pages written down, not spoken or scrutinised. I don't blame the Welsh Government, and goodness knows COVID has had to take so much of our attention, but Llywydd, outside the Chamber there hangs still a sense of what might have been, no longer perhaps in terms of legislative time or Government priority, but lives put on hold, EU citizens who've lived for years amongst us having to reapply for their right to reside, a sense of dense interbelonging and shared aspirations sidelined, and horizons shrinking and crumpling in. And across the sea, discord and tension in Northern Ireland grows louder, stoked by Westminster Ministers who didn't bother to care about the impact that their laissez-faire, lazy braggadocio would have on what is quite literally a matter of life and death. Llywydd, the motion speaks of opportunities. I would speak of opportunities lost - the opportunity cost of red tape, form filling, the roads not taken because now they are blocked. In 'Hard Border' the poet Clare Dwyer Hogg reminds us that 'chance and hope come in forms like steam and smoke'. Not all of the impacts of Brexit are as tangible as lines of lorries on a motorway. I would remind the Chamber of the journeys never taken, the loves never found, challenges missed before they could be faced, triumphs and tribulations we might have shared; those might-have-beens dissipating and disappearing like smoke in the wind.
Welsh: Am ben-blwydd trychinebus. Ni ddefnyddiaf fy nghyfraniad heddiw i ailadrodd y celwyddau a ddywedwyd yn ystod refferendwm 2016 - maent wedi'u cofnodi'n gyhoeddus - ond rwy'n gresynu at gywair ail hanner cynnig y Ceidwadwyr gyda'i ffocws ar gyfleoedd, gan anwybyddu'n gyfleus y cipio pŵer gan San Steffan o dan Ddeddf y farchnad fewnol, a chynlluniau olynol yr UE yr eglurais i'r Siambr yr wythnos diwethaf eu bod fel pe baent wedi'u creu i gyfoethogi ardaloedd sy'n cefnogi'r Torïaid ar draul ein cymunedau ni. Dim sôn am y toriadau sy'n bygwth ein sector celfyddydau, gallu ein myfyrwyr i astudio, ffurfio cysylltiadau a ffynnu dramor - maent oll wedi'u colli. Pan ddeuthum i'r Senedd hon am y tro cyntaf a dod yn llefarydd ar Brexit, roedd yn ymddangos bod ein holl sylw'n cael ei roi i gytundebau masnach, newyddion am y negodiadau, a chloch y pleidleisiau'n atseinio yr holl ffordd o San Steffan i'n Senedd ni. Cawn fy mlino gan yr ymwybyddiaeth o'r cyfan nad oedd yn cael ein sylw - y pethau y gellid, y byddid, y dylid, a allai fod wedi digwydd ond na ddigwyddodd am fod Brexit yn mynd â'n holl sylw. Yn awr, mae saga druenus Brexit yn rhy aml wedi ei chyfyngu i ddatganiadau ysgrifenedig. Mae diweddariadau sy'n effeithio ar fywoliaeth a chyfleoedd bywyd dinasyddion yn cael eu gwthio i dudalennau ysgrifenedig, na chânt eu lleisio na'u craffu. Nid wyf yn beio Llywodraeth Cymru, a dyn a ŵyr, mae COVID wedi gorfod mynd â chymaint o'n sylw, ond Lywydd, y tu allan i'r Siambr mae'n dal i fod ymdeimlad o'r hyn a allai fod wedi bod, nid ar ffurf amser deddfwriaethol na blaenoriaeth Llywodraeth mwyach efallai, ond ar ffurf bywydau ar stop, dinasyddion yr UE sydd wedi byw ers blynyddoedd yn ein plith yn gorfod ailymgeisio am eu hawl i breswylio, ymdeimlad o ryngberthyn tynn a dyheadau a rennir yn cael eu gwthio i'r cyrion, a gorwelion yn crebachu ac yn cyfyngu. Ac ar draws y môr, mae anghytgord a thensiwn yng Ngogledd Iwerddon yn cynyddu, wedi'i gymell gan Weinidogion San Steffan na wnaethant drafferthu poeni am yr effaith y byddai eu laissez-faire, eu braggadocio diog yn ei chael ar yr hyn sy'n llythrennol yn fater o fywyd a marwolaeth. Lywydd, mae'r cynnig yn siarad am gyfleoedd. Rwy'n siarad am gyfleoedd a gollwyd - cost cyfle biwrocratiaeth, llenwi ffurflenni, y ffyrdd nas teithiwyd oherwydd eu bod wedi'u cau bellach. Yn 'Hard Border' mae'r bardd Clare Dwyer Hogg yn ein hatgoffa bod 'cyfle a gobaith yn dod ar ffurf pethau fel ager a mwg.' Nid yw pob un o effeithiau Brexit mor ddiriaethol â rhesi o lorïau ar draffordd. Hoffwn atgoffa'r Siambr o'r teithiau nas teithiwyd, y cariad nas profwyd, yr heriau a gollwyd cyn y gellid eu hwynebu, llwyddiannau a phrofiadau y gallem fod wedi'u rhannu; y pethau a allai fod wedi bod yn gwasgaru ac yn diflannu fel mwg yn y gwynt.