English: I think it's fair to say we've all seen exponential development and growth in devolution and, indeed, in Wales as a country since 1999, and we are now a Parliament in all but name and, hopefully, that name will soon follow. And the depth and breadth of our responsibilities, and the tools that we now have to do a job for the people of Wales, for our communities are much bigger than they were, and I believe they are being used to good effect. Over that time, Llywydd, we've progressed from the Egyptian potato blight regulations to those arcane creatures, LCOs - legislative consent Orders - and Assembly Measures, and now to Acts. And, do you know, we've seen some really significant, important Acts, I believe, really delivering in terms of the use of those powers for the people of Wales: the well-being of future generations Act, the environment Act, the social services and well-being Act, the organ donation legislation, and, I would say, the active travel Act, which I was privileged to have a part in when I was in Government. So, we have come a long way. For nine years of that time, during that time of development and growth, better and more effective delivery for Wales, Carwyn has led Welsh Government and led our country, and led that building of devolution in Wales, in the referendum as was mentioned earlier and generally, and led on the actual implementation and use of those powers, which, obviously, is absolutely crucial. It's been a tremendous opportunity for Carwyn, and a tremendous responsibility, privilege and honour, and one that I know he is very conscious and always has been very aware of and all that those responsibilities bring. I believe Carwyn has fulfilled those responsibilities, Llywydd, with commitment, dedication, ability and stature, and that's a fabulous tribute to the man. At the start of the Assembly, Llywydd, I and Alun Pugh, who represented Clwyd West at the time, quickly became good friends, the three of us, and I think it's fair to say that it was clear to Alun and I that Carwyn had strong leadership qualities. I think, even back then, that was recognised not only by us, but across the parties in the Assembly at the time, across Assembly Members, in the media and more widely. I found out about those leadership qualities to my cost early on when I contested with Carwyn the prestigious position of chair of the South East Wales Regional Committee. [ Laughter.] That was an early advancement for Carwyn, but it didn't sully our friendship in any way. But, outside the Assembly, Llywydd, my efforts to enlist Carwyn in the Assembly football and cricket teams were met with limited enthusiasm, I think it's fair to say, although Carwyn did play and did take part. And whilst sometimes effective - [ Laughter. ] -
Welsh: Rwy'n credu ei bod yn deg dweud ein bod ni i gyd wedi gweld datblygiad a thwf cyflymach o ran datganoli ac, yn wir, o ran Cymru ein gwlad ers 1999, ac rydym erbyn hyn yn senedd ym mhopeth ond yr enw, ac rwy'n gobeithio y bydd yr enw hwnnw'n dilyn cyn bo hir. Ac mae dyfnder ac ehangder ein cyfrifoldebau, a'r offerynnau sydd gennym ni nawr i weithio er mwyn pobl Cymru, gyda chymunedau yn fwy o lawer nag yr oedden nhw, a chredaf eu bod yn cael eu defnyddio yn effeithiol er gwell. Dros y cyfnod hwnnw, Llywydd, rydym wedi datblygu o reoliadau malltod tatws yr Aifft i'r dirgelion hynny - y Gorchmynion Cymhwysedd Deddfwriaethol - a Biliau Cynulliad, a bellach hyd at Ddeddfau. A wyddoch chi, rydym wedi gweld rhai Deddfau pwysig, sylweddol mewn gwirionedd, yn fy marn i, yn wirioneddol gyflawni o ran y defnydd o'r pwerau hynny ar gyfer pobl Cymru: Deddf Lles Cenedlaethau'r Dyfodol, Deddf yr Amgylchedd, Deddf Lles a Gwasanaethau Cymdeithasol, y ddeddfwriaeth ar roi organau, ac, fe ddywedwn i, y Ddeddf Teithio Llesol, yr oedd yn fraint i mi fod â rhan ynddi pan oeddwn i yn y Llywodraeth. Felly, rydym wedi cyflawni tipyn. Am naw mlynedd o'r amser hwnnw, y cyfnod hwnnw o ddatblygiad a thwf, darpariaeth well a mwy effeithiol ar gyfer Cymru, mae Carwyn wedi arwain Llywodraeth Cymru ac arwain ein gwlad, ac arwain y gwaith hwnnw o adeiladu datganoli yng Nghymru, yn y refferendwm fel y soniwyd yn gynharach ac yn gyffredinol, ac wedi arwain ar weithredu gwirioneddol a defnydd o'r pwerau hynny, sydd, wrth gwrs, yn gwbl hanfodol. Mae hwn wedi bod yn gyfle aruthrol i Carwyn, ac yn gyfrifoldeb, yn fraint ac yn anrhydedd aruthrol, ac yn un y gwn ei fod yn ymwybodol iawn ohono bob amser wedi amgyffred y cyfan a ddaw yn sgil y cyfrifoldebau hynny. Rwy'n credu bod Carwyn wedi cyflawni'r cyfrifoldebau hynny, Llywydd, gydag ymrwymiad, ymroddiad, gallu a bri, ac mae honno'n deyrnged ardderchog i'r dyn. Ar ddechrau'r Cynulliad, Llywydd, daeth Alun Pugh, a oedd yn cynrychioli Gorllewin Clwyd ar y pryd, a minnau'n ffrindiau da yn gyflym, y tri ohonom, ac mae'n deg dweud ei bod wedi dod yn amlwg i Alun a minnau fod gan Carwyn nodweddion cryf o ran arweinyddiaeth. Credaf, hyd yn oed yr adeg honno, fod hynny wedi ei gydnabod, nid yn unig gennym ni, ond ar draws y pleidiau yn y Cynulliad ar y pryd, ar draws Aelodau'r Cynulliad, ac yn y cyfryngau ac yn fwy eang na hynny. Deuthum i wybod am y nodweddion hynny o ran arweinyddiaeth, i'm cost fy hunan, yn gynnar iawn pan wnes i ymladd Carwyn am swydd fawreddog Cadeirydd Pwyllgor Rhanbarth y de ddwyrain. [ Chwerthin.] Roedd hwnnw'n ddyrchafiad cynnar i Carwyn, ond wnaeth hynny ddim pylu dim ar ein cyfeillgarwch ni mewn unrhyw ffordd. Ond, y tu allan i'r Cynulliad, Llywydd, ychydig iawn o frwdfrydedd a ddangoswyd i fy ymdrechion i gael Carwyn i chwarae yn nhimau pêl-droed a chriced y Cynulliad, credaf ei bod yn deg dweud, er bod Carwyn wedi chwarae a chymryd rhan. A thra'r oedd ef yn effeithiol weithiau - [ Chwerthin. ] -