English: Diolch, Lywydd. Thank you, Presiding Officer, and can I start also by thanking Dai Lloyd for bringing forward this proposal and also for the constructive dialogue that I've had with him in recent weeks? There is no doubt that historic place names are an important part of our heritage and bear witness to the linguistic, social, and historical changes that have shaped our nation. Dai recognises this and so do I. They constitute a rich legacy for the present and for future generations and, as some in this Chamber may recall, this is not the first time that the Assembly has given consideration to recognising and to promoting the importance of historic place names. Indeed, during the passage of the Historic Environment (Wales) Act, historic place names were a subject of debate, both here in the Chamber and in committee. The Assembly considered a number of options for their protection and I've always been clear that a formal consenting regime is very complex: it's costly to administer and near impossible to enforce. But, I do understand and appreciate the desire to protect the historic names that mean so much to all of us. That's why I was very pleased to respond to the constructive debate that we had during the passage of the Historic Environment (Wales) Bill and to successfully introduce a Government amendment to place a duty on Welsh Minsters to create and maintain a list of historic place names for Wales. In May, Wales will have the only statutory list of historic place names - a first, not only for the United Kingdom, but a world first. This groundbreaking list is being developed by the royal commission under the guidance of a steering group that includes representatives of the Welsh Place-Name Society, the Centre for Advanced Welsh and Celtic Studies and the National Library of Wales, and also, as an observer, the Welsh Language Commissioner. The list will be freely accessible, not only online, but also through the Welsh historic environment records. It will record historic names and variants of geographical features, settlements, thoroughfares, farms, houses and fields. Indeed, the only criteria for the inclusion of a place name is that it can be confidently identified and mapped for reliable historical evidence. At launch, as Dai Lloyd has outlined, the list will contain over 350,000 place names derived from historic Ordinance Survey maps, nineteenth century tithe maps, and apportionments and earlier evidence. However, that will only be the beginning. The list will continue to develop and grow as other sources are added and further research adds greater depth to the records of our historic place names. The list will not attempt to identify a single authoritative historic place name for each feature, locality or property. That would be an impossible task given the sheer volume of names and their sometimes complex transformations over many centuries. Rather, it will present the evidence to show how a place name has changed over time. Researchers will, of course, find this an invaluable tool, but it will also be something that members of the public can easily use if they are curious about the history of their property or their local area. As such - .
Welsh: Diolch i chi, Lywydd, ac a gaf fi ddechrau hefyd drwy ddiolch i Dai Lloyd am gyflwyno'r cynnig hwn, a hefyd am y ddeialog adeiladol a gefais gydag ef yn yr wythnosau diwethaf? Nid oes amheuaeth fod enwau lleoedd hanesyddol yn rhan bwysig o'n treftadaeth ac yn tystio i'r newidiadau ieithyddol, cymdeithasol, a hanesyddol sydd wedi siapio ein cenedl. Mae Dai yn cydnabod hyn ac rwyf innau hefyd. Maent yn ffurfio etifeddiaeth gyfoethog ar gyfer y presennol ac ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol ac fel y bydd rhai yn y Siambr hon yn cofio, nid dyma'r tro cyntaf i'r Cynulliad roi ystyriaeth i gydnabod a hyrwyddo pwysigrwydd enwau lleoedd hanesyddol. Yn wir, yn ystod hynt Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru), roedd enwau lleoedd hanesyddol yn destun dadl, yma yn y Siambr ac yn y pwyllgor. Ystyriodd y Cynulliad nifer o opsiynau ar gyfer eu diogelu ac rwyf bob amser wedi dweud yn glir fod trefn gydsynio ffurfiol yn gymhleth iawn: mae'n gostus i'w gweinyddu a bron yn amhosibl i'w gorfodi. Ond rwy'n deall ac yn gwerthfawrogi'r awydd i ddiogelu'r enwau hanesyddol sy'n golygu cymaint i bob un ohonom. Dyna pam roeddwn yn falch iawn o ymateb i'r ddadl adeiladol a gawsom yn ystod hynt Bil yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) a chyflwyno gwelliant llwyddiannus y Llywodraeth i osod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i greu a chadw rhestr o enwau lleoedd hanesyddol ar gyfer Cymru. Ym mis Mai, bydd gan Gymru yr unig restr statudol o enwau lleoedd hanesyddol - y gyntaf, nid yn unig yn y Deyrnas Unedig, ond y gyntaf yn y byd. Mae'r rhestr hon yn torri tir newydd ac yn cael ei datblygu gan y comisiwn brenhinol dan arweiniad grŵp llywio sy'n cynnwys cynrychiolwyr o Gymdeithas Enwau Lleoedd Cymru, y Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd a Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a hefyd, fel sylwedydd, Comisiynydd y Gymraeg. Bydd y rhestr ar gael i bawb, nid yn unig ar-lein, ond hefyd drwy gofnodion amgylchedd hanesyddol Cymru. Bydd yn cofnodi enwau hanesyddol ac amrywiadau nodweddion daearyddol, aneddiadau, tramwyfeydd, ffermydd, tai a chaeau hanesyddol. Yn wir, yr unig feini prawf ar gyfer cynnwys enw lle yw y gellir ei nodi'n hyderus a'i fapio am dystiolaeth hanesyddol ddibynadwy. Wrth ei lansio, fel y mae Dai Lloyd wedi'i amlinellu, bydd y rhestr yn cynnwys dros 350,000 o enwau lleoedd yn deillio o fapiau hanesyddol Arolwg Ordnans, mapiau degwm o'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a chyfrannau a thystiolaeth gynharach. Fodd bynnag, dechrau'n unig fydd hynny. Bydd y rhestr yn parhau i ddatblygu a thyfu wrth i ffynonellau eraill gael eu hychwanegu ac wrth i ymchwil pellach ychwanegu mwy o ddyfnder i gofnodion ein henwau lleoedd hanesyddol. Ni fydd y rhestr yn ceisio nodi un enw lle hanesyddol awdurdodol ar gyfer pob nodwedd, ardal neu eiddo. Byddai honno'n dasg amhosibl o ystyried y nifer fawr o enwau a'u trawsffurfiadau cymhleth, weithiau, dros lawer o ganrifoedd. Yn hytrach, bydd yn cyflwyno'r dystiolaeth i ddangos sut y mae enw lle wedi newid dros amser. Bydd ymchwilwyr, wrth gwrs, yn ei ystyried yn adnodd amhrisiadwy, ond bydd hefyd yn rhywbeth y gall aelodau'r cyhoedd ei ddefnyddio'n hawdd os ydynt yn chwilfrydig ynglŷn â hanes eu heiddo neu eu hardal leol. Fel y cyfryw - .