English: Diolch, Dirprwy Lywydd. I could open this debate by reeling off the statistics that clearly show the need for action on health inequalities and the reason why we have tabled this motion before Members today, and that the lack of a women's health strategy merits scrutiny and debate, especially given the Government's own stated aim of becoming a feminist Government. But I'll save my own words this afternoon and let others speak for me, because I want to share accounts and experiences of women who will put the case for our motion powerfully and overwhelmingly. In fact, giving them the platform of this Senedd Chamber, ensuring that we all hear their voices this afternoon, is vital. Because the sad truth is that the stigmatisation of women's health conditions such as endometriosis, menopause, polycystic ovary syndrome, premenstrual dysphoric disorder and others restrict conversation and isolate women when, in fact, they're experiences that should unite us and spur us into action. These voices are not heard, nor their pleas for more support, for the attention they deserve, for better treatment, because, historically, with limited investment in research into women's health in general, there's been so little research into conditions such as endometriosis that we don't even know what causes it. And without knowing the cause, a cure cannot, of course, be found. Kate Laska from Gwynedd suffers from endometriosis. She had to travel outside of Wales to get specialist help and pay privately for treatment, after waiting years to get a diagnosis and even longer to get treatment. And she's still in chronic pain now. These are her words: 'Imagine that, for years, you live in a lot of physical pain. You try to get help but you are told that the pain you are feeling is normal. In the meantime, you lose your job, your income and your partner. After changing my doctor, I finally had my diagnosis, but I had no idea that, for the next seven years, I would spend fighting for my right to treatment. Due to very often suboptimal care and a lack of awareness amongst the healthcare workers as well as society, including myself, endometriosis in my case progressed to stage 4 and required numerous complex surgeries. Now imagine you do not find much support around you in times when you mostly need it, because there is a belief in society that women are destined to experience pain. Women with endometriosis suffer in silence and very often alone, because no-one around them can imagine their pain. There is only one specialist clinic in Cardiff where women like myself can hope for relief. However, this clinic is currently overwhelmed with patients. Time is crucial with this chronic condition. This is why there is an urgent need for a local service based in north Wales.' The lack of investment in treatment for women's health conditions like endometriosis has resulted in cross-border agreements for treatment - for example, women like Kate, who live in north Wales, attend the endometriosis specialist centre in Liverpool. But this does not always happen. One of my own constituents, Becci Smart, has been living with PMDD, premenstrual dysphoric disorder, since the age of 14, but wasn't diagnosed with the condition until age 30. PMDD is a very severe form of premenstrual syndrome, which can cause a range of emotional and physical symptoms every month during the week or two before your period. In her own experience, and from the experiences of others she has spoken to with PMDD, she says that there is a severe lack of mental health support available and a lack of understanding of the condition among GPs. Indeed, she says that sufferers of PMDD are being turned away from mental health services, as they are incorrectly told that it's a purely gynaecological condition, rather than a mental health one. It is, of course, both these things. They are told instead to see their GPs, who are not experts on mental health, every time PMDD severely affects their mental health, which is a week or two every month. Currently, there are no blood or saliva tests or scans to diagnose PMDD. The only way to diagnose it is to track symptoms alongside the menstrual cycle for at least two full months. There is no cure, only symptom management. Diagnosis takes, on average, 12 years and approaching, on average, six different healthcare professionals. This, while PMDD affects one in 20 menstruators of reproductive age, and those with PMDD are at a 7 per cent increased risk of suicide than those without premenstrual disorders. Seventy-two per cent have active suicidal ideation during every PMDD cycle. That's each menstrual cycle. Thirty-four per cent have made active suicide attempts during PMDD weeks. Fifty-one per cent have self-injured in a non-suicidal way during PMDD weeks. I'm sure we will hear many more of these harrowing accounts as part of Members' contributions this afternoon. I'm glad that our motion means they will be heard, because this suffering is inexcusable, because there can be no doubt that there is gender inequality at play here. While women in Wales have a longer life expectancy than men, it is clear that they are spending less of their life in good health, and this arises from a lack of medical research into women's health, which means researchers do not have the opportunity to identify and study sex differences in diseases. And it creates assumptions that similar medical treatments will work for both males and females. For example, diabetes, heart attacks, autism are all conditions that can present differently for males and females. There's also still this pervasive belief in parts of the medical community that stems from societal patriarchy and, to some extent, misogyny, that when a woman complains about her health, it's either hormonal, emotional or irrational and is often framed around their reproductive functions as women. There is a gender health gap that must be better addressed. Why else has there been five times the amount of research into male erectile dysfunction, which afflicts 19 per cent of men, than there has been into premenstrual syndrome, which affects 90 per cent of women? What else can explain why, when there are concerns that some women across the UK were unable to obtain their prescriptions due to shortages of HRT products two years ago, there was a failure to deal with the shortages? And this, coupled with the impact of COVID-related global supply problems, means around 1 million women in the UK, who use HRT to relieve the symptoms of menopause, will be affected, and so will many women in Wales who rely on this treatment. It is vital that we address the failures within women's health, so that we can open up the conversation and change its constricted culture. To do this, the Welsh Government needs to develop a bespoke women's health strategy for Wales, which should focus on lifelong women's health; high-quality services, including specialist tertiary care; and investment in high-quality and enhanced training for healthcare professionals. I look forward to Members' contributions to this important debate, and I urge all Members to support the motion. We owe it to the women who have told us of their pain and frustration to listen and to act. Diolch.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Gallwn agor y ddadl hon drwy restru'r ystadegau sy'n dangos yn glir yr angen i weithredu ar anghydraddoldebau iechyd a'r rheswm pam ein bod wedi cyflwyno'r cynnig hwn gerbron yr Aelodau heddiw, a bod angen craffu a dadlau ynghylch y diffyg strategaeth iechyd menywod, yn enwedig o ystyried nod datganedig y Llywodraeth ei hun o ddod yn Llywodraeth ffeministaidd. Ond rwyf am arbed fy ngeiriau fy hun y prynhawn yma a gadael i eraill siarad ar fy rhan, gan fy mod am rannu adroddiadau a phrofiadau menywod a fydd yn dadlau'r achos dros ein cynnig yn rymus ac yn llwyddiannus. Mewn gwirionedd, mae rhoi'r llwyfan iddynt hwy yn Siambr y Senedd, gan sicrhau bod pob un ohonom yn clywed eu lleisiau y prynhawn yma, yn hollbwysig. Oherwydd y gwir trist yw bod stigmateiddio cyflyrau iechyd menywod fel endometriosis, y menopos, syndrom ofarïau polysystig, anhwylder dysfforig cyn mislif ac eraill yn cyfyngu ar y sgwrs ac yn ynysu menywod pan fyddant, mewn gwirionedd, yn brofiadau a ddylai ein huno a'n sbarduno i weithredu. Nid yw'r lleisiau hyn yn cael eu clywed, na'u galwad am fwy o gymorth, am y sylw y maent yn ei haeddu, am driniaeth well, oherwydd, yn hanesyddol, gyda phrinder buddsoddiad mewn ymchwil i iechyd menywod yn gyffredinol, mae cyn lleied o ymchwil wedi bod i gyflyrau fel endometriosis fel nad ydym hyd yn oed yn gwybod beth sy'n ei achosi. A heb wybod yr achos, wrth gwrs, ni ellir dod o hyd i wellhad. Mae Kate Laska o Wynedd yn dioddef o endometriosis. Bu'n rhaid iddi deithio y tu allan i Gymru i gael cymorth arbenigol a thalu'n breifat am driniaeth, ar ôl aros am flynyddoedd i gael diagnosis a hyd yn oed yn hwy i gael triniaeth. Ac mae hi mewn poen cronig o hyd. Dyma ei geiriau hi: 'Dychmygwch eich bod yn byw mewn cryn dipyn o boen corfforol ers blynyddoedd. Rydych yn ceisio cael cymorth, ond dywedir wrthych fod y poen a deimlwch yn normal. Yn y cyfamser, rydych yn colli eich swydd, eich incwm a'ch partner. Ar ôl newid fy meddyg, cefais fy niagnosis o'r diwedd, ond nid oedd gennyf unrhyw syniad y byddwn yn treulio'r saith mlynedd nesaf yn ymladd dros fy hawl i gael triniaeth. Oherwydd y gofal a oedd yn aml iawn yn llai na delfrydol a diffyg ymwybyddiaeth ymhlith y gweithwyr gofal iechyd yn ogystal â'r gymdeithas, gan gynnwys fi fy hun, gwaethygodd fy endometriosis i gam 4 ac roedd angen nifer o lawdriniaethau cymhleth arnaf. Nawr, dychmygwch nad ydych yn cael fawr o gefnogaeth ar yr adegau pan fydd ei hangen fwyaf arnoch, gan fod yna gred yn y gymdeithas mai tynged menywod yw profi poen. Mae menywod ag endometriosis yn dioddef yn dawel ac yn aml iawn ar eu pen eu hunain, gan na all unrhyw un o'u cwmpas ddychmygu eu poen. Un clinig arbenigol yn unig a geir, a hwnnw yng Nghaerdydd lle y gall menywod fel fi obeithio cael lleddfu eu poen. Fodd bynnag, mae'r clinig hwn yn llawn ar hyn o bryd. Mae amser yn hollbwysig gyda'r cyflwr cronig hwn. Dyna pam fod taer angen gwasanaeth lleol yng ngogledd Cymru.' Mae'r diffyg buddsoddiad mewn triniaeth ar gyfer cyflyrau iechyd menywod fel endometriosis wedi arwain at gytundebau trawsffiniol ar gyfer triniaethau - er enghraifft, mae menywod fel Kate, sy'n byw yng ngogledd Cymru, yn mynychu'r ganolfan endometriosis arbenigol yn Lerpwl. Ond nid yw hyn yn digwydd bob amser. Mae un o fy etholwyr, Becci Smart, wedi bod yn byw gydag anhwylder dysfforig cyn mislif, PMDD, er pan oedd yn 14 oed, ond ni wnaed diagnosis o'r cyflwr tan oedd yn 30 oed. Mae PMDD yn fath difrifol iawn o syndrom cyn mislif, a all achosi amrywiaeth o symptomau emosiynol a chorfforol bob mis yn ystod yr wythnos neu ddwy cyn eich mislif. Yn ei phrofiad ei hun, ac o brofiadau pobl eraill â PMDD y mae hi wedi siarad â hwy, dywed fod prinder difrifol o gymorth iechyd meddwl ar gael a diffyg dealltwriaeth o'r cyflwr ymhlith meddygon teulu. Yn wir, dywed fod dioddefwyr PMDD yn cael eu troi ymaith gan wasanaethau iechyd meddwl, gan y dywedir wrthynt, yn anghywir, mai cyflwr gynaecolegol yn unig yw hwn, yn hytrach na chyflwr iechyd meddwl. Wrth gwrs, mae'r ddau beth yn wir. Yn hytrach, dywedir wrthynt fynd i weld eu meddyg teulu, nad ydynt yn arbenigwyr ar iechyd meddwl, bob tro y bydd PMDD yn effeithio'n ddifrifol ar eu hiechyd meddwl, ac mae'n gwneud hynny am wythnos neu ddwy bob mis. Ar hyn o bryd, nid oes unrhyw brofion gwaed na phoer na sganiau a all wneud diagnosis o PMDD. Yr unig ffordd i wneud diagnosis ohono yw drwy olrhain symptomau ochr yn ochr â chylchred y mislif am o leiaf ddeufis llawn. Nid oes gwellhad, dim ond rheoli symptomau. Mae diagnosis yn cymryd 12 mlynedd ar gyfartaledd, ac mae'n rhaid mynd at chwe gweithiwr gofal iechyd proffesiynol gwahanol ar gyfartaledd. Hyn, tra bo PMDD yn effeithio ar un o bob 20 unigolyn o oedran atgenhedlu sy'n cael mislif, ac mae'r rheini sydd â PMDD yn wynebu risg 7 y cant yn uwch o hunanladdiad na phobl nad ydynt yn cael anhwylderau cyn mislif. Mae 72 y cant yn cael syniadau hunanladdol gweithredol yn ystod pob cylchred PMDD, hynny yw, ym mhob cylchred mislifol. Mae 34 y cant wedi gwneud ymdrechion hunanladdol gweithredol yn ystod wythnosau PMDD. Mae 51 y cant wedi hunan-niweidio mewn ffordd nad yw'n hunanladdol yn ystod wythnosau PMDD. Rwy'n siŵr y byddwn yn clywed llawer mwy o'r hanesion brawychus hyn yn rhan o gyfraniadau'r Aelodau y prynhawn yma. Rwy'n falch fod ein cynnig yn golygu y cânt eu clywed, gan fod y dioddefaint hwn yn anfaddeuol, gan nad oes unrhyw amheuaeth fod anghydraddoldeb rhwng y rhywiau ar waith yma. Er bod gan fenywod yng Nghymru ddisgwyliad oes hirach na dynion, mae'n glir eu bod yn treulio llai o'u bywydau mewn iechyd da, ac mae hyn yn deillio o ddiffyg ymchwil feddygol i iechyd menywod, sy'n golygu nad yw ymchwilwyr yn cael cyfle i nodi ac astudio gwahaniaethau rhwng y rhywiau mewn clefydau. Ac mae'n creu rhagdybiaethau y bydd triniaethau meddygol tebyg yn gweithio i ddynion a menywod. Er enghraifft, mae diabetes, trawiadau ar y galon ac awtistiaeth yn gyflyrau a all edrych yn wahanol mewn dynion a menywod. Ceir cred hollbresennol hefyd mewn rhannau o'r gymuned feddygol sy'n deillio o batriarchaeth gymdeithasol, ac i ryw raddau, o gasineb at fenywod, fod menyw, pan fydd yn cwyno am ei hiechyd, naill ai'n hormonaidd, yn emosiynol neu'n afresymol, ac yn aml, caiff ei fframio o amgylch eu gweithrediadau atgenhedlol fel menywod. Ceir bwlch iechyd rhwng y rhywiau y mae'n rhaid gwneud mwy i fynd i'r afael ag ef. Pam arall y gwnaed pum gwaith cymaint o waith ymchwil i anhawster codiad ymhlith gwrywod, sy'n effeithio ar 19 y cant o ddynion, nag a wnaed i syndrom cyn mislif, sy'n effeithio ar 90 y cant o fenywod? Beth arall a all egluro pam, pan fo pryderon nad oedd rhai menywod ledled y DU yn gallu cael eu presgripsiynau oherwydd prinder cynhyrchion therapi adfer hormonau, HRT, ddwy flynedd yn ôl, y bu methiant i fynd i'r afael â'r prinder? Ac mae hyn, ynghyd ag effaith problemau cyflenwi byd-eang sy'n gysylltiedig â COVID, yn golygu y bydd oddeutu 1 filiwn o fenywod yn y DU, sy'n defnyddio HRT i leddfu symptomau'r menopos, yn cael eu heffeithio, ac felly hefyd nifer o fenywod yng Nghymru sy'n dibynnu ar y driniaeth hon. Mae'n hollbwysig ein bod yn mynd i'r afael â'r methiannau ym maes iechyd menywod, fel y gallwn agor y sgwrs a newid ei natur gul. Er mwyn gwneud hyn, mae angen i Lywodraeth Cymru ddatblygu strategaeth iechyd menywod bwrpasol i Gymru, a ddylai ganolbwyntio ar iechyd gydol oes menywod; gwasanaethau o ansawdd uchel, gan gynnwys gofal trydyddol arbenigol; a buddsoddiad mewn gwell hyfforddiant a hyfforddiant o ansawdd uchel ar gyfer gweithwyr gofal iechyd proffesiynol. Edrychaf ymlaen at gyfraniadau'r Aelodau i'r ddadl bwysig hon, ac rwy'n annog yr holl Aelodau i gefnogi'r cynnig. Ein dyletswydd i'r menywod sydd wedi dweud wrthym am eu poen a'u rhwystredigaeth yw gwrando a gweithredu. Diolch.