English: As we've heard, of course, already, children in care are especially vulnerable, and outcomes are too often much poorer than we would wish, with those in care likely to have fewer qualifications, being at an increased risk of homelessness, mental health problems and the risk of ending up in the criminal justice system. Now, the number of looked-after children in care has steadily risen over the past 15 years, from around 3,500 back in 2000 to over 5,600 last year. Now, this clearly indicates that pressure on the services will continue to rise and that changes are necessary to ensure better outcomes for these children and young people. And, looking at the graph, you could see that there is a clear jump after 2008, after the economic crash - not immediately maybe, but about a year or 18 months later. Some might argue that that might have coincided when the cuts and austerity measures started to bite. There may be evidence out there to prove or disprove that, but I have to say that the jump was quite striking when you looked at the graph. And if there is a correlation between the recession and the number of children in care, then we have to ready ourselves for a potential further increase in demands for services in this post-referendum Wales. So, there is, I think, a huge imperative on the Welsh Government to act now to ensure that we do all we can to meet this challenge. And we all recognise, I'm sure, that a lot has happened in terms of legislation and strategies, but I think the time now is for a more relentless focus on the outcomes that we are looking for. Education, of course, being one of those that has already been highlighted and how well looked-after children do in school, and whether they go on to further training or employment as well, of course, is often considered to be an important measure of how well this group of children have been supported. There are excellent examples out there of successes, of course there are, but the general statistics tell us quite a grim story. Indeed, there is a wide gap between the attainment of looked-after children and that of pupils generally. The Member for Llanelli referred to this earlier. At foundation stage, the gap is 23 percentage points; at key stage 2, the gap is 24 percentage points; at key stage 3, it increases to 36 percentage points; and, as we heard earlier, the gap is at its widest at key stage 4, with a 40 per cent difference - up from 30 percentage points in 2004, by the way. The latest statistics show that 45 per cent of care leavers aged 19 were not in education, employment or training last year. Whilst that is the lowest percentage in the past nine years, it's clearly still unacceptably high. Looked-after children need stability, of course, as we've heard, rather than being continually moved between placements. If children are moving too frequently, then clearly changing schools also has a disruptive effect on their education as well as being more likely to suffer in terms of mental health too. As David said, in Wales, around 9 per cent of looked-after children had three or more placements in the year, and, although this is a gradual decline from 13 per cent in 2004, clearly it's still too high. There is too, I have to say, inconsistency within the education system on how adopted or fostered children are dealt with and the possibility that the perception of them being different may result in bullying. Some schools appreciate the issues and offer excellent support, but there are others out there that do not. Estyn reported today that pupils educated outside the classroom often miss out on the benefits of the wider curriculum and specialist help. I haven't had time to look at whether the report particularly considers looked-after children in any way, but I do know that the Government set up the task and finish group last year to consider those in education other than at school - something, of course, Keith Towler, the previous children's commissioner, referred to as a cinderella service back in May 2014. Now, that task and finish group reports in September, and I would ask the Secretary maybe to discuss with the education Secretary whether that task and finish group could actually specifically consider looked-after children as a particular group within this particular context. Another suggestion made earlier today as well was whether Estyn could actually undertake a thematic review maybe of work with looked-after children in schools across Wales to better inform deliberations and strategies in this respect. Plaid Cymru has been broadly supportive of the approach taken in the last Assembly and, clearly, I would support efforts to strengthen the current arrangements as long, of course, as it has that relentless focus now on improving the outcomes.
Welsh: Fel rydym wedi'i glywed yn barod, wrth gwrs, mae plant mewn gofal yn arbennig o agored i niwed, ac mae canlyniadau'n waeth nag y byddem yn dymuno iddynt fod yn rhy aml o lawer, gyda'r rhai sydd mewn gofal yn debygol o fod â llai o gymwysterau, o wynebu mwy o berygl o fod yn ddigartref, o ddatblygu problemau iechyd meddwl ac o wynebu risg o fynd yn rhan o'r system cyfiawnder troseddol. Nawr, mae nifer y plant sy'n derbyn gofal o fewn y system ofal wedi codi'n gyson dros y 15 mlynedd diwethaf, o tua 3,500 yn ôl yn 2000 i dros 5,600 y llynedd. Nawr, mae hyn yn dangos yn glir y bydd y pwysau ar y gwasanaethau yn parhau i gynyddu a bod angen gwneud newidiadau er mwyn sicrhau gwell canlyniadau i'r plant a'r bobl ifanc hyn. Ac o edrych ar y graff, gallech weld bod naid glir ar ôl 2008, ar ôl y cwymp economaidd - nid ar unwaith efallai, ond tua blwyddyn neu 18 mis yn ddiweddarach. Mae'n bosibl y bydd rhai yn dadlau y gallai hynny fod wedi cyd-daro â'r adeg pan ddechreuodd y toriadau a'r mesurau caledi gael effaith. Efallai bod tystiolaeth yn bodoli sy'n profi neu'n gwrthbrofi hynny, ond rhaid i mi ddweud fod y naid yn eithaf trawiadol wrth edrych ar y graff. Ac os oes cydberthynas rhwng y dirwasgiad a nifer y plant mewn gofal, yna mae'n rhaid i ni ymbaratoi ar gyfer y posibilrwydd o gynnydd pellach yn y galw am wasanaethau yn y Gymru sydd ohoni ar ôl y refferendwm. Felly, rwy'n credu bod rheidrwydd enfawr ar Lywodraeth Cymru i weithredu yn awr er mwyn sicrhau ein bod yn gwneud popeth yn ein gallu i ymateb i'r her hon. Ac rydym i gyd yn cydnabod, rwy'n siŵr, fod llawer wedi digwydd o ran deddfwriaeth a strategaethau, ond rwy'n credu ei bod hi'n bryd bellach i ni ganolbwyntio'n fwy didrugaredd ar y canlyniadau rydym yn chwilio amdanynt. Mae addysg, wrth gwrs, fel un o'r meysydd a amlygwyd yn barod a pha mor dda y mae plant sy'n derbyn gofal yn ei wneud yn yr ysgol, yn ogystal â pha un a ydynt yn symud ymlaen i hyfforddiant pellach neu gyflogaeth, wrth gwrs, yn aml yn cael ei hystyried yn ffordd bwysig o fesur pa mor dda y cefnogwyd y grŵp hwn o blant. Ceir enghreifftiau gwych o lwyddiannau, wrth gwrs, ond mae'r ystadegau cyffredinol yn adrodd stori go annymunol. Yn wir, mae bwlch mawr rhwng cyrhaeddiad plant sy'n derbyn gofal a chyrhaeddiad disgyblion yn gyffredinol. Cyfeiriodd yr Aelod dros Lanelli at hyn yn gynharach. Yn y cyfnod sylfaen, mae'r bwlch yn 23 pwynt canran; yng nghyfnod allweddol 2, mae'r bwlch yn 24 pwynt canran; yng nghyfnod allweddol 3, mae'n cynyddu i 36 pwynt canran; ac fel y clywsom yn gynharach, mae'r bwlch ar ei fwyaf yng nghyfnod allweddol 4, gyda 40 y cant o wahaniaeth - wedi codi o 30 pwynt canran yn 2004, gyda llaw. Mae'r ystadegau diweddaraf yn dangos nad oedd 45 y cant o'r rhai a oedd yn gadael gofal yn 19 oed mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant y llynedd. Er mai honno yw'r ganran isaf dros y naw mlynedd diwethaf, mae'n amlwg yn annerbyniol o uchel o hyd. Mae plant sy'n derbyn gofal angen sefydlogrwydd, wrth gwrs, fel rydym wedi'i glywed, yn hytrach na chael eu symud yn barhaus o un lleoliad i'r llall. Os yw plant yn symud yn rhy aml, yna mae'n amlwg y bydd newid ysgol hefyd yn tarfu ar eu haddysg, yn ogystal â'r ffaith eu bod yn fwy tebygol o ddioddef mewn perthynas ag iechyd meddwl hefyd. Fel y dywedodd David, yng Nghymru, mae tua 9 y cant o blant sy'n derbyn gofal wedi bod mewn tri neu fwy o leoliadau mewn blwyddyn, ac er bod y ffigur hwn yn ddirywiad graddol o 13 y cant yn 2004, mae'n amlwg ei fod yn rhy uchel o hyd. Mae'n rhaid i mi ddweud hefyd fod yna anghysondeb o fewn y system addysg o ran sut y mae plant sydd wedi cael eu mabwysiadu neu eu maethu yn cael eu trin a'r posibilrwydd y gallai'r canfyddiad eu bod yn wahanol arwain at fwlio. Mae rhai ysgolion yn deall y problemau ac yn cynnig cefnogaeth ardderchog, ond nid yw'r un peth yn wir am rai ysgolion eraill. Dywedodd Estyn heddiw fod disgyblion sy'n cael addysg y tu allan i'r ystafell ddosbarth yn aml yn colli manteision y cwricwlwm ehangach a chymorth arbenigol. Nid wyf wedi cael amser i edrych a yw'r adroddiad yn ystyried plant sy'n derbyn gofal yn benodol mewn unrhyw ffordd, ond rwy'n gwybod bod y Llywodraeth wedi sefydlu'r grŵp gorchwyl a gorffen y llynedd i ystyried y rheini sydd mewn addysg heblaw yn yr ysgol - rhywbeth, wrth gwrs, y cyfeiriodd Keith Towler, y comisiynydd plant blaenorol ato fel gwasanaeth sinderela yn ôl ym mis Mai 2014. Nawr, bydd y grŵp gorchwyl a gorffen hwnnw yn adrodd yn ôl ym mis Medi, a hoffwn ofyn i'r Ysgrifennydd drafod gyda'r Ysgrifennydd addysg, efallai, pa un a fyddai'n bosibl i'r grŵp gorchwyl a gorffen hwnnw ystyried plant sy'n derbyn gofal fel grŵp penodol yn y cyd-destun penodol hwn. Awgrym arall a wnaed yn gynharach heddiw hefyd oedd y posibilrwydd y gallai Estyn gynnal adolygiad thematig, o bosibl, o waith gyda phlant sy'n derbyn gofal mewn ysgolion ledled Cymru i lywio trafodaethau a strategaethau yn well yn hyn o beth. Mae Plaid Cymru wedi bod yn gefnogol iawn i'r dull o weithredu a fabwysiadwyd yn y Cynulliad diwethaf ac yn amlwg, byddwn yn cefnogi ymdrechion i gryfhau'r trefniadau presennol ar yr amod, wrth gwrs, ei fod yn canolbwyntio'n ddidrugaredd yn awr ar wella canlyniadau.