English: People living longer is, of course, something to be celebrated, but, as life expectancy improves, we know more people will develop dementia. Dementia is one of the biggest healthcare challenges that our generation faces. It's estimated that between 40,000 and 50,000 people in Wales are currently living with dementia, although not all are diagnosed. Clearly, the impact of dementia in society is much wider when we consider carers and family members. It is crucial that we hear from people living with or affected by dementia, just like the people I met yesterday at Oldwell Court, because we want to understand what matters most to them. We must have a clear way forward to support people with dementia and the people close to them. A number of engagement events across Wales have already taken place to hear from people living with dementia, their family members, carers, health professionals, voluntary organisations and other people with an interest in dementia. That's been undertaken in partnership with the Alzheimer's Society and the Dementia Engagement and Empowerment Project, widely known as DEEP, who have already engaged with over 400 people personally affected by dementia. My thanks do go to all of those who have contributed to this work, as their views and experiences have been instrumental in creating the draft plan for wider public consultation. It's worth recognising that no two people with dementia, or the people who support them, will have identical needs. From the pre-consultation work already undertaken, people have told us that services need to be values and rights driven, and be tailored to the individual. That support needs to be flexible to the different needs at different stages of the condition. Those sentiments have been echoed in a number of reports, including the older people's commissioner's report, 'Dementia: more than just memory loss' and the Welsh Language Commissioner's inquiry into the Welsh language in primary care, 'My Language, My Health'. The issues identified by these reports include a lack of knowledge and understanding of dementia amongst professionals and the public, and the need for dementia assessments and care to be accessible through the medium of Welsh. The need to ensure access to help, support and services in rural areas has also been highlighted in a report published last year by the Alzheimer's Society. We have, in fact, though, come a long way in realising our commitment to create a dementia-friendly nation here in Wales, but we recognise that there is, of course, more to do. Last year, we announced a number of priority areas on dementia and the steps we would take to address them. This included work on dementia risk reduction, increasing public awareness, actions to improve diagnosis rates and ensuring that support is available to people affected by dementia. The draft action plan builds on this work and contains a number of themes that we propose will require further action over the next five years. But, to ensure that the plan remains relevant and targeted, it will be formally reviewed and refreshed after three years, and the final plan will include more details on timescales, examples of notable practice and expectations for delivery. The themes have been structured using a pathway approach, which came out strongly from the engagement that we've undertaken so far. Proposed areas for action include raising awareness of how to help people reduce their risk of developing dementia, or delay its onset; raising awareness and understanding of dementia through the expansion of Dementia Friends and dementia supportive communities and organisations; ensuring that dementia is recognised appropriately and that people have timely access to assessment and diagnosis; early support and treatment for people with dementia, their carers and families, following diagnosis; and the availability of increased support, whether in a person's home, in hospital, in a care home or even at a day centre. The plan also contains a section that supports implementation. This includes a continued focus on education and training, following the recommendations included in 'Good Work: A Dementia Learning and Development Framework for Wales', launched last year in Hefin David's constituency, and also continued support for research into dementia. The formal consultation will run for three months, closing on 3 April. I am urging everyone with an interest in dementia to share their views. We would like to hear from the wider community, including businesses, faith groups and other interests. It is only by working together that we think we can build a truly dementia-friendly Wales and combat other problems, such as loneliness and isolation. The public consultation will help us to use people's experiences and expertise to develop and deliver a robust and evidence-based action plan. I do trust that Members from all parties will recognise the work undertaken to date. I look forward to hearing the views of as many people as possible, to ensure that our final plan is ambitious and achievable, and that we do work in partnership with individuals, their families and their carers, to continue to make progress towards making Wales a genuinely dementia-friendly nation.
Welsh: Mae'r ffaith bod pobl yn byw yn hirach, wrth gwrs, yn rhywbeth i'w ddathlu, ond, wrth i ddisgwyliad oes wella, rydym yn gwybod y bydd mwy o bobl yn datblygu dementia. Mae dementia yn un o'r heriau gofal iechyd mwyaf sy'n wynebu ein cenhedlaeth ni. Yr amcangyfrif yw bod rhwng 40,000 a 50,000 o bobl yng Nghymru yn byw gyda dementia ar hyn o bryd, er nad ydynt i gyd wedi cael diagnosis. Yn amlwg, mae effaith dementia yn y gymdeithas yn llawer ehangach pan ein bod yn ystyried gofalwyr ac aelodau o'r teulu. Mae'n hanfodol ein bod yn clywed gan bobl sy'n byw gyda dementia neu bobl y mae dementia yn effeithio arnynt, yn union fel y bobl a gwrddais â nhw ddoe yn Oldwell Court, oherwydd rydym eisiau deall beth sydd bwysicaf iddynt. Mae'n rhaid inni gael ffordd glir ymlaen i gefnogi pobl â dementia a'r bobl sy'n agos atynt. Mae nifer o ddigwyddiadau ymgysylltu eisoes wedi eu cynnal ledled Cymru i glywed gan bobl sy'n byw gyda dementia, aelodau o'u teuluoedd, gofalwyr, gweithwyr iechyd proffesiynol, mudiadau gwirfoddol a phobl eraill sydd â diddordeb mewn dementia. Gwnaethpwyd hynny mewn partneriaeth â Chymdeithas Alzheimer a'r Prosiect Ymgysylltu a Grymuso ar gyfer Dementia, a elwir fel arfer yn DEEP, sydd eisoes wedi ymgysylltu â dros 400 o bobl y mae dementia yn effeithio arnynt yn bersonol. Rwy'n diolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y gwaith hwn; mae eu barn a'u profiadau wedi bod yn allweddol wrth greu'r cynllun drafft ar gyfer ymgynghoriad cyhoeddus ehangach. Mae'n werth cydnabod na fydd gan unrhyw ddau o bobl â dementia, na'r bobl sy'n eu cefnogi, anghenion sy'n union yr un fath. O'r gwaith cyn-ymgynghori a gynhaliwyd eisoes, mae pobl wedi dweud wrthym fod angen i wasanaethau fod yn seiliedig ar werthoedd a hawliau, ac wedi'u teilwra i'r unigolyn. Mae angen i'r cymorth hwnnw fod yn hyblyg i'r gwahanol anghenion ar wahanol gamau o'r cyflwr. Mae'r teimladau hynny wedi cael eu hadleisio mewn nifer o adroddiadau, gan gynnwys adroddiad y comisiynydd pobl hŷn, 'Dementia: mwy na dim ond colli cof' ac ymchwiliad Comisiynydd y Gymraeg i'r Gymraeg mewn gofal sylfaenol, 'Fy Iaith, Fy Iechyd'. Mae'r materion a nodwyd gan yr adroddiadau hyn yn cynnwys diffyg gwybodaeth a dealltwriaeth o ddementia ymhlith gweithwyr proffesiynol a'r cyhoedd, a'r angen i gynnig asesiadau a gofal dementia drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae'r angen i sicrhau mynediad at gymorth, cefnogaeth a gwasanaethau mewn ardaloedd gwledig hefyd wedi cael sylw mewn adroddiad a gyhoeddwyd y llynedd gan y Gymdeithas Alzheimer. Rydym, a dweud y gwir, er hynny, wedi gwneud cynnydd mawr tuag at wireddu ein hymrwymiad i greu cenedl ddementia gyfeillgar yma yng Nghymru, ond rydym yn cydnabod, wrth gwrs, bod mwy i'w wneud. Y llynedd, fe wnaethom gyhoeddi nifer o feysydd blaenoriaeth ar ddementia a'r camau y byddem yn eu cymryd i roi sylw iddynt. Roedd hyn yn cynnwys gwaith ar leihau'r risg o ddementia, cynyddu ymwybyddiaeth y cyhoedd, camau gweithredu i wella cyfraddau diagnosis a sicrhau bod cymorth ar gael i bobl y mae dementia yn effeithio arnynt. Mae'r cynllun gweithredu drafft yn adeiladu ar y gwaith hwn ac mae'n cynnwys nifer o themâu yr ydym yn cynnig y bydd angen gweithredu pellach yn eu cylch dros y pum mlynedd nesaf. Ond, i sicrhau bod y cynllun yn dal i fod yn berthnasol ac wedi'i dargedu, caiff ei adolygu'n ffurfiol a'i adnewyddu ar ôl tair blynedd, a bydd y cynllun terfynol yn cynnwys rhagor o fanylion am amserlenni, enghreifftiau o arfer nodedig a disgwyliadau ar gyfer cyflawni. Mae'r themâu wedi eu strwythuro gan ddefnyddio dull llwybrau, a amlygwyd yn gryf o'r ymgysylltu yr ydym wedi'i wneud hyd yn hyn. Mae'r meysydd gweithredu arfaethedig yn cynnwys codi ymwybyddiaeth o sut i helpu pobl i leihau eu risg o ddatblygu dementia, neu ohirio ei ddechrau; codi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o ddementia drwy ehangu Ffrindiau Dementia a chymunedau a sefydliadau cefnogi dementia; sicrhau bod dementia yn cael ei gydnabod yn briodol a bod asesiadau a diagnosis amserol ar gael i bobl; cymorth a thriniaeth gynnar i bobl sydd â dementia, eu gofalwyr a'u teuluoedd, ar ôl diagnosis; a mwy o gymorth ar gael, boed hynny yng nghartref person, yn yr ysbyty, mewn cartref gofal neu hyd yn oed mewn canolfan ddydd. Mae'r cynllun hefyd yn cynnwys adran sy'n cefnogi gweithredu. Mae hyn yn cynnwys pwyslais parhaus ar addysg a hyfforddiant, gan ddilyn yr argymhellion a gynhwysir yn 'Gwaith Da: Fframwaith Dysgu a Datblygu ar gyfer Dementia i Gymru', a lansiwyd y llynedd yn etholaeth Hefin David, a hefyd cefnogaeth barhaus i ymchwil i ddementia. Bydd yr ymgynghoriad ffurfiol yn para am dri mis, gan ddiweddu ar 3 Ebrill. Rwy'n annog pawb sydd â diddordeb mewn dementia i rannu eu barn. Hoffem glywed gan y gymuned ehangach, gan gynnwys busnesau, grwpiau ffydd a diddordebau eraill. Dim ond drwy weithio gyda'n gilydd y credwn y gallwn adeiladu Cymru sy'n wirioneddol ddementia gyfeillgar a brwydro yn erbyn problemau eraill, megis unigrwydd ac arwahanrwydd. Bydd yr ymgynghoriad cyhoeddus yn ein helpu i ddefnyddio profiadau ac arbenigedd pobl i ddatblygu a chyflwyno cynllun gweithredu cadarn sy'n seiliedig ar dystiolaeth. Rwy'n hyderus y bydd Aelodau o bob plaid yn cydnabod y gwaith a wnaed hyd yma. Rwy'n edrych ymlaen at glywed barn cynifer o bobl â phosibl, i sicrhau bod ein cynllun terfynol yn uchelgeisiol ac yn gyraeddadwy, a'n bod yn gweithio mewn partneriaeth ag unigolion, eu teuluoedd a'u gofalwyr, i barhau i wneud cynnydd tuag at wneud Cymru yn genedl wirioneddol ddementia gyfeillgar.