English: Thank you for your statement, First Minister. Starting with the context that you set out, it has been very challenging recently, partly because of COVID, but also the impacts of Brexit, as you explained. But, there is another a dimension that is also challenging, of course, namely the broad range of - the 27 - Bills in another place - in another Parliament - that have, more and more, permeated our areas of responsibility. It feels, occasionally, that there is more legislation happening in Westminster in devolved areas than there is even in this place. One of the questions I'd like to ask at the very outset is: how do we cope with the difficult political and legislative environment that we face? We, as a point of principle, have been opposing legislative consent memoranda as a symbol of our dissatisfaction with the totally undemocratic situation, in our view at least. But, how do you believe we can strengthen and safeguard our Welsh legislature against a deliberate attempt to undermine our powers here and the democratic settlement? We, in Plaid Cymru, in the past, have introduced a self-determination Bill in order to set out the right of Wales, like all other nations under the UN charter - the right to self-determination - as a core part of our political values and our political and legal framework. Are there other ways in which we could collaborate in order to ensure that we do withstand this attempt to undermine our democracy - some Welsh version of the claim of right, for example, which, again, encapsulates this right to self-determination? In moving to the proposed legislative programme for the coming 12 months, generally speaking I think we welcome the content. There is an environmental thread running through all of this, and many of these Bills - the coal tip safety Bill and the clean air Bill - have been long awaited, and our hopes for this legislation are clear. Plaid Cymru looks forward to scrutinising it carefully and to push the boundaries in terms of its impact as much as possible. In ensuing years, we will look forward to seeing the co-operation agreement bearing fruit in some of the areas that you've mentioned, such as Senedd reform and a Welsh language education Bill. We must not forget secondary legislation and the Welsh language standards programme, which is going to be reintroduced in the next weeks. We would also like to see legislation in terms of nature targets, and we look forward to collaborating in terms of making council tax fairer. Generally speaking, one general criticism I would make is that the programme for the next year still looks very thin as compared to the legislative programmes that we see in Scotland, for example, and that has generally been true. It's an average of four, five or maybe half a dozen Bills - that's what we've been delivering, on average, in this Senedd - as compared to around 15 a year in the Scottish Parliament. The Northern Ireland Assembly, when operational, has something in the region of 14 pieces of primary legislation on average. Of course, the issue of the capacity of this place is very relevant, and Senedd reform responds to this. We have seen a lack of pace in legislating. There were pledges going back four years in terms of legislation around environmental governance. So, there are implications to this. Are there other areas of capacity that need to be addressed - not only in terms of increasing the capacity of this place in terms of the number of Members, but what about the capacity of the rest of the system? The leader of the Conservative Party referred to the good work that's done by civil servants in drafting legislation; as we increase the capacity of this place, do we also need to look at lifting the cap on the number of civil servants, certainly in terms of those who have specialist skills, in order to ensure that we increase and accelerate the legislative process? Just finally, can I echo your comments on the importance of Member Bills and committee Bills? Again, we haven't been doing as well in this legislature. Only 7 per cent of Welsh primary legislation has come through Member Bills, as compared with 10 per cent in the Scottish Parliament and 16 per cent in the Westminster Parliament. So, are we all agreed that part of Senedd reform is to increase capacity for Member Bills and committee Bills? Because that has an important role to play in a Parliament that is balanced in terms of the power of the executive and the legislature.
Welsh: Diolch am eich datganiad, Brif Weinidog. Gan ddechrau gyda'r cyd-destun roeddech chi wedi'i ddarlunio i ni, mae wedi bod yn un digon heriol yn ddiweddar, yn rhannol oherwydd COVID a hefyd o ran sgileffeithiau Brexit, fel oeddech chi'n esbonio. Ond, hefyd, mae yna ddimensiwn arall sydd yn ddigon heriol, wrth gwrs, sef yr ystod eang yma - y 27 - o Ddeddfau mewn lle arall - mewn Senedd arall - sydd yn fwyfwy ymdreiddio mewn i'n meysydd o gyfrifoldeb ni. Mae'n teimlo, weithiau, fod yna fwy o ddeddfu yn mynd ymlaen yn San Steffan o ran meysydd datganoledig na sy'n digwydd yn y lle yma, hyd yn oed. Un o'r cwestiynau, reit ar y cychwyn, yr hoffwn i ofyn yw: sut ydyn ni'n ymdopi gyda'r amgylchedd gwleidyddol, deddfwriaethol anodd yma? Dŷn ni, fel pwynt o egwyddor, wedi bod yn gwrthwynebu LCMs fel symbol o'n hanfodlonrwydd â'r sefyllfa gwbl annemocrataidd hon, yn ein tŷb ni. Sut ŷch chi'n meddwl rŷn ni'n gallu cryfhau ac amddiffyn ein deddfwrfa Gymreig ni yn erbyn ymgais bwriadol i ddisodli ein grymoedd ni fan hyn a thanseilio'r setliad democrataidd? Rŷn ni, ym Mhlaid Cymru, o'r blaen wedi cyflwyno Bil hunanbenderfyniad er mwyn gosod hawl Cymru, fel pobl cenedl arall, o dan siarter y Cenhedloedd Unedig - yr hawl i hunanbenderfyniad - fel rhan greiddiol o'n gwerthoedd gwleidyddol ac o'n fframwaith gwleidyddol a chyfreithiol. A oes ffyrdd eraill rŷn ni'n gallu cydweithio i sicrhau ein bod ni'n gwrthsefyll yr ymgais yma i danseilio'n democratiaeth ni - rhyw fersiwn Gymreig o'r claim of right, er enghraifft, unwaith eto, sydd yn crisialu'r hawl yma i hunanbenderfyniad? I symud at y rhaglen arfaethedig ei hun ar gyfer y flwyddyn sy'n dod, yn gyffredinol rwy'n credu ein bod ni'n croesawu'r cynnwys. Mae yna ryw linyn amgylcheddol yn rhedeg trwyddyn nhw i gyd, a gan fod nifer o'r Deddfau hyn - y Bil awyr lân a'r Bil ar ddiogelwch tomenni glo, er enghraifft - yn rhai hirddisgwyliedig, mi fydd ein gobeithion ni ar gyfer y ddeddfwriaeth yma yn glir, ac fe fydd Plaid Cymru yn edrych ymlaen at graffu arni yn ofalus ac i wthio ei heffaith cymaint â phosib. Yn y blynyddoedd canlynol, fe edrychwn ni ymlaen at weld ffrwyth rhaglen waith y cytundeb cydweithio yn y rhaglen ddeddfwriaethol yn rhai o'r meysydd rydych chi wedi cyfeirio atyn nhw eisoes, fel diwygio'r Senedd, Deddf addysg Gymraeg. Ac mae'n rhaid cofio, wrth gwrs, am ddeddfwriaeth eilradd a rhaglen safonau'r Gymraeg yn cael ei hailgydio ynddi yn ystod yr wythnosau nesaf. Hoffwn i weld, hefyd, deddfu o ran targedau natur, ac rŷn ni'n edrych ymlaen at gydweithio o ran gwneud y dreth gyngor yn fwy teg. At ei gilydd, un feirniadaeth gyffredinol y byddwn i'n ei gwneud yw: mae'n sicr bod y rhaglen ar gyfer y flwyddyn i ddod dal yn edrych yn denau iawn o gymharu â'r rhaglen ddeddfwriaethol dŷn ni'n ei gweld yn yr Alban, er enghraifft, ac mae hynny wedi bod yn gyffredinol wir, onid yw e? Rhyw gyfartaledd o ryw bedwar, pump neu hanner dwsin o Filiau dŷn ni wedi bod yn ei gyflawni fel cyfartaledd yn y Senedd yma, o gymharu â thua 15 y flwyddyn yn Senedd yr Alban. Mae Cynulliad Gogledd Iwerddon, pan yw'n weithredol, â rhywbeth fel 14 darn o ddeddfwriaeth gynradd y flwyddyn ar gyfartaledd. Wrth gwrs, mae'r mater o gapasiti y lle yma yn berthnasol iawn, felly mae diwygio'r Senedd yn ymateb i hyn. Rŷm ni wedi gweld arafwch mewn addewidion i ddeddfu - hynny yw, addewid yn mynd yn ôl pedair blynedd nawr i ddeddfu o ran llywodraethiant amgylcheddol. Felly, mae yna oblygiadau i'r diffyg yma. Oes yna elfennau eraill o gapasiti mae'n rhaid edrych arnyn nhw - nid yn unig o ran cynyddu capasiti'r lle yma o ran yr Aelodau, ond beth am gapasiti gweddill y system? Roedd arweinydd y Blaid Geidwadol yn cyfeirio at y gwaith da sy'n cael ei wneud gan weision sifil yn drafftio Deddfau; wrth inni gynyddu gapasiti'r lle yma, oes angen inni edrych ar godi'r cap ar y nifer o weision sifil, yn sicr o ran y rhai sydd â sgiliau arbenigol, er mwyn sicrhau ein bod ni'n cynyddu a chyflymu'r broses o ddeddfu? A gaf i jest, yn olaf, ategu pwysigrwydd Biliau Aelodau a Biliau pwyllgor? Unwaith eto, dŷn ni ddim wedi bod yn gwneud cystal yn y ddeddfwrfa yma. Dim ond 7 y cant o ddeddfwriaeth sylfaenol Cymru sydd wedi dod trwy Filiau Aelodau, o'i gymharu gyda 10 y cant yn neddfwrfa'r Alban ac 16 y cant yn Senedd San Steffan. Felly, ydyn ni i gyd yn gytûn mai rhan o ddiwygio'r Senedd ydy cynyddu capasiti ar gyfer Biliau Aelodau a Biliau pwyllgor? Oherwydd mae hynny â rôl bwysig mewn Senedd sydd yn gytbwys o ran y grym rhwng y ddeddfwrfa a'r weithrediaeth.