English: Diolch, acting Presiding Officer. I'd first like to declare that I'm still a county councillor on Monmouthshire County Council. I want to thank Darren Millar for tabling today's debate. Being from a family with a history of serving in the armed forces, it's a great chance to join my colleagues and, I hope, many others across the Chamber in welcoming our first ever Veterans' Commissioner for Wales, Colonel James Phillips, and also to recognise the enormous contribution our veterans have made and continue to make in Wales. Our new commissioner is a man who recently left the army after serving 33 years, as my colleague has outlined, including in Iraq, Afghanistan, Northern Ireland and the Balkans. With his vast experience in the armed forces, I'm sure he will bring knowledge, experience and understanding to some of the specific issues that veterans face and represent their needs to the fullest. I've been proud to serve on a council in Monmouthshire that signed up to the armed forces community covenant scheme as part of the Conservative UK Government 2011 initiative to promote a greater understanding between the military and the general public. During my time there as councillor on Monmouthshire County Council, I was honoured to be its armed forces champion. In my region of Gwent, all five local authorities have achieved gold now on the defence employer recognition scheme, and all five have offered the guaranteed interview scheme for the armed forces community, including Monmouthshire. This scheme is a great way to thank and recognise the work that the local authorities do, and for the innovative and thorough ways that they now incorporate veterans in everything that they do now going forward. It is not just for veterans that we see much-needed support now being given, but thanks to SSCE, Supporting Service Children in Education in Wales, who work hard to co-ordinate research and compile evidence on the experiences of service children in education to ensure their needs are well understood, we see this service benefiting children of serving personnel. However, the lack of data that we have on service children in Wales is actually very worrying, and the absolute need to compound this evidence is so necessary so that we can support those families with service children far better than we do already. We need to know where they are and to pick out where their families are to give them the support that they need. So, it is vital and I hope that our new commissioner will look to address this and ensure that there is up-to-date data on PLASC going forward, which is the place that it needs to be. This will not only benefit veterans, as I've said, but also the children of serving personnel. The liaison officers, like the incredible Lisa Rawlings in my own Gwent region, play such a vital role in Wales, and I really hope to see their contracts extended or made permanent, to work alongside the veterans' commissioner, as I think that will be an instantly productive team to get the very best for veterans where information can flow both ways. The liaison officers have been pivotal in creating hubs and doing many, many things to help veterans, as was outlined just now by the Member for Meirionnydd. The veterans hub in Caerphilly, run by Kelly Farr and Lisa Rawlings, is having evidenced positive outcomes and is truly a one-stop shop for veterans - similarly in Newport and across many other areas in Wales. Fantastically, we're now seeing one in Monmouthshire as well. These hubs are great examples of best practice that I hope the veterans' commissioner will look to roll out across Wales. There's still an awful lot more to do for our veterans, whether it be ensuring access to NHS dentists for veterans upon leaving the armed forces or for better data collection on our military children. And we must keep striving for better. And I want to thank my colleague Darren Millar for constantly banging the drum for veterans in Wales, and letting people know that, although we have come a long way, we need to do a lot more. There's been great work, as has already been mentioned by Jack Sargeant, from the cross-party group, including other Members, cross-party, like Alun Davies, as well as those in our own party who have always been steadfast in their support for the armed forces community in Wales. Five per cent of the UK's population are serving personnel. However, in Wales this figure is doubled to 10 per cent of the Welsh population being serving personnel. And we have around 140,000 veterans living here. It is estimated that 4 per cent of service veterans will suffer some kind of mental health issue, such as loneliness, welfare or addiction problems, often as a result of experiencing combat zones. And veterans are also vulnerable to homelessness, as we know. Currently there are 6,000 homeless veterans in England and Wales. It is due to these specific issues that still exist in our country that the appointment of a veterans' commissioner has been called for by the Welsh Conservatives since 2014. The new commissioner will act as that voice for ex-servicemen and will be working to enhance support, scrutinising and advising on Government policy. There will be no place for any Government to hide now and I hope that this support for veterans will only be enhanced going forward. I look forward to seeing how Colonel Phillips settles into his new role and I have no doubt that he will work night and day to make Wales the very best place for veterans to live, raise their families and retire, and I urge everyone in this Chamber to support our motion.
Welsh: Diolch, Lywydd dros dro. Yn gyntaf, hoffwn ddatgan fy mod yn dal yn gynghorydd sir yng Nghyngor Sir Fynwy. Hoffwn ddiolch i Darren Millar am gyflwyno'r ddadl heddiw. Gan fy mod yn hanu o deulu â hanes o wasanaethu yn y lluoedd arfog, mae'n gyfle gwych i ymuno â fy nghyd-Aelodau a nifer o rai eraill ar draws y Siambr, gobeithio, i groesawu Comisiynydd Cyn-filwyr cyntaf erioed Cymru, y Cyrnol James Phillips, a hefyd i gydnabod y cyfraniad enfawr y mae ein cyn-filwyr wedi'i wneud ac yn parhau i'w wneud yng Nghymru. Fel y dywedodd fy nghyd-Aelod, mae ein comisiynydd newydd yn ddyn sydd wedi gadael y fyddin yn ddiweddar ar ôl 33 mlynedd o wasanaeth, gan gynnwys yn Irac, Affganistan, Gogledd Iwerddon a'r Balcanau. Gyda'i brofiad helaeth yn y lluoedd arfog, rwy'n siŵr y bydd yn dod â gwybodaeth, profiad a dealltwriaeth i rai o'r materion penodol y mae cyn-filwyr yn eu hwynebu ac yn cynrychioli eu hanghenion yn llawn. Rwyf wedi bod yn falch o wasanaethu ar gyngor yn sir Fynwy a ymunodd â chynllun cyfamod cymuned y lluoedd arfog fel rhan o fenter Llywodraeth Geidwadol y DU yn 2011 i hybu gwell dealltwriaeth rhwng y fyddin a'r cyhoedd yn gyffredinol. Yn ystod fy nghyfnod fel cynghorydd yng Nghyngor Sir Fynwy, cefais y fraint o fod yn hyrwyddwr y lluoedd arfog ar ran y cyngor. Yn fy rhanbarth i yng Ngwent, mae pob un o'r pum awdurdod lleol erbyn hyn wedi cyflawni safon aur yn y cynllun cydnabod cyflogwyr amddiffyn, ac mae pob un o'r pump wedi cynnig y cynllun gwarantu cyfweliad i gymuned y lluoedd arfog, gan gynnwys sir Fynwy. Mae'r cynllun hwn yn ffordd wych o gydnabod a diolch am y gwaith y mae'r awdurdodau lleol yn ei wneud, ac am y ffyrdd arloesol a thrylwyr y maent bellach yn cynnwys cyn-filwyr ym mhopeth a wnânt wrth symud ymlaen. Nid i gyn-filwyr yn unig y gwelwn gymorth mawr ei angen yn cael ei roi yn awr, ond diolch i Cynorthwyo Plant Milwyr yn Ysgolion Cymru sy'n gweithio'n galed i gydgysylltu ymchwil a chasglu tystiolaeth ar brofiadau plant y lluoedd arfog mewn addysg i sicrhau bod eu hanghenion yn cael eu deall yn dda, rydym yn gweld y gwasanaeth hwn yn bod o fudd i blant personél sy'n gwasanaethu. Fodd bynnag, mae'r diffyg data sydd gennym ar blant y lluoedd arfog yng Nghymru yn peri cryn bryder, ac mae'r angen i gasglu'r dystiolaeth hon mor hanfodol er mwyn inni allu cefnogi teuluoedd â phlant y lluoedd arfog yng Nghymru yn llawer gwell nag a wnawn ar hyn o bryd. Mae angen inni wybod lle maent, a gwybod lle mae eu teuluoedd er mwyn rhoi'r cymorth sydd ei angen arnynt. Felly, mae hyn yn hanfodol, ac rwy'n gobeithio y bydd ein comisiynydd newydd yn ceisio mynd i'r afael â hyn ac yn sicrhau bod data cyfredol ar gael ar y Cyfrifiad Ysgolion Blynyddol ar Lefel Disgyblion (CYBLD) yn y dyfodol, lle mae angen iddo fod. Bydd hyn o fudd i gyn-filwyr, fel y dywedais, ond hefyd i blant personél sy'n gwasanaethu. Mae'r swyddogion cyswllt, fel yr anhygoel Lisa Rawlings yn fy rhanbarth i yng Ngwent, yn chwarae rhan mor allweddol yng Nghymru, ac rwy'n mawr obeithio gweld eu contractau'n cael eu hymestyn neu eu gwneud yn barhaol, i weithio ochr yn ochr â'r comisiynydd cyn-filwyr, gan y credaf y bydd hwnnw'n dîm cynhyrchiol ar unwaith i sicrhau'r gorau i gyn-filwyr, lle y gall gwybodaeth lifo'r ddwy ffordd. Mae'r swyddogion cyswllt wedi bod yn ganolog i'r gwaith o greu canolfannau a gwneud llawer iawn o bethau i gynorthwyo cyn-filwyr, fel yr amlinellwyd yn awr gan yr Aelod dros Feirionnydd. Mae'r ganolfan i gyn-filwyr yng Nghaerffili, sy'n cael ei rhedeg gan Kelly Farr a Lisa Rawlings, wedi dangos tystiolaeth o ganlyniadau cadarnhaol ac mae'n siop un stop go iawn ar gyfer cyn-filwyr - yn yr un modd ag yng Nghasnewydd ac mewn llawer o ardaloedd eraill yng Nghymru. Mae'n wych fod gennym un yn sir Fynwy bellach hefyd. Mae'r canolfannau hyn yn enghreifftiau gwych o arferion gorau, ac rwy'n gobeithio y bydd y comisiynydd cyn-filwyr yn ystyried eu cyflwyno ledled Cymru. Mae mwy o lawer i'w wneud o hyd ar gyfer ein cyn-filwyr, boed yn sicrhau mynediad i gyn-filwyr sy'n gadael y lluoedd arfog at ddeintyddion y GIG neu'n brosesau casglu data gwell ar blant y lluoedd arfog. Ac mae'n rhaid inni barhau i ymdrechu i wella. A hoffwn ddiolch i fy nghyd-Aelod, Darren Millar, am ddadlau achos cyn-filwyr yng Nghymru yn gyson, a rhoi gwybod i bobl, er ein bod wedi gwneud cynnydd mawr, fod angen inni wneud mwy o lawer. Fel y soniodd Jack Sargeant eisoes, gwnaed gwaith gwych gan y grŵp trawsbleidiol, gan gynnwys Aelodau eraill, ar draws y pleidiau, fel Alun Davies, yn ogystal â'r rheini yn ein plaid ein hunain sydd bob amser wedi rhoi eu cefnogaeth gadarn i gymuned y lluoedd arfog yng Nghymru. Mae 5 y cant o boblogaeth y DU yn bersonél sy'n gwasanaethu. Fodd bynnag, mae'r ffigur yn dyblu yng Nghymru, gyda 10 y cant o boblogaeth Cymru yn bersonél sy'n gwasanaethu. Ac mae gennym oddeutu 140,000 o gyn-filwyr yn byw yma. Amcangyfrifir y bydd 4 y cant o gyn-filwyr y lluoedd arfog yn dioddef rhyw fath o broblem iechyd meddwl, megis unigrwydd, materion lles neu broblemau caethiwed, yn aml o ganlyniad i fod mewn ardal ymladd. Ac mae cyn-filwyr hefyd mewn perygl o fod yn ddigartref, fel y gwyddom. Ar hyn o bryd, ceir 6,000 o gyn-filwyr digartref yng Nghymru a Lloegr. Oherwydd y problemau penodol hyn sy'n dal i fodoli yn ein gwlad, bu'r Ceidwadwyr Cymreig yn galw am benodi comisiynydd cyn-filwyr ers 2014. Bydd y comisiynydd newydd yn gweithredu fel llais i gyn-filwyr ac yn gweithio i wella cymorth, gan graffu a chynghori ar bolisi'r Llywodraeth. Ni fydd lle i unrhyw Lywodraeth guddio mwyach ac rwy'n gobeithio y bydd y cymorth hwn i gyn-filwyr yn gwella fwyfwy yn y dyfodol. Edrychaf ymlaen at weld sut y bydd y Cyrnol Phillips yn ymdopi â'i rôl newydd ac nid oes unrhyw amheuaeth gennyf y bydd yn gweithio ddydd a nos i sicrhau mai Cymru yw'r lle gorau i gyn-filwyr fyw, magu eu teuluoedd ac ymddeol, ac rwy'n annog pawb yn y Siambr hon i gefnogi ein cynnig.