English: Diolch, Deputy Llywydd. Thank you very much for calling me in to take part in this debate. I'm going to look at the Welsh economy. It can be broken down into five parts: the essential economy, the bounce-back economy, the areas that can flourish with support, areas that require consumer confidence, and areas that will be very difficult to recover in the very short term. We know the essential economy; it's been running for the last three months. We know it did. Don't confuse it with the foundation economy; they're not the same things. The essential economy is things like health, social care, the utilities, local authority services, including environmental health and refuse collection, Government services, policing, fire, defence, essential maintenance, undertakers, ICT, food and drink, including their production, sale and transportation, life sciences, the media, postal services, financial insurance and certain manufacturing. They are the essential economy - we've had them going for the last three months, because they are essential. We've got economic sectors such as public transport still working, but at vastly reduced capacity. We've seen the voluntary and third sector provide much needed services, showing that many are essential, not just nice add-ons. Then we have the bounce-back economy. These are areas of the economy that will return to the previous levels of demand after an initial rush. These include areas such as the Driver and Vehicle Standards Agency, hairdressers, beauty salons, nail bars, tourists, gyms, tv series, museums, art galleries, construction, car maintenance and servicing, and local coffee shops and takeaway shops. People have been waiting months for them to be open and, in the first few weeks of opening, there'll be lengthy queues and long delays until we return to the new normal. We're already seeing the queues forming outside well-known takeaway outlets. This will be the V-shaped recovery talked about by economists and they'll all make us all feel better. Within this group are professions such as vets and dentists, and also, I would have said, opticians, but we now know that the Westminster Government advice seems to be: if you've got a problem with your eyes, go for a drive to test them. The third key sector is one we really do need to support, and this includes universities, theatres, other performing arts venues, manufacturing, professional sport and professional services. These are key parts of the local economy, and require support to recover. These are the areas that, post lockdown, we need the Governments at Westminster and Cardiff to concentrate on, either using transaction capital to provide interest-free loans or providing an income guarantee. This will also include those self-employed people, who will need to rebuild their businesses, having been in lockdown since March. These are key sectors in the economy. These are potential growth sectors in the economy and in the short term, they're going to need support. Fourthly, we have - [ Inaudible.] - that will require consumer confidence, both financial and in terms of personal safety. These are the pubs, the restaurants and local tourist attractions, hotels and clubs. These will require confidence that they're safe, and people having surplus income to be able to afford these luxury items. Confidence that you're safe to go in there will be very, very important, probably far more important than the date on which somebody decides they can open, if people don't want to go and risk their lives by having a drink. The others are areas dependent on consumer belief in their economic well-being, when they're buying new houses, new cars or investing in house extensions and substantial garden work. These require confidence in the economy and people to be prepared to take on medium and long-term debt. You've got to be confident in having a medium to long-term income before you're prepared to take on medium to long-term debt. Fifthly are the sectors where recovery will be difficult. Will people and companies have changed how they work? We have seen many people working from home, with productivity no worse, and sometimes better, than when they're working in offices. Will this continue? Because if it does, then roads will be quieter, as will public transport, city centre coffee and sandwich bars, office furniture demand, office space, plus car park income. My belief is that it'll be somewhere in between. Not everybody will go back to work in the office as they did before. Some of it will take place, but some will be working at home, and that will have a huge effect on the economy. Have people changed their retail habits permanently, with more items are being bought online? If they have, what is the future for the high street? People have got into click and collect and buying online now over the last three months or so. This is the new normal. Then, there is foreign travel, which will affect not just travel agents but aircraft manufacturers, airports and support services. This area needs support in both the short and medium term from Government to ensure that it can once again thrive and prosper. While none of us can see into the future, the new normal will be very different from the pre-pandemic normal. I would have greater respect for the Conservatives and Plaid Cymru if they could actually produce their own budgets rather than a spending list. I challenged them on the budget, and they didn't. In fact, I was the only one to produce a suggestion for how the budget could be changed. I wanted to put more money into education and less money into the economy. I support the idea of a citizens' assembly, but we need to discuss its size, its make-up, and how and when it meets. It cannot be a new name for the active, often politically interested citizens who are already engaged.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diolch yn fawr iawn am alw arnaf i gymryd rhan yn y ddadl hon. Rwy'n mynd i edrych ar economi Cymru. Gellir ei rhannu'n bum rhan: yr economi hanfodol, yr economi adfer, meysydd sy'n gallu ffynnu gyda chefnogaeth, meysydd sy'n galw am hyder defnyddwyr, a meysydd y bydd yn anodd iawn eu hadfer yn y tymor byr iawn. Rydym yn gwybod am yr economi hanfodol; mae wedi bod yn weithredol dros y tri mis diwethaf. Gwyddom hynny. Peidiwch â drysu rhyngddi a'r economi sylfaenol; nd ydynt yr un peth. Yr economi hanfodol yw pethau fel iechyd, gofal cymdeithasol, y cyfleustodau, gwasanaethau awdurdodau lleol, gan gynnwys iechyd yr amgylchedd a chasglu sbwriel, gwasanaethau Llywodraeth, plismona, tân, amddiffyn, gwaith cynnal a chadw hanfodol, trefnwyr angladdau, TGCh, bwyd a diod, gan gynnwys eu cynhyrchu, eu gwerthu a'u cludo, gwyddorau bywyd, y cyfryngau, gwasanaethau post, yswiriant ariannol a rhai mathau o weithgynhyrchu. Dyna yw'r economi hanfodol - maent wedi bod gyda ni dros y tri mis diwethaf, oherwydd maent yn hanfodol. Mae gennym sectorau economaidd fel trafnidiaeth gyhoeddus yn dal i weithio, ond ar gapasiti llawer llai. Rydym wedi gweld y sectorau gwirfoddol a'r trydydd sector yn darparu gwasanaethau mawr eu hangen, gan ddangos bod llawer ohonynt yn hanfodol, nid dim ond ychwanegion braf i'w cael. Yna mae gennym yr economi adfer. Meysydd o'r economi yw'r rhain a fydd yn dychwelyd i'r lefelau galw blaenorol ar ôl rhuthr cychwynnol. Mae'r rhain yn cynnwys meysydd fel yr Asiantaeth Trwyddedu Gyrwyr a Cherbydau, siopau trin gwallt, salonau harddwch, bariau ewinedd, twristiaid, campfeydd, cyfresi teledu, amgueddfeydd, orielau celf, gwaith adeiladu, cynnal a chadw a gwasanaeth i geir, a siopau coffi lleol a siopau cludfwyd. Mae pobl wedi bod yn aros ers misoedd iddynt agor ac yn ystod yr wythnosau cyntaf ar ôl agor, bydd ciwiau hir ac oedi hir hyd nes y byddwn yn dychwelyd at y normal newydd. Rydym eisoes yn gweld ciwiau y tu allan i siopau cludfwyd adnabyddus. Hwn fydd yr adferiad siâp V y mae economegwyr yn sôn amdano a byddant i gyd yn gwneud i bob un ohonom deimlo'n well. O fewn y grŵp hwn mae proffesiynau fel milfeddygon a deintyddion, ac optegwyr hefyd, byddwn wedi dweud, ond gwyddom yn awr mai cyngor Llywodraeth San Steffan, mae'n debyg, yw: os oes gennych broblem gyda'ch llygaid, ewch am dro yn y car i'w profi. Mae'r trydydd sector allweddol yn un y mae gwir angen i ni ei gefnogi, ac mae'n cynnwys prifysgolion, theatrau, lleoliadau celfyddydau perfformio eraill, gweithgynhyrchu, chwaraeon proffesiynol a gwasanaethau proffesiynol. Mae'r rhain yn rhannau allweddol o'r economi leol, ac mae angen cymorth arnynt i ymadfer. Dyma'r meysydd y mae angen i'r Llywodraethau yn San Steffan a Chaerdydd ganolbwyntio arnynt ar ôl codi'r cyfyngiadau symud, naill ai drwy ddefnyddio cyfalaf trafodion i ddarparu benthyciadau di-log neu drwy ddarparu gwarant incwm. Bydd hyn hefyd yn cynnwys pobl hunangyflogedig y bydd angen iddynt ailadeiladu eu busnesau, ar ôl bod dan gyfyngiadau symud ers mis Mawrth. Mae'r rhain yn sectorau allweddol yn yr economi. Mae'r rhain yn sectorau twf posibl yn yr economi ac yn y tymor byr, bydd angen cymorth arnynt. Yn bedwerydd, mae gennym - [ Anghlywadwy.] - a fydd yn galw am hyder defnyddwyr, yn ariannol ac o ran diogelwch personol. Y tafarndai, y bwytai a'r atyniadau twristaidd lleol, y gwestai a'r clybiau yw'r rhain. Byddant yn galw am hyder eu bod yn ddiogel, a bod gan bobl incwm dros ben i allu fforddio'r eitemau moethus hyn. Bydd hyder eich bod yn ddiogel i fynd i mewn yno yn bwysig tu hwnt, ac yn llawer pwysicach, mae'n debyg, na'r dyddiad y mae rhywun yn penderfynu y gallant agor, os nad yw pobl eisiau mynd i beryglu eu bywydau drwy gael diod. Mae'r lleill yn feysydd sy'n dibynnu ar ffydd defnyddwyr yn eu lles economaidd, pan fyddant yn prynu tai newydd, ceir newydd neu'n buddsoddi mewn estyniadau tai a gwaith gardd sylweddol. Mae'r rhain yn galw am hyder yn yr economi a phobl i fod yn barod i ysgwyddo dyled yn y tymor canolig a'r tymor hir. Mae'n rhaid bod gennych hyder y bydd gennych incwm yn y tymor canolig i'r tymor hir cyn y byddwch yn barod i ysgwyddo dyled yn y tymor canolig i'r tymor hir. Yn bumed, ceir y sectorau lle bydd adferiad yn anodd. A fydd pobl a chwmnïau wedi newid y ffordd y maent yn gweithio? Rydym wedi gweld llawer o bobl yn gweithio gartref, heb wneud unrhyw ddrwg i gynhyrchiant, ac mae'n well weithiau na phan fyddant yn gweithio mewn swyddfeydd. A fydd hyn yn parhau? Oherwydd os yw'n parhau, bydd y ffyrdd yn dawelach, fel y bydd trafnidiaeth gyhoeddus, siopau coffi a brechdanau canol y ddinas, y galw am ddodrefn swyddfa, gofod swyddfa, ynghyd ag incwm meysydd parcio. Fy nghred i yw y bydd rywle yn y canol. Ni fydd pawb yn mynd yn ôl i weithio yn y swyddfa fel yr arferent ei wneud. Bydd rhywfaint ohono'n digwydd, ond bydd rhai'n gweithio gartref, a bydd hynny'n cael effaith enfawr ar yr economi. A yw pobl wedi newid eu harferion manwerthu yn barhaol, gyda mwy o eitemau'n cael eu prynu ar-lein? Os ydynt, beth yw dyfodol y stryd fawr? Mae pobl wedi arfer gyda chlicio a chasglu a phrynu ar-lein bellach dros y tri mis diwethaf. Dyma'r normal newydd. Wedyn, ceir teithio tramor, a fydd yn effeithio nid yn unig ar gwmnïau teithio ond ar weithgynhyrchwyr awyrennau, meysydd awyr a gwasanaethau ategol. Mae angen cymorth gan y Llywodraeth ar y maes hwn yn y tymor byr a chanolig er mwyn sicrhau y gall ffynnu unwaith eto. Er na all yr un ohonom weld y dyfodol, bydd y normal newydd yn wahanol iawn i'r normal cyn y pandemig. Byddai gennyf fwy o barch at y Ceidwadwyr a Phlaid Cymru pe baent yn gallu cynhyrchu eu cyllidebau eu hunain mewn gwirionedd yn hytrach na rhestr wariant. Fe'u heriais ar y gyllideb, ac ni wnaethant hynny. A dweud y gwir, fi oedd yr unig un i gynhyrchu awgrym ar gyfer sut y gellid newid y gyllideb. Roeddwn eisiau rhoi mwy o arian i mewn i addysg a llai o arian i'r economi. Rwy'n cefnogi'r syniad o gynulliad dinasyddion, ond mae angen inni drafod ei faint, ei gyfansoddiad, a sut a phryd y mae'n cyfarfod. Ni all fod yn enw newydd ar y dinasyddion gweithgar sy'n aml â diddordeb gwleidyddol, ac sydd eisoes yn cymryd rhan.