English: I'm grateful for the opportunity to contribute to this debate today, and I can confirm that my group will support the motion as it stands. There is no issue to take with public health being at the forefront of any plan to return to some semblance of normality, no issue to take with acknowledging the efforts of the general public in observing the rules, and every support for the gratitude expressed to all key workers who have kept the country going. We can also note the publication of the document that is the subject of this debate. This did feel like it was dragged out of the Welsh Government only after much canvassing by the Conservative group in the Senedd. While we can note this document, that's about all we can do, as it doesn't really tell us much at all. We, here in the Senedd, must also acknowledge that the majority of the Welsh public will not have read it cover to cover. I have, and it raises more questions than it answers. Time won't allow me to go through each one, so I'll limit it to three, and these are in accordance with the issues raised by my constituents. In the early days of the outbreak, there was talk of measures to flatten the curve, suggesting the objective was to slow the numbers of those contracting the virus and, in doing so, to enable the NHS to cope. So, the original purpose of the lockdown was never to lessen the total number of cases, just to make the number, at any one time, less than our intensive care unit capacity. And the slogan was still, and is in Wales, 'Stay at home. Protect the NHS. Save lives.' In this document, you state that we can only move out of the green phases and back to some sort of normality - my word - once a vaccine or effective treatment is in place. Can I ask you when exactly did the scope creep from flattening the curve to finding a cure? And while I do not seek to dismiss the good intentions here, I would also point out that we haven't found a cure for winter flu, the common cold or cancer, and they all kill too. We need to see some sort of balance between the lives at risk from COVID and the lives at risk from lockdown too. Monumentally difficult, but monumentally important; I'm not pretending there is an easy option. In the document, you mention more than once a four-nations approach, and yet your Government has now diverged from the UK Government's approach, and Wales is subject to more stringent measures from those living in England. You mention the advice of the Chief Medical Officer for Wales, the UK Scientific Advisory Group for Emergencies and your technical advisory group. Considering the close working relationships between the groups and the four nations, what was the difference in advice that led to different approaches being taken by the four nations? I will turn now to public health. We can all agree that this should be the cornerstone of the considerations for easing restrictions. I see much communication activity by health boards, encouraging GP visits during this time as visits are down, accident and emergency department activity is vastly reduced, and elective surgery has been cancelled or delayed. Most worryingly, cancer referrals are down, and we all know how important early detection and treatment is in cancer cases. And the toll on the nation's mental health is extremely concerning, with both anxiety and depression on the rise. The health case for beginning to ease the lockdown grows stronger by the day, so, in dealing with COVID-19, I would also like to seek reassurances from you that we are not stockpiling other public health issues, like an increase in cancer deaths due to late diagnosis, relatively minor ailments turning into life-threatening illnesses for want of treatment, and that the mental health of the nation will continue to get the care it deserves. We know the massive economic harm that lockdown is causing, but it is also causing massive health harms, and while I commend the health service for coping with everything that's been thrown at it, I do fear that we are saving many other health-related matters indeed for later. After nine weeks and counting, the public is tired. We must see some sort of light at the end of the tunnel and of the lockdown tunnel here in Wales. Thank you very much.
Welsh: Rwy'n ddiolchgar am y cyfle i gyfrannu at y ddadl hon heddiw, a gallaf gadarnhau y bydd fy ngrŵp yn cefnogi'r cynnig fel y saif. Nid oes dadl i'w gwneud ynglŷn â blaenoriaethu iechyd y cyhoedd mewn unrhyw gynllun i ddychwelyd at rywfaint o normalrwydd, nid oes unrhyw ddadl ynghylch cydnabod ymdrechion y cyhoedd i gadw at y rheolau, a phob cefnogaeth i'r diolch a fynegir i'r holl weithwyr allweddol sydd wedi cynnal y wlad. Gallwn hefyd nodi cyhoeddiad y ddogfen sy'n destun i'r ddadl hon. Roedd yn teimlo fel pe bai wedi ei llusgo allan o Lywodraeth Cymru ar ôl llawer o ganfasio gan y grŵp Ceidwadol yn y Senedd. Er y gallwn nodi'r ddogfen hon, dyna'r cyfan y gallwn ei wneud, gan nad yw'n dweud llawer wrthym o gwbl. Mae'n rhaid i ni, yma yn y Senedd, gydnabod hefyd na fydd y rhan fwyaf o'r cyhoedd yng Nghymru wedi darllen pob gair ohoni. Rwyf fi wedi gwneud hynny, ac mae'n codi mwy o gwestiynau nag y mae'n eu hateb. Ni fydd amser yn caniatáu i mi fynd drwy bob un, felly rwyf am gyfyngu fy hun i dri, ac mae'r rhain yn unol â'r materion a godwyd gan fy etholwyr. Yn nyddiau cynnar yr argyfwng, bu sôn am fesurau i lefelu'r gromlin, a oedd yn awgrymu mai'r amcan oedd arafu niferoedd y rheini sy'n dal y feirws, a galluogi'r GIG i ymdopi drwy wneud hynny. Felly, nid diben gwreiddiol y cyfyngiadau symud oedd lleihau cyfanswm yr achosion, dim ond sicrhau bod y nifer, ar unrhyw adeg benodol, yn llai na chapasiti ein hunedau gofal dwys. A'r slogan oedd, a'r slogan o hyd yng Nghymru, yw 'Aros gartref. Diogelu'r GIG. Achub bywydau.' Yn y ddogfen hon, rydych yn nodi na allwn symud o'r camau gwyrdd ac yn ôl i ryw fath o normalrwydd - fy ngair i - tan y bydd brechlyn neu driniaeth effeithiol ar waith. A gaf fi ofyn i chi pryd yn union y newidiodd y nod o lefelu'r gromlin i ddod o hyd i frechlyn? Ac er nad wyf am ddiystyru'r bwriadau da yma, hoffwn dynnu sylw hefyd at y ffaith nad ydym wedi dod o hyd i driniaeth i wella ffliw'r gaeaf, annwyd neu ganser, ac mae pob un o'r rheini'n lladd. Mae angen inni weld rhyw fath o gydbwysedd rhwng y bywydau sydd mewn perygl yn sgil COVID a'r bywydau sydd mewn perygl yn sgil y cyfyngiadau symud hefyd. Mae'n aruthrol o anodd, ond mae'n aruthrol o bwysig; nid wyf yn esgus bod opsiwn hawdd i'w gael. Yn y ddogfen, rydych yn sôn fwy nag unwaith am ddull pedair gwlad, ac eto, mae eich Llywodraeth wedi gwyro bellach oddi wrth ddull Llywodraeth y DU o weithredu, ac mae Cymru'n wynebu mesurau llymach na'r rheini sy'n byw yn Lloegr. Rydych yn sôn am gyngor Prif Swyddog Meddygol Cymru, Grŵp Cynghori Gwyddonol y DU ar Argyfyngau a'ch grŵp cynghori technegol. O ystyried y berthynas waith agos rhwng y grwpiau a'r pedair gwlad, beth oedd y gwahaniaeth yn y cyngor a arweiniodd at wahanol benderfyniadau gan y pedair gwlad? Trof yn awr at iechyd y cyhoedd. Gall pob un ohonom gytuno y dylai hyn fod yn elfen hollbwysig o'r ystyriaethau ar gyfer llacio'r cyfyngiadau. Rwy'n gweld llawer o gyfathrebu gan fyrddau iechyd, yn annog pobl i weld meddygon teulu yn ystod y cyfnod hwn gan fod nifer yr ymweliadau'n is, mae gweithgarwch adrannau damweiniau ac achosion brys yn sylweddol is, ac mae llawdriniaethau dewisol wedi'u canslo neu eu gohirio. Yn fwyaf gofidus, mae atgyfeiriadau canser wedi gostwng, a gŵyr pob un ohonom pa mor bwysig yw canfod a thrin achosion o ganser yn gynnar. Ac mae'r doll ar iechyd meddwl y genedl yn peri cryn bryder, gyda gorbryder ac iselder ar gynnydd. Mae'r achos iechyd dros ddechrau llacio'r cyfyngiadau symud yn cryfhau bob dydd, felly, wrth fynd i'r afael â COVID-19, hoffwn ofyn hefyd am sicrwydd gennych nad ydym yn pentyrru problemau iechyd cyhoeddus eraill, fel cynnydd mewn marwolaethau canser o ganlyniad i ddiagnosis hwyr, anhwylderau cymharol fach yn troi'n afiechydon sy'n peryglu bywydau oherwydd diffyg triniaeth, ac y bydd iechyd meddwl y genedl yn parhau i gael y gofal y mae'n ei haeddu. Gwyddom am y niwed economaidd enfawr y mae'r cyfyngiadau symud yn ei achosi, ond mae hefyd yn achosi niwed enfawr i iechyd, ac er fy mod yn cymeradwyo'r gwasanaeth iechyd am ymdopi â phopeth sydd wedi'i daflu ato, rwy'n ofni ein bod yn pentyrru llawer o broblemau eraill sy'n gysylltiedig ag iechyd tan yn nes ymlaen. Ar ôl naw wythnos a mwy, mae'r cyhoedd wedi blino. Mae'n rhaid inni weld rhyw fath o olau ar ben draw'r twnnel ac o dwnnel y cyfyngiadau symud yma yng Nghymru. Diolch yn fawr iawn.