English: I've got few brief comments to make on the Bill, and in saying this, of course, I do recognise, as the Minister said, that this has been subject to immense consultation, and across three different committees in the Senedd, including the committee that I serve on under the eminent stewardship of John Griffiths. We looked at this in great detail, and I think my first point would be that, in recognising that the Minister has said in her opening remarks that she's bringing this Bill forward with an eye to the future, we should, of course, as Senedd Members be trying to keep an eye on what comes beyond this dire emergency that we are currently in. But with that eye to the future, I would urge the Minister to look at the recommendations that have only been partially accepted, or which have been rejected from the committee's extensive exploration of this with many, many witnesses in front of us. I'd really welcome, if she could, as this Bill progresses, going back to have a look at some of those recommendations. But in taking this Bill forward, it has an immense amount of support behind it. It is something that local government has been calling for in broad terms for quite some time, in many of the areas within this Bill, including the areas of general competences and the ability to work together voluntarily and so on. The power to extend the voting franchise to 16 and 17-year-olds is something that I know has had strong support within the Senedd as well as from those within, for example, the Youth Parliament as well. But we do need - the point has been made already - to make sure that, if we take that forward, then those who are 13, 14, 15 years old actually learn not only about the process of engaging in democracy, but also about the political processes as well, in a sort of citizen engagement. And I think that Minister does need to consider with other colleagues how that is best embedded within our education system. There are great measures within this Bill as well in terms of openness and transparency. I do remember taking a cohort of students, when I was a lecturer in Swansea, to Neath Port Talbot County Borough Council. So, they sat in the galleries and watched a session in action. They were all tourism students. Unfortunately, the day we turned up was a day in which they were talking about grass cutting in the parks and cemeteries. However, it did show actually how local authorities proceeded and how they made their decisions and how they voted. But the fact that we could now be looking at extending the ability of people who can't attend in person to actually see these, and engage with it, potentially, as well, on screens and remotely, as we are doing today, should be something we are looking to take forward. There were different positions on our committee in terms of the measures around STV and first-past-the-post. Now, I'll speak personally here: I'd be a supporter of greater electoral reform, but I think there is a balance to tread within this Bill. The fact that we actually have STV here as a possibility, if we're talking to the general principles of the Bill, I think is a remarkable step forward. But I would encourage the Minister, as John Griffiths has said as well, to explore with the local authorities where they felt there was a mood amongst the local public to actually take this forward and amongst members to enable them to do so, because, otherwise, as many witnesses said to us, we might actually never see the day when STV gets off the ground. And, of course, with STV, it's not simply the concept of it, but the fact that it can lead to each vote being more equal in the way that it weighs within the ballot box, but also the impact that STV can have on diversity as well. And that brings me to my next point, about job sharing. I am one of those Members that would like the job-sharing proposals to go forward, although there is the great step forward within this Bill in terms of job sharing for executive members, and we heard evidence on this about how it can work. But, ultimately, I think we do need to move to that point where we can see job sharing when people stand for election, because, again, in terms of increasing diversity of candidature, that could be a major step forward. Now, I realise there are practical issues around all of these, and the Minister has to wrestle with all of these, but I welcome the fact this Bill is here. In my final closing remarks, can I just thank John and all the other committee members for the way they've wrestled with some quite complex matters within this Bill, all the witnesses who came in front of us and engaged with us fully and frankly, and just urge the Minister again, in closing, to look at those areas that she hasn't yet been able to concede on and to engage with those areas as this Bill goes forward? It's a good Bill; it could be an excellent Bill if we have some movement. Thank you.
Welsh: Mae gennyf ambell sylw byr i'w gwneud ynghylch y Bil, ac wrth ddweud hyn, wrth gwrs, rwy'n cydnabod, fel y dywedodd y Gweinidog, y bu hyn yn destun ymgynghori aruthrol, a chyda thri gwahanol bwyllgor yn y Senedd, gan gynnwys y Pwyllgor yr wyf i'n gwasanaethu arno dan stiwardiaeth flaenllaw John Griffiths. Fe wnaethom ni ystyried hyn yn fanwl iawn, ac rwy'n credu mai fy mhwynt cyntaf fyddai, wrth gydnabod bod y Gweinidog wedi dweud yn ei sylwadau agoriadol ei bod yn cyflwyno'r Bil hwn gyda golwg ar y dyfodol, y dylem ni, wrth gwrs, Aelodau'r Senedd, geisio cadw llygad ar yr hyn sy'n dod y tu hwnt i'r argyfwng enbyd hwn yr ydym ni ynddo ar hyn o bryd. Ond gyda'r llygad hwnnw ar y dyfodol, byddwn yn annog y Gweinidog i edrych ar yr argymhellion nad ydyn nhw ond wedi cael eu derbyn yn rhannol, neu sydd wedi eu gwrthod o archwiliad helaeth y pwyllgor o hyn gyda llawer iawn o dystion ger ein bron. Byddwn yn croesawu'n fawr, pe gellid, wrth i'r Bil hwn fynd yn ei flaen, dychwelyd i edrych ar rai o'r argymhellion hynny. Ond wrth fynd â'r Bil hwn yn ei flaen, mae cefnogaeth aruthrol iddo. Mae'n rhywbeth y bu llywodraeth leol yn galw amdano yn gyffredinol ers cryn amser, mewn llawer o'r meysydd yn y Bil hwn, gan gynnwys meysydd cymwyseddau cyffredinol a'r gallu i gydweithio'n wirfoddol ac yn y blaen. Gwn fod y pŵer i ymestyn yr etholfraint bleidleisio i bobl ifanc 16 ac 17 oed yn rhywbeth y mae cefnogaeth gref iddo yn y Senedd yn ogystal ag ymhlith y rheini sydd, er enghraifft, yn y Senedd Ieuenctid hefyd. Ond mae angen i ni - mae'r sylw wedi ei wneud yn barod - wneud yn siŵr, os ydym yn bwrw ymlaen â hynny, fod y rhai sy'n 13, 14, 15 oed mewn gwirionedd yn dysgu nid yn unig am y broses o ymwneud â democratiaeth, ond hefyd am y prosesau gwleidyddol yn ogystal, mewn rhyw fath o ymarferiad ymgysylltu â dinasyddion. Ac rwy'n credu bod angen i'r Gweinidog ystyried gyda chyd-Aelodau eraill beth yw'r ffordd orau o ymgorffori hynny yn ein system addysg. Mae mesurau gwych yn y Bil hwn yn ogystal o ran bod yn agored a thryloyw. Rwy'n cofio cymryd carfan o fyfyrwyr, pan oeddwn yn ddarlithydd yn Abertawe, i Gyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot. Felly, roedden nhw'n eistedd yn yr orielau ac yn gwylio sesiwn ar waith. Roedden nhw i gyd yn fyfyrwyr twristiaeth. Yn anffodus, y diwrnod i ni ymweld oedd diwrnod pan yr oedden nhw yn siarad am dorri glaswellt yn y parciau a'r mynwentydd. Fodd bynnag, roedd yn dangos sut yr oedd awdurdodau lleol yn mynd ati i wneud eu penderfyniadau a sut yr oedden nhw'n pleidleisio. Ond dylai'r ffaith y gallem ni bellach fod yn ystyried ymestyn gallu pobl nad ydyn nhw'n gallu bod yn bresennol yn bersonol i weld y rhain, ac i fod yn rhan o hynny, o bosib, yn ogystal, ar sgriniau ac o bell, fel yr ydym ni yn ei wneud heddiw, fod yn rhywbeth yr ydym ni'n bwriadu bwrw ymlaen ag ef. Roedd gwahanol safbwyntiau ar ein pwyllgor o ran y mesurau ynghylch y bleidlais sengl drosglwyddadwy a'r cyntaf i'r felin. Nawr, rwyf am siarad yn bersonol yn y fan yma: byddwn i'n gefnogol i fwy o ddiwygio etholiadol, ond rwy'n credu bod angen cydbwysedd yn y Bil hwn. Credaf fod y ffaith bod gennym ni bleidlais sengl drosglwyddadwy yma fel posibilrwydd, os ydym ni'n sôn am egwyddorion cyffredinol y Bil, yn gam hynod ymlaen. Ond byddwn yn annog y Gweinidog, fel y mae John Griffiths wedi ei ddweud hefyd, i archwilio, gyda'r awdurdodau lleol, lle'r oedden nhw'n teimlo bod teimlad ymhlith y cyhoedd lleol i fwrw ymlaen â hyn mewn gwirionedd ac ymhlith yr Aelodau i'w galluogi i wneud hynny, oherwydd, fel arall, fel y dywedodd llawer o dystion wrthym ni, efallai na fyddwn ni byth yn gweld y diwrnod pan fydd pleidlais sengl drosglwyddadwy ac, wrth gwrs, gyda'r bleidlais sengl drosglwyddadwy, nid y cysyniad yn unig ydyw, ond y ffaith y gall arwain at weld pob pleidlais yn fwy cyfartal yn y ffordd y mae'n pwyso yn y blwch pleidleisio, ond hefyd yr effaith y gall y bleidlais sengl drosglwyddadwy ei chael ar amrywiaeth hefyd. Ac mae hynny'n dod â mi at fy mhwynt nesaf, ynglŷn â rhannu swyddi. Rwyf i'n un o'r Aelodau hynny a hoffai weld y cynigion rhannu swydd yn mynd ymlaen, er bod y Bil hwn yn gam mawr ymlaen o ran rhannu swyddi i aelodau gweithredol, a chlywsom dystiolaeth am hyn ynglŷn â sut y gallai weithio. Ond, yn y pen draw, rwy'n credu bod angen i ni symud i'r pwynt lle gallwn ni weld rhannu swyddi pan fydd pobl yn sefyll mewn etholiad, oherwydd, unwaith eto, o ran cynyddu amrywiaeth yr ymgeisyddiaeth, gallai hynny fod yn gam mawr ymlaen. Nawr, rwy'n sylweddoli bod materion ymarferol yn ymwneud â phob un o'r rhain, ac mae'n rhaid i'r Gweinidog ymgodymu â phob un o'r rhain, ond rwy'n croesawu'r ffaith bod y Bil hwn yma. Yn fy sylwadau olaf i gloi, a gaf i ddiolch i John ac i holl Aelodau eraill y pwyllgor am y ffordd y maen nhw wedi ymgodymu â rhai materion eithaf cymhleth yn y Bil hwn, i'r holl dystion a ddaeth ger ein bron ac ymgysylltu â ni'n llwyr ac yn ddidwyll, a dim ond annog y Gweinidog unwaith eto, i gloi, i edrych ar y meysydd hynny nad yw wedi gallu eu derbyn hyd yma ac ymgysylltu â'r meysydd hynny wrth i'r Bil hwn fynd rhagddo? Mae'n Fil da; gallai fod yn Fil rhagorol os cawn ni rywfaint o fireinio. Diolch.