English: Thank you very much to Dai for those comments. May I start by saying that I make no apology for putting a picture of Capel Tegid in Bala, where my dear late mother was a deacon for many years, on that particular page? Because the nonconformist heritage and our chapel heritage is crucially important, as Dai mentioned. That's why I don't want to talk too much about that today, because my meeting with Huw Tregelles Williams is to take place in Morriston soon, and I do hope that we can put forward a specific programme in relation to these activities with the forum, that we can find some resolution, certainly for those protected historic buildings, but also for the faith heritage as part of our understanding of our history in all parts of Wales. I do want to say a few words on the issue of place names, because what I have ensured is that the commission for ancient and historic monuments have agreed to draw up and maintain a list of historic place names on our behalf as Welsh Ministers. For me, the royal commission has proved itself, since before the 1905 reformation, to be a body that can do very important work on the cultural environment and landscape of Wales. There is a full-time curator employed to improve that list, who can respond to queries and raise awareness of the importance of historic place names. Where attempts are made to change the names of fields and places in building new commercial housing estates, as has happened not too far away from this building, then the commission is available to remind developers that there are perfectly proper Welsh names for these historic sites. Our statutory guidance directs local authorities and national parks and NRW to give full consideration to this list, and I am pleased to say that the curator of the list has been assisting local authorities in Pembrokeshire, Caerphilly and other areas to identify appropriate historic names. Through Cadw officials, there is collaboration to develop clear relations with local authorities and a realisation that place names are just as important to those places as are personal names to people. I don't think people have quite understood that in the past. Now, I don't want to rehearse the context of the age of the lords and princes and the traditions of the princes of Wales, but one of the things that Dai may recall that I have emphasised over many years is that the principality of Wales was a polity. That is, it is a beginning of a nation state, as it was devised, it seems, by Owain Gwynedd, and a different lordship was devised in the Deheubarth, with links to Lord Rhys, of course, and safeguarding these sites, and this concept of medieval devolution, is central to our history as the people of Wales. Therefore, these castles, which are the military symbol of this conflict that existed between the two polities, if we describe what belonged to the barons or the Crown and the Marcher lords and what belonged to the Welsh lords and princes - . That conflict in terms of political power, in the way that it would have happened in medieval times, is a part of what defines us as a nation - and the existence of these castles not only in Wales but across the Marches. And I am very eager for us to look at the history of Wales and the Marches as one, as they have been over centuries, rather than seeing it in the terms that we in Wales are doing one thing and people the other side, as it were, are doing something else. So, developing collaboration between the areas of outstanding natural beauty in Wales and the national parks of Wales with areas such as the Herefordshire uplands is very important to me in order to create corridors of historic understanding along the Welsh Marches. But, again, may I emphasise that the invitation that I extended to spokespeople of the other opposition party in this place is also open to you? And I do hope that we will be able to continue with a constructive discussion about the priorities that we have put in place already as a department that has been restored to the Welsh Government.
Welsh: Diolch yn fawr i Dai am y sylwadau yna. A gaf i ddechrau drwy ddweud nad wyf i'n ymddiheurio am roi llun Capel Tegid, y Bala, lle oedd fy niweddar annwyl fam yn ddiacones, neu yn flaenores fel sydd gyda'r Hen Gorff, am flynyddoedd ar y dudalen yna? Oherwydd mae'r etifeddiaeth anghydffurfiol, etifeddiaeth y capeli, yn allweddol bwysig, fel y cyfeirioedd Dai ati. Dyna pam nad ydw i am sôn gormod am hynny heddiw, achos mae fy nghyfarfod i efo Huw Tregelles Williams yn Nhreforys yn fuan, ac rydw i'n gobeithio y gallwn ni gynnig rhyw fath o gynllun penodol mewn cysylltiad â'r gweithgaredd gyda'r fforwm ffydd, y gallwn ni gynnig datrysiad, yn sicr i'r adeiladau hanesyddol gwarchodedig, ond hefyd i ddefnydd o etifeddiaeth ffydd fel rhan o ddealltwriaeth y Cymry ym mhob cenhedlaeth. Ond rydw i am ddweud gair am y mater o enwau lleoedd, oherwydd beth rydw i wedi ei sicrhau ydy bod y comisiwn henebion wedi cael y cytundeb, ac maen nhw wedi cytuno i lunio a chynnal y rhestr o enwau lleoedd hanesyddol ar ein rhan ni fel Gweinidogion Cymru. I ni, mae'r comisiwn brenhinol wedi profi ei hun, ers cyn diwygiad 1904, i fod yn gorff sydd yn gallu gwneud gwaith effeithiol iawn ar yr amgylchedd diwylliannol a'r dirwedd yng Nghymru. Mae yna guradur amser llawn wedi'i gyflogi i wella'r rhestr. Mae'r curadur yn gallu ateb ymholiadau a chodi ymwybyddiaeth ynglŷn â phwysigrwydd enwau lleoedd hanesyddol. Lle mae yna ymgais yn cael ei wneud i newid enwau caeau a lleoedd wrth greu ystadau tai masnachol newydd, fel sydd wedi digwydd nid yn rhy bell o'r adeilad yma, yna mae'r comisiwn ar gael i atgoffa datblygwyr bod yna enwau Cymraeg digonol ar gyfer y safleoedd hanesyddol yma. Mae'r canllawiau statudol sydd gyda ni yn cyfarwyddo awdurdodau lleol a pharciau cenedlaethol a Cyfoeth Naturiol Cymru i roi ystyriaeth lawn i'r rhestr yma. Mae'n dda gen i ddweud bod curadur y rhestr wedi bod yn helpu awdurdodau lleol yn sir Benfro, Caerffili a llefydd eraill i adnabod enwau hanesyddol addas. Drwy swyddogion Cadw, mae yna gydweithrediad i ddatblygu cysylltiadau cliriach gydag awdurdodau lleol a'r sylweddoliad bod enwau llefydd yr un mor bwysig i'r llefydd ag y mae enwau personol i bobl. Nid wyf i'n credu bod pobl yn union cweit wedi deall hynny. Nawr, nid wyf i am fynd yn ôl chwaith dros gyd-destun oes y tywysogion a thraddodiad tywysogaeth Cymru, ond un o'r pethau efallai y bydd Dai yn cofio imi bwysleisio erioed yw bod tywysogaeth Cymru yn boliti. Hynny yw, mae hi'n egin wladwriaeth, fel y'i dyfeisiwyd hi, mae'n debyg, gan Owain Gwynedd, ac fel y dyfeisiwyd arglwyddiaeth wahanol yn y Deheubarth, sydd yn gysylltiol, wrth gwrs, â'r Arglwydd Rhys, ac mai diogelu'r safleoedd yma, a'r syniad o ddatganoli canol oesol, sydd yn ganolog i'n traddodiad ni fel Cymry. Felly, mae'r cestyll yma, sef yr arwydd pŵer ar y ddaear - yr arwydd milwrol o'r gwrthdaro yma rhwng dwy boliti, efallai, os rydym ni'n galw beth oedd yn perthyn i'r Goron neu i'r barwniaid ac i Arglwyddi'r Mers, a beth oedd yn perthyn i dywysogion ac arglwyddi Cymreig - . Mae'r gwrthdaro ynglŷn â phŵer gwleidyddol, yn y modd y byddai wedi digwydd yn y canol oesoedd, yn rhan o beth sydd yn ein diffinio ni fel cenedl - ac mae bodolaeth y cestyll yma nid yn unig yng Nghymru ond ar hyd y Mers. Rydw i'n awyddus iawn inni edrych ar hanes Cymru a'r Mers gyda'i gilydd, fel maen nhw wedi cael eu hedrych arnyn nhw ar hyd y canrifoedd, ac nid i weld o yn nhermau ein bod ni yng Nghymru yn gwneud un peth a bod pobl yr ochr arall, fel petai, yn gwneud rhywbeth arall. Felly, mae datblygu cydweithrediad rhwng yr ardaloedd o harddwch eithriadol yng Nghymru a'r parciau cenedlaethol yng Nghymru gydag ardaloedd fel ucheldiroedd sir Amwythig - mae'r pethau yma'n bwysig iawn imi er mwyn creu coridorau o ddealltwriaeth hanesyddol ar hyd gororau Cymru. Ond eto a gaf i bwysleisio bod y gwahoddiad y gwnes i ymestyn i lefaryddion yr wrthblaid arall y lle yma yn ymestyn i tithau? A gobeithio y gallwn ni barhau gyda thrafodaeth adeiladol dros y blaenoriaethau yr ydym ni wedi'u creu yn barod fel adran sydd wedi cael ei hadfer i Lywodraeth Cymru.