English: Our vision is a well-being economy that drives prosperity and is environmentally sound and helps everyone to realise their potential. It's rooted in our existing economic action plan, 'Prosperity for All', with its progressive purposes of reducing inequality and spreading wealth and well-being across all of Wales. Our economic well-being is without doubt tied to our environmental, cultural and social well-being. Social enterprises in Wales form a dynamic, diverse sector, which has demonstrated considerable growth over the last few years. There are currently 2,309 social businesses identified in Wales, who employ an estimated 59,000 people. As well as helping to achieve social and economic policy objectives, the sector is an important tool in helping the Welsh Government achieve its goals through the programme for government. It's important that we learn from the values and principles of social enterprises and co-operatives that have helped us through the pandemic to build that greener, fairer and more prosperous tomorrow. Social enterprises are an important part of our foundational economy. They are frequently community owned, provide local employment, and often put improving their local area at the heart of what they do. The foundational economy approach offers the chance to reverse the deterioration of employment conditions, reduce the leakage of money from communities, and address the environmental cost of extended supply chains. There's specific attention being paid to supporting co-operatives, social enterprises, employee-owned organisations and SMEs rooted in their communities to engage in public procurement, helping sustain and create local employment opportunities, leading to healthier communities. The Welsh Government has made a commitment in our programme for government in Wales to double the number of employee-owned business by 2026. To achieve that, we are committed to providing greater support to ensure Wales-based companies remain in Welsh hands. There are currently 44 employee-owned businesses here in Wales, and this is ahead of the profiled number to reach doubling the number of employee-owned businesses to 60 within this Senedd term. On average, two to three employee buy-out deals take place here in Wales each year, but the scale of the employee-owned sector has grown in the past few years, with the potential for many more. Employee ownership delivers numerous benefits for employees and for businesses, with evidence showing that employee-owned businesses are more productive and more resilient. They're also rooted in their local areas and regions, securing good-quality jobs for the longer term within communities across Wales. Now, as Cefin has already acknowledged, the Welsh Government are working with Cwmpas, and we're providing funding to further promote the benefits and development of employee ownership in Wales to ensure businesses based here are aware of the opportunities and the benefits that it offers. An employee-owned business that you may be aware of, Cefin, is Tregroes Waffles. Do you know them? Tregroes Waffles, which is a small family-run bakery based in the Teifi valley in south-west Wales. It started life in 1983 when Kees Huysmans came to Wales to set up a market stall selling his version of traditional Dutch stroop. Recruiting locally, the business employs 15 people and remains strongly embedded in the community. The owner began to explore the concept of employee ownership about five years before the transition started, inspired by the John Lewis partnership model. In 2016, Kees told 10 per cent of his shares to the trust, using company profits to pay for them. As part of the agreement, the owner will sell a further 10 per cent to the trust each year, provided the company is able to pay for them. The employee-ownership model has enabled Tregroes Waffles to maintain and build upon its success in the area. The benefits of the employee-owned business are vast and include a smooth business succession, keeping the company locally rooted, workforce empowerment, buy-in and engagement and the ability to manage ongoing culture change. As a Government, we are keen to ensure that businesses consider employee ownership as an option when the time is right, and that we have the infrastructure here in Wales to support that transition. The Development Bank of Wales manages a range of funds that are primarily focused on providing investment to micro and to medium-sized businesses across the business lifecycle. The £25 million Wales management succession fund provides ambitious managers and management teams with the funding that they need to buy established Welsh SMEs when their current owners retire or sell up. Dedicated support is also available through Social Business Wales for social enterprises who wish to start and grow and, for those businesses wanting to transition to employee ownership, we've made the commitment to provide funding of up to £1.7 million for the continuation of that service from April next year. So, in concluding, Dirprwy Lywydd, I welcome this debate today on a subject area that we see as having a huge positive impact on the Welsh economy and in delivering on our programme for government. Diolch yn fawr.
Welsh: Ein gweledigaeth yw economi lesiant sy'n gyrru ffyniant ac sy'n gadarn yn amgylcheddol ac yn helpu pawb i wireddu eu potensial. Mae wedi'i gwreiddio yn ein cynllun gweithredu economaidd presennol, 'Ffyniant i Bawb', gyda'i ddibenion blaengar i leihau anghydraddoldeb a lledaenu cyfoeth a lles ledled Cymru gyfan. Heb os, mae ein lles economaidd ynghlwm wrth ein lles amgylcheddol, diwylliannol a chymdeithasol. Mae mentrau cymdeithasol yng Nghymru yn ffurfio sector deinamig, amrywiol, sydd wedi dangos twf sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf. Ar hyn o bryd mae 2,309 o fusnesau cymdeithasol wedi'u nodi yng Nghymru, ac maent yn cyflogi tua 59,000 o bobl. Yn ogystal â helpu i gyflawni amcanion polisi cymdeithasol ac economaidd, mae'r sector yn arf pwysig i helpu Llywodraeth Cymru i gyflawni ei nodau drwy'r rhaglen lywodraethu. Mae'n bwysig ein bod yn dysgu o werthoedd ac egwyddorion mentrau cymdeithasol a mentrau cydweithredol sydd wedi ein helpu drwy'r pandemig i adeiladu yfory sy'n wyrddach, yn decach ac yn fwy llewyrchus. Mae mentrau cymdeithasol yn rhan bwysig o'n heconomi sylfaenol. Maent yn aml yn eiddo i'r gymuned, yn darparu cyflogaeth leol, ac yn aml yn rhoi gwella eu hardal leol wrth galon yr hyn y maent yn ei wneud. Mae dull yr economi sylfaenol yn cynnig cyfle i wyrdroi dirywiad amodau cyflogaeth, i gyfyngu ar yr arian a gollir o gymunedau, ac i fynd i'r afael â chost amgylcheddol cadwyni cyflenwi estynedig. Rhoddir sylw penodol i gynorthwyo mentrau cydweithredol, mentrau cymdeithasol, sefydliadau sy'n eiddo i'r gweithwyr a busnesau bach a chanolig sydd wedi'u gwreiddio yn eu cymunedau i gymryd rhan mewn caffael cyhoeddus, gan helpu i gynnal a chreu cyfleoedd cyflogaeth lleol a fydd yn arwain at gymunedau iachach. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo yn ein rhaglen lywodraethu yng Nghymru i ddyblu nifer y busnesau sy'n eiddo i'r gweithwyr erbyn 2026. Er mwyn cyflawni hynny, rydym wedi ymrwymo i ddarparu mwy o gymorth i sicrhau bod cwmnïau sydd wedi eu lleoli yng Nghymru yn aros mewn dwylo Cymreig. Ar hyn o bryd ceir 44 o fusnesau sy'n eiddo i'r gweithwyr yma yng Nghymru, ac mae hyn cyn y nifer a broffiliwyd i ddyblu nifer y busnesau sy'n eiddo i'r gweithwyr i 60 yn ystod tymor y Senedd hon. Ar gyfartaledd, dau i dri chytundeb i brynu allan gan y gweithwyr sy'n digwydd yma yng Nghymru bob blwyddyn, ond mae maint y sector sy'n eiddo i'r gweithwyr wedi tyfu yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf, gyda photensial ar gyfer llawer mwy. Mae perchnogaeth gan y gweithwyr yn sicrhau nifer o fanteision i weithwyr ac i fusnesau, gyda thystiolaeth yn dangos bod busnesau sy'n eiddo i'r gweithwyr yn fwy cynhyrchiol ac yn fwy gwydn. Maent hefyd wedi'u gwreiddio yn eu hardaloedd a'u rhanbarthau lleol, gan sicrhau swyddi o ansawdd da ar gyfer y tymor hwy mewn cymunedau ar draws Cymru. Nawr, fel mae Cefin eisoes wedi cydnabod, mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Cwmpas, ac rydym yn darparu cyllid er mwyn hybu manteision a datblygu perchnogaeth gan y gweithwyr yng Nghymru ymhellach er mwyn sicrhau bod busnesau sydd wedi'u lleoli yma yn ymwybodol o'r cyfleoedd a'r buddion y mae'n eu cynnig. Un busnes sy'n eiddo i'r gweithwyr y gallech fod yn ymwybodol ohono, Cefin, yw Tregroes Waffles. A ydych chi'n gyfarwydd â hwy? Popty bach teuluol wedi'i leoli yn nyffryn Teifi yn ne-orllewin Cymru yw Tregroes Waffles. Dechreuodd yn 1983 pan ddaeth Kees Huysmans i Gymru i sefydlu stondin farchnad yn gwerthu ei fersiwn o 'stroop' traddodiadol o'r Iseldiroedd. Gan recriwtio'n lleol, mae'r busnes yn cyflogi 15 o bobl ac yn parhau i fod wedi'i wreiddio'n gadarn yn y gymuned. Dechreuodd y perchennog archwilio'r cysyniad o berchnogaeth gan y gweithwyr tua phum mlynedd cyn i'r newid ddechrau, wedi'i ysbrydoli gan fodel partneriaeth John Lewis. Yn 2016, gwerthodd Kees 10 y cant o'i gyfranddaliadau i'r ymddiriedolaeth, gan ddefnyddio elw'r cwmni i dalu amdanynt. Fel rhan o'r cytundeb, bydd y perchennog yn gwerthu 10 y cant arall i'r ymddiriedolaeth bob blwyddyn, ar yr amod fod y cwmni'n gallu talu amdanynt. Mae'r model perchnogaeth gan y gweithwyr wedi galluogi Tregroes Waffles i gynnal ac adeiladu ar ei lwyddiant yn yr ardal. Mae manteision busnes sy'n eiddo i'r gweithwyr yn enfawr ac yn cynnwys olyniaeth fusnes lefn, gan gadw'r cwmni wedi'i wreiddio'n lleol, grymuso'r gweithlu, cefnogaeth ac ymgysylltiad a'r gallu i reoli newid diwylliant parhaus. Fel Llywodraeth, rydym yn awyddus i sicrhau bod busnesau'n ystyried perchnogaeth gan y gweithwyr fel opsiwn pan fydd yr amser yn iawn, a bod gennym seilwaith yma yng Nghymru i gefnogi'r newid hwnnw. Mae Banc Datblygu Cymru yn rheoli amryw o gronfeydd sy'n canolbwyntio'n bennaf ar ddarparu buddsoddiad i fusnesau micro ac i fusnesau canolig eu maint ar draws cylch bywyd busnes. Mae cronfa rheoli olyniaeth Cymru, sy'n werth £25 miliwn, yn darparu cyllid y mae rheolwyr a thimau rheoli uchelgeisiol eu hangen i brynu busnesau bach a chanolig Cymreig sefydledig pan fydd eu perchnogion presennol yn ymddeol neu'n gwerthu. Mae cymorth penodedig ar gael hefyd drwy Busnes Cymdeithasol Cymru ar gyfer mentrau cymdeithasol sy'n dymuno dechrau a thyfu, ac i'r busnesau sydd eisiau newid i berchnogaeth gan y gweithwyr, rydym wedi ymrwymo i ddarparu cyllid o hyd at £1.7 miliwn ar gyfer parhau'r gwasanaeth hwnnw o fis Ebrill y flwyddyn nesaf. Felly, i gloi, Ddirprwy Lywydd, rwy'n croesawu'r ddadl hon heddiw ar bwnc y gwelwn fod iddo effaith gadarnhaol enfawr ar economi Cymru ac ar gyflawniad ein rhaglen lywodraethu. Diolch yn fawr.