English: Diolch, Lywydd. Can I thank the Cabinet Secretary for the tone and the positivism in her quite comprehensive response there? But could I also compliment all of the speakers today, many of them, and those who sought this debate, not least of all, Simon Thomas, who referred to how we're in the anthropocene era? But he had a positivity about his contribution, which said that if we choose to make a difference, we can make a difference. That was the theme that came through from many of the speakers. Sian Gwenllian touched on an issue that was repeated by Joyce Watson - this issue of how we explain this to the next generation unless we steward this properly, unless we reverse the declines in biodiversity and unless we repair the damage to our ecosystem services as described in the state of nature report. Vikki Howells rightly focused on the marine environment and the work that can be done there, because, very often, we look at the great blue yonder, and it is the great blue yonder. People do not look at the health and the well-being of that area in the way that we do in terms of the terrestrial natural environment. Angela Burns reminded us of the global imperative on a day when we actually see that slightly imperilled, slightly, with the selection by the largest and greatest nations in the world of somebody who is a climate change denier. We have to work doubly hard now to actually keep the global impetus on actually delivering on biodiversity, climate change and so on. We also had many champions here of the natural environment today - all of them are champions - John Griffiths, the water vole champion; Julie Morgan, the waxcap fungi; and Mark Isherwood, the curlew. We had Rhun ap Iorwerth saying how chuffed, indeed, he was to be here. [Laughter.] And Mark Reckless, Chair of the CCERA committee, quite rightly - I'm not sure what he's championing, but he did champion the need for independent monitoring and evaluation of the Welsh Government's progress on all of these issues. Now, I'm proud to be the lapwing champion here in the National Assembly, and that question of where have all the lapwings gone is an excellent distillation of all the grand themes in this debate, noting the decline and fall of the once great empire of marine and terrestrial life, of plants and birds and butterflies, the declines of species and habitats, and the tragic loss of biodiversity. In years gone by, black and white lapwings could be seen in flight all year round all over Wales. They were as abundant as the wildflower meadows that sustained them. Now, they are rare and special. The lapwing is our modern equivalent of the miners' canary. Their slow demise is showing us that nature is in trouble. For their sake, and for ours, we need to take action. Now, for the lapwing, the solutions are in farming and landscape management, and we need to address this in our policies for agriculture, rural development and, not least, in this post-Brexit landscape. We need viable farming, viable rural communities, viable species and habitats, too. We need to rethink our approach to get the very best of all worlds, whilst restoring the best of this world, of which we are stewards not masters. Regardless of Brexit, we should be looking at a brave new world, and in this brave new world there should be no conflict between maintaining our ability to grow food and looking after the land and nature on which it depends. The first is utterly dependent on the second. So, let's take this opportunity to work towards intelligent and sustainable farming, landscape and environmental management, where we, the citizens, invest in farming, not simply for food and the vitality of rural communities but by using public funds to generate tangible public goods, such as clean water, pollution prevention, maintaining healthy soil, caring for nature, climate mitigation and adaptation, including recreating natural flood defences, such as floodplains with wet grassland and wet woodland.
Welsh: Diolch, Lywydd. A gaf fi ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am naws a natur gadarnhaol ei hymateb cynhwysfawr iawn? Ond a gaf fi hefyd ategu'r holl siaradwyr heddiw, llawer ohonynt, a'r rhai a ofynnodd am y ddadl hon, yn enwedig Simon Thomas, a gyfeiriodd at sut rydym yn byw yn yr oes anthroposen? Ond roedd natur gadarnhaol i'w gyfraniad, a oedd yn dweud os ydym yn dewis gwneud gwahaniaeth, fe allwn wneud gwahaniaeth. Dyna oedd y thema a ddaeth yn amlwg gan lawer o'r siaradwyr. Cyffyrddodd Sian Gwenllian ar fater a ailadroddwyd gan Joyce Watson - sut rydym yn esbonio hyn i'r genhedlaeth nesaf oni bai ein bod stiwardio hyn yn iawn, oni bai ein bod yn gwrthdroi'r dirywiad mewn bioamrywiaeth ac oni bai ein bod yn atgyweirio'r difrod i'n gwasanaethau ecosystemau fel y'u disgrifir yn yr adroddiad sefyllfa byd natur. Canolbwyntiodd Vikki Howells yn gywir ar yr amgylchedd morol a'r gwaith y gellir ei wneud yno, oherwydd, yn aml iawn, rydym yn edrych ar y glesni mawr draw, a glesni mawr draw ydyw hefyd. Nid yw pobl yn edrych ar iechyd a lles yr ardal honno yn y ffordd rydym yn ei wneud mewn perthynas â'r amgylchedd naturiol ar y tir. Cawsom ein hatgoffa gan Angela Burns am y rheidrwydd byd-eang ar ddiwrnod pan welwn hynny'n cael ei beryglu braidd mewn gwirionedd, gydag un o genhedloedd mwyaf a mwyaf gwych y byd yn dewis rhywun sy'n gwadu bodolaeth newid hinsawdd. Mae'n rhaid i ni weithio ddwywaith mor galed yn awr i gadw'r ysgogiad byd-eang i gyflawni ar fioamrywiaeth, newid hinsawdd ac yn y blaen. Cawsom hefyd nifer o hyrwyddwyr yr amgylchedd naturiol yma heddiw - mae pob un ohonynt yn hyrwyddwyr - John Griffiths, hyrwyddwr llygoden y dŵr; Julie Morgan, y ffwng cap cŵyr; a Mark Isherwood, y gylfinir. Cawsom Rhun ap Iorwerth yn dweud pa mor 'choughed', yn wir, yr oedd i fod yma. [Chwerthin.] A Mark Reckless, Cadeirydd y pwyllgor newid hinsawdd, amgylchedd a materion gwledig, yn gwbl gywir - nid wyf yn siŵr beth y mae'n ei hyrwyddo, ond fe hyrwyddodd yr angen i fonitro a gwerthuso cynnydd Llywodraeth Cymru yn annibynnol ar yr holl faterion hyn. Nawr, rwy'n falch o fod yn hyrwyddwr y gornchwiglen yma yn y Cynulliad Cenedlaethol, ac mae'r cwestiwn i ble'r aeth yr holl gornchwiglod yn crynhoi holl themâu mawr y ddadl hon yn ardderchog, gan nodi dirywiad a chwymp yr ymerodraeth wych flaenorol o fywyd yn y môr ac ar y tir, o blanhigion ac adar a glöynnod byw, dirywiad rhywogaethau a chynefinoedd, a thrasiedi colli bioamrywiaeth. Yn y blynyddoedd a fu, roedd cornchwiglod du a gwyn i'w gweld yn hedfan drwy gydol y flwyddyn ledled Cymru. Roeddent mor niferus â'r dolydd blodau gwyllt a'u cynhaliai. Yn awr, maent yn brin ac yn arbennig. Y gornchwiglen yw ein fersiwn fodern o ganeri'r glowyr. Mae eu tranc araf yn dangos i ni fod natur mewn trybini. Er eu mwyn hwy, ac er ein mwyn ninnau, mae angen i ni weithredu. Nawr, i'r gornchwiglen, mae'r atebion i'w gweld mewn ffermio a rheoli'r dirwedd, ac mae angen rhoi sylw i hyn yn ein polisïau ar gyfer amaethyddiaeth, datblygu gwledig ac yn anad dim, yn y dirwedd ôl-Brexit hon. Mae arnom angen ffermio hyfyw, cymunedau gwledig hyfyw, a rhywogaethau a chynefinoedd hyfyw hefyd. Mae angen i ni ailfeddwl ein dull o gael y gorau oll o bob byd, gan adfer y gorau yn y byd hwn, lle rydym yn stiwardiaid ac nid yn feistri. Beth bynnag am adael yr UE, dylem fod yn edrych ar fyd newydd dewr, ac yn y byd newydd dewr hwn ni ddylai fod unrhyw wrthdaro rhwng cynnal ein gallu i dyfu bwyd a gofalu am y tir a'r natur y mae'n dibynnu arni. Mae'r cyntaf yn gwbl ddibynnol ar yr ail. Felly, gadewch i ni fachu ar y cyfle hwn i weithio tuag at ffermio deallus a chynaliadwy, rheoli'r dirwedd a rheolaeth amgylcheddol, lle rydym ni, y dinasyddion, yn buddsoddi mewn ffermio, nid yn unig mewn perthynas â bwyd a hyfywedd cymunedau gwledig ond drwy ddefnyddio arian cyhoeddus i gynhyrchu nwyddau cyhoeddus pendant, megis dŵr glân, atal llygredd, cynnal pridd iach, gofalu am natur, lliniaru ac addasu i newid hinsawdd, gan gynnwys ail-greu amddiffynfeydd llifogydd naturiol, megis gorlifdiroedd gyda glaswelltir gwlyb a choetir gwlyb.