English: Thank you very much, acting Llywydd. I move the amendment, and thank you to Sam Kurtz from the Conservatives for putting forward this debate in such an eloquent way. This debate comes down to one core principle, namely the right to food. However, unfortunately, far too many people live with food uncertainty, without knowing where their next meal will come from. A quarter of the people of Wales live in poverty and have to prioritise food, or heating, or other essentials. We look forward to seeing the food Bill that we've heard about already from Sam progressing through the Senedd, to ensure positive developments and to reaffirm that commitment to the right to food. But it stands to reason, therefore, that if there is a right to food, then that food must be produced here, and we can't depend on food imports from all corners of the globe forever. Recent crises, specifically the war in Ukraine and the climate change crisis, demonstrate more clearly than ever the need for us to develop our ability to grow and process our own food here in Wales. The need to strengthen the public procurement system is of course a key component of this, but at the heart of all of this is our farms and the people who work on them. Now, in speaking about Welsh farms, let us not forget that the industry here is very different to the farming industry on the other side of Offa's Dyke. Indeed, it is unique to Wales. In the main, we have small family farms here, with rural jobs in nearby communities dependent on them, not to mention the cultural viability of those communities, too. The Welsh language's continued survival over the past century has, to a great extent, been dependent on these farms and rural communities. However, these farms are also much more vulnerable to any damage caused by poor trade deals. Deals such as those struck between this state and Australia and Aotearoa mean that farmers in Wales are now at the whim of a market that doesn't care a jot about them and over which they have no control. If, for example, the market for lamb in China or the United States were to change, then very soon afterwards we would see lamb being shipped from Aotearoa to the European Union or this state, and, as there are no tariff levies on this lamb, it would undermine our industry in its entirety. Indeed, the Farmers Union of Wales forecasts that the deal with Australia will lead to a fall of £29 million in the Welsh red meat industry's GVA, and the two deals taken together could lead to a fall of £50 million, not to mention, of course, the hundreds of millions that the Conservative Government in Westminster has cut from farming budgets following Brexit. It's fair to say that the Conservatives have left our farmers in a very deep hole. Our amendment today specifically refers to the need to convene a food summit to ensure food security. This is of course particularly important in the current climate, with the price of fertilizer and fuel seeing such a sharp increase. Farmers are having to make very difficult choices. Some are having to sell their store calves early to generate income to pay for these raw materials. Others are having to ration their use of fertilizer, endangering their crops. The price of fertilizer has increased 200 per cent in less than a year, and the price of feed has gone up over 60 per cent over the same period. Of course, this will affect our ability to produce food and ensure food security here and, in turn, affect farm incomes and the economy of rural Wales. Whilst some of the recent price rises can be attributed to the war in Ukraine, let us not forget that these rises were in the works for months before the atrocities perpetrated by Putin. The cost-of-living crisis will have a detrimental impact on our farms and our ability to produce food, and it's estimated that the cost of food sold in supermarkets will increase by around 20 per cent by the autumn. This is why a summit of this kind must be convened, to ensure that everything possible is done to ensure that our farms can continue to produce food and contribute to their communities. To this end, farms need stability payments to ensure their viability, and we must examine every possible way of reducing production costs. I note that Sam Kurtz, during his contribution, expressed his disappointment that we'd tabled an amendment. I note that, and I thank him and the Conservatives for the motion, but, of course, our amendment does exactly that: it strengthens and improves a motion that we, in the main, support. So, do support the amendment, too. Thank you very much.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Llywydd dros dro. Dwi'n cyflwyno'r gwelliant, a diolch i Sam Kurtz o'r Ceidwadwyr am gyflwyno'r ddadl mewn modd mor huawdl yma. Yn elfennol, gellir berwi'r ddadl yma lawr i un egwyddor graidd, sef yr hawl i fwyd. Ond, yn anffodus, mae llawer gormod o bobl yn byw efo ansicrwydd bwyd, heb wybod o ble y daw eu pryd bwyd nesaf. Mae chwarter pobl Cymru yn byw mewn tlodi ac yn gorfod blaenoriaethu bwyd, neu wres, neu hanfodion eraill. Rŷn ni'n edrych ymlaen i weld taith y Bill bwyd rydyn ni wedi clywed amdano eisoes gan Sam - y daith honno drwy'r Senedd - er mwyn medru sicrhau datblygiadau cadarnhaol a chadarnhau'r ymrwymiad hynny am yr hawl i fwyd. Ond mae'n sefyll i reswm, felly, os oes yna hawl i fwyd, yna mae'n rhaid cynhyrchu'r bwyd yma, ac allwn ni ddim dibynnu ar fewnforio bwyd o bob cwr o'r byd am byth. Mae argyfyngau diweddar, yn fwy penodol rhyfel Wcráin a'r argyfwng newid hinsawdd, yn dangos yn fwy nag erioed yr angen i ni ddatblygu ein gallu i dyfu a phrosesu bwyd yma yng Nghymru. Mae'r angen i gryfhau'r system gaffael gyhoeddus wrth gwrs yn allweddol i hyn, ond yn ganolog i'r cyfan mae ein ffermydd a'r bobl hynny sy'n gweithio ar ein ffermydd. Rŵan, wrth sôn am ffermydd Cymru, gadewch i ni beidio ag anghofio bod y diwydiant yma yn wahanol iawn i'r diwydiant amaeth dros Glawdd Offa. Yn wir, mae'n unigryw i Gymru. Ffermydd bach, teuluol sydd gennym ni yma gan fwyaf, efo swyddi gwledig yn y cymunedau cyfagos yn ddibynnol arnyn nhw, heb sôn am hyfywedd diwylliannol y cymunedau hynny. Mae parhad y Gymraeg dros y ganrif ddiwethaf wedi bod yn ddibynnol i raddau helaeth ar y ffermydd a chymunedau gwledig yma. Ond mae'r ffermydd yma hefyd yn llawer iawn mwy agored i unrhyw niwed a ddaw yn sgil cytundebau masnach gwael. Mae cytundebau megis y rhai diweddar sydd wedi cael eu cytuno rhwng y wladwriaeth hon ac Awstralia ac Aotearoa yn golygu bod ffermwyr Cymru bellach ar fympwy marchnad sy'n poeni dim amdanyn nhw ac nad oes ganddyn nhw unrhyw reolaeth drosto. Pe byddai yna newid, er enghraifft, yn y farchnad gig oen yn Tsieina neu'r Unol Daleithiau, yna buan iawn y gwelem ni gig oen o Aotearoa yn cael ei gyrru i'r Undeb Ewropeaidd neu i'r wladwriaeth hon, a gan nad oes tariff arno, yna bydd o'n tanseilio ein diwydiant ni yn llwyr. Yn wir, mae Undeb Amaethwyr Cymru yn rhagamcanu y bydd y cytundeb ag Awstralia yn arwain at gwymp o £29 miliwn yn GVA diwydiant cig coch Cymru, a gallai'r ddau gytundeb efo'i gilydd arwain at gwymp o £50 miliwn, heb sôn, wrth gwrs, am y cannoedd o filiynau o bunnoedd y mae'r Llywodraeth Geidwadol yn San Steffan wedi torri o gyllideb ffermwyr yn sgil Brexit. Mae'n deg dweud bod y Ceidwadwyr wedi gadael ffermwyr Cymru mewn pydew tywyll iawn. Mae ein gwelliant ni heddiw, felly, yn sôn yn benodol am yr angen i gynnull uwchgynhadledd fwyd er mwyn sicrhau diogelwch bwyd. Mae hyn, wrth gwrs, yn arbennig o bwysig yn yr hinsawdd sydd ohoni. Efo pris gwrtaith a thanwydd wedi cynyddu yn aruthrol, rydym yn gweld ffermwyr yn gorfod gwneud dewisiadau anodd iawn. Mae rhai yn gorfod gwerthu eu lloeau stôr yn gynnar er mwyn sicrhau incwm i dalu am y deunyddiau crai. Mae eraill yn gorfod dogni eu defnydd o wrtaith gan beryglu eu cnwd. Mae pris gwrtaith wedi cynyddu 200 y cant mewn llai na blwyddyn, a phorthiant wedi mynd i fyny dros 60 y cant yn yr un cyfnod. Wrth gwrs, effaith hyn fydd effeithio ar ein gallu ni i gynhyrchu bwyd, sicrhau diogelwch bwyd yma ac, yn ei dro, effeithio ar incwm ffermydd ac economi wledig Cymru. Tra bod peth o'r cynnydd diweddar yn ganlyniad i'r rhyfel yn Wcráin, gadewch i ni beidio ag anghofio bod y cynnydd yma wedi bod ar waith ers misoedd cyn anfadwaith Putin. Mae'r argyfwng costau byw am gael effaith andwyol ar ein ffermydd a'n gallu i gynhyrchu bwyd, ac amcangyfrifir y gwelwn ni gostau bwyd yn yr archfarchnad yn cynyddu tua 20 y cant erbyn yr hydref. Dyma pam mae angen cynnull uwchgynhadledd o'r fath, er mwyn sicrhau bod pob dim yn cael ei wneud i sicrhau y gall ein ffermydd barhau i gynhyrchu bwyd a chyfrannu at ein cymunedau. I'r perwyl yma, mae angen taliadau sefydlogrwydd ar ffermydd er mwyn sicrhau eu hyfywedd, ac mae angen archwilio pob ffordd bosib i leihau costau cynhyrchu. Dwi'n nodi bod Sam Kurtz, yn ystod ei gyfraniad, wedi datgan siom ein bod ni wedi rhoi gwelliant. Dwi'n nodi hynny, ac yn diolch iddo fo a'r Ceidwadwyr am y cynnig, ond, wrth gwrs, mae ein gwelliant ni yn gwneud yn union hynny: yn cryfhau ac yn gwella cynnig rydyn ni'n cefnogi'r rhan fwyaf ohono. Felly, cefnogwch y gwelliant. Diolch yn fawr iawn.