English: Thank you very much, Presiding Officer. I'll do my best to answer as many of those points as I can in the time remaining to me. Mark Isherwood began by talking about reducing drug-related deaths, and every single drug-related death is of course tragic, but the numbers are so low that we have to be very cautious about interpreting year-on-year fluctuations in those figures. We are looking very closely with Public Health Wales at the latest statistics. We believe that the increased purity of heroin and the fact that older people are taking it, who might already have some pre-existing conditions, might be a factor in this, and also poly-drug misuse - so, taking heroin alongside other drugs as well makes things much more complicated. We do continue to fund the naloxone programme, which is the drug that temporarily reverses the effects of opiate overdose, across Wales and in our prison settings as well, and we're currently working with all custody suites and accident and emergency departments to roll it out even further as well, because this is an initiative that has been used by hundreds of people already and I do believe is saving lives. You refer to the importance of co-production, and I'm completely with you there on that. Particularly, actually, we have to co-produce with service users themselves. So, our service user framework requires that area planning boards actively involve service users as well, because we believe that they have the lived experience and the expertise in order to help us deliver successful substance misuse services. Mark Isherwood and Caroline both referred to co-occurring mental health problems alongside substance misuse. Our substance misuse treatment framework, which is called 'Meeting the needs of People with Co-occurring Substance Misuse and Mental Health Problems', has been revised to encompass just that and encompass the key developments that have taken place since its first publication - talking about things like poly drug use and new psychoactive substances and so on as well. Mark Isherwood said that intervention and prevention are absolutely key and he's right there. Our all-Wales school liaison programme operates across all of our primary and secondary schools in Wales and this is a crucial part of our strategy. We regularly review the content of that to make sure that it's fit for purpose and reflects the current trends in drug use, focusing currently on new psychoactive substances and educating children in schools about the dangers of that. Both Rhun ap Iorwerth and Michelle Brown mentioned minimum unit pricing - or mentioned alcohol, and Rhun mentioned minimum unit pricing - as a way to deal with the problem of alcohol misuse, because there's significant evidence that the price of alcohol actually matters and our proposal to introduce a minimum unit price for alcohol is a high-impact proposal for tackling the health harms associated with alcohol misuse. It would set a floor price for alcohol, meaning that it couldn't be sold below that level. We know that this would help us deal with the problem of alcohol misuse in Wales, but there are problems. There's a similar proposal currently in the courts in Scotland, so we're watching that very closely to understand what the powers might be here. The further concern that Rhun outlined is that the draft Wales Bill also includes, as a reserved power, the sale and supply of alcohol, which would provide a major obstacle to us achieving our ambition. So, we're looking at the timescales involved in this to see what might be possible in terms of our public health Bill and the Wales Bill there. But I share your concerns. You raised the issue of powers more widely, so that would include alcohol licensing. Welsh Government position remains as it always has been - that the licensing and sale and supply of alcohol and provision of entertainment and late-night refreshment should not be a matter that is reserved to the UK Government. We believe and have advocated strongly that the consideration of public health should be a consideration of the Licensing Act 2003. We continue to press the UK Government for the devolution of alcohol licensing powers to the Assembly. Caroline mentioned older people. Our substance misuse strategy fully recognises the importance of tackling substance misuse amongst older people and including those who are dealing with alcohol issues. We've published some specific guidance for practitioners to improve the identification of and access to substance misuse treatment services for older people. We've also included alcohol in the online health checks that we have for the over-50s. I've asked the advisory panel on substance misuse to look at substance misuse issues in an ageing population as well. That work will bring in specialists in substance misuse together with experts on older people, and that will report in the near future as well. You also mentioned prescription and over-the-counter medicines and how they are often abused. We've developed an e-learning package for pharmacy staff to help them identify and offer brief interventions to people who are misusing prescription and over-the-counter medication. Prescribing data are made routinely available to local health boards and GPs in Wales, allowing prescribing practices to be monitored. So, this supports local health boards in identifying variations and changes in practices and that helps target support to improve the safety and efficiency of prescribing as well. New psychoactive substances were referred to in the debate, and, of course, the UK Government's Act, which we were broadly supportive of, came into force on 26 May this year. The Welsh Government has taken a range of awareness-raising initiatives through our service DAN 24/7. We've also created support materials for parents and carers regarding NPS as well and also considered all of the recommendations made by the Health and Social Care Committee's report into this. That's very much been incorporated into our plan. It certainly informed the thinking on that. Following the Health and Social Care Committee's report, a national training programme has also been developed and provided to stakeholders in Wales. I'm also considering e-learning modules on NPS and other drugs so that the prevention of and response to substance misuse can be more integrated into the mainstream of our healthcare provision in Wales. Finally on this, we know that having a suitably skilled and knowledgeable front-line workforce is key to improving education and the prevention of risks associated with NPS. So, a bursary scheme is also available via the Welsh Government to further develop the workforce. So, in concluding, I hope that Members will join me in thanking all of our dedicated stakeholders who have worked with us on this agenda. It's a challenging agenda, and their hard work, commitment and compassion is vital as we aim to tackle substance misuse across Wales. Thank you.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Gwnaf fy ngorau i ateb cynifer o'r pwyntiau hynny ag y gallaf yn yr amser sydd ar ôl imi. Dechreuodd Mark Isherwood drwy sôn am leihau marwolaethau sy'n gysylltiedig â chyffuriau, ac mae pob marwolaeth sy'n gysylltiedig â chyffuriau wrth gwrs yn drasig. Ond mae'r niferoedd mor isel nes bod rhaid inni fod yn ofalus iawn wrth ddehongli amrywiadau o flwyddyn i flwyddyn yn y ffigurau hynny. Rydym ni ac Iechyd Cyhoeddus Cymru yn edrych yn fanwl iawn ar yr ystadegau diweddaraf. Rydym yn credu bod heroin mwy pur, a'r ffaith bod pobl hŷn a allai eisoes fod â rhai cyflyrau yn ei gymryd, yn ffactor yn hyn, a hefyd camddefnyddio amryw o gyffuriau - felly, mae cymryd heroin ochr yn ochr â chyffuriau eraill hefyd yn gwneud pethau'n llawer mwy cymhleth. Rydym yn dal i ariannu'r rhaglen naloxone, sef y cyffur sy'n gwrthdroi effeithiau gorddos o opiad dros dro, ledled Cymru ac yn ein carchardai hefyd. Ac ar hyn o bryd rydym yn gweithio gyda phob dalfa ac adran damweiniau ac achosion brys i'w gyflwyno hyd yn oed ymhellach, oherwydd mae hon yn fenter sydd wedi cael ei defnyddio gan gannoedd o bobl eisoes ac rwy'n credu ei bod yn achub bywydau. Rydych yn cyfeirio at bwysigrwydd cyd-gynhyrchu, ac rwy'n cytuno'n llwyr â chi ar hynny. Yn arbennig, a dweud y gwir, mae'n rhaid inni gyd-gynhyrchu gyda'r defnyddwyr gwasanaeth eu hunain. Felly, mae ein fframwaith defnyddwyr gwasanaeth yn mynnu bod byrddau cynllunio ardal yn mynd ati i gynnwys defnyddwyr gwasanaeth hefyd, oherwydd credwn fod ganddynt y profiad byw a'r arbenigedd i'n helpu ni i ddarparu gwasanaethau camddefnyddio sylweddau llwyddiannus. Cyfeiriodd Mark Isherwood a Caroline ill dau at broblemau iechyd meddwl sy'n cyd-ddigwydd ochr yn ochr â chamddefnyddio sylweddau. Mae ein fframwaith trin camddefnyddio sylweddau, 'Bodloni anghenion Pobl â Phroblemau Camddefnyddio Sylweddau ac Iechyd Meddwl sy'n Cyd-ddigwydd', wedi ei ddiwygio i gynnwys hynny'n union a chynnwys datblygiadau allweddol sydd wedi digwydd ers ei gyhoeddi am y tro cyntaf - gan sôn am bethau fel defnyddio cyffuriau lluosog a sylweddau seicoweithredol newydd ac yn y blaen hefyd. Dywedodd Mark Isherwood fod ymyrraeth ac atal yn gwbl allweddol ac mae hynny'n gywir. Mae ein rhaglen gyswllt ysgolion Cymru gyfan yn gweithredu ar draws pob un o'n hysgolion cynradd ac uwchradd yng Nghymru ac mae hyn yn rhan hanfodol o'n strategaeth. Rydym yn adolygu cynnwys y rhaglen yn rheolaidd i sicrhau ei bod yn addas i'r diben ac yn adlewyrchu tueddiadau cyfredol defnyddio cyffuriau, gan ganolbwyntio ar hyn o bryd ar sylweddau seicoweithredol newydd ac addysgu plant mewn ysgolion am beryglon hynny. Soniodd Rhun ap Iorwerth a Michelle Brown am isafswm pris uned - neu am alcohol, a soniodd Rhun am isafswm pris uned - fel ffordd o ymdrin â phroblem camddefnyddio alcohol, oherwydd mae tystiolaeth sylweddol bod pris alcohol yn wirioneddol bwysig ac mae ein cynnig i gyflwyno isafswm pris uned am alcohol yn gynnig effaith uchel i ymdrin â'r niwed i iechyd sy'n gysylltiedig â chamddefnyddio alcohol. Byddai'n gosod pris gwaelodol ar gyfer alcohol, gan olygu na ellid ei werthu dan y lefel honno. Rydym yn gwybod y byddai hyn yn ein helpu i ymdrin â'r broblem o gamddefnyddio alcohol yng Nghymru, ond mae problemau yma. Mae cynnig tebyg ar hyn o bryd yn y llysoedd yn yr Alban, felly rydym yn gwylio hwnnw'n agos iawn i ddeall pa bwerau allai fod gennym yma. Y pryder pellach a amlinellodd Rhun yw bod y Bil Cymru drafft hefyd yn cynnwys, fel pŵer a gadwyd yn ôl, werthu a chyflenwi alcohol, a fyddai'n rhwystr mawr inni i gyflawni ein huchelgais. Felly, rydym yn edrych ar yr amserlenni dan sylw i weld beth allai fod yn bosibl o ran ein Bil iechyd cyhoeddus a'r Bil Cymru yno. Ond rwy'n rhannu eich pryderon. Roeddech yn sôn am bwerau'n ehangach, felly byddai hynny'n cynnwys trwyddedu alcohol. Nid yw safbwynt Llywodraeth Cymru wedi newid - dylai trwyddedu a gwerthu a chyflenwi alcohol a darparu adloniant a lluniaeth yn hwyr yn y nos fod yn fater a gedwir i Lywodraeth y DU. Rydym yn credu ac wedi argymell yn gryf y dylai Deddf Trwyddedu 2003 ystyried iechyd y cyhoedd. Rydym yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i ddatganoli pwerau trwyddedu alcohol i'r Cynulliad. Soniodd Caroline am bobl hŷn. Mae ein strategaeth camddefnyddio sylweddau yn cydnabod yn llwyr pa mor bwysig yw ymdrin â chamddefnyddio sylweddau ymhlith pobl hŷn, gan gynnwys y rhai sy'n ymdrin â materion alcohol. Rydym wedi cyhoeddi canllawiau penodol i ymarferwyr i wella eu dulliau o ganfod gwasanaethau triniaeth camddefnyddio sylweddau i bobl hŷn a defnyddio'r gwasanaethau hyn. Rydym hefyd wedi cynnwys alcohol yn y profion iechyd ar-lein sydd gennym i bobl dros 50 oed. Rwyf wedi gofyn i'r panel ymgynghorol ar gamddefnyddio sylweddau edrych ar faterion camddefnyddio sylweddau ymysg poblogaeth sy'n heneiddio hefyd. Bydd y gwaith hwnnw'n dod ag arbenigwyr ym maes camddefnyddio sylweddau ynghyd ag arbenigwyr ar bobl hŷn, a cheir adroddiad ar hyn yn y dyfodol agos. Soniasoch hefyd am feddyginiaethau presgripsiwn a thros y cownter a sut y cânt eu camddefnyddio'n aml. Rydym wedi datblygu pecyn e-ddysgu ar gyfer staff fferyllfeydd i'w helpu i nodi a chynnig ymyriadau byr i bobl sy'n camddefnyddio meddyginiaethau presgripsiwn a thros y cownter. Mae data presgripsiynau ar gael fel mater o drefn i fyrddau iechyd lleol a meddygon teulu yng Nghymru, gan ganiatáu inni fonitro arferion rhoi presgripsiynau. Felly, mae hyn yn cynorthwyo byrddau iechyd lleol i nodi amrywiadau a newidiadau i arferion ac mae hynny'n helpu i dargedu cymorth i wella diogelwch ac effeithlonrwydd rhoi presgripsiynau hefyd. Roedd y ddadl yn cyfeirio at sylweddau seicoweithredol newydd, ac, wrth gwrs, daeth Deddf Llywodraeth y DU, yr ydym yn gefnogol yn fras iddi, i rym ar 26 Mai eleni. Mae Llywodraeth Cymru wedi cynnal amrywiaeth o fentrau codi ymwybyddiaeth drwy ein gwasanaeth DAN 24/7. Rydym hefyd wedi creu deunyddiau cymorth i rieni a gofalwyr ynglŷn â sylweddau seicoweithredol newydd ac wedi ystyried pob un o'r argymhellion a wnaethpwyd yn adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol ynglŷn â hyn. Mae hynny'n sicr wedi'i ymgorffori yn ein cynllun. Roedd yn sicr yn sail i'n meddyliau ar hynny. Ar ôl adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, mae rhaglen hyfforddi genedlaethol hefyd wedi cael ei datblygu a'i darparu ar gyfer rhanddeiliaid yng Nghymru. Rwyf hefyd yn ystyried modiwlau e-ddysgu ar sylweddau seicoweithredol newydd a chyffuriau eraill fel y gall atal camddefnyddio sylweddau ac ymateb i hynny gael eu hintegreiddio'n fwy ym mhrif ffrwd ein darpariaeth gofal iechyd yng Nghymru. Yn olaf ar hyn, rydym yn gwybod bod gweithlu rheng flaen â'r sgiliau a'r wybodaeth addas yn allweddol er mwyn gwella addysg ac atal risgiau sy'n gysylltiedig â sylweddau seicoweithredol newydd. Felly, mae cynllun bwrsariaeth hefyd ar gael drwy Lywodraeth Cymru i ddatblygu'r gweithlu ymhellach. Felly, i gloi, rwy'n gobeithio y gwnaiff yr Aelodau ymuno â mi i ddiolch i bob un o'n rhanddeiliaid ymroddedig sydd wedi gweithio gyda ni ar yr agenda hon. Mae'n agenda heriol, ac mae eu gwaith caled nhw, eu hymroddiad a'u tosturi yn hanfodol wrth inni geisio ymdrin â chamddefnyddio sylweddau ledled Cymru. Diolch.