English: I was delighted to hear the Cabinet Secretary say that inaction is not an option, and I absolutely agree with that, because there's rising demand for primary care particularly, and clear evidence that there is a bit of strain in the system, with a significant number of GPs handing in the keys, but also rising public expectations that health services should operate just like any other service that people want to have immediate access to. But I think that there is a need for a shift in the relationship between the citizen and the service to ensure that it is a real partnership, which - . It isn't about a demand service. It's not like going into a shop and saying, 'I want this'; it is a partnership. Often, people on the Conservative benches - . I have in the past heard them say that this is all because the Welsh NHS is underfunded, but the facts contradict that. The public expenditure statistical analysis for 2015-16, published by the UK Treasury, shows spending on health and social care per person in Wales is 6 per cent higher than in England, and spending on health alone in Wales is 1 per cent higher than in England - so, that's £21 more per person. So, it is not about money. It is about the way we organise the services, and, in my view, it is important to see a shift in resources away from secondary care, which we constantly talk about, to primary care, which is where 90 per cent of all NHS services are delivered. It's good to see there's a lot of agreement on the direction of travel. Last week, I chaired a meeting about the shape and services that need to go into a new health centre in Llanedeyrn. The building is clearly in need of replacement, as the cladding is falling off the walls and it has a disastrous energy rating. But some of the points that citizens made were really clear about what people ought to expect, as well as some of the things that we need to do in collaboration with citizens. I think that one of the reasons that GPs are under such stress is because the access to your GP is, if you like, the last open-door service. Many other public services have shrunk, and the GP is the last place you are entitled to go. Often people are going for entirely the wrong reasons to see a GP about something they could be seeing other people for, whether that's a simple remedy for a minor health problem that could easily be responded to over the telephone, or whether it's through the pharmacist, who is obviously available during shop hours. We have to see the GP as, if you like, the co-ordinator of primary care, and ensure that they're using the other members of the multidisciplinary team in a way that will enable them to free up their time and ensure that, for example, working people can actually get a standard appointment with their GP without actually having to take time off work. I was struck by the - . The Socialist Health Association have written a paper recently suggesting we should trial different models of GP services - on the one hand, independent contractors, on the other hand, salaried GPs. I'd be interested to hear what the Cabinet Secretary has in mind for possibly looking at different models of primary care where things are breaking down. I think co-production is essential, because it's completely pointless offering a liver transplant to an alcoholic unless they've got their addiction under control. I think one of the greatest roles for government is ensuring that citizens are enabled to get food that is not going to poison them, and contribute to their health. Over the weekend, I was reading a book called 'How Not to Die' by Michael Greger, and the chapter on Parkinson's, something that a friend of mine has, makes you realise that it's all too late for those of us who've already been consuming these toxic substances in our diet. But it is our job as legislators to ensure that the poisons that eventually end up in the sea are not going to contaminate the next generation. Our diet is the No. 1 cause of premature death and disability, he asserts, and that brings me to, obviously, the very important issue of ensuring that we're tackling health inequalities. It's completely shocking that less than 3 per cent of all children bicycle to school, which would seem to me a basic right of all children, whereas over a third are taken to school by car, which means they are completely disempowered, unable to choose who they go to school with, what time they go to school, and they're just dependent on an adult to take them anywhere.
Welsh: Roeddwn i wrth fy modd o glywed Ysgrifennydd y Cabinet yn dweud nad yw diffyg gweithredu yn ddewis, ac rwyf yn llwyr gytuno â hynny, oherwydd mae galw cynyddol am ofal sylfaenol yn enwedig, a thystiolaeth glir bod rhywfaint o straen yn y system, gyda nifer sylweddol o feddygon teulu yn rhoi'r gorau iddi, ond hefyd mae cynnydd yn nisgwyliadau'r cyhoedd y dylai gwasanaethau iechyd weithredu yn union fel unrhyw wasanaeth arall y mae pobl yn dymuno ei gael ar unwaith. Ond rwy'n credu bod angen newid y berthynas rhwng y dinesydd a'r gwasanaeth i sicrhau ei bod yn bartneriaeth wirioneddol, sef - . Nid yw'n ymwneud â gwasanaeth ar alw. Nid yw yr un fath â mynd i mewn i siop a dweud, 'Rwyf eisiau hyn'; partneriaeth yw hi. Yn aml, mae pobl ar feinciau'r Ceidwadwyr - . Fe'u clywais nhw'n dweud yn y gorffennol bod hyn i gyd oherwydd bod y GIG yng Nghymru wedi ei danariannu, ond mae'r ffeithiau yn gwrthddweud hynny. Mae'r dadansoddiad ystadegol ar gyfer gwariant cyhoeddus ar gyfer 2015-16, a gyhoeddwyd gan Drysorlys y DU, yn dangos bod gwariant ar iechyd a gofal cymdeithasol fesul person yng Nghymru 6 y cant yn fwy nag yn Lloegr, ac mae gwario ar iechyd yn unig yng Nghymru 1 y cant yn fwy nag yn Lloegr felly, mae hynny'n £21 yn fwy y pen. Felly, nid yw'n ymwneud ag arian. Mae'n ymwneud â'r ffordd yr ydym ni'n trefnu'r gwasanaethau, ac yn fy marn i, mae'n bwysig dargyfeirio adnoddau o ofal eilaidd, yr ydym ni'n sôn amdano'n gyson, i ofal sylfaenol, lle mae 90 y cant o holl wasanaethau'r GIG yn cael eu darparu. Mae'n dda gweld bod llawer o gytuno ynglŷn â'r cyfeiriad y dylem ni fod yn teithio iddo. Yr wythnos diwethaf, cadeiriais gyfarfod ynglŷn â ffurf y ganolfan iechyd newydd yn Llanedeyrn a'r gwasanaethau sydd angen bod yno. Mae'n amlwg bod angen adeilad newydd, gan fod y cladin yn disgyn oddi ar y waliau ac mae ganddi sgôr ynni trychinebus. Ond roedd rhai o'r pwyntiau a wnaeth dinasyddion yn glir iawn ynghylch yr hyn y dylai pobl ei ddisgwyl, yn ogystal â rhai o'r pethau y mae angen inni eu gwneud ar y cyd â dinasyddion. Credaf mai un o'r rhesymau y mae Meddygon Teulu o dan gymaint o straen yw oherwydd mai gweld eich meddyg teulu, os mynnwch chi, yw'r gwasanaeth drws agored olaf. Mae llawer o wasanaethau cyhoeddus eraill wedi crebachu, a'r meddyg teulu yw'r lle olaf y mae gennych hawl i fynd iddo. Yn aml, mae pobl yn mynd am y rhesymau anghywir i weld meddyg teulu am rywbeth y gallent fod yn gweld pobl eraill, boed hynny'n ateb syml ar gyfer mân broblem iechyd y gellid ymateb iddi yn hawdd dros y ffôn, neu drwy'r fferyllydd, sydd ar gael yn amlwg yn ystod yr oriau pan fo'r siop ar agor. Mae'n rhaid inni weld y meddyg teulu fel, os mynnwch chi, cydlynydd gofal sylfaenol, a sicrhau ei fod yn defnyddio aelodau eraill y tîm amlddisgyblaethol mewn ffordd a fydd yn ei alluogi i wneud yn fawr o'i amser a sicrhau, er enghraifft, y gall pobl sy'n gweithio gael apwyntiad safonol gyda'u meddyg teulu heb, mewn gwirionedd, orfod cymryd amser i ffwrdd o'r gwaith. Fe'm trawyd gan y - . Mae'r Gymdeithas Iechyd Sosialaidd wedi ysgrifennu papur yn ddiweddar yn awgrymu y dylem dreialu modelau gwahanol o wasanaethau meddygon teulu͏ - ar y naill law, contractwyr annibynnol, ac ar y llaw arall, meddygon teulu cyflogedig. Byddai gennyf ddiddordeb mewn clywed yr hyn sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet mewn golwg o ran y posibilrwydd o edrych ar wahanol fodelau gofal sylfaenol pan fo pethau'n methu. Rwy'n credu bod cydgynhyrchu yn hanfodol, oherwydd nid oes diben o gwbl mewn cynnig trawsblaniad yr iau i alcoholig oni bai bod ei ddibyniaeth o dan reolaeth ganddo. Rwy'n credu mai un o'r swyddogaethau pwysicaf i'r llywodraeth yw sicrhau y galluogir dinasyddion i gael bwyd na fydd yn eu gwenwyno, ac a fydd yn cyfrannu at eu hiechyd. Dros y penwythnos, roeddwn yn darllen llyfr o'r enw 'How Not to Die' gan Michael Greger, ac mae'r bennod ar Parkinson's, rhywbeth y mae cyfaill i mi yn dioddef ohono, yn gwneud i chi sylweddoli ei bod hi'n rhy hwyr i'r rhai ohonom sydd eisoes wedi bod yn bwyta'r sylweddau gwenwynig hyn yn ein diet. Ond dyma'n gwaith ni fel deddfwyr i sicrhau na fydd y gwenwynau a fydd yn y pen draw yn gwneud eu ffordd i'r môr yn halogi'r genhedlaeth nesaf. Ein diet yw prif achos marwolaeth ac anabledd cynamserol, mae'n honni, a daw hyn â mi, yn amlwg, at y mater pwysig iawn o sicrhau ein bod yn mynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd. Mae'n hollol syfrdanol fod llai na 3 y cant o blant yn beicio i'r ysgol, sy'n ymddangos i mi i fod yn hawl sylfaenol i bob plentyn, tra bod dros draean yn cael eu cludo i'r ysgol mewn car, sy'n golygu eu bod yn gwbl ddibynnol ar eraill, heb gael dewis pwy maent yn mynd i'r ysgol gyda nhw, pa bryd y maent yn mynd i'r ysgol, ac maen nhw'n llwyr ddibynnol ar oedolyn i fynd â nhw i bobman.