English: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Thank you to all the Members who have contributed to today's debate. For my closing remarks, I want to start by outlining a few reasons why the foundational economy is so different. In contrast to what has been described as 'the monoculture of mainstream economics', where growth and innovation have been constrained within a one-size-fits-all policy, a refreshed focus on the foundational economy will allow us to develop bespoke solutions that meet different needs across different parts of Wales, including, critically, in my own constituency and the rest of the northern Valleys. A foundational economy would, instead, be built around innovative policies that engage the specifics of activity, time and place. It also challenges us to review, reappraise and re-evaluate the activities already going on all around us, moving away from a blinkered rejection of the everyday to instead embrace their benefits and importance. This is a point well made by David Melding when he talked about aspects of our workforce feeling undervalued. In an excellent seminar here at the Senedd yesterday, Professor Julie Froud noted the need to build, grow and develop grounded firms. By doing so, the foundational economy offers Wales a chance to be a world leader. Growing internationally recognised brands, which can be exported around the world, is one area that has been identified as a key challenge for us as we strive to grow our foundational economy. I'm very proud to be able to say that Penderyn whisky, which is distilled and packaged in my constituency before being sold around the world, is perhaps one of our best examples of a recognisably Welsh international brand. Its success shows us that by thinking outside the box, having confidence and accessing appropriate business support, as referred to by Russell George, it is possible for us to access niche markets and to become a world leader. But, aside from these more glamorous high-end niche sectors, there are powerful economic arguments in favour of the foundational economy. Professor Karel Williams has highlighted what should be a self-evident truth: the Welsh economy is dominated by the foundational economy, producing the mundane basic goods that we all rely on. Nearly 40 per cent of Welsh jobs are located in the foundational economy. In the Cynon Valley, enterprises like furniture makers Ashwood Designs and dairy producer Ellis Eggs are key local employers. In Mountain Ash, Rocialle provides essential consumable items to healthcare, employing just under 400 people to make things like bandages, bowls and cotton-wool balls. Carpet Fit Wales, another very successful firm based in my constituency, boasts well-developed horizontal supply chains, and highlights the way in which local procurement networks can be used to grow and stimulate the Welsh economy. During my preparation for this debate, I spoke to Carpet Fit Wales and was impressed by the way they are connected to neighbouring businesses. Their suppliers are based in Swansea, Cardiff and Bridgend, they use a local floor manufacturer based in Caerphilly, and their human resources, information technology, design and garage services are all provided within the Cynon Valley. As this example shows, the foundational economy benefits all of Wales, not just hotspots that can leave other swathes of Wales feeling isolated and left behind, providing localised goods and services that communities can be proud of. An additional strength is provided by its longevity and resilience, with the businesses, services and infrastructure within the sector having proved remarkably resilient to external crashes over time - a point stressed by Lee Waters. Cresta Caterers in Aberdare has been in business for over 50 years, and Welsh Hills Bakery for over 60 years - still a family owned business in Hirwaun that exports across Europe, America, Australia and the middle east. Both of these are examples of the food sector so well referenced by my colleague Jenny Rathbone. In addition, my colleague Hefin David drew on examples from his constituency and his academic background to powerfully reinforce the message of social capital being used as an asset. In addition to the powerful economic arguments for focusing on the foundational economy, there are also strong moral arguments in its favour, too. The manifesto for the foundational economy persuasively argued that a rebalancing of economic and well-being gains will enable us to aim at a Wales with a reinvigorated social franchise that has a stronger focus on reciprocal social relations. In this model, economic needs and quality of life would go hand in hand, so that employers cannot impose unacceptable working practices and bigger businesses cannot ride roughshod over smaller suppliers or local concerns. This is very necessary, because, as the Bevan Foundation has rightly pointed out, many of the industries and occupations associated with the foundational economy have a real problem with low pay and poor working practices - a point well made by Rhianon Passmore. We must take action to improve problems like work insecurity, zero-hours contracts and inadequate pay. One area to focus on, as Karel Williams notes, is the opportunities and challenges provided by the growing adult care sector. We must consider these elements not just as economic determinants but as providers of invaluable social benefit, and value them accordingly. Jeremy Miles used care as one example where strengthening the foundational economy will bring long-term returns to the public sector and huge local economic and well-being gains to the community. I welcome the work the Welsh Government is doing around this, and also similar initiatives like the childcare pilot. When this policy is fully implemented, there is the potential for significant growth in the childcare sector, providing additional jobs in the foundational economy, and it is another area in which Wales can again take a lead. It is vital that the employment opportunities provided by this policy are well planned on a local and regional basis, with the Welsh Government overseeing the process to ensure that the jobs created are secure and fairly paid. To conclude, today marks a call for action in a renewed focus on the foundational economy. As Members have pointed out, many of the businesses and activities that make up the sector have been with us for years, but have never been properly integrated into our economic vision. I hope the Welsh Government will fully integrate support for the foundational economy into its forthcoming economic strategy. As Julie Morgan stated, it would be beneficial for us to consider this in our existing and current economic plans. And I am very pleased with the commitment that the Cabinet Secretary has made here today in his response to the debate, focusing on aspects of the foundational economy and issues such as procurement. At the heart of the economic strategy must be a focus on developing grounded firms. I have cited some excellent examples from my own constituency but they tend to be exceptional in a Welsh economy that is defined as possessing a missing middle - a point well-made by Adam Price - where we lack the medium-sized enterprises that adapt and thrive within, for example, the German economy, by building on first-class reputations and exemplary brand presence. There are clear challenges here around access to finance and succession planning, and I hope that we can meet these. Additionally, we must look again at how procurement works in Wales. I know the Welsh public sector spends £5.5 billion on goods and services, and although moves have been made to strengthen local procurement, they haven't always gone far enough. There are opportunities around local government reorganisation and regional working to really get this right, but we need to get public sector and our foundational economy enterprises together to make sure conversations can be had. This can, in turn, then be used to strengthen and protect working conditions and really build a prosperous Wales that works for all of its citizens. I commend this motion today.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diolch yn fawr i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu at y ddadl heddiw. Ar gyfer fy sylwadau cloi, rwyf am ddechrau drwy amlinellu ychydig o resymau pam y mae'r economi sylfaenol mor wahanol. Yn wahanol i'r hyn a ddisgrifiwyd fel 'ungnwd o economeg prif ffrwd', lle y cafodd twf ac arloesedd eu gwthio i mewn i un polisi ar gyfer pawb, bydd ffocws newydd ar yr economi sylfaenol yn ein galluogi i ddatblygu atebion pwrpasol sy'n bodloni anghenion gwahanol ar draws gwahanol rannau o Gymru, gan gynnwys, yn allweddol, yn fy etholaeth fy hun a gweddill y Cymoedd gogleddol. Yn lle hynny, byddai economi sylfaenol yn cael ei hadeiladu o amgylch polisïau arloesol sy'n mynd i'r afael â manylion gweithgarwch, amser a lleoliad. Mae hefyd yn ein herio i adolygu, ailystyried ac ailwerthuso'r gweithgareddau sydd eisoes yn digwydd o'n cwmpas, gan symud oddi wrth ymwrthodiad cibddall o bethau bob dydd i gofleidio eu manteision a'u pwysigrwydd yn lle hynny. Gwnaeth David Melding y pwynt hwn yn dda pan soniodd am rannau o'n gweithlu'n teimlo nad ydynt yn cael eu gwerthfawrogi'n ddigonol. Mewn seminar ardderchog yma yn y Senedd ddoe, nododd yr Athro Julie Froud yr angen i adeiladu, tyfu a datblygu cwmnïau gwreiddiedig. Drwy wneud hynny, mae'r economi sylfaenol yn cynnig cyfle i Gymru arwain yn y byd. Mae tyfu brandiau a adwaenir yn rhyngwladol yn un maes a nodwyd fel her allweddol i ni wrth i ni ymdrechu i dyfu ein heconomi sylfaenol. Rwy'n falch iawn o allu dweud bod wisgi Penderyn, sy'n cael ei ddistyllu a'i becynnu yn fy etholaeth cyn ei werthu o gwmpas y byd, yn un o'n henghreifftiau gorau efallai o frand rhyngwladol Cymreig adnabyddadwy. Mae ei lwyddiant yn dangos i ni ei bod hi'n bosibl i ni, drwy feddwl y tu allan i'r bocs, gael hyder a chymorth busnes priodol, fel y dywedodd Russell George, i gael mynediad at farchnadoedd arbenigol a dod yn arweinydd byd. Ond ar wahân i'r sectorau mwy arbenigol ac atyniadol hyn ar ben uchaf y farchnad, mae yna ddadleuon economaidd pwerus o blaid yr economi sylfaenol. Mae'r Athro Karel Williams wedi tynnu sylw at yr hyn a ddylai fod yn wirionedd hunanamlwg: dominyddir yr economi yng Nghymru gan yr economi sylfaenol, gan gynhyrchu nwyddau sylfaenol bob dydd yr ydym i gyd yn dibynnu arnynt. Mae bron i 40 y cant o swyddi Cymru yn yr economi sylfaenol. Yng Nghwm Cynon, mae mentrau fel y gwneuthurwyr dodrefn Ashwood Designs a'r cynhyrchydd llaeth Ellis Eggs yn gyflogwyr lleol allweddol. Yn Aberpennar, mae Rocialle yn darparu eitemau traul hanfodol i ofal iechyd, gan gyflogi ychydig dan 400 o bobl i wneud pethau fel rhwymynnau, powlenni a pheli gwlân cotwm. Mae gan Carpet Fit Wales, cwmni llwyddiannus iawn arall yn fy etholaeth, gadwyni cyflenwi llorweddol sydd wedi datblygu'n dda, ac maent yn tynnu sylw at y ffordd y gellir defnyddio rhwydweithiau caffael lleol i dyfu a hybu economi Cymru. Wrth baratoi ar gyfer y ddadl hon, siaradais â Carpet Fit Wales a gwnaeth y ffordd y maent wedi'u cysylltu â busnesau cyfagos argraff arnaf. Mae eu cyflenwyr wedi'u lleoli yn Abertawe, Caerdydd a Phen-y-bont ar Ogwr, maent yn defnyddio gwneuthurwr lloriau lleol yng Nghaerffili, ac mae eu hadnoddau dynol, eu technoleg gwybodaeth, eu gwasanaethau dylunio a garej oll yn cael eu darparu yng Nghwm Cynon. Fel y mae'r enghraifft hon yn dangos, mae'r economi sylfaenol o fudd i Gymru gyfan, nid rhai mannau'n unig a allai adael rhannau eraill o Gymru yn teimlo'n ynysig ac wedi'u gadael ar ôl, gan ddarparu nwyddau a gwasanaethau lleol y gall cymunedau fod yn falch ohonynt. Un cryfder ychwanegol yw ei hirhoedledd a'i chadernid, gyda'r busnesau, y gwasanaethau a'r seilwaith yn y sector wedi profi'n hynod o gryf i wrthsefyll cwympiadau allanol dros amser - pwynt a bwysleisiwyd gan Lee Waters. Mae Cresta Caterers yn Aberdâr wedi bod mewn busnes ers dros 50 mlynedd, a Welsh Hills Bakery ers dros 60 mlynedd - busnes teuluol yn Hirwaun sy'n allforio ar draws Ewrop, America, Awstralia a'r dwyrain canol. Mae'r ddau fusnes yn enghreifftiau o'r sector bwyd y cyfeiriodd fy nghyd-Aelod, Jenny Rathbone, ato'n effeithiol. Yn ogystal, tynnodd fy nghyd-Aelod Hefin David sylw at enghreifftiau o'i etholaeth a'i gefndir academaidd i atgyfnerthu'n rymus y neges ynglŷn â chyfalaf cymdeithasol yn cael ei ddefnyddio fel ased. Yn ychwanegol at y dadleuon economaidd pwerus dros ganolbwyntio ar yr economi sylfaenol, ceir dadleuon moesol cryf o'i phlaid hefyd. Roedd y maniffesto ar gyfer yr economi sylfaenol yn dadlau'n argyhoeddiadol y bydd ailgydbwyso enillion economaidd a lles yn ein galluogi i anelu at greu Cymru gyda rhyddfraint gymdeithasol gadarnach sydd â ffocws cryfach ar gysylltiadau cymdeithasol ag eraill. Yn y model hwn, byddai anghenion economaidd ac ansawdd bywyd yn mynd law yn llaw, fel na all cyflogwyr orfodi arferion gwaith annerbyniol ac fel na all busnesau mwy o faint sathru ar gyflenwyr llai neu fusnesau lleol. Mae hyn yn angenrheidiol iawn, oherwydd, fel y mae Sefydliad Bevan wedi nodi'n gywir ddigon, mae gan lawer o'r diwydiannau a'r galwedigaethau sy'n gysylltiedig â'r economi sylfaenol broblem go iawn gyda chyflog isel ac arferion gweithio gwael - pwynt a wnaed yn dda gan Rhianon Passmore. Rhaid i ni roi camau ar waith i wella problemau fel ansicrwydd gwaith, contractau dim oriau a thâl annigonol. Un maes i ganolbwyntio arno, fel y noda Karel Williams, yw'r cyfleoedd a'r heriau a geir yn y sector gofal oedolion sy'n tyfu. Rhaid inni ystyried yr elfennau hyn nid yn unig fel penderfynyddion economaidd ond fel darparwyr manteision cymdeithasol amhrisiadwy, a'u gwerthfawrogi'n unol â hynny. Defnyddiodd Jeremy Miles ofal fel un enghraifft lle y bydd cryfhau'r economi sylfaenol yn dwyn elw hirdymor i'r sector cyhoeddus ac enillion economaidd a lles lleol enfawr i'r gymuned. Rwy'n croesawu'r gwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud ar hyn, a mentrau tebyg hefyd fel y cynllun peilot gofal plant. Pan gaiff y polisi hwn ei weithredu'n llawn, bydd potensial ar gyfer twf sylweddol yn y sector gofal plant, gan ddarparu swyddi ychwanegol yn yr economi sylfaenol, ac mae'n faes arall eto lle y gall Cymru arwain. Mae'n hollbwysig fod y cyfleoedd cyflogaeth a ddarperir gan y polisi hwn yn cael eu cynllunio'n dda ar sail leol a rhanbarthol, gyda Llywodraeth Cymru'n goruchwylio'r broses i sicrhau bod y swyddi a grëir yn ddiogel a'r cyflogau'n deg. I gloi, mae heddiw'n nodi galwad i weithredu gyda ffocws o'r newydd ar yr economi sylfaenol. Fel y mae'r Aelodau wedi nodi, mae llawer o'r busnesau a'r gweithgareddau sy'n creu'r sector wedi bod gyda ni ers blynyddoedd, ond ni chawsant erioed mo'u hintegreiddio'n briodol yn ein gweledigaeth economaidd. Rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn integreiddio cefnogaeth i'r economi sylfaenol yn llawn yn ei strategaeth economaidd sydd ar y ffordd. Fel y nododd Julie Morgan, byddai'n fuddiol i ni ystyried hyn yn ein cynlluniau economaidd presennol a chyfredol. Ac rwy'n falch iawn o'r ymrwymiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'i wneud yma heddiw yn ei ymateb i'r ddadl, gan ganolbwyntio ar agweddau ar yr economi sylfaenol a materion fel caffael. Wrth galon y strategaeth economaidd rhaid cael ffocws ar ddatblygu cwmnïau gwreiddiedig. Cyfeiriais at rai enghreifftiau rhagorol o fy etholaeth, ond maent yn tueddu i fod yn eithriadau mewn economi Gymreig a ddiffinir fel un y mae ei chanol ar goll - pwynt a wnaeth Adam Price yn dda - lle nad ydym yn meddu ar y mentrau canolig eu maint sy'n addasu ac yn ffynnu yn economi'r Almaen, er enghraifft, drwy adeiladu ar enw da o'r radd flaenaf a phresenoldeb brand rhagorol. Mae yna heriau clir yma o ran mynediad at gyllid a chynllunio olyniaeth, ac rwy'n gobeithio y gallwn oresgyn y rhain. Yn ogystal, rhaid i ni edrych eto ar sut y mae caffael yn gweithio yng Nghymru. Rwy'n gwybod bod y sector cyhoeddus yng Nghymru yn gwario £5.5 biliwn ar nwyddau a gwasanaethau, ac er bod symudiadau wedi'u gwneud i gryfhau caffael lleol, nid ydynt wedi mynd yn ddigon pell bob amser. Mae yna gyfleoedd yn codi o ad-drefnu llywodraeth leol a gweithio rhanbarthol er mwyn gwneud yn siŵr fod hyn yn cael ei wneud yn iawn, ond mae angen inni gael y sector cyhoeddus a'n mentrau economi sylfaenol at ei gilydd i wneud yn siŵr fod modd cael trafodaethau. Gellir defnyddio hyn, yn ei dro, i gryfhau a diogelu amodau gwaith ac adeiladu Cymru lewyrchus go iawn sy'n gweithio i bob un o'i dinasyddion. Cymeradwyaf y cynnig hwn heddiw.