English: As I said here in January, everyone will be disadvantaged until we identify and meet the accommodation needs of Gypsies, Travellers and Roma, enabling the provision of authorised residential and transit sites. It can't be acceptable that, according to the 2011 census, 62 per cent of Gypsies, Roma and Travellers in Wales have no qualifications, 51 per cent in England and Wales were in employment compared to 73 per cent overall, and just 70 per cent described themselves as being in good health, compared with 81 per cent in England and Wales overall. In your statement, you rightly say we want to reflect the diversity of cultures and ethnicities. What consideration, looking back, have you given to the 2006 Pat Niner report on the accommodation needs of Gypsies and Travellers in Wales, commissioned by the then Welsh Government? I think Jane Hutt launched it, as I recall, in Llandrindod Wells, and I was the only AM present to watch her do it. But in addition to many of the issues you highlight, they identified that those diverse communities also travelled over specified geographical areas that didn't match the borders that the rest of us live by, whether those were county borders or national borders. So, what consideration have you given as you go forward to developing an approach with the communities themselves and the different authorities across those borders, so that they may collectively agree and deliver on the needs of communities, who, by definition, are moving around across that area? You refer to more pupils from these backgrounds being on the school roll than ever before. I think before I've raised with you the concern that was raised in Flintshire over John Summers High School, when the local Gypsy/Traveller community stated that their views had not been reflected in the consultation document that led to the closure of the school, where the school had almost uniquely in the region developed trust with the community. They became part of the same wider community. The children came to school, were passing exams, doing well, achieving, but the community themselves stated that that could be compromised, or would be compromised if the school closed, which it did. Going forward, possibly in discussion with your colleague the education Secretary, what consideration are you giving to introduce or implement measures to prevent that happening again and ensure that the community have a central voice where they might be impacted in such a critical way? In 2017 we know the Welsh Government launched the 'Enabling Gypsies, Roma and Travellers' consultation. How do you respond to the statement by respondents to that, that the plan was too broad with not enough actions able to evidence how they would be realistically achieved, with one respondent saying the plan was not new but a collection of actions from other existing plans, to the Tros Gynnal Plant consultation, where respondents said that while a new plan was a good idea, they were still to be convinced whether such strategies would actually make a difference to their everyday lives, and the launch of the 'Travelling to Better Health' document in 2017 to increase confidence in the health system, where respondents in one local health board were found to have received discriminatory treatment, including being unable to secure an on-call appointment with their GP, and midwives not visiting a site for antenatal check-ups? Obviously, you're very familiar with the situation in Bangor Back Lane in Conwy, which we both visited, and your intervention has helped them take forward action on the sound mitigation fence. But they have also subsequently written to your colleague the economy and transport Secretary regarding the road surface, where they understand that this may not be completed until as late as October 2022. In consequence, because they believe promises by the council at the time when the Welsh Government funding was provided have been breached, they are suffering physically and mentally from the noise and stress, receiving in-patient hospital treatment in certain cases. And they've written to the Cabinet Secretary seeking a detailed plan of action from the Welsh Government to resolve the matter to the residents' satisfaction. I don't know whether you're familiar with that, but if you are, I wonder if you could update me; if you're not, I'd be grateful if you could pursue that. And the final point I wanted to raise - it's something that was highlighted - and I'll give an example in Flintshire, although it's not unique to Flintshire. In 2011, obligations to meet the need for Gypsy and Traveller accommodation sites led to the granting of temporary planning permission for five years for a site because of assurances made to the planning inspector by the council that within such a period, the need would be met by Flintshire. But because it wasn't, Flintshire granted further temporary permission for five years, even though it's widely recognised that the site isn't suitable for a permanent site, then, subsequently, the granting of temporary planning permission was quashed in court because Flintshire had failed to fulfil its responsibility to deliver an alternative provision in accordance with the legislation. So, in such circumstances, what powers does the Welsh Government have to intervene? I don't know whether you can comment on this individual case, but how can you influence the situation when something appears to have gone so wrong that it's ended up in court twice for determination?
Welsh: Fel y dywedais yn y fan yma ym mis Ionawr, bydd pawb ar eu colled hyd nes inni nodi a diwallu anghenion llety Sipsiwn, Teithwyr a Roma, gan alluogi darpariaeth safleoedd preswyl a thramwy awdurdodedig. Ni all fod yn dderbyniol fod, yn ôl Cyfrifiad 2011, 62 y cant o Sipsiwn, Roma a Theithwyr yng Nghymru heb unrhyw gymwysterau, fod 51 y cant yng Nghymru a Lloegr mewn cyflogaeth o'i gymharu â 73 y cant yn gyffredinol, ac nad oes ond 70 y cant ohonynt yn disgrifio eu hunain fel bod mewn iechyd da, o'i gymharu â 81 y cant yng Nghymru a Lloegr yn gyffredinol. Yn eich datganiad, rydych yn iawn i ddweud ein bod ni'n dymuno adlewyrchu'r amrywiaeth o ddiwylliannau ac ethnigrwydd. Pa ystyriaeth, wrth edrych yn ôl, ydych chi wedi'i rhoi i adroddiad 2006 Pat Niner ar anghenion llety Sipsiwn a Theithwyr yng Nghymru, a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru? Credaf mai Jane Hutt wnaeth ei lansio, fel y cofiaf, yn Llandrindod, a fi oedd yr unig AC a oedd yn bresennol i'w gwylio yn gwneud hynny. Ond yn ogystal â llawer o'r materion a amlygir gennych, roeddent yn nodi hefyd fod y cymunedau amrywiol hynny yn teithio dros ardaloedd daearyddol penodedig nad oeddent yn cyfateb i ffiniau y mae'r gweddill ohonom yn byw yn eu hôl, boed y rheini'n ffiniau sirol neu'n ffiniau cenedlaethol. Felly, pa ystyriaeth a roesoch wrth i chi ddatblygu dull gweithredu gyda'r cymunedau eu hunain a'r gwahanol awdurdodau ar draws y ffiniau, er mwyn iddynt allu cytuno a chyflawni anghenion y cymunedau ar y cyd, sydd, drwy ddiffiniad, yn symud o gwmpas yr ardal honno? Rydych yn cyfeirio at fwy o ddisgyblion o'r cefndiroedd hyn ar gofrestrau ysgolion nag erioed o'r blaen. Rwy'n meddwl fy mod i wedi codi gyda chi o'r blaen y pryder a godwyd dros ysgol uwchradd John Summers yn Sir y Fflint, pan nododd y gymuned Sipsiwn a Theithwyr lleol nad oedd eu barn wedi cael ei hadlewyrchu yn y ddogfen ymgynghori a arweiniodd at gau'r ysgol, ac yn yr achos hwnnw, hi oedd yr unig ysgol bron yn y rhanbarth a oedd wedi datblygu ymddiriedaeth gyda'r gymuned honno. Daethant yn rhan o'r un gymuned ehangach. Roedd y plant yn dod i'r ysgol, yn llwyddo yn eu harholiadau, yn gwneud yn dda, yn cyflawni, a dywedodd y gymuned eu hunain y gallai hynny gael ei beryglu, y byddai hynny'n cael ei beryglu pe byddai'r ysgol yn cau, a chau y gwnaeth. Yn y dyfodol, o bosibl mewn trafodaeth â'ch cyd-weithiwr yr Ysgrifennydd addysg, pa ystyriaeth ydych chi'n mynd i'w rhoi i gyflwyno neu weithredu mesurau i atal hyn rhag digwydd eto a sicrhau bod y gymuned yn cael llais canolog pryd y gellir effeithio arnynt mewn ffordd mor gritigol? Yn 2017, gwyddom fod Llywodraeth Cymru wedi lansio ymgynghoriad 'Galluogi Sipsiwn, Roma a Theithwyr'. Sut ydych chi'n ymateb i'r datganiad gan rai a ymatebodd i hwnnw, yn dweud bod y cynllun yn rhy eang, heb ddigon o gamau yn gallu dangos tystiolaeth o sut y gellid eu cyflawni yn realistig, gydag un ymatebydd yn dweud nad oedd y cynllun yn newydd ond yn gasgliad o gamau gweithredu o gynlluniau eraill sydd eisoes yn bodoli, i ymgynghoriad Tros Gynnal Plant, pan ddywedodd ymatebwyr fod y cynllun newydd yn syniad da, ond eu bod dal heb eu hargyhoeddi y byddai strategaethau o'r fath mewn gwirionedd yn gwneud gwahaniaeth i'w bywydau bob dydd, a lansio dogfen 'Teithio at Iechyd Gwell' yn 2017 i gynyddu hyder yn y system iechyd, pan ganfuwyd bod ymatebwyr mewn un bwrdd iechyd lleol wedi derbyn triniaeth wahaniaethol, gan gynnwys methu â sicrhau apwyntiad ar alwad â'u meddyg teulu, a bydwragedd yn peidio ag ymweld â safle ar gyfer archwiliadau cynenedigol? Yn amlwg, rydych chi'n gyfarwydd iawn â sefyllfa Bangor Back Lane yng Nghonwy, y mae'r ddau ohonom wedi ymweld â hi, ac mae eich ymyriad wedi eu helpu i gymryd camau ar y ffens lliniaru sŵn. Ond maen nhw wedyn hefyd wedi ysgrifennu at eich cyd-weithiwr, yr Ysgrifennydd economi a thrafnidiaeth, ynghylch wyneb y ffordd. Maent yn deall efallai na fydd hyn yn cael ei gwblhau tan mor hwyr â mis Hydref 2022. O ganlyniad, oherwydd eu bod yn credu bod y Cyngor wedi torri addewidion ar adeg pan ddarparwyd cyllid gan Lywodraeth Cymru, maent yn dioddef yn gorfforol ac yn feddyliol gan sŵn a straen, gan gael triniaeth ysbyty fel cleifion mewnol mewn rhai achosion. Ac maent wedi ysgrifennu at Ysgrifennydd y Cabinet yn ceisio cynllun manwl o'r camau gweithredu gan Lywodraeth Cymru i ddatrys y mater er boddhad y trigolion. Dwi ddim yn gwybod p'un a ydych chi'n ymwybodol o hynny ai peidio, ond os ydych, tybed a allech roi'r wybodaeth ddiweddaraf imi; os nad ydych chi, byddwn yn ddiolchgar pe gallech fynd ar drywydd hynny. A'r pwynt olaf yr oeddwn i am ei godi - mae'n rhywbeth sydd wedi cael sylw - a byddaf yn rhoi enghraifft yn Sir y Fflint, er nad yw'n unigryw i Sir y Fflint. Yn 2011, yn sgil rhwymedigaethau i ddiwallu'r angen am safleoedd llety Sipsiwn a Theithwyr, rhoddwyd caniatâd cynllunio dros dro am bum mlynedd ar gyfer safle, oherwydd sicrwydd a roddwyd i'r arolygydd cynllunio gan Gyngor Sir y Fflint, y byddai, o fewn cyfnod hwnnw, yn diwallu'r angen hwnnw am lety. Ond oherwydd na chafodd yr angen ei ddiwallu, rhoddodd Sir y Fflint ganiatâd dros dro eto am bum mlynedd arall, er y cydnabyddir yn eang nad yw'r safle yn addas i fod yn safle parhaol, yna, wedyn, cafodd y caniatâd cynllunio dros dro ei ddiddymu yn y llys oherwydd bod Sir y Fflint wedi methu â chyflawni ei chyfrifoldeb i ddarparu darpariaeth amgen yn unol â'r ddeddfwriaeth. Felly, mewn amgylchiadau o'r fath, pa bwerau sydd gan Lywodraeth Cymru i ymyrryd? Wn i ddim a allwch chi wneud sylw ar yr achos unigol hwn, ond sut y gallwch chi ddylanwadu ar y sefyllfa pan mae'n ymddangos bod rhywbeth wedi mynd o'i le cymaint hyd nes iddynt orfod mynd at y llys am benderfyniad, a hynny ddwywaith?