English: Our central priority is to care for our historic environment through promoting its enjoyment and enjoyment of it. And it's important that we can understand, as far as we can, the past that we're talking about so that we can appeal to people in the present day and in future. Now, the findings that have been made in these early periods in Wales are findings that are of international significance, in Paviland cave in the Gower, for example. And the history of construction of burial chambers - . These have been created, as David mentioned, referring to Tinkinswood - to Llech-y-filiast, or whatever we want to call it - in that area, an incredible place. These are notable buildings in the landscape. The Bronze Age saw thousands of these burial mounds spread across the landscape of Wales, with valuable items buried in them. The Mold cape is perhaps the most famous of them. The Iron Age saw further changes - the development of hill-fort communities and the hundreds of traces that exist across Wales, such as in Tre'r Ceiri. For me, the institutions that have interpreted these sites, particularly the Royal Commission on the Ancient and Historic Monuments of Wales, which have recorded numerous new sites very recently during the dry summer, where traces were found in the rural landscape so that the prehistory came alive anew, as it were, because of the weather that we experienced at that time - . In those events, we have seen, through the work of the commission and through the extraordinary work that has been done, the way that there are interesting clusters of these prehistoric sites across our nation. One of the most notable, of course, is the clusters on Anglesey, and I wouldn't want to leave Anglesey out of any discussion of prehistory. The prehistoric monuments on Anglesey can rightly take their place with the Boyne Valley in Ireland, with Stonehenge in England. Indeed, these are amongst the most extraordinary sites in the British Isles and in Ireland. And there are sites under the care of Cadw, including the Neolithic burial chambers in Bryn Celli Ddu and Barclodiad y Gawres, which is not far away. Cadw is also responsible for Neolithic burial chambers in the north of Pembrokeshire, including Pentre Ifan, and, in Glamorgan - as I've already talked about, as has the Member - Tinkinswood near St Nicholas, where I had an opportunity to spend a great deal of time with my family in that area, and I had the extraordinary experience of trying to explain prehistory to young children. So, it is important to emphasise that, in the contemporary provision of Cadw and the Government's work, we do appreciate this inheritance and legacy and we do strive to safeguard it. I want to pay tribute to the archaeological trusts in Wales, which have visited and assessed every prehistoric site that we're aware of, and there are 23,000 such sites. And the whole host of information that has emanated from this are records that have legal status in the Historic Environment (Wales) Act of 2016. We are implementing the Act at the moment through the specific provision that has been made in giving direction for how to implement the Act, and we will be continuing to monitor that and will review it formally, indeed, in years to come. Cadw also produces online maps, Cof Cymru, which include the location and description of every prehistoric site that has been safeguarded in Wales. This information is available, and it's possible to access it, and the first-ever technical advice note for the historic environment was published as recently as last year. Now, this work is ongoing, and the promotion work continues to be important. For this reason, I've brought a gift for the Member, which is a bilingual description for pupils of Llyn Cerrig Bach, Barclodiad y Gawres and Bryn Celli Ddu. As all Members can see, there are wonderful illustrations that reinforce and recreate the Neolithic and pre-Neolithic periods, but don't ask me to go through them, but they are historically accurate. We are trying to generate enthusiasm amongst the next generation in the long tradition that we are part of, and I'd like to not just thank the trusts, but also the national museum for their part. The extraordinary developments at St Fagans over the past two years have brought us to a situation where they have now re-opened officially, and the new galleries give a clear, explicit status to the prehistoric objects from all parts of Wales. You can't go into any of the museums buildings without realising that the history of Wales is a long-running one and one that we should all respect. And I'm very grateful, once again, to discuss such an issue during a debate at the Assembly. Thank you.
Welsh: Ein blaenoriaeth ganolog ni ydy gofalu am ein hamgylchedd hanesyddol drwy hyrwyddo ei fwynhad i bobl. Felly, mae'n bwysig ein bod ni'n gallu deall, hyd y gellir, y gorffennol yr ydym ni'n sôn amdano fo, er mwyn iddo allu apelio at bobl yn y presennol ac yn y dyfodol. Mae'r darganfyddiadau sydd wedi'u gwneud yn y cyfnodau cynnar yma yng Nghymru yn ddarganfyddiadau sydd o arwyddocâd rhyngwladol gwirioneddol, yn ogof Pen-y-fai ar benrhyn Gŵyr, er enghraifft. Mae'r hanes o adeiladu beddrodau - . Mae'r rhain wedi'u creu, fel y dywedodd David, wrth gyfeirio at Tinkinswood - at Lech-y-filiast, neu beth bynnag yr ydym ni am ei galw hi - yn y fan honno, lle rhyfeddol iawn. Mae'r rhain yn adeiladau nodedig yn y tirwedd. Mae'r Oes Efydd wedi gweld miloedd o domenni claddu wedi'u gwasgaru ar draws tirwedd Cymru, gyda nwyddau claddu gwerthfawr ynddyn nhw - clogyn aur yr Wyddgrug, efallai, ydy'r mwyaf enwog. Mae'r Oes Haearn yn gweld newidiadau pellach - cymunedau bryngaer a'r cannoedd o olion sy'n bodoli ar draws Cymru, megis yn Nhre'r Ceiri. I mi, mae sefydliadau sydd wedi dehongli y safleoedd yma, yn arbennig Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, sydd wedi cofnodi safleoedd newydd dirifedi yn ddiweddar iawn, fel y cyfeiriwyd, yn ystod yr haf sych, lle canfuwyd olion wedi crino yng nghaeau y tirlun gwledig o'r newydd, fel bod y cynhanes yn gallu dod nôl yn fyw, fel petai, oherwydd y tywydd yr ydym ni'n ei oddef ar hyn o bryd - . Yn y digwyddiadau yna, rydym ni wedi gweld, drwy waith y comisiwn a drwy'r darluniau a'r ymchwiliadau rhyfeddol sydd wedi'u gwneud, y modd y mae yna glystyrau diddorol o'r cyfnodau cynhanesyddol ar draws ein gwlad. Un o'r rhai mwyaf nodedig, wrth gwrs, ydy'r clystyrau yna ar Ynys Môn, a ni fyddwn i am adael Ynys Môn allan o unrhyw drafodaeth ar y cyfnod cynhanesyddol. Mae'r henebion cynhanesyddol yn Ynys Môn yn gallu hawlio'u lle gydag Ynysoedd Erch, gyda Dyffryn Boyne yn Iwerddon, gyda Chôr y Cewri yn Lloegr. Mae'r rhain ymhlith y llefydd mwyaf rhyfeddol ar ein holl wledydd Prydain ac Iwerddon. Mae yna safleoedd penodol dan ofal Cadw yn cynnwys beddrodau cyntedd Neolithig Bryn Celli Ddu a Barclodiad y Gawres, sydd ddim yn bell oddi yno. Mae Cadw hefyd yn gyfrifol am feddrodau cerrig Neolithig yng ngogledd Penfro, gan gynnwys Pentre Ifan, ac, ym Mro Morgannwg - rydw i wedi sôn, fel y mae'r Aelod wedi sôn, am Tinkinswood ger Sain Nicolas, lle'r ydw innau wedi cael cyfle i dreulio tipyn o amser gyda'r teuluoedd ifanc sy'n perthyn i mi yn yr ardal honno, a chael y profiad rhyfedd o fod yn ceisio esbonio'r cynhanesyddol i blant ifanc. Felly, mae'n bwysig pwysleisio ein bod ni, yn y ddarpariaeth gyfoes yng ngwaith Cadw ac yng ngwaith y Llywodraeth, yn gwerthfawrogi'r etifeddiaeth yna ac yn ymdrechu i'w diogelu hi. Rydw i am dalu teyrnged fan yma i'r ymddiriedolaethau archeolegol yng Nghymru sydd wedi ymweld ac asesu pob safle cynhanesyddol yr ydym ni'n ymwybodol ohonyn nhw. Mae yna 23,000 o'r safleoedd yna, ac mae'r wybodaeth enfawr sydd wedi deillio o hyn bellach yn gofnodion sydd ag iddyn nhw statws cyfreithiol yn Neddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016. Rydym ni'n gweithredu'r Ddeddf ar hyn o bryd drwy'r gwaith darparu penodol sydd wedi cael ei wneud i roi cyfarwyddiadau am sut y mae gweithredu'r Ddeddf, ac fe fyddwn ni yn parhau i wylio hynny ac yn ei hadolygu hi'n ffurfiol, yn sicr, mewn blynyddoedd i ddod. Mae Cadw hefyd yn cynhyrchu mapiau ar-lein, Cof Cymru, sy'n cynnwys lleoliad a disgrifiad pob safle cynhanesyddol sydd wedi'u diogelu yng Nghymru. Wedyn mae'r wybodaeth yma ar gael ac mae'n bosib cael gafael ynddyn nhw, ac mae'r cyngor - y nodyn technegol cynllunio cyntaf erioed ar gyfer yr amgylchedd hanesyddol - wedi cael ei chyhoeddi mor ddiweddar â'r llynedd. Mae'r gwaith yma yn digwydd, ac mae'r gwaith hyrwyddo yn parhau yn bwysig. Ac i'r pwrpas yma, rwyf i wedi dod ag anrheg fach i'r Aelod, sef y disgrifiad dwyieithog diweddaraf ar gyfer disgyblion ifanc o Lyn Cerrig Bach, Barclodiad y Gawres a Bryn Celli Ddu, ac, fel y gall yr Aelodau i gyd ei weld, mae yma ddarluniau hyfryd sydd yn atgynhyrchu'r cyfnodau Neolithig a chyn-Neolithig, ond peidiwch â gofyn i mi eu gwirio nhw, ond maen nhw, yn sicr, yn hanesyddol yn gywir. Rydym ni'n ceisio creu brwdfrydedd ymhlith y genhedlaeth nesaf yn yr hanes hir yr ydym ni'n rhan ohoni, ac fe garwn i nid jest diolch i'r ymddiriedolaethau archeolegol ond hefyd i'r amgueddfa genedlaethol. Mae'r datblygiadau aruthrol yn Sain Ffagan yn ystod y blynyddoedd diwethaf sydd wedi dod i sefyllfa lle maen nhw wedi cael eu hail-agor yn swyddogol yn ddiweddar iawn. Mae'r orielau newydd yma'n rhoi statws clir ac amlwg i'r gwrthrychau cynhanesyddol o bob rhan o Gymru. Nid ydy hi'n bosib i chi fynd i mewn i unrhyw un o adeiladau'r amgueddfa heb eich bod chi'n sylweddoli bod hanes Cymru'n hen ac yn hir ac yn rhywbeth i ni i gyd ei barchu heddiw, ac rydw i'n ddiolchgar unwaith eto am y cyfle i drafod y fath bwnc yn ystod dadl yn y Cynulliad.