English: Terraced housing combined to make a unique succession of urban communities, villages almost, that contrasted sharply to nucleated urban development elsewhere. About 40 per cent of homes in Wales are terraces, and this will still amount to 28 per cent of our housing stock by 2050. This inheritance should be enthusiastically celebrated, rather than seen as an incubus or hangover from the industrial age. As the architect Andrew Sutton has written, 'the geography of the valleys' terrace housing clinging to the hillside meant that Wales never had the same density of back-to-back slums as there were in some English cities, and so they've remained desirable places to live with strong community spirit Indeed, if you were starting with a blank sheet and looking at ways to build on the steep slopes of south Wales, even today you probably couldn't come up with an idea better suited than the terraced house.' End quote. There is much more than utility in favour of traditional Valleys housing, however. According to the architect Peter Ireland, and quoted in The Guardian: 'The most sustainable thing we can do is to not build new stuff I often say to a client, everything is an asset until we prove it otherwise.' While I have not found any estimates for embedded carbon in terraced houses, it has been estimated that an old flour mill in Sydney saved 21,000 tonnes of carbon dioxide by avoiding demolition to become 47 studio flats, equivalent to keeping 5,000 cars off the road for a year. The Green Building Council of Australia encourages this approach on reuse and retrofitting. It is developing a building retrofit toolkit to improve energy efficiency, resilience and sustainability. The Welsh Government could usefully calculate the embedded carbon in the pre-1919 housing stock. We also need to restore the once commonplace skills and knowledge base necessary for the correct repair and maintenance of traditional buildings, such as the Valleys terraces. While we inevitably think of coal when talking about Valleys housing, there is, in fact, a deeper heritage. The iron towns of the Heads of the Valleys, most notably Merthyr, set the trend for terraced housing. By the beginning of the nineteenth century, Merthyr had become the largest town in Wales, and by 1851 its population of 46,000 was twice that of Swansea and two and a half times that of Cardiff. The surviving houses of this period are every bit as important architecturally as the Royal Crescent in Bath, and I really do believe that. Chapel Row, Georgetown - you're now seeing some of these images on the montage - Coedcae Court, for example, again in Merthyr, roughly date from 1830. Even more remarkable is the survival of Butetown in Rhymney, again built in the early 1800s and described by John Newman in his magisterial volume, Glamorgan, in the Buildings of Wales series, as 'reminiscent of James Adam's Lowther Village, Westmoreland'. Its simple and classic details are outstanding. It is apposite that, as we debate this unique heritage of Valleys housing, the Design Commission for Wales has today published a report on Merthyr, and I do encourage everyone to have a look at this. Based on the revival of Cyfarthfa castle and the estate east and west of the Taff, it sees this as an anchor project for a Valleys regional park. In time, this could become an extension of the World Heritage Site at Blaenavon. This is just the sort of vision that we need, and it would combine perfectly with the reassessment of the value of Valleys housing to the image and contemporary culture of Wales. I congratulate Geraint Talfan Davies and his team for developing this exciting project. The Welsh Government does share much of this ambition, and the work of the Valleys taskforce is promising. Certainly, its work to improve skills could be an excellent way to enable retrofitting schemes to be expanded, and many more traditional terraced homes to become energy efficient. Likewise, helping to ensure that the south Wales metro provides excellent public transport services to our Valleys communities is another way to see their revival. And we should not forget that industrial activity brought similar housing to communities in north Wales. On the montage is a photo of Nant Gwrtheyrn, which many Members will know as an innovative Welsh language and heritage centre. The village was built to serve the local quarry and was eventually closed in world war two. The cottages fell into disrepair and ruin before being restored with great skill and sensitivity more recently. And it's a wonderful example of what can be done with what seemed to be hopeless and derelict terracing. Finally, let me finish with an eccentric example, but it also contains, I think, a warning. The Valleys have a rich heritage, and perhaps this is no better demonstrated than in the round houses of Glyntaff, Pontypridd, built by the truly astonishing Dr William Price as part of his development of a druidic museum. The museum itself, unfortunately, which was a larger round house, was demolished in 1950, and it is a reminder of the care we need to take to cherish this architecture and inheritance. To conclude, it is time for us to appreciate the full value of the built environment developed in the nineteenth century. Much of it was humble, vernacular architecture, but always with the dignity that comes from the development of strong communities. The terraced housing in particular has stood the test of time and has served many generations. It is adaptable and sustainable because of its embedded carbon. Not only is it a heritage worth investing in, it is also a vital part of what makes Wales special and distinctive. Nearly all of the heavy industry that stimulated this, the greatest programme of building in our history, has gone. The houses, however, remain; let's celebrate this rich inheritance.
Welsh: Cyfunodd tai teras i wneud cyfres unigryw o gymunedau trefol, pentrefi bron, a wrthgyferbynnai'n amlwg â datblygiadau trefol cnewyllol mewn mannau eraill. Mae oddeutu 40 y cant o gartrefi Cymru yn dai teras, a bydd yn dal i fod yn 28 y cant o'n stoc dai erbyn 2050. Dylid dathlu'r etifeddiaeth hon yn frwd, yn hytrach na'i gweld fel baich neu rywbeth sydd wedi goroesi o'r oes ddiwydiannol. Fel yr ysgrifennodd y pensaer Andrew Sutton, golygai daearyddiaeth tai teras y Cymoedd a lynai at ochr y bryn na chafodd Cymru erioed yr un dwysedd o slymiau cefn wrth gefn ag a welwyd mewn rhai dinasoedd yn Lloegr, ac felly maent wedi parhau'n llefydd dymunol i fyw ynddynt gydag ysbryd cymunedol cryf Yn wir, pe baech yn dechrau â thudalen wag ac yn edrych ar ffyrdd o adeiladu ar lethrau serth de Cymru, hyd yn oed heddiw mae'n debyg na allech feddwl am syniad mwy addas na'r tŷ teras. Diwedd y dyfyniad. Mae yna lawer mwy na defnyddioldeb yn perthyn i dai traddodiadol y Cymoedd, fodd bynnag. Yn ôl y pensaer Peter Ireland, a ddyfynnwyd yn The Guardian: Y peth mwyaf cynaliadwy y gallwn ei wneud yw peidio ag adeiladu stwff newydd Rwy'n aml yn dweud wrth gleient fod popeth yn ased hyd nes y profwn fel arall. Er nad wyf wedi canfod unrhyw amcangyfrifon o garbon corfforedig mewn tai teras, amcangyfrifwyd bod hen felin flawd yn Sydney wedi arbed 21,000 tunnell o garbon deuocsid drwy osgoi cael ei dymchwel i ddod yn 47 o fflatiau stiwdio, sy'n cyfateb i gadw 5,000 o geir oddi ar y ffordd am flwyddyn. Mae Cyngor Adeiladu Gwyrdd Awstralia yn annog y dull hwn o ailddefnyddio ac ôl-osod. Mae'n datblygu pecyn cymorth ôl-osod adeiladau i wella effeithlonrwydd ynni, gwydnwch a chynaliadwyedd. Gallai Llywodraeth Cymru gyfrifo'r carbon corfforedig yn y stoc dai cyn 1919. Hefyd, mae angen inni adfer y sgiliau a oedd unwaith yn gyffredin a'r sylfaen wybodaeth angenrheidiol ar gyfer cynnal a chadw adeiladau traddodiadol, megis terasau'r Cymoedd, yn y modd cywir. Er ein bod yn anochel yn meddwl am lo wrth sôn am dai'r Cymoedd, mae yna dreftadaeth ddyfnach mewn gwirionedd. Dechreuodd trefi haearn Blaenau'r Cymoedd, Merthyr yn fwyaf nodedig, y duedd o adeiladu tai teras. Erbyn dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd Merthyr wedi dod yn dref fwyaf Cymru, ac erbyn 1851 roedd ei phoblogaeth o 46,000 ddwywaith cymaint ag un Abertawe a ddwywaith a hanner maint poblogaeth Caerdydd. Mae'r tai sydd wedi goroesi o'r cyfnod hwn lawn mor bwysig yn bensaernïol â'r Royal Crecscent yng Nghaerfaddon, ac rwy'n credu hynny o ddifrif. Mae Chapel Row, Georgetown - fe welwch rai o'r lluniau hyn yn y montage - Coedcae Court, er enghraifft, eto ym Merthyr, yn dyddio o 1830 yn fras. Mae goroesiad Bute Town yn Rhymni hyd yn oed yn fwy rhyfeddol, man a adeiladwyd eto yn yr 1800au cynnar ac a ddisgrifiwyd gan John Newman yn ei gyfrol feistrolgar, Glamorgan, yn y gyfres Buildings of Wales, fel man sy'n galw i gof Lowther Village gan James Adam yn Westmoreland. Mae manylion syml a chlasurol y lle yn rhagorol. Mae'n briodol, wrth inni drafod treftadaeth unigryw tai'r Cymoedd, fod Comisiwn Dylunio Cymru wedi cyhoeddi adroddiad ar Ferthyr Tudful heddiw, ac rwy'n annog pawb i edrych arno. Yn seiliedig ar adfywiad castell Cyfarthfa a'r ystâd i'r dwyrain ac i'r gorllewin o Afon Taf, mae'n gweld hwn fel prosiect angori ar gyfer parc rhanbarthol y Cymoedd. Gydag amser, gallai ddod yn estyniad i Safle Treftadaeth y Byd ym Mlaenafon. Dyma'n union y math o weledigaeth sydd ei hangen arnom, a byddai'n cyfuno'n berffaith ag ailasesiad o werth tai'r Cymoedd i ddelwedd a diwylliant cyfoes Cymru. Llongyfarchiadau i Geraint Talfan Davies a'i dîm am ddatblygu'r prosiect cyffrous hwn. Mae Llywodraeth Cymru yn rhannu llawer o'r uchelgais hwn, ac mae gwaith tasglu'r Cymoedd yn addawol. Yn sicr, gallai ei waith ar wella sgiliau fod yn ffordd ardderchog o alluogi cynlluniau ôl-osod i ehangu, ac i lawer o dai teras mwy traddodiadol allu dod i wneud defnydd effeithlon o ynni. Yn yr un modd, mae helpu i sicrhau bod metro de Cymru yn darparu gwasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus rhagorol i'n cymunedau yn y Cymoedd yn ffordd arall o sicrhau eu hadfywiad. Ac ni ddylem anghofio bod gweithgarwch diwydiannol wedi dod â thai tebyg i gymunedau yng ngogledd Cymru. Ar y montage fe welwch lun o Nant Gwrtheyrn, y bydd llawer o'r Aelodau yn ei hadnabod fel canolfan iaith a threftadaeth arloesol. Adeiladwyd y pentref i wasanaethu'r chwarel leol ac yn y pen draw cafodd ei gau yn ystod yr ail ryfel byd. Dadfeiliodd y bythynnod yn adfeilion cyn cael eu hadfer yn fedrus a sensitif iawn yn fwy diweddar. Ac mae'n enghraifft wych o'r hyn y gellir ei wneud gyda'r hyn sy'n ymddangos yn rhesi anobeithiol a diffaith o dai teras. Yn olaf, gadewch imi orffen gydag enghraifft ecsentrig, ond mae hefyd yn cynnwys rhybudd, rwy'n credu. Mae gan y Cymoedd dreftadaeth gyfoethog, ac efallai na cheir enghraifft well o hyn na thai crwn Glyntaf, Pontypridd, a adeiladwyd gan y Dr William Price rhyfeddol yn rhan o'i ddatblygiad ar gyfer amgueddfa dderwyddon. Yn anffodus, dymchwelwyd yr amgueddfa ei hun, sef tŷ crwn mwy o faint, yn 1950, ac mae'n ein hatgoffa o'r gofal sydd angen inni ei roi i drysori'r bensaernïaeth a'r etifeddiaeth hon. I gloi, mae'n bryd inni sylweddoli gwerth llawn yr amgylchedd adeiledig a ddatblygwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Pensaernïaeth ostyngedig, gynhenid oedd llawer ohoni, ond roedd hi bob amser yn meddu ar yr urddas a ddaw o ddatblygiad cymunedau cryf. Mae'r tai teras yn arbennig wedi gwrthsefyll prawf amser ac wedi gwasanaethu sawl cenhedlaeth. Maent yn hyblyg a chynaliadwy oherwydd eu carbon corfforedig. Nid yn unig y mae'n dreftadaeth sy'n werth buddsoddi ynddi, mae hefyd yn rhan hanfodol o'r hyn sy'n gwneud Cymru'n arbennig ac yn unigryw. Mae bron bob un o'r diwydiannau trwm a ysgogodd hyn, y rhaglen adeiladu fwyaf yn ein hanes, wedi mynd. Fodd bynnag, erys y tai; gadewch inni ddathlu'r etifeddiaeth gyfoethog hon.