English: Diolch, Dirprwy Lywydd. Thank you, John, for initiating this debate, and also to everybody who's contributed, and it's a delight to follow Jenny as well with a focus on food. And actually, it's on a specific area that I want to focus my short comments. I want to focus on the issues of hunger and food poverty, and the campaign that has been running nationally for some months now, which is the Co-operative Party campaign nationally for food justice. It starts from the basic premise that healthy, nutritious, affordable food should be a basic right for everyone. It doesn't matter what your circumstances are, where you live, where you come from, healthy, nutritious, affordable food should be a right. Yet we've got too many people right across the UK and here in Wales who are going hungry, and it is after a decade of Tory austerity; we cannot ignore that. We have an inexorable rise in food banks; it's one symptom of a larger problem. It's been made worse by cruel, pernicious tax and welfare changes that have hit the lowest paid and the most vulnerable in our society, and in our communities where we live. The causes of hunger are rooted in austerity, and UK Tory policies of universal credit, the benefits cap and freeze and the bedroom tax have all played their part, but we also have, as has been mentioned in this debate, a dysfunctional economy that no longer, too often, pays a fair day's pay for a fair day's work for too many people. And we have a broken housing market that adds to poverty and debt. We simply have too many people going hungry on a daily basis in the UK, in the sixth richest country on the planet. And yet, at the same time, we have a relentless growth in obesity and type 2 diabetes and other conditions, which can devastate the quality of life of an individual, which will shorten lives. They also impact, of course, on our NHS. And some communities now are effectively food deserts, where people simply cannot access nutritious, healthy, affordable food. This is a UK-wide problem of hunger, of poor nutrition, and it's driven by continuing austerity and pernicious tax and welfare changes. But we can't ignore the recent findings of the South Wales Food Poverty Alliance report, which states that in 2017-18, 98,350 three-day emergency food supplies were provided to people in Wales in crisis - in crisis - by food banks by the Trussell Trust. Of these, over 35,000 went to children in this country. According to the Food Standards Agency, a fifth of people on Wales are worried about running out of food, and a quarter of 16 to 34-year-olds surveyed in Wales actually ran out of food in the past year. The Food Foundation, as John mentioned, has shown that 160,000 children in Wales are living in households for whom a healthy diet is increasingly unaffordable. Reception-age children in Wales are significantly more likely than the Welsh average to be obese if they live in areas of higher deprivation. And the gap between obesity prevalence in the most and the least deprived quintiles of our society has increased from 4.7 per cent in 2015-16 to 6.2 per cent in 2016-17. Everything is going in the wrong direction. So, we can and we must use every mechanism at our disposal to tackle this in Wales, even if at a UK level, out of our control, the Government seems hell-bent on making things worse. And we have the right policy and legislative framework to do this with the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, and we have a cross-Government commitment to tackling poverty in all it forms. But as we've heard so often today, it's the strategy, the direction, the milestones and the clear leadership on this that we require. But we need to do more to tackle food justice. Practical actions. So, our campaign is calling for councils throughout Wales to designate a lead Member for food poverty; to draw up a food action plan, working with local partners on the ground; to take inspiration from the emerging community responses to food poverty; to work with the existing local food partnerships, or if not, in the absence of it, to set one up; and to get a measure of the scale of the problem in your area, because we know that what you measure gets acted upon. And at an all-Wales level, Minister, underpinned by our flagship well-being of future generations Act, we're calling for the recognition of the right to healthy and nutritious food and a commitment to delivering food justice in the new national milestones in Wales, so that we can track progress. It's been a delight for me, Dirprwy Lywydd, to see so many Members of this Assembly and councillors across the land and ordinary people signing up to this food justice campaign. There have been many Ministers who've signed up to it as well. So, in the temperate and, I think, considered mood of this debate today, let's turn this campaigning energy into real action at a local and national level. Let's make that access to nutritious, healthy food a right and take the practical steps to make sure that there is not hunger in the sixth wealthiest country in the world.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diolch, John, am gychwyn y ddadl hon, a hefyd i bawb a gyfrannodd, ac mae'n bleser dilyn Jenny hefyd, a ganolbwyntiodd ar fwyd. Ac rwyf innau am ganolbwyntio fy sylwadau byr ar faes penodol. Hoffwn ganolbwyntio ar faterion yn ymwneud â newyn a thlodi bwyd, a'r ymgyrch a fu ar y gweill yn genedlaethol ers rhai misoedd bellach, sef ymgyrch y Blaid Gydweithredol yn genedlaethol dros gyfiawnder bwyd. Mae'n cychwyn o'r rhagosodiad sylfaenol y dylai bwyd iach, maethlon, fforddiadwy fod yn hawl sylfaenol i bawb. Ni waeth beth yw eich amgylchiadau, ble rydych chi'n byw, o ble rydych chi'n dod, dylai bwyd iach, maethlon, fforddiadwy fod yn hawl. Ac eto mae gennym ormod o bobl ledled y DU ac yma yng Nghymru yn newynu, ac ar ôl degawd o gyni gan y Torïaid y digwyddodd hynny; ni allwn anwybyddu hynny. Mae gennym gynnydd diddiwedd mewn banciau bwyd; mae'n un symptom o broblem fwy. Caiff ei gwaethygu gan newidiadau creulon i drethi a lles sydd wedi taro'r bobl sy'n cael y cyflogau isaf a'r rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas, ac yn y cymunedau lle rydym yn byw. Mae achosion newyn wedi eu gwreiddio mewn cyni, ac mae polisïau Torïaidd y DU ar gredyd cynhwysol, y cap ar fudd-daliadau a rhewi budd-daliadau a'r dreth ystafell wely oll wedi chwarae eu rhan, ond hefyd, fel y crybwyllwyd yn y ddadl hon, mae gennym economi camweithredol nad yw bellach, yn rhy aml, yn talu cyflog teg am ddiwrnod teg o waith i ormod o bobl. Ac mae gennym farchnad dai sydd wedi torri sy'n ychwanegu at dlodi a dyled. Yn syml, mae gennym ormod o bobl yn newynu ar sail ddyddiol yn y DU, yn y chweched wlad gyfoethocaf ar y blaned. Ac eto, ar yr un pryd, mae gennym dwf di-baid mewn gordewdra a diabetes math 2 a chyflyrau eraill, cyflyrau a all ddinistrio ansawdd bywyd unigolyn, a byrhau bywydau. Maent hefyd yn effeithio ar ein GIG wrth gwrs. Ac mae rhai cymunedau yn awr yn anialwch bwyd i bob pwrpas, lle nad yw pobl yn gallu cael gafael ar fwyd maethlon, iachus, fforddiadwy. Mae newyn a diffyg maeth yn broblem ar draws y DU, a chaiff ei chymell gan gyni parhaus a newidiadau dinistriol i drethi a lles. Ond ni allwn anwybyddu canfyddiadau diweddar adroddiad Cynghrair Tlodi Bwyd De Cymru, sy'n datgan bod 98,350 o gyflenwadau bwyd argyfwng tri diwrnod wedi'u darparu ar gyfer pobl mewn argyfwng yng Nghymru yn 2017-18 - pobl mewn argyfwng - gan fanciau bwyd Ymddiriedolaeth Trussell. O'r rhain, aeth dros 35,000 i blant yn y wlad hon. Yn ôl yr Asiantaeth Safonau Bwyd, mae un o bob pump o bobl yng Nghymru yn poeni ynglŷn â rhedeg allan o fwyd, ac roedd chwarter y rhai rhwng 16 a 34 oed a holwyd yng Nghymru wedi rhedeg allan o fwyd yn y flwyddyn ddiwethaf. Mae'r Food Foundation, fel y soniodd John, wedi dangos bod 160,000 o blant yng Nghymru yn byw mewn cartrefi lle mae deiet iach yn fwyfwy anfforddiadwy. Mae plant oedran derbyn yng Nghymru yn llawer mwy tebygol na chyfartaledd Cymru o fod yn ordew os ydynt yn byw mewn ardaloedd sydd â lefelau uwch o amddifadedd. Ac mae'r bwlch rhwng lefelau gordewdra yn y cwintelau mwyaf a lleiaf difreintiedig yn ein cymdeithas wedi cynyddu o 4.7 y cant yn 2015-16 i 6.2 y cant yn 2016-17. Mae popeth yn mynd i'r cyfeiriad anghywir. Felly, fe allwn ac fe ddylem ddefnyddio pob dull sydd ar gael inni i fynd i'r afael â hyn yng Nghymru, hyd yn oed os yw'r Llywodraeth ar lefel y DU, sydd y tu hwnt i'n rheolaeth, fel pe bai'n benderfynol o wneud pethau'n waeth. Ac mae gennym y polisi a'r fframwaith deddfwriaethol cywir i wneud hyn gyda Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, ac mae gennym ymrwymiad trawslywodraethol i fynd i'r afael â phob ffurf ar dlodi. Ond fel y clywsom mor aml heddiw, y strategaeth, y cyfeiriad, y cerrig milltir a'r arweiniad clir ar hyn sydd ei angen arnom. Ond mae angen i ni wneud mwy i fynd i'r afael ag anghyfiawnder bwyd. Camau ymarferol. Felly, mae ein hymgyrch yn galw ar gynghorau ledled Cymru i ddynodi aelod arweiniol ar gyfer tlodi bwyd; llunio cynllun gweithredu ar fwyd, gan weithio gyda phartneriaid lleol ar lawr gwlad; cael ysbrydoliaeth o'r ymatebion sy'n dod i'r amlwg yn y gymuned i dlodi bwyd; gweithio gyda'r partneriaethau bwyd lleol presennol, neu fel arall, yn niffyg hynny, sefydlu partneriaeth o'r fath; a mesur maint y broblem yn eich ardal, oherwydd gwyddom fod yr hyn y byddwch yn ei fesur yn cael sylw. Ac ar lefel Cymru gyfan, Weinidog, yn seiliedig ar ein Deddf flaenllaw ar lesiant cenedlaethau'r dyfodol, galwn am gydnabod yr hawl i fwyd iach a maethlon ac ymrwymiad i sicrhau cyfiawnder bwyd yn y cerrig milltir cenedlaethol newydd yng Nghymru, er mwyn i ni allu olrhain cynnydd. Ddirprwy Lywydd, mae wedi bod yn bleser gweld cynifer o Aelodau'r Cynulliad hwn a chynghorwyr ar draws y tir a phobl gyffredin yn cefnogi'r ymgyrch hon dros gyfiawnder bwyd. Mae llawer o Weinidogion wedi ymrwymo iddi hefyd. Felly, yn unol â natur ystyrlon a sobr y ddadl hon heddiw, gadewch inni droi'r ymgyrchu hwn yn weithredu go iawn ar lefel leol a chenedlaethol. Gadewch i ni sicrhau bod mynediad at fwyd maethlon, iach yn hawl a gadewch inni roi camau ymarferol ar waith i sicrhau nad oes neb yn newynu yn y chweched wlad gyfoethocaf yn y byd.