English: I want to focus my remarks today on bus travel, because for Torfaen, like many deprived communities in Wales, these are the transport links that matter most. Without the right solution for operators, drivers and passengers, we risk falling foul of the worst possible long-term outcome of this pandemic: that existing disadvantage is further entrenched for our communities. I know there is a live debate happening right now about whether COVID-19 will force people back into their cars, but, for many people in communities like Trevethin in my constituency, where car ownership is way below the Welsh average, there simply isn't a choice to be made. On health or environmental grounds, it is public transport or nothing. It's the same thing on mortality rates, the ability to homeschool, accessing healthcare or transport solutions. COVID-19 is not the great equaliser that some suggested back in March. It does not impact us all the same. In fact, this pandemic has operated like a catalyst for inequality. As Professor Devi Sridhar has said, 'Wealth is the best shielding strategy for this virus, and from experiencing severe impacts.' As we work our way out of lockdown, boosting safe access to public transport is vital to ensure that public health protection is not just for the privileged. I recognise it won't be easy. Polling tells us the return to public transport is the No. 1 concern for people when it comes to easing of lockdown, with 78 per cent of people saying they're worried. Combine this with 90 per cent fewer bus journeys being taken, and we are in very difficult territory. The newly announced bus emergency scheme is very welcome, and I was particularly pleased to see that, in order to access the funding, engagement about planning for routes will be mandated. This must ensure that socially vital links are maintained, and not just the most popular journeys. If in-built inequality has been magnified by the pandemic, then we must see recovery as an engine of opportunity for our poorest communities. This debate about equality and opportunity is not confined to passengers; it matters for bus drivers, too. Figures from the Office for National Statistics for England and Wales show significantly raised rates of death involving COVID-19 amongst bus and coach drivers. Members will know that Sadiq Khan has announced a specific inquiry into the issue in London. So, this brings me on to the second point today, and that is mandatory face coverings on public transport. Everyone in the Senedd will know I have been supportive of the very cautious approach taken in Wales to easing lockdown, and therefore I find it very difficult to justify what seems like this particular anomaly in our approach. In Scotland, when the mandatory wearing of face coverings was announced, it received universal support from operators, trade unions and passenger groups. Their independent watchdog, Transport Focus, said plainly, 'People thinking of returning to public transport have told us they want face coverings to be used by all passengers.' This is an attitude I believe will be replicated in Wales, where 81 per cent of people surveyed last month said they support the wearing of face coverings in indoor shared spaces. The message seems clear to me: if we want people to return safely to public transport, we must mandate face coverings. The British Medical Association in Wales has said that wearing masks will afford greater protection to the public and, importantly, will protect the lives of the staff working on public transport, who, as evidence suggests, are at greater risk of infection. Information I've been given by Unite the union, which represents drivers across Wales, shows the problems their members are facing on a daily basis because of current guidance. This is particularly acute on cross-border services, with passengers boarding without masks then becoming embroiled in arguments with other passengers on both sides of the border who are wearing masks. Now, the only way to solve those arguments when they occur is for the driver to leave their seat, making them yet more vulnerable to COVID-19. As one of the reasons for not going down the mandatory route is not wanting to ask transport staff to police these measures, it seems that the current guidance is making them do that anyway, but without the clarity of Welsh law behind them. I've looked at what the chief medical officer has said on this, I've looked at the World Health Organization guidance and I've read the note from the technical advisory group, and I have to say that it seems anything but clear to me why we are pursuing a non-mandatory route. Can I therefore ask the Minister to publish a more detailed account from the TAG? The note produced from that discussion is vague and unhelpful to those of us who want to understand the Government's decision making. Where the Government cites, for example, that the wearing of face coverings may lead to people not pursuing other, more important safety measures, it would benefit this discussion to know exactly where that evidence comes from and what it says in detail. It seems to me that this is a matter of public messaging, and, if the Government gets that right, we can adopt what the trade unions are calling for - a commonsense approach that protects drivers and benefits passengers alike. Thank you.
Welsh: Rwyf am ganolbwyntio fy sylwadau heddiw ar drafnidiaeth bws, oherwydd ar gyfer Torfaen, fel llawer o gymunedau difreintiedig yng Nghymru, y rhain yw'r cysylltiadau trafnidiaeth pwysicaf. Heb yr ateb cywir i weithredwyr, gyrwyr a theithwyr, rydym mewn perygl o ddioddef y canlyniad gwaethaf posibl yn y tymor hir yn sgil y pandemig hwn, ac o weld yr anfantais sydd eisoes yn bodoli yn gwreiddio'n ddyfnach yn ein cymunedau. Rwy'n gwybod bod dadl yn mynd rhagddi ar hyn o bryd ynglŷn ag a fydd COVID-19 yn gorfodi pobl yn ôl i'w ceir, ond i lawer o bobl mewn cymunedau fel Trefddyn yn fy etholaeth i, lle mae nifer y bobl sy'n berchen ar geir yn llawer is na chyfartaledd Cymru, nid oes dewis. O ran iechyd neu'r amgylchedd, mae'n fater o drafnidiaeth gyhoeddus neu ddim byd. Mae'r un peth yn wir o ran cyfraddau marwolaethau, y gallu i addysgu gartref, mynediad at ofal iechyd neu atebion trafnidiaeth. Nid yw COVID-19 yn gwneud pawb yn gyfartal fel yr awgrymodd rhai yn ôl ym mis Mawrth. Nid yw'n effeithio ar bawb ohonom yr un fath. Mewn gwirionedd, mae'r pandemig hwn wedi gweithredu fel catalydd ar gyfer anghydraddoldeb. Fel y dywedodd yr Athro Devi Sridhar, Cyfoeth yw'r strategaeth warchod orau rhag y feirws hwn, a rhag profi effeithiau difrifol. Wrth inni weithio ein ffordd allan o'r cyfyngiadau symud, mae hybu mynediad diogel at drafnidiaeth gyhoeddus yn hanfodol i sicrhau nad yw diogelwch iechyd y cyhoedd ar gyfer y breintiedig yn unig. Rwy'n cydnabod na fydd yn hawdd. Mae'r arolygon barn yn dweud wrthym mai'r dychweliad at drafnidiaeth gyhoeddus yw pryder Rhif 1 i bobl mewn perthynas â llacio'r cyfyngiadau symud, gyda 78 y cant o bobl yn dweud eu bod yn poeni. Cyfunwch hyn â 90 y cant yn llai o deithiau bws yn cael eu gwneud, ac rydym mewn man anodd iawn. Mae'r cynllun argyfwng ar gyfer bysiau sydd newydd ei gyhoeddi i'w groesawu'n fawr, ac roeddwn yn arbennig o falch o weld y bydd ymgysylltiad ynghylch cynllunio llwybrau yn orfodol cyn gallu derbyn y cyllid. Rhaid i hyn sicrhau bod cysylltiadau cymdeithasol hanfodol yn cael eu cynnal, ac nid y teithiau mwyaf poblogaidd yn unig. Os yw'r pandemig wedi cynyddu anghydraddoldeb, rhaid inni weld adfer fel sbardun i gyfleoedd ar gyfer ein cymunedau tlotaf. Nid yw'r ddadl hon am gydraddoldeb a chyfle yn gyfyngedig i deithwyr; mae'n bwysig i yrwyr bysiau hefyd. Mae ffigurau gan Swyddfa Ystadegau Gwladol Cymru a Lloegr yn dangos cyfraddau marwolaeth cryn dipyn yn uwch yn gysylltiedig â COVID-19 ymhlith gyrwyr bysiau a choetsys. Bydd yr Aelodau'n gwybod bod Sadiq Khan wedi cyhoeddi ymchwiliad penodol i'r mater yn Llundain. Felly, daw hyn â mi at yr ail bwynt heddiw, sef gorchuddion wyneb gorfodol ar drafnidiaeth gyhoeddus. Bydd pawb yn y Senedd yn gwybod fy mod wedi cefnogi'r ymagwedd ragofalus a gymerwyd yng Nghymru tuag at lacio'r cyfyngiadau, ac felly rwy'n ei chael hi'n anodd cyfiawnhau'r hyn sydd i'w weld fel anghysondeb yn ein dull o weithredu. Yn yr Alban, pan gyhoeddwyd bod gwisgo gorchuddion wyneb yn orfodol, cafodd gefnogaeth gyffredinol gan weithredwyr, undebau llafur a grwpiau teithwyr. Dywedodd eu corff gwarchod annibynnol, Transport Focus, yn ddiflewyn-ar-dafod, Mae pobl sy'n ystyried dychwelyd at drafnidiaeth gyhoeddus wedi dweud wrthym eu bod am i bob teithiwr ddefnyddio gorchuddion wyneb. Mae hon yn agwedd y credaf y bydd yn cael ei hefelychu yng Nghymru, lle dywedodd 81 y cant o'r bobl a holwyd fis diwethaf eu bod yn cefnogi gwisgo gorchuddion wyneb mewn mannau dan do a rennir. Mae'r neges i'w gweld yn glir i mi: os ydym am i bobl ddychwelyd yn ddiogel at drafnidiaeth gyhoeddus, rhaid inni wneud gorchuddion wyneb yn orfodol. Mae Cymdeithas Feddygol Prydain yng Nghymru wedi dweud y bydd gwisgo masgiau yn rhoi mwy o ddiogelwch i'r cyhoedd ac yn bwysig, bydd yn diogelu bywydau'r staff sy'n gweithio ar drafnidiaeth gyhoeddus, sydd, fel y mae'r dystiolaeth yn awgrymu, yn wynebu mwy o risg o haint. Mae gwybodaeth a roddwyd i mi gan undeb Unite, sy'n cynrychioli gyrwyr ledled Cymru, yn dangos y problemau y mae eu haelodau'n eu hwynebu'n feunyddiol oherwydd y canllawiau presennol. Mae hyn yn arbennig o ddifrifol ar wasanaethau trawsffiniol, gyda theithwyr yn dod ar fysiau heb fasgiau ac yna'n cael dadleuon gyda theithwyr eraill ar y naill ochr neu'r llall i'r ffin sy'n gwisgo masgiau. Nawr, yr unig ffordd i ddatrys y dadleuon hynny pan fyddant yn digwydd yw i'r gyrrwr adael eu sedd, gan eu gwneud yn fwy agored eto i ddal COVID-19. Gan mai un o'r rhesymau dros beidio â dilyn y trywydd gorfodol yw'r diffyg awydd i ofyn i staff trafnidiaeth blismona'r mesurau hyn, mae'n ymddangos bod y canllawiau presennol yn gwneud iddynt wneud hynny beth bynnag, ond heb eglurder deddf Gymreig i'w cefnogi. Rwyf wedi edrych ar yr hyn y mae'r prif swyddog meddygol wedi dweud am hyn, rwyf wedi edrych ar ganllawiau Sefydliad Iechyd y Byd ac rwyf wedi darllen y nodyn gan y grŵp cyngor technegol, ac mae'n rhaid i mi ddweud nad yw'n glir o gwbl i mi pam nad ydym yn dilyn llwybr gorfodol. A gaf fi ofyn felly i'r Gweinidog gyhoeddi cyfrif manylach o nodyn y grŵp cyngor technegol? Mae'r nodyn a luniwyd o'r drafodaeth honno'n amwys ac yn ddi-fudd i'r rheini ohonom sydd am ddeall penderfyniadau'r Llywodraeth. Lle mae'r Llywodraeth yn dyfynnu, er enghraifft, y gallai gwisgo gorchuddion wyneb beri i bobl beidio â dilyn mesurau diogelwch eraill pwysicach, byddai o fudd i'r drafodaeth hon ein bod yn gwybod yn union o ble y daw'r dystiolaeth honno a'r hyn y mae'n ei ddweud yn fanwl. Mae'n ymddangos i mi mai mater o gyfleu neges gyhoeddus yw hyn, ac os yw'r Llywodraeth yn cael hynny'n iawn, gallwn fabwysiadu'r hyn y mae'r undebau llafur yn galw amdano - ymagwedd yn seiliedig ar synnwyr cyffredin sy'n diogelu gyrwyr ac sydd o fudd i deithwyr fel ei gilydd. Diolch.