English: We take electricity for granted. We switch our computer, our television, our lights or other electrical devices on and we expect them to work. The electricity has to be generated and available when we need it. Traditionally, electricity has been generated by burning fossil fuels. All fossil fuels are carbon based. When carbon burns, it forms carbon dioxide. Carbon dioxide is a greenhouse gas. This causes global warming. The Paris agreement is driving the international decarbonisation agenda with some rapid developments in renewables and demand reduction. Alternatives to the burning of coal, gas, oil and wood are needed. This leaves nuclear power, onshore and offshore wind, solar power, river flow, geothermal and tidal power. The advantage of tidal power is that it is reliable. Tides can be predicted for centuries into the future. We know that the Bristol channel is ideally suited to generate tidal power. The Hendry review has been unambiguous in its support for a tidal lagoon in Swansea bay. The first question to ask is: does the science work? We know that unidirectional turbines work - they're on rivers. In Dinorwig in north Wales, unidirectional turbines driven by water are used. Water is stored at high altitude in Marchlyn Mawr reservoir and discharged into Llyn Peris to move the turbine during times of peak electricity demand. It is pumped back from Llyn Peris to Marchlyn Mawr during off peak. It uses more electricity to pump the water up than it generates on the way down. Pumping is done at periods of low demand. The only difference with a tidal lagoon is that the turbines are bidirectional on a tidal lagoon, which means we get it four times a day. Once when the tide comes in, once when the tide goes out, once when the tide comes in again, once when the tide goes out again. We know that's going to happen and it doesn't cost us any energy. It's not like pumping it up a hill and then it coming down again. It's not cutting edge, it can be created, it can be predicted, and it is reliable over long periods of time. Whilst fossil fuel plants and nuclear power stations need decommissioning and removing, as Darren Millar said earlier, all a tidal lagoon does is leave you with a sea defence. So, even if you don't like it, and it comes to an end, it gives you a sea defence. With global warming, we expect sea levels to rise. So, it's a win-win situation. The only questions still to be resolved are how will we ensure the safe passage of fish either through the turbines or around them and gain a marine license from Natural Resources Wales? In December 2016, Natural Resources Wales revealed, on its best evidence, the proposed tidal lagoon in Swansea bay could have a major added effect on migratory fish due to injury as they pass through the turbines. After a lengthy consultation, NRW estimated that up to 21 per cent of salmon and 25 per cent of sea trout, which are fish of a national importance, could be killed every year as they migrate to and from local rivers, mainly the Tawe, the Neath and the Afan. The estimates are far higher than the numbers provided by Tidal Lagoon (Swansea Bay) plc, which comes up with a number roughly a tenth of that. Tidal Lagoon (Swansea Bay) has consistently stated that the impact on fisheries would be minor. We know we've got turbines on rivers. How does it work on rivers? You've got fish in rivers. In the Mississippi, you've got 129 different fish species in it. You've got a renewable energy developer, the Free Flow Power Corporation, which successfully operates the first full-scale hydrokinetic turbine generator in the Mississippi river, and has been doing so since 2011. We know the Mississippi is not fish free. So, how has it been achieved without severely depleting fish numbers? What we need is a tidal lagoon with a means of safe movement for the fish that will lead us to creating sustainable energy, allowing Swansea - [Interruption.] Certainly.
Welsh: Rydym yn cymryd trydan yn ganiataol. Rydym yn cynnau ein cyfrifiadur, ein teledu, ein goleuadau neu ein dyfeisiau trydanol eraill ac rydym yn disgwyl iddynt weithio. Mae'n rhaid cynhyrchu'r trydan ac mae'n rhaid iddo fod ar gael pan fydd ei angen arnom. Yn draddodiadol, mae trydan wedi ei gynhyrchu drwy losgi tanwyddau ffosil. Mae pob tanwydd ffosil yn seiliedig ar garbon. Pan mae carbon yn llosgi, mae'n ffurfio carbon deuocsid. Mae carbon deuocsid yn nwy tŷ gwydr. Mae hyn yn achosi cynhesu byd-eang. Mae cytundeb Paris yn gyrru'r agenda ddatgarboneiddio ryngwladol gyda rhai datblygiadau cyflym mewn ynni adnewyddadwy a lleihau galw. Mae angen dewisiadau eraill yn hytrach na llosgi glo, nwy, olew a phren. Mae hyn yn gadael ynni niwclear, ynni gwynt ar y tir ac ar y môr, ynni'r haul, llif afonydd, geothermol a phŵer llanw. Mantais ynni'r llanw yw ei fod yn ddibynadwy. Gallwn ni ragweld llanwau am ganrifoedd i'r dyfodol. Rydym yn gwybod bod sianel Bryste yn ddelfrydol i gynhyrchu pŵer llanw. Mae adolygiad Hendry wedi bod yn ddiamwys o blaid morlyn llanw ym mae Abertawe. Y cwestiwn cyntaf i'w ofyn yw: a yw'r wyddoniaeth yn gweithio? Rydym yn gwybod bod tyrbinau unffordd yn gweithio - maent ar afonydd. Yn Dinorwig yn y gogledd, mae tyrbinau unffordd wedi'u gyrru gan ddŵr yn cael eu defnyddio. Mae dŵr yn cael ei storio ar dir uchel yng nghronfa ddŵr Marchlyn Mawr ac yn cael ei ryddhau i Lyn Peris i symud y tyrbin yn ystod adegau brig y galw am drydan. Mae'n cael ei bwmpio yn ôl o Lyn Peris i Farchlyn Mawr yn ystod yr oriau galw llai. Mae'n defnyddio mwy o drydan i bwmpio dŵr i fyny nag y mae'n ei gynhyrchu ar y ffordd i lawr. Mae'r pwmpio yn cael ei wneud pan fo'r galw'n isel. Yr unig wahaniaeth gyda morlyn llanw yw bod y tyrbinau'n ddwyffordd ar forlyn llanw, sy'n golygu ein bod yn ei gael bedair gwaith y dydd. Unwaith pan ddaw'r llanw i mewn, unwaith pan aiff y llanw allan, unwaith pan ddaw'r llanw i mewn eto, unwaith pan aiff y llanw allan eto. Rydym ni'n gwybod bod hynny'n mynd i ddigwydd ac nid yw'n costio dim ynni inni. Nid yw hyn fel ei bwmpio i fyny bryn a'i fod yna'n dod i lawr eto. Nid yw hyn yn arloesol, gellir ei greu, gellir ei ragweld, ac mae'n ddibynadwy dros gyfnodau hir. Er bod angen datgomisiynu gweithfeydd tanwydd ffosil ac atomfeydd a chael gwared arnynt, fel y dywedodd Darren Millar yn gynharach, y cyfan y mae morlyn llanw yn ei wneud yw gadael amddiffynfa fôr ichi. Felly, hyd yn oed os nad ydych yn ei hoffi, a'i fod yn dod i ben, mae'n rhoi amddiffynfa fôr ichi. Gyda chynhesu byd-eang, rydym yn disgwyl i lefelau'r môr godi. Felly, mae'n sefyllfa lle mae pawb ar ei ennill. Yr unig gwestiynau i'w hateb o hyd yw sut y byddwn yn sicrhau bod pysgod yn nofio'n ddiogel naill ai drwy'r tyrbinau neu o'u cwmpas nhw a chael trwydded forol gan Gyfoeth Naturiol Cymru? Ym mis Rhagfyr 2016, datgelodd Cyfoeth Naturiol Cymru, ar eu tystiolaeth orau, y gallai'r morlyn llanw arfaethedig ym mae Abertawe gael effaith fawr ychwanegol ar bysgod mudol oherwydd anafiadau wrth iddynt nofio drwy'r tyrbinau. Ar ôl ymgynghoriad hir, amcangyfrifodd Cyfoeth Naturiol Cymru y gellid lladd hyd at 21 y cant o eogiaid a 25 y cant o siwin, sy'n bysgod o bwysigrwydd cenedlaethol, bob blwyddyn wrth iddynt symud i ac o afonydd lleol, yn bennaf afon Tawe, afon Nedd ac afon Afan. Mae'r amcangyfrifon yn llawer uwch na'r niferoedd a ddarperir gan Tidal Lagoon (Swansea Bay) plc, sy'n rhoi nifer sydd tua degfed rhan o hynny. Mae Tidal Lagoon (Swansea Bay) wedi datgan yn gyson y byddai'r effaith ar bysgodfeydd yn fach. Rydym yn gwybod bod gennym dyrbinau ar afonydd. Sut mae'n gweithio ar afonydd? Mae gennych chi bysgod mewn afonydd. Yn y Mississippi, mae gennych chi 129 o wahanol rywogaethau o bysgod ynddi. Mae gennych chi ddatblygwr ynni adnewyddadwy, y Free Flow Power Corporation, sy'n llwyddo i weithredu'r generadur tyrbin hydrocinetig cyntaf ar raddfa lawn yn afon Mississippi, ac sydd wedi bod yn gwneud hynny ers 2011. Rydym yn gwybod nad yw'r Mississippi yn ddi-bysgod. Felly, sut y maent wedi cyflawni hyn heb ddisbyddu niferoedd y pysgod yn ddifrifol? Yr hyn sydd ei angen arnom yw morlyn llanw â ffordd i'r pysgod symud yn ddiogel a fydd yn ein harwain at greu ynni cynaliadwy, gan ganiatáu i Abertawe - [Torri ar draws.] Yn sicr.