English: Thank you very much, Deputy Presiding Officer. I too would like to thank Darren Millar for choosing this topic for his short debate, and Rhun ap Iorwerth for his contribution. I'm not going to get into an argument about who's who in species champions, but I think choughs would also be a good topic for a short debate. I, of course, recognise the importance of the red squirrel as an icon of our countryside, and, sadly, as a symbol of the loss of our biodiversity over the last half century. As evidenced by the 'State of Mammals' report, which I launched last week, a third of our native mammals are currently at risk of extinction in Wales, and that includes the continuing losses of many of our most iconic species, such as the red squirrel. However, local interventions have turned the tide in some locations, where local populations are recovering, using methods that are now becoming tried and tested. As referred to, the key threat to the red squirrel is a viral disease known as squirrelpox, and this does little harm to the non-native invasive grey squirrel, but is usually lethal to red squirrels. Grey squirrels can readily infect red squirrels where populations overlap. The natural habitat of red squirrels is Wales's native deciduous woodland. However, much of that is heavily populated now with grey squirrels. They damage trees making them more vulnerable to disease, and then are a serious threat to our native and commercial woodlands, reducing their ability to regenerate and their value as habitat, and also for timber. Plantations of non-native conifers favour red squirrels over grey, but these are detrimental to many other aspects of nature conservation, including the quality of water in our rivers fed from coniferous areas. The red squirrel population on Anglesey is recovering strongly, and individuals are now spreading on to the mainland of Wales, and also dispersing through Arfon. This is thanks largely to the efforts of the Squirrels Trust Wales, which has substantially eradicated grey squirrels from the largely coniferous Newborough forest on Ynys Môn and reinforced the residual red squirrels population by introducing captive-bred red squirrels from elsewhere. Following a range of operations on the mainland to control grey squirrels, red squirrels from Anglesey are now dispersing into the woods on the mainland. And further south, under the stewardship of the Wildlife Trust of South and West Wales, the mid Wales red squirrel population, which seemed close to extinction, has also stabilised and may be increasing. The current three-year Healthy Reds project received just under £0.25 million from the National Lottery Heritage Fund and just under £50,000 from Welsh Government's landfill disposal tax community scheme to continue the aims of monitoring red squirrel populations and raising awareness. The Clocaenog Red Squirrels Trust is reinforcing low numbers in the forest by releasing captive-bred red squirrels. They're supported by the Welsh Mountain Zoo, and there is some early evidence that red squirrels from Clocaenog are dispersing into the wider landscape. Grey squirrel control is crucial for the health of both red squirrels and their native natural habitat. However, control operations are unpopular among some animal lovers, as they involve trapping and euthanising grey squirrels. Grey squirrels are not shot by conservation or major forestry organisations, but a number of individuals are known to use this method, mainly for timber protection. Pine martens are generalist apex predators that are known to reduce grey squirrel populations, and Vincent Wildlife Trust has successfully reintroduced a number of pine marten to mid Wales. The ensuing reduction of grey squirrel numbers may create opportunities for the red squirrel to naturally recolonise or be reintroduced. Further captive breeding of red squirrels was discussed at the last Wales squirrel forum, on 7 October. My officials encouraged Clocaenog Red Squirrels Trust and other members of the forum to draw up proposals, including identifying potential release sites further south, following the UK Squirrel Accord breeding and translocation protocol. Whilst no proposal has yet been received, I do understand it is in hand. Throughout the COVID-19 pandemic, Welsh Government has continued to prioritise action to support the creation of resilient ecological networks that will benefit a range of species, as set out in the refreshed nature recovery action plan for Wales. This will provide more and better connected habitats, to support a diversity of wildlife, including red squirrels and other mammals. And we've launched a grant scheme, focused on actions to help restore our most important habitats, and the Natura 2000 network, which was established to ensure the long-term survival of our most threatened habitats and species. Our national forest programme will create and enhance woodlands across Wales, again helping to improve and join up woodland and other habitats. This will also enable the dispersal of red squirrels to new areas, and address issues of population and habitat fragmentation. However, we do need to do more to improve our evidence and understanding, and embed transformative action for biodiversity across all sectors. To help us with this, the recently established Natur am Byth partnership, which I'm supporting, will have a large-scale communications programme that will celebrate a wide range of rare and vulnerable species across Wales. However, it is notable that the project will not include the red squirrel in its list of around 70 target species because of the wealth of partnerships and initiatives, some of which we've heard about today, that are taking forward action for this species in Wales. Thank you.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn innau hefyd ddiolch i Darren Millar am ddewis y pwnc hwn ar gyfer ei ddadl fer, a Rhun ap Iorwerth am ei gyfraniad. Nid wyf am fynd i ddadlau pwy sy'n hyrwyddo pa rywogaethau, ond rwy'n credu y byddai'r frân goesgoch hefyd yn destun da ar gyfer dadl fer. Rwy'n cydnabod pwysigrwydd y wiwer goch wrth gwrs fel eicon yn ein cefn gwlad, ac yn anffodus, fel symbol o golli ein bioamrywiaeth dros yr hanner canrif ddiwethaf. Fel y dengys yr adroddiad 'Cyflwr Mamaliaid', a lansiais yr wythnos diwethaf, mae traean o'n mamaliaid brodorol mewn perygl o ddiflannu yng Nghymru ar hyn o bryd, ac mae hynny'n cynnwys colledion parhaus llawer o'n rhywogaethau mwyaf eiconig, megis y wiwer goch. Fodd bynnag, mae ymyriadau lleol wedi troi'r llanw mewn rhai lleoliadau, lle mae poblogaethau lleol yn gwella, gan ddefnyddio dulliau sydd bellach wedi'u profi. Fel y nodwyd, y bygythiad allweddol i'r wiwer goch yw clefyd feirysol a elwir yn frech y wiwer, ac nid yw'n gwneud fawr o niwed i'r gwiwerod llwyd goresgynnol anfrodorol, ond fel arfer mae'n angheuol i wiwerod coch. Gall gwiwerod llwyd heintio gwiwerod coch yn hawdd lle daw poblogaethau i gysylltiad â'i gilydd. Cynefin naturiol gwiwerod coch yw coetir collddail brodorol Cymru. Fodd bynnag, mae llawer ohono wedi'i boblogi'n drwm yn awr gan wiwerod llwyd. Maent yn niweidio coed gan eu gwneud yn fwy agored i glefydau, ac felly maent yn fygythiad difrifol i'n coetiroedd brodorol a masnachol, gan leihau eu gallu i adfywio a'u gwerth fel cynefin, a hefyd ar gyfer pren. Mae planhigfeydd conwydd anfrodorol yn ffafrio gwiwerod coch dros rai llwyd, ond mae'r rhain yn niweidiol i lawer o agweddau eraill ar gadwraeth natur, gan gynnwys ansawdd y dŵr yn ein hafonydd sy'n cael eu bwydo o ardaloedd conwydd. Mae poblogaeth y wiwer goch ar Ynys Môn yn gwella'n gryf, ac mae unigolion bellach yn lledaenu i dir mawr Cymru, a hefyd yn gwasgaru drwy Arfon. Diolch yn bennaf i ymdrechion Ymddiriedolaeth Gwiwerod Cymru, sydd wedi cael gwared ar wiwerod llwyd i raddau sylweddol o goedwig Niwbwrch ar Ynys Môn, coedwig gonwydd yn bennaf, ac wedi atgyfnerthu poblogaeth weddilliol y wiwer goch drwy gyflwyno gwiwerod coch wedi'u bridio mewn caethiwed o fannau eraill. Yn dilyn amrywiaeth o weithrediadau ar y tir mawr i reoli gwiwerod llwyd, mae gwiwerod coch o Ynys Môn bellach yn gwasgaru i'r coedwigoedd ar y tir mawr. Ac ymhellach i'r de, o dan stiwardiaeth Ymddiriedolaeth Natur De a Gorllewin Cymru, mae poblogaeth y wiwer goch yng nghanolbarth Cymru, a oedd i'w gweld yn agos at ddiflannu, hefyd wedi sefydlogi ac o bosibl yn cynyddu. Derbyniodd y prosiect Cochion Iach tair blynedd o hyd presennol ychydig o dan £0.25 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol ac ychydig o dan £50,000 drwy gynllun cymunedol treth gwarediadau tirlenwi Llywodraeth Cymru i barhau â'r nod o fonitro poblogaethau o wiwerod coch a chodi ymwybyddiaeth. Mae Ymddiriedolaeth Gwiwerod Coch Clocaenog yn cryfhau niferoedd isel yn y goedwig drwy ryddhau gwiwerod coch wedi'u bridio mewn caethiwed. Fe'u cefnogir gan Sw Mynydd Cymru, a cheir rhywfaint o dystiolaeth gynnar fod gwiwerod coch o Glocaenog yn gwasgaru i'r dirwedd ehangach. Mae rheoli gwiwerod llwyd yn hanfodol ar gyfer iechyd gwiwerod coch a'u cynefin naturiol brodorol. Fodd bynnag, mae gweithgarwch rheoli yn amhoblogaidd ymhlith rhai pobl sy'n caru anifeiliaid, gan eu bod yn cynnwys trapio a difa gwiwerod llwyd. Nid yw gwiwerod llwyd yn cael eu saethu gan sefydliadau cadwraeth neu sefydliadau coedwigaeth mawr, ond mae'n hysbys fod nifer o unigolion yn defnyddio'r dull hwn, yn bennaf ar gyfer diogelu pren. Mae beleod yn ysglyfaethwyr apig cyffredinol y gwyddys eu bod yn lleihau poblogaethau gwiwerod llwyd, ac mae Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Vincent wedi llwyddo i ailgyflwyno nifer o feleod i ganolbarth Cymru. Gall y gostyngiad dilynol yn nifer y gwiwerod llwyd greu cyfleoedd i'r wiwer goch ailgytrefu'n naturiol neu gael ei hailgyflwyno. Trafodwyd camau pellach i fridio gwiwerod coch mewn caethiwed yn fforwm gwiwerod diwethaf Cymru, ar 7 Hydref. Anogodd fy swyddogion Ymddiriedolaeth Gwiwerod Coch Clocaenog ac aelodau eraill o'r fforwm i lunio cynigion, gan gynnwys nodi safleoedd rhyddhau posibl ymhellach i'r de, yn dilyn protocol bridio a thrawsleoli Cytundeb Gwiwerod y DU. Er nad oes cynnig wedi dod i law eto, rwy'n deall ei fod ar y gweill. Drwy gydol y pandemig COVID-19, mae Llywodraeth Cymru wedi parhau i flaenoriaethu camau gweithredu i gefnogi creu rhwydweithiau ecolegol gwydn a fydd o fudd i amrywiaeth o rywogaethau, fel y nodir yn y diweddariad o'r cynllun gweithredu adfer natur ar gyfer Cymru. Bydd hyn yn darparu mwy o gynefinoedd wedi'u cysylltu'n well er mwyn cefnogi amrywiaeth o fywyd gwyllt, gan gynnwys gwiwerod coch a mamaliaid eraill. Ac rydym wedi lansio cynllun grant, sy'n canolbwyntio ar gamau gweithredu i helpu i adfer ein cynefinoedd pwysicaf, a rhwydwaith Natura 2000, a sefydlwyd i sicrhau bod ein cynefinoedd a'n rhywogaethau sy'n wynebu'r bygythiad mwyaf yn goroesi'n hirdymor. Bydd ein rhaglen fforest genedlaethol yn creu ac yn gwella coetiroedd ledled Cymru, gan helpu unwaith eto i wella a chysylltu coetiroedd a chynefinoedd eraill. Bydd hyn hefyd yn galluogi gwiwerod coch i wasgaru i ardaloedd newydd, ac yn mynd i'r afael â phroblemau'n ymwneud â darnio cynefinoedd a phoblogaethau. Fodd bynnag, mae angen inni wneud mwy i wella ein tystiolaeth a'n dealltwriaeth, a sefydlu camau trawsnewidiol ar gyfer bioamrywiaeth ar draws pob sector. I'n helpu gyda hyn, bydd gan y bartneriaeth Natur am Byth a sefydlwyd yn ddiweddar, partneriaeth rwy'n ei chefnogi, raglen gyfathrebu ar raddfa fawr a fydd yn dathlu ystod eang o rywogaethau prin a bregus ledled Cymru. Fodd bynnag, mae'n werth nodi na fydd y prosiect yn cynnwys y wiwer goch yn ei restr o tua 70 o rywogaethau targed oherwydd y cyfoeth o bartneriaethau a mentrau, y clywsom am rai ohonynt heddiw, sy'n bwrw ati i weithredu dros y rhywogaeth hon yng Nghymru. Diolch.