English: I want to echo some of the initial points made by Jeremy on the importance of the economy in terms of the prosperity of the Welsh language. I have been strongly of the opinion that you can't separate economic prosperity from linguistic prosperity. Alun Davies will recall that we both occupied a house that is now in my constituency in Carmel during the Newport eisteddfod of 1998, and the banner outside that house said 'Housing and jobs to save the language'. It was true then, of course, in terms of the pressure on affordable housing, but it's so much truer now. We tend to overemphasise the educational elements and the familial elements in terms of language transfer. But for me, the workplace was the catalyst that meant that I became fluent in the Welsh language, because I came from a mixed-language home. My father was a collier, and the Welsh language was the working language for him. I came to understand that and came to understand the vibrancy of that coalmining Welsh language culture. And subsequently, through the miners' strike, of course, it was the language of work and politics. In looking across Wales, the economic foundation has been so important. Consider the quarrying areas of north Wales. Think about agriculture, where, in that sector, over 50 per cent of farmers in Wales still speak Welsh, which is twice the percentage in the general population, because the industry itself supports people in that economic sense and also maintains the language and culture. This isn't an original point. Brinley Thomas made the same points in his work of genius on the industrial revolution in Wales. After the industrial revolution, the Welsh language was saved. There were some people who were suggesting that that diluted the language, but Brinley Thomas argued 'no': because of the industrial revolution and because of the regeneration in the Welsh language press in the south Wales Valleys, that created that foundation so that the Welsh language didn't face the same demise as the Irish language. Therefore, bringing these lessons to the modern day, there is some unwieldy language here - 'jargonllyd', to use Suzy Davies's favourite word; jargon - in English and Welsh, because there is talk of 'current maintainable systems'. We're talking here about the traditional Welsh-speaking heartlands where the Welsh language is still the language used on the streets and so on. Of course, that economic foundation and the issue of economic prosperity is an integral part of the survival of the language in those areas. What I would like to see as we look at regionalisation for economic development - and we were discussing that the in the economy committee this morning - is that we do create a region for Welsh-speaking west Wales so that we can bring those two things together - language and culture and economy - in a forum of regional collaboration. There are a number of things that that region - . But it's good to see that the First Minister yesterday, and the Cabinet Secretary for local government, have welcomed this concept. There's a great deal that can be done. We can look at this question of outmigration. There was a project back in the 1990s - Llwybro - which tracked young people from mid and west Wales who were going off to university, very often in England and trying to - [Interruption.] Well, yes, and I think the Llywydd was responsible for that project. It was an extremely successful project, trying to keep in touch with these young people when they left and then trying to attract them back by identifying specific opportunities appropriate to their skills. Once again, very often in Wales we succeed with projects and then we cast that information basis aside. But there is an opportunity for us to take hold of it again. One large-scale project would be the railways: linking the west of Wales and seeing that for the first time we could travel from north to south within our own country on our railway. That is a large-scale vision, a specific vision and we need to learn lessons from the past also. But there are real opportunities now to create something that will counteract the current trend and the overemphasis, perhaps, on the city regions by creating a region for Welsh-speaking west Wales.
Welsh: Rwyf eisiau ategu rhai o'r pwyntiau cychwynnol roedd Jeremy yn eu gwneud ynglŷn â phwysigrwydd yr economi o ran ffyniant ieithyddol. Rwyf wedi bod yn gryf o'r farn na ellir gwahanu ffyniant economaidd a ffyniant ieithyddol o'i gilydd. Bydd Alun Davies yn cofio ni'n dau yn meddiannu tŷ yn fy etholaeth i nawr, a dweud y gwir, yng Ngharmel, adeg eisteddfod Casnewydd yn 1988, a'r faner tu fas i'r tŷ yn dweud, 'Tai a gwaith i achub iaith'. Roedd yn wir bryd hynny, wrth gwrs, o ran y pwysau o ran tai fforddiadwy, ond mae gymaint yn fwy gwir nawr. Rydym yn dueddol, efallai, o orbwysleisio yr elfennau addysgiadol a'r teuluol o ran trosglwyddiad iaith. Ond i mi, y gweithle, a dweud y gwir, oedd y pair a oedd yn golygu fy mod i wedi dod yn rhugl yn y Gymraeg, oherwydd roeddwn i'n dod o deulu iaith gymysg gartref. Roedd fy nhad yn löwr, wrth gwrs, a Chymraeg oedd iaith y gwaith glo. Fe ddes i i sylweddoli hynny, a deall bwrlwm ac afiaith y diwylliant glofaol dosbarth gweithiol Cymraeg hwnnw. Wedi hynny, drwy streic y glowyr, wrth gwrs, fe wnaeth iaith, gwaith a gwleidyddiaeth ddod yn un asiad i mi. Wrth edrych ar draws Cymru, a dweud y gwir, mae'r sylfaen economaidd wedi bod mor bwysig. Meddyliwch am ardaloedd chwarelyddol y gogledd, er enghraifft. Edrychwch ar amaethyddiaeth, lle mae dal i fod, yn y sector yna, dros 50 y cant o ffermwyr Cymru yn siarad Cymraeg - dwywaith, wrth gwrs, y ganran sydd yn y boblogaeth - oherwydd bod y diwydiant ei hun yn cynnal pobl yn yr ystyr economaidd, a hefyd yn cynnal yn ieithyddol a diwylliannol. Nid yw hwn yn bwynt gwreiddiol rydw i'n ei wneud, wrth gwrs. Roedd Brinley Thomas, yn ei waith athrylithgar ar y chwyldro diwydiannol yng Nghymru a rôl y chwyldro diwydiannol yn achub yr iaith Gymraeg - . Roedd rhai pobl llawer mwy arwynebol yn awgrymu bod hynny wedi glastwreiddio'r iaith, ond roedd Brinley Thomas yn dangos 'na', oherwydd roedd y chwyldro diwydiannol ac, wrth gwrs, yr adfywiad wedi hynny yn y wasg Gymraeg yng Nghymoedd y de ac yn y blaen yn creu'r sylfaen oedd yn golygu nad oedd yr iaith Gymraeg wedi wynebu'r un tranc â'r iaith Wyddeleg. Felly, a dod â'r gwersi hynny yn gyfoes, mae yna ryw iaith drwsgl a - i ddefnyddio hoff air Suzy Davies - jargonllyd, rydw i'n credu, yn Gymraeg a'r Saesneg, achos mae'n sôn am 'gyfundrefnau cynhaliol cyfredol'. Wel, y bröydd Cymraeg traddodiadol rŷm ni'n sôn amdanynt fan hyn, ble mae'r iaith Gymraeg yn dal yn iaith feunyddiol ar y stryd, ac yn y blaen. Ac, wrth gwrs, mae'r sylfaen economaidd a'r cwestiwn o ffyniant economaidd yn rhan annatod o'r cwestiwn o ffyniant yr iaith yn yr ardaloedd hynny. Beth liciwn i weld yw bod yna, wrth inni edrych ar ranbartholi ar gyfer datblygu economaidd, fel yr oeddem ni'n trafod yn y pwyllgor economi'r bore yma - ein bod ni'n creu rhanbarth ar gyfer y gorllewin Cymraeg, os mynnwch chi, fel ein bod ni'n gallu dod â'r ddau beth yma - iaith a diwylliant ac economi - at ei gilydd mewn fforwm o gydweithrediad rhanbarthol. Mae yna nifer o bethau y gall y rhanbarth honno - . Ond mae'n dda i weld bod y Prif Weinidog ddoe, a'r Ysgrifennydd Cabinet dros lywodraeth leol, wedi croesawu'r math yma o syniad. Mae yna lawer o bethau y gallwn ni eu gwneud, fel edrych ar y cwestiwn yma o allfudo. Roedd yna brosiect yn ôl yn y 1990au o'r enw Llwybro, a oedd yn tracio pobl ifanc o'r canolbarth ac o'r gorllewin a oedd yn mynd bant i'r brifysgol, yn aml iawn yn Lloegr, ac yn ceisio denu - [Torri ar draws.] Wel, ie, ac rydw i'n credu mai'r Llywydd oedd yn gyfrifol am y prosiect yna: prosiect hynod lwyddiannus yn trio denu - . Roedd yn cadw cysylltiad, wrth gwrs, wrth iddyn nhw fynd bant, ac wedyn ceisio eu denu nhw nôl drwy adnabod cyfleoedd penodol a oedd yn addas ar gyfer eu sgiliau nhw. Unwaith eto, yn aml iawn yng Nghymru rŷm ni'n llwyddo gyda phrosiectau, ac wedyn rŷm ni'n taflu'r sail wybodaeth yna i ffwrdd. Ond mae yna gyfle inni ailafael ynddo fe. Un prosiect, wrth gwrs, ar raddfa fawr yw'r rheilffyrdd: cysylltu gorllewin Cymru a gweld ein bod ni, am y tro cyntaf, yn gallu mynd o'r de i'r gogledd o fewn ein gwlad ein hunain. Felly, hynny yw, gweledigaeth ar raddfa fawr, gweledigaeth benodol a dysgu o'r gorffennol. Ond mae yna gyfle gyda ni i greu rhywbeth fydd yn gwrthbwyso'r duedd ar hyn o bryd - y gorbwyslais, efallai, ar y dinas-ranbarthau - trwy greu rhanbarth hefyd ar gyfer y gorllewin Cymraeg.