English: According to Office for National Statistics figures published yesterday, two of the local authority areas in my region are first and second, respectively, in terms of the highest number of COVID deaths in Wales to date: 1,003 people from Rhondda Cynon Taf, 993 in Cardiff. With the additional 356 people from the Vale of Glamorgan, this is 2,352 people living in South Wales Central, 26 per cent of Wales's total deaths. And as Samuel Kurtz illustrated in his memories and reflections of Bob, behind each number and statistic is, of course, a person and their families and friends. I wanted to speak today to represent the views of every bereaved person that has contacted me and shared with me their heartbreaking personal stories, and I'd like to thank them for their bravery in doing so. On 26 October, I was tagged in a tweet by a constituent. In the tweet were a series of photographs of her father and the following text: '55 years ago today, when my mum met my dad. Married for 54 of them, only to be without him three weeks and at the end. No contact or goodbye, no "I love you." This is why we need a Wales inquiry. Their story started and ended in Wales. For me, it's not about blame, it's about acknowledging him.' I think that's the key thing here. It would be very easy to try and score political points, but the fact is that we are all trying to be united here, that it's not about blame. We acknowledge the sacrifices made by so many people, the difficult decisions taken by politicians in unprecedented times. We have seen an already overstretched NHS and care sector at breaking point, let alone seen unpaid carers and people caring for loved ones impacted even further. We have all met families, I'm sure, in our role as elected representatives, who have those heartbreaking stories, similar to Bob's story. Catherine shared with me on Twitter today: 'My father died in a care homesaying goodbye to him thru a window with him stretching his arms to me to help him will haunt me forever'. And these are things that will leave us all traumatised as a community, as a society, for many decades to come. They have been difficult times. But, for me, I would like to focus on the campaign of the Covid-19 Bereaved Families for Justice who were at the Senedd on 3 November and shared with us their experiences and why they believe this public inquiry is so necessary. As has already been touched upon by other contributions, their three major areas of concern are hospital onset of COVID and also in care homes and the right to life and to a dignified death. I think looking to Scotland and what they are doing shows clearly why we should be conducting a similar inquiry here in Wales, and the reasons are simple. We made decisions here in Wales that were specific to Wales, and, therefore, the scrutiny should be here. If we look to Scotland, the aim of the inquiry there is very simple: it will provide scrutiny of and learn lessons from the handling of the COVID-19 pandemic in Scotland to ensure that Scotland is as prepared as possible for future pandemics. Because, as we all know, this pandemic is far from over and also further pandemics are predicted in the future. We also need to learn lessons in all sorts of ways, not just in terms of the health sector and care sector, but, similar to the scope in Scotland, look at all of the impact of COVID and actions taken in terms of education and so on. So, therefore, my plea is simple: we need to ensure that families who have suffered bereavement and continue to suffer bereavement get the answers they need and deserve, but also that we are better planned for future pandemics. As Rhun mentioned, the undermining of trust with the UK Government is something that many constituents who have lost loved ones have raised with me, following recent press coverage of alleged parties and so on whilst people were not seeing loved ones who were dying. We need to acknowledge the mistrust of bereaved families in Wales of the UK Government's competence in undertaking an inquiry, let alone looking at the actual situation here in Wales. So, I would urge all Members to think about those bereaved families when placing their votes today and why an inquiry will help us in Wales. It is not about apportioning blame; it is about justice and learning lessons for the future.
Welsh: Yn ôl y ffigurau a gyhoeddwyd ddoe gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol, mae dwy o'r ardaloedd awdurdodau lleol yn fy rhanbarth yn gyntaf ac yn ail o ran y nifer uchaf o farwolaethau COVID yng Nghymru hyd yn hyn: 1,003 o bobl yn Rhondda Cynon Taf, 993 yng Nghaerdydd. Mae ychwanegu'r 356 o bobl ym Mro Morgannwg yn gwneud 2,352 o bobl yng Nghanol De Cymru, 26 y cant o gyfanswm marwolaethau Cymru. Ac fel y nododd Samuel Kurtz yn ei atgofion a'i sylwadau am Bob, y tu ôl i bob rhif ac ystadegyn, wrth gwrs, mae unigolyn a'u teuluoedd a'u ffrindiau. Hoffwn siarad heddiw i gynrychioli barn pob unigolyn mewn profedigaeth sydd wedi cysylltu â mi i rannu eu straeon personol torcalonnus, a hoffwn ddiolch iddynt am eu dewrder yn gwneud hynny. Ar 26 Hydref, cefais fy nhagio mewn trydariad gan etholwr. Yn y trydariad, roedd cyfres o ffotograffau o'i thad a'r testun canlynol: '55 mlynedd yn ôl i heddiw, pan gyfarfu fy mam â fy nhad. Roeddent yn briod am 54 ohonynt, ond bu hebddo am dair wythnos ac ar y diwedd. Dim cyswllt na hwyl fawr, dim "Rwy'n dy garu di". Dyma pam fod angen ymchwiliad arnom yng Nghymru. Dechreuodd eu stori yng Nghymru a daeth i ben yng Nghymru. I mi, nid yw'n ymwneud â bai, mae'n ymwneud â'i gydnabod ef.' Credaf mai dyna'r peth allweddol yma. Byddai'n hawdd iawn ceisio sgorio pwyntiau gwleidyddol, ond y gwir amdani yw bod pob un ohonom yn ceisio bod yn unedig yma, ac nid oes a wnelo hyn â bai. Rydym yn cydnabod yr aberth a wnaed gan gynifer o bobl, y penderfyniadau anodd a wnaed gan wleidyddion mewn amseroedd nas gwelwyd eu tebyg o'r blaen. Rydym wedi gweld GIG a sector gofal dan ormod o bwysau ac ar fin torri, heb sôn am weld gofalwyr di-dâl a phobl sy'n gofalu am anwyliaid yn cael eu heffeithio hyd yn oed ymhellach. Mae pob un ohonom wedi cyfarfod â theuluoedd, rwy'n siŵr, yn ein rôl fel cynrychiolwyr etholedig, a chanddynt straeon torcalonnus tebyg i stori Bob. Rhannodd Catherine gyda mi ar Twitter heddiw: 'Bu farw fy nhad mewn cartref gofal bydd ffarwelio ag ef drwy ffenest gydag ef yn estyn ei freichiau ataf i'w helpu yn hunllef a fydd gyda fi am byth'. Ac mae'r rhain yn bethau a fydd yn ein trawmateiddio fel cymuned, fel cymdeithas, am ddegawdau lawer. Mae wedi bod yn amser anodd. Ond i mi, hoffwn ganolbwyntio ar ymgyrch Covid-19 Bereaved Families for Justice Cymru a fu yn y Senedd ar 3 Tachwedd ac a rannodd eu profiadau gyda ni a pham eu bod yn credu bod yr ymchwiliad cyhoeddus hwn mor angenrheidiol. Fel y mae cyfraniadau eraill wedi'i grybwyll eisoes, y tri phrif faes sy'n peri pryder iddynt yw dechrau COVID mewn ysbytai a hefyd mewn cartrefi gofal a'r hawl i fywyd ac i farwolaeth urddasol. Credaf fod edrych ar yr Alban a'r hyn y maent yn ei wneud yn dangos yn glir pam y dylem fod yn cynnal ymchwiliad tebyg yma yng Nghymru, ac mae'r rhesymau'n syml. Gwnaethom benderfyniadau yma yng Nghymru a oedd yn benodol i Gymru, ac felly, dylai'r craffu fod yma. Os edrychwn ar yr Alban, mae nod yr ymchwiliad yno'n syml iawn: bydd yn craffu ar y ffordd yr ymdriniwyd â phandemig COVID-19 yn yr Alban ac yn dysgu gwersi o hynny i sicrhau bod yr Alban mor barod â phosibl ar gyfer clefydau pandemig yn y dyfodol. Oherwydd fel y gŵyr pob un ohonom, mae'r pandemig hwn ymhell o fod ar ben a rhagwelir clefydau pandemig pellach yn y dyfodol. Mae angen inni ddysgu gwersi hefyd mewn pob math o ffyrdd, nid yn unig mewn perthynas â'r sector iechyd a'r sector gofal, ond yn debyg i'r cwmpas yn yr Alban, drwy edrych ar holl effaith COVID a'r camau a gymerwyd mewn perthynas ag addysg ac ati. Felly, mae fy ngalwad yn syml: mae angen inni sicrhau bod teuluoedd sydd wedi dioddef profedigaeth ac sy'n parhau i ddioddef profedigaeth yn cael yr atebion sydd eu hangen arnynt ac y maent yn eu haeddu, ond hefyd ein bod yn cynllunio'n well ar gyfer clefydau pandemig yn y dyfodol. Fel y soniodd Rhun, mae tanseilio ymddiriedaeth gyda Llywodraeth y DU yn rhywbeth y mae llawer o etholwyr sydd wedi colli anwyliaid wedi'i godi gyda mi, yn dilyn y sylw diweddar yn y wasg i bartïon honedig ac yn y blaen pan nad oedd pobl yn cael gweld anwyliaid a oedd yn marw. Mae angen inni gydnabod diffyg ymddiriedaeth teuluoedd mewn profedigaeth yng Nghymru yng nghymhwysedd Llywodraeth y DU i gynnal ymchwiliad, heb sôn am edrych ar y sefyllfa wirioneddol yma yng Nghymru. Felly, byddwn yn annog pob Aelod i feddwl am y teuluoedd sydd mewn profedigaeth wrth fwrw eu pleidleisiau heddiw a pham y bydd ymchwiliad yn ein helpu yng Nghymru. Nid yw'n ymwneud â thaflu bai; mae'n ymwneud â chyfiawnder a dysgu gwersi ar gyfer y dyfodol.