English: This year is especially poignant. Remembrance has its focus on past sacrifices made by those from the United Kingdom and the Commonwealth, but today, we see terrible bloodshed, loss and distress in Ukraine. Our hearts, our support and our solidarity go out to the people of Ukraine, including those who have made their homes here in Wales. This year is also significant as we remember the fortieth anniversary of the Falklands war. Amongst the all-too-many losses of this short but brutal conflict, we remember the 32 Welsh Guards who lost their lives at Bluff Cove. We remember the many wounded, the traumas suffered and the lives changed forever. As is right and proper, Welsh Government Ministers will be attending remembrance events across the country, as will many Members of the Senedd. I was able to mark the start of the remembrance period this year by launching the north Wales Royal British Legion poppy appeal in Flint. Slightly further from home, it will be a particular honour for me to join the War Widows Association at the Cenotaph in Whitehall on Saturday for their own particular act of remembrance. In expressing our gratitude to the armed services across Wales, we do so this year in the aftermath of an extraordinary period in our history, with the passing of Her Majesty Queen Elizabeth. The arrangements in respect of this were an all-consuming task, delivered with huge professionalism from the services both on parade and those working behind the scenes. The Queen's passing and increasingly that of her generation, adds to the poignancy felt during the remembrance period, as with each year as we gather to reflect, we do so with fewer of that greatest generation that fought fascism in the second world war. Indeed, the funeral is taking place today of Ted Edwards, the last D-Day veteran, from Wrexham. In paying tribute to Ted, the chair of north Wales district British Legion George Rogers said, 'He'll be sorely missed by all concerned, a true and honourable gentlemen. On behalf of the Royal British Legion north Wales district, we thank you, Ted, for your service to your country.' We have rightly previously expressed our gratitude here for the support that our armed forces provided to COVID operations in communities across the country. This year, though, has seen the armed services return to more ordinary training and operational activity. As part of this, I had the pleasure of seeing 160th (Welsh) Brigade resume its delivery of Exercise Cambrian Patrol last month. I saw how regular and reserve soldiers worked together to deliver an arduous test of patrolling skills that puts Wales very much on the international map. I also learned about how the army works with cadet forces across Wales, supporting safe training and providing opportunities for young people. My recent visits have also included to a number of veterans' groups, and this debate provides a timely opportunity to highlight the work that Fighting With Pride, the LGBTQ+ veterans' charity, is doing to encourage participation in the independent review of the pre-2000 gay ban within the armed forces. Through meeting Fighting With Pride veterans, I was moved by their shared stories of lives led in secret, careers ruined and legacy issues that remain even now. Whilst the damage done cannot be underestimated, the hurt and harms live on for many. This is an opportunity towards righting a historic wrong. The evidence-gathering phase of the review comes to a close at the end of this month on 1 December, and I would encourage anybody impacted to take the opportunity to submit evidence. I met Ruth Birch from Fighting With Pride at the festival of remembrance on Saturday evening, and I think there's been concern of records being destroyed or lost by the Ministry of Defence, and she really wanted me to put that message today that you can take part in the review, regardless, and to encourage as many people as possible to do so. We continue to work together in partnership in support of our armed forces and veterans community. Welsh Government meets regularly with the heads of the three armed services in Wales, and I look forward to them providing a briefing session to ministerial colleagues later this month. Likewise, we remain committed to the strength of the collaborative working through our armed forces expert group, which met most recently last month. And also, there is the link that my colleague Darren Millar provides to the cross-party group on armed forces and cadets, which is a positive one, and I am sure that Members will wish to note that. Our annual report on covenant delivery published on 28 October provides a summary of activity towards the end of March this year, though time has not stood still since then, and progress continues to be made. The report shows the range of areas where delivery of the armed forces covenant is dependent on Welsh Government action. Progress made since our last armed forces debate in the Senedd includes continued investment in Veterans' NHS Wales, which now totals £920,000 a year, following the £235,000 uplift provided last year. This has allowed the service to maintain the provision of therapy across Wales, supporting veterans when they need it. We have also committed to continuing funding for the service children in education programme, and we've been supporting workshops on suicide prevention and delivering mental health first aid training. Most recently, we have funded a study into the experience of women veterans across Wales, as well as supporting and delivering employment events, including preparations for our 2022 veterans employment fair next week. Our armed forces liaison officers are key in maintaining momentum on the armed forces covenant. This year will present additional challenge, as we anticipate a duty of due regard coming into force very shortly. Working to help local authorities, health boards, schools and other organisations through this change will be key this year, building on their widely recognised work in communities across Wales. That is why the Welsh Government is committed to continuing to fund our armed forces liaison officers. The last year has also seen the appointment of a veterans commissioner for Wales. Colonel James Phillips is still relatively early into his appointment, but I've met him on a number of occasions already, and have been pleased to welcome him to the armed forces expert group. James has been conducting what I believe is termed intelligence preparation of the battlefield, familiarising himself with the issues in Wales and how he fits into the veteran space. This has included meetings with myself and other Ministers, and we look forward to a positive and probing relationship as he works alongside Welsh Government on behalf of veterans here in Wales. In closing, I want to put on record the commitment of the Welsh Government to providing ongoing support to a community that we all owe so much, to express our gratitude to our armed forces community - regular, reservist, veterans, cadets, their families and the dedicated charities and groups that support them. Thank you. Today, this week and throughout the year, we reflect and recognise past service and sacrifice. We will remember them.
Welsh: Mae'r flwyddyn hon yn arbennig o ingol. Mae'r Cofio yn canolbwyntio ar aberthau'r gorffennol a wnaed gan y rhai o'r Deyrnas Unedig a'r Gymanwlad, ond heddiw, rydyn ni'n gweld tywallt gwaed, colled a gofid ofnadwy yn Wcráin. Mae ein calonnau, ein cefnogaeth a'n hundod yn mynd allan i bobl Wcráin, gan gynnwys y rhai sydd wedi gwneud eu cartrefi yma yng Nghymru. Mae'r flwyddyn hon hefyd yn arwyddocaol gan ein bod ni'n cofio deugain mlynedd ers rhyfel Ynysoedd Falkland. Ymhlith colledion llawer rhy niferus y gwrthdaro byr ond creulon hwn, cofiwn am y 32 aelod o'r Gwarchodlu Cymreig a gollodd eu bywydau yn Bluff Cove. Cofiwn am y nifer a glwyfwyd, y trawma a ddioddefwydd a'r bywydau a newidwyd am byth. Fel sy'n gywir ac yn briodol, bydd Gweinidogion Llywodraeth Cymru yn mynychu digwyddiadau cofio ledled y wlad, fel y bydd nifer o Aelodau'r Senedd. Bu modd i mi nodi dechrau'r cyfnod cofio eleni trwy lansio apêl pabi Lleng Brydeinig Frenhinol y gogledd yn y Fflint. Ychydig ymhellach o gartref, bydd yn anrhydedd arbennig i mi ymuno â'r Gymdeithas Gweddwon Rhyfel yn y Senotaff yn Whitehall ddydd Sadwrn ar gyfer eu gweithred arbennig nhw eu hunain o gofio. Wrth fynegi ein diolch i'r gwasanaethau arfog ledled Cymru, rydym ni'n gwneud hynny eleni yn sgil cyfnod eithriadol yn ein hanes, gyda marwolaeth Ei Mawrhydi'r Frenhines Elizabeth. Roedd y trefniadau o ran hyn yn dasg lafurus, a gyflawnwyd gyda phroffesiynoldeb enfawr gan y gwasanaethau ar barêd a'r rhai oedd yn gweithio y tu ôl i'r llenni. Mae marwolaeth y Frenhines ac yn gynyddol marwolaeth ei chenhedlaeth hi, yn ychwanegu at y dwyster a deimlwyd yn ystod cyfnod y cofio, oherwydd gyda phob blwyddyn pan fyddwn ni'n ymgynnull i fyfyrio, rydyn ni'n gwneud hynny gyda llai o'r genhedlaeth fwyaf ardderchog honno a frwydrodd ffasgiaeth yn yr ail ryfel byd. Yn wir, mae angladd Ted Edwards yn cael ei gynnal heddiw, y cyn-filwr D-Day olaf, o Wrecsam. Wrth dalu teyrnged i Ted, dywedodd cadeirydd y Lleng Brydeinig yn ardal y gogledd, George Rogers, 'Bydd colled enfawr ar ei ôl gan bawb dan sylw, yn wir fonheddwr anrhydeddus. Ar ran cangen y Lleng Brydeinig Frenhinol yn ardal y gogledd, diolch, Ted, am eich gwasanaeth i'ch gwlad.' Rydyn ni wedi mynegi ein diolch yn y gorffennol yma am y gefnogaeth a ddarparodd ein lluoedd arfog i weithrediadau COVID mewn cymunedau ledled y wlad. Eleni, er hynny, gwelwyd y gwasanaethau arfog yn dychwelyd i hyfforddiant mwy cyffredin a gweithgarwch gweithredol. Fel rhan o hyn, cefais y pleser o weld Brigâd 160 (Cymreig) yn ailddechrau cyflwyno Ymarfer Patrol Cambria y mis diwethaf. Gwelais sut mae milwyr rheolaidd a milwyr wrth gefn yn gweithio gyda'i gilydd i ddarparu prawf anodd o sgiliau patrolio sy'n rhoi Cymru ar y map rhyngwladol. Dysgais hefyd am sut mae'r fyddin yn gweithio gyda lluoedd cadetiaid ledled Cymru, gan gefnogi hyfforddiant diogel a darparu cyfleoedd i bobl ifanc. Mae fy ymweliadau diweddar hefyd wedi cynnwys nifer o grwpiau o gyn-filwyr, ac mae'r ddadl hon yn rhoi cyfle amserol i dynnu sylw at y gwaith mae Fighting With Pride, elusen cyn-filwyr LGBTQ+, yn ei wneud i annog cyfranogiad yn yr adolygiad annibynnol o'r gwaharddiad hoyw cyn 2000 yn y lluoedd arfog. Trwy gwrdd â chyn-filwyr Fighting With Pride, cefais fy nghyffwrdd gan eu straeon cyffredin am fywydau cudd, gyrfaoedd wedi'u difetha a'u hetifeddiaeth sy'n parhau hyd yn oed nawr. Er nad oes modd tanbrisio'r difrod a wnaed, mae'r loes a'r niwed yn byw ymlaen i lawer. Dyma gyfle tuag at unioni cam hanesyddol. Daw cyfnod casglu tystiolaeth yr adolygiad i ben ddiwedd y mis hwn ar 1 Rhagfyr, a byddwn yn annog unrhyw un gafodd eu heffeithio i fanteisio ar y cyfle i gyflwyno tystiolaeth. Cwrddais â Ruth Birch o Fighting With Pride yng ngŵyl y cofio nos Sadwrn, ac rwy'n credu bod pryder wedi bod am gofnodion yn cael eu dinistrio neu eu colli gan y Weinyddiaeth Amddiffyn, ac roedd hi wir eisiau i mi roi'r neges honno heddiw y gallwch chi gymryd rhan yn yr adolygiad, beth bynnag, ac annog cymaint o bobl â phosib i wneud hynny. Rydym ni'n parhau i gydweithio mewn partneriaeth i gefnogi ein lluoedd arfog a'n cymuned cyn-filwyr. Mae Llywodraeth Cymru yn cyfarfod yn rheolaidd gyda phenaethiaid y tri gwasanaeth arfog yng Nghymru, ac rwy'n edrych ymlaen at ddarparu sesiwn friffio i gydweithwyr gweinidogol yn ddiweddarach yn y mis. Yn yr un modd, rydym ni'n parhau i fod yn ymrwymedig i gryfder y cydweithio drwy ein grŵp arbenigol lluoedd arfog, wnaeth gyfarfod yn fwyaf diweddar fis diwethaf. A hefyd, mae'r cysylltiad mae fy nghydweithiwr Darren Millar yn ei ddarparu i'r grŵp trawsbleidiol ar y lluoedd arfog a chadetiaid, sy'n un cadarnhaol, ac rwy'n siŵr y bydd Aelodau yn dymuno nodi hynny. Mae ein hadroddiad blynyddol ar gyflawni'r cyfamod a gyhoeddwyd ar 28 Hydref yn rhoi crynodeb o weithgaredd tua diwedd mis Mawrth eleni, er nad yw amser wedi sefyll yn ei unfan ers hynny, ac mae cynnydd yn parhau i gael ei wneud. Mae'r adroddiad yn dangos yr ystod o feysydd lle mae'r ddarpariaeth o gyfamod y lluoedd arfog yn ddibynnol ar weithredu gan Lywodraeth Cymru. Mae'r cynnydd a wnaed ers ein dadl lluoedd arfog diwethaf yn y Senedd yn cynnwys buddsoddiad parhaus yn GIG Cymru i Gyn-filwyr, sydd bellach yn gyfanswm o £920,000 y flwyddyn, yn dilyn y cynnydd o £235,000 a ddarparwyd y llynedd. Mae hyn wedi caniatáu i'r gwasanaeth gynnal y ddarpariaeth o therapi ledled Cymru, gan gefnogi cyn-filwyr pan fyddan nhw ei angen. Rydym ni hefyd wedi ymrwymo i barhau i ariannu rhaglen plant mewn addysg y gwasanaeth, ac rydym ni wedi bod yn cefnogi gweithdai ar atal hunanladdiad a chyflwyno hyfforddiant cymorth cyntaf iechyd meddwl. Yn fwyaf diweddar, rydyn ni wedi ariannu astudiaeth i brofiad menywod sy'n gyn-filwyr ledled Cymru, yn ogystal â chefnogi a chyflwyno digwyddiadau cyflogaeth, gan gynnwys paratoadau ar gyfer ein ffair gyflogaeth i gyn-filwyr yn 2022 yr wythnos nesaf. Mae ein swyddogion cyswllt lluoedd arfog yn allweddol wrth gynnal momentwm ar gyfamod y lluoedd arfog. Bydd eleni'n cyflwyno her ychwanegol, gan ein bod yn rhagweld dyletswydd dyladwy yn dod i rym yn fuan iawn. Bydd gweithio i helpu awdurdodau lleol, byrddau iechyd, ysgolion a sefydliadau eraill trwy'r newid hwn yn allweddol eleni, gan adeiladu ar eu gwaith cydnabyddedig eang mewn cymunedau ledled Cymru. Dyna pam mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i barhau i ariannu ein swyddogion cyswllt lluoedd arfog. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf hefyd mae'r comisiynydd cyn-filwyr ar gyfer Cymru wedi cael ei benodi. Mae'r Cyrnol James Phillips yn dal yn gymharol gynnar yn ei benodiad, ond rwyf wedi ei gyfarfod ar sawl achlysur yn barod, ac wedi bod yn falch o'i groesawu i grŵp arbenigol y lluoedd arfog. Mae James wedi bod yn cynnal yr hyn rwy'n credu sy'n cael ei alw'n baratoi cudd-wybodaeth ar faes y gad, gan ymgyfarwyddo â'r materion yng Nghymru a sut mae'n ffitio i'r gofod cyn-filwr. Mae hyn wedi cynnwys cyfarfodydd gyda mi a Gweinidogion eraill, ac rydym ni'n edrych ymlaen at berthynas bositif a threiddgar wrth iddo weithio ochr yn ochr â Llywodraeth Cymru ar ran cyn-filwyr yma yng Nghymru. Wrth gloi, rwyf am gofnodi ymrwymiad Llywodraeth Cymru i ddarparu cefnogaeth barhaus i gymuned rydym ni i gyd mor ddyledus iddi, i fynegi ein diolch i'n cymuned lluoedd arfog - rheolaidd, wrth gefn, cyn-filwyr, cadetiaid, eu teuluoedd a'r elusennau a'r grwpiau ymroddedig sy'n eu cefnogi. Diolch. Heddiw, yr wythnos hon a thrwy gydol y flwyddyn, rydym ni'n adlewyrchu ac yn cydnabod gwasanaeth ac aberth y gorffennol. Yn angof ni chânt fod.