English: Diolch, Dirprwy Lywydd. I very much welcome the opportunity to respond to this really interesting debate, and thank you, Janet, for bringing it forward. And everybody is absolutely right: the climate emergency demands that we use all the tools at our disposal to accelerate progress to a net-zero energy system. We are absolutely committed to moving our energy system away from fossil fuels and towards renewable energy, as a critical path to achieving our statutory targets and international obligations as a globally responsible nation. So, alongside extensive renewables developments, hydrogen is likely to have a significant role in Wales's future power, transport and industrial sectors and may also offer an alternative to fossil fuel in our heating systems. Our engagement with industry in Wales, and through our newly established net-zero industry Wales panel, highlights that hydrogen has huge potential to reduce emissions and support the economic transition, especially in energy-intensive industries. For some, hydrogen is seen as key in their road map to net zero. Transport is another potential area of use, particularly for some heavy goods vehicles, rail and potentially aviation, and, indeed, for ferries, as Rhun pointed out. And for the power sector, hydrogen can act as a flexible energy vector to replace the role of gas-fired plant in renewables-based systems. We're all very aware of the plans from RWE in Pembrokeshire and their ambitions to transition away from gas with hydrogen from renewables, supporting their net-zero ambitions. Wales is extremely well positioned to develop and capture the rapidly emerging economic opportunities offered by hydrogen, particularly when linked to the potential for offshore wind, including the Celtic and Irish seas. However, as I have mentioned before in this Chamber, it is essential that, as we look to decarbonise our sectors, we do not create incentives that lock us into continued dependency on fossil fuels. So, whilst I recognise there is a transition for some sectors in using hydrogen generated from fossil fuels, this must be a rapid transition indeed. We have to move to the exclusive use of green hydrogen as soon as is practically possible, and that is why the development of hydrogen has to be part of a much wider push for greater deployment of renewable energy. The opportunities from renewable energy generation to produce hydrogen when supply exceeds demand must be exploited. So, instead of paying windfarm operators to stop generating, we should pay them to provide a renewable energy source that can be stored and utilised when needed. We also know there are cost and technical uncertainties in the deployment of hydrogen in the energy system. We are in a cost-of-living crisis, in part driven by high energy costs, so we have to ensure that our approach to decarbonising our energy system is a just one for all consumers, including businesses in Wales. So, that is why supporting innovation in both the private and public sectors is essential to ensure hydrogen and other forms of low-carbon energy contribute to our Net Zero Wales plan and support the economic and social regeneration of our communities. Through innovation, we can speed up the necessary cost reductions and the deployment of green hydrogen at scale that are very badly needed. The first iteration of our Smart Living hybrid small business research initiative scheme supported 17 hydrogen feasibility and demonstration projects across Wales. The 17 projects in the first year of the scheme are delivering in all regions of Wales, as many Members have highlighted. They range through studies of microgreen hydrogen generation, hydrogen in rural areas, sustainable aviation fuel production, vehicle market development, community-based hydrogen production and a digital one-stop shop hydrogen advice and networking platform. Our second phase of hybrid will fund a pipeline of business feasibility projects, as well as higher level demonstrator and prototyping work on the ground across the country, and it's our intention to create a pipeline for new Welsh businesses, supporting local ownership and wealth retention across Wales. As we do so, we are committed to working with the UK Government and have already been successful in leveraging in UK funding on the back of our investment. And whilst we very much welcome the funding that is available from the UK Government, if we are to achieve the ambitions for 10 GW by 2030, then more funding is urgently needed. And here I agree with the findings from the Skidmore review that the UK Government needs to confirm long-term funding to support the scaling up of hydrogen production. And I hope, Janet, that you will be making strong representations to colleagues in Westminster, off the back of Chris Skidmore's excellent review, to ensure a greater level of funding is available to support future hydrogen projects across all parts of the UK. We have supported Welsh stakeholders with their potential bids for UK funding, and we will be learning the lessons from hydrogen heating trials elsewhere in the UK. And in the meantime, we will be assessing the role of hydrogen in heating in our heat strategy, which will be published this year, and as part of our energy-planning work. So, Dirprwy Lywydd, we are absolutely committed to Wales being at the forefront of the development of this new sector and setting out our strategic approach to make that happen. Our hydrogen pathway sets out 10 objectives, focused on short-term actions, driving demand, production and cross-cutting action to 2025. They also set out avenues to plan for larger scale projects to ensure Wales is well positioned with respect to hydrogen and fuel-cell technologies. As we build on that pathway, we believe this will provide the strategic focus we need to make sure that hydrogen does and will have an important role to play in meeting net zero and make sure that Wales is well placed to be at the absolute forefront of this developing sector. Diolch.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n croesawu'r cyfle i ymateb i'r ddadl ddiddorol iawn hon, a diolch i chi, Janet, am ei chyflwyno. Ac mae pawb yn hollol gywir: mae'r argyfwng hinsawdd yn mynnu ein bod yn defnyddio'r holl arfau sydd ar gael i ni i gyflymu cynnydd tuag at system ynni sero net. Rydym wedi ymrwymo'n llwyr i symud ein system ynni oddi wrth danwydd ffosil a thuag at ynni adnewyddadwy, fel llwybr hanfodol i gyflawni ein targedau statudol a'n rhwymedigaethau rhyngwladol fel cenedl sy'n gyfrifol yn fyd-eang. Felly, ochr yn ochr â datblygiadau ynni adnewyddadwy eang, mae'n debygol y bydd gan hydrogen rôl arwyddocaol yn sectorau pŵer, trafnidiaeth a diwydiant Cymru yn y dyfodol ac mae'n bosibl y bydd hefyd yn cynnig dewis arall yn lle tanwydd ffosil yn ein systemau gwresogi. Mae ein hymgysylltiad â diwydiant yng Nghymru, a thrwy ein panel diwydiant sero net Cymru sydd newydd ei sefydlu, yn tynnu sylw at y ffaith bod gan hydrogen botensial enfawr i leihau allyriadau a chefnogi'r pontio economaidd, yn enwedig yn y diwydiannau ynni-ddwys. I rai, caiff hydrogen ei ystyried yn allweddol yn eu map ffordd tuag at sero net. Mae trafnidiaeth yn faes posibl arall lle gellid ei ddefnyddio, yn enwedig ar gyfer rhai cerbydau nwyddau trwm, rheilffyrdd, a hedfan, o bosibl, a fferis yn wir, fel y nododd Rhun. Ac ar gyfer y sector pŵer, gall hydrogen weithredu fel fector ynni hyblyg i gymryd lle'r rhan a chwaraeir gan beiriannau sy'n defnyddio nwy mewn systemau ynni adnewyddadwy. Rydym i gyd yn ymwybodol iawn o gynlluniau RWE yn sir Benfro a'u huchelgais i symud oddi wrth nwy drwy ddefnyddio hydrogen o ynni adnewyddadwy i gefnogi eu huchelgeisiau sero net. Mae Cymru mewn sefyllfa dda iawn i ddatblygu a manteisio ar y cyfleoedd economaidd sy'n datblygu'n gyflym a gynigir gan hydrogen, yn enwedig o'u cysylltu â'r potensial ar gyfer gwynt ar y môr, gan gynnwys y môr Celtaidd a môr Iwerddon. Fodd bynnag, fel y soniais o'r blaen yn y Siambr hon, wrth inni geisio datgarboneiddio ein sectorau, mae'n hanfodol nad ydym yn creu cymhellion sy'n ein cadw'n gaeth i ddibyniaeth barhaus ar danwydd ffosil. Felly, er fy mod yn cydnabod bod modd i rai sectorau bontio i ddefnyddio hydrogen a gynhyrchir o danwydd ffosil, rhaid iddo fod yn bontio cyflym dros ben. Mae'n rhaid inni symud at ddefnyddio hydrogen gwyrdd yn unig cyn gynted ag sy'n ymarferol bosibl, a dyna pam mae'n rhaid i ddatblygiad hydrogen fod yn rhan o ymdrech lawer ehangach i fwy o ddefnydd o ynni adnewyddadwy. Rhaid manteisio ar gyfleoedd cynhyrchiant ynni adnewyddadwy i gynhyrchu hydrogen pan fydd y cyflenwad yn fwy na'r galw. Felly, yn hytrach na thalu gweithredwyr ffermydd gwynt i roi'r gorau i gynhyrchu, dylem eu talu i ddarparu ffynhonnell o ynni adnewyddadwy y gellir ei storio a'i defnyddio pan fydd angen. Rydym hefyd yn gwybod bod ansicrwydd o ran cost a thechnoleg ynghlwm wrth ddefnyddio hydrogen yn y system ynni. Rydym mewn argyfwng costau byw, a gafodd ei ysgogi'n rhannol gan gostau ynni uchel, felly mae'n rhaid inni sicrhau bod ein dull o ddatgarboneiddio ein system ynni yn un sy'n deg i'r holl ddefnyddwyr, gan gynnwys busnesau yng Nghymru. Dyna pam mae cefnogi arloesedd yn y sector preifat a'r sector cyhoeddus yn hanfodol er mwyn sicrhau bod hydrogen a mathau eraill o ynni carbon isel yn cyfrannu at ein cynllun Cymru Sero Net ac yn cefnogi adfywiad economaidd a chymdeithasol ein cymunedau. Drwy arloesi, gallwn gyflymu'r gostyngiadau angenrheidiol i'r gost a'r defnydd o hydrogen gwyrdd ar raddfa fawr, pethau sydd eu hangen yn fawr. Cefnogodd iteriad cyntaf ein cynllun menter ymchwil busnesau bach hybrid, Byw'n Glyfar, 17 o brosiectau dichonoldeb ac arddangos hydrogen ledled Cymru. Mae'r 17 prosiect ym mlwyddyn gyntaf y cynllun yn cyflawni ym mhob rhanbarth yng Nghymru, fel y mae sawl Aelod wedi nodi. Maent yn amrywio o astudiaethau o gynhyrchiant hydrogen microwyrdd, hydrogen mewn ardaloedd gwledig, cynhyrchu tanwydd hedfan cynaliadwy, datblygu'r farchnad gerbydau, cynhyrchiant hydrogen yn y gymuned ac un platfform digidol cyngor a rhwydweithio hydrogen. Bydd ein hail gam o'r cynllun hybrid yn ariannu ffrwd o brosiectau dichonoldeb busnes, yn ogystal â gwaith arddangos lefel uwch a phrototeipio ar lawr gwlad ledled y wlad, a'n bwriad yw creu ffrwd i fusnesau newydd yng Nghymru, i gefnogi perchnogaeth leol a chadw cyfoeth ar draws Cymru. Wrth inni wneud hynny, rydym wedi ymrwymo i weithio gyda Llywodraeth y DU ac rydym eisoes wedi llwyddo i ddenu cyllid y DU ar sail ein buddsoddiad. Ac er ein bod yn croesawu'n fawr y cyllid sydd ar gael gan Lywodraeth y DU, os ydym am gyflawni'r uchelgeisiau ar gyfer 10 GW erbyn 2030, mae angen mwy o arian ar frys. A dyma lle rwy'n cytuno â chanfyddiadau adolygiad Skidmore fod angen i Lywodraeth y DU gadarnhau cyllid hirdymor i gefnogi'r gwaith o gynhyrchu hydrogen ar raddfa fwy. Ac rwy'n gobeithio, Janet, y byddwch yn cyflwyno sylwadau cryf i'ch cymheiriaid yn San Steffan, yn sgil adolygiad rhagorol Chris Skidmore, i sicrhau bod lefel fwy o gyllid ar gael i gefnogi prosiectau hydrogen yn y dyfodol ar draws pob rhan o'r DU. Rydym wedi cefnogi rhanddeiliaid Cymru gyda'u ceisiadau am gyllid y DU, a byddwn yn dysgu gwersi o dreialon gwresogi drwy ddefnyddio hydrogen mewn rhannau eraill o'r DU. Ac yn y cyfamser, byddwn yn asesu rôl hydrogen i wresogi yn ein strategaeth gwres, a fydd yn cael ei chyhoeddi eleni, ac fel rhan o'n gwaith cynllunio ynni. Felly, Ddirprwy Lywydd, rydym wedi ymrwymo'n llwyr i sicrhau bod Cymru ar flaen y gad yn natblygiad y sector newydd hwn ac yn nodi ein dull strategol o wneud i hynny ddigwydd. Mae ein llwybr hydrogen yn nodi 10 amcan, sy'n canolbwyntio ar gamau gweithredu tymor byr, ysgogi'r galw, cynhyrchiant a chamau trawsbynciol hyd at 2025. Maent hefyd yn amlinellu llwybrau i gynllunio ar gyfer prosiectau ar raddfa fwy er mwyn sicrhau bod Cymru mewn sefyllfa dda mewn perthynas â thechnoleg hydrogen a chelloedd tanwydd. Wrth inni adeiladu ar y llwybr hwnnw, credwn y bydd hyn yn darparu'r ffocws strategol sydd ei angen arnom i wneud yn siŵr fod gan hydrogen, ac y bydd gan hydrogen ran bwysig i'w chwarae er mwyn cyrraedd sero net a gwneud yn siŵr fod Cymru mewn sefyllfa dda i fod ar y blaen yn y sector hwn sy'n datblygu. Diolch.