English: Thank you, Deputy Presiding Officer, and I move the motion tabled in the name of my colleague Darren Millar. The impact of COVID-19 on communities and sectors across Wales has been unlike anything we've seen, and whilst we must accept that the pandemic has been a public health crisis, it's also been an economic crisis too. The very nature of the virus has completely halted the normal day-to-day interactions of us all and, in turn, our economy has largely come to a halt. For that reason, we welcome the economic benefits afforded to Wales, as a result of being part of the United Kingdom, during the pandemic. For example, we know that the coronavirus job retention scheme has helped protect over 316,000 livelihoods in Wales, and the self-employed income support scheme continues to help over 100,000 people in Wales - all very welcome interventions and all making an important contribution to supporting people in Wales. That's why I've been keen to push further collaboration between the UK and Welsh Governments so that no stone is left unturned in helping our people come through this pandemic period. Of course, it's still very difficult to quantify the impact that the virus has and continues to have on our economy. In April alone, the UK economy shrank by 20 per cent. In that same month, unemployment in Wales almost doubled. Almost a third of the working-age population in Wales has been furloughed. Indeed, research conducted by the Learning and Work Institute in April found that 250,000 jobs in Wales were in shutdown sectors, and that equates to nearly one in five jobs across the country. The research found that if just one in four of these workers lost their jobs, unemployment could exceed the levels seen at the last recession, and that's still a fear that we must face, even as the Welsh Government starts to allow non-essential retail and other sectors to reopen. Now, the First Minister's statement last Friday was a welcome one. Wales desperately needed to see economic activity resume, and so it's good to see that some businesses are now resuming operations and trading once again. However, we must remember that this doesn't mean that businesses on the high street or in our town centres are magically saved. Many are carrying substantial debt, many will not be able to take on their previous staff, and some will still struggle to stay afloat. Opening up some businesses is a step forward, but keeping those businesses alive is now the challenge. The Centre For Towns report into COVID-19 and its impact on our towns rightly highlights that there are a number of challenges for businesses in Wales, both in the short term and in the medium and long terms. We know that the short-term crisis presented by the shutdown of large parts of the economy has disproportionately hit small and medium-sized coastal towns, but there's also a significant problem for businesses in the medium and long terms too. Of course, the continued closure of the hospitality sector means that thousands of jobs across Wales are still at risk, and businesses are still vulnerable. Towns like Abertillery and Aberystwyth are amongst some of the places in the UK with the highest percentage of people employed in pubs and restaurants. Without urgent intervention, the continued closure of this sector will lead to further instability for those businesses, further job losses, and the local landscape could be seriously transformed for the foreseeable future. Small businesses like many pubs and restaurants across the country have been working hard to adapt their business models. They've innovated and they've significantly contributed to their local communities. Therefore, I hope, moving forward, the Welsh Government and local authorities will be doing everything in their power to procure goods and services locally, and, where they can, use small and medium-sized businesses to help build resilience in local communities. It's now time to double down on our procurement practices in Wales to best support those businesses and help support their recovery.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac rwy'n gwneud y cynnig a gyflwynwyd yn enw fy nghyd-Aelod Darren Millar. Mae effaith COVID-19 ar gymunedau a sectorau ledled Cymru wedi bod yn wahanol i unrhyw beth a welsom, ac er bod yn rhaid inni dderbyn bod y pandemig wedi bod yn argyfwng iechyd cyhoeddus, mae hefyd wedi bod yn argyfwng economaidd. Mae holl natur y feirws wedi atal y rhyngweithio arferol rhyngom oll o ddydd i ddydd ac yn ei thro, mae ein heconomi wedi dod i stop i raddau helaeth. Am y rheswm hwnnw, rydym yn croesawu'r buddion economaidd a gynigiwyd i Gymru, o ganlyniad i fod yn rhan o'r Deyrnas Unedig, yn ystod y pandemig. Er enghraifft, rydym yn gwybod bod y cynllun cadw swyddi trwy gyfnod y coronafeirws wedi helpu i ddiogelu dros 316,000 o swyddi yng Nghymru, ac mae'r cynllun cymorth incwm i'r hunangyflogedig yn parhau i helpu dros 100,000 o bobl yng Nghymru - mae'r ymyriadau hyn i'w croesawu ac yn gwneud cyfraniad pwysig at gefnogi pobl yng Nghymru. Dyna pam y bûm yn awyddus i hybu mwy o gydweithio rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru fel ein bod yn gwneud popeth a allwn i helpu ein pobl drwy gyfnod y pandemig. Wrth gwrs, mae'n dal i fod yn anodd iawn mesur yr effaith y mae'r feirws wedi ei chael ac yn parhau i'w chael ar ein heconomi. Ym mis Ebrill yn unig, crebachodd economi'r DU 20 y cant. Yn yr un mis, gwelwyd bod diweithdra yng Nghymru bron â bod wedi dyblu. Mae bron i draean o'r boblogaeth o oedran gweithio yng Nghymru wedi bod ar ffyrlo. Yn wir, canfu ymchwil a gynhaliwyd gan y Sefydliad Dysgu a Gwaith ym mis Ebrill fod 250,000 o swyddi yng Nghymru mewn sectorau a gaewyd, ac mae hynny'n cyfateb i bron un o bob pum swydd ar draws y wlad. Yn ôl yr ymchwil, os mai dim ond un o bob pedwar o'r gweithwyr hyn a gollodd eu swyddi, gallai diweithdra fod yn uwch na'r lefelau a welwyd yn y dirwasgiad diwethaf, ac mae hynny'n dal i fod yn ofn sy'n rhaid inni ei wynebu, hyd yn oed wrth i Lywodraeth Cymru ddechrau caniatáu i sectorau manwerthu nwyddau dianghenraid ailagor. Nawr, roedd datganiad y Prif Weinidog ddydd Gwener diwethaf yn un i'w groesawu. Mae dirfawr angen i Gymru weld gweithgarwch economaidd yn ailddechrau, ac felly mae'n dda gweld bod rhai busnesau bellach yn ailddechrau gweithredu ac yn masnachu unwaith eto. Fodd bynnag, mae'n rhaid inni gofio nad yw hyn yn golygu bod busnesau ar y stryd fawr neu yng nghanol ein trefi yn cael eu hachub yn wyrthiol. Mae nifer yn ysgwyddo dyledion sylweddol o hyd, bydd llawer yn methu cyflogi eu staff blaenorol, a bydd rhai'n ei chael hi'n anodd dal i fynd. Mae agor rhai busnesau yn gam ymlaen, ond erbyn hyn yr her yw cadw'r busnesau hynny'n fyw. Mae adroddiad Centre For Towns ar COVID-19 a'i effaith ar ein trefi yn tynnu sylw'n briodol at y ffaith bod nifer o heriau'n wynebu busnesau yng Nghymru, yn y tymor byr ac yn y tymor canolig ac yn hirdymor. Gwyddom fod yr argyfwng tymor byr a ddaw yn sgil cau rhannau helaeth o'r economi wedi effeithio'n anghymesur ar drefi arfordirol bach a chanolig eu maint, ond mae problem sylweddol hefyd i fusnesau yn y tymor canolig ac yn hirdymor. Wrth gwrs, mae'r ffaith bod y sector lletygarwch yn parhau wedi cau yn golygu bod miloedd o swyddi ledled Cymru yn dal i fod mewn perygl, ac mae busnesau'n agored i niwed o hyd. Mae trefi fel Abertyleri ac Aberystwyth ymhlith rhai o'r lleoedd yn y DU sydd â'r ganran uchaf o bobl yn cael eu cyflogi mewn tafarndai a bwytai. Heb ymyrraeth ar frys, bydd parhau i gadw'r sector hwn ar gau yn arwain at fwy o ansefydlogrwydd i'r busnesau hynny, colli rhagor o swyddi, a gallai'r dirwedd leol gael ei thrawsnewid yn ddifrifol yn y dyfodol y gellir ei ragweld. Mae busnesau bach fel llawer o dafarndai a bwytai ledled y wlad wedi bod yn gweithio'n galed i addasu eu modelau busnes. Maent wedi arloesi ac maent wedi cyfrannu'n sylweddol i'w cymunedau lleol. Felly, wrth symud ymlaen, rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol yn gwneud popeth yn eu gallu i gaffael nwyddau a gwasanaethau'n lleol, a lle gallant, yn defnyddio busnesau bach a chanolig i helpu i feithrin cryfder mewn cymunedau lleol. Mae'n bryd canolbwyntio ar ein harferion caffael yng Nghymru yn awr er mwyn cefnogi'r busnesau hynny yn y ffordd orau a helpu i gefnogi eu hadferiad.