English: Digital technologies have changed the way we all communicate, and this is especially true of young people, as we've just heard in Jenny Rathbone's contribution. Online sexual harassment encompasses a wide range of behaviours, and I recognise the challenge this presents to schools. I visited a school myself recently that has been working with boys, in that case, on understanding the impact of sharing images online, for example, and another school where girls are raising awareness with others of the online harassment they had received both in and outside school. And again, in response to the point that Joyce Watson and others have made, the 'keeping safe online' area of Hwb provides schools with information, guidance and training opportunities on a wide range of online safety issues. It's vitally important that the education workforce are provided with training and development opportunities to support them with identifying, responding to and reporting peer-on-peer sexual harassment. We'll shortly be piloting a bespoke online sexual harassment training course for education providers, which will be rolled out across Wales. I was asked about professional learning funding. Schools are already allocated grants that are ring-fenced for professional learning so that that funding isn't at the expense of other sources of funding, as Jayne Bryant asked me to confirm. And they're in receipt of guidance as well on how they can invest in that professional learning. We'll also be reviewing the RSE resources and looking to identify further effective resources that can support the effective delivery of RSE. There is a clear need for more robust reporting of instances of sexual harassment in education settings. We know that children and young people sometimes lack the confidence to report instances to their teachers, often because they worry that it won't be taken seriously. As such, there is a lack of knowledge of the true scale of the issue, as well as a lack of consistency, as we've been discussing, in the reporting systems, and therefore, in turn, in data collection. I was dismayed to learn that our LGBTQ+ pupils have substantial personal experiences of verbal homophobic harassment and that this is the most common type of harassment in many schools. Any form of bullying is completely unacceptable, including harassment and bullying due to a person's sexuality or gender identity. Many of us who have grown up gay will have had our own experiences of this in school. It has no place in society, in schools or in the lives of our young people, and we are committed to changing that reality for our LGBTQ+ pupils. We are already making changes to our anti-bullying guidance, 'Rights, respect, equality', in relation to racial harassment and bullying in schools, and we will also consider how that work can be effectively widened to include robust reporting, recording and data collection of peer-on-peer sexual harassment, including homophobic harassment and bullying. LGBTQ+ inclusion and support will also feature in new guidance to support education settings to embed a culture of inclusion, anti-discrimination and rights. It's clear from our engagement with local authorities, practitioners, teachers and young people that schools need additional guidance about how best to support LGBTQ+ children and young people, particularly those who are trans or non-binary. In response to Sioned Williams's question, the guidance is currently in development and we anticipate publishing it in spring 2023. We know peer-on-peer sexual harassment is not limited to secondary schools and we are clear that action is needed across all settings, as Jack Sargeant referred to in his contribution. A better understanding of the ways this is experienced at different ages is important to ensure we respond with appropriate and tailored interventions, so we've commissioned a thematic review by Estyn into peer-on-peer sexual harassment in the further education sector. That review is currently under way and is due to report in spring of next year. We are committed to using Estyn's recommendations to underpin a specific programme of work to tackle sexual harassment in further education. We also need a greater understanding of children's experiences of gender-based bullying or sexual harassment in primary settings, and we are currently considering the scope of this review. Whilst further work will help to ensure we have evidence-based policy and interventions, this does not preclude us from acting now. My officials are working with a range of stakeholders, including the police, to develop a multi-agency action plan, and the plan will outline the actions the Welsh Government and our partners will take to prevent and respond to peer-on-peer sexual harassment in education settings. It will complement work on preventing and responding to child sexual abuse, including harmful sexual behaviour and child sexual exploitation, and I can confirm, in response to Joyce Watson's question, that it will adopt on a multi-agency basis the definition of 'sexual harassment' used by Estyn. The Welsh Government is committed to the vision of ending violence against women, domestic abuse and sexual violence in Wales. This can have a huge impact on girls and young women, and indeed on all children and young people, which can affect their well-being and peer relationships. On 24 May, we published the VAWDASV national strategy, which increases awareness in children, young people and adults of the importance of safe, equal and healthy relationships, and empowering them to make positive personal choices. We'll be adopting a cross-Government approach to ensuring its success. Finally, Jayne Bryant asked me to acknowledge the long-lasting impact of peer-on-peer sexual harassment, even where that is outside the definition of ACEs. This was an issue that was identified in the 2020 review. One of the recommendations was for the Government to take a more holistic view to tackling childhood adversity and trauma, and the ACEs plan work that has been under way will be built on an evidence base of ACEs, but recognise other sources of adversity, and that will include peer-to-peer sexual harassment. I've outlined today just some of the actions we will be taking, but we will continue to listen and to work with our stakeholders and partners to ensure that we evolve our approach to ensure our work has maximum impact.
Welsh: Mae technolegau digidol wedi newid y ffordd y mae pawb ohonom yn cyfathrebu, ac mae hyn yn arbennig o wir am bobl ifanc, fel rydym newydd glywed yng nghyfraniad Jenny Rathbone. Mae aflonyddu rhywiol ar-lein yn cwmpasu ystod eang o ymddygiadau, ac rwy'n cydnabod yr her y mae hyn yn ei chreu i ysgolion. Fe ymwelais ag ysgol yn ddiweddar sydd wedi bod yn gweithio gyda bechgyn, yn yr achos hwnnw, ar ddeall effaith rhannu delweddau ar-lein, er enghraifft, ac ysgol arall lle mae merched yn codi ymwybyddiaeth gydag eraill o'r aflonyddu ar-lein roeddent wedi'i brofi yn yr ysgol a'r tu allan. Ac unwaith eto, mewn ymateb i'r pwynt y mae Joyce Watson ac eraill wedi'i wneud, mae adran 'cadw'n ddiogel ar-lein' Hwb yn rhoi gwybodaeth, arweiniad a chyfleoedd hyfforddi i ysgolion ar ystod eang o faterion diogelwch ar-lein. Mae'n hanfodol bwysig fod y gweithlu addysg yn cael cyfleoedd hyfforddi a datblygu i'w cynorthwyo i adnabod, ymateb i ac adrodd am aflonyddu rhywiol gan gyfoedion. Cyn bo hir, byddwn yn treialu cwrs hyfforddi pwrpasol ar aflonyddu rhywiol ar-lein i ddarparwyr addysg, a bydd yn cael ei gyflwyno ledled Cymru wedyn. Gofynnwyd i mi am arian dysgu proffesiynol. Mae ysgolion eisoes yn cael grantiau sydd wedi'u neilltuo ar gyfer dysgu proffesiynol fel nad yw'r arian hwnnw ar draul ffynonellau cyllid eraill, fel y gofynnodd Jayne Bryant i mi gadarnhau. Ac maent yn derbyn arweiniad yn ogystal ar sut y gallant fuddsoddi yn y dysgu proffesiynol hwnnw. Byddwn hefyd yn adolygu'r adnoddau addysg cydberthynas a rhywioldeb ac yn ceisio nodi adnoddau effeithiol pellach a all gefnogi'r gwaith o ddarparu addysg cydberthynas a rhywioldeb yn effeithiol. Mae angen clir i adrodd yn fwy cadarn am achosion o aflonyddu rhywiol mewn lleoliadau addysg. Gwyddom nad oes gan blant a phobl ifanc hyder bob amser i adrodd am achosion wrth eu hathrawon, yn aml oherwydd eu bod yn poeni na fydd yn cael ei gymryd o ddifrif. O'r herwydd, ceir diffyg gwybodaeth am raddfa wirioneddol y broblem, yn ogystal â diffyg cysondeb, fel y buom yn ei drafod, yn y systemau adrodd, ac felly, yn ei dro, wrth gasglu data. Cefais fy siomi o glywed bod ein disgyblion LHDTC+ yn cael profiadau personol sylweddol o aflonyddu geiriol homoffobig ac mai dyma'r math mwyaf cyffredin o aflonyddu mewn llawer o ysgolion. Mae unrhyw fath o fwlio yn gwbl annerbyniol, gan gynnwys aflonyddu a bwlio oherwydd rhywioldeb neu hunaniaeth rhywedd unigolyn. Bydd llawer ohonom sydd wedi tyfu i fyny'n hoyw wedi cael profiadau ein hunain o hyn yn yr ysgol. Nid oes lle iddo mewn cymdeithas, mewn ysgolion nac ym mywydau ein pobl ifanc, ac rydym wedi ymrwymo i newid y realiti hwnnw i'n disgyblion LHDTC+. Rydym eisoes yn gwneud newidiadau i'n canllawiau gwrth-fwlio, 'Hawliau, parch, cydraddoldeb', mewn perthynas ag aflonyddu hiliol a bwlio mewn ysgolion, a byddwn hefyd yn ystyried sut y gellir ehangu'r gwaith hwnnw'n effeithiol i gynnwys adrodd cadarn, cofnodi a chasglu data o aflonyddu rhywiol gan gyfoedion, gan gynnwys aflonyddu homoffobig a bwlio. Bydd cynhwysiant a chefnogaeth LHDTC+ hefyd yn cael sylw mewn canllawiau newydd i gynorthwyo lleoliadau addysg i ymgorffori diwylliant o gynhwysiant, gwrth-wahaniaethu a hawliau. Mae'n amlwg o'n hymgysylltiad ag awdurdodau lleol, addysgwyr, athrawon a phobl ifanc fod angen arweiniad ychwanegol ar ysgolion am y ffordd orau o gefnogi plant a phobl ifanc LHDTC+, yn enwedig rhai sy'n draws neu'n anneuaidd. Mewn ymateb i gwestiwn Sioned Williams mae'r canllawiau'n cael eu datblygu ar hyn o bryd ac rydym yn rhagweld y cânt eu cyhoeddi yng ngwanwyn 2023. Gwyddom nad yw aflonyddu rhywiol gan gyfoedion wedi'i gyfyngu i ysgolion uwchradd ac rydym yn glir fod angen gweithredu ar draws pob lleoliad, fel y nododd Jack Sargeant yn ei gyfraniad. Mae gwell dealltwriaeth o'r ffyrdd y caiff hyn ei brofi ar wahanol oedrannau'n bwysig er mwyn sicrhau ein bod yn ymateb gydag ymyriadau priodol ac wedi'u teilwra, felly rydym wedi comisiynu adolygiad thematig gan Estyn ar aflonyddu rhywiol rhwng cyfoedion yn y sector addysg bellach. Mae'r adolygiad hwnnw ar y gweill ar hyn o bryd ac mae disgwyl iddo adrodd yn y gwanwyn y flwyddyn nesaf. Rydym wedi ymrwymo i ddefnyddio argymhellion Estyn i fod yn sylfaen i raglen waith benodol i fynd i'r afael ag aflonyddu rhywiol mewn addysg bellach. Mae angen gwell dealltwriaeth hefyd o brofiadau plant o fwlio ar sail rhyw neu aflonyddu rhywiol mewn lleoliadau cynradd, ac rydym ar hyn o bryd yn ystyried cwmpas yr adolygiad hwn. Er y bydd gwaith pellach yn helpu i sicrhau bod gennym bolisi ac ymyriadau sy'n seiliedig ar dystiolaeth, nid yw hyn yn ein hatal rhag gweithredu nawr. Mae fy swyddogion yn gweithio gydag ystod o randdeiliaid, gan gynnwys yr heddlu, i ddatblygu cynllun gweithredu amlasiantaeth, a bydd y cynllun yn amlinellu'r camau y bydd Llywodraeth Cymru a'n partneriaid yn eu cymryd i atal ac ymateb i aflonyddu rhywiol gan gyfoedion mewn lleoliadau addysg. Bydd yn ategu'r gwaith ar atal ac ymateb i gam-drin plant yn rhywiol, gan gynnwys ymddygiad rhywiol niweidiol a chamfanteisio rhywiol ar blant, a gallaf gadarnhau, mewn ymateb i gwestiwn Joyce Watson, y bydd yn mabwysiadu ar sail amlasiantaethol y diffiniad o 'aflonyddu rhywiol' a ddefnyddir gan Estyn. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i'r weledigaeth o roi diwedd ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol yng Nghymru. Gall hyn gael effaith enfawr ar ferched a menywod ifanc, ac yn wir ar bob plentyn a pherson ifanc, sy'n gallu effeithio ar eu llesiant a'u perthynas â'u cyfoedion. Ar 24 Mai, gwnaethom gyhoeddi strategaeth genedlaethol trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol, sy'n cynyddu ymwybyddiaeth mewn plant, pobl ifanc ac oedolion o bwysigrwydd perthnasoedd diogel, cyfartal ac iach, ac yn eu grymuso i wneud dewisiadau personol cadarnhaol. Byddwn yn mabwysiadu dull trawslywodraethol o sicrhau ei llwyddiant. Yn olaf, gofynnodd Jayne Bryant i mi gydnabod effaith hirdymor aflonyddu rhywiol gan gyfoedion, hyd yn oed lle mae hynny y tu allan i'r diffiniad o brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Roedd hwn yn fater a nodwyd yn adolygiad 2020. Un o'r argymhellion oedd i'r Llywodraeth edrych yn fwy cyfannol ar fynd i'r afael â niwed a thrawma yn ystod plentyndod, a bydd gwaith y cynllun profiadau niweidiol yn ystod plentyndod sydd wedi bod ar y gweill yn cael ei adeiladu ar sylfaen dystiolaeth o brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, ond yn cydnabod ffynonellau eraill o niwed, a bydd hynny'n cynnwys aflonyddu rhywiol gan gyfoedion. Heddiw amlinellais rai yn unig o'r camau y byddwn yn eu cymryd, ond byddwn yn parhau i wrando ac i weithio gyda'n rhanddeiliaid a'n partneriaid er mwyn gwneud yn siŵr ein bod yn esblygu ein dull o sicrhau bod ein gwaith yn cael yr effaith fwyaf.