English: Thank you very much, Deputy Presiding Officer, and thank you to the Deputy Minister for your statement this afternoon. It's deeply disappointing that fair pay for social care workers is such a long way off. I'd have thought, Deputy Minister, with my party pledging to pay staff in social care at least £10 per hour, and Plaid Cymru pledging to increase the pay in real terms, that introducing the real living wage would have been the bare minimum you would have done. Instead, Welsh Government have kicked it into the long grass and asked a committee to come up with recommendations - not that we should be surprised, given how the Welsh Government have treated the social care workforce during the past 15 months. Social care staff are some of the lowest paid workers, but they were expected to go above and beyond during the pandemic. We all remember only too well the £500 promised to care staff last year, which was dogged by dither and delay because the Welsh Government failed to discuss the matter with the Treasury before winging out their press release. Deputy Minister, we are grateful that you remedied this with an additional payment, but now will you apologise publicly to all those who missed out on the initial payment, and will you task the social care fair work forum with looking beyond the real living wage? Will you be asking them to look at the issue of sick pay, which was highlighted over the course of this pandemic? A House of Lords inquiry found that care homes that relied upon those who funded their own care were able to pay staff almost double that of those homes funded by local authorities. Do you agree, Deputy Minister, that to properly fund social care staff we have to ensure that local authorities are properly funded? Will you reassure this Chamber that future local government settlements will allow our councils to pay social care staff a fair wage? Of course, how we value our staff is not just in the amount we pay them; how we treat them and how we train them is almost as important as paying a fair wage. Unfortunately, Wales has a social care workforce that has been demotivated and demoralised for far too long. As a result, we have seen record staff turnover rates and sky-high job vacancies. Deputy Minister, the previous Welsh Government set a target of employing 20,000 more social care staff by the end of this decade. Is it still your intention to do so and, if so, will you outline the steps you'll be taking to achieve this target? According to the latest available figures, we have 9 per cent of posts in adult social care unfilled and a staff turnover rate of 13 per cent. In domiciliary care, the turnover rate is an astronomical 30 per cent a year. Deputy Minister, do you agree that unless we tackle the demoralisation of staff, the issue of pay becomes secondary? Aside from the issue of a fair wage, how will the Welsh Government make the profession more attractive to both existing staff and those thinking of pursuing a caring profession? I look forward to working with you, Deputy Minister, to improve the pay and conditions of staff working in social care, to ensuring care work becomes a more desirable profession, and a fair reflection of the value we place upon the amazing staff working in care. Diolch yn fawr iawn.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd, a diolch i'r Dirprwy Weinidog am eich datganiad y prynhawn yma. Mae'n siomedig iawn bod cyflog teg i weithwyr gofal cymdeithasol mor bell i ffwrdd. Byddwn i wedi meddwl, Dirprwy Weinidog, gyda'n plaid ni'n addo talu o leiaf £10 yr awr i staff ym maes gofal cymdeithasol, a Phlaid Cymru yn addo cynyddu'r cyflog mewn termau real, mai cyflwyno'r cyflog byw gwirioneddol fyddai'r isafswm lleiaf y byddech chi wedi'i wneud. Yn hytrach, mae Llywodraeth Cymru wedi'i fwrw o'r neilltu ac wedi gofyn i bwyllgor lunio argymhellion - er ni ddylai hynny fod yn syndod, o ystyried sut y mae Llywodraeth Cymru wedi trin y gweithlu gofal cymdeithasol yn ystod y 15 mis diwethaf. Staff gofal cymdeithasol yw rhai o'r gweithwyr â'r cyflogau isaf, ond roedd disgwyl iddyn nhw fynd uwchlaw a thu hwnt i'w dyletswydd yn ystod y pandemig. Rydym ni i gyd yn cofio'n iawn y £500 a gafodd ei addo i staff gofal y llynedd, a gafodd ei lesteirio gan betruso ac oedi oherwydd methodd Llywodraeth Cymru â thrafod y mater gyda'r Trysorlys cyn anfon ei datganiad i'r wasg. Dirprwy Weinidog, rydym ni'n ddiolchgar i chi gywiro hyn gyda thaliad ychwanegol, ond nawr, a wnewch chi ymddiheuro'n gyhoeddus i bawb a gollodd y taliad cychwynnol, ac a wnewch chi roi'r dasg i'r fforwm gwaith teg gofal cymdeithasol i edrych y tu hwnt i'r cyflog byw gwirioneddol? A fyddwch yn gofyn iddyn nhw edrych ar dâl salwch, a gafodd ei amlygu yn ystod y pandemig hwn? Gwnaeth ymchwiliad gan Dŷ'r Arglwyddi ddarganfod bod cartrefi gofal a oedd yn dibynnu ar y rhai a oedd yn ariannu eu gofal eu hunain yn gallu talu staff bron ddwywaith cyflog y cartrefi hynny a oedd wedi'u hariannu gan awdurdodau lleol. A ydych chi'n cytuno, Dirprwy Weinidog, fod yn rhaid i ni sicrhau bod awdurdodau lleol yn cael eu hariannu'n briodol er mwyn ariannu staff gofal cymdeithasol yn briodol? A wnewch chi sicrhau'r Siambr hon y bydd setliadau llywodraeth leol yn y dyfodol yn caniatáu i'n cynghorau dalu cyflog teg i staff gofal cymdeithasol? Wrth gwrs, nid wrth y swm yr ydym ni'n ei dalu iddyn nhw yn unig yr ydym ni'n gwerthfawrogi ein staff; mae sut yr ydym ni'n eu trin nhw a'r ffordd yr ydym ni'n eu hyfforddi nhw bron yr un mor bwysig â thalu cyflog teg. Yn anffodus, mae gan Gymru weithlu gofal cymdeithasol sydd wedi colli brwdfrydedd ac wedi digalonni ers amser maith. O ganlyniad, rydym ni wedi gweld y cyfraddau trosiant staff uchaf erioed a niferoedd uchel iawn o swyddi gwag. Dirprwy Weinidog, gosododd Llywodraeth flaenorol Cymru darged o gyflogi 20,000 yn fwy o staff gofal cymdeithasol erbyn diwedd y degawd hwn. Ai eich bwriad chi o hyd yw gwneud hynny ac, os felly, a wnewch chi amlinellu'r camau y byddwch chi'n eu cymryd i gyflawni'r targed hwn? Yn ôl y ffigurau diweddaraf sydd ar gael, mae gennym ni 9 y cant o swyddi ym maes gofal cymdeithasol i oedolion heb eu llenwi a chyfradd trosiant staff o 13 y cant. Ym maes gofal cartref, mae'r gyfradd drosiant yn 30 y cant enfawr y flwyddyn. Dirprwy Weinidog, a ydych chi'n cytuno, oni bai ein bod ni'n mynd i'r afael â digalondid staff, bydd y mater cyflog yn eilradd? Ar wahân i fater cyflog teg, sut y bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud y proffesiwn yn fwy deniadol i staff presennol a'r rhai sy'n ystyried dilyn proffesiwn gofalu? Rwy'n edrych ymlaen at weithio gyda chi, Dirprwy Weinidog, i wella cyflog ac amodau staff sy'n gweithio ym maes gofal cymdeithasol, i sicrhau bod gwaith gofal yn dod yn broffesiwn mwy dymunol, ac yn adlewyrchu'n deg y gwerth yr ydym ni'n ei roi ar y staff anhygoel sy'n gweithio ym maes gofal. Diolch yn fawr iawn.