English: North Wales is blessed with a rich and diverse network of historic industrial infrastructure. The too-often-forgotten heroes in local groups striving to maximise the economic and social regeneration this represents deserve recognition and support. They battle daily with the practical and financial challenges of bringing such infrastructure back into community use. Instead of Welsh Government ownership, they seek real partnership with Governments in exploring and delivering the practical opportunities for reopening such infrastructure. The Pontcysyllte aqueduct is the longest aqueduct in Great Britain and the highest canal aqueduct in the world. After it was awarded world heritage status in 2009, the Welsh Government then said it was creating a working group to establish north-east Wales as a joined-up visitor destination around the aqueduct, with the third sector represented by Glandŵr Cymru, the Canal and River Trust. We're still waiting a decade later, and other third sector heritage groups tell me that they've not been engaged. Speaking here last year, I referred to the Channel 4 screening of the final episode of the Great Rail Restorations series, promoting the wonderful railway setting between Llangollen and Carrog, but now going to Corwen as well, and the efforts of all those on the voluntary trust there involved. As I then said, we still need a joined-up tourism offer, with through ticketing enabling regional visitors to extend their stays and have the fantastic time we know they can have. Llangollen Railway have repeatedly said they'd like to embark on joint ticketing with the bus companies and other railways in their area. Their through ticketing proposals also relate to wider destination management and to destination offers that develop visitor experience by partnering with other venues and industrial heritage attractions in the region. Llangollen Railway are one of the biggest employers in the area and the only standard gauge heritage railway in north Wales. They're extending the line to Corwen and building a new station there as their western terminus, which will help both open up Corwen town to many more visitors and help local people travel between Llangollen and Corwen. This project has been entirely volunteer led with professional support as and when required. The Glyn valley tramway was a narrow gauge railway connecting Chirk with Glyn Ceiriog and the Glyn valley tramway trust are working towards a recreation of the tramway from Chirk. Speaking here in 2014, and again last year, I called on the Welsh Government to consider supporting the reopening of the rail line from Gaerwen to Llangefni as a heritage connection. Last month, I visited Welsh Slate in Bethesda, which dates back over 400 years. I've worked for many years with Brymbo heritage group and trust, which works to promote the industrial history of Brymbo and adjacent areas and develop the site as a visitor attraction, including the ironworks' core buildings and Brymbo fossil forest. Shotton Point represents an important part of the heritage of Deeside, particularly in relation to steel making. The Victorian Society included the former office building of John Summers steelworks, including its iconic grade II listed clock tower, on its 2018 top 10 endangered buildings list. I recently visited the non-profit Enbarr foundation in Queensferry to discuss their exciting Shotton Point John Summers site project, bringing local people, businesses and community organisations together to plan, develop and build the future of the site. The area between Wrexham and Mold, where I live, was once the site of many collieries. The Llay miners heritage centre is dedicated to telling the story of the coal-mining history in north-east Wales. North East Wales Heritage Forum celebrates, conserves and promotes the region's rich heritage, and I attended their Wrexham heritage fair on 27 July. The Romans mined lead at Halkyn, sandstone was quarried at Gwespyr and industrial initiatives centred on the Greenfield valley, ranging from copper to cotton, are an exemplar of the industrial revolution. I commend the guided heritage walks through Greenfield valley and visits to its heritage park. I also attended Northop Heritage Group's history day on 21 September, which ranged from coaching routes to brick making, in Buckley. Later this month, Theatr Clwyd's performances of the Mold riots 150 years ago will remember the social unrest after two coal miners were sentenced to prison for attacking the manager of Leeswood Green colliery, which influenced the future of policing of public disturbances across Great Britain. Taking all this together, it is now time for Welsh Government to turn words into action by bringing all this people power together to unlock the potential for regional industrial heritage-led regeneration. Thank you.
Welsh: Mae gogledd Cymru wedi'i bendithio â rhwydwaith cyfoethog ac amrywiol o seilwaith diwydiannol hanesyddol. Mae'r arwyr a anghofir yn rhy aml mewn grwpiau lleol sy'n ymdrechu i fanteisio i'r eithaf ar yr adfywio economaidd a chymdeithasol a ddaw yn sgil y seilwaith hwn yn haeddu cydnabyddiaeth a chefnogaeth. Maent yn brwydro bob dydd gyda'r heriau ymarferol ac ariannol o sicrhau y gall seilwaith o'r fath gael ei ddefnyddio gan y gymuned unwaith eto. Yn hytrach na pherchnogaeth Llywodraeth Cymru, maent yn chwilio am bartneriaeth wirioneddol â Llywodraethau wrth archwilio a darparu'r cyfleoedd ymarferol ar gyfer ailagor seilwaith o'r fath. Traphont ddŵr Pontcysyllte yw'r draphont ddŵr hiraf ym Mhrydain a'r draphont ddŵr camlas uchaf yn y byd. Ar ôl ennill statws treftadaeth y byd yn 2009, dywedodd Llywodraeth Cymru ei bod yn creu gweithgor i sefydlu gogledd-ddwyrain Cymru fel cyrchfan ar gyfer ymwelwyr o gwmpas y draphont ddŵr, gyda'r trydydd sector wedi'i gynrychioli gan Glandŵr Cymru, yr ymddiriedolaeth gamlesi ac afonydd. Rydym yn dal i aros ddegawd yn ddiweddarach, ac mae grwpiau treftadaeth eraill y trydydd sector yn dweud wrthyf nad ymgysylltwyd â hwy. Wrth siarad yma y llynedd, cyfeiriais at bennod olaf cyfres Great Rail Restorations a ymddangosodd ar Channel 4, rhaglen a hyrwyddai'r rheilffordd wych rhwng Llangollen a Charrog, ond mae bellach yn mynd i Gorwen hefyd, ac ymdrechion pawb a oedd yn rhan o'r ymddiriedolaeth wirfoddol. Fel y dywedais ar y pryd, rydym angen cynnig twristiaeth cydgysylltiedig, gyda thocynnau drwodd i alluogi ymwelwyr rhanbarthol i ymestyn eu harosiadau a chael yr amser gwych y gwyddom y gallant ei gael. Mae Rheilffordd Llangollen wedi dweud dro ar ôl tro eu bod yn dymuno cynnig tocynnau ar y cyd â'r cwmnïau bysiau a rheilffyrdd eraill yn eu hardal. Mae eu cynigion ar gyfer tocynnau drwodd hefyd yn ymwneud â rheoli cyrchfannau yn ehangach a chyrchfannau sy'n datblygu profiad ymwelwyr drwy bartneru gyda lleoliadau eraill ac atyniadau treftadaeth ddiwydiannol yn y rhanbarth. Mae Rheilffordd Llangollen yn un o'r cyflogwyr mwyaf yn yr ardal a'r unig reilffordd dreftadaeth led safonol yng ngogledd Cymru. Maent yn ymestyn y rheilffordd i Gorwen ac yn adeiladu gorsaf newydd yno fel eu terfynfa orllewinol, a fydd yn helpu i agor tref Corwen i fwy o ymwelwyr ac yn helpu pobl leol i deithio rhwng Llangollen a Chorwen. Arweiniwyd y prosiect hwn yn gyfan gwbl gan wirfoddolwyr gyda chymorth proffesiynol yn ôl yr angen. Roedd tramffordd dyffryn Glyn yn rheilffordd gul a gysylltai'r Waun â Glyn Ceiriog ac mae ymddiriedolaeth tramffordd dyffryn Glyn yn gweithio tuag at ailsefydlu'r dramffordd o'r Waun. Wrth siarad yma yn 2014, ac eto y llynedd, gelwais ar Lywodraeth Cymru i ystyried cefnogi cynlluniau i ailagor y rheilffordd o'r Gaerwen i Langefni fel cyswllt treftadaeth. Fis diwethaf, ymwelais â Welsh Slate ym Methesda, sy'n dyddio'n ôl dros 400 o flynyddoedd. Ers blynyddoedd lawer, rwyf wedi gweithio gydag ymddiriedolaeth a grŵp treftadaeth Brymbo, sy'n gweithio i hyrwyddo hanes diwydiannol Brymbo ac ardaloedd cyfagos a datblygu'r safle fel atyniad i ymwelwyr, gan gynnwys adeiladau craidd y gwaith haearn a choedwig ffosil Brymbo. Mae Shotton Point yn rhan bwysig o dreftadaeth Glannau Dyfrdwy, yn enwedig mewn perthynas â chynhyrchu dur. Roedd y Gymdeithas Fictoraidd yn cynnwys hen swyddfa gwaith dur John Summers, gan gynnwys ei thŵr cloc rhestredig gradd II eiconig, ar eu rhestr 10 uchaf ar gyfer adeiladau a oedd mewn perygl yn 2018. Yn ddiweddar, ymwelais â sefydliad dielw Enbarr yn Queensferry i drafod eu prosiect safle cyffrous yn John Summers, Shotton Point, sy'n dod â phobl leol, busnesau a mudiadau cymunedol at ei gilydd i gynllunio, datblygu ac adeiladu dyfodol y safle. Roedd yr ardal rhwng Wrecsam a'r Wyddgrug, lle rwy'n byw, yn cynnwys llawer o byllau glo ar un adeg. Mae canolfan dreftadaeth glowyr Llai wedi ymroi i adrodd hanes y diwydiant glo yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Mae Fforwm Treftadaeth Gogledd Ddwyrain Cymru yn dathlu, yn gwarchod ac yn hyrwyddo treftadaeth gyfoethog y rhanbarth, a mynychais eu ffair dreftadaeth yn Wrecsam ar 27 Gorffennaf. Bu'r Rhufeiniaid yn cloddio plwm yn Helygain, cloddiwyd am dywodfaen yng Ngwespyr ac mae mentrau diwydiannol yn nyffryn Maes-glas, yn amrywio o gopr i gotwm, yn darlunio'r chwyldro diwydiannol. Rwy'n cymeradwyo'r teithiau treftadaeth drwy ddyffryn Maes-glas ac ymweliadau â'i barc treftadaeth. Hefyd, mynychais ddiwrnod hanes Grŵp Treftadaeth Llaneurgain ar 21 Medi, a oedd yn amrywio o lwybrau dyddiau'r goetsh fawr i wneud brics, ym Mwcle. Yn ddiweddarach y mis hwn, bydd perfformiadau Theatr Clwyd o derfysgoedd yr Wyddgrug 150 o flynyddoedd yn ôl yn cofio'r aflonyddwch cymdeithasol ar ôl i ddau löwr gael eu dedfrydu i garchar am ymosod ar reolwr pwll glo Leeswood Green, digwyddiad a ddylanwadodd ar ddyfodol plismona aflonyddwch cyhoeddus ar draws Prydain. Gyda'i gilydd, dengys hyn oll ei bod hi'n bryd i Lywodraeth Cymru droi geiriau'n gamau gweithredu drwy ddod â phŵer yr holl bobl hyn at ei gilydd i ddatgloi'r potensial ar gyfer adfywio rhanbarthol a arweinir gan y dreftadaeth ddiwydiannol. Diolch yn fawr.