English: We've been reminded, as you said, Llywydd, repeatedly of that this term. Later this month, it will be two years since the death of the First Minister who guided the National Assembly through most of that first decade of devolution. It's not that much over a year since the death of our colleague Carl Sargeant, and less than a year since the loss of Steffan Lewis, one of the brightest hopes of this fifth Assembly. There is sadness and there is sorrow in our brief history. And, while I'm sure that it is part of the way that any institution matures, I'm not sure that we saw that coming at us quite that quickly at the start of the devolution journey. Llywydd, in my fourth area of disappointment, we quite certainly had not expected in 1999 that our financial history would be quite such a game of two halves. In the first Assembly term, the Welsh Government's budget grew by 10 per cent in cash terms in every single year - every single year, 10 per cent more to spend on Welsh public services than we'd had the year before that. In the second Assembly term, our budgets grew by 5 per cent year on year on year in cash terms. Even in the third Assembly term, our budgets grew in real terms over the whole of that period. Now, since then, the financial skies have darkened dramatically. I met no-one in those earliest days who had any inkling that, by the end of our second decade, we would have experienced the longest and deepest period of public expenditure restraint not for 20 years, but for 200 years. And, as we said earlier in this afternoon's proceedings, in the first decade of devolution, child poverty in Wales fell steadily - not fast enough, not far enough for many of us, but it fell year on year on year. At the end of this Assembly term, 50,000 more children will live in poverty in Wales than in 2010. It's hard, I think, to find a stronger contrast between the first and second decades of this Assembly term. In 1999, Llywydd, I don't think we'd heard the term 'food bank'. We certainly would have been horrified to have seen people begging on our streets for food, or street homelessness so rapidly on the rise. We could not have anticipated the impact that a decade of austerity would have had on the fabric of our public services and our society, but I think we would have been shocked to think that we would have had to face it before we were 20 years old. Finally, Llywydd, those of us who campaigned for devolution in those long years after 1979 cannot but be shocked that we moved in just two decades from a position in which 'a stronger voice in Europe' was a slogan that united political parties in Wales to a position where Wales has voted to leave the European Union. I think that if you'd said that to somebody in 1999, they would have thought that that would be a very unlikely eventuality indeed. So, Llywydd, I wanted to end by looking ahead to thinking of the sorts of challenges that we still face and will face over the next 20 years, some of which I don't think that we could ever have anticipated at the beginning. I hope that, over the next 20 years, we will have done more to embrace the kinder sort of politics that you mentioned in your introduction; that we will have accepted the challenge to demonstrate in this Assembly that it is possible still to treat each other with respect while still tackling the genuine differences that lie between us - the right and proper differences that lie between us in any democracy - about the priorities that we see for Wales. I hope that, in the next 20 years, we will be able to say that progressive politics will have been preserved here in Wales, that it is still a place where collective solutions are crafted to collective problems, and where systems are changed to reach into the lives of those with the least, not just those with the most, and that we can demonstrate, as we are in this Assembly term, that that progressive trend in Welsh politics is by no means at an end. Last month, we abolished imprisonment for non-payment of council tax. This month, we have introduced a Bill to remove the defence of reasonable punishment of children into its Stage 1 consideration. Next month, we will introduce a Bill to extend the franchise to 16 and 17-year-olds and make the democratic process more accessible all to Wales. That sense of a progressive social justice agenda for Wales has been the hallmark of our first 20 years, and I hope it will be there through the next 20 years as well, just as I hope that we will demonstrate that the devolution journey is not yet over, that the things that we have added to the repertoire of our responsibilities in the first 20 years are not the end of devolution. We have the Thomas commission on criminal justice. We have a greater interest in this fifth Assembly than at any other time in thinking about what parts of the benefit system might allow us to do if they were in the hands of this Assembly. It is right and proper, I think, that devolution will continue to be the journey that it has been into the next 20 years, and, at the same time, that we will use our efforts to tackle an issue that is more urgent today than we ever recognised 20 years ago. Our awareness of the climate emergency, the impact on our environment, that has grown beyond anything we could have imagined 20 years ago, both across the world and here in Wales as well. We have led the way in some ways, through our plastic bag levy, through our recycling rates, but there is so much that we have to do to create environmental justice here in Wales, reversing the decline in biodiversity, exploiting the huge advantages that Wales possesses to deploy the renewable energy technologies of the future. And, finally, and maybe greatest of all, it seems to me, that the next 20 years will have to face the equality challenge, the challenge that lies there at the heart of the well-being of future generations Act, to make Wales a more equal place in the future. In 1976, Llywydd, the United Kingdom was the most equal society in Europe. Today, we are amongst the most unequal. And with that comes all those corrosive effects that go with inequality on that scale. A more equal society does better economically, enjoys better health, and has a greater sense of community cohesion. That's the prize that there is in a Wales that is dedicated to equality between and across the generations, and it's a challenge for the next 20 years even more significantly than it has been in our first history.
Welsh: Rydym wedi cael ein hatgoffa, fel y gwnaethoch chi ddweud, Llywydd, dro ar ôl tro am hynny y tymor hwn. Yn ddiweddarach y mis hwn, bydd dwy flynedd wedi mynd heibio ers marwolaeth y Prif Weinidog a fu'n tywys y Cynulliad Cenedlaethol drwy'r rhan fwyaf o'r degawd cyntaf hwnnw o ddatganoli. Nid oes llawer mwy na blwyddyn ers marwolaeth ein cyd-Aelod, Carl Sargeant, ac mae'n llai na blwyddyn ers marwolaeth Steffan Lewis, un o obeithion disgleiriaf y pumed Cynulliad hwn. Mae yna dristwch a galar yn ein hanes byr ni. Ac, er fy mod i'n siŵr bod hynny'n rhan o'r ffordd y mae unrhyw sefydliad yn aeddfedu, nid wyf i'n siŵr ein bod ni wedi disgwyl hynny mor sydyn ar ddechrau'r daith ddatganoli. Llywydd, yn fy mhedwerydd maes siomedigaeth, yn ddigon sicr, nid oeddem wedi disgwyl ym 1999 y byddai ein hanes ariannol yn gymaint o gêm ddwy ran. Yn ystod y tymor Cynulliad cyntaf, cynyddodd cyllideb Llywodraeth Cymru 10 y cant mewn termau arian parod ym mhob un flwyddyn - pob un flwyddyn, 10 y cant yn fwy i'w wario ar wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru nag a gawsom yn y flwyddyn flaenorol. Yn ystod yr ail dymor Cynulliad, tyfodd ein cyllidebau 5 y cant bob blwyddyn mewn termau arian parod. Hyd yn oed yn ystod y trydydd tymor Cynulliad, tyfodd ein cyllidebau mewn termau real dros y tymor cyfan hwnnw. Nawr, ers hynny, bu tywyllu dramatig i'r sefyllfa ariannol. Ni wnes i gyfarfod â neb yn y dyddiau cynharaf hynny a oedd ag unrhyw syniad y byddem ni, erbyn diwedd ein hail ddegawd, wedi bod trwy'r cyfnod hiraf a gwaethaf o gyfyngu ar wariant cyhoeddus nid ers 20 mlynedd, ond ers 200 mlynedd. Ac, fel y dywedwyd yn gynharach yn nhrafodion y prynhawn yma, yn ystod degawd cyntaf datganoli, gostyngodd tlodi plant yng Nghymru yn gyson - nid yn ddigon cyflym, nid yn ddigon pell i lawer ohonom, ond gostyngodd flwyddyn ar ôl blwyddyn. Ar ddiwedd y tymor Cynulliad hwn, bydd 50,000 yn fwy o blant yn byw mewn tlodi yng Nghymru nag yn 2010. Rwy'n credu ei bod yn anodd dod o hyd i wrthgyferbyniad cryfach rhwng degawd cyntaf ac ail ddegawd y tymor Cynulliad hwn. Ym 1999, Llywydd, nid wyf i'n credu ein bod wedi clywed y term 'banc bwyd'. Byddem yn sicr wedi dychryn o weld pobl yn cardota ar ein strydoedd am fwyd, neu ddigartrefedd ar y stryd ar gynnydd mor sydyn. Ni allem fod wedi rhagweld yr effaith y byddai degawd o gyni wedi'i chael ar wead ein gwasanaethau cyhoeddus a'n cymdeithas, ond rwy'n credu y byddem wedi synnu o feddwl y byddai'n rhaid inni wynebu'r peth cyn ein hugeinfed pen-blwydd. Yn olaf, Llywydd, mae'n syndod llwyr i'r rhai hynny ohonom a ymgyrchodd dros ddatganoli yn y blynyddoedd hir hynny ar ôl 1979 ein bod wedi symud mewn dau ddegawd o sefyllfa lle'r oedd 'llais cryfach yn Ewrop' yn slogan a oedd yn uno'r pleidiau gwleidyddol yng Nghymru i sefyllfa lle mae Cymru wedi pleidleisio i adael yr Undeb Ewropeaidd. Rwy'n credu pe byddech wedi dweud hynny wrth rywun ym 1999, y bydden nhw wedi credu y byddai hynny'n annhebygol iawn o fod yn wir. Felly, Llywydd, hoffwn i orffen drwy edrych i'r dyfodol a meddwl am y mathau o heriau yr ydym yn dal i'w hwynebu ac y byddwn yn eu hwynebu dros yr 20 mlynedd nesaf, rhai, rwy'n credu, na allem ni erioed fod wedi'u rhagweld ar y dechrau. Rwy'n gobeithio, dros yr 20 mlynedd nesaf, y byddwn wedi gwneud mwy i gyflwyno'r math o wleidyddiaeth garedicach y gwnaethoch chi gyfeirio ato yn eich rhagymadrodd; y byddwn wedi derbyn yr her i ddangos yn y Cynulliad hwn ei bod yn bosibl o hyd i drin ein gilydd â pharch wrth barhau i fynd i'r afael â'r gwahaniaethau gwirioneddol sydd rhyngom - y gwahaniaethau cywir a phriodol sydd rhyngom mewn unrhyw ddemocratiaeth - o ran ein blaenoriaethau ar gyfer Cymru. Rwy'n gobeithio, yn ystod yr 20 mlynedd nesaf, y gallwn ddweud y bydd gwleidyddiaeth flaengar wedi'i chynnal yma yng Nghymru, ei bod yn dal i fod yn fan lle caiff atebion eu saernïo ar y cyd i fod yn broblemau cyfunol, a lle caiff systemau eu newid i gyrraedd bywydau'r rhai hynny â'r lleiaf, nid dim ond y rhai sydd â'r mwyaf, a'n bod yn gallu dangos, fel yr ydym ni'n ei wneud yn y tymor Cynulliad hwn, nad yw'r duedd gynyddol honno yng ngwleidyddiaeth Cymru yn dod i ben o bell ffordd. Fis diwethaf, diddymwyd y drefn o garcharu pobl am beidio â thalu'r dreth gyngor. Y mis hwn, rydym wedi cyflwyno Bil i ddileu'r amddiffyniad o gosbi plant yn rhesymol yn ei ystyriaeth Cyfnod 1. Fis nesaf, byddwn yn cyflwyno Bil i ymestyn yr etholfraint i bobl 16 a 17 oed a sicrhau bod y broses ddemocrataidd ar gael yn fwy i bawb yng Nghymru. Mae'r ymdeimlad hwnnw o agenda cyfiawnder cymdeithasol gynyddol i Gymru wedi bod yn nodwedd o'n 20 mlynedd gyntaf, ac rwy'n gobeithio y bydd yn parhau yn ystod yr 20 mlynedd nesaf hefyd. Rwy'n gobeithio y byddwn yn dangos nad yw'r daith ddatganoli ar ben eto, nad diwedd datganoli yw'r pethau yr ydym ni wedi'u hychwanegu at ein cyfrifoldebau yn ystod yr 20 mlynedd gyntaf. Mae gennym gomisiwn Thomas ynghylch cyfiawnder troseddol. Mae gennym fwy o ddiddordeb yn y pumed Cynulliad hwn nag ar unrhyw adeg arall wrth feddwl am yr hyn y gallai rhannau o'r system fudd-daliadau ganiatáu inni ei wneud pe bydden nhw'n gyfrifoldeb y Cynulliad hwn. Mae'n iawn ac yn briodol, yn fy marn i, y bydd datganoli'n parhau ar ei daith i'r 20 mlynedd nesaf, ac, ar yr un pryd, y byddwn yn defnyddio ein hymdrechion i fynd i'r afael â mater sy'n fwy o frys heddiw nag y gwnaethom erioed ei gydnabod 20 mlynedd yn ôl. Mae ein hymwybyddiaeth o argyfwng yr hinsawdd, yr effaith ar ein hamgylchedd, sydd wedi tyfu y tu hwnt i unrhyw beth y byddem ni wedi gallu ei ddychmygu 20 mlynedd yn ôl, ledled y byd ac yma yng Nghymru hefyd. Rydym ar flaen y gad mewn rhai ffyrdd, trwy ein treth ar fagiau plastig, trwy ein cyfraddau ailgylchu, ond mae cymaint y mae'n rhaid inni ei wneud i greu cyfiawnder amgylcheddol yma yng Nghymru, gan wyrdroi'r dirywiad mewn bioamrywiaeth, a manteisio ar y buddion enfawr sydd gan Gymru i ddefnyddio technoleg ynni adnewyddadwy y dyfodol. Ac, yn olaf, ac efallai'n fwyaf oll, mae'n ymddangos i mi, yn ystod yr 20 mlynedd nesaf y bydd yn rhaid inni wynebu'r her o ran cydraddoldeb, yr her sydd wrth wraidd Deddf lles cenedlaethau'r dyfodol, i wneud Cymru'n lle mwy cyfartal yn y dyfodol. Ym 1976, Llywydd, y Deyrnas Unedig oedd y gymdeithas fwyaf cyfartal yn Ewrop. Heddiw, rydym yn un o'r mwyaf anghyfartal. Ac yn sgil hynny daw'r holl effeithiau difäol hynny sy'n gysylltiedig ag anghydraddoldeb ar y raddfa honno. Mae cymdeithas fwy cyfartal yn well yn economaidd, yn well o ran iechyd, ac mae ganddi fwy o ymdeimlad o gydlyniant cymunedol. Dyna sydd i'w ennill o fod yn Gymru sydd wedi ymrwymo i gydraddoldeb rhwng ac ar draws y cenedlaethau, ac mae'n her ar gyfer yr 20 mlynedd nesaf, hyd yn oed yn fwy sylweddol nag y bu yn ein hanes cyntaf.