English: 'There is no one to-day who would doubt that air pollution is a social evil and, being a social evil, should be dealt with immediately and drastically.' Those are the words of Gordon Macdonald, Flintshire-born former miner, MP and Governor of Newfoundland. Macdonald was speaking in the House of Lords, but he was doing so in 1955. As his words show, recognition of the dangers of air pollution are not new. Foremost among these dangers is air pollution's impact on our physical health, and I am glad the Welsh Government recognises this by linking the two issues in its national strategy. Members may have seen the briefing from British Lung Foundation Wales containing the stark reality of the matter. Air pollution is linked to lung cancer, and poorer lung function for people with asthma and chronic obstructive pulmonary disease. Links have been made between air pollution and cardiovascular disease, cognitive decline and type 2 diabetes. Children in particular are at risk, with air pollution affecting development and resistance to infection. Nearly 1,300 early deaths per year in Wales can be attributed to air pollution. Public Health Wales has described this as a public health crisis, second only to smoking and more concerning than obesity or alcohol. We have good public awareness of the dangers of these, backed up by first-rate public health campaigns. Air pollution must be a similar priority, and I welcome point 2 (d) of the motion, which commits the Government to addressing this. I also welcome Plaid Cymru's amendment 3, as health boards have a key role to play in this locally. There's also an important social justice dimension to this issue, with poorer communities suffering most from air pollution. Indeed, the 10 per cent most disadvantaged parts of Wales are affected by five times the carcinogenic emissions of the 10 per cent least disadvantaged. A 2016 Journal of Public Health study cited by the BLF concludes that deprivation, health inequalities and air pollution are linked, with air pollution compounding deprivation-health associations. Again, this is nothing new. If we go back to Gordon Macdonald's speech, he referred to a journey to the south Wales Valleys. He described a narrow valley, containing two parallel roads and a railway line. In a 2 acre area, he noted 'seven tall chimneys belching forth thick smoke. On the railway there were three railway engines in keen competition, trying to belch more smoke than the seven chimneys; and the hundreds of miners' houses were beating both in belching smoke into this narrow valley.' This will be a familiar image to anyone who grew up in the industrialised parts of Wales. In Cynon Valley, a particular culprit was the phurnacite plant in Abercwmboi. At its peak, this produced 1 million briquettes of smokeless coal annually. Welsh steam coal was crushed and combined with tar that was then preheated to remove most of the smoke. Whilst those more affluent communities elsewhere in the UK that could afford it benefited from the phurnacite, it had a ferocious impact on the local community. It was they who suffered from the dust, smoke and fumes belched out into the atmosphere. Many of my constituents who worked there continue to feel the effects of ill health associated with that. The heavy industry that was once most closely associated with this air pollution has now largely gone. Its absence has led to environmental improvements; the lush greenness throughout much of the Valleys testifies to this. Simultaneously, we have also placed greater importance on protecting our environment. This has been aided by the development of more mature and empathetic legislation from all levels of government. But there are still harmful factors that we must address. I tabled a statement of opinion on this a few weeks ago. In it, I urged Welsh Government to introduce a network of clean air zones across the most polluted areas of Wales. I am glad that part 2 (a) of the motion commits the Welsh Government to this. I look forward to the consultation on the framework that will underpin the clean air plan when it becomes available next year. We must also recognise that this is an issue where our concerns and intervention cannot stop at our borders. Many of the tools needed to really improve our air are held elsewhere. My statement of opinion also called on the Welsh Government to support calls for the UK Government to develop a diesel scrappage scheme. It is good that point 3 of the motion addresses this, and in fact goes beyond it in calling for a system of milestones so that we can monitor progress. We cannot forget that we do still have progress to make. Air pollution costs the UK £20 billion a year, and hundreds of lives in Wales alone. Groundbreaking legislation like the environment Act and well-being of future generations Act offer a strong, positive framework. But as we withdraw from Europe and the significant role it has held in this field over past decades, our resolve cannot waver and we must strive for continued improvements.
Welsh: 'Nid oes unrhyw un heddiw a fyddai'n amau bod llygredd aer yn ddrwg cymdeithasol ac, o fod yn ddrwg cymdeithasol, y dylid delio ag ef ar unwaith ac yn sylweddol.' Dyna eiriau Gordon Macdonald, cyn-löwr, AS a Llywodraethwr Newfoundland a aned yn Sir y Fflint. Roedd Macdonald yn siarad yn Nhŷ'r Arglwyddi, ond roedd yn gwneud hynny yn 1955. Fel y dengys ei eiriau, nid yw cydnabod peryglon llygredd aer yn beth newydd. Yn bennaf ymhlith y peryglon hyn mae effaith llygredd aer ar ein hiechyd corfforol, ac rwy'n falch bod Llywodraeth Cymru yn cydnabod hyn drwy gysylltu'r ddau fater yn ei strategaeth genedlaethol. Efallai y bydd Aelodau wedi gweld y papur briffio gan Sefydliad Prydeinig yr Ysgyfaint Cymru sy'n cynnwys y gwir plaen am y peth. Mae llygredd aer yn gysylltiedig â chanser yr ysgyfaint, a gweithrediad yr ysgyfaint salach i bobl ag asthma a chlefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint. Mae cysylltiadau wedi'u gwneud rhwng llygredd aer a chlefyd cardiofasgwlaidd, dirywiad gwybyddol a diabetes math 2. Mae plant yn arbennig yn wynebu risg, gan fod llygredd yn yr aer yn effeithio ar ddatblygiad ac ymwrthedd i heintiau. Gellir priodoli bron i 1,300 o farwolaethau cynnar y flwyddyn yng Nghymru i lygredd aer. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi disgrifio hyn fel argyfwng iechyd cyhoeddus, yn ail dim ond i ysmygu ac sy'n achosi mwy o bryder na gordewdra na alcohol. Mae gennym ymwybyddiaeth gyhoeddus dda o'r peryglon hyn, gan eu bod wedi'u hategu gan ymgyrchoedd iechyd cyhoeddus o'r radd flaenaf. Mae'n rhaid i lygredd aer fod yn flaenoriaeth debyg, ac rwy'n croesawu pwynt 2 (d) y cynnig, sy'n ymrwymo'r Llywodraeth i fynd i'r afael â hyn. Croesawaf hefyd welliant 3 Plaid Cymru, gan fod gan fyrddau iechyd swyddogaeth allweddol i'w chyflawni o ran hyn yn lleol. Hefyd, mae elfen cyfiawnder cymdeithasol pwysig i'r mater hwn, gan mai'r cymunedau tlotaf sy'n dioddef fwyaf o lygredd aer. Yn wir, mae'r 10 y cant o'r rhannau mwyaf difreintiedig yng Nghymru yn cael eu heffeithio gan bum gwaith cymaint o allyriadau carsinogenig na'r 10 y cant lleiaf difreintiedig. Daeth astudiaeth yn y Journal of Public Health yn 2016 a ddyfynnwyd gan Sefydliad Prydeinig yr Ysgyfaint i'r casgliad bod amddifadedd, anghydraddoldebau iechyd a llygredd aer yn gysylltiedig, a bod llygredd aer yn dwysáu cysylltiadau rhwng amddifadedd ac iechyd. Unwaith eto, nid yw hyn yn rhywbeth newydd. Os awn ni yn ôl at araith Gordon Macdonald, cyfeiriodd at y daith i gymoedd de Cymru. Disgrifiodd gwm cul, yn cynnwys dwy ffordd gyfochrog a rheilffordd. Mewn ardal 2 erw, nododd saith simdde dal yn gollwng mwg trwchus. Ar y rheilffordd roedd tair injan rheilffordd yn cystadlu â'i gilydd, yn ceisio gollwng mwy o fwg na'r saith simdde; ac roedd y cannoedd o dai glowyr yn curo'r ddau o ran gollwng mwg i mewn i'r cwm cul hwn. Bydd hon yn ddelwedd gyfarwydd i unrhyw un a fagwyd mewn rhannau diwydiannol o Gymru. Yng Nghwm Cynon, troseddwr penodol oedd y gwaith glo caled yn Abercwmboi. Yn ei anterth, roedd yn cynhyrchu 1 filiwn o frics o lo di-fwg bob blwyddyn. Roedd glo stêm Cymru yn cael ei wasgu a'i gyfuno â thar a gâi wedyn ei gynhesu i waredu'r rhan fwyaf o'r mwg. Er i'r cymunedau mwy cefnog hynny mewn mannau eraill o'r DU, a allai ei fforddio, elwa ar y glo caled, cafodd effaith ofnadwy ar y gymuned leol. Nhw a ddioddefodd o'r llwch, y mwg a'r mygdarth a ollyngwyd i'r atmosffer. Mae llawer o'm hetholwyr i a oedd yn gweithio yno yn parhau i deimlo effeithiau'r afiechyd sy'n gysylltiedig â hynny. Mae'r diwydiant trwm a oedd wedi'i gysylltu'n fwyaf agos â'r llygredd aer hwn wedi diflannu i raddau helaeth erbyn hyn. Mae ei absenoldeb wedi arwain at welliannau amgylcheddol; mae'r gwyrddni toreithiog trwy ran helaeth o'r Cymoedd yn dyst i hyn. Ar yr un pryd, rydym hefyd wedi rhoi mwy o bwys ar ddiogelu ein hamgylchedd. Cynorthwywyd hyn gan ddatblygu deddfwriaeth fwy aeddfed ac empathig gan bob lefel o lywodraeth. Ond mae ffactorau niweidiol o hyd y mae'n rhaid inni roi sylw iddyn nhw. Cyflwynais ddatganiad barn ar hyn ychydig wythnosau yn ôl. Ynddo, roeddwn yn annog Llywodraeth Cymru i gyflwyno rhwydwaith o barthau aer glân ar draws ardaloedd mwyaf llygredig Cymru. Rwy'n falch bod rhan 2 (a) o'r cynnig yn ymrwymo Llywodraeth Cymru i hyn. Edrychaf ymlaen at yr ymgynghoriad ar y fframwaith a fydd yn sail i'r cynllun aer glân pan fydd ar gael y flwyddyn nesaf. Mae'n rhaid inni hefyd gydnabod bod hwn yn fater lle na all ein pryderon a'n hymyrraeth ddod i ben ar ein ffiniau. Mae llawer o'r offerynnau angenrheidiol i wella ein haer mewn mannau eraill, mewn gwirionedd. Roedd fy natganiad barn yn galw hefyd ar Lywodraeth Cymru i gefnogi'r galwadau ar Lywodraeth y DU i ddatblygu cynllun sgrapio diesel. Mae'n dda bod pwynt 3 y cynnig yn ymdrin â hyn, ac mewn gwirionedd yn mynd y tu hwnt iddo wrth alw am system o gerrig milltir er mwyn i ni allu monitro cynnydd. Ni allwn anghofio bod gennym lawer o gynnydd i'w wneud o hyd. Mae llygredd aer yn y DU yn costio £20 biliwn y flwyddyn, a channoedd o fywydau yng Nghymru yn unig. Mae deddfwriaeth arloesol fel Deddf yr amgylchedd a Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn cynnig fframwaith cryf, cadarnhaol. Ond wrth i ni dynnu allan o Ewrop a'r swyddogaeth sylweddol a fu gan Ewrop yn y maes hwn dros y degawdau diwethaf, ni all ein penderfynoldeb wanhau ac mae'n rhaid inni ymdrechu i wneud gwelliannau parhaus.