English: As has already been stated by Mark Isherwood, autism is a lifelong disability that affects how people perceive the world and interact with others. Like my colleague from Caerphilly, I came across many individuals during my educational time. Like most Members across the Chamber we've heard this afternoon, I've received many representations from families who have children or siblings living with ASD, and it's critical that the Welsh Government and all public bodies support these families who, on a daily basis, face many challenges, which they tackle to the best of their abilities for their families. The families who've come to see me have told me of their anger and frustration at having to cajole, argue and demand support for their loved ones, to get the support and care necessary to help those living with ASD to progress and improve their well-being. The numerous and unnecessary barriers they have to overcome increase the pressures and anxieties that they experience and delay the delivery of support services when needed, which hinders the development of the well-being of their child. These barriers stretch from getting a diagnosis to receiving support in education, home life or the workplace. The Welsh Government's autism strategy first announced in 2008 was Wales leading the way in the UK by establishing this policy to support people with ASD and their families. The introduction of a new all-age national integrated autism service - again, Wales leading the way in the UK. We must ensure that we continue this commitment, so that our children and young people in Wales have the best possible start in life, and their families shouldn't have to battle for their basic rights. In May 2015, we received an interim plan for 2015-16, which included steps for addressing delays in diagnosis and improving ASD diagnostic pathways. The experience of the families in my constituency is that they're not seeing these waiting times decrease and they face a battle against eight-month diagnoses for their children. This not only affects the immediate need for educational and family support, but also the long-term well-being of the person living with ASD and their families. Last year, ASDinfoWales released figures that show that 64 per cent of families of people had issues in obtaining a first referral; 70 per cent waited longer than six months; and 47 per cent waited longer than 12 months. Added to that, 44 per cent of those polled rated the assessment process as 'poor' and 'very poor'. I would hope the Minister would agree with me that this is not acceptable and we must do better. It's essential that we ensure the autism strategy is consistently delivered by local authorities and health boards and is providing the best possible services and support for people living with ASD; that we review the criteria for referring children for diagnosis, so that it's not always coming from the education authority, it could come from other pathways, and we ease the pathway they follow; and that the education authorities look beyond their obligations to consider not only education, but the whole of the future well-being of the child living with ASD, and that includes the impact upon their lives beyond education. During the summer recess, I met with a senior representative from Cwm Taf who is responsible for CAMHS in my area to discuss diagnosis delays faced by the many families. It was clear that a change had taken place in the assessments, but the backlog was challenging. They expressed a view that existing legislation, including the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, can deliver the legislative framework for ASD service provision. Consequently, I met with the future generations commissioner and asked her to look at the obligations towards ASD provision of all public bodies as part of her role under that Act. In the fourth Assembly, we introduced the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014. I know Mark Isherwood has indicated that he doesn't think the Act does - but it does provide clarity on identifying the needs of an individual, the support that they should be provided and gives more control over the services received. It also gives carers new rights to support - something families often miss out on; another lever already in place, possibly, that could help. We're also waiting on the additional learning needs legislation, and I know Dai Lloyd indicated that that might not be the case, but we're yet to see it published, and we're yet to see the implication. It could be another lever - possibly.
Welsh: Fel y dywedwyd eisoes gan Mark Isherwood, mae awtistiaeth yn anabledd gydol oes sy'n effeithio ar y modd y mae pobl yn gweld y byd ac yn rhyngweithio ag eraill. Fel fy nghyd-Aelod o Gaerffili, deuthum ar draws sawl unigolyn yn ystod fy amser yn y byd addysg. Fel y rhan fwyaf o'r Aelodau a glywsom ar draws y Siambr y prynhawn yma, rwyf wedi cael nifer o sylwadau gan deuluoedd sydd â phlant neu frodyr a chwiorydd yn byw gydag ASD, ac mae'n hanfodol fod Llywodraeth Cymru a phob corff cyhoeddus yn cefnogi'r teuluoedd hyn sydd, o ddydd i ddydd, yn wynebu llawer o heriau y maent yn mynd i'r afael â hwy hyd eithaf eu gallu er mwyn eu teuluoedd. Mae'r teuluoedd sydd wedi dod i fy ngweld wedi dweud wrthyf am eu dicter a'u rhwystredigaeth wrth orfod cymell, dadlau a mynnu cymorth i'w hanwyliaid, er mwyn cael y gefnogaeth a'r gofal angenrheidiol i helpu rhai sy'n byw ag ASD i symud ymlaen a gwella eu lles. Mae'r rhwystrau niferus a diangen sy'n rhaid iddynt eu goresgyn yn cynyddu'r pwysau a'r pryderon y maent yn eu profi ac yn peri oedi cyn cyflwyno gwasanaethau cymorth pan fo'u hangen, gan rwystro datblygiad lles eu plentyn. Mae'r rhwystrau hyn yn ymestyn o gael diagnosis i gael cymorth gydag addysg, bywyd y cartref neu'r gweithle. Roedd strategaeth awtistiaeth Llywodraeth Cymru a gyhoeddwyd gyntaf yn 2008 yn enghraifft o Gymru'n arwain y ffordd yn y DU drwy sefydlu'r polisi hwn i gefnogi pobl ag ASD a'u teuluoedd. Cyflwyno gwasanaeth awtistiaeth integredig newydd cenedlaethol ar gyfer pob oedran - eto, Cymru yn arwain yn y DU. Rhaid i ni sicrhau ein bod yn parhau'r ymrwymiad hwn, fel bod ein plant a'n pobl ifanc yng Nghymru yn cael y dechrau gorau posibl mewn bywyd, ac ni ddylai eu teuluoedd orfod brwydro dros eu hawliau sylfaenol. Ym mis Mai 2015, cawsom gynllun dros dro ar gyfer 2015-16, a oedd yn cynnwys camau ar gyfer mynd i'r afael ag oedi cyn cael diagnosis a gwella llwybrau diagnostig ASD. Profiad y teuluoedd yn fy etholaeth yw nad ydynt yn gweld yr amseroedd aros hyn yn lleihau ac maent yn wynebu brwydr yn erbyn diagnosis wyth mis ar gyfer eu plant. Mae hyn nid yn unig yn effeithio ar yr angen brys am gymorth addysgol a chymorth i deuluoedd, ond lles yr unigolyn sy'n byw ag ASD a'u teuluoedd yn y tymor hir hefyd. Y llynedd, rhyddhaodd ASDinfoWales ffigurau sy'n dangos bod 64 y cant o deuluoedd pobl wedi cael problemau gyda chael atgyfeiriad cyntaf; bu 70 y cant yn aros mwy na chwe mis; a 47 y cant yn aros mwy na 12 mis. Yn ychwanegol at hynny, roedd 44 y cant o'r rhai a holwyd yn graddio'r broses asesu yn 'wael' a 'gwael iawn'. Byddwn yn gobeithio y byddai'r Gweinidog yn cytuno nad yw hyn yn dderbyniol ac mae'n rhaid i ni wneud yn well. Mae'n hanfodol ein bod yn sicrhau bod y strategaeth awtistiaeth yn cael ei darparu'n gyson gan awdurdodau lleol a byrddau iechyd a'i bod yn darparu'r gwasanaethau a'r cymorth gorau posibl i bobl sy'n byw gydag ASD; ein bod yn adolygu'r meini prawf ar gyfer atgyfeirio plant i gael diagnosis, fel nad yw bob amser yn dod gan yr awdurdod addysg, gallai ddod o lwybrau eraill, a'n bod yn hwyluso'r llwybr y maent yn ei ddilyn; a bod yr awdurdodau addysg yn edrych y tu hwnt i'w hymrwymiadau i ystyried nid yn unig addysg, ond holl ddyfodol lles y plentyn sy'n byw ag ASD, ac mae hynny'n cynnwys yr effaith ar eu bywydau y tu hwnt i addysg. Yn ystod toriad yr haf, cyfarfûm ag uwch gynrychiolydd o Gwm Taf sy'n gyfrifol am CAMHS yn fy ardal i drafod yr oedi cyn cael diagnosis a wynebir gan nifer o deuluoedd. Roedd yn amlwg fod newid wedi digwydd yn yr asesiadau, ond roedd yr ôl-groniad yn heriol. Roeddent o'r farn y gall y ddeddfwriaeth bresennol, gan gynnwys Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, gyflwyno'r fframwaith deddfwriaethol ar gyfer darparu gwasanaeth ASD. O ganlyniad, cyfarfûm â chomisiynydd cenedlaethau'r dyfodol a gofynnais iddi edrych ar rwymedigaethau pob corff cyhoeddus o ran y ddarpariaeth ASD fel rhan o'i rôl o dan y Ddeddf honno. Yn y Pedwerydd Cynulliad, cyflwynwyd Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 gennym. Gwn fod Mark Isherwood wedi nodi nad yw'n credu bod y Ddeddf yn gwneud hynny - ond mae hi'n darparu eglurder ar nodi anghenion unigolyn, y cymorth y dylent ei gael ac mae'n rhoi mwy o reolaeth dros y gwasanaethau a dderbynnir. Mae hefyd yn rhoi hawliau newydd i gymorth i ofalwyr - rhywbeth y mae teuluoedd yn aml yn ei golli; ysgogiad arall a allai helpu sydd eisoes yn ei le, o bosibl. Rydym hefyd yn aros am y ddeddf anghenion dysgu ychwanegol, ac rwy'n gwybod bod Dai Lloyd wedi nodi efallai nad yw hynny'n wir, ond rydym eto i'w gweld yn cael ei chyhoeddi, ac rydym eto i weld ei goblygiadau. Gallai fod yn ysgogiad arall - o bosibl.