English: The purpose of today's motion, tabled by myself, Vikki Howells, Jenny Rathbone, Hefin David, Adam Price and David Melding is to look again at the central importance of this overlooked sector of the our economy. From the cross-party buy-in to this motion, it is clear that there is an appetite for a new approach. With my colleague Jenny Rathbone, I recently visited Preston to learn more about their approach to what they call 'community wealth building'. Since the financial crisis, and the failure of a grand new shopping centre that they were relying on to boost Preston, and in the face of continuing austerity, the council have been forced to rethink their approach to economic development. Now, their definition of an anchor institution is profoundly different to ours. They use the term to describe institutions that are locally rooted and securely based - the local university, the FE college, the sixth-form college, the county council, the local housing association and the police force. Together these anchors spent £750 million a year on purchasing goods and services, but just 5 per cent of it in Preston, and less than 40 per cent in the wider Lancashire area. So some £458 million of public money was leaking out of the Lancashire economy every year. As a result of their new approach to harnessing their foundational economy these local anchor institutions now use procurement to secure the best social value locally. By auditing the 300 most valuable contracts they each had, they've been able to redirect spend to local firms without impacting cost or quality. That's a crucial point. Now, 17 per cent of the spending by the local anchor institutions is retained within Preston - 17 per cent, up from 5 per cent - and 79 per cent in the wider Lancashire economy, up from 39 per cent. This has had demonstrable impact in Preston. An area that was once amongst the most deprived in England is now rising out of the depths. Where wages in most of the UK have been static for over a decade, in Preston they're increasing. And a big contribution to that has come from the local anchor institutions. Five of the six are now accredited living wage employers. We need to be doing the same - identifying who are the major players in our local economies and asking them to do their bit. We must be clear to all these institutions across the public and private sectors that building up their local economies will provide them with a secure foundation and a lasting future. For housing associations, their rents paid; for the health service, lower demand on services caused by poverty; for the police force, reducing the causes of crime. In Wales, the public sector spends £5.5 billion every year buying in goods and services, and we could use that as a direct means of boosting our foundational economy. This will require a new approach, an approach that is in keeping with the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, which as point 3 of our motion points out, offers a significant opportunity to allow us to go even further than Preston. But to do it we need to make changes. Our public sector will need to be empowered to procure in a way that delivers far more than the lowest price. Local businesses will need increased support to deliver and bid on public sector contracts, and we'll need to invest in higher skilled staff in local government with specialist purchasing skills to drive this change in our approach. But the barriers to do these things are not as high as we've convinced ourselves that they are. The experience in Preston shows that European procurement rules are not the problem we tell ourselves they are. In fact, the leader of the council, Matthew Brown, and his senior officials told Jenny Rathbone and I that the reforms have been much easier to carry out than they'd anticipated. So point 2 of our motion calls on the Welsh Government to meet with Preston City Council to discuss the lessons that can be learnt. They stressed to us that their approach is not one that should be applied uniformly. Different places have different solutions and different problems to be dealt with. For example, in Islington, where affordable work space is in short supply, the council have invested in bringing buildings back into community ownership to let micro and small-sized enterprises rent at below market rates. That's been their focus. In Greater Manchester, the pension fund has provided £50 million of lending and equity capital to small and medium-sized enterprises. That's what they identified was their main problem. In Scotland, Highlands and Islands Enterprise have been a leader in the development of community energy assets, providing investment in an area overlooked by traditional financing. Now, in Wales, we too have the kernel of a comprehensive approach. There are signs of a new attitude to purchasing. A review of the National Procurement Service presents an opportunity to move away from a focus on high-volume contracts for the lowest price. Our economic action plan commits us to supporting foundational sectors and we need to be clear about what we mean by this, and the extent to which it means jettisoning the old ways of working. But I was encouraged by what the Cabinet Secretary had to say about his plans for a cross-cutting foundational approach during his most recent appearance at the economy committee, and I hope we can hear more today. But there is more to do. Point 4 of our motion calls on the Welsh Government to trial a range of different models of adult social care that recognises the importance of a localised foundational approach. Too often, people working in the sector are on low-paid, zero-hours contracts with no prospects of progression. Large firms are moving into the sector, and extracting significant profits for little return to care users and the public who fund them. Whilst we have given a £1 million to explore foundational approaches in social care, we give much larger sums of money to some of the worlds biggest companies to entice them to move or stay here, and we need to tip the scales, in social care and across our economy. What I learnt in Preston, Deputy Llywydd, above all else, was that their success is due to focused leadership and vision. It has been embedded in the working culture of their anchors and through the sustained effort of committed figureheads. A foundational approach to the economy can be our vision, and the Welsh Government can take the lead. The dawning reality of what Brexit will mean for our economy means we need to do this urgently. Diolch.
Welsh: Pwrpas y cynnig heddiw, a gyflwynwyd gennyf fi, Vikki Howells, Jenny Rathbone, Hefin David, Adam Price a David Melding, yw edrych eto ar bwysigrwydd canolog y sector hwn a ddiystyrwyd yn ein heconomi. O gofio'r ymrwymiad trawsbleidiol i'r cynnig hwn, mae'n amlwg fod yna awydd am ddull newydd o weithredu. Yn ddiweddar, gyda fy nghyd-Aelod, Jenny Rathbone, ymwelais â Preston i ddysgu mwy am eu dull hwy o weithredu'r hyn y maent yn ei alw'n 'adeiladu cyfoeth cymunedol'. Ers yr argyfwng ariannol, a methiant canolfan siopa fawreddog newydd yr oeddent yn dibynnu arni i roi hwb i Preston, ac yn wyneb cyni parhaus, gorfodwyd y cyngor i ailystyried eu hymagwedd tuag at ddatblygu economaidd. Nawr, mae eu diffiniad o sefydliad angori yn gwbl wahanol i'n diffiniad ni. Maent yn defnyddio'r term i ddisgrifio sefydliadau sydd wedi'u gwreiddio'n lleol a'u lleoli'n gadarn - y brifysgol leol, y coleg addysg bellach, y coleg chweched dosbarth, y cyngor sir, y gymdeithas dai leol a'r heddlu. Gyda'i gilydd roedd yr angorau hyn yn gwario £750 miliwn y flwyddyn ar brynu nwyddau a gwasanaethau, ond 5 y cant ohono'n unig a werid yn Preston, a llai na 40 y cant yn ardal ehangach Swydd Gaerhirfryn. Felly, roedd tua £458 miliwn o arian cyhoeddus yn cael ei golli o economi Swydd Gaerhirfryn bob blwyddyn. O ganlyniad i'w dull newydd o harneisio eu heconomi sylfaenol, mae'r sefydliadau angori lleol hyn bellach yn defnyddio caffael i sicrhau'r gwerth cymdeithasol gorau yn lleol. Drwy archwilio'r 300 contract mwyaf gwerthfawr a oedd gan bob un, maent wedi gallu ailgyfeirio gwariant i gwmnïau lleol heb effeithio ar gost nac ansawdd. Mae hwnnw'n bwynt hollbwysig. Bellach, cedwir 17 y cant o wariant y sefydliadau angori lleol o fewn Preston - o 5 y cant i 17 y cant - a 79 y cant yn economi ehangach Swydd Gaerhirfryn, i fyny o 39 y cant. Mae hyn wedi cael effaith amlwg yn Preston. Dyma ardal a oedd unwaith ymhlith yr ardaloedd mwyaf difreintiedig yn Lloegr, ac mae bellach yn codi o'r dyfnderoedd. Tra bo cyflogau wedi aros heb symud yn y rhan fwyaf o'r DU ers dros ddegawd, maent yn codi yn Preston. Ac mae'r sefydliadau angori lleol wedi cyfrannu'n helaeth at hynny. Mae pump o'r chwe sefydliad bellach yn gyflogwyr cyflog byw achrededig. Mae angen i ni wneud yr un peth - nodi pwy yw'r chwaraewyr mawr yn ein heconomïau lleol a gofyn iddynt wneud eu rhan. Mae'n rhaid i ni ei gwneud yn glir i'r holl sefydliadau hyn ar draws y sector cyhoeddus a'r sector preifat y bydd adeiladu eu heconomïau lleol yn rhoi sylfaen gadarn a dyfodol sicr iddynt. I gymdeithasau tai, bydd eu rhenti'n cael eu talu; i'r gwasanaeth iechyd, bydd llai o alw a achosir gan dlodi ar wasanaethau; i'r heddlu, bydd achosion troseddau'n lleihau. Yng Nghymru, mae'r sector cyhoeddus yn gwario £5.5 biliwn bob blwyddyn yn prynu nwyddau a gwasanaethau i mewn, a gallem ddefnyddio'r arian hwnnw i hybu ein heconomi sylfaenol yn uniongyrchol. Mae hyn yn golygu bod angen dull newydd o weithredu, dull sy'n cyd-fynd â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, sydd, fel y mae pwynt 3 ein cynnig yn ei nodi, yn cynnig cyfle sylweddol a fyddai'n caniatáu i ni fynd ymhellach na Preston hyd yn oed. Ond i wneud hynny mae angen i ni wneud newidiadau. Bydd angen grymuso ein sector cyhoeddus i gaffael mewn ffordd sy'n sicrhau llawer mwy na'r pris isaf. Bydd busnesau lleol angen mwy o gymorth i gyflawni ac ennill contractau sector cyhoeddus, ac mewn perthynas â llywodraeth leol, bydd angen i ni fuddsoddi mewn staff mwy medrus sy'n meddu ar sgiliau prynu arbenigol i ysgogi'r newid hwn yn ein dull o weithredu. Ond rydym wedi argyhoeddi ein hunain fod y rhwystrau i wneud y pethau hyn yn uwch nag y maent mewn gwirionedd. Mae'r profiad yn Preston yn dangos nad yw rheolau caffael Ewropeaidd yn broblem mor fawr ag y credwn. Yn wir, dywedodd arweinydd y cyngor, Matthew Brown, a'i uwch swyddogion, wrth Jenny Rathbone a minnau fod y diwygiadau wedi bod yn llawer haws eu cyflawni nag y rhagwelwyd ganddynt yn wreiddiol. Felly mae pwynt 2 ein cynnig yn galw ar Lywodraeth Cymru i gyfarfod â Chyngor Dinas Preston i drafod y gwersi y gellir eu dysgu. Roeddent yn pwysleisio wrthym nad yw eu dull o weithredu yn un y dylid ei gymhwyso yn yr un modd ym mhobman. Mae gan leoedd gwahanol atebion gwahanol i broblemau gwahanol. Er enghraifft, yn Islington, lle mae gofod gwaith fforddiadwy'n brin, mae'r cyngor wedi buddsoddi mewn cynlluniau i ddod ag adeiladau yn ôl i ddwylo'r gymuned er mwyn caniatáu i ficrofusnesau a mentrau bach rentu ar gyfraddau is na chyfraddau'r farchnad. Dyna yw eu ffocws wedi bod. Ym Manceinion Fwyaf, mae'r gronfa bensiwn wedi darparu £50 miliwn o fenthyciadau a chyfalaf ecwiti i fentrau bach a chanolig. Dyna a nodwyd ganddynt fel eu prif broblem. Yn yr Alban, mae Highlands and Islands Enterprise wedi arwain ar ddatblygu asedau ynni cymunedol, gan ddarparu buddsoddiad mewn maes sy'n cael ei anwybyddu gan gynlluniau ariannu traddodiadol. Nawr, yng Nghymru, mae gennym ninnau hefyd gnewyllyn dull gweithredu cynhwysfawr. Ceir arwyddion o agwedd newydd tuag at brynu. Mae adolygiad y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol yn cynnig cyfle i symud oddi wrth y ffocws ar gontractau mawr am y pris isaf. Mae ein cynllun gweithredu economaidd yn ein hymrwymo i gefnogi sectorau sylfaenol ac mae angen i ni fod yn glir ynglŷn â'r hyn a olygwn, ac i ba raddau y mae'n golygu cael gwared ar yr hen ffyrdd o weithio. Ond mae'r hyn a ddywedodd Ysgrifennydd y Cabinet ynglŷn â'i gynlluniau ar gyfer dull o weithredu sylfaenol trawsbynciol yn ystod ei ymddangosiad diweddaraf gerbron pwyllgor yr economi yn galonogol iawn, ac rwy'n gobeithio y cawn glywed rhagor heddiw. Ond mae rhagor i'w wneud. Mae pwynt 4 ein cynnig yn galw ar Lywodraeth Cymru i dreialu amrywiaeth o wahanol fodelau o ofal cymdeithasol i oedolion sy'n cydnabod pwysigrwydd dull sylfaenol lleol. Yn rhy aml, mae pobl sy'n gweithio yn y sector ar gytundebau dim oriau a chyflogau isel, heb unrhyw obaith o gamu ymlaen yn eu gwaith. Mae cwmnïau mawr yn symud i'r sector ac yn gwneud elw sylweddol tra bo'r enillion yn brin iawn i ddefnyddwyr gofal a'r cyhoedd sy'n eu hariannu. Er ein bod wedi rhoi £1 miliwn tuag at archwilio dulliau sylfaenol o weithredu mewn gofal cymdeithasol, rydym yn rhoi symiau llawer mwy o arian i rai o gwmnïau mwyaf y byd i'w denu i symud yma neu i aros yma, ac mae angen i ni droi'r fantol, ym maes gofal cymdeithasol ac ar draws ein heconomi. Yr hyn a ddysgais yn Preston, Ddirprwy Lywydd, yn anad dim arall, oedd bod eu llwyddiant yn deillio o weledigaeth ac arweinyddiaeth â ffocws. Mae wedi'i wreiddio yn niwylliant gweithio eu cwmnïau angori a thrwy ymdrech barhaus arweinwyr ymrwymedig. Gall ymagwedd sylfaenol tuag at yr economi fod yn weledigaeth i ni, a gall Llywodraeth Cymru gymryd yr awenau. Mae realiti'r hyn y bydd Brexit yn ei olygu i'n heconomi yn golygu bod angen i ni wneud hyn ar frys. Diolch.