English: I welcome the report from the committee and thank them for all their work, and important work it is, as we move forward, because due to Wales's predominantly coastal geography, the marine sector is a huge contributor to the Welsh economy. Marine policy has a direct impact on people's livelihoods as well as on wildlife and ecosystems - many, often conflicting, demands on Wales's seas and coasts. The marine environment is used to secure clean renewable energy, sustainable food and for recreational purposes, as well as being crucial to Wales's biodiversity. For this reason, it is essential that the Welsh Government prioritises marine policy and gets the policy right, as well as ensures that it is protected and the biodiversity of our seas is protected. Renewable energy is vital, and a growing sector, and is key in delivering on our commitment to addressing the climate and nature emergencies. However, it presents both opportunities and risks when not planned for comprehensively. Potential impacts to marine animals from marine developments include wildlife collision, disturbance, marine noise, habitat loss and loss of access to preferred feeding grounds. Any decisions on renewable development in Welsh seas should recognise that we are in a marine nature crisis and that marine wildlife has for too long been out of sight and out of mind. In my view, and in the view of many others, up until now the Welsh Government has sadly failed to deliver upon its legal duty to achieve good environment status of marine habitats and species. Marine biodiversity continues to decline, and many marine protected areas are in unfavourable conditions. Admittedly, and to be fair, this is true of governments across the globe, but it is a particular sticking point for us Members who are species champions for marine wildlife - I, myself, being the species champion for the basking shark. It does boil down to this, in my view: the marine renewable sector is currently being driven by unencumbered market forces, resulting in incremental applications. As Welsh seas become more crowded, the marine planning system must operate at a strategic level to guide the siting of developments away from the most ecologically sensitive areas, as well as minimise the cumulative impacts on vulnerable habitats and species, and provide greater certainty to developers in the long term. I welcome the recommendations made by the committee and I'd like to also echo as well some of the Marine Conservation Society's additional recommendations. Those include the Welsh national marine plan review, considering the need for a statutory marine development plan to complement the existing efforts the Welsh Government is taking to implement a more holistic approach. Furthermore, the deep dive must take into consideration the impacts of human activities on the marine environment and consider the interactions between all elements of the Welsh Government's marine work programme, for example fishing and marine planning, and not report on these elements in isolation. And finally, we need the Welsh Government to deliver a marine protected areas strategy that should include clear management actions for the existing network and, where feasible, any sites considered in the forthcoming MCZ process. And one final point before I close, Dirprwy Lywydd: we can't tackle the climate crisis unless we have a healthy marine environment. That means finding cleaner ways of producing energy, not polluting the marine environment, and protecting its biodiversity. All life came from the sea, but life can't flourish without it. Again, thank you to the committee for its work and I genuinely look forward to seeing where the Government takes this.
Welsh: Rwy'n croesawu'r adroddiad gan y pwyllgor a diolch iddynt am eu holl waith, ac mae'n waith pwysig iawn, wrth inni symud ymlaen, oherwydd yn sgil y ffaith bod daearyddiaeth Cymru yn arfordirol gan fwyaf, mae'r sector morol yn cyfrannu'n helaeth at economi Cymru. Mae polisi morol yn cael effaith uniongyrchol ar fywoliaeth pobl yn ogystal ag ar fywyd gwyllt ac ecosystemau - ac mae llawer o'r galwadau mewn perthynas â moroedd ac arfordiroedd Cymru yn aml yn gwrthdaro. Defnyddir yr amgylchedd morol i sicrhau ynni adnewyddadwy glân, bwyd cynaliadwy yn ogystal ag at ddibenion hamdden, ac mae'n hanfodol i fioamrywiaeth Cymru. Am y rheswm hwn, mae'n hanfodol fod Llywodraeth Cymru yn blaenoriaethu polisi morol ac yn cael y polisi'n iawn, yn ogystal â sicrhau ei fod yn cael ei ddiogelu a bod bioamrywiaeth ein moroedd yn cael ei diogelu. Mae ynni adnewyddadwy yn hanfodol, mae'n sector sy'n tyfu, ac mae'n allweddol i gyflawni ein hymrwymiad i fynd i'r afael â'r argyfyngau hinsawdd a natur. Fodd bynnag, mae'n creu risgiau yn ogystal â chyfleoedd pan na chynllunnir ar eu cyfer yn gynhwysfawr. Mae effeithiau posibl datblygiadau morol ar anifeiliaid morol yn cynnwys gwrthdrawiadau bywyd gwyllt, aflonyddwch, sŵn morol, colli cynefinoedd a cholli mynediad at dir bwydo a ffefrir. Dylai unrhyw benderfyniadau ar ddatblygu adnewyddadwy ym moroedd Cymru gydnabod ein bod mewn argyfwng natur morol a bod bywyd gwyllt y môr wedi cael ei anwybyddu ers gormod o amser. Yn fy marn i, ac ym marn llawer o bobl eraill, hyd yma, mae Llywodraeth Cymru, yn anffodus, wedi methu cyflawni ei dyletswydd gyfreithiol i sicrhau statws amgylcheddol da i gynefinoedd a rhywogaethau morol. Mae bioamrywiaeth forol yn parhau i ddirywio, ac mae llawer o ardaloedd morol gwarchodedig mewn cyflwr anffafriol. Rhaid cyfaddef, i fod yn deg, fod hyn yn wir am lywodraethau ledled y byd, ond mae iddo bwysigrwydd penodol i ni'r Aelodau sy'n hyrwyddwyr rhywogaethau bywyd gwyllt morol - er enghraifft, fi yw'r hyrwyddwr rhywogaethau ar gyfer yr heulgi. Yn y pen draw, yn fy marn i, mae'r sector ynni adnewyddadwy morol yn cael ei lywio gan rymoedd dilyffethair y farchnad ar hyn o bryd, gan arwain at geisiadau cynyddrannol. Wrth i foroedd Cymru fynd yn fwy gorlawn, rhaid i'r system cynllunio morol weithredu ar lefel strategol i lywio'r gwaith o leoli datblygiadau i ffwrdd o'r ardaloedd mwyaf sensitif yn ecolegol, yn ogystal â lleihau'r effeithiau cronnol ar gynefinoedd a rhywogaethau sy'n agored i niwed, a darparu mwy o sicrwydd i ddatblygwyr yn hirdymor. Rwy'n croesawu'r argymhellion a wnaed gan y pwyllgor a hoffwn hefyd ategu rhai o argymhellion ychwanegol y Gymdeithas Cadwraeth Forol. Mae'r rheini'n cynnwys adolygiad o gynllun morol cenedlaethol Cymru, gan ystyried yr angen am gynllun datblygu morol statudol i ategu'r ymdrechion presennol gan Lywodraeth Cymru i weithredu dull mwy cyfannol. At hynny, rhaid i'r archwiliad dwfn ystyried effeithiau gweithgareddau dynol ar yr amgylchedd morol ac ystyried y rhyngweithio rhwng pob elfen o raglen waith forol Llywodraeth Cymru, er enghraifft pysgota a chynllunio morol, a pheidio ag adrodd ar yr elfennau hyn ar wahân. Ac yn olaf, mae angen i Lywodraeth Cymru gyflawni strategaeth ardaloedd morol gwarchodedig a ddylai gynnwys camau rheoli clir ar gyfer y rhwydwaith presennol a lle bo'n ymarferol, unrhyw safleoedd a ystyrir ym mhroses y parthau cadwraeth morol sydd ar y ffordd. Ac un pwynt olaf cyn imi ddirwyn i ben, Ddirprwy Lywydd: ni allwn fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd oni bai bod gennym amgylchedd morol iach. Mae hynny'n golygu dod o hyd i ffyrdd glanach o gynhyrchu ynni, peidio â llygru'r amgylchedd morol, a diogelu ei fioamrywiaeth. Daeth pob bywyd o'r môr, ond ni all bywyd ffynnu hebddo. Unwaith eto, diolch i'r pwyllgor am ei waith ac edrychaf ymlaen yn fawr at weld lle bydd y Llywodraeth yn mynd â hyn.