English: Thank you, Deputy Presiding Officer. The food and drink action plan delivers our food strategy in Wales. Published well in advance of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, it is delivering on all seven of the well-being goals. The plan's 48 actions encompass five priorities, including a leadership board of industry and sector leads; strong provenance for Wales's food and drink; more training, upskilling and innovation; sustainable growth for businesses and trade; and a focus on food safety and security. The Food and Drink Wales industry board, under the chairmanship of Andy Richardson, is taking forward work streams including business and investment, customers and markets, and people and skills. This work will inform me of the further actions needed for continued growth. Food sector growth contributes to the goal of a prosperous Wales. This is a highly significant industry in the Welsh economy. The farm-to-fork food chain has a turnover in excess of £15.5 billion and employs over 220,000 people and is Wales's biggest employer. The action plan sets an ambitious target to grow the turnover of the food and farming sector by 30 per cent to £7 billion annually and to achieve this by 2020. Two years on and growth has exceeded expectations at 17 per cent to £6.1 billion and is already more than half way towards the 2020 target. So, what does this growth look like? In 2014-15, our growth programme contributed directly to over £10 million in sales growth and the creation of 550 jobs. Business support includes the Wales-Ireland, European-funded clusters programme, supported by Ifor Ffowcs-Williams, the EU head of analysis and clusters. This programme has already engaged nearly half of the food manufacturers in Wales. Current clusters include premium products, high-growth businesses, innovation in healthier nutritional products, and a seafood-specific cluster. I am also pleased to announce that we will be launching an export cluster later this year. Further development of export markets will continue to be essential in striving towards the plan's vision. The industry generates over £260 million from exports, with almost 90 per cent to the European Union. This is an increase of over 102 per cent since 2005. In the past year, our export and trade events programmes helped Welsh businesses deliver over £7 million of new sales, and over £15 million of prospects are being developed. The support we offer food manufacturers includes bespoke advice, showcasing, assistance to attend trade events, dedicated export missions to target markets, and facilitated business meetings. Businesses in other parts of the UK are now looking at Wales as an exemplar of best practice. Foreign direct investment is an important contributor to growth. We are targeted in our approach, as FDI requires relationship building over time. A notable success in recent times is Calbee, the Japanese snack food manufacturer established in Deeside in 2015, which created up to 100 jobs. Calbee is exactly the sort of company we are pleased to help. It is innovative; producing healthy, vegetable-based snacks to meet the increasing demand from consumers for snacking. The food industry has a responsibility towards achieving a healthier Wales. Diet and nutrition are major determinants of lifespan and quality of life. Our food-for-the-future conference emphasised the shared responsibility throughout the food chain to support healthier eating. Manufacturers must look to product reformulation while retailers and food service must provide clear and informative labelling and encourage the healthy choices. We work with the National Procurement Service through its food category forum to factor healthy eating criteria into the tendering process. Seventy-three public bodies are now committed to using NPS in areas of common and repeatable expenditure. I will continue to sponsor Food Innovation Wales, which provides research and development facilities and expertise for food manufacturers, including the manufacture of healthier products. In the past year, £12 million of additional growth in Welsh businesses resulted from new product and process development. Food poverty can be due to lack of affordability or limited access to enable healthy choices. We support many initiatives to tackle food poverty - some well established such as community growing and community food co-operatives. The new food poverty alliance is a coming together of public, private and third sector organisations and is taking forward work to address holiday hunger in schoolchildren, which was piloted by Food Cardiff last year. The alliance will also investigate how to improve the uptake of free school meals and will work with retailers to partner them in tackling food poverty initiatives. We are providing significant support to food businesses to enable them to be globally responsible. The Resource Efficient Wales service helps businesses achieve efficiencies in water and energy use and achieve more effective waste management. We are signatories to Courtauld 2025, which is an ambitious voluntary agreement that brings together organisations and businesses across the food system to cut waste and greenhouse gas emissions associated with food and drink by at least one fifth by 2025. We are encouraging businesses to become signatories. Global responsibility extends to the design of our grant schemes. The food business investment scheme includes sustainability measures in its application screening process. The first round has identified £197 million of investment and potentially 1,333 new job opportunities. The food industry's contribution to cohesive communities is readily apparent in our support for food festivals. An independent evaluation in 2015 reported that, collectively, they are estimated to support 417 jobs within the Welsh economy and bring in a net additional £25 million per annum through trading, but also through business generated in the local economies surrounding festivals. Food security and food safety are priorities in the plan and are paramount towards achieving a resilient Wales. We work closely with the Food Standards Agency to improve food safety. The food hygiene ratings scheme has proved a tremendous success in raising standards in catering establishments and is an exemplar for other nations. The resilience of the Welsh food and drink industry is private sector dominated and well-developed contingency plans are in place. Food is one of the critical sectors represented on our internal resilience steering group. We participate in the global food security programme and in the Department for Environment, Food and Rural Affairs's food chain emergency liaison group, which assesses risks to food supply and mitigates threats. Food events are a great vehicle to promote our vibrant culture and thriving Welsh language. The Food and Drink Wales identity is now well recognised internationally and is widely respected. We launched our website last year to communicate and inform industry, stakeholders and the public about our Wales food nation and have recorded over 5,000 page views and 1,500 Twitter followers. We are actively working with many quality Welsh producers to secure many more protected food name products and Wales is becoming synonymous with a rich food heritage. Deputy Presiding Officer, I have presented a snapshot today of the achievements of the food and drink action plan. The plan is about so much more than food; it is about delivering on our promises to future generations.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae'r cynllun gweithredu bwyd a diod yn cyflwyno ein strategaeth bwyd yng Nghymru. Fe'i cyhoeddwyd ymhell o flaen Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, ac mae'n cyflawni ar bob un o'r saith o nodau lles. Mae 48 cam gweithredu'r cynllun yn cwmpasu pum blaenoriaeth, gan gynnwys bwrdd arweinyddiaeth o arweinwyr diwydiant a sector; tarddiad cryf ar gyfer bwyd a diod Cymru; mwy o hyfforddiant, uwchsgilio ac arloesedd; twf cynaliadwy ar gyfer busnesau a masnach; a ffocws ar ddiogelwch a diogelu'r cyflenwad bwyd. Mae bwrdd diwydiant Bwyd a Diod Cymru, dan gadeiryddiaeth Andy Richardson, yn bwrw ymlaen â ffrydiau gwaith gan gynnwys busnes a buddsoddiad, cwsmeriaid a marchnadoedd, a phobl a sgiliau. Bydd y gwaith hwn yn fy hysbysu o'r camau gweithredu pellach sydd eu hangen ar gyfer twf parhaus. Mae twf y sector bwyd yn cyfrannu at y nod o greu Cymru lewyrchus. Mae'r diwydiant hwn yn un sylweddol iawn yn economi Cymru. Mae gan y gadwyn fwyd o'r fferm i'r fforc drosiant o dros £15.5 biliwn ac mae'n cyflogi dros 220,000 o bobl a dyma gyflogwr mwyaf Cymru. Mae'r cynllun gweithredu yn gosod targed uchelgeisiol i dyfu trosiant y sector bwyd a ffermio o 30 y cant i £7 biliwn y flwyddyn ac i gyflawni hyn erbyn 2020. Ddwy flynedd yn ddiweddarach ac mae'r twf wedi rhagori ar y disgwyliadau ar 17 y cant i £6.1 biliwn ac mae eisoes yn fwy na hanner ffordd tuag at darged 2020. Felly, sut mae'r twf hwn yn edrych? Yn 2014-15, cyfrannodd ein rhaglen dwf yn uniongyrchol at dros £10 miliwn mewn twf gwerthiant a chreu 550 o swyddi. Mae cymorth busnes yn cynnwys Cymru-Iwerddon, rhaglen clystyrau a ariennir gan Ewrop, a gefnogir gan Ifor Ffowcs-Williams, pennaeth dadansoddi a chlystyrau'r UE. Mae'r rhaglen eisoes wedi ymgysylltu â bron hanner y gwneuthurwyr bwyd yng Nghymru. Mae clystyrau presennol yn cynnwys cynnyrch premiwm, busnesau twf uchel, arloesi mewn cynhyrchion maethol iachach, a chlwstwr penodol i fwyd môr. Rwyf hefyd yn falch o gyhoeddi y byddwn yn lansio clwstwr allforio yn ddiweddarach eleni. Bydd datblygiadau pellach o farchnadoedd allforio yn parhau i fod yn hanfodol wrth ymdrechu tuag at weledigaeth y cynllun. Mae'r diwydiant yn cynhyrchu dros £260 miliwn o allforion, gyda bron 90 y cant o'r rheini i'r Undeb Ewropeaidd. Mae hyn yn gynnydd o dros 102 y cant ers 2005. Yn y flwyddyn ddiwethaf, mae ein rhaglenni digwyddiadau allforio a masnach wedi helpu busnesau Cymru i gyflawni dros £7 miliwn o werthiannau newydd, ac mae dros £15 miliwn o ragolygon yn cael eu datblygu. Mae'r gefnogaeth a gynigiwn i gynhyrchwyr bwyd yn cynnwys cyngor pwrpasol, arddangos, cymorth i fynychu digwyddiadau masnach, teithiau allforio ymroddedig i dargedu marchnadoedd, a chyfarfodydd busnes wedi'u hwyluso. Mae busnesau mewn rhannau eraill o'r DU yn awr yn edrych ar Gymru fel enghraifft o arfer gorau. Mae buddsoddiad tramor uniongyrchol yn gwneud cyfraniad pwysig i dwf. Rydym yn targedu yn ein dull ni o weithredu, gan ei bod yn ofynnol i'r diwydiant bwyd a diod adeiladu perthynas dros amser. Llwyddiant nodedig yn y cyfnod diweddar yw Calbee, y gwneuthurwr bwyd byrbryd Siapaneaidd a sefydlwyd yng Nglannau Dyfrdwy yn 2015, a grëodd hyd at 100 o swyddi. Mae Calbee yr union fath o gwmni yr ydym yn falch o'i helpu. Mae'n arloesol; yn cynhyrchu byrbrydau iach, sy'n seiliedig ar lysiau, i ateb y galw cynyddol gan ddefnyddwyr am fyrbrydau. Mae gan y diwydiant bwyd gyfrifoldeb i greu Cymru iachach. Mae deiet a maeth yn benderfynyddion pwysig o hyd oes ac ansawdd bywyd. Pwysleisiodd ein cynhadledd bwyd at y dyfodol y cyfrifoldeb a rennir ar draws y gadwyn fwyd i gefnogi bwyta'n iachach. Rhaid i wneuthurwyr edrych i ailffurfio cynnyrch tra mae'n rhaid i adwerthwyr a gwasanaeth bwyd ddarparu labeli clir sy'n llawn gwybodaeth ac annog dewisiadau iach. Rydym yn gweithio gyda'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol (NPS) drwy ei fforwm categori bwyd i ffactoreiddio meini prawf bwyta'n iach i mewn i'r broses dendro. Mae saith deg tri o gyrff cyhoeddus yn awr wedi ymrwymo i ddefnyddio NPS mewn meysydd gwariant cyffredin ac ailadroddadwy. Byddaf yn parhau i noddi Arloesi Bwyd Cymru, sy'n darparu cyfleusterau ac arbenigedd ymchwil a datblygu ar gyfer gweithgynhyrchwyr bwyd, gan gynnwys gweithgynhyrchu cynhyrchion iachach. Yn y flwyddyn ddiwethaf, roedd £12 miliwn o dwf ychwanegol mewn busnesau yng Nghymru yn deillio o ddatblygu cynnyrch a phroses newydd. Gall tlodi bwyd fod oherwydd diffyg fforddiadwyedd neu fynediad cyfyngedig i alluogi dewisiadau iach. Rydym yn cefnogi llawer o fentrau i fynd i'r afael â thlodi bwyd - rhai sydd wedi hen sefydlu megis tyfu cymunedol a chwmnïau cydweithredol bwyd cymunedol. Mae'r gynghrair tlodi bwyd newydd yn gydgyfarfod o sefydliadau yn y sector cyhoeddus, preifat a'r trydydd sector ac mae'n datblygu gwaith i fynd i'r afael â newyn gwyliau mewn plant ysgol, a gafodd ei dreialu gan Fwyd Caerdydd y llynedd. Bydd y gynghrair hefyd yn ymchwilio i sut i wella'r nifer sy'n cael prydau ysgol am ddim a bydd yn gweithio gyda manwerthwyr i fod yn bartner iddynt i fynd i'r afael â mentrau tlodi bwyd. Rydym yn darparu cefnogaeth sylweddol i fusnesau bwyd er mwyn eu galluogi i fod yn gyfrifol yn fyd-eang. Mae'r gwasanaeth Cymru Effeithlon yn helpu busnesau i gyflawni effeithlonrwydd o ran defnydd dŵr ac ynni a chyflawni rheoli gwastraff mwy effeithiol. Rydym yn llofnodwyr i Courtauld 2025, sef cytundeb gwirfoddol uchelgeisiol sy'n dod â sefydliadau a busnesau ynghyd ar draws y system fwyd i dorri allyriadau gwastraff a nwy tŷ gwydr sy'n gysylltiedig â bwyd a diod gan o leiaf un rhan o bump erbyn 2025. Rydym yn annog busnesau i fod yn llofnodwyr. Mae cyfrifoldeb byd-eang yn ymestyn i ddyluniad ein cynlluniau grant. Mae'r cynllun buddsoddi mewn busnesau bwyd yn cynnwys mesurau cynaliadwyedd yn ei broses sgrinio ceisiadau. Mae'r rownd gyntaf wedi nodi £197 miliwn o fuddsoddiad ac 1,333 o gyfleoedd gwaith newydd posibl. Mae cyfraniad y diwydiant bwyd i gymunedau cydlynol yn gwbl amlwg yn ein cefnogaeth i wyliau bwyd. Dywedodd gwerthusiad annibynnol yn 2015, gyda'i gilydd, yr amcangyfrifir eu bod yn cefnogi 417 o swyddi yn economi Cymru ac yn dod â £25 miliwn net ychwanegol y flwyddyn drwy fasnachu, ond hefyd trwy fusnes a gynhyrchir yn yr economïau lleol o amgylch gwyliau. Mae diogelu'r cyflenwad bwyd a diogelwch bwyd yn flaenoriaethau yn y cynllun ac yn holl bwysig tuag at greu Cymru wydn. Rydym yn gweithio'n agos gyda'r Asiantaeth Safonau Bwyd i wella diogelwch bwyd. Mae'r cynllun sgoriau hylendid bwyd wedi bod yn llwyddiant aruthrol mewn codi safonau mewn sefydliadau arlwyo ac yn esiampl i genhedloedd eraill. Mae gwytnwch diwydiant bwyd a diod Cymru yn y sector preifat yn bennaf ac mae cynlluniau wrth gefn wedi'u datblygu'n dda ar waith. Mae bwyd yn un o'r sectorau allweddol a gynrychiolir ar ein grŵp llywio gwytnwch mewnol. Rydym yn cymryd rhan yn y rhaglen diogelwch bwyd byd-eang ac yn y grŵp cyswllt mewn argyfwng yn y gadwyn fwyd Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig, sy'n asesu risgiau i gyflenwad bwyd ac yn lliniaru bygythiadau. Mae digwyddiadau bwyd yn gyfrwng gwych i hyrwyddo ein diwylliant bywiog a'r iaith Gymraeg sy'n ffynnu. Mae hunaniaeth Bwyd a Diod Cymru bellach yn cael ei gydnabod yn dda yn rhyngwladol ac yn cael ei barchu yn eang. Lansiwyd ein gwefan y llynedd i gyfathrebu a hysbysu diwydiant, rhanddeiliaid a'r cyhoedd am ein cenedl fwyd Cymru ac rydym wedi cofnodi bod dros 5,000 wedi gweld y dudalen a 1,500 o ddilynwyr Twitter. Rydym wrthi'n gweithio gyda nifer o gynhyrchwyr Cymru o ansawdd i sicrhau llawer mwy o gynhyrchion enw bwyd wedi'i amddiffyn ac mae Cymru yn dod yn gyfystyr â threftadaeth bwyd gyfoethog. Ddirprwy Lywydd, rwyf wedi cyflwyno ciplun heddiw o'r hyn a gyflawnwyd gan y cynllun gweithredu bwyd a diod. Mae'r cynllun yn ymwneud â llawer mwy na bwyd; mae'n ymwneud â chyflawni ein haddewidion i genedlaethau'r dyfodol.