English: Rhodri was my friend, he was my leader when he was first Minister and he was also my constituent; we shared a great enthusiasm for the beautiful Vale of Glamorgan. And Rhodri always found time to campaign with me, but he also loved his local walks, swimming in the sea with Julie at Whitmore bay, and one memory from a friend this week of Rhodri spending time with her two young boys on Bendricks beach in Barry, entertaining them on the subject of dinosaur footprints - [Laughter.] - but most recently, enjoying the produce from his garden - Carwyn's already mentioned it - a very special Spanish omelette made with the eggs from his latest batch of chickens bought at Riverside market. I also remembering visiting Dinas Powys Primary School on Fairtrade day and meeting Jaidem, Rhodri and Julie's grandson. Now, Jaidem is a member of the school's eco committee, and he was holding up this huge Fairtrade banana with his friends for the photos - very knowledgeable, of course, on Fairtrade issues. So, knowing Rhodri and Julie as close friends, with shared political commitments, does take me back a long time - it takes me back to the early 1980s when I visited him when he was head of the European office in Wales, and I was asking him for help with European funding for the South Glamorgan Women's Workshop. Well, he set to work straightaway, secured the funding and that workshop opened in 1984, with a crèche, training women in IT skills and electronics - widely questioned at the time for being women-only. But, of course, Rhodri backed us all the way and 35 years later, thousands of women and children have benefited from that workshop. Always a champion for women's rights; thank you, Rhodri. We worked together on the 'Yes for Wales' campaign, which took us both into the Assembly and into Government as ministerial colleagues. Within a year, he was First Minister for nearly a decade. Much has been made and said of Rhodri's capacity to absorb detail, but it's also very important to remember that he was always looking to the long term, to the big policy ideas that could move Wales forward. So, when I was health and social services Minister, he made it clear that he was as concerned with social services as he was with health, and with public health as much as the NHS. He ensured that we got the legislation to appoint the first Children's Commissioner for Wales in 2001. Looked-after children in Voices from Care knew he was listening as he responded to the Waterhouse report. Of course, those were tough times in our early days, as has been said: £1.9 billion health budget compared with over £7 billion now. But, we didn't do PFI, we brought in free prescriptions and Rhodri opened our prestigious Swansea graduate medical school - and how proud he was to be chancellor of Swansea University. He was passionate about our health service, supporting primary care, but also championing those outstanding scientists who put Wales at the forefront of medical research. The impact of his decision to appoint the chief scientific advisers for Wales has been so significant. Again, his contribution to education has been distinctive, backing the foundation phase, recognising the importance of investing in the early years, bringing higher education to the Valleys, and launching the transformational twenty-first century school building programme. Today, the horrific terror attack in Manchester is at the forefront of our thoughts, and we must remember Rhodri's swift response, as First Minister, to 9/11 and 7/7, bringing together all the faith leaders in a forum to establish new relationships, which endure through thick and thin to this day. Julie and I attended a deeply moving gathering on Sunday at the Hindu community centre, with contributions from ethnic minority organisations and faith leaders - many are here today. The message was that Rhodri had reached out, he'd listened and he took action. Much has been said about Rhodri's capacity and ability to relate to people every day, everywhere he went in Wales, but he was also a man who looked out to the wider world. Wales for Africa is a shining example of that, as we'll see on Africa Day, celebrated in the Senedd this Thursday. So, Rhodri Morgan was a truly exceptional man who has made an indelible mark on Wales. He was a uniquely gifted politician with the greatest integrity and compassion. I've been so fortunate to know and work with him, as a truly inspiring leader who defined the meaning and importance of devolution for Wales, whilst crafting a distinctive identity for Welsh Labour. Now, we must learn together from his life, his legacy as a great and enduring friend to Wales. Diolch, Rhodri.
Welsh: Roedd Rhodri yn ffrind i mi, fe oedd fy arweinydd pan oedd yn Brif Weinidog ac roedd hefyd yn etholwr i mi; roeddem yn rhannu brwdfrydedd mawr am brydferthwch Bro Morgannwg. Ac roedd Rhodri bob amser yn dod o hyd i amser i ymgyrchu gyda mi, ond roedd wrth ei fodd yn mynd i gerdded yn lleol, nofio yn y môr gyda Julie ym mae Whitmore, ac un atgof gan ffrind yr wythnos yma oedd Rhodri yn treulio amser gyda'i dau fab ifanc ar draeth Bendricks yn y Barri, gan eu diddanu ar y pwnc o olion traed deinosoriaid - [Chwerthin.] - ond yn fwyaf diweddar, mwynhau'r cynnyrch o'i ardd - mae Carwyn wedi sôn am hynny'n barod - ac omled Sbaenaidd arbennig iawn wedi ei wneud â wyau ei gasgliad diweddaraf o ieir wedi eu prynu ym marchnad Glan yr Afon. Rwy'n cofio ymweld ag Ysgol Gynradd Dinas Powys hefyd ar ddiwrnod Masnach Deg a chyfarfod â Jaidem, ŵyr Rhodri a Julie. Nawr, mae Jaidem yn aelod o bwyllgor eco yr ysgol, ac yr oedd yn dal banana Masnach Deg enfawr i fyny gyda'i ffrindiau ar gyfer tynnu lluniau - ac yn wybodus iawn, wrth gwrs, ar faterion Masnach Deg. Felly, mae adnabod Rhodri a Julie fel ffrindiau agos, gydag ymrwymiadau gwleidyddol ar y cyd, yn mynd â mi amser maith yn ôl - yn mynd â mi yn ôl i'r 1980au cynnar pan ymwelais ag ef pan oedd yn bennaeth y swyddfa Ewropeaidd yng Nghymru, a minnau'n gofyn iddo am gymorth gyda chyllid Ewropeaidd ar gyfer Gweithdy Menywod De Morgannwg. Wel, aeth ati i weithio ar unwaith, sicrhaodd y cyllid ac agorodd y gweithdy yn 1984, gyda meithrinfa, hyfforddiant i fenywod mewn sgiliau TG ac electroneg - roedd llawer o amheuaeth ar y pryd am ei fod i fenywod yn unig. Ond, wrth gwrs, cefnogodd Rhodri ni bob cam o'r ffordd, a 35 mlynedd yn ddiweddarach, mae miloedd o fenywod a phlant wedi elwa ar y gweithdy hwnnw. Roedd bob amser yn barod i hyrwyddo hawliau menywod; diolch i ti, Rhodri. Buom yn gweithio gyda'n gilydd ar yr ymgyrch 'Ie dros Gymru', a aeth â ni i mewn i'r Cynulliad ac i'r Llywodraeth fel cydweithwyr gweinidogol. O fewn blwyddyn ef oedd Prif Weinidog Cymru gan aros yn y swydd am bron i ddegawd. Mae llawer wedi ei wneud a'i ddweud am allu Rhodri i gofio manylion, ond mae hefyd yn bwysig iawn i gofio ei fod bob amser yn edrych ar y tymor hir, ar y syniadau polisi mawr a allai symud Cymru ymlaen. Felly, pan oeddwn yn Weinidog iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, fe'i gwnaeth yn glir ei fod yn llawn mor bryderus ynglŷn â gwasanaethau cymdeithasol ag am iechyd, a chydag iechyd y cyhoedd yn gymaint â'r GIG. Sicrhaodd ein bod yn cael y ddeddfwriaeth i benodi Comisiynydd Plant cyntaf Cymru yn 2001. Roedd y plant a oedd yn derbyn gofal yn Voices from Care yn gwybod ei fod yn gwrando pan ymatebodd i adroddiad Waterhouse. Wrth gwrs, roedd y rheiny'n amseroedd anodd yn ein dyddiau cynnar, fel y dywedwyd: £1.9 biliwn o gyllideb iechyd o'i gymharu â thros £7 biliwn erbyn hyn. Ond, fe wnaethom ni wrthod y fenter cyllid preifat, a chyflwyno presgripsiynau rhad ac am ddim ac agorodd Rhodri ein hysgol feddygol fawr ei bri i raddedigion yn Abertawe - ac roedd yn hynod falch o fod yn ganghellor Prifysgol Abertawe. Roedd yn angerddol am ein gwasanaeth iechyd, a chefnogi gofal sylfaenol, ond hefyd am hyrwyddo'r gwyddonwyr rhagorol hynny sy'n rhoi Cymru ar flaen y gad o ran ymchwil meddygol. Mae effaith ei benderfyniad i benodi prif gynghorwyr gwyddonol Cymru wedi bod mor bwysig. Hefyd, mae ei gyfraniad i addysg wedi bod yn unigryw, wrth iddo gefnogi'r cyfnod sylfaen, gan gydnabod pwysigrwydd buddsoddi yn y blynyddoedd cynnar, gan ddod ag addysg uwch i'r Cymoedd, a lansio'r rhaglen weddnewidiol o adeiladu ysgolion yr unfed ganrif ar hugain. Heddiw, mae'r ymosodiad terfysgol erchyll ym Manceinion yn bennaf yn ein meddyliau, ac mae'n rhaid i ni gofio ymateb cyflym Rhodri, pan oedd yn Brif Weinidog, i ddigwyddiadau 9/11 a 7/7, gan ddwyn ynghyd yr holl arweinwyr ffydd at ei gilydd mewn fforwm i sefydlu perthnasoedd newydd, sydd wedi parhau drwy ddŵr a thân hyd y dydd heddiw. Aeth Julie a minnau i gyfarfod teimladwy iawn ddydd Sul yn y ganolfan gymunedol Hindwaidd, gyda chyfraniadau gan sefydliadau lleiafrifoedd ethnig ac arweinwyr ffydd - mae llawer ohonynt yma heddiw. Y neges oedd fod Rhodri wedi annog cysylltiad, ei fod wedi gwrando a'i fod wedi gweithredu. Mae llawer wedi ei ddweud am allu a dawn Rhodri i ymwneud â phobl, a hynny bob dydd, ym mhob man yr aeth iddo yng Nghymru, ond yr oedd hefyd yn ddyn a oedd yn edrych allan i'r byd ehangach. Roedd Cymru o Blaid Affrica yn enghraifft ddisglair o hynny, fel y byddwn yn ei weld ar Ddiwrnod Affrica, a gaiff ei ddathlu yn y Senedd ddydd Iau. Felly, roedd Rhodri Morgan yn ddyn gwirioneddol eithriadol sydd wedi gadael ei ôl yn annileadwy ar Gymru. Roedd yn wleidydd â dawn unigryw ac yn meddu ar y gonestrwydd a'r trugaredd mwyaf. Rwyf wedi bod mor ffodus o gael ei adnabod a gweithio gydag ef, fel arweinydd gwirioneddol ysbrydoledig a ddiffiniodd ystyr a phwysigrwydd datganoli i Gymru, gan hefyd lunio hunaniaeth arbennig ar gyfer Llafur Cymru. Nawr, mae'n rhaid i ni ddysgu gyda'n gilydd o'i fywyd, ei etifeddiaeth fel cyfaill mawr a chyson i Gymru. Diolch, Rhodri.