English: Dirprwy Lywydd, of course I accept that you received legal advice permitting the Stage 2 amendments that now prompt these Stage 3 amendments. I'm not challenging that, but I do think it's worth reinforcing the points why the Commission, representing the four largest parties in this Chamber, of course, agreed that this particular extension to the franchise should not be included in the Bill as laid. Like on a number of other controversial issues - the increase in the number of Members being perhaps being the most well aired - Commissioners agreed that this should be a matter for further examination prior to the introduction of a second Bill. And the first reason for that position was the lack of political consensus. There has been no attempt to reach political consensus since then, and this matters. And this matters because of the Llywydd's stated aim of ensuring that this Bill, a Commission Bill, had support from across the political spectrum - a very noble aim, and an important one, as this is not a Government Bill; it was given birth by this Assembly. And the second reason we didn't include it is because, unlike votes for 16-year-olds or an increase in the number of Members, the introduction of votes for a new category of resident foreign nationals was not the subject of public discourse or any Assembly scrutiny at that point. And it has not been the subject of public discourse or Assembly scrutiny since then. If an amendment had been tabled in favour of votes for prisoners, at least supporters could have pointed to the work of an Assembly committee and a debate on its findings. Votes for resident foreign nationals would have been a perfectly appropriate addition to the agenda of the committee for Assembly reform or - as was initially anticipated by the Commission - the next Assembly. While I accept that Welsh Government has been looking at this question in the context of local government, the content of these amendments was not in any party's Assembly manifesto in 2016 and really has only come to public attention very recently, following announcements made at this year's UK Labour Party conference. Now, instead of bringing forward its own Bill, Welsh Government has hijacked this one - I reinforce the word that David Melding has used, and strangely on this occasion is supported by Plaid, who were making arguments precisely this hijacking when we were talking about the name of this Bill. So, we've got this in front of us now without anything like scrutinised evidence in favour of extending the franchise to resident foreign nationals. I would have liked to hear that evidence, as we did in favour of votes for prisoners, but none has been presented to this Assembly - no questions of how to reach these new voters, how to ensure that they understand their new rights, the whole issue of refugees and asylum seekers, as raised by Leanne there, no consideration of an appropriate period of residency, no examination of this in the context of citizenship, and certainly no consideration of any new cost to the Commission of the awareness-raising work needed to reach an estimated 30,000 new voters. There is no new provision for this in the budget on which you've just voted. We should not be passing laws in this way. When I went campaigning for a Welsh Parliament 40 years ago, I could not have foreseen how little regard it would have from time to time for the thoroughness of legislative process. The Constitutional and Legislative Affairs Committee complained about the lack of scrutiny that the Electoral Commission proposals have received in this, but at least it had some. Imagine what they would say about this? Yesterday, we were filling in the gaps on the minimum alcohol pricing legislation, a law we passed without evidence on what an effective minimum alcohol price would be. We're in the process of passing a smacking ban Bill, without any certainty as to how the police and the CPS intend to deal with parents. And now we have these amendments passing in a vacuum, which will become law on the back of no public mandate. Why on earth did you just not go the whole hog and table amendments on additional Members or the voting system? I want to know an answer to this: why now? What is the rush? What's the advantage and to whom? This Bill doesn't create a common franchise for Welsh elections. These amendments presume that Welsh Government will succeed in introducing the equivalent rights in local government elections at some point. And at least that twinkle in the Government's eye has seen some preliminary work and will prompt full consultation and scrutiny. Yes, the prospect of resident foreign nationals voting in local and municipal elections will get full scrutiny, as it will have done in several other countries that have permitted this. But, in creating a right to vote in elections to a national legislature, a global rarity is happening on the back of pre-determined cuckooing of this Bill. This Bill is a novel and exciting way of legislating, but I'm afraid it's become a crushing disappointment. It will take a lot now to persuade me of the merits of a Commission bringing forward Bills in future. And for someone who really feels the privilege of being a parliamentarian, I am saddened more than I can say.
Welsh: Ddirprwy Lywydd, rwy'n derbyn wrth gwrs eich bod wedi cael cyngor cyfreithiol i ganiatáu'r gwelliannau Cyfnod 2 sydd bellach yn ysgogi'r gwelliannau hyn yng Nghyfnod 3. Nid wyf yn herio hynny, ond rwy'n credu ei bod yn werth atgyfnerthu'r pwyntiau pam y cytunodd y Comisiwn, sy'n cynrychioli'r pedair plaid fwyaf yn y Siambr hon wrth gwrs, na ddylid cynnwys yr estyniad penodol hwn i'r etholfraint yn y Bil fel y'i gosodwyd. Fel nifer o faterion dadleuol eraill - efallai mai'r cynnydd yn nifer yr Aelodau yw'r un a wyntyllwyd orau - roedd y Comisiynwyr yn cytuno y dylai hwn fod yn fater i'w archwilio ymhellach cyn cyflwyno ail Fil. A'r rheswm cyntaf dros y safbwynt hwnnw oedd diffyg consensws gwleidyddol. Ni fu unrhyw ymdrech i ddod i gonsensws gwleidyddol ers hynny, ac mae hyn yn bwysig. Ac mae hyn yn bwysig oherwydd nod datganedig y Llywydd i sicrhau bod y Bil hwn, Bil Comisiwn, yn cael cefnogaeth ar draws y sbectrwm gwleidyddol - nod aruchel iawn, ac un pwysig, gan nad yw hwn yn Fil Llywodraeth; esgorwyd arno gan y Cynulliad hwn. A'r ail reswm na wnaethom ei gynnwys yw oherwydd nad oedd cyflwyno pleidleisiau ar gyfer categori newydd gwladolion tramor preswyl, yn wahanol i bleidleisiau i bobl ifanc 16 oed neu gynnydd yn nifer yr Aelodau, yn destun trafodaeth gyhoeddus nac unrhyw graffu gan y Cynulliad ar y pwynt hwnnw. Ac nid yw wedi bod yn destun trafodaeth gyhoeddus na chraffu gan y Cynulliad ers hynny. Pe bai gwelliant wedi'i gyflwyno o blaid pleidleisiau i garcharorion, gallai cefnogwyr o leiaf fod wedi tynnu sylw at waith pwyllgor Cynulliad a dadl ar ei ganfyddiadau. Byddai pleidleisiau ar gyfer gwladolion tramor preswyl wedi bod yn ychwanegiad cwbl briodol i agenda'r pwyllgor ar gyfer diwygio'r Cynulliad neu - fel y rhagwelwyd yn wreiddiol gan y Comisiwn - y Cynulliad nesaf. Er fy mod yn derbyn bod Llywodraeth Cymru wedi bod yn edrych ar y cwestiwn hwn yng nghyd-destun llywodraeth leol, nid oedd cynnwys y gwelliannau hyn ym maniffesto Cynulliad unrhyw blaid yn 2016 a dim ond yn ddiweddar iawn y daeth i sylw'r cyhoedd yn dilyn cyhoeddiadau a wnaed yng nghynhadledd Plaid Lafur y DU eleni. Nawr, yn lle cyflwyno ei Bil ei hun, mae Llywodraeth Cymru wedi herwgipio'r Bil hwn - rwy'n ategu'r gair a ddefnyddiodd David Melding, ac yn rhyfedd iawn ar yr achlysur hwn caiff gefnogaeth gan Blaid Cymru, a oedd yn dadlau ynglŷn â'r union herwgipio hwn pan oeddem yn siarad am enw'r Bil. Felly, mae gennym hyn o'n blaenau yn awr heb unrhyw beth tebyg i dystiolaeth wedi'i chraffu o blaid estyn yr etholfraint i wladolion tramor preswyl. Buaswn wedi hoffi clywed y dystiolaeth honno, fel y gwnaethom o blaid pleidleisiau i garcharorion, ond ni chyflwynwyd unrhyw dystiolaeth i'r Cynulliad hwn - ni cheir cwestiynau ynglŷn â sut i gyrraedd y pleidleiswyr newydd hyn, sut i sicrhau eu bod yn deall eu hawliau newydd, holl fater ffoaduriaid a cheiswyr lloches, fel y'i crybwyllwyd gan Leanne, ni cheir ystyriaeth o gyfnod preswyl priodol, nac archwilio hyn yng nghyd-destun dinasyddiaeth, ac yn sicr ni cheir ystyriaeth o unrhyw gost newydd i'r Comisiwn am y gwaith codi ymwybyddiaeth sydd ei angen i gyrraedd 30,000 amcangyfrifedig o bleidleiswyr newydd. Ni cheir unrhyw ddarpariaeth newydd ar gyfer hyn yn y gyllideb rydych newydd bleidleisio arni. Ni ddylem fod yn pasio deddfau yn y ffordd hon. Pan euthum i ymgyrchu dros Senedd Cymru 40 mlynedd yn ôl, ni allwn fod wedi rhagweld cyn lleied o barch a fyddai ganddi o bryd i'w gilydd at drylwyredd y broses ddeddfwriaethol. Cwynodd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol am y diffyg craffu a wnaethpwyd ar gynigion y Comisiwn Etholiadol, ond o leiaf fe wnaethpwyd peth gwaith craffu. Dychmygwch beth y byddent yn ei ddweud am hyn? Ddoe, roeddem yn llenwi'r bylchau yn y ddeddfwriaeth ar isafbris am alcohol, deddf a basiwyd gennym heb dystiolaeth ynglŷn â beth fyddai'n isafbris effeithiol am alcohol. Rydym yn y broses o basio Bil yn gwahardd smacio, heb unrhyw sicrwydd ynglŷn â sut y mae'r heddlu a gwasanaeth erlyn y goron yn bwriadu ymdrin â rhieni. Ac yn awr mae gennym y gwelliannau hyn yn pasio mewn gwagle, gwelliannau a ddaw'n gyfraith heb fod ar sail unrhyw fandad cyhoeddus. Pam ar y ddaear na wnaethoch chi fynd yr holl ffordd a chyflwyno gwelliannau ar Aelodau ychwanegol neu'r system bleidleisio? Rwyf am wybod ateb i hyn: pam nawr? Beth yw'r brys? Beth yw'r fantais ac i bwy? Nid yw'r Bil hwn yn creu etholfraint gyffredin ar gyfer etholiadau Cymru. Mae'r gwelliannau hyn yn rhagdybio y bydd Llywodraeth Cymru yn llwyddo i gyflwyno hawliau cyfatebol mewn etholiadau llywodraeth leol ar ryw adeg. Ac o leiaf mae'r gobaith bach hwnnw yn llygad y Llywodraeth wedi arwain at rywfaint o waith rhagarweiniol a bydd yn ysgogi ymgynghori a chraffu llawn. Fe wneir gwaith craffu llawn ar y syniad o wladolion tramor preswyl yn pleidleisio mewn etholiadau lleol a threfol, fel y bydd wedi'i wneud mewn sawl gwlad arall sydd wedi caniatáu hyn. Ond wrth greu hawl i bleidleisio mewn etholiadau i ddeddfwrfa genedlaethol, mae rhywbeth sy'n anghyffredin yn fyd-eang yn digwydd drwy benderfyniad ymlaen llaw i ddefnyddio'r Bil at y diben hwnnw. Mae'r Bil hwn yn ffordd newydd a chyffrous o ddeddfu, ond mae arnaf ofn ei fod bellach yn siom enbyd. Bydd yn cymryd llawer yn awr i fy mherswadio o rinweddau Comisiwn yn cyflwyno Biliau yn y dyfodol. Ac i rywun sydd o ddifrif yn teimlo'r fraint o fod yn seneddwr, mae hynny'n fy nhristáu'n ddirfawr.