English: Thank you to the Chair for leading on this agenda. I found this piece of work very interesting, for us to try and shape the future of Transport for Wales, considering it's such a youthful organisation. And while we did find that there had been some teething problems - notably in our other report with regard to the autumn dysfunction - we know that time will tell how engaged and how positive a relationship Transport for Wales can develop, not only with us but with the wider public. So, I think that's all to be seen for the future. I think what's integral to us as politicians is to understand exactly what Transport for Wales and its role will be. There was some - I don't want to use the words 'dispute' or 'confusion' about who was ultimately responsible. When I asked Ken Skates, 'Is it you?', he said 'Yes'; in previous sessions, it may not have been as clear, when we were probing Transport for Wales as to who was ultimately responsible for any failings or for any misgivings in the system. So, whatever happens in terms of the structure, we have to know that the Government will be ultimately responsible for what happens, or if it's not, that those delineations of power and abdication of power is clear for all to see, so that we know and the public knows, more importantly, that if something goes wrong, if they want to complain, if they want to get compensation, they know exactly where to go. And, as yet, I'm not sure that we know what the answer is. For example, we've got the joint transport authorities. Are we going to have a regional system, or are we going to have a national system, or are we going to have both? In my gut, and I'm not speaking on behalf of everybody yet, because we've yet to discuss it as a party, I would say that, actually, do we need to have two different systems? Can we not have one system that people will be able to go to and that's clear? The White Paper may be able to give us some more answers on that. I did find it a bit ironic and a bit sad to see that the trade unions had to raise with us the fact that some of the trade unions were not being engaged at all by Transport for Wales, and that we had to raise it with them in these committee sessions to say to them, 'Look, if you are going to be TUPE-ing staff over, if you are going to be transferring people to Transport for Wales from other bodies, then they need to be clear about what's happening and they also have to have a role on that board.' I'm glad to see, following on from those public concerns, that Transport for Wales has now engaged with all the trade unions. I think it was PCS that had the biggest concern at the time, but they are now part of that conversation. But it shouldn't be an afterthought; they should be there from the start as part of the social partnership, and we shouldn't be seeing that happening again here in Wales. Ultimately, I think any governance system has to be robust enough to be assured that what's being delivered for the public is sufficient and strong. And I think that's where, potentially, things need to improve. In our report, we talk about Transport for Wales being more reactive rather than proactive: people didn't know about what was happening, they didn't know who was running the service anymore, they couldn't find information on the website and they didn't know about plans for integrated ticketing. So, what I would say is that Transport for Wales needs to have a wide-scale Wales campaign to engage with the public about what they want to see happening and how. If Transport for Wales is going to go into buses and to other modes of transport, then how can the public be used as part of that conversation, and not just be told what is going to happen? That's now what they want to see happening in all of this. One other comment I think we did pick up on in this inquiry, which, perhaps, the Deputy Minister will respond to, was the lack of expertise from those in the rail industry on the board. I appreciate you can't just have rail geeks and rail anoraks on the board - it can't just be those people, as passionate as they are - it has to be inclusive of all society. But if you don't have any of them with those skills, then there is a bit of a problem, is there not? I appreciate that specialism because I'm not a rail specialist - I wouldn't be able to do that work - so please can we see how they can be involved, and how we can use the agenda of climate change that we're all talking about at the moment to focus Transport for Wales's work on looking at how they can integrate different modes of transport into their work, but also encourage people out of their cars. I'd like to thank the committee team for all the hard work they've done in supporting this work, but I think this is the beginning of our scrutiny of Transport for Wales, and certainly not the end.
Welsh: Diolch i'r Cadeirydd am arwain ar yr agenda hon. Roedd gwaith hwn yn ddiddorol iawn i mi, y syniad ein bod yn ceisio llunio dyfodol Trafnidiaeth Cymru, gan ystyried ei fod yn sefydliad mor ifanc. Ac er ein bod wedi dod i'r casgliad fod rhai problemau cychwynnol wedi bod - yn enwedig yn ein hadroddiad arall ar y tarfu yn yr hydref - gwyddom mai amser a ddengys pa mor ymgysylltiol a pha mor gadarnhaol fydd y berthynas y gall Trafnidiaeth Cymru ei datblygu, nid yn unig gyda ni ond gyda'r cyhoedd yn gyffredinol. Felly, credaf y daw hynny oll i'r amlwg yn y dyfodol. Credaf mai'r hyn sy'n hollbwysig i bob un ohonom fel gwleidyddion yw deall beth yn union fydd Trafnidiaeth Cymru a'i rôl. Cafwyd peth - nid wyf am ddefnyddio'r geiriau 'anghydfod' na 'dryswch' ynglŷn â phwy oedd yn gyfrifol yn y pen draw. Pan ofynnais i Ken Skates, 'Ai chi sy'n gyfrifol?', dywedodd 'Ie'; mewn sesiynau blaenorol, efallai nad oedd hynny mor glir, pan oeddem yn holi Trafnidiaeth Cymru pwy oedd yn gyfrifol yn y pen draw am unrhyw fethiannau neu am unrhyw broblemau yn y system. Felly, beth bynnag sy'n digwydd o ran y strwythur, mae'n rhaid i ni wybod mai'r Llywodraeth fydd yn gyfrifol yn y pen draw am yr hyn sy'n digwydd, neu os nad hi sy'n gyfrifol, fod y llinellau pŵer ac ymwrthod â phŵer yn glir i bawb eu gweld, fel y gwyddom, ac yn bwysicach, fel y gŵyr y cyhoedd, os oes rhywbeth yn mynd o'i le, os ydynt am gwyno, os ydynt am gael iawndal, eu bod yn gwybod yn union ble i fynd. A hyd yn hyn, nid wyf yn siŵr ein bod yn gwybod beth yw'r ateb. Er enghraifft, mae gennym y cyd-awdurdodau trafnidiaeth. A ydym am gael system ranbarthol, neu a ydym am gael system genedlaethol, neu a ydym am gael y ddwy system? Yn reddfol, ac nid wyf yn siarad ar ran pawb eto, gan nad ydym wedi trafod hyn fel plaid eto, buaswn yn dweud mewn gwirionedd, a oes angen i ni gael dwy system wahanol? Oni allwn gael un system glir y gall pobl droi ati? Efallai y gall y Papur Gwyn roi mwy o atebion i ni ynglŷn â hynny. Roedd hi braidd yn eironig a braidd yn drist gweld bod yr undebau llafur wedi gorfod codi'r mater nad oedd Trafnidiaeth Cymru yn ymgysylltu â rhai o'r undebau llafur o gwbl, a bod yn rhaid inni godi hynny gyda hwy yn y sesiynau pwyllgor hyn i ddweud wrthynt, 'Edrychwch, os ydych am drosglwyddo staff yn unol â'r Rheoliadau Trosglwyddo Ymgymeriadau (Diogelu Cyflogaeth), os ydych am drosglwyddo pobl i Trafnidiaeth Cymru o gyrff eraill, mae angen iddynt ddeall beth yn union sy'n digwydd ac mae'n rhaid rhoi rôl iddynt ar y bwrdd hwnnw hefyd,' Rwy'n falch o weld, yn dilyn y pryderon cyhoeddus hynny, fod Trafnidiaeth Cymru bellach wedi ymgysylltu â'r holl undebau llafur. Credaf mai Undeb y Gwasanaethau Cyhoeddus a Masnachol oedd â'r pryder mwyaf ar y pryd, ond maent bellach yn rhan o'r sgwrs honno. Ond ni ddylai fod yn ôl-ystyriaeth; dylent fod yno o'r cychwyn cyntaf fel rhan o'r bartneriaeth gymdeithasol, ac ni ddylem weld hynny'n digwydd eto yma yng Nghymru. Yn y pen draw, credaf fod yn rhaid i unrhyw system lywodraethu fod yn ddigon cadarn i fod yn sicr fod yr hyn a ddarperir i'r cyhoedd yn ddigonol ac yn gryf. A chredaf mai dyna lle mae angen i bethau wella, o bosibl. Yn ein hadroddiad, dywedwn fod Trafnidiaeth Cymru yn fwy adweithiol na rhagweithiol: nid oedd pobl yn gwybod beth oedd yn digwydd, nid oeddent yn gwybod pwy oedd yn rhedeg y gwasanaeth bellach, ni allent ddod o hyd i wybodaeth ar y wefan ac nid oeddent yn gwybod am gynlluniau ar gyfer tocynnau integredig. Felly, yr hyn y buaswn yn ei ddweud yw bod angen i Trafnidiaeth Cymru gynnal ymgyrch eang ar draws Cymru i ymgysylltu â'r cyhoedd ynglŷn â'r hyn y maent am ei weld yn digwydd a sut. Os yw Trafnidiaeth Cymru am ymestyn i fysiau ac i ddulliau trafnidiaeth eraill, sut y gellir defnyddio'r cyhoedd fel rhan o'r sgwrs honno, yn hytrach na dweud wrthynt beth sy'n mynd i ddigwydd yn unig? Dyna maent am ei weld yn digwydd bellach mewn perthynas â hyn. Un sylw arall y credaf inni ei drafod yn yr ymchwiliad, ac un y bydd y Dirprwy Weinidog yn ymateb iddo efallai, oedd y diffyg arbenigedd gan y rheini yn y diwydiant rheilffyrdd ar y bwrdd. Rwy'n derbyn na ellir llenwi'r bwrdd ag arbenigwyr ac anoracs rheilffyrdd yn unig - ni all olygu'r bobl hynny'n unig, er mor angerddol ydynt - rhaid iddo gynnwys pob rhan o gymdeithas. Ond os nad oes gennych unrhyw un a chanddynt y sgiliau hynny, onid yw hynny'n dipyn o broblem? Rwy'n gwerthfawrogi'r arbenigedd hwnnw gan nad wyf yn arbenigwr ar reilffyrdd - ni fuaswn yn gallu gwneud y gwaith hwnnw - felly os gwelwch yn dda, a gawn ni weld sut y gellir eu cynnwys, a sut y gallwn ddefnyddio'r agenda newid hinsawdd y mae pawb ohonom yn sôn amdani ar hyn o bryd i ffocysu gwaith Trafnidiaeth Cymru ar edrych ar sut y gallant integreiddio gwahanol ddulliau trafnidiaeth i'w gwaith, ond hefyd annog pobl allan o'u ceir. Hoffwn ddiolch i dîm y pwyllgor am eu holl waith caled yn cefnogi'r gwaith hwn, ond credaf mai dyma yw dechrau ein gwaith craffu ar Trafnidiaeth Cymru, ac yn sicr nid y diwedd.