English: Diolch, Ddirprwy Lywydd. I think the challenges are abundantly clear, as we've heard from others, and have been apparent for some time, but no doubt will be coming ever more apparent because of the ageing society that we have, because of the pressure that brings on the health service. We've talked for quite some time, haven't we, in terms of trying to be more preventative as far as the health service is concerned: looking at the wider determinants of health and ill health and trying to get on the front foot rather than being largely reactive. So, I think this debate is part of that dialogue, Dirprwy Lywydd, that's been ongoing for some time and will inevitably strengthen because of the challenge we face. But I think it's really important to have good, hopefully strong, local examples in Wales of what can be done in meeting those challenges. I've mentioned before, and I'm very pleased to mention again, that in Newport for some time we've been holding physical activity summits to bring together key partners: public health, Aneurin Bevan health board, Newport City Council, Newport Live, which is the leisure services trust, Newport City Homes as a housing association that took the transfer of local government housing stock, sport organisations like Newport Gwent Dragons, Newport County AFC, Natural Resources Wales - there's a long list, Dirprwy Lywydd - and we've come together to look at these challenges and to try and make progress locally. So, I'm pleased to say that we've now reached the stage where the organisations have all committed a day a month of staff time to take the agenda forward. We've built an increasingly strong and active partnership. We're looking at all sorts of issues, including how the active travel Act is effectively taken forward in Newport. We've strengthened the parkrun. I did the parkrun in Tredegar House in Newport a couple of weeks ago, and the energy there is absolutely tremendous; several hundred people at 9 o'clock on a Saturday morning doing the parkrun, enjoying it, socialising afterwards, talking about what else they're going to do to stay active, fit and healthy. There will now be - it's not yet established - a city centre parkrun along the riverside in Newport to build on the interest that's being created. Throughout all of this, Dirprwy Lywydd, we're also looking at other aspects such as healthy eating, linking with healthy eating networks in schools, and there will be particular projects as part of this coming together that address those issues in schools. I hope very much that we drive forward physical literacy in our schools, because one thing that I think virtually everybody is agreed on is that if you can establish and embed good habits in our young people as early as possible, it's very likely that those good habits will stay with them throughout life to their benefit, and to the benefit of the health service and Wales generally. So, I very much hope that that report that Tanni Grey-Thompson did on physical literacy is taken forward in whatever shape or form through the curriculum reforms that we're about to see, and is absolutely central to life in our schools. What I would also ask, Dirprwy Lywydd, is that, where progress is being made locally, as it is in Newport, that's recognised by Welsh Government, it's looked at very closely, good practice is spread and also that there might be some support. In the past, there was some discussion around possible pilot schemes where local projects were addressing these challenges of getting more physically active and a more healthy local population, and then there might be some support from Welsh Government to strengthen it, structure it and take it forward more effectively. So, I hope that will be the case, but whatever happens, I think we've got to the stage in Newport where there's sufficient buy-in and sufficient energy, ideas and commitment to make sure that we do something important and valuable for our local population.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n meddwl bod yr heriau'n gwbl glir, fel rydym wedi clywed gan eraill, ac maent wedi bod yn amlwg ers peth amser, ond nid oes unrhyw amheuaeth y dônt yn fwyfwy amlwg oherwydd y gymdeithas sy'n heneiddio sydd gennym, oherwydd y pwysau y mae hynny'n ei roi ar y gwasanaeth iechyd. Rydym wedi siarad ers peth amser, onid ydym, ynglŷn â cheisio bod yn fwy ataliol o ran y gwasanaeth iechyd: edrych ar benderfynyddion ehangach iechyd ac afiechyd a cheisio achub y blaen yn hytrach na bod yn adweithiol yn bennaf. Felly, rwy'n meddwl bod y ddadl hon yn rhan o'r ddeialog honno, ddirprwy Lywydd, sydd wedi bod ar y gweill ers peth amser ac mae'n anochel y bydd yn cryfhau oherwydd yr her sy'n ein hwynebu. Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn cael enghreifftiau lleol da a chryf, gobeithio, yng Nghymru o'r hyn y gellir ei wneud i oresgyn yr heriau hynny. Rwyf wedi crybwyll o'r blaen, ac rwy'n falch iawn o sôn unwaith eto, ein bod wedi bod yn cynnal uwchgynadleddau gweithgarwch corfforol yng Nghasnewydd ers peth amser i ddod â phartneriaid allweddol at ei gilydd: iechyd y cyhoedd, bwrdd iechyd Aneurin Bevan, Cyngor Dinas Casnewydd, Casnewydd Fyw, sef yr ymddiriedolaeth gwasanaethau hamdden, Cartrefi Dinas Casnewydd fel cymdeithas dai a gymerodd y trosglwyddiad o stoc dai llywodraeth leol, sefydliadau chwaraeon megis Dreigiau Gwent Casnewydd, Clwb Pêl-droed Casnewydd, Cyfoeth Naturiol Cymru - mae yna restr hir, Ddirprwy Lywydd - ac rydym wedi dod at ein gilydd i edrych ar yr heriau hyn ac i geisio gwneud cynnydd yn lleol. Felly, rwy'n falch o ddweud ein bod bellach wedi cyrraedd y cam lle y mae'r sefydliadau i gyd wedi ymrwymo diwrnod y mis o amser y staff i symud yr agenda yn ei blaen. Rydym wedi adeiladu partneriaeth fwyfwy cryf a gweithgar. Rydym yn edrych ar bob math o faterion, gan gynnwys sut y mae'r Ddeddf teithio llesol yn cael ei gweithredu'n effeithiol yng Nghasnewydd. Rydym wedi cryfhau'r parkrun. Fe wnes i'r parkrun yn Nhŷ Tredegar yng Nghasnewydd wythnos neu ddwy yn ôl, ac mae'r egni yno'n wirioneddol aruthrol; cannoedd o bobl am 9 o'r gloch ar fore Sadwrn yn gwneud y parkrun, yn ei fwynhau, yn cymdeithasu wedyn, yn siarad am beth arall y maent am ei wneud i gadw'n weithgar, yn heini ac yn iach. Yn awr fe fydd - nid yw wedi'i sefydlu eto - parkrun canol y ddinas yn cael ei gynnal ar hyd glan yr afon yng Nghasnewydd i adeiladu ar y diddordeb sy'n cael ei greu. Trwy hyn oll, Ddirprwy Lywydd, rydym hefyd yn edrych ar agweddau eraill megis bwyta'n iach, gan gysylltu â rhwydweithiau bwyta'n iach mewn ysgolion, a bydd prosiectau penodol yn dod ynghyd yn rhan o hyn i fynd i'r afael â'r materion hynny mewn ysgolion. Rwy'n gobeithio'n fawr y byddwn yn datblygu llythrennedd corfforol yn ein hysgolion, oherwydd un peth rwy'n meddwl mai un peth y mae bron bawb yn gytûn yn ei gylch yw hyn: os gallwch sefydlu a sefydlu arferion da yn ein pobl ifanc mor gynnar â phosibl, mae'n debygol iawn y bydd yr arferion da hynny'n aros gyda hwy drwy gydol eu bywydau ac er budd y gwasanaeth iechyd a Chymru'n gyffredinol. Felly, rwy'n gobeithio'n fawr fod yr adroddiad a wnaeth Tanni Grey-Thompson ar lythrennedd corfforol yn cael ei ddatblygu ar ryw ffurf neu'i gilydd drwy'r diwygiadau cwricwlaidd rydym ar fin eu gweld, a'i fod yn gwbl ganolog i fywyd yn ein hysgolion. Yr hyn y byddwn yn ei ofyn hefyd, Ddirprwy Lywydd, yw bod Llywodraeth Cymru yn cydnabod lle y caiff cynnydd ei wneud yn lleol, fel y mae yng Nghasnewydd, a'i bod yn edrych arno'n fanwl ac arferion da'n cael eu lledaenu, a hefyd fel bod modd cael rhywfaint o gymorth. Yn y gorffennol, roedd rhywfaint o drafod ynglŷn â chynlluniau peilot posibl lle roedd prosiectau lleol yn mynd i'r afael â'r heriau hyn o wneud mwy o ymarfer corff a phoblogaeth leol iachach, ac yna efallai y byddai rhywfaint o gymorth gan Lywodraeth Cymru i'w gryfhau, ei strwythuro a'i symud ymlaen yn fwy effeithiol. Felly, rwy'n gobeithio y bydd hynny'n digwydd, ond beth bynnag sy'n digwydd, rwy'n credu ein bod wedi cyrraedd y pwynt yng Nghasnewydd, lle y mae digon o gefnogaeth a digon o egni, syniadau ac ymrwymiad i wneud yn siŵr ein bod yn gwneud rhywbeth pwysig a gwerthfawr i'n poblogaeth leol.