English: Diolch, Lywydd. In this Remembrance week we propose that the National Assembly for Wales recognises that those who serve or have served in the armed forces, and their families, should be treated with fairness and respect, and believes that Wales should be at the forefront of implementing the armed forces covenant, which is intended to redress the disadvantages that the armed forces community may face in comparison to other citizens, and to recognise sacrifices made. An estimated 385,000 members of the current and ex-armed forces community live in Wales. According to the Royal British Legion's 2014 household survey, this comprises 310,000 members of the current and former service community in Wales, with an additional 75,000 children. Ministry of Defence statistics have further suggested that there are 153,000 veterans amongst this population. The first of July was the centenary of the start of the most bloody battle of the first world war - the battle of the Somme; 7 July was the centenary of the battle of Mametz Wood, when infantrymen of the 38th (Welsh) Division walked straight into the German machine guns in front of a wood, roughly a mile in length, near the small village of Mametz. It was an honour to sponsor last week's Royal British Legion poppy ride here, when Assembly Members and staff joined veterans, legion members and staff to cycle the distance from the Assembly to Mametz Wood to mark the Remembrance period. Congratulations to a certain Member over there, who I believe was the fastest - or covered the greatest distance in five minutes. I went for a gentle ride in the country, but there we are. [Laughter.] On this day, 9 November 1916, 100 years ago, the battle of Ancre Heights began, as the final phase of the battle of the Somme was drawing to a close. By 1918, 280,000 Welsh servicemen had served in world war I, of whom approximately 40,000 died. On this day 22 years later, Germany started expelling 180,000 French people from conquered Alsace-Lorraine in year 2 of world war II. People have also made the supreme sacrifice in Iraq, Afghanistan, the Falklands, Northern Ireland and Korea, to name but a few. For the past informs the future, let us never forget. We call on the Welsh Government to note the Scottish Government's creation of a Scottish Veterans Commissioner in 2014 to champion the needs of the armed forces community, and to create an armed forces commissioner for Wales, dedicated to improving outcomes for both veterans and serving forces, and their families. The establishment of an armed forces commissioner for Wales is essential to support the specific needs of veterans and represent these to Welsh Government, and to properly scrutinise service delivery for veterans carried out by Welsh Government, NHS Wales and local authorities. The commissioner would engage with the armed forces community, as well as all public services, and champion the many key third sector projects supporting veterans and their families, so that they may be supported and rolled out, hopefully nationally, by, or with the support of, the Welsh Government. This role has been supported and endorsed by the armed forces community and armed services heads. It's not our idea. We're simply championing it on behalf of that community and those well-placed experts. We also call on the Welsh Government to introduce a veterans needs assessment as the basis for delivering services, to ensure that former members of the armed forces are entitled to receive the support they deserve. The armed forces covenant refers to the mutual obligations between the UK nations and our armed forces. Its principles were enshrined in law by the previous UK Government in 2011, ensuring that the armed forces community does not face undue disadvantage when accessing services such as housing and health. All 22 local authorities in Wales have in place an armed forces community covenant, requiring them to have elected member armed forces champions, but more is needed. Leading the Welsh Conservative debate on veterans here in July, I provided the example of a constituent who, following his army discharge, was diagnosed with chronic and complex service-related post-traumatic stress disorder. He had attempted suicide in March after repeated attempts to secure appropriate NHS intervention had failed. Further to my intervention, his community mental health team promised him a care co-ordinator within four weeks. However, when I was asked to visit him again two months later, he had still heard nothing. Well, the update on that story is that only after my further intervention at the highest level in the health board, was he appointed a care co-ordinator. Despite the clear commitment of local authorities and the Welsh NHS to deliver as many tailored services as they can to the armed forces, Welsh Conservatives' casework - and, no doubt, that of all other parties - provides evidence that this does not go far enough. Improved Welsh Government data collection is vital in order to establish the health needs of veterans, identify the support needed by their families and carers, inform commissioning and service provision, and highlight the engagement needed with people in the armed forces, serving and/or at transition into civilian life. In fact, this is exactly what June's 'Call to Mind Wales' report, commissioned by the Forces in Mind Trust, and based on interviews with veterans, their families and people working in the voluntary and independent sector, called for. This report also called for increased Veterans' NHS Wales capacity, stating that much more needs to be done to support the mental health needs of veterans in Wales. June 2016. The need for improved data collection is further emphasised by the Royal British Legion's Count Them In campaign, which calls for questions on the armed forces community to be included in the next UK census. As they say, it's estimated that there are currently between 6.5 million and 6.7 million members of the armed forces community living in the UK, representing about a tenth of the population. Yet little is known about the exact numbers, location and needs of this significant group. When I raised this with the Cabinet Secretary in July, he stated the Welsh Government was supportive of the principle, but he believed that it could put service personnel at risk. However, he also promised that an expert group would look at this issue, and I hope to hear more from him on that today. There could be up to 0.25 million, in fact, veterans in Wales, but, without this data, we cannot plan for the NHS capacity needed, commission the wider services required, or provide the support on which families and carers depend, and we cannot deliver on the promise made by the armed forces covenant, that those who serve or who have served in the armed forces, and their families, are treated fairly. We will support Plaid Cymru's amendments 2 and 3 and commend the work of organisations such as 65 Degrees North, which helps the rehabilitation of wounded or damaged ex-servicemen and servicewomen by offering the opportunity to participate in challenging adventure. The project has secured support from the Duke and Duchess of Cambridge, Prince Harry's Endeavour fund and UK Government's armed forces covenant LIBOR funding, which has also provided funding for CAIS Wales Change Step veterans services, providing veterans across Wales with tailored peer support and specialist intervention, and for First Choice Housing Association to support Wales Homes for Veterans - Alabaré. Having led the first debate here calling for adoption of the armed forces covenant in Wales, and having campaigned on issues ranging from service-related mental illness to the total disregard of the war disablement pension, I welcome some of the subsequent steps taken by the Welsh Government. However, much more is required and we will abstain on the Welsh Government's amendment 4 accordingly. It refers to the development of a 'housing pathway' for ex-service personnel and their families. But, as I said yesterday, I'm reliably advised that this just details in one place everything someone is entitled or not entitled to already, and doesn't actually offer anything new, and that the Welsh Government needs to ensure front-line staff training about it. Instead of £585,000, Veterans' NHS Wales have stated to the armed forces committee here - the cross-party group - that they need £1 million annually just to meet the basic mental health needs of the armed forces community in Wales. Although a letter sent to me in August by the Welsh Government states that 'between 60 and 65% met criteria for post traumatic stress disorder with the mean time from referral to first appointment being 42 days', this is outside the Welsh Government's 28-day target for primary care referral to assessment, and real referral-to-treatment waiting times were up to 38 weeks last month across the three health boards for which statistics are held by Veterans' NHS Wales. Although the Welsh Government letter says that it expects therapists to help one another across health board boundaries if there's sickness or absence, I am told that the backlog this would create in the other health boards makes it impossible. The Welsh Government letter says that some veterans could have their care met from local primary mental health support services, but I'm advised that most Veterans' NHS Wales patients have complex biopsychosocial needs requiring Veterans' NHS Wales treatment and support. As the Royal British Legion's response to the consultation on the Welsh Government's new 'Together for Mental Health' document states, and I quote, 'the delivery plan at present does not address the complete package of mental healthcare needs for the Armed Forces community, and will not provide the right level of leadership or performance measures to adequately address the future needs of Welsh veterans or their families' and it also says 'the document should echo the intentions within NHS England's constitution'. I commend this motion accordingly.
Welsh: Diolch, Lywydd. Yn ystod wythnos y Cofio rydym yn cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn cydnabod y dylai'r rhai sy'n gwasanaethu neu sydd wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog, a'u teuluoedd, gael eu trin â thegwch a pharch, ac yn credu y dylai Cymru fod ar flaen y gad wrth weithredu cyfamod y lluoedd arfog, sydd wedi'i fwriadu i wneud iawn am yr anfanteision y gall cymuned y lluoedd arfog eu hwynebu o gymharu â dinasyddion eraill, ac i gydnabod aberth y gymuned honno. Amcangyfrifir bod 385,000 o aelodau cyfredol a blaenorol o gymuned y lluoedd arfog yn byw yng Nghymru. Yn ôl arolwg cartrefi y Lleng Brydeinig Frenhinol yn 2014, mae hyn yn cynnwys 310,000 o aelodau cyfredol a blaenorol o gymuned y lluoedd arfog yng Nghymru, a 75,000 ychwanegol o blant. Mae ystadegau'r Weinyddiaeth Amddiffyn wedi awgrymu ymhellach fod yna 153,000 o gyn-filwyr ymhlith y boblogaeth hon. Y cyntaf o Orffennaf oedd canmlwyddiant dechrau brwydr fwyaf gwaedlyd y rhyfel byd cyntaf - brwydr y Somme; 7 Gorffennaf oedd canmlwyddiant brwydr Coed Mametz, pan gerddodd milwyr traed o'r 38ain Adran (Gymreig) yn syth i mewn i ynnau peiriant yr Almaen o flaen coedwig, tua milltir o hyd, ger pentref bach Mametz. Roedd yn anrhydedd cael noddi Taith y Pabi y Lleng Brydeinig Frenhinol yma yr wythnos diwethaf, pan ymunodd Aelodau a staff y Cynulliad â chyn-filwyr, aelodau a staff y lleng i feicio'r pellter rhwng y Cynulliad a Choed Mametz i nodi cyfnod y Cofio. Llongyfarchiadau i Aelod penodol draw yno, y credaf mai ef oedd y cyflymaf - neu a lwyddodd i fynd bellaf mewn pum munud. Es i am reid hamddenol yn y wlad, ond dyna ni. [Chwerthin.] Ar y diwrnod hwn, 9 Tachwedd 1916, gan mlynedd yn ôl, dechreuodd brwydr Ancre, wrth i gam olaf brwydr y Somme ddod i ben. Erbyn 1918, roedd 280,000 o filwyr Cymreig wedi gwasanaethu yn y rhyfel byd cyntaf, a bu farw tua 40,000 ohonynt. Ar y diwrnod hwn 22 mlynedd yn ddiweddarach, dechreuodd yr Almaen hel 180,000 o Ffrancwyr allan o ardal Alsace-Lorraine a oedd wedi'i gorchfygu yn ail flwyddyn yr ail ryfel byd. Mae pobl hefyd wedi gwneud yr aberth eithaf yn Irac, Affganistan, y Falklands, Gogledd Iwerddon a Korea, i enwi ond ychydig. Am fod y gorffennol yn llywio'r dyfodol, na foed i ni byth anghofio hynny. Galwn ar Lywodraeth Cymru i nodi bod Llywodraeth yr Alban wedi creu Comisiynydd Cyn-filwyr yr Alban yn 2014 i hyrwyddo anghenion cymuned y lluoedd arfog, ac i greu comisiynydd y lluoedd arfog i Gymru, sy'n ymroddedig i wella'r canlyniadau i gyn-filwyr yn ogystal ag aelodau o'r lluoedd arfog sy'n gwasanaethu, a'u teuluoedd. Mae sefydlu comisiynydd y lluoedd arfog ar gyfer Cymru yn hanfodol er mwyn cefnogi anghenion penodol cyn-filwyr a chyflwyno'r rhain i Lywodraeth Cymru, ac i graffu'n briodol ar wasanaethau i gyn-filwyr a ddarparir gan Lywodraeth Cymru, GIG Cymru ac awdurdodau lleol. Byddai'r comisiynydd yn ymgysylltu â chymuned y lluoedd arfog, yn ogystal â'r holl wasanaethau cyhoeddus, ac yn hyrwyddo'r nifer o brosiectau trydydd sector allweddol sy'n cynorthwyo cyn-filwyr a'u teuluoedd, fel y gellir eu cynnal a'u cyflwyno'n genedlaethol, gobeithio, gan Lywodraeth Cymru, neu gyda'i chefnogaeth. Mae'r rôl hon wedi cael ei chefnogi a'i chymeradwyo gan gymuned y lluoedd arfog a phenaethiaid y lluoedd arfog. Nid ein syniad ni ydyw. Ei hyrwyddo a wnawn ar ran y gymuned honno a'r arbenigwyr sydd mewn sefyllfa dda i wybod. Galwn ar Lywodraeth Cymru hefyd i gyflwyno asesiad o anghenion cyn-filwyr a fydd yn sail ar gyfer darparu gwasanaethau i sicrhau bod gan gyn-aelodau'r lluoedd arfog yr hawl i gael y gefnogaeth y maent yn ei haeddu. Mae cyfamod y lluoedd arfog yn cyfeirio at y rhwymedigaethau ar y naill ochr a'r llall rhwng gwledydd y DU a'n lluoedd arfog. Cafodd ei egwyddorion eu hymgorffori yn y gyfraith gan Lywodraeth flaenorol y DU yn 2011, gan sicrhau nad yw cymuned y lluoedd arfog yn wynebu anfantais ormodol wrth ddefnyddio gwasanaethau megis tai ac iechyd. Mae pob un o'r 22 awdurdod lleol yng Nghymru wedi sefydlu cyfamod cymunedol y lluoedd arfog, yn ei gwneud yn ofynnol iddynt ethol aelod i fod yn hyrwyddwr y lluoedd arfog, ond mae angen mwy. Wrth arwain dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar gyn-filwyr yma ym mis Gorffennaf, rhoddais enghraifft o etholwr a oedd wedi cael diagnosis ar ôl ei ryddhau o'r fyddin o anhwylder straen wedi trawma cronig a chymhleth yn ymwneud â'i wasanaeth. Roedd wedi ceisio cyflawni hunanladdiad ym mis Mawrth ar ôl i sawl ymdrech i sicrhau ymyrraeth briodol ar ran GIG fethu dro ar ôl tro. Yn dilyn fy ymyriad, addawodd ei dîm iechyd meddwl cymunedol y byddai'n gweld cydgysylltydd gofal o fewn pedair wythnos. Fodd bynnag, pan ofynnwyd i mi ymweld ag ef eto ddau fis yn ddiweddarach, nid oedd wedi clywed dim. Wel, y wybodaeth ddiweddaraf am y stori hon yw mai dim ond ar ôl i mi ymyrryd eto ar lefel uchaf y bwrdd iechyd y pennwyd cydgysylltydd gofal ar ei gyfer. Er gwaethaf ymrwymiad clir yr awdurdodau lleol a GIG Cymru i ddarparu cymaint o wasanaethau wedi'u teilwra ag y bo modd i'r lluoedd arfog, mae gwaith achos y Ceidwadwyr Cymreig - a gwaith achos yr holl bleidiau eraill, yn ddi-os - yn darparu tystiolaeth nad yw hyn yn mynd yn ddigon pell. Mae'n hanfodol fod Llywodraeth Cymru yn gwella'u prosesau casglu data er mwyn sefydlu beth yw anghenion iechyd cyn-filwyr, canfod pa gymorth sydd ei angen ar eu teuluoedd a'u gofalwyr, llywio darpariaeth gwasanaethau a chomisiynu, a thynnu sylw at yr ymgysylltu sydd ei angen â phobl yn y lluoedd arfog, sy'n gwasanaethu a/neu wrth iddynt drosglwyddo i fywyd y tu allan i'r lluoedd arfog. Mewn gwirionedd, dyma'n union roedd adroddiad 'Call to Mind: Wales' a gomisiynwyd gan Ymddiriedolaeth Forces in Mind ac yn seiliedig ar gyfweliadau gyda chyn-filwyr a'u teuluoedd a phobl sy'n gweithio yn y sector gwirfoddol ac annibynnol, yn galw amdano ym mis Mehefin. Mae'r adroddiad hefyd yn galw am gynyddu capasiti GIG Cymru i Gyn-filwyr, gan nodi bod angen gwneud llawer mwy i gefnogi anghenion iechyd meddwl cyn-filwyr yng Nghymru. Mehefin 2016. Pwysleisir yr angen am wella prosesau casglu data ymhellach gan ymgyrch 'Count Them In' y Lleng Brydeinig Frenhinol, sy'n galw am gynnwys cwestiynau ar gymuned y lluoedd arfog yng nghyfrifiad nesaf y DU. Fel y maent yn dweud, amcangyfrifir bod rhwng 6.5 miliwn a 6.7 miliwn o aelodau o gymuned y lluoedd arfog yn byw yn y DU ar hyn o bryd, sef oddeutu un rhan o ddeg o'r boblogaeth. Ond ychydig a wyddys am union nifer, lleoliad ac anghenion y grŵp sylweddol hwn. Pan dynnais sylw Ysgrifennydd y Cabinet at hyn ym mis Gorffennaf, dywedodd fod Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r egwyddor, ond credai y gallai roi personél y lluoedd arfog mewn perygl. Fodd bynnag, fe addawodd hefyd y byddai grŵp arbenigol yn edrych ar y mater, ac rwy'n gobeithio clywed mwy ganddo ar hynny heddiw. Yn wir, gallai fod hyd at 0.25 miliwn o gyn-filwyr yng Nghymru ond heb y data hwn, ni allwn gynllunio ar gyfer y capasiti sydd ei angen ar y GIG, comisiynu'r gwasanaethau ehangach sy'n angenrheidiol, na darparu'r cymorth y mae teuluoedd a gofalwyr yn dibynnu arno, ac ni allwn gyflawni'r addewid a wnaed gan gyfamod y lluoedd arfog y bydd y rhai sy'n gwasanaethu neu sydd wedi gwasanaethu yn y lluoedd arfog, a'u teuluoedd, yn cael eu trin yn deg. Byddwn yn cefnogi gwelliannau 2 a 3 Plaid Cymru a chymeradwyaf waith sefydliadau megis 65 Degrees North, sy'n helpu gydag adferiad cyn-filwyr a anafwyd neu a niweidiwyd drwy gynnig cyfle i gymryd rhan mewn antur heriol. Mae'r prosiect wedi cael cefnogaeth gan Ddug a Duges Caergrawnt, cronfa Endeavour y Tywysog Harry a chyllid LIBOR cyfamod y lluoedd arfog Llywodraeth y DU, sydd hefyd wedi darparu cyllid i wasanaethau Newid Cam CAIS Cymru i gyn-filwyr, gan roi cefnogaeth gan gymheiriaid wedi'i deilwra i gyn-filwyr ac ymyrraeth arbenigol ar draws Cymru, ac i Gymdeithas Tai Dewis Cyntaf i gefnogi Cartrefi Cymru ar gyfer Cyn-filwyr - Alabaré. Ar ôl arwain y ddadl gyntaf yma yn galw am fabwysiadu cyfamod y lluoedd arfog yng Nghymru, ac ar ôl ymgyrchu ar faterion yn amrywio o salwch meddwl yn ymwneud â gwasanaeth i ddiystyru pensiwn anabledd rhyfel yn llawn, rwy'n croesawu rhai o'r camau dilynol a roddodd Llywodraeth Cymru ar waith. Fodd bynnag, mae angen llawer mwy a byddwn yn ymatal ar welliant 4 Llywodraeth Cymru yn unol â hynny. Mae'n cyfeirio at ddatblygu 'llwybr tai' ar gyfer cyn-filwyr a'u teuluoedd. Ond fel y dywedais ddoe, cefais gyngor dibynadwy mai'r cyfan y mae hwn yn ei wneud yw cadw manylion am yr hyn y mae gan rywun hawl iddo neu nad oes ganddynt hawl iddo eisoes mewn un man, ac nid yw'n cynnig unrhyw beth newydd mewn gwirionedd, a bod angen i Lywodraeth Cymru sicrhau hyfforddiant i staff rheng flaen yn ei gylch. Yn hytrach na £585,000, mae GIG Cymru i Gyn-filwyr wedi datgan wrth bwyllgor y lluoedd arfog yma - y grŵp trawsbleidiol - fod angen £1 filiwn y flwyddyn arnynt i ddiwallu anghenion iechyd meddwl sylfaenol cymuned y lluoedd arfog yng Nghymru. Er bod llythyr a anfonwyd ataf ym mis Awst gan Lywodraeth Cymru yn nodi bod rhwng 60 a 65% yn ateb y meini prawf ar gyfer anhwylder straen wedi trawma gydag amser rhwng atgyfeirio ac apwyntiad cyntaf yn 42 diwrnod ar gyfartaledd, mae hyn y tu allan i darged Llywodraeth Cymru o 28 diwrnod ar gyfer amseroedd rhwng atgyfeirio o ofal sylfaenol i asesu, ac roedd amseroedd aros rhwng atgyfeirio a thriniaeth hyd at 38 wythnos y mis diwethaf ar draws y tri bwrdd iechyd y mae gan GIG Cymru i Gyn-filwyr ystadegau ar eu cyfer. Er bod llythyr Llywodraeth Cymru yn dweud ei bod yn disgwyl i therapyddion helpu ei gilydd ar draws ffiniau byrddau iechyd os oes salwch neu absenoldeb, dywedir wrthyf fod yr ôl-groniad y byddai hyn yn ei greu yn y byrddau iechyd eraill yn ei wneud yn amhosibl. Mae llythyr Llywodraeth Cymru yn dweud y gallai gwasanaethau cymorth iechyd meddwl sylfaenol lleol ddiwallu anghenion gofal rhai cyn-filwyr, ond rwy'n cael ar ddeall bod gan y rhan fwyaf o gleifion GIG Cymru i Gyn-filwyr anghenion bioseicogymdeithasol cymhleth sydd angen triniaeth a chymorth GIG Cymru i Gyn-filwyr. Fel y mae ymateb y Lleng Brydeinig Frenhinol i'r ymgynghoriad ar ddogfen 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl' newydd Llywodraeth Cymru yn ei ddatgan, ac rwy'n dyfynnu, nid yw'r cynllun cyflawni ar hyn o bryd yn mynd i'r afael â'r pecyn cyflawn o anghenion gofal iechyd meddwl ar gyfer cymuned y Lluoedd Arfog, ac ni fydd yn darparu'r lefel gywir o fesurau arweinyddiaeth neu berfformiad i fynd i'r afael yn ddigonol ag anghenion cyn-filwyr Cymru na'u teuluoedd yn y dyfodol ac mae hefyd yn dweud: dylai'r ddogfen adleisio'r bwriadau yng nghyfansoddiad GIG Lloegr. Cymeradwyaf y cynnig hwn yn unol â hynny.