English: Llywydd, as in previous weeks, I will cover matters in this statement not dealt with in the statements that follow from the Minister for Health and Social Services, the Minister for Education and the Minister for Housing and Local Government. In my previous statement on 20 May, I drew attention to the impact of coronavirus on the Welsh Government's budget. The Minister for Finance and Trefnydd has set out the changes in the first supplementary budget published last week. This includes £2.4 billion to support the coronavirus response, including £750 million to fund our NHS and public services. We have funded more than 55,000 grants to businesses in Wales, at a cost of £660 million. These businesses are also benefitting from rates relief through the £1.4 billion package announced in March. Llywydd, the Welsh Government's response has gone far beyond the sums provided by the UK Government, but we remain constrained by Treasury rules that limit our ability to respond to the crisis. The finance Minister will continue to press the case for greater flexibility to enable us to direct resources where they are needed the most. And, of course, the Welsh Government will continue to make new allocations in response to the crisis. Our initial funding of £10 million helped more than 800 homeless people into housing since the lockdown began. It was an important moment in devolution, Llywydd, when the Minister for Housing and Local Government was able to identify a further £20 million to help ensure that no-one has to return to the streets here in Wales, and she will have more to say on that, I know, later in proceedings. Last week, the Minister for Economy, Transport and North Wales announced funding of £65 million to ensure train services continue to operate on the Wales and borders network. This follows funding of £40 million confirmed in March, taking the total support to a maximum of £105 million. We will continue to ensure that vital public transport links are maintained. Llywydd, I am pleased that the guidance that we published last week on safety in the workplace was endorsed by both the Confederation of British Industry and the Trades Union Congress. Last week also saw a meeting of the extended social partnership council, attended by representatives of the third sector and commissioners, as part of our partnership response. Llywydd, I will turn now to the outcome of the three-week review concluded on Thursday, 28 May. The context is that coronavirus continues to present a cruel threat to health in Wales. Yesterday, the Office for National Statistics reported that, in all settings, up to 22 May, there were 2,122 deaths involving coronavirus in Wales. While these numbers are coming down, with patients in critical care beds, for example, reducing week by week, we remember the loss of each individual life, the families who are grieving them and the need for continued care and caution by us all. Members will know that our coronavirus regulations must be reviewed every 21 days. The test we must apply is whether the restrictions on life in Wales are proportionate and necessary to protect public health. In applying this test, we must have regard to the advice of the chief medical officer and we also rely on the latest evidence from the Scientific Advisory Group for Emergencies. This is the third review, Llywydd, and I will summarise the process we have followed. First, we draw together a list of the potential options for easing restrictions, drawn from ideas generated within and beyond the Welsh Government, including the many suggestions we continue to receive from people right across Wales. That list is reduced for discussion and examination to a short list of options, and those are evaluated in detail against the questions set out in the framework document we published in April, including the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 principles. Our aim is to identify measures that have a positive impact and the least risk to public health. We are always mindful of the harms caused by the restrictions, not just directly through coronavirus, but in other ways, to public health and to people's social and economic well-being. We have held discussions with the other Governments in the United Kingdom and the mayor of London over that three-week period in order to share ideas and analysis, to understand one another's approach and the evidence in each of our jurisdictions. Coherence does not mean taking an identical approach to lifting or, indeed, imposing restrictions. Each Government must be accountable for the balance of measures we decide to adopt. Finally, we have considered the latest evidence about the transmission of the virus, which determines how much headroom there is for any easement without putting at risk the progress achieved so far. We concluded in Wales that the conditions allowed for some adjustments to the restrictions, but the very clear advice from both SAGE and the World Health Organization is to make only one change at a time and to monitor its impact. We decided to give priority to enabling people to meet others, as separation from family and friends has been so hard for people over the past two months. In doing so, we responded to the clear message from people in Wales that the lack of human contact was the issue that mattered to them most. The evidence said that the safest way to do this was outdoors, where the virus survives for a much shorter length of time than it does within doors. Accordingly, people can now meet others from one other household in the open air in their local areas, provided that social distancing is maintained. This will also be possible for people in the shielded group, provided they observe the social distancing, and that will be even more essential, of course, for them. Llywydd, we made some other, minor adjustments to enable students to return to further education colleges for the assessments that are essential for some to complete their courses and to enable weddings to take place where one of the couple is terminally ill. I've also signalled that non-essential businesses that are able to comply with the physical distancing duty can start to make preparations over the coming three weeks so that they would be in a position to reopen after 18 June, provided - and always provided - that the evidence at that time supports them in doing so. Llywydd, we are already halfway through the first week of the next review period. We are starting to consider options for any further easements that may be possible at the end of the period, supported by the contact tracing system that started in earnest on Monday. We will continue to take cautious steps towards reducing the restrictions, in a collaborative, four-nations approach, protecting public health and responding to the priorities of people here in Wales. Diolch yn fawr.
Welsh: Llywydd, fel yn yr wythnosau blaenorol, byddaf yn rhoi sylw i faterion yn y datganiad hwn nad ydyn nhw'n cael sylw yn y datganiadau sy'n dilyn gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, y Gweinidog Addysg a'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol. Yn fy natganiad blaenorol ar 20 Mai, tynnais sylw at effaith coronafeirws ar gyllideb Llywodraeth Cymru. Mae'r Gweinidog Cyllid a'r Trefnydd wedi nodi'r newidiadau yn y gyllideb atodol gyntaf a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf. Mae hyn yn cynnwys £2.4 biliwn i gynorthwyo'r ymateb i'r coronafeirws, gan gynnwys £750 miliwn i ariannu ein GIG a'n gwasanaethau cyhoeddus. Rydym ni wedi ariannu mwy na 55,000 o grantiau i fusnesau yng Nghymru, am gost o £660 miliwn. Mae'r busnesau hyn hefyd yn elwa ar ryddhad ardrethi drwy'r pecyn £1.4 biliwn a gyhoeddwyd ym mis Mawrth. Llywydd, mae ymateb Llywodraeth Cymru wedi mynd ymhell y tu hwnt i'r symiau a ddarparwyd gan Lywodraeth y DU, ond rydym ni'n dal i fod yn gaeth i reolau'r Trysorlys sy'n cyfyngu ar ein gallu i ymateb i'r argyfwng. Bydd y Gweinidog cyllid yn parhau i bwyso am fwy o hyblygrwydd i'n galluogi i gyfeirio adnoddau i'r mannau lle mae eu hangen nhw fwyaf. Ac, wrth gwrs, bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i wneud dyraniadau newydd mewn ymateb i'r argyfwng. Cynorthwyodd ein cyllid cychwynnol o £10 miliwn fwy nag 800 o bobl ddigartref i mewn i dai ers dechrau'r cyfyngiadau symud. Roedd yn adeg bwysig o ran datganoli, Llywydd, pan oedd y Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol yn gallu nodi £20 miliwn arall i helpu sicrhau nad oes yn rhaid i neb ddychwelyd i'r strydoedd yma yng Nghymru, a bydd ganddi fwy i'w ddweud am hynny, mi wn, yn nes ymlaen yn y trafodion. Yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Gweinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru gyllid o £65 miliwn i sicrhau bod gwasanaethau rheilffordd yn parhau i weithredu ar rwydwaith Cymru a'r gororau. Mae hyn yn dilyn cyllid o £40 miliwn a gadarnhawyd ym mis Mawrth, gan ddod â chyfanswm y cymorth i uchafswm o £105 miliwn. Byddwn yn parhau i sicrhau bod cysylltiadau cludiant cyhoeddus hanfodol yn cael eu cynnal. Llywydd, rwy'n falch bod y canllawiau a gyhoeddwyd gennym ni yr wythnos diwethaf ar ddiogelwch yn y gweithle wedi cael eu cymeradwyo gan Gydffederasiwn Diwydiant Prydain a Chyngres yr Undebau Llafur. Yr wythnos diwethaf hefyd, cynhaliwyd cyfarfod y cyngor partneriaeth cymdeithasol estynedig, pryd yr oedd cynrychiolwyr y trydydd sector a chomisiynwyr yn bresennol, yn rhan o'n hymateb partneriaeth. Llywydd, trof nawr at ganlyniad yr adolygiad tair wythnos a ddaeth i ben ddydd Iau, 28 Mai. Y cyd-destun yw bod coronafeirws yn parhau i fod yn fygythiad creulon i iechyd yng Nghymru. Ddoe, adroddodd y Swyddfa Ystadegau Gwladol, ym mhob lleoliad, hyd at 22 Mai, bod 2,122 o farwolaethau yn ymwneud â coronafeirws yng Nghymru. Er bod y niferoedd hyn yn gostwng, gyda chleifion mewn gwelyau gofal critigol, er enghraifft, yn lleihau o wythnos i wythnos, rydym ni'n cofio colled pob bywyd unigol, y teuluoedd sy'n eu galaru nhw a'r angen parhaus i ni i gyd fod yn ofalus. Bydd yr Aelodau yn gwybod bod yn rhaid adolygu ein rheoliadau coronafeirws bob 21 diwrnod. Y prawf y mae'n rhaid i ni ei ddefnyddio yw a yw'r cyfyngiadau ar fywyd yng Nghymru yn gymesur ac yn angenrheidiol i ddiogelu iechyd y cyhoedd. Wrth ddefnyddio'r prawf hwn, mae'n rhaid i ni ystyried cyngor y prif swyddog meddygol ac rydym ni hefyd yn dibynnu ar y dystiolaeth ddiweddaraf gan y Grŵp Cynghori Gwyddonol ar Argyfyngau. Dyma'r trydydd adolygiad, Llywydd, a byddaf yn crynhoi'r broses yr ydym ni wedi ei dilyn. Yn gyntaf, rydym ni'n llunio rhestr o'r dewisiadau posibl ar gyfer llacio cyfyngiadau, sy'n deillio o syniadau a gynhyrchwyd o fewn ac y tu hwnt i Lywodraeth Cymru, gan gynnwys yr awgrymiadau niferus yr ydym ni'n parhau i'w cael gan bobl ledled Cymru gyfan. Mae'r rhestr honno'n cael ei byrhau ar gyfer trafodaeth ac archwiliad i restr fer o ddewisiadau, a chaiff y rheini eu gwerthuso'n fanwl yn erbyn y cwestiynau a nodir yn y ddogfen fframwaith a gyhoeddwyd gennym ni ym mis Ebrill, gan gynnwys egwyddorion Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Ein nod yw nodi mesurau sy'n cael effaith gadarnhaol ac yn arwain at y perygl lleiaf i iechyd y cyhoedd. Rydym ni bob amser yn ystyriol o'r niwed sy'n cael ei achosi gan y cyfyngiadau, nid yn unig drwy coronafeirws yn uniongyrchol, ond mewn ffyrdd eraill, i iechyd y cyhoedd ac i lesiant cymdeithasol ac economaidd pobl. Rydym ni wedi cynnal trafodaethau gyda'r llywodraethau eraill yn y Deyrnas Unedig a maer Llundain yn ystod y cyfnod hwnnw o dair wythnos er mwyn rhannu syniadau a dadansoddiadau, i ddeall dulliau ein gilydd a'r dystiolaeth ym mhob un o'n hawdurdodaethau. Nid yw cydlyniaeth yn golygu mabwysiadu'r un dull yn union o lacio nac, mewn gwirionedd, o gyflwyno cyfyngiadau. Mae'n rhaid i bob Llywodraeth fod yn atebol am gydbwysedd y mesurau yr ydym ni'n penderfynu eu mabwysiadu. Yn olaf, rydym ni wedi ystyried y dystiolaeth ddiweddaraf o drosglwyddiad y feirws, sy'n pennu faint o hyblygrwydd sydd i unrhyw lacio heb beryglu'r cynnydd a wnaed hyd yma. Daethom i'r casgliad yng Nghymru bod yr amodau yn caniatáu rhai addasiadau i'r cyfyngiadau, ond y cyngor eglur iawn gan SAGE a Sefydliad Iechyd y Byd yw gwneud un newid ar y tro yn unig a monitro ei effaith. Penderfynasom roi blaenoriaeth i alluogi pobl i gyfarfod ag eraill, gan fod gwahanu oddi wrth deulu a ffrindiau wedi bod mor anodd i bobl yn ystod y ddau fis diwethaf. Trwy wneud hynny, fe wnaethom ymateb i'r neges eglur gan bobl yng Nghymru mai diffyg cyswllt â phobl oedd y mater a oedd fwyaf pwysig iddyn nhw. Roedd y dystiolaeth yn dweud mai'r ffordd fwyaf diogel o wneud hyn oedd yn yr awyr agored, lle mae'r feirws yn goroesi am gyfnod llawer byrrach o amser nag y mae o dan do. Yn unol â hynny, gall pobl gyfarfod bellach a phobl eraill o un aelwyd arall yn yr awyr agored yn eu hardaloedd lleol, ar yr amod y cedwir pellter cymdeithasol. Bydd hyn hefyd yn bosibl i bobl yn y grŵp a warchodir, ar yr amod eu bod nhw'n cadw pellter cymdeithasol, a bydd hynny'n fwy hanfodol fyth, wrth gwrs, iddyn nhw. Llywydd, fe wnaethom rai mân addasiadau eraill i alluogi myfyrwyr i ddychwelyd i golegau addysg bellach ar gyfer yr asesiadau sy'n hanfodol i rai allu cwblhau eu cyrsiau ac i alluogi priodasau i gael eu cynnal lle mae un o'r pâr yn angheuol wael. Rwyf i hefyd wedi cyfarwyddo y caiff busnesau nad ydyn nhw'n hanfodol sy'n gallu cydymffurfio â'r ddyletswydd cadw pellter corfforol ddechrau gwneud paratoadau dros y tair wythnos nesaf fel y byddan nhw mewn sefyllfa i ailagor ar ôl 18 Mehefin, ar yr amod - a bob amser ar yr amod - bod y dystiolaeth ar y pryd yn eu cefnogi i wneud hynny. Llywydd, rydym ni eisoes hanner ffordd drwy wythnos gyntaf y cyfnod adolygu nesaf. Rydym ni'n dechrau ystyried dewisiadau ar gyfer unrhyw lacio pellach a allai fod yn bosibl ar ddiwedd y cyfnod, wedi eu cefnogi gan y system olrhain cyswllt a ddechreuodd o ddifrif ddydd Llun. Byddwn yn parhau i gymryd camau pwyllog tuag at leihau'r cyfyngiadau, mewn dull pedair gwlad, cydweithredol, gan ddiogelu iechyd y cyhoedd ac ymateb i flaenoriaethau pobl yma yng Nghymru. Diolch yn fawr.