English: Acting Presiding Officer - you've had three titles already this afternoon. First Minister, this will be your final legislative statement in this Senedd. I'm grateful for you having shared a copy with us and for the opportunity to have further discussions with you during the autumn. Now, even before COVID struck, our assessment of the Bills that you as a Government decided to bring forward was mixed to say the least, if truth be told. Now, even the legislation that you will press ahead with, despite the crisis, such as the reforms to the renting homes Act - the content rows back on the commitments that you and your party made in the case of no-fault erections, for example, where you amend the legislation to extend the notice period from two months to six months, rather than abolish the practice entirely. This will not give the assurances that those people who rent homes would need. Over the period of this Senedd, Plaid Cymru has pressed for legislation to spread wealth equally across the whole of Wales, legislation to look at biodiversity and wildlife, and we used parliamentary opportunity to the greatest extent to take advantage of the legislative timetable in this place, with Dr Dai Lloyd, for example, proposing a Bill to safeguard Welsh place names, which has, by now, had some support from the backbenches of your party. And in terms of the last of these themes, I have to note that we do have some real concerns about the Government's engagement with legislation in terms of the Welsh language. Now, focus was lost over 18 months and more, following your Government's decision to do away with the Welsh language Measure and the role of the commissioner. Now, we're in a fight again on the role of the language in the curriculum. The Government seems determined to use its legislative powers to actually go against the objectives that we all want to see, rather than facilitate them. Of course, we're facing two crises now: Brexit and COVID. The European Commission and the European Court are playing a key role in environmental governance, and we will need to ensure that this is transferred into Welsh law as we leave these systems. There is no legislation yet to close that environmental gap that will exist at the end of December. Now, you did make a vague reference to this in your statement. Can you confirm when we will see that legislation in terms of putting arrangements in place to safeguard environmental governance in Welsh law? I was pleased to hear that legislation responding to the COVID crisis will be prioritised. One specific issue that's been raised by Delyth Jewell and Helen Mary Jones - will you look in earnest at the need for emergency legislation in terms of licensing and planning to support businesses in hospitality or to support local authorities to support them to operate on pavements and streets in town centres, for example? The Government accepted in the context of COVID grants for small businesses the need to provide particular protection in guidance to avoid the abuse of the support that is for real self-catering businesses. So, what are your plans to strengthen primary legislation so that the owners of second homes pay tax, and can't take advantage of support for small businesses where that is not appropriate? May I also urge you, First Minister, despite the challenges related to Brexit and COVID and other matters, including, of course, seed potatoes regulations - those also have to be dealt with - to take the opportunities in the next few months to create a real legacy for the future, so that we can all be proud of the legislation of the fifth Assembly, which became a fifth Senedd, despite all the challenges? Can we agree this afternoon, for example, that Welsh history in all its diversity, including black, Asian and minority ethnic history, must be statutory and at the core of the new curriculum? Can we also agree today that we mustn't waste time reopening the wounds of the past and drop the contentious clause on the English language in the new curriculum Bill, focusing rather on ensuring that the curriculum is a framework to deliver the fluency of all our citizens in Welsh? And can we agree that Stage 2 of the local government Bill will be used to create a huge leap forward in terms of equality, diversity and representation in our local authorities, through STV in every council, job sharing and positive discrimination?
Welsh: Dirprwy Lywydd dros dro - rŷch chi wedi cael tri therm yn barod y prynhawn yma. Brif Weinidog, hwn fydd y datganiad deddfwriaethol olaf ar gyfer y Senedd hon. Rwy'n ddiolchgar iawn am ichi rannu copi â ni, a hefyd am y cynnig i drafod gyda chi ymhellach yn ystod yr hydref. Cyn hyd yn oed i'r COVID ein taro, digon cymysg oedd ein hasesiad ni o'r Mesurau rŷch chi fel Llywodraeth wedi penderfynu eu dwyn gerbron a'u cefnogi dros gyfnod y Senedd hon, mewn gwirionedd. Hyd yn oed yn y ddeddfwriaeth y byddwch yn parhau â hi, er gwaetha'r creisis, fel y diwygiadau i'r Ddeddf rhentu cartrefi - mae eu cynnwys nhw yn rhwyfo nôl ar ymrwymiadau y gwnaethoch chi a'ch plaid, yn achos no-fault evictions, er enghraifft, lle rŷch chi'n diwygio'r ddeddfwriaeth i ymestyn y cyfnod rhybudd o ddau fis i chwe mis, yn lle gwneud i ffwrdd â'r arfer yn llwyr. Ni fydd hyn yn rhoi sicrwydd sydd ei angen ar bobl sy'n rhentu. Dros gyfnod y Senedd hon, mae Plaid Cymru wedi gwthio am ddeddfwriaeth i wasgaru cyfoeth, gwariant a buddsoddiad yn gyfartal dros Gymru gyfan, Deddf i grynhoi'r gefnogaeth statudol i fioamrywiaeth ac i fywyd gwyllt, ac fe wnaethon ni ddefnyddio'r cyfleoedd seneddol i'r eithaf i geisio dylanwadu ar yr amserlen ddeddfwriaethol yn y lle hwn, gyda Dr Dai Lloyd, er enghraifft, yn cynnig Mesur i warchod enwau lleoedd Cymraeg, sydd wedi cael tipyn o gefnogaeth o feinciau cefn, erbyn hyn, eich plaid chi. Ac o ran yr olaf o'r themâu yma, mae'n rhaid imi nodi bod gyda ni bryderon gwirioneddol ynghylch ymwneud y Llywodraeth hon â'r ddeddfwriaeth ym maes y Gymraeg. Collwyd ffocws dros flwyddyn a hanner a mwy yn brwydro cynlluniau'ch Llywodraeth, i ddatgymalu Mesur y Gymraeg a Chomisiynydd y Gymraeg, a nawr rŷn ni'n wynebu brwydr eto dros yr iaith ym Mil y cwricwlwm. Mae fel petai'r Llywodraeth yn benderfynol o ddefnyddio'i grym deddfwriaethol i lesteirio yr amcanion rŷn ni i gyd am eu gweld, yn hytrach na'u hwyluso. Wrth gwrs, rŷn ni'n wynebu dau greisis ar hyn o bryd: COVID a Brexit, wrth gwrs, yr un pryd. Mae'r Comisiwn Ewropeaidd a'r Llys Ewropeaidd yn chwarae rhan allweddol mewn llywodraethiant amgylcheddol, a bydd angen sicrhau bod hyn yn cael ei drosglwyddo mewn i gyfraith Cymru wrth inni adael y cyfundrefnau yma. Does dim deddfwriaeth eto i gau'r bwlch amgylcheddol fydd yn bodoli ar ddiwedd Rhagfyr wedi'i gyflwyno. Roeddech chi yn lled gyfeirio at hyn yn y datganiad. Allwch chi gadarnhau pryd welwn ni'r ddeddfwriaeth ar roi'r trefniadau i ddiogelu llywodraethiant amgylcheddol ar waith yng nghyfraith Cymru? Roeddwn i'n falch o glywed y bydd deddfwriaeth sy'n ymateb i argyfwng COVID yn cael ei blaenoriaethu. Un mater penodol sydd wedi'i godi gan Delyth Jewell a Helen Mary Jones - wnewch chi edrych o ddifrif ar yr angen am ddeddfwriaeth frys ym maes trwyddedu a chynllunio i gefnogi busnesau ym maes lletygarwch neu i gefnogi awdurdodau lleol i'w cefnogi nhw i weithredu ar y stryd yng nghanol trefi, er enghraifft? Gwnaeth y Llywodraeth dderbyn yng nghyd-destun y grantiau COVID i fusnesau bach yr angen i roi gwarchodaeth benodol mewn canllawiau i osgoi camddefnyddio'r gefnogaeth sydd i wir fusnesau hunanarlwyo. Beth yw'ch cynlluniau i gryfhau deddfwriaeth gynradd fel bod perchnogion ail gartrefi yn talu treth ac yn peidio â manteisio'n anghywir ar gefnogaeth i fusnesau bach? Gaf i erfyn, Brif Weinidog, er gwaethaf y cyfyngiadau a'r heriau yn gysylltiedig â Brexit a COVID a'r holl fanion eraill, gan gynnwys is-reoliadau tatws - mae'n rhaid delio â nhw hefyd - arnoch chi i gydio yn yr ychydig fisoedd sy'n weddill i greu gwir waddol at y dyfodol, fel y gallwn ni i gyd fod yn falch yn neddfwriaeth y pumed Cynulliad, ddaeth yn bumed Senedd, er gwaethaf yr holl heriau? Allwn ni gytuno y prynhawn yma, er enghraifft, fod yn rhaid i hanes Cymru yn ei holl amrywiaeth, gan gynnwys hanes pobl ddu a phobl o liw, fod yn statudol, fod yn greiddiol yn y cwricwlwm newydd? Allwn ni gytuno hefyd heddiw bod yn rhaid peidio â gwastraffu amser yn ailagor creithiau'r gorffennol ac i ollwng y cymal dadleuol am y Saesneg yn y cwricwlwm newydd, gan ganolbwyntio'n hytrach ar sicrhau bod y cwricwlwm yn fframwaith i wireddu rhuglder ein dinasyddion ni i gyd yn y Gymraeg? Ac allwn ni gytuno y bydd Cyfnod 2 y Bill llywodraeth leol yn cael ei ddefnyddio i greu naid enfawr ymlaen o ran cydraddoldeb, amrywiaeth a chynrychiolaeth yn ein hawdurdodau lleol, STV ym mhob cyngor, rhannu swyddi a gweithredu cadarnhaol?