English: We know the year ahead will be one of the busiest in legislative terms since Wales gained primary law-making powers. As the UK prepares to leave the European Union, there will be a significant amount of work for this Assembly to undertake between now and March if we are to have a fully functioning statute book at the point of exit. This will be a challenging time and the legislative workload associated with leaving the EU should not be underestimated. The Assembly will need to deal with a substantial programme of correcting regulations under the EU withdrawal Act between October and March. We will continue to keep under review the need for Brexit-related Bills over the coming 12 months, and it is likely that a number of UK Brexit Bills will require the consent of this Assembly. As far as possible, we must not allow this Brexit workload to limit our legislative ambitions, but we must be flexible and be ready to adapt our legislative programme should the need arise. Llywydd, the Welsh Government has taken the lead in protecting children's rights. We've enshrined the United Nations Convention on the Rights of the Child in the landmark Rights of Children and Young Persons (Wales) Measure 2011. We will continue to act to protect children and children's rights and we will introduce a Bill to remove the defence of reasonable punishment. This legislation will support children's rights by prohibiting the use of physical punishment. We have consulted widely and the responses from the public, parents and young people will help to shape our proposals. Llywydd, this Government believes that Welsh law should be clear and accessible not just now, but in the long term. We have started a programme to consolidate and codify Welsh law but this will be a long journey. Achieving a clear, available and well-organised statute book will take many years, but we must ensure we make steady and enduring progress. We will therefore bring forward a Bill that commits the Government to improving the accessibility of Welsh law and making provision about how Welsh legislation is to be interpreted. Llywydd, I announced last year that we would bring forward a local government Bill. This Bill will be introduced in the coming year and will include the reform of local authority electoral arrangements, including extending the franchise to 16 and 17-year-olds. It will also include legislation related to the outcome of our recent local government Green Paper consultation. The Cabinet Secretary for Local Government and Public Services will make a detailed statement about this and the Bill later this afternoon. Llywydd, this Government wants to ensure that quality is at the heart of our NHS. In the rare event that something goes wrong - and, unfortunately, in a system that relies on people working under intense pressure, occasionally things will go wrong - we want a health service that is open and transparent and able to learn from its mistakes. We will, therefore, bring forward legislation to establish a duty of quality for the NHS in Wales and a duty of candour for health and social care. A duty of candour would place statutory obligations on all health organisations in Wales to be open and transparent, and set out a process that must be followed when things go wrong and people suffer harm. This Bill will also establish a new independent body to represent the citizen's voice, ensuring people have a stronger voice that reflects their experiences of health and social care services. It will also include proposals to require NHS trust boards to appoint a vice-chair. Finally, Llywydd, we will bring forward a Bill to ban the use of wild animals in travelling circuses. Animal welfare is a priority for this Government and the way we treat animals is an important reflection of our values as a society. Circuses are legitimate businesses, and it's not our intention to outlaw all forms of circus entertainment in Wales, but the use of wild animals in this context is outdated and ethically unacceptable. We'll prohibit their use in travelling circuses in Wales. Llywydd, I delivered my first legislative statement as First Minister a little over eight years ago. This statement will be my last and I trust you'll allow me to reflect on what this Government has achieved in that time. Housing has been, and continues to be, a priority for the Welsh Government. We've taken measures to protect tenants and prevent homelessness. We've ended the right to buy in Wales. We've protected our stock of social and council housing. The Renting Homes (Fees etc.) (Wales) Bill, which is currently being scrutinised by the Assembly, will, if passed, ban letting agents from charging fees to tenants, removing barriers to entering and moving within the private rented sector. We've undertaken major reforms of the social care system in Wales, we've legislated to drive up hygiene standards by making it compulsory for food businesses to display their scores on their doors, and the Active Travel (Wales) Act 2013 will reform how we plan and build infrastructure for walking and cycling in Wales. Wales has a long and proud tradition of radical action in public health, and this institution was the first in the UK to vote to ban smoking in public places and the first to ban smoking in cars when children are present. Llywydd, I'm proud of what we've achieved by working together in this Assembly to protect public health in Wales: improvements in the provision of public toilets, a licensing regime for tattooing and piercing, a ban on intimate piercing for under-18s, a ban on unstaffed sunbeds and a minimum unit price for alcohol. Perhaps it was the Human Transplantation (Wales) Act 2013 that was truly groundbreaking and is saving lives. It's another example of how Wales has led the way in the UK, changing the system of consent for organ donation to increase the number of organs available for transplantation. But this is not the only new ground we've broken. The Violence against Women, Domestic Abuse and Sexual Violence (Wales) Act 2015 is providing protection and support for victims, and the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 is driving public bodies, including Government, to plan and deliver in a sustainable way to improve the social, economic, environmental and cultural well-being of Wales. Llywydd, where necessary, we've used our legislative powers to protect devolution. Through the Agricultural Sector (Wales) Act 2014, the Trade Union (Wales) Act 2017, and most recently the Law Derived from the European Union (Wales) Act 2018, this Government has ensured that when the interests of Wales are threatened by the actions of the UK Government, we've deployed the tools at our disposal to stand up for Wales. During my time as First Minister, our devolution settlement hasn't stood still. Using our legislative programme, we've delivered our new Welsh taxes - the first for almost 800 years - and the Welsh Revenue Authority. Llywydd, there are many more Acts that I could mention, but it's clear how much has been achieved in that time. All the Acts I've mentioned may have been proposed and introduced by Government, but they've been shaped by stakeholders and improved by the scrutiny of this Assembly. We've always worked across this Chamber to ensure our legislation is the best it can be and to ensure it improves the lives of the people of Wales. We'll continue to do that on the Government Bills currently before the Assembly, and those I have announced today. This may be my last legislative statement, but a full legislative programme delivering on this Government's commitments, including a Bill in relation to the Welsh language, will be announced next year. And so, Llywydd, I commend this legislative programme to the Assembly.
Welsh: Rydym yn gwybod mai'r flwyddyn o'n blaenau fydd un o'r prysuraf o ran deddfwriaeth ers i Gymru gael pwerau deddfu sylfaenol. Wrth i'r DU baratoi i adael yr Undeb Ewropeaidd, bydd yna swm sylweddol o waith i'r Cynulliad hwn ymgymryd ag ef rhwng nawr a mis Mawrth os ydym am gael llyfr statud cwbl weithredol wrth inni ymadael. Bydd hwn yn gyfnod heriol ac ni ddylid tanamcangyfrif y llwyth gwaith deddfwriaethol sy'n gysylltiedig â gadael yr UE. Bydd angen i'r Cynulliad ymdrin â rhaglen sylweddol o gywiro rheoliadau o dan y Ddeddf tynnu'n ôl o'r UE rhwng mis Hydref a mis Mawrth. Byddwn yn parhau i adolygu'r angen ar gyfer Biliau sy'n gysylltiedig â Brexit dros y 12 mis nesaf, ac mae'n debygol y bydd angen cydsyniad y Cynulliad hwn ar nifer o Filiau Brexit y DU. Cyn belled ag y bo modd, ni ddylem ganiatáu i'r llwyth gwaith Brexit hwn gyfyngu ar ein huchelgeisiau deddfwriaethol, ond mae'n rhaid inni fod yn hyblyg ac yn barod i addasu ein rhaglen ddeddfwriaethol pe bai'r angen yn codi. Llywydd, mae Llywodraeth Cymru wedi cymryd yr awenau o ran amddiffyn hawliau plant. Rydym wedi ymgorffori Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn yn y Mesur nodedig Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011. Byddwn yn parhau i weithredu er mwyn amddiffyn plant a hawliau plant a byddwn yn cyflwyno Bil i ddileu'r amddiffyniad o gosb resymol. Bydd y ddeddfwriaeth hon yn cefnogi hawliau plant drwy wahardd y defnydd o gosb gorfforol. Rydym wedi ymgynghori yn eang a bydd yr ymatebion gan y cyhoedd, rhieni a phobl ifanc yn helpu i lunio ein cynigion. Llywydd, mae'r Llywodraeth hon yn credu y dylai cyfraith Cymru fod yn glir a hygyrch nid yn unig yn awr, ond yn yr hirdymor. Rydym wedi dechrau rhaglen i atgyfnerthu a chyfundrefnu cyfraith Cymru ond bydd hon yn siwrnai hir. Bydd cwblhau llyfr statud clir, hylaw a threfnus yn cymryd llawer o flynyddoedd, ond mae'n rhaid inni sicrhau ein bod yn gwneud cynnydd cyson a pharhaus. Byddwn felly yn cyflwyno Bil yn ymrwymo'r Llywodraeth i wella hygyrchedd cyfraith Cymru ac yn gwneud darpariaeth ynghylch sut y caiff deddfwriaeth Cymru ei dehongli. Llywydd, cyhoeddais y llynedd y byddem yn cyflwyno Bil llywodraeth leol. Bydd y Bil hwn yn cael ei gyflwyno yn ystod y flwyddyn ac yn cynnwys diwygio trefniadau etholiadol awdurdodau lleol, gan ymestyn yr etholfraint i rai 16 a 17 mlwydd oed. Bydd hefyd yn cynnwys deddfwriaeth yn ymwneud â chanlyniad ein hymgynghoriad yn ddiweddar ar Bapur Gwyrdd llywodraeth leol. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus yn gwneud datganiad manwl ar hyn a'r Bil yn ddiweddarach y prynhawn yma. Llywydd, mae'r Llywodraeth hon yn awyddus i sicrhau bod ansawdd yn ganolog i'n GIG. Ar yr adegau prin hynny pan fydd rhywbeth yn mynd o'i le - ac, yn anffodus, mewn system sy'n dibynnu ar bobl yn gweithio dan bwysau difrifol, o bryd i'w gilydd bydd pethau yn mynd o chwith - rydym yn awyddus i gael gwasanaeth iechyd sy'n agored a thryloyw ac yn gallu dysgu oddi wrth ei gamgymeriadau. Byddwn ni, felly, yn cyflwyno deddfwriaeth i sefydlu dyletswydd o ansawdd ar gyfer y GIG yng Nghymru a dyletswydd o onestrwydd ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol. Byddai dyletswydd o onestrwydd yn rhoi rhwymedigaethau statudol ar bob corff iechyd yng Nghymru i fod yn agored a thryloyw, ac yn nodi'r broses sydd i'w dilyn pan fydd pethau'n mynd o chwith a phobl yn dioddef niwed. Bydd y Bil hwn hefyd yn sefydlu corff annibynnol newydd i gynrychioli llais y dinesydd, i sicrhau bod gan bobl lais cryfach sy'n adlewyrchu eu profiadau o'r gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol. Bydd hefyd yn cynnwys cynigion i fynnu bod byrddau ymddiriedolaeth GIG yn penodi is-gadeirydd. Yn olaf, Lywydd, byddwn yn cyflwyno Bil i wahardd y defnydd o anifeiliaid gwyllt mewn syrcasau teithiol. Mae lles anifeiliaid yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon ac mae'r ffordd yr ydym yn trin anifeiliaid yn adlewyrchiad pwysig o'n gwerthoedd fel cymdeithas. Mae syrcasau yn fusnesau cyfreithlon, ac nid ein bwriad ni yw gwahardd pob math o adloniant syrcas yng Nghymru. Ond mae'r defnydd o anifeiliaid gwyllt yn y cyd-destun hwn yn hen ffasiwn ac yn annerbyniol yn foesol. Byddwn yn gwahardd eu defnyddio mewn syrcasau teithiol yng Nghymru. Llywydd, gwneuthum fy natganiad deddfwriaethol cyntaf fel Prif Weinidog ychydig dros wyth mlynedd yn ôl. Y datganiad hwn fydd fy un olaf i a hyderaf y byddwch chi yn caniatáu imi fyfyrio ar yr hyn y mae'r Llywodraeth hon wedi ei gyflawni yn yr amser hwnnw. Mae tai wedi bod, ac yn parhau i fod, yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru. Rydym wedi cymryd camau i amddiffyn tenantiaid ac atal digartrefedd. Rydym wedi terfynu'r hawl i brynu yng Nghymru. Rydym wedi gwarchod ein stoc o dai cymdeithasol a thai cyngor. Bydd Bil Rhentu Cartrefi (Ffioedd etc.) (Cymru), sy'n destun craffu gan y Cynulliad ar hyn o bryd, os caiff ei basio, yn gwahardd asiantau gosod rhag codi ffioedd ar denantiaid, gan ddileu'r rhwystrau rhag cael mynediad a symud o gwmpas yn y sector rhentu preifat. Rydym wedi gwneud diwygiadau mawr i'r system gofal cymdeithasol yng Nghymru, rydym wedi deddfu i wella safonau hylendid drwy ei gwneud yn orfodol i fusnesau bwyd arddangos eu sgoriau ar eu drysau, a bydd Deddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 yn diwygio sut yr ydym yn cynllunio ac yn adeiladu seilwaith ar gyfer cerdded a beicio yng Nghymru. Mae gan Gymru draddodiad hir a balch o weithredu radical mewn iechyd cyhoeddus a'r sefydliad hwn oedd y cyntaf yn y DU i bleidleisio i wahardd ysmygu mewn mannau cyhoeddus a'r cyntaf i wahardd ysmygu mewn ceir pan fydd plant yn bresennol. Llywydd, rwy'n falch o'r hyn a gyflawnwyd gennym drwy weithio gyda'n gilydd yn y Cynulliad hwn i ddiogelu iechyd y cyhoedd yng Nghymru: gwelliannau yn y ddarpariaeth o doiledau cyhoeddus, cyfundrefn drwyddedu ar gyfer tatŵio a thyllu'r corff, gwaharddiad ar dyllu mewn rhan bersonol o'r corff ar gyfer pobl dan 18 oed, gwaharddiad ar welyau haul heb eu staffio ac isafswm pris uned ar alcohol. Efallai mai Deddf Trawsblannu Dynol (Cymru) 2013 oedd y ddeddf wirioneddol arloesol ac mae'n achub bywydau. Mae'n enghraifft arall o sut y mae Cymru wedi arwain y ffordd yn y DU, gan newid y system gydsynio ar gyfer rhoi organau i gynyddu nifer yr organau sydd ar gael i'w trawsblannu. Ond nid hwn yw'r unig dir newydd a dorrwyd gennym. Mae Deddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015 yn rhoi amddiffyniad a chymorth i ddioddefwyr, ac mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn sbarduno cyrff cyhoeddus, gan gynnwys y Llywodraeth, i gynllunio a darparu mewn modd cynaliadwy i wella lles cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol Cymru. Llywydd, lle bo angen, rydym wedi defnyddio ein pwerau deddfwriaethol i amddiffyn datganoli. Drwy Ddeddf y Sector Amaethyddol (Cymru) 2014, Deddf yr Undebau Llafur (Cymru) 2017, ac yn fwyaf diweddar Ddeddf y Gyfraith sy'n Deillio o'r Undeb Ewropeaidd (Cymru) 2018, mae'r Llywodraeth hon wedi sicrhau, pan fyddo buddiannau Cymru dan fygythiad oherwydd gweithredoedd Llywodraeth y DU, ein bod wedi defnyddio'r arfau sydd ar gael inni er mwyn sefyll dros Gymru. Yn ystod fy amser fel Prif Weinidog, nid yw ein setliad datganoli wedi aros yn ei unfan. Gan ddefnyddio ein rhaglen ddeddfwriaethol, rydym wedi cyflawni ein trethi Cymreig newydd - y cyntaf am bron 800 mlynedd - ac Awdurdod Cyllid Cymru. Llywydd, mae yna lawer mwy o ddeddfau y gallwn eu crybwyll, ond mae maint yr hyn a gyflawnwyd yn yr amser hwn yn eglur. Efallai fod yr holl ddeddfau y soniais amdanynt wedi cael eu cynnig a'u cyflwyno gan y Llywodraeth, ond maen nhw wedi cael eu siapio gan randdeiliaid ac wedi cael eu gwella gan waith craffu'r Cynulliad hwn. Rydym wedi cydweithio ar draws y Siambr hon i sicrhau bod ein deddfwriaeth yr orau y gall fod a sicrhau ei bod yn gwella bywydau pobl Cymru. Byddwn yn parhau i wneud hynny ar Filiau'r Llywodraeth sydd ar hyn o bryd gerbron y Cynulliad, a'r biliau yr wyf wedi eu cyhoeddi heddiw. Efallai mai hwn fydd fy natganiad deddfwriaethol olaf i, ond bydd rhaglen ddeddfwriaethol lawn ar gyfer cyflawni ymrwymiadau'r Llywodraeth hon, gan gynnwys Bil mewn cysylltiad â'r iaith Gymraeg, yn cael ei chyhoeddi'r flwyddyn nesaf. Ac felly, Lywydd, cymeradwyaf y rhaglen ddeddfwriaethol hon i'r Cynulliad.