English: Diolch yn fawr, Llywydd, and I'd like to move amendments 6 and 10 on e-cigarettes. And I'd like also to thank constituents for raising this particular issue with me. It appears that this is an emerging litter trend in single-use vapes, which are not only made out of plastic, but also contain batteries with evaluative harmful chemicals and even pose a fire risk. Each disposable vape comes with its own packaging. There's a box, there's a sealable foil, a vacuum-pack box, which is non-recyclable, and usually, a couple of small plastic stoppers attached to the vape itself that you detach before you use. All of these, then, after a single use, are discarded. My amendments address a particular concern around vaping devices and e-cigarettes, because the discarded devices all contain a lithium battery, which could be recycled. Lithium is essential for any shift to net zero, so it's completely wrong that these batteries are ending up in landfill. I'm grateful for information that I've received from Keep Wales Tidy, who've started to collect data on vaping litter on our streets. They've heard from a number of Welsh local authorities over the past year, who have all highlighted this as an emerging and growing issue. More specifically, Keep Wales Tidy are concerned about the rise of single-use vapes, which are purposely designed for only one use and then discarded. An increase of these items appears to be creating a new litter trend that correlates with consumer behaviours. In addition, and probably not relevant here, but there is a public health issue here. Recent evidence shows that single-use vapes are increasingly being used by children between the ages of 11 and 17, and they are sold not in concealed units, like tobacco, but often presented in brightly coloured cabinets. Vaping litter is normally found in the same areas where you might expect to find smoking litter, suggesting that there is some similarity in the behaviours of smokers and vapers, due to the necessity of having to go outside or to designated areas. Like cigarettes, they contain chemicals that are harmful to our soils, our waterways, our wildlife, but also contain batteries, which have an additional toxic mix of chemicals that can be released if the casing is damaged or left to deteriorate. They can even be a potential fire hazard in hot temperatures. Surveys carried out earlier this year found that they were present on 6.8 per cent of streets in Swansea. Now, although this is likely to be a significant underestimation, as the surveys don't take into account parks, green spaces or beaches, according to Keep Scotland Beautiful and the Marine Conservation Society, more than 1 million disposable vapes are sold every week in the UK, and two are thrown away every second. It is also important to note that there are currently no adequate recycling or take-back facilities for these items. Some people, I hear, are putting them in supermarket battery collection points, although it is unlikely that these will be dealt with properly, due to the additional processing required to access the battery. Single-use vapes are therefore very much at odds with Wales becoming a greener society and prevent us having a more appealing environment for us all. There are no producer-responsibility requirements with them, and they are relatively new on the market. Therefore, I believe that there's a significant case for including single-use e-cigarettes into this Bill specifically. This would represent a truly significant move towards a prevention-first approach, rather than us being on the back foot every time. Minister, we in Wales could be a beacon of early action to address a known problem before further harm is caused. The latest survey by Keep Wales Tidy in my region, the county of Rhondda Cynon Taf, showed a 5.2 per cent presence of single-use vapes. Now, although this may sound small, this is quite high for a relatively new litter item. So, this is 5 per cent on top of current litter levels - not part of. The Keep Wales Tidy surveyor was also keen to point out that the vape pens were often found in numbers, not as single isolated incidents. These are tough times, with people worried about whether they can have a decent standard of living, but it's not just about money. We know, in Wales, in our hearts, that there are other kinds of wealth, in our relationships with our friends, family, and in our communities, and we have in Wales the beautiful natural environment, our landscape, our mountains, our rivers and our seas, which makes me passionate about our nation. We must do everything in our power in this Senedd to protect them, so please support my amendments this afternoon. Diolch yn fawr.
Welsh: Diolch yn fawr, Llywydd, a hoffwn i gynnig gwelliannau 6 a 10 ar e-sigaréts. A hoffwn ddiolch hefyd i etholwyr am godi'r mater penodol hwn gyda mi. Mae'n ymddangos bod hwn yn duedd o daflu sbwriel sy'n dod i'r amlwg wrth ddefnyddio fêps untro, sydd nid yn unig wedi'u gwneud o blastig, ond sydd hefyd yn cynnwys batris gyda chemegau niweidiol gwerthgyfrifiol ac sydd hyd yn oed yn creu risg o dân. Mae gan bob fêp tafladwy ei ddeunydd pacio ei hun. Ceir bocs, ffoil y gellir ei selio, blwch pecyn gwactod na ellir ei ailgylchu, ac fel arfer, cwpl o dopynnau bach plastig ynghlwm wrth y fêp ei hun yr ydych chi'n eu datgysylltu cyn defnyddio'r fêp. Mae'r rhain i gyd, ar ôl eu defnyddio unwaith, yn cael eu taflu. Mae fy ngwelliannau yn mynd i'r afael â phryder penodol ynghylch dyfeisiau fepio ac e-sigaréts, oherwydd bod y dyfeisiau sy'n cael eu taflu i gyd yn cynnwys batri lithiwm, y gellid ei ailgylchu. Mae lithiwm yn hanfodol ar gyfer unrhyw symudiad tuag at sero net, felly mae'n hollol anghywir bod y batris hyn yn mynd i safleoedd tirlenwi. Rwy'n ddiolchgar am wybodaeth yr wyf wedi ei gael gan Cadwch Gymru'n Daclus, sydd wedi dechrau casglu data ar sbwriel fepio ar ein strydoedd. Maen nhw wedi clywed gan nifer o awdurdodau lleol Cymru dros y flwyddyn ddiwethaf, sydd i gyd wedi amlygu hwn fel mater sy'n datblygu ac yn tyfu. Yn fwy penodol, mae Cadwch Gymru'n Daclus yn poeni am y cynnydd mewn fêps untro, sydd wedi'u dylunio'n bwrpasol ar gyfer un defnydd yn unig cyn eu taflu wedyn. Mae'n ymddangos bod cynnydd yn yr eitemau hyn yn creu tuedd taflu sbwriel newydd sydd â chydberthynas ag ymddygiadau defnyddwyr. Hefyd, ac nid yw'n berthnasol yma mae'n debyg, ond mae yna fater iechyd cyhoeddus yma. Mae tystiolaeth ddiweddar yn dangos bod fêps untro yn cael eu defnyddio'n gynyddol gan blant rhwng 11 a 17 oed, ac maen nhw'n cael eu gwerthu, nid mewn unedau wedi'u cuddio, fel tybaco, ond yn aml mewn cabinetau lliw llachar. Fel arfer mae sbwriel fepio i'w weld yn yr un ardaloedd lle fyddech chi'n disgwyl dod o hyd i sbwriel ysmygu, sy'n awgrymu bod rhywfaint o debygrwydd yn ymddygiadau ysmygwyr a'r rhai sy'n fepio, oherwydd y rheidrwydd o orfod mynd y tu allan neu i ardaloedd dynodedig. Fel sigaréts, maen nhw'n cynnwys cemegau sy'n niweidiol i'n priddoedd, ein dyfrffyrdd, ein bywyd gwyllt, ond maen nhw hefyd yn cynnwys batris, sydd â chymysgedd gwenwynig ychwanegol o gemegau a all gael eu rhyddhau pe bai'r casyn yn cael ei ddifrodi neu'n cael ei adael i ddirywio. Gallent o bosibl greu risg o dân mewn tymheredd poeth. Yn ôl arolygon a gynhaliwyd yn gynharach eleni roedden nhw'n bresennol ar 6.8 y cant o strydoedd yn Abertawe. Nawr, er bod hyn yn debygol o fod yn amcangyfrif rhy isel o lawer, gan nad yw'r arolygon yn ystyried parciau, mannau gwyrdd neu draethau, yn ôl Keep Scotland Beautiful a'r Gymdeithas Cadwraeth Forol, mae mwy na 1 miliwn o fêps tafladwy yn cael eu gwerthu bob wythnos yn y DU, ac mae dau yn cael eu taflu bob eiliad. Mae'n bwysig nodi hefyd nad oes cyfleusterau ailgylchu na chyfleusterau dychwelyd digonol ar gyfer yr eitemau hyn ar hyn o bryd. Mae rhai pobl, rwy'n clywed, yn eu rhoi mewn mannau casglu batris mewn archfarchnadoedd, er ei bod yn annhebygol y bydd y rhain yn cael eu trin yn iawn, oherwydd y prosesu ychwanegol sydd ei angen i gael gafael ar y batri. Nid yw fêps untro felly yn gydnaws â nod Cymru i fod yn gymdeithas werddach ac maen nhw'n ein hatal ni rhag bod ag amgylchedd mwy apelgar i bob un ohonom. Nid oes ganddyn nhw ofynion cyfrifoldeb cynhyrchwyr, ac maen nhw'n gymharol newydd ar y farchnad. Felly, credaf fod achos sylweddol dros gynnwys e-sigaréts untro yn benodol yn y Bil hwn. Byddai hyn yn symudiad gwirioneddol arwyddocaol tuag at ddull atal yn gyntaf, yn hytrach na bod ar y droed ôl bob tro. Gweinidog, gallem ni yng Nghymru fod yn esiampl o weithredu cynnar i fynd i'r afael â phroblem hysbys cyn i fwy o niwed gael ei achosi. Dangosodd yr arolwg diweddaraf gan Cadwch Gymru'n Daclus yn fy ardal i, sir Rhondda Cynon Taf, bod 5.2 y cant o fêps untro yn bresennol. Nawr, er y gallai hyn swnio'n isel, mae hyn yn eithaf uchel ar gyfer eitem o sbwriel gymharol newydd. Felly, mae hyn 5 y cant ar ben y lefelau sbwriel presennol - nid rhan ohonyn nhw. Roedd syrfëwr Cadwch Gymru'n Daclus hefyd yn awyddus i nodi bod y pennau fepio yn aml i'w gweld mewn niferoedd, nid fel digwyddiadau unigol. Mae'n gyfnod anodd, gyda phobl yn poeni ynghylch cael safon byw ddigonol, ond nid arian yn unig sy'n bwysig. Gwyddom, yng Nghymru, yn ein calonnau, fod mathau eraill o gyfoeth, yn ein perthynas â'n ffrindiau, teulu, ac yn ein cymunedau, ac yng Nghymru mae gennym ni amgylchedd naturiol hardd, ein tirwedd, ein mynyddoedd, ein hafonydd a'n moroedd, sy'n fy ngwneud i deimlo'n angerddol dros ein cenedl. Rhaid i ni wneud popeth o fewn ein gallu yn y Senedd hon i'w diogelu, felly cefnogwch fy ngwelliannau y prynhawn yma. Diolch yn fawr.