English: Can I begin by thanking the Member for Monmouth, Nick Ramsay, for raising this important matter and using the short debate during National Eye Health Week? I'm very grateful to him for highlighting the significant impact that low vision and sight loss has on people. Improving access to services for this group in all aspects of Welsh life is so important, as you so adequately have demonstrated in your short debate. The Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 places a responsibility on specified public bodies to set and work towards well-being objectives, which contribute towards each of the well-being goals. One of the goals, of course, is to create a more equal Wales with a society that enables people to fulfil their potential no matter what their background or circumstances. As a Government, there's work going on in many areas that supports this goal of creating a more equal Wales. One example is our disability equality forum, which allows us to engage directly with disabled people and hear from them how Welsh Government legislation policies are affecting their lives, and how things might be improved. Our framework for action on independent living sets out the action we're taking as a Government to promote the rights of disabled people in Wales to live independently and exercise the same rights as other citizens. I recall, as many Members from previous Assemblies will, that we did actually take forward this framework for action as a result of a petition that then led to Government responding and developing this framework. Many issues raised by disabled people are about local service access and delivery, which is, of course, so important to people living with sight loss. We know that local disabled people's groups and organisations, where they exist, can be very effective in keeping up the pressure for improvement at local level. And it's important that this continues. As a Government, we're funding Action on Hearing Loss Cymru, working with RNIB Cymru, to train and support people with sensory loss to share their personal experiences with service providers in the health, social services and housing sectors. As part of this work, a best practice guide for housing providers has been published and similar guides are planned for social services and GP services. Our digital technology can have a key role in improving access to services for disabled people, including those with sight loss, and this is another area of work that can help reduce isolation and enhance the capacity for independent living by giving disabled people the same choice and control over their lives as everyone else. So, Welsh Government's digital inclusion programme, Digital Communities Wales, works with disabled people's organisations so that these organisations can deliver digital skills support to the disabled people they work with. But we also recognise that e-accessibility can be a barrier to more people benefiting fully from the numerous opportunities presented by the internet. I'm aware of research that shows that disabled people are more likely to be digitally excluded, so it's particularly important that we fully understand the issues, because arguably disabled people have even more to gain from digital technologies that are progressing all the time, as technology can open up opportunities that were previously out of reach. If we look at Digital Communities Wales, for example, it's supported RNIB Cymru to deliver its lottery-funded Online Today digital inclusion project, which helps people with sensory loss to get more out of computers, tablets, smartphones and the internet. If we move on to the area of employment, disabled people have told us how important accessing and remaining in work is to them. We also know that, sometimes, negative and inflexible attitudes by employers and managers can adversely affect disabled people. It's vital that we tackle this, because disabled people have told us that being in employment promotes independence, confidence, health and well-being, as well as providing a route out of poverty and enabling participation in society. As a result of hearing these ongoing concerns, Welsh Government officials are working with the Department for Work and Pensions to raise awareness amongst employers and disabled people of the support that is available through the Access to Work schemes. Nick Ramsay, you raised the important issue of public transport, which is an area of real concern. There are a number of examples where we in Wales have taken a lead in advocating improvements in our public transport system to improve accessibility. You raised the important issue of access to bus services. Since 2013, it has been our policy that public service vehicles operating local scheduled bus services should have next-stop audiovisual announcements on board. These systems do enable people who are blind or living with sight loss to use our public transport system with confidence, and they reduce the risk of passengers being left at the wrong bus stop in an unfamiliar area that can be a significant distance away from their final destination. In March, we published our voluntary Welsh bus quality standard, which, for the first time, directly linked the payment of grant funding made available from our bus services support grant to the delivery of Talking Bus and other quality expectations. It's for this reason that we've welcomed the Secretary of State for Transport's decision to introduce an amendment to the Bus Services Bill that will improve the availability of accessible information on buses as a requirement of the Equality Act 2010. The award of the next Wales and borders franchise and the development of the north Wales and south-east Wales metro systems will provide a transformational change to public transport in these areas that's long overdue. We're determined that improving accessibility of the rail network to improve the passenger experience should be at the heart of the work that we're doing with the rail industry. Moving on to the crucial area of health, in December 2013, the Welsh Government introduced the all-Wales standards for accessible communication and information for people with sensory loss. The aim is to set up standards of service delivery that people with sensory loss should expect to be met when they access healthcare. Every patient or service user who requires communication support should have this need met. In implementing the standards, Action on Hearing Loss Cymru and RNIB Cymru have worked closely with the NHS Centre for Equality and Human Rights to develop training for NHS staff specifically around the needs of people with sensory loss. 'Treat Me Fairly' is an e-learning package that has been developed and accepted by all local health boards as statutory mandatory training at induction. It is about fair and equal treatment for everyone accessing healthcare and is very much centred on communication. Access will increasingly improve as primary care is organised better. For example, there is a need for more options on how to get help and advice on a wider range of self-care services and professionals to respond. We are managing more people in primary care, including direct access for many conditions, rather than needing a GP referral. Our Wales eye care service leads the way in the UK, and I was very proud to be part of that development many years ago as health Minister. And I recall Dr Dai Lloyd and others - still one or two from then - and David Melding, who were involved at that time, I think in the first Assembly session. It is actually recognised as a significant advance in the provision of primary eye care services. There are two key aims: to preserve sight through the early detection of eye disease and to provide support to those who have low vision and whose sight is unlikely to improve. Thank you for recognising, Nick, how Wales is ahead in terms of the NHS, but we mustn't be complacent. There is more to learn, clearly, as you say, and we look to that evidence. The Wales eye care service's prudent pathways benefit the patient by making their care more accessible and closer to where they live. They also ensure that optometrists in primary care and ophthalmologists in secondary care work at the top of their licence. The social care provided by local authorities in Wales is a major component of the care offered in the community, and we're driving improvements for the implementation of the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014. So, we must be assured that the prevention of avoidable sight loss is a key priority. It certainly is a key priority of this Welsh Government, and this drives our policies. The challenges we face in eye care are well known. The number of people with eye disease is predicted to increase dramatically, and the burden on eye care services will continue to increase, but it's good news -
Welsh: A gaf fi ddechrau drwy ddiolch i'r Aelod dros Fynwy, Nick Ramsay, am godi'r mater pwysig hwn a defnyddio'r ddadl fer yn ystod Wythnos Genedlaethol Iechyd Llygaid? Rwy'n ddiolchgar iawn iddo am dynnu sylw at yr effaith sylweddol y mae golwg gwan a cholli golwg yn ei chael ar bobl. Mae gwella mynediad at wasanaethau ar gyfer y grŵp hwn ym mhob agwedd ar fywyd Cymru mor bwysig, fel rydych wedi dangos mor briodol yn eich dadl fer. Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn gosod cyfrifoldeb ar gyrff cyhoeddus penodol i osod a gweithio tuag at amcanion llesiant, sy'n cyfrannu at bob un o'r nodau llesiant. Un o'r nodau, wrth gwrs, yw creu Cymru fwy cyfartal gyda chymdeithas sy'n galluogi pobl i gyflawni eu potensial waeth beth fo'u cefndir neu eu hamgylchiadau. Fel Llywodraeth, mae gwaith yn mynd rhagddo mewn sawl maes sy'n cefnogi'r nod hwn o greu Cymru fwy cyfartal. Un enghraifft yw ein fforwm cydraddoldeb i bobl anabl, sy'n ein galluogi i ymgysylltu'n uniongyrchol â phobl anabl a chlywed ganddynt sut y mae polisïau deddfwriaeth Llywodraeth Cymru yn effeithio ar eu bywydau, a sut y gellid gwella pethau. Mae ein fframwaith ar gyfer gweithredu ar fyw'n annibynnol yn nodi'r camau rydym yn eu cymryd fel Llywodraeth i hyrwyddo hawliau pobl anabl yng Nghymru i fyw'n annibynnol ac arfer yr un hawliau â dinasyddion eraill. Rwy'n cofio, fel y bydd llawer o'r Aelodau o Gynulliadau blaenorol, ein bod wedi bwrw ymlaen â'r fframwaith hwn ar gyfer gweithredu o ganlyniad i ddeiseb a arweiniodd wedyn at y Llywodraeth yn ymateb a datblygu'r fframwaith. Mae llawer o faterion a godwyd gan bobl anabl yn ymwneud â hygyrchedd a darpariaeth gwasanaethau lleol sydd, wrth gwrs, mor bwysig i bobl sydd wedi colli eu golwg. Rydym yn gwybod y gall grwpiau a sefydliadau lleol i bobl anabl fod yn effeithiol iawn, lle y maent i'w cael, wrth barhau i bwyso am welliannau ar lefel leol. Ac mae'n bwysig fod hyn yn parhau. Fel Llywodraeth, rydym yn ariannu Action on Hearing Loss Cymru, gan weithio gyda RNIB Cymru, i hyfforddi a chynorthwyo pobl â nam ar y synhwyrau i rannu eu profiadau personol gyda darparwyr gwasanaethau yn y sectorau iechyd, gwasanaethau cymdeithasol a thai. Fel rhan o'r gwaith hwn, cyhoeddwyd canllaw arferion gorau ar gyfer darparwyr tai ac mae canllawiau tebyg yn cael eu cynllunio ar gyfer gwasanaethau cymdeithasol a gwasanaethau meddygon teulu. Gall ein technoleg ddigidol chwarae rhan allweddol yn gwella mynediad i wasanaethau ar gyfer pobl anabl, gan gynnwys pobl sydd wedi colli eu golwg, ac mae hwn yn faes gwaith arall a all helpu i leihau arwahanrwydd a gwella'r gallu i fyw'n annibynnol drwy roi'r un dewis a rheolaeth dros eu bywydau â phawb arall i bobl anabl. Felly, mae rhaglen cynhwysiant digidol Llywodraeth Cymru, Cymunedau Digidol Cymru, yn gweithio gyda sefydliadau pobl anabl fel y gall y sefydliadau hyn ddarparu cymorth gyda sgiliau digidol i'r bobl anabl y maent yn gweithio gyda hwy. Ond rydym hefyd yn cydnabod y gall e-hygyrchedd fod yn rhwystr rhag i fwy o bobl allu elwa'n llawn ar y cyfleoedd niferus y mae'r rhyngrwyd yn eu cynnig. Rwy'n ymwybodol o ymchwil sy'n dangos bod pobl anabl yn fwy tebygol o fod wedi'u hallgáu'n ddigidol, felly mae'n arbennig o bwysig ein bod yn deall y problemau, gan y gellid dadlau bod gan bobl anabl fwy byth i'w ennill o dechnolegau digidol sy'n datblygu drwy'r amser, wrth i dechnoleg greu cyfleoedd a oedd allan o gyrraedd o'r blaen. Os edrychwn ar Cymunedau Digidol Cymru, er enghraifft, mae wedi cynorthwyo RNIB Cymru i gyflawni ei brosiect cynhwysiant digidol Ar-lein Heddiw a ariennir gan y loteri, ac sy'n helpu pobl â nam ar y synhwyrau i gael mwy o fudd o gyfrifiaduron, tabledi, ffonau clyfar a'r rhyngrwyd. Os symudwn ymlaen at faes cyflogaeth, mae pobl anabl wedi dweud wrthym pa mor bwysig yw cael gwaith a dal ati i weithio iddynt. Rydym hefyd yn gwybod bod agweddau negyddol ac anhyblyg gan gyflogwyr a rheolwyr weithiau yn gallu effeithio'n andwyol ar bobl anabl. Mae'n hanfodol ein bod yn mynd i'r afael â hyn, gan fod pobl anabl wedi dweud wrthym fod bod mewn gwaith yn hybu annibyniaeth, hyder, iechyd a lles, yn ogystal â darparu ffordd allan o dlodi ac yn eu galluogi i gyfranogi yn y gymdeithas. O ganlyniad i glywed y pryderon cyson hyn, mae swyddogion Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r Adran Gwaith a Phensiynau i godi ymwybyddiaeth cyflogwyr a phobl anabl o'r cymorth sydd ar gael drwy'r cynlluniau Mynediad i Waith. Nick Ramsay, fe nodoch fater pwysig trafnidiaeth gyhoeddus, sy'n faes pryder gwirioneddol. Ceir nifer o enghreifftiau lle rydym ni yng Nghymru wedi bod ar y blaen yn hyrwyddo gwelliannau yn ein system trafnidiaeth gyhoeddus er mwyn gwella hygyrchedd. Roeddech yn nodi mater pwysig hygyrchedd gwasanaethau bws. Ers 2013, ein polisi yw y dylai cerbydau gwasanaeth cyhoeddus sy'n gweithredu gwasanaethau bws a drefnir yn lleol ddarparu cyhoeddiadau clyweledol ar eu bysiau. Mae'r systemau hyn yn galluogi pobl sy'n ddall neu sydd â nam ar y golwg i ddefnyddio ein system trafnidiaeth gyhoeddus yn hyderus, ac maent yn lleihau'r risg y bydd teithwyr yn cael eu gadael yn y safle bws anghywir mewn ardal anghyfarwydd a all fod gryn bellter i ffwrdd o'u cyrchfan terfynol. Ym mis Mawrth, cyhoeddwyd ein safon ansawdd bysiau Cymru gwirfoddol, a oedd, am y tro cyntaf, yn cysylltu'n uniongyrchol y taliad arian grant sydd ar gael o'n grant cymorth gwasanaethau bws i gyflwyno Bws Siarad a disgwyliadau eraill o ansawdd. Am y rheswm hwn rydym wedi croesawu penderfyniad yr Ysgrifennydd Gwladol dros Drafnidiaeth i gyflwyno gwelliant i'r Bil Gwasanaethau Bws a fydd yn gwella argaeledd gwybodaeth hygyrch ar fysiau fel un o ofynion Deddf Cydraddoldeb 2010. Bydd dyfarnu masnachfraint nesaf Cymru a'r Gororau a datblygiad systemau metro gogledd Cymru a de-ddwyrain Cymru yn sicrhau newid trawsffurfiol y mae'n hen bryd ei gael i drafnidiaeth gyhoeddus yn y meysydd hyn. Rydym yn benderfynol y dylai gwella hygyrchedd y rhwydwaith rheilffyrdd i wella profiadau teithwyr fod yn ganolog i'r gwaith rydym yn ei wneud gyda'r diwydiant rheilffyrdd. Gan symud ymlaen i faes hanfodol iechyd, ym mis Rhagfyr 2013, cyflwynodd Llywodraeth Cymru Safonau Cymru Gyfan ar gyfer Cyfathrebu a Gwybodaeth Hygyrch i Bobl â Nam ar y Synhwyrau. Y nod yw sefydlu safonau darparu gwasanaeth y dylai pobl â nam ar y synhwyrau ddisgwyl iddynt gael eu cyrraedd wrth iddynt dderbyn gofal iechyd. Dylai pob claf neu ddefnyddiwr gwasanaeth sydd angen cymorth cyfathrebu gael yr angen hwn wedi'i ddiwallu. I weithredu'r safonau, mae Action on Hearing Loss Cymru ac RNIB Cymru wedi gweithio'n agos gyda Chanolfan Cydraddoldeb a Hawliau Dynol y GIG ar ddatblygu hyfforddiant penodol i staff y GIG ar anghenion pobl â nam ar y synhwyrau. Pecyn e-ddysgu yw 'Trin Pobl yn Deg' sydd wedi ei ddatblygu a'i dderbyn gan yr holl fyrddau iechyd lleol fel hyfforddiant gorfodol statudol yn ystod y cyfnod sefydlu. Mae'n ymwneud â thriniaeth deg a chyfartal i bawb sy'n cael gofal iechyd ac mae'n canolbwyntio i raddau helaeth ar gyfathrebu. Bydd mynediad yn gwella fwyfwy wrth i ofal sylfaenol gael ei drefnu'n well. Er enghraifft, mae angen mwy o opsiynau ar sut i gael help a chyngor ar amrywiaeth ehangach o wasanaethau hunanofal a gweithwyr proffesiynol i ymateb. Rydym yn rheoli mwy o bobl mewn gofal sylfaenol, gan gynnwys mynediad uniongyrchol ar gyfer nifer o gyflyrau, yn hytrach na bod angen atgyfeiriad gan feddyg teulu. Mae ein gwasanaeth gofal llygaid Cymru yn arwain y ffordd yn y DU, ac roeddwn yn falch iawn o fod yn rhan o'r datblygiad hwnnw flynyddoedd lawer yn ôl fel Gweinidog iechyd. Ac rwy'n cofio Dr Dai Lloyd ac eraill - un neu ddau'n dal i fod o'r adeg honno - a David Melding, a oedd yn rhan o hynny ar y pryd, yn sesiwn gyntaf y Cynulliad rwy'n credu. Mae'n cael ei gydnabod mewn gwirionedd fel cam sylweddol ymlaen o ran darparu gwasanaethau gofal llygaid sylfaenol. Ceir dau brif nod: diogelu'r golwg drwy ganfod clefydau llygaid yn gynnar a rhoi cymorth i bobl â golwg gwan sy'n annhebygol o wella. Diolch i chi am gydnabod, Nick, sut y mae Cymru ar y blaen o ran y GIG, ond rhaid i ni beidio â bod yn hunanfodlon. Mae mwy i'w ddysgu, yn amlwg, fel y dywedwch, ac rydym yn ystyried y dystiolaeth honno. Mae llwybrau doeth gwasanaeth gofal llygaid Cymru o fudd i'r claf drwy wneud eu gofal yn fwy hygyrch ac yn nes at ble y maent yn byw. Maent hefyd yn sicrhau bod optometryddion mewn gofal sylfaenol ac offthalmolegwyr mewn gofal eilaidd yn gweithio ar frig eu trwydded. Mae'r gofal cymdeithasol a ddarperir gan awdurdodau lleol yng Nghymru yn elfen bwysig o'r gofal a gynigir yn y gymuned, ac rydym yn ysgogi gwelliannau ar gyfer gweithredu Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014. Felly, mae'n rhaid i ni fod yn sicr fod atal achosion o golli golwg y gellir eu hosgoi yn flaenoriaeth allweddol. Mae'n sicr yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth hon yng Nghymru, ac mae'n llywio ein polisïau. Mae'r heriau a wynebwn mewn gofal llygaid yn hysbys. Rhagwelir y bydd nifer y bobl sydd â chlefyd ar eu llygaid yn cynyddu'n ddramatig, a bydd y baich ar wasanaethau gofal llygaid yn parhau i gynyddu, ond mae'n newydd da -