English: Diolch, Dirprwy Lywydd, and can I thank Russell George for raising the Montgomery canal project with us today? I know he's long championed this project, and has again highlighted the achievements of the many enthusiastic local volunteers who give so much of their time, energy and skills to the canal restoration project, which has been running now for many decades, as we've heard. It truly is a labour of love and a tribute to the commitment of everyone involved. Canals were once the living arteries of the industrial revolution, linking quarries and industrial works to markets and ports through which Welsh products were transported to cities across the globe. Today, our canals remain important for us as symbols of our industrial heritage, drivers of economic generation, and as places where nature can flourish. They're also much-loved sources of recreation, offering opportunities for communities to participate in physical exercise by walking, running and cycling along the many miles of restored towpaths, as well as enjoying activities on the water itself. Last November, I was delighted to have the opportunity to visit the Pontcysyllte aqueduct and canal, one of our four world heritage sites, and while I was there, I learned from those responsible for its management about the many benefits that the canal brings to the region. It's now 12 years since Pontcysyllte was made a world heritage site, and its popularity as a visitor destination has increased year on year to the point, prior to COVID, when it was seeing in excess of 300,000 visitors visiting the main aqueduct alone. The Llangollen canal is itself one of the busiest stretches of canal anywhere in the United Kingdom. The Montgomery canal also plays an important role in the industrial history of mid Wales, and I'm pleased to see that it continues to play an important role today. The canal is a part of the living heritage of the region, along with other treasures such as the Welshpool and Llanfair light railway, Powis castle and the Powysland museum that give mid Wales its unique character, and which helps draw thousands of visitors each year. And while a walker passing through the region of the famous Offa's Dyke footpath might think of the region as being primarily rural, the canal and its associated quaysides and lime kilns reminds us that there were few parts of Wales that were not touched by the spread of industry in the recent past. The increasing number of visitors and canal users illustrates what a draw historic canals can be, because tourism is an important part of the regional economy, as recognised in our regional economic framework, published last year. Getting tourism right at a local level, whilst ensuring that Wales can compete on the international stage, are key components of the 'Welcome to Wales' five-year strategy, which was published in January 2020. 'Welcome to Wales' sets the framework for growing the visitor economy, focusing on Wales's strengths: its landscapes, cultures and places. The strategy highlights two main ideas of bro and byd, ' bro ' meaning local community, a sense of purpose and place, and ' byd ' meaning international levels of quality, standards and ambition. At the heart of tourism policy remain the three key areas that underpin all activity: sustainability, inclusivity and accessibility. The mid Wales growth deal includes a dedicated strand for tourism, within which the Montgomery canal restoration is one of the projects under consideration for funding, as a result of the bid by the Montgomery canal partnership, which I know was supported by Russell George. One of the particular opportunities presented by the canals is that they connect places and people that can be catalysts for productive partnerships. Tourism benefits from linking sites together, and it can also be a productive way to share conservation experience and skills. Canals are just one of the more visible reminders of our industrial heritage, but to understand and enjoy them fully, it's also important to consider the places to which they connect and run through. And the work undertaken recently in the preparation of the Pontcysyllte aqueduct and canal world heritage site management plan emphasises the importance of connections and partnership working, and this is equally important for other canals. I'm glad to hear that the Montgomery canal benefits from a strong partnership that brings together organisations with varied interests in the canal. Visit Wales continues to work with the partnership, providing them with advice and support and promoting the canal alongside other regional heritage attractions. Visit Wales has also provided funding for projects to improve towpaths and public access. I've focused on the heritage values of the canal, but of course part of its international status is for nature conservation as a special area of conservation for aquatic flora, and I'm aware that the success of this has benefited from a Natura 2000 grant of almost £250,000 to ensure the ongoing management of this important nature resource. It's also important to recognise and commend the work of the volunteers that we've talked about earlier. Since taking up my role as Deputy Minister, it's been my pleasure to meet many groups and individuals with a passion for their heritage who work tirelessly to conserve and protect historic sites of all periods and to share them with their communities. The collective knowledge, skills and passion of groups and individuals such as these cannot be underestimated, not only for their contributions to heritage or historical research, but for what they deliver for their communities. The physical and social benefits of physical activity and volunteering are well understood, and projects like this demonstrate how our historic environment and heritage assets provide excellent opportunities to put this into practice. Diolch yn fawr iawn.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac a gaf fi ddiolch i Russell George am ddod â phrosiect camlas Trefaldwyn i'n sylw ni heddiw? Rwy'n gwybod ei fod wedi bod yn hyrwyddo'r prosiect hwn ers tro, ac unwaith eto mae wedi tynnu sylw at lwyddiannau'r gwirfoddolwyr lleol brwdfrydig niferus sy'n rhoi cymaint o'u hamser, eu hegni a'u sgiliau i brosiect adfer y gamlas, prosiect a fu ar y gweill bellach ers degawdau lawer, fel y clywsom. Mae'n sicr yn llafur cariad ac yn deyrnged i ymrwymiad pawb sy'n gysylltiedig ag ef. Roedd camlesi ar un adeg yn wythiennau byw'r chwyldro diwydiannol, gan gysylltu chwareli a gwaith diwydiannol â marchnadoedd a phorthladdoedd lle cludwyd cynnyrch o Gymru i ddinasoedd ledled y byd. Heddiw, mae ein camlesi'n parhau i fod yn bwysig i ni fel symbolau o'n treftadaeth ddiwydiannol, ysgogwyr cynhyrchiant economaidd, ac fel mannau lle gall natur ffynnu. Maent hefyd yn ffynonellau hamdden poblogaidd, gan gynnig cyfleoedd i gymunedau gymryd rhan mewn ymarfer corff drwy gerdded, rhedeg a beicio ar hyd y milltiroedd lawer o lwybrau tynnu a adferwyd, yn ogystal â mwynhau gweithgareddau ar y dŵr ei hun. Fis Tachwedd diwethaf, roeddwn yn falch o'r cyfle i ymweld â thraphont ddŵr a chamlas Pontcysyllte, un o'n pedwar safle treftadaeth y byd, a thra oeddwn yno, dysgais gan y rhai a oedd yn gyfrifol am ei rheoli am y manteision niferus a ddaw yn sgil y gamlas i'r rhanbarth. Mae 12 mlynedd bellach ers i Bontcysyllte gael ei wneud yn safle treftadaeth y byd, ac mae ei boblogrwydd fel cyrchfan i ymwelwyr wedi cynyddu o flwyddyn i flwyddyn i'r pwynt, cyn COVID, pan oedd yn gweld dros 300,000 o ymwelwyr yn ymweld â'r brif draphont ddŵr yn unig. Mae camlas Llangollen ei hun yn un o'r darnau prysuraf o gamlas yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig. Mae camlas Trefaldwyn hefyd yn chwarae rhan bwysig yn hanes diwydiannol canolbarth Cymru, ac rwy'n falch o weld ei bod yn parhau i chwarae rhan bwysig heddiw. Mae'r gamlas yn rhan o dreftadaeth fyw'r rhanbarth, ynghyd â thrysorau eraill fel rheilffordd fach y Trallwng a Llanfair, castell Powis ac amgueddfa Powysland sy'n rhoi cymeriad unigryw i ganolbarth Cymru, ac sy'n helpu i ddenu miloedd o ymwelwyr bob blwyddyn. Ac er y gallai cerddwr sy'n pasio drwy'r rhanbarth ar lwybr troed enwog Clawdd Offa feddwl am y rhanbarth fel un gwledig yn bennaf, mae'r gamlas a'i cheiau a'i hodynau calch cysylltiedig yn ein hatgoffa mai ychydig o rannau o Gymru sydd heb eu cyffwrdd gan ledaeniad diwydiant yn y gorffennol diweddar. Mae'r nifer gynyddol o ymwelwyr a defnyddwyr y gamlas yn dangos cymaint o atyniad y gall camlesi hanesyddol fod, oherwydd mae twristiaeth yn rhan bwysig o'r economi ranbarthol, fel y cydnabyddir yn ein fframwaith economaidd rhanbarthol, a gyhoeddwyd y llynedd. Mae sicrhau bod twristiaeth yn gweithio ar lefel leol, tra'n sicrhau y gall Cymru gystadlu ar y llwyfan rhyngwladol, yn elfennau allweddol o'r strategaeth pum mlynedd 'Croeso i Gymru', a gyhoeddwyd ym mis Ionawr 2020. Mae 'Croeso i Gymru' yn gosod y fframwaith ar gyfer tyfu'r economi ymwelwyr, gan ganolbwyntio ar gryfderau Cymru: ei thirweddau, ei diwylliannau a'i lleoedd. Mae'r strategaeth yn tynnu sylw at ddau brif syniad o bro a byd, ' bro ' sy'n golygu cymuned leol, ymdeimlad o bwrpas a lle, a ' byd ' sy'n golygu lefelau rhyngwladol o ansawdd, safonau ac uchelgais. Wrth wraidd y polisi twristiaeth mae'r tri maes allweddol sy'n sail i'r holl weithgarwch: cynaliadwyedd, cynwysoldeb a hygyrchedd. Mae cytundeb twf canolbarth Cymru yn cynnwys elfen benodol ar gyfer twristiaeth, lle mae adfer camlas Trefaldwyn yn un o'r prosiectau sydd dan ystyriaeth ar gyfer cyllid, o ganlyniad i'r cais gan bartneriaeth camlas Trefaldwyn, y gwn iddo gael ei gefnogi gan Russell George. Un o'r cyfleoedd penodol a gyflwynir gan y camlesi yw eu bod yn cysylltu lleoedd a phobl a all fod yn gatalyddion ar gyfer partneriaethau cynhyrchiol. Mae twristiaeth yn elwa o gysylltu safleoedd gyda'i gilydd, a gall hefyd fod yn ffordd gynhyrchiol o rannu profiad a sgiliau cadwraeth. Un yn unig o'r pethau mwy gweladwy sy'n ein hatgoffa o'n treftadaeth ddiwydiannol yw camlesi, ond i'w deall a'u mwynhau'n llawn, mae hefyd yn bwysig ystyried y lleoedd y maent yn eu cysylltu ac yn rhedeg drwyddynt. Ac mae'r gwaith a wnaed yn ddiweddar wrth baratoi cynllun rheoli safle treftadaeth y byd traphont ddŵr a chamlas Pontcysyllte yn pwysleisio pwysigrwydd cysylltiadau a gweithio mewn partneriaeth, ac mae hyn yr un mor bwysig i gamlesi eraill. Rwy'n falch o glywed bod camlas Trefaldwyn yn elwa o bartneriaeth gref sy'n dwyn ynghyd sefydliadau sydd â diddordebau amrywiol yn y gamlas. Mae Croeso Cymru yn parhau i weithio gyda'r bartneriaeth, gan roi cyngor a chefnogaeth iddynt a hyrwyddo'r gamlas ochr yn ochr ag atyniadau treftadaeth rhanbarthol eraill. Mae Croeso Cymru hefyd wedi darparu cyllid ar gyfer prosiectau i wella llwybrau tynnu a mynediad cyhoeddus. Rwyf wedi canolbwyntio ar werthoedd treftadaeth y gamlas, ond wrth gwrs mae rhan o'i statws rhyngwladol yn seiliedig ar gadwraeth natur fel ardal cadwraeth arbennig ar gyfer fflora dyfrol, ac rwy'n ymwybodol fod llwyddiant hyn wedi elwa o grant Natura 2000 o bron i £250,000 i sicrhau bod yr adnodd natur pwysig hwn yn cael ei reoli'n barhaus. Mae hefyd yn bwysig cydnabod a chymeradwyo gwaith y gwirfoddolwyr y soniasom amdanynt yn gynharach. Ers imi ymgymryd â fy rôl fel Dirprwy Weinidog, mae wedi bod yn bleser gennyf gyfarfod â llawer o grwpiau ac unigolion sy'n angerddol ynglŷn â'u treftadaeth ac sy'n gweithio'n ddiflino i warchod a diogelu safleoedd hanesyddol o bob cyfnod a'u rhannu gyda'u cymunedau. Mae gwybodaeth, sgiliau ac angerdd cyfunol grwpiau ac unigolion fel y rhain yn helaeth, nid yn unig o ran eu cyfraniadau at dreftadaeth neu ymchwil hanesyddol, ond o ran yr hyn y maent yn ei ddarparu ar gyfer eu cymunedau. Ceir dealltwriaeth dda o fanteision corfforol a chymdeithasol gweithgarwch corfforol a gwirfoddoli, ac mae prosiectau fel hwn yn dangos sut y mae ein hamgylchedd hanesyddol a'n hasedau treftadaeth yn cynnig cyfleoedd gwych i roi hyn ar waith. Diolch yn fawr iawn.