English: Diolch, Llywydd. As this annual review begins, the Equality and Human Rights Commission is here to make Wales a fairer place, and as it states, one of its key challenges is to eliminate violence, abuse and harassment in the community. Working alongside Plaid Cymru's Jocelyn Davies and Liberal Democrat Peter Black, I was one of the three AMs in the last Assembly who took the Welsh Government to the line over passage of the Violence against Women, Domestic Abuse and Sexual Violence Act (Wales) 2015. And Welsh Women's Aid are now concerned about the lack of health budget being invested in specialist violence against women, domestic abuse and sexual violence providers. We will therefore be supporting amendment 1 and, in this context, I also move amendment 2, noting that the commission's aim of eliminating violence in the community requires implementation of the wider Welsh Government pledges made during the passage of the Act. I moved amendments then calling for national and local strategies to meet the gender-specific needs of women and men. The Stage 1 committee report recommended that Welsh Minister should ensure that services are tailored to the specific needs of men and women respectively. The Minister then opposed these amendments, stating that this will already be taken into consideration by authorities in the preparation and implementation of national and local strategies. In emphasising that women and girls are disproportionately impacted by violence, the Domestic Abuse Safety Unit in Shotton also provides a gender-neutral service, because they say that domestic abuse and sexual violence affect both genders. When I visited them recently, they told me that their male refuge received five referrals for just two spaces on its first day, that it had been full ever since and that they are currently operating waiting lists. I understand it's the only male refuge in north Wales, currently funded by the council, supporting victims until next March, with funding for female victims supported only one year more. A written Welsh Government response to me last month stated that a 2015 survey showed 274 refuge spaces across Wales, of which four in Montgomery were provided for males. I moved then amendments calling for the national strategy to include provision for at least one perpetrator programme. As Relate Cymru have told committee, 90 per cent of the partners they question some time after the end of their programme said 'that there has been a complete stop in violence and intimidation by their partner.' The Minister responded that he did not consider my amendments appropriate, but had jointly funded research to help inform future responses to perpetrators. Well, as reiterated at the last meeting of the cross-party group on violence against women and children, Relate's programme Choose 2 Change is the only current Respect-accredited programme in Wales. Tomorrow, I'll be chairing a meeting of the cross-party group highlighting the Respect accreditation standard for work with perpetrators, its evidence-based focus on behaviour change and risk management, and its emphasis on the safety of survivors and children. We fought resolutely for inclusion in the Act of healthy relationships education. As I said in the Stage 4 debate, the three opposition parties had worked together 'to secure concessions from the Minister', and he then said he would involve stakeholders from the violence against women sector in developing proposals for healthy relationships education within the curriculum. So, this Welsh Government must note the Minister's pledge then to report back to the Assembly on both this and perpetrator programmes. I move amendment 3, noting the increase in reported hate crime in Wales, with the majority being racially motivated, but the biggest increase being in disability and transgender hate crimes, although this is in part due to better crime recording and more people coming forward. Finally, I move amendment 4, which notes that the commission's 'efforts to ensure that equality and human rights are embedded in work taken forward under the Well-being of Future Generations (Wales) Act' 2015 - there's an error on the paper, it should say 2015 - detailed in their annual review will require, quote, the 'real and meaningful dialogue between communities, individuals and their public services' - end of quote - called for by the future generations commissioner in her draft strategic plan. Equally, the Social Services and Well-being (Wales) Act places a specific duty on public authorities to promote the involvement of people in the design and delivery of care and support services. But tell that to the deaf community in Conwy denied their independence, to wheelchair users in Flintshire denied access to the coastal path, and to disabled learners in Wales denied access to apprenticeships, where 1.3 per cent of all apprenticeships were started by them, compared with 9 per cent in England. There's much left to do.
Welsh: Diolch, Llywydd. Wrth i'r adolygiad blynyddol hwn ddechrau, mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yma i wneud Cymru yn lle tecach, ac fel y dywed, un o'i heriau allweddol yw dileu trais, cam-drin ac aflonyddu yn y gymuned. Gan weithio ochr yn ochr â Jocelyn Davies o Blaid Cymru a'r Democrat Rhyddfrydol Peter Black, roeddwn i'n un o'r tri Aelod Cynulliad yn y Cynulliad diwethaf a ddaliodd Llywodraeth Cymru yn atebol ynglŷn â phasio Deddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015. A bellach mae Cymorth i Ferched Cymru yn pryderu mai prin iawn yw'r arian o'r gyllideb iechyd a fydd yn cael ei fuddsoddi yn y cyrff hynny sy'n darparu gwasanaethau arbenigol o ran trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol. Byddwn felly yn cefnogi gwelliant 1 ac, yn y cyd-destun hwn, rwyf hefyd yn cynnig gwelliant 2, gan nodi bod angen gweithredu addewidion ehangach Llywodraeth Cymru a wnaed yn ystod hynt y Ddeddf er mwyn cyflawni nod y Comisiwn o gael gwared ar drais yn y gymuned. Cynigiais welliannau wedyn yn galw am strategaethau cenedlaethol a lleol i ddiwallu anghenion rhyw-benodol o ran menywod a dynion. Roedd Adroddiad Cyfnod 1 y Pwyllgor yn argymell y dylai Gweinidogion Cymru sicrhau bod gwasanaethau wedi'u teilwra i anghenion penodol dynion a menywod fel ei gilydd. Fe wnaeth y Gweinidog wedyn wrthwynebu'r gwelliannau hyn, gan ddweud y bydd awdurdodau eisoes yn ystyried hyn wrth baratoi a gweithredu strategaethau cenedlaethol a lleol. Wrth bwysleisio yr effeithir ar fenywod a merched yn anghymesur gan drais, mae'r Uned Diogelwch Cam-drin Domestig yn Shotton hefyd yn darparu gwasanaeth niwtral o ran rhyw, oherwydd maen nhw'n dweud bod cam-drin domestig a thrais rhywiol yn effeithio ar y ddau ryw. Pan ymwelais â nhw yn ddiweddar, dywedwyd wrthyf fod pum person wedi eu cyfeirio at eu lloches dynion ar y diwrnod cyntaf er mai dim ond dau le oedd ar gael, ac y bu'n llawn byth ers hynny ac maen nhw ar hyn o bryd yn cadw rhestrau aros. Deallaf mai hwn yw'r unig loches i ddynion yn y Gogledd. Caiff ei ariannu ar hyn o bryd gan y Cyngor. Bydd yn cynorthwyo dioddefwyr tan fis Mawrth nesaf, gyda'r cyllid ar gyfer cefnogi dioddefwyr benywaidd dim ond ar gael am flwyddyn arall. Dywedodd Llywodraeth Cymru mewn ateb ysgrifenedig ataf fis diwethaf fod arolwg 2015 yn dangos bod 274 o leoedd lloches ar gael ledled Cymru, gyda phedwar yn Sir Drefaldwyn ar gyfer dynion. Wedyn fe wnes i gynnig gwelliannau sy'n galw ar i'r strategaeth genedlaethol gynnwys darpariaeth ar gyfer o leiaf un rhaglen droseddwyr. Fel y dywedodd Relate Cymru wrth y Pwyllgor, roedd 90 y cant o'r partneriaid y gwnaethon nhw eu cwestiynu beth amser ar ôl diwedd eu rhaglen yn dweud bod y trais a'r bygythiadau gan eu partner wedi peidio'n llwyr. Ymatebodd y Gweinidog nad oedd yn ystyried bod fy ngwelliannau i'n briodol, ond ei fod wedi cydariannu ymchwil i helpu i benderfynu sut yr eir ati yn y dyfodol i ymdrin â throseddwyr. Wel, fel y pwysleisiwyd yng nghyfarfod diwethaf y grŵp trawsbleidiol ar drais yn erbyn menywod a phlant, rhaglen Relate - Choose 2 Change - yw'r unig raglen wedi ei achredu gan Respect sy'n bodoli yng Nghymru ar hyn o bryd. Yfory, byddaf yn cadeirio cyfarfod y grŵp trawsbleidiol a fydd yn tynnu sylw at safon achrededig Respect ar gyfer gwaith gyda throseddwyr, ei bwyslais ar newid ymddygiad a rheoli risg, a hwnnw'n seiliedig ar dystiolaeth niferus, a'i bwyslais ar ddiogelwch goroeswyr a phlant. Fe wnaethom frwydro'n galed i gynnwys addysg am gydberthnasau iach yn y Ddeddf. Fel y dywedais yn y ddadl ar Gyfnod 4, roedd y tair gwrthblaid wedi gweithio gyda'i gilydd i sicrhau consesiynau gan y Gweinidog, a dywedodd yntau wedyn y byddai'n cynnwys rhanddeiliaid o'r sector trais yn erbyn menywod yn y gwaith o ddatblygu cynigion ar gyfer addysg am gydberthnasau iach o fewn y cwricwlwm. Felly, mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru, y Llywodraeth hon, gofio am addewid y Gweinidog wedyn i adrodd yn ôl i'r Cynulliad ynglŷn â hyn a rhaglenni i droseddwyr. Rwy'n cynnig gwelliant 3, gan nodi'r cynnydd yn y troseddau casineb yng Nghymru sy'n cael eu cofnodi, gyda'r mwyafrif yn rhai sy'n ymwneud â hiliaeth, ond y cynnydd mwyaf yw troseddau casineb yn erbyn pobl anabl a thrawsrywiol, er bod hyn yn rhannol oherwydd cofnodi troseddau'n well a mwy o bobl yn dod ymlaen. Yn olaf, rwy'n cynnig gwelliant 4, sy'n nodi bod 'ymdrechion y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol i sicrhau bod cydraddoldeb a hawliau dynol yn cael eu hymgorffori yn y gwaith a gaiff ei wneud o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) ' 2015 - mae gwall ar y papur, dylai ddweud 2015 - yr ymdrechion y manylir arnyn nhw yn eu hadroddiad blynyddol, a bydd angen, ac rwy'n dyfynnu, 'deialog wirioneddol rhwng cymunedau, unigolion a'u gwasanaethau cyhoeddus' - diwedd y dyfyniad - y galwodd Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol amdani yn ei chynllun strategol drafft. Yn yr un modd, mae Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) yn rhoi dyletswydd benodol ar awdurdodau cyhoeddus i hyrwyddo'r elfen o gynnwys pobl wrth gynllunio a darparu gofal a gwasanaethau cymorth. Ond dywedwch hynny wrth y gymuned fyddar yng Nghonwy na chawsant eu hannibyniaeth, wrth ddefnyddwyr cadair olwyn yn Sir y Fflint a gawsant eu hatal rhag defnyddio llwybr yr arfordir, ac wrth ddysgwyr anabl yng Nghymru a gawsant eu hamddifadu rhag gwneud prentisiaethau, pan ddechreuwyd 1.3 y cant o'r holl brentisiaethau ganddyn nhw, o'i gymharu â 9 y cant yn Lloegr. Mae llawer eto i'w wneud.