English: And 562,000 people can speak Welsh in the last census, 19 per cent of the population. That is a cause for absolute celebration and wonder that Welsh has defied all attempts at obliteration over the centuries. Now, bloodthirsty histories are not unique. Our particular bloodthirsty history here in Wales has, though, fuelled our absolute desire that our language will survive, that Wales will survive against all odds. Yma o hyd, yn wir. It's not to be taken lightly at all; otherwise, we betray the sufferings and commitments of previous generations that insisted on being Welsh and speaking Welsh despite punishment. But, as I said, that's just one aspect of Wales's history. I've got no time, really, to dwell on Tryweryn - that's why I'm looking to the school history lessons - dwell on Tryweryn or the exploitations of the coal industry - Mick touched on them - or Aberfan, all of that. So many injustices, so little time. And there's a load of inspiring people. We've heard about them. Can I just add a few more? Robert Recorde invented the equals sign. He was from Tenby. William Grove from Swansea invented the photovoltaic cell, forerunner of the battery, in 1843. It's in NASA spaceships today. All those American presidents with Welsh roots. David Lloyd George, yes; Aneurin Bevan; Frank Lloyd Wright, internationally renowned architect, who grew up in a Welsh-speaking family with Welsh-speaking neighbours, not in rural Ceredigion but in rural Wisconsin in the United States in the 1860s. So, our history reminds us that Wales and its people have accomplished stunning achievements in many fields. Wales has been independent in the past. It has had over 1 million Welsh speakers in the past, so let our history inspire our future. Diolch yn fawr.
Welsh: Ac mae 562,000 o bobl yn gallu siarad Cymraeg yn y cyfrifiad diwethaf, 19 y cant o'r boblogaeth. Mae hynny'n achos dathlu'n bendant ac yn destun rhyfeddod fod y Gymraeg wedi goresgyn pob ymgais i gael ei dileu dros y canrifoedd. Nawr, nid yw hanesion gwaedlyd yn unigryw. Mae ein hanes gwaedlyd ni yma yng Nghymru, serch hynny, wedi porthi ein dyhead pendant i weld ein hiaith yn goroesi, y bydd Cymru'n goroesi yn groes i bob dim. Yma o hyd, yn wir. Ni ddylid bod yn ysgafn yn ei gylch o gwbl; fel arall, rydym yn bradychu dioddefaint ac ymrwymiad cenedlaethau blaenorol a fynnai fod yn Gymry a siarad Cymraeg er gwaethaf cosb. Ond fel y dywedais, dim ond un agwedd ar hanes Cymru yw honno. Nid oes gennyf amser, a dweud y gwir, i oedi ar Dryweryn - dyna pam rwy'n edrych ar wersi hanes yn yr ysgolion - i oedi ar Dryweryn neu'r ecsbloetio a ddigwyddodd yn y diwydiant glo - crybwyllodd Mick hynny - neu Aberfan, hynny i gyd. Cymaint o anghyfiawnderau, cyn lleied o amser. A cheir llwyth o bobl ysbrydoledig. Rydym wedi clywed amdanynt. A gaf fi ychwanegu ychydig mwy? Robert Recorde a ddyfeisiodd yr arwydd hafal. Roedd yn hanu o Ddinbych-y-pysgod. Dyfeisiodd William Grove o Abertawe y gell ffotofoltäig, a ragflaenodd y batri, yn 1843. Mae hynny i'w weld yn llongau gofod NASA heddiw. Yr holl arlywyddion Americanaidd â gwreiddiau Cymreig. David Lloyd George, ie; Aneurin Bevan; Frank Lloyd Wright, pensaer o fri rhyngwladol, a fagwyd mewn teulu Cymraeg ei iaith gyda chymdogion Cymraeg eu hiaith, nid yng nghefn gwlad Ceredigion ond yng nghefn gwlad Wisconsin yn yr Unol Daleithiau yn y 1860au. Felly, mae ein hanes yn ein hatgoffa bod Cymru a'i phobl wedi cyflawni pethau gwych mewn sawl maes. Mae Cymru wedi bod yn annibynnol yn y gorffennol. Roedd ganddi dros 1 filiwn o siaradwyr Cymraeg yn y gorffennol, felly gadewch i'n hanes ysbrydoli ein dyfodol. Diolch yn fawr.