English: Diolch, Mike, for bringing this debate forward. They say that nothing in life is certain but death and taxes. Well, I can tell the Chamber today that nothing is certain but death, taxes and churches and chapels in Rhondda. You can't drive from Cymmer up to Treherbert or from Trehafod up to Maerdy without passing a church or a chapel. I've had many a conversation with Rhys ab Owen about the cymanfas held in Rhondda and the old Noddfa Baptist church in Treorchy, and that's because, during the industrial revolution, churches and chapels were pillars of working class communities and were a fundamental part of our forefathers' lives. Some remain staples of our communities today, but we've seen a significant decline in active churches and chapels, with very many either sold or left derelict. Growing up, I used to attend Llanfair church before it made way for housing. Whether you're religious or not, attending these religious buildings gives you a sense of family and belonging. They stand as community hubs, and I'm sure Members in the Chamber will agree with me that our community groups and charities play a vital role for those who most need support in our communities. From mental health and well-being support, through social prescribing, and providing free meals for families and our older generations, to volunteering and work opportunities on the doorstep for our young people, community groups and charities provide such essential services, but the future of many, unfortunately, hangs in the balance due to the uncertainty of rent arrangements. We need to take away that barrier and help these community groups and charities obtain permanent homes. I don't see why religious buildings can't provide this home for them. There are two examples in Rhondda of churches that have now become more than religious buildings. In Penrhys, Sharon works hard with an army of volunteers to meet the needs of the families living in her community. Residents on the estate will tell you that, without the church and without Sharon, life would be far more difficult for them. We also have Ynys y Werin St Anne's Community, who are working tirelessly to raise money to buy St Anne's church for the community. St Anne's church is a beautiful building and the building is very, very lucky to have such a passionate group fighting for it. I can see just from the empty churches and chapels in Rhondda, and the two examples I have just mentioned in Penrhys and Ynyshir, the positive difference Mike's proposals could make in communities right across Wales. I will be supporting today's motion.
Welsh: Diolch am gyflwyno'r ddadl hon, Mike. Maent yn dweud nad oes unrhyw beth yn sicr mewn bywyd ar wahân i farwolaeth a threthi. Wel, gallaf ddweud wrth y Siambr heddiw nad oes unrhyw beth yn sicr ar wahân i farwolaeth, trethi ac eglwysi a chapeli yn y Rhondda. Ni allwch yrru o'r Cymer i fyny i Dreherbert neu o Drehafod i Faerdy heb basio eglwys neu gapel. Rwyf wedi cael sawl sgwrs gyda Rhys ab Owen am y cymanfaoedd a gynhaliwyd yn y Rhondda a hen eglwys y Bedyddwyr, Noddfa, yn Nhreorci, a'r rheswm am hynny yw oherwydd, yn ystod y chwyldro diwydiannol, roedd eglwysi a chapeli yn bileri cymunedau dosbarth gweithiol ac roeddent yn rhan sylfaenol o fywydau ein cyndadau. Mae rhai yn parhau i fod yn sefydliadau pwysig yn ein cymunedau heddiw, ond rydym wedi gweld dirywiad sylweddol mewn eglwysi a chapeli gweithredol, gyda llawer iawn naill ai wedi'u gwerthu neu wedi'u gadael i ddadfeilio. Wrth dyfu i fyny, roeddwn yn arfer mynychu eglwys Llanfair cyn iddi wneud lle i dai. Boed eich bod yn grefyddol ai peidio, mae mynychu'r adeiladau crefyddol hyn yn rhoi ymdeimlad o deulu a pherthyn i chi. Maent yn sefyll fel canolfannau cymunedol, ac rwy'n siŵr y bydd Aelodau yn y Siambr yn cytuno â mi fod ein grwpiau cymunedol a'n helusennau yn chwarae rhan hanfodol i'r rheini y mae fwyaf o angen cymorth arnynt yn ein cymunedau. O gymorth iechyd meddwl a llesiant, presgripsiynu cymdeithasol, a darparu prydau am ddim i deuluoedd a'n cenedlaethau hŷn, i wirfoddoli a chyfleoedd gwaith ar garreg y drws i'n pobl ifanc, mae grwpiau cymunedol ac elusennau yn darparu gwasanaethau hanfodol o'r fath, ond mae dyfodol llawer ohonynt yn y fantol yn anffodus, oherwydd ansicrwydd trefniadau rhent. Mae angen inni ddileu'r rhwystr hwnnw a helpu'r grwpiau cymunedol a'r elusennau hyn i ddod o hyd i gartrefi parhaol. Nid wyf yn gweld pam na all adeiladau crefyddol fod yn gartref iddynt. Ceir dwy enghraifft yn y Rhondda o eglwysi sydd bellach wedi dod yn fwy nag adeiladau crefyddol. Ym Mhenrhys, mae Sharon yn gweithio'n galed gyda byddin o wirfoddolwyr i ddiwallu anghenion y teuluoedd sy'n byw yn ei chymuned. Bydd trigolion yr ystâd yn dweud wrthych y byddai bywyd yn llawer anos iddynt heb yr eglwys a heb Sharon. Hefyd, mae gennym Gymuned Santes Anne Ynys y Werin, sy'n gweithio'n ddiflino i godi arian i brynu eglwys Santes Anne ar gyfer y gymuned. Mae eglwys Santes Anne yn adeilad hardd ac mae'r adeilad yn lwcus iawn o gael grŵp mor angerddol yn brwydro drosto. Gallaf weld o'r eglwysi a'r capeli gwag yn y Rhondda, a'r ddwy enghraifft rwyf newydd eu crybwyll ym Mhenrhys ac Ynys-hir, y gwahaniaeth cadarnhaol y gallai cynigion Mike ei wneud mewn cymunedau ledled Cymru. Byddaf yn cefnogi'r cynnig heddiw.