English: Diolch, Llywydd. 2020 has been one of the most challenging and difficult years in memory, particularly for black, Asian and minority ethnic people. COVID-19 has exposed deep inequalities in our society. The resurgence of the Black Lives Matter movement, following the violent death of George Floyd, shows why this annual debate on tackling racism and race inequality is more important than ever. This motion does focus on the events of this year, but it also reaffirms the commitments we made last year in our race debate - cross-party commitments. In that debate we supported, as we do today in our motion, the fundamental importance of the International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination Llywydd, as the coronavirus took hold earlier this year, we began to learn of its impact on black, Asian and minority ethnic people. The First Minister immediately established a COVID-19 BAME advisory group, under the leadership of Judge Ray Singh. Two sub-groups were established, led by professors Keshav Singhal and Emmanuel Ogbonna. These groups delivered at remarkable pace, providing tangible and practical advice and tools that set Wales ahead in terms of our response. The development of the Welsh workforce risk assessment tool, the first of its kind in the UK, now in widespread use in the NHS and social care in Wales, but rolled out in other workplace settings, is helping to safeguard people's health and well-being. The Welsh Government also chose to address the contribution of the socioeconomic factors to the virus head on, responding to Emmanuel Ogbonna's report and his group - an acknowledgement that medical data could not explain the disproportionate impact on BAME people alone. A report of the socioeconomic group set out the entrenched inequalities experienced by black, Asian and minority ethnic people, which COVID-19 has highlighted in the most tragic way. It should remind us that the rights enshrined over 50 years ago in article 5 of the convention on the elimination of all forms of racial discrimination are yet to be fully embedded in society. I'd like to put on record my thanks to the advisory groups for the work they've done, for their continuing leadership, together with the sharing of insights and expertise, which has been invaluable to us all. This is not work that can wait. The First Minister published our response to the socioeconomic report on 24 September. We'd already implemented a number of recommendations, with more under way. During the pandemic, we produced 'keep Wales safe' communications in 36 different languages, to make health messages accessible to everyone living in Wales. Test, trace and protect services have been expanded to establish black, Asian and minority ethnic outreach workers within communities. And those in employment have also been affected by lockdown. We funded the ethnic minorities and youth support team, with partners, to deliver a BAME multilingual helpline for people to access advice and support on many issues, including employment and income. Work is under way to ensure that anti-racism training programmes are undertaken across the public sector. Llywydd, in February we launched a public appointment strategy to tackle the under-representation of BAME and disabled people in public appointments. This is under way, developing a leadership training programme for black, Asian and minority ethnic and disabled people, as recommended in the Ogbonna report. Renewing our commitment to eliminate racism and discrimination across our nation includes education, and the communities, contributions and cynefin: BAME experiences and the new curriculum working group, chaired by Professor Charlotte Williams, is in place. Our goal is to embed the teaching of themes relating to black, Asian and minority ethnic communities and experiences across all parts of the school curriculum. I've been engaged with BAME fora and events right across Wales, including Black Lives Matter events, as well as through our Wales race forum, and, during the height of the pandemic, I was grateful for the frequent advice and counsel. We met very often to learn and share information, to act together to address emerging needs, and this dialogue is vital as we develop a race equality action plan to be delivered by the end of this Senedd term. And our plan will be achieved through extensive engagement and will be co-constructed with BAME communities, community groups and organisation, with Professor Ogbonna co-chairing the steering group with the Permanent Secretary. This plan must provide the foundation for bringing about systemic and sustainable change for Wales. We know there are many issues to tackle across the Welsh Government, including health inequalities, employment for young people, education, access to housing, everyday experience of racism, structural and systemic racism, representation and visibility. We recognise the need for fundamental change in our society. We cannot and will not do this on our own. We're committed to working with black, Asian and minority ethnic people, hearing their testimonies and acting on that evidence. We'll address the interests of specific communities and issues raised by intersectionality. It will be informed by research and data, official inquiries and reports that have already taken place. It will be backed up by clear, concise actions and recommendations, including the development of a race disparity unit in the Welsh Government. But I want to maker this clear: this is not my plan; it's owned by the whole of the Welsh Government, and we want to see a culture change across the Senedd, in public services and in Welsh society, because Wales is a multicultural nation with a shared history and a shared contribution to its success. Migrants to Wales were a major part of this country developing as an economic powerhouse prior to the first world war, and migrants have continued to be an integral part of our nation that has developed as a nation of sanctuary, which is what we strive to be. We celebrate our BAME communities and acknowledge that we must all reflect on our positions to ensure that all of our citizens are able to reach their potential. Today, I call on leaders in Wales at all levels to drive racism and race inequality out of our country. I ask everyone to take a stand against inequality wherever and whenever they see it or experience it, to seek out racial inequalities, racist and race disparities and take action to address them. We have to look carefully and honestly at the structures and systems in society, and consider where and how we can bring about real change for the lives of people of colour in Wales. We have an opportunity, a responsibility and a means to do this. Let's show that unity of purpose here in the Senedd today. Diolch yn fawr.
Welsh: Diolch, Llywydd. Mae 2020 wedi bod yn un o'r blynyddoedd mwyaf heriol ac anoddaf o fewn cof, yn enwedig i bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig. Mae COVID-19 wedi amlygu anghydraddoldebau dwfn yn ein cymdeithas. Mae ailymddangosiad y mudiad Mae Bywydau Du o Bwys, yn dilyn marwolaeth dreisgar George Floyd, yn dangos pam mae'r ddadl flynyddol hon ar fynd i'r afael â hiliaeth ac anghydraddoldeb hiliol yn bwysicach nag erioed. Mae'r cynnig hwn yn canolbwyntio ar ddigwyddiadau eleni, ond mae hefyd yn ailddatgan yr ymrwymiadau a wnaethom y llynedd yn ein dadl ar hil - ymrwymiadau trawsbleidiol. Yn y ddadl honno, fe wnaethom gefnogi, fel y gwnawn ni heddiw yn ein cynnig, bwysigrwydd sylfaenol y Confensiwn Rhyngwladol ar Ddiddymu Pob Math o Wahaniaethu Hiliol. Llywydd, wrth i'r coronafeirws ennill tir yn gynharach eleni, fe wnaethom ni ddechrau dysgu am ei effaith ar bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig. Sefydlodd y Prif Weinidog grŵp cynghori BAME COVID-19 ar unwaith, o dan arweinyddiaeth y Barnwr Ray Singh. Sefydlwyd dau is-grŵp, dan arweiniad yr Athro Keshav Singhal a'r Athro Emmanuel Ogbonna. Fe wnaeth y grwpiau hyn gyflawni yn hynod o gyflym, gan ddarparu cyngor a dulliau diriaethol ac ymarferol a roddodd Cymru ar y blaen o ran ein hymateb. Mae datblygiad yr offeryn asesu risg gweithlu Cymru, y cyntaf o'i fath yn y DU, sydd bellach yn cael ei ddefnyddio'n eang yn y GIG ac mewn gofal cymdeithasol yng Nghymru, ond a gaiff ei gyflwyno mewn gweithleoedd eraill, yn helpu i ddiogelu iechyd a lles pobl. Dewisodd Llywodraeth Cymru hefyd fynd i'r afael â chyfraniad y ffactorau economaidd-gymdeithasol i'r feirws yn uniongyrchol, gan ymateb i adroddiad Emmanuel Ogbonna a'i grŵp - cydnabyddiaeth na allai data meddygol esbonio'r effaith anghymesur ar bobl BAME ar ei ben ei hun. Fe wnaeth adroddiad gan y grŵp economaidd-gymdeithasol nodi'r anghydraddoldebau sefydledig a brofir gan bobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, y mae COVID-19 wedi tynnu sylw atyn nhw yn y modd mwyaf trasig. Dylai hyn ein hatgoffa nad yw'r hawliau sydd wedi'u hymgorffori dros 50 mlynedd yn ôl yn erthygl 5 y confensiwn ar ddileu pob math o wahaniaethu hiliol wedi eu gwreiddio'n llawn eto mewn cymdeithas. Hoffwn gofnodi fy niolch i'r grwpiau cynghori am y gwaith y maen nhw wedi ei wneud, am eu harweinyddiaeth barhaus, ynghyd â rhannu mewnwelediad ac arbenigedd, sydd wedi bod yn amhrisiadwy i bob un ohonom ni. Nid yw hwn yn waith sy'n gallu aros. Cyhoeddodd y Prif Weinidog ein hymateb i'r adroddiad economaidd-gymdeithasol ar 24 Medi. Roeddem ni eisoes wedi gweithredu nifer o argymhellion, ac mae mwy ar y gweill. Yn ystod y pandemig, fe wnaethom ni gynhyrchu gohebiaeth 'Diogelu Cymru' mewn 36 o ieithoedd gwahanol, er mwyn sicrhau bod negeseuon iechyd ar gael i bawb sy'n byw yng Nghymru. Ehangwyd gwasanaethau profi, olrhain a diogelu i sefydlu gweithwyr allgymorth duon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig mewn cymunedau. Ac mae'r rhai hynny sydd mewn cyflogaeth hefyd wedi eu heffeithio gan y cyfyngiadau symud. Fe wnaethom ariannu'r tîm cymorth lleiafrifoedd ethnig ac ieuenctid, gyda phartneriaid, i ddarparu llinell gymorth amlieithog BAME i bobl gael cyngor a chymorth ar lawer o faterion, gan gynnwys cyflogaeth ac incwm. Mae gwaith yn mynd rhagddo i sicrhau bod rhaglenni hyfforddi gwrth-hiliaeth yn cael eu cynnal ar draws y sector cyhoeddus. Llywydd, ym mis Chwefror fe wnaethom ni lansio strategaeth penodiadau cyhoeddus i fynd i'r afael â thangynrychiolaeth pobl BAME a phobl anabl mewn penodiadau cyhoeddus. Mae hyn wedi cychwyn, gan ddatblygu rhaglen hyfforddiant arweinyddiaeth ar gyfer pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig ac anabl, fel yr argymhellwyd yn adroddiad Ogbonna. Mae adnewyddu ein hymrwymiad i ddileu hiliaeth a gwahaniaethu ledled ein cenedl yn cynnwys addysg, ac mae'r Gweithgor cymunedau, cyfraniadau a chynefin: Profiadau pobl dduon ac Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig a'r cwricwlwm newydd, dan gadeiryddiaeth yr Athro Charlotte Williams, wedi ei sefydlu. Ein nod yw ymgorffori addysgu themâu sy'n ymwneud â chymunedau a phrofiadau pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig ar draws pob rhan o'r cwricwlwm ysgol. Rwyf wedi bod yn ymgysylltu â fforymau a digwyddiadau BAME ledled Cymru, gan gynnwys digwyddiadau Mae Bywydau Du o Bwys, yn ogystal â thrwy ein Fforwm Hil Cymru, a phan oedd y pandemig ar ei waethaf, roeddwn i'n ddiolchgar am y cyngor a'r ymgynghoriad rheolaidd. Cyfarfuom yn aml iawn i ddysgu a rhannu gwybodaeth, i weithredu gyda'n gilydd i fynd i'r afael ag anghenion sy'n dod i'r amlwg, ac mae'r deialog hwn yn hanfodol wrth i ni ddatblygu cynllun gweithredu cydraddoldeb hiliol i'w gyflawni erbyn diwedd tymor hwn y Senedd. A bydd ein cynllun yn cael ei gyflawni drwy ymgysylltu helaeth a chaiff ei gyd-lunio â chymunedau, grwpiau cymunedol a sefydliadau BAME, gyda'r Athro Ogbonna yn cyd-gadeirio'r grŵp llywio gyda'r Ysgrifennydd Parhaol. Mae'n rhaid i'r cynllun hwn ddarparu'r sylfaen ar gyfer sicrhau newid systemig a chynaliadwy i Gymru. Gwyddom fod llawer o faterion i fynd i'r afael â nhw ar draws Llywodraeth Cymru, gan gynnwys anghydraddoldebau iechyd, cyflogaeth ar gyfer pobl ifanc, addysg, mynediad at dai, profiad bob dydd o hiliaeth, hiliaeth strwythurol a systemig, cynrychiolaeth a gwelededd. Rydym ni'n cydnabod yr angen am newid sylfaenol yn ein cymdeithas. Ni allwn ac ni fyddwn ni'n gwneud hyn ar ein pennau ein hunain. Rydym ni wedi ymrwymo i weithio gyda phobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, clywed eu tystiolaeth a gweithredu ar y dystiolaeth honno. Byddwn ni'n mynd i'r afael â buddiannau cymunedau penodol a materion a godir gan ryngblethedd. Caiff ei lywio gan ymchwil a data, ymchwiliadau swyddogol ac adroddiadau sydd eisoes wedi digwydd. Fe'i hategir gan gamau gweithredu ac argymhellion clir a chryno, gan gynnwys datblygu uned gwahaniaethau ar sail hil yn Llywodraeth Cymru. Ond rwyf eisiau gwneud hyn yn glir: nid fy nghynllun i yw hwn; mae'n eiddo i Lywodraeth Cymru gyfan, ac rydym ni eisiau gweld newid diwylliannol ar draws y Senedd, mewn gwasanaethau cyhoeddus ac yng nghymdeithas Cymru, oherwydd mae Cymru yn genedl amlddiwylliannol sydd â hanes a rennir a chyfraniad a rennir i'w llwyddiant. Roedd ymfudwyr i Gymru yn rhan bwysig o'r wlad hon yn datblygu i fod yn rym economaidd cryf cyn y rhyfel byd cyntaf, ac mae ymfudwyr wedi parhau i fod yn rhan annatod o'n cenedl sydd wedi datblygu fel cenedl noddfa, sef yr hyn yr ydym ni'n ymdrechu i fod. Rydym ni'n clodfori ein cymunedau BAME ac yn cydnabod bod yn rhaid i bob un ohonom ni fyfyrio ar ein safbwyntiau i sicrhau bod ein holl ddinasyddion yn gallu cyrraedd eu potensial. Heddiw, rwy'n galw ar arweinyddion yng Nghymru ar bob lefel i ddileu hiliaeth ac anghydraddoldeb hiliol o'n gwlad. Gofynnaf i bawb sefyll yn erbyn anghydraddoldeb pa le bynnag a phryd bynnag y byddan nhw'n ei weld neu'n ei brofi, i chwilio am anghydraddoldebau hiliol, gwahaniaethau hiliol ac ar sail hil a chymryd camau i fynd i'r afael â nhw. Mae'n rhaid i ni edrych yn ofalus ac yn onest ar y strwythurau a'r systemau mewn cymdeithas, ac ystyried ble a sut y gallwn ni sicrhau newid gwirioneddol i fywydau pobl groenliw yng Nghymru. Mae gennym ni gyfle, cyfrifoldeb a modd i wneud hyn. Beth am ddangos yr undod mewn diben hwnnw yma yn y Senedd heddiw. Diolch yn fawr.