English: Thank you very much for the opportunity, Deputy Presiding Officer, to respond to this extraordinary and unexpected debate. One of the advantages of this place, the Senedd of Wales, is that we can discuss, as the legislation that established us states, any matters that affect Wales. But I think that this is the first time for me to hear a debate, the first time for me to take part in a short debate, talking about the past that can be called prehistory. This is a word I have some problems with, because I would argue, philosophically, that, if we can talk about prehistory, then it has to exist and therefore it is, in some sense, historic, but we'll leave that to the philosophers. I had an opportunity last month to outline the priorities that we have in the department for the historic environment of Wales, and the emphasis in those priorities is on displaying and demonstrating that Wales arose as a modern nation from a cultural heritage with common elements over thousands of years. And so the Member is safe in saying that we started in the depths of prehistory. In fact, long before the Neolithic period, as that is dated, and what David described as the dawn of agriculture and settlement, we can pursue the story of the nation that is now called Wales back to the last Ice Age at least, and the earliest human traces found, in quotation marks, of a 'Welsh person' in Pontnewydd cave almost 0.25 million years ago. So, prehistory is a matter of great interest to the Welsh Government, and I would like to emphasise what the different elements are of the heritage that we have tried to safeguard over the period that I have been responsible for this portfolio - just over a year.
Welsh: Diolch yn fawr am y cyfle, Dirprwy Lywydd, i ymateb i'r ddadl ryfeddol ac annisgwyl hon. Un o fanteision y lle hwn, Senedd Cymru, yw ein bod ni'n gallu trafod, fel y dywedodd y ddeddfwriaeth a'n sefydlodd ni, unrhyw faterion yn effeithio ar Gymru. Ond rwy'n credu mai dyma'r tro cyntaf i mi glywed dadl ac, yn sicr, y tro cyntaf i mi gymryd rhan mewn dadl fer, yn sôn am y cyfnod neu'r gorffennol y gellir ei alw yn gynhanesyddol. Ond mae hwn yn air rydw i'n cael ychydig o broblem efo fo, oherwydd mi fyddwn i yn dadlau yn athronyddol os ydym ni'n gallu sôn am y cynhanesyddol, mae'n rhaid ei fod o'n bod, ac felly ei fod, mewn rhyw ystyr, yn hanesyddol, ond fe adawn ni hwnnw i'r athronwyr. Mi ges i gyfle mis diwethaf i amlinellu y blaenoriaethau sydd gyda ni yn yr adran ar gyfer amgylchedd hanesyddol Cymru. A'r pwyslais yn y blaenoriaethau yna oedd dadlau a dangos bod Cymru yn codi fel cenedl fodern erbyn heddiw o dreftadaeth ddiwylliannol gydag elfennau cyffredin dros filoedd o flynyddoedd. Ac felly mae'r Aelod yn saff iawn yn dweud ein bod ni yn cychwyn yn nyfnder y cyfnod cynhanesyddol. Yn wir, ymhell cyn y cyfnod Neolithig, fel y mae hwnnw'n cael ei ddyddio, a dyfodiad yr hyn a ddisgrifiodd David fel dyfodiad amaeth a chymunedau sefydlog, rydym ni'n gallu mynd â stori'r wlad sydd bellach yn cael ei galw yn Gymru yn ôl i gyfnod yr Oes Iâ ddiwethaf o leiaf, a'r olion dynol cynharaf a ddarganfuwyd o, mewn dyfnodau, 'Gymro' yn ôl yn ogof Pontnewydd gymaint â 0.25 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Felly, mae'r cynhanesyddol yn fater sydd o ddiddordeb i Lywodraeth Cymru, ac fe garwn i bwysleisio beth ydy gwahanol elfennau'r etifeddiaeth yr ydym ni wedi bod yn ceisio'i diogelu yn ystod y cyfnod yr ydw i wedi bod yn gyfrifol amdano fo - ychydig dros flwyddyn.