English: I thank the Deputy Minister for her statement. There is a lot to welcome in it. There's a growing realisation that towns have been left behind due to the inaction of Governments here and in Westminster, and there's a realisation as well, I think, that that needs to change because of how important town centres are for businesses, for the health of the local economy, and of course - most importantly, perhaps - for the people who live in them. We'll all be familiar with the experience of visiting the centres of historic and strategically important towns in Wales and being dismayed at seeing dereliction and shops with their shutters down. But, Deputy Minister, there are seeds of hope in Wales as well, and I think we'd all like to take this opportunity to congratulate Treorchy for winning the prize of the UK's best high street. So, what's Treorchy doing right? There are around 100 shops on the high street, with the vast majority being run independently, and the occupancy rate is a staggering 96 per cent, which is just phenomenal. This is what we should be aiming for all over Wales. So, I'd welcome hearing what the Welsh Government will be doing to learn from their experiences there - not least the fact that, according to the BBC, 60 per cent of the independent shops are run by women, which shows how a locally based economy can bring tangible benefits in economic equality. Now, another success story in the making is Llanelli, where the local authority has made excellent use of funding streams, including the town-centre loan scheme. So, could the Deputy Minister confirm that this funding will continue to be available for local authorities that are keen to use all the levers at their disposal to turn their town centres around? Now, I'd agree that the £10 million fund for bringing derelict properties back into use is appropriate as a first step to tackling that problem. But the complaint we hear from businesses time and again is that they simply can't make ends meet because of the crippling burden of business rates, which are high in Wales for small and medium-sized businesses, as you'll know. So, while I welcome the tough words that you've said, when you say that you'll empower local authorities to take firm and final action against owners of empty properties that refuse to co-operate, we do need action as well to prevent these properties from becoming derelict and empty in the first place. So, I'd urge you to persuade the economy Minister to look at how the burden of business rates can be lifted as a priority, so that your firm words can be complemented with firm action in that regard as well. Indeed, lots of the problems that town centres are facing do emanate - as these things are all connected, they will emanate from the economy and transport portfolios: a lack of affordable bus services within and between towns that makes it difficult for public transport users to get around, and unreasonable parking costs, which makes taking a trip in a car undesirable for so many people. I was slightly surprised to see a reference to local services, like leisure centres, being essential to town centres. Of course I agree with that principle, but campaigners in my region had to fight tooth and nail to prevent the closure of a valued local resource in Pontllanfraith leisure centre. Again, I don't doubt the sincerity of the intent here, but I feel that greater cross-portfolio working would benefit the Government here as well, because cuts to local government inevitably mean cuts to local services, and a one-Government approach would really be welcome to be seen there. And finally, I'd like to thank the Deputy Minister for the note she circulated before the statement about the town-centre-first principle. This is something that Plaid Cymru wholeheartedly supports as a way to maximise footfall within our town centres, and again, I hope that the ambition is met with action. It was mentioned in the note that not all public services and facilities will be suitable for a town centre, so could you please indicate what services and facilities you foresee won't be suitable for town centres? But again, there's a lot to welcome here and I look forward to scrutinising the delivery of the plans with interest.
Welsh: Diolch i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad. Mae llawer i'w groesawu ynddo. Mae pobl yn sylweddoli fwyfwy bod trefi wedi cael eu hesgeuluso oherwydd diffyg gweithredu gan Lywodraethau yn y fan yma ac yn San Steffan, ac mae yna sylweddoliad hefyd, rwy'n credu, fod angen newid hynny oherwydd bod canol trefi mor bwysig i fusnesau, i iechyd yr economi leol, ac wrth gwrs - yn bwysicaf oll, efallai - i'r bobl sy'n byw ynddynt. Byddwn i gyd yn gyfarwydd â'r profiad o ymweld â chanolfannau trefi hanesyddol a strategol bwysig yng Nghymru a chael ein siomi o weld adfeilion a siopau â gorchuddion haearn dros eu mynedfeydd. Ond, Dirprwy Weinidog, mae yna hadau gobaith yng Nghymru hefyd, ac rwy'n credu y byddem i gyd yn hoffi manteisio ar y cyfle hwn i longyfarch Treorci am ennill gwobr y stryd fawr orau yn y DU. Felly, beth mae Treorci yn ei wneud yn iawn? Mae tua 100 o siopau ar y stryd fawr, a'r mwyafrif helaeth ohonyn nhw yn cael eu rhedeg yn annibynnol, ac mae'r raddfa feddiannaeth yn syfrdanol ar 96 y cant, sy'n rhyfeddol. Dyma'r hyn y dylem ni fod yn anelu ato ym mhob cwr o Gymru. Felly, byddwn yn croesawu clywed beth fydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ddysgu o'u profiadau yn y fan yna - yn enwedig y ffaith bod 60 y cant o'r siopau annibynnol, yn ôl y BBC, yn cael eu rhedeg gan fenywod, sy'n dangos sut y gall economi leol ddod â manteision pendant mewn cydraddoldeb economaidd. Nawr, llwyddiant arall sy'n raddol amlygu ei hun yw Llanelli, lle mae'r awdurdod lleol wedi gwneud defnydd rhagorol o ffrydiau ariannu, gan gynnwys y cynllun benthyca ar gyfer canol trefi. Felly, a allai'r Dirprwy Weinidog gadarnhau y bydd y cyllid hwn yn parhau i fod ar gael i awdurdodau lleol sy'n awyddus i ddefnyddio'r holl ddulliau sydd ar gael iddynt i weddnewid canol eu trefi? Nawr, byddwn yn cytuno bod y gronfa £10 miliwn ar gyfer adfer eiddo adfeiliedig ar gyfer eu defnyddio unwaith eto yn briodol fel cam cyntaf tuag at fynd i'r afael â'r broblem honno. Ond y gŵyn a glywn gan fusnesau dro ar ôl tro yw na allant gael deupen llinyn ynghyd oherwydd baich andwyol ardrethi busnes, sy'n uchel yng Nghymru i fusnesau bach a chanolig, fel y gwyddoch chi. Felly, er fy mod yn croesawu'r geiriau di-lol yr ydych chi wedi'u dweud, pan ddywedwch y byddwch yn grymuso awdurdodau lleol i weithredu'n gadarn a therfynol yn erbyn perchenogion eiddo gwag sy'n gwrthod cydweithredu, mae angen inni weithredu hefyd i atal yr eiddo hyn rhag dadfeilio a chael eu gadael yn wag yn y lle cyntaf. Felly, rwy'n eich annog i berswadio Gweinidog yr economi i edrych ar sut y gellir codi baich ardrethi busnes fel blaenoriaeth, fel y gellir ategu eich geiriau cadarn gyda gweithredu cadarn yn hynny o beth hefyd. Yn wir, mae llawer o'r problemau y mae canol trefi'n eu hwynebu yn tarddu - gan fod y pethau hyn oll yn gysylltiedig, byddant yn deillio o bortffolios yr economi a thrafnidiaeth: diffyg gwasanaethau bws fforddiadwy o fewn a rhwng trefi sy'n ei gwneud hi'n anodd i'r cyhoedd defnyddio trafnidiaeth i deithio o gwmpas, a chostau parcio afresymol, sy'n golygu nad yw teithio mewn car yn ddymunol i gynifer o bobl. Synnais braidd o weld cyfeiriad at wasanaethau lleol, megis canolfannau hamdden, yn datgan eu bod yn hanfodol i ganol trefi. Wrth gwrs fy mod yn cytuno â'r egwyddor honno, ond bu'n rhaid i ymgyrchwyr yn fy rhanbarth i frwydro nerth eu deng ewin i atal cau adnodd lleol gwerthfawr, sef Canolfan Hamdden Pontllanfraith. Unwaith eto, nid wyf yn amau didwylledd y bwriad yma, ond teimlaf y byddai mwy o weithio rhwng adrannau o fudd i'r Llywodraeth yma hefyd, oherwydd mae toriadau i lywodraeth leol yn anochel yn golygu toriadau i wasanaethau lleol, a byddai mynd ati fel un llywodraeth yn rhywbeth y byddai croeso brwd iawn iddo yn hynny o beth. Ac yn olaf, hoffwn ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am y nodyn a ddosbarthwyd ganddi cyn y datganiad am yr egwyddor o ystyried canol trefi yn gyntaf. Mae hyn yn rhywbeth y mae Plaid Cymru yn ei gefnogi'n llwyr fel ffordd o gynyddu nifer yr ymwelwyr yng nghanol ein trefi, ac unwaith eto, gobeithiaf y caiff yr uchelgais ei wireddu gyda gweithredu. Soniwyd yn y nodyn na fydd pob gwasanaeth cyhoeddus a chyfleusterau yn addas ar gyfer canol y dref, felly, a fyddech cystal â nodi pa wasanaethau a chyfleusterau nad ydych yn rhagweld y byddant yn addas ar gyfer canol trefi? Ond eto, mae llawer i'w groesawu yn y fan yma ac rwy'n edrych ymlaen at graffu gyda diddordeb ar y modd y cyflawnir y cynlluniau.