English: Thank you very much, Deputy Presiding Officer. Can I begin by thanking Jenny for raising this important issue? Unquestionably, healthy school meals can make a contribution to pupils' well-being, their attainment and positive behaviour. We have done a lot of work to ensure our children have healthier food in our schools, however I do believe that we can do more. Improving the health and well-being of children is a Welsh Government priority, as is improving the educational attainment of our learners. Ensuring that children have healthier and nutritious food in school is important in delivering on this commitment. Food feeds and fuels the body, but also feeds the brain. It's fundamental in ensuring the well-being of children, and when our children are happy and not hungry at school, then they can truly flourish and learn. Can I take this opportunity, Deputy Presiding Officer, to thank those in our schools who work so hard every day to provide those meals for our children? Many of you will have heard me say before that my grandma was a cook in Blaenymaes Primary School in Swansea for many years; she peeled a lot of spuds for those kids, but I can tell you she took huge satisfaction in providing those meals too. The Government has finalised a consultation on 'Healthy Weight: Healthy Wales'. In Wales, we know that one in four children start primary school overweight or obese, and habits relating to food consumption and declines in levels of physical activity are not new. They have built up over generations. And we also know that there is a very strong correlation to health inequality. I do not believe that we should tolerate any more children growing up with poor dietary habits or insufficient activity in their daily lives, but I also understand that there is no single solution or a simple way to change this. We all have a role to play. The Minister for Health and Social Services will publish a summary of the responses to that consultation by July, and a final strategy will launch in October, setting out our 10-year approach and our ambitions to turn this curve. I am committed to updating our healthy eating in schools regulations, which were introduced in 2013, so that they include best practice and the most up-to-date current advice - for example on the levels of consumption of sugar and fibre in our diets. But let me be clear: local authorities and governing bodies are responsible for complying with the regulations, and anyone involved in providing food and drink in maintained schools should be aware of the statutory requirements if they plan menus, if they purchase or procure food and prepare food and drinks for our schools. Local authorities are responsible for the procurement of food in schools, and current legislation on procurement already allows schools and local authorities to procure Welsh produce, but it doesn't impose a requirement to do so. This is to avoid situations that could make the supply of produce in some cases either unaffordable or sometimes insufficient. But some local authorities, especially our rural ones, already procure local produce for use in their schools. That has a number of benefits. Earlier on today, I heard people talk about food miles and sustainability, but, actually, many of those schools then go on to use that food as an innovative way of talking about food production and nutrition as part of the wider school curriculum, and I applaud such approaches and innovations in local authorities that do that. As outlined by Mike Hedges, governors should report to parents via their annual report on the issue of school food, and it is subject to Estyn inspection. On the issue of water, let me be absolutely clear - I should not need to be, but let me be absolutely clear - free and easy access to free drinking water is a non-negotiable. It is quite clear in section 6 of the Healthy Eating in Schools (Wales) Measure, passed by this Assembly back in 2009, that that is a requirement. Now, I am aware of the case quoted by the children's commissioner, although the commissioner was not in a position to tell me which school it was because, rest assured, I would have been, or my department would have been, in contact with that school. In the absence of that information, I, via the Dysg newsletter, informed and reminded each school and each local education authority of their responsibilities on this on 13 March.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi ddechrau drwy ddiolch i Jenny am godi'r mater pwysig hwn? Yn ddiamau, gall prydau ysgol iach gyfrannu at les disgyblion, eu cyrhaeddiad a'u hymddygiad cadarnhaol. Rydym wedi gwneud llawer o waith i sicrhau bod ein plant yn cael bwyd iachach yn ein hysgolion, ond rwy'n credu y gallwn wneud mwy. Mae gwella iechyd a lles plant yn un o flaenoriaethau Llywodraeth Cymru, yn ogystal â gwella cyrhaeddiad addysgol ein dysgwyr. Mae sicrhau bod plant yn cael bwyd iachach a maethlon yn yr ysgol yn bwysig er mwyn cyflawni'r ymrwymiad hwn. Mae bwyd yn bwydo'r corff ac yn darparu tanwydd ar ei gyfer, ond mae hefyd yn bwydo'r ymennydd. Mae'n hanfodol er mwyn sicrhau lles plant, a phan fydd ein plant yn hapus a heb fod yn newynog yn yr ysgol, gallant ffynnu a dysgu go iawn. A gaf fi achub y cyfle hwn, Ddirprwy Lywydd, i ddiolch i'r rhai yn ein hysgolion sy'n gweithio mor galed bob dydd i ddarparu'r prydau hyn i'n plant? Bydd llawer ohonoch wedi fy nghlywed yn dweud o'r blaen fod fy mam-gu wedi bod yn gogydd yn Ysgol Gynradd Blaenymaes yn Abertawe am flynyddoedd lawer; fe bliciodd lawer o datws i'r plant yno, ond gallaf ddweud wrthych iddi gael boddhad mawr yn darparu'r prydau hynny hefyd. Mae'r Llywodraeth wedi cwblhau ymgynghoriad 'Pwysau Iach: Cymru Iach'. Yng Nghymru, gwyddom fod un o bob pedwar plentyn yn dechrau'r ysgol gynradd dros bwysau neu'n ordew, ac nid yw arferion bwyta bwyd a dirywiad yn y lefelau gweithgarwch corfforol yn newydd. Maent wedi cronni dros genedlaethau. A gwyddom hefyd fod cydberthyniad cryf iawn ag anghydraddoldeb iechyd. Ni chredaf y dylem adael i fwy o blant dyfu fyny ag arferion deietegol gwael neu ddiffyg gweithgarwch corfforol digonol yn eu bywydau bob dydd, ond rwy'n deall hefyd nad oes un ateb na ffordd syml o newid hyn. Mae gennym i gyd rôl i'w chwarae. Bydd y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn cyhoeddi crynodeb o'r ymatebion i'r ymgynghoriad hwnnw erbyn mis Gorffennaf, a bydd strategaeth derfynol yn cael ei lansio ym mis Hydref, i nodi ein dull gweithredu 10 mlynedd a'n huchelgais i wrthdroi'r duedd. Rwyf wedi ymrwymo i ddiweddaru ein rheoliadau bwyta'n iach mewn ysgolion, a gyflwynwyd yn 2013, fel eu bod yn cynnwys arferion gorau a'r cyngor mwyaf cyfredol - er enghraifft, ar lefelau bwyta siwgr a ffibr yn ein deiet. Ond gadewch imi fod yn glir: awdurdodau lleol a chyrff llywodraethu sy'n gyfrifol am gydymffurfio â'r rheoliadau, a dylai unrhyw un sy'n ymwneud â darparu bwyd a diod mewn ysgolion a gynhelir fod yn ymwybodol o'r gofynion statudol os ydynt yn cynllunio bwydlenni, os ydynt yn prynu neu'n caffael bwyd a pharatoi bwyd a diod ar gyfer ein hysgolion. Awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am gaffael bwyd mewn ysgolion, ac mae'r ddeddfwriaeth gyfredol ar gaffael eisoes yn caniatáu i ysgolion ac awdurdodau lleol gaffael cynnyrch o Gymru, ond nid yw'n gosod gofyniad i wneud hynny. Mae hyn er mwyn osgoi sefyllfaoedd a allai wneud y cyflenwad o gynnyrch mewn rhai achosion naill ai'n anfforddiadwy neu weithiau'n annigonol. Ond mae rhai awdurdodau lleol, yn enwedig ein rhai gwledig, eisoes yn caffael cynnyrch lleol i'w defnyddio yn eu hysgolion. Mae nifer o fanteision i hynny. Yn gynharach heddiw, clywais bobl yn siarad am filltiroedd bwyd a chynaliadwyedd, ond mewn gwirionedd, mae llawer o'r ysgolion hynny'n bwrw ati wedyn i ddefnyddio'r bwyd hwnnw fel ffordd arloesol o siarad am gynhyrchu bwyd a maeth bwyd fel rhan o'r cwricwlwm ysgol ehangach, ac rwy'n cymeradwyo dulliau ac arloesedd o'r fath gan yr awdurdodau lleol sy'n gwneud hynny. Fel yr amlinellodd Mike Hedges, dylai llywodraethwyr gyflwyno adroddiad ar fwyd ysgol i'r rhieni drwy eu hadroddiad blynyddol, ac mae'n ddarostyngedig i arolwg Estyn. O ran dŵr, gadewch i mi fod yn gwbl glir - ni ddylai fod angen i mi fod, ond gadewch i mi fod yn gwbl glir - mae mynediad rhydd a hwylus at ddŵr yfed yn orfodol. Mae'n glir iawn fod hynny'n ofyniad yn adran 6 y Mesur Bwyta'n Iach Mewn Ysgolion (Cymru), a basiwyd gan y Cynulliad hwn yn ôl yn 2009. Nawr, rwy'n ymwybodol o'r achos y cyfeiriodd y comisiynydd plant ato, er nad oedd y comisiynydd mewn sefyllfa i ddweud wrthyf pa ysgol ydoedd oherwydd buaswn i neu fy adran yn sicr wedi bod mewn cysylltiad â'r ysgol honno. Heb y wybodaeth honno, fe atgoffais ac fe roddais wybod i bob ysgol a phob awdurdod addysg lleol am eu cyfrifoldebau ar hyn drwy gylchlythyr Dysg ar 13 Mawrth.