English: Could I also thank the older people's commissioner for her work? I'd much rather, as you all know, have her be directly accountable to this Assembly rather than the Welsh Government, but her report is really, really valuable and I thank her for that, as well as the others referred to within it. I also thank her for - and Julie mentioned this - the very visible and direct contact that Sarah Rochira has with older people and, in particular, for making us look very hard at what we mean by 'outcomes'. Key to this is a strong voice, as referred to in our second amendment, and older people being empowered to secure what they need, as referred to in the report itself. And I think this is quite a tricky job for the commissioner, because older people, of course, aren't a homogenous group: older people fighting, shall we say, covert discrimination in the workplace have very different challenges from those designing their own domiciliary care, and there's a different type of advocacy needed for people who are elderly, frail individuals who find themselves in that revolving door between hospital and their care home, or maybe even someone with dementia or sensory impairment having to negotiate public transport. I think if we are to embrace the rights-based approach to policy making, which might be able to deal with a lot of these issues - an approach that's actually encouraged by the commissioner - then I think we also have to recognise that every right gives rise to a responsibility. And an older people's rights Bill would help clarify where that responsibility might lie. For as many people as possible and for as long as possible, that responsibility for deciding on how they live should lie with an older individual themselves - or anybody, regardless of how old they are. There's more than one way of meeting needs, and if an older person isn't at the centre of those pertinent decisions, then the chances are that those needs won't be met as well as they could be, whether they're carers or cared-for people, or anyone, really. While the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 provides parity for carers and those they care for in terms of assessment, we're yet to see the evidence that assessment leads to meeting need in the best possible way. I hope that the commissioner will be able to guide us to evidence to help us see how that Act works in practice over time. I suspect that the same evidence will also help us, and older people, find a more individualised, co-productive way to balance rights and responsibility for care to be safeguarded in some new legislation, so that no-one is stuck with services that don't fit, no-one is left in that purgatory where no-one takes responsibility, and so that competing rights and responsibilities are worked through by those affected by them. That leads me to the commissioner's work on understanding the integration of health and social care. Absolutely, qualitative outcomes are what matter to an older person needing services. Inevitably, though, I think there is going to be a great deal of focus on the logistics of integration and how to accommodate local difference. Wales, of course, may be small but its geography and demographics don't allow for a single, centralised response. So, I'm very keen to see how the commissioner can help Welsh Government and existing managers of services in this period to keep the focus on outcomes and what ongoing engagement with older people about their experiences, to quote the report, will actually look like. I have some real concerns about whether social care will be able to shout loud enough in this process. Twenty-one per cent of local authorities in Wales don't even know whether they already have enough social care. And just by way of a contrasting example, really, Salford, in England, is going through their process of integration now, and their social workers have already been transferred from the local authority into the NHS. So, they're already competing with a range of NHS priorities for status and funding. What chance will issues like social isolation, carer support and respite, care worker terms and conditions, dementia awareness and homecare provision get to rise to the surface in this integration agenda? More importantly, how will the qualitative way of measuring success - the 'How do I feel?' criteria - promoted, quite rightly, by the commissioner, hold up in a world of process and numbers-driven evaluation? I see from the report that health boards are doing some work on that now, and I hope that the next report by the commissioner might be able to comment on the success of this. I certainly expect the Welsh Government's parliamentary review of health and social care to give full weight to any evidence provided by the commissioner to avoid being defective in meeting its essential aim. Finally, I look forward to the follow-up on the review of care homes that was mentioned in the report, and I hope that there'll be evidence available by then that changes to the inspectorates will be clearly visible and that there'll be good news, especially regarding the use of medication. I certainly hope that the extension of dementia training will provide a better experience for older people in care homes who have dementia, but also for those caring for them. It would also, I think, be quite interesting to hear whether those with dementia who are not living in a home are having a better experience generally in communities because of the growth in dementia-awareness training. Thank you.
Welsh: A gaf fi hefyd ddiolch i'r comisiynydd pobl hŷn am ei gwaith? Byddai'n llawer gwell gennyf, fel y gwyddoch i gyd, ei chael yn uniongyrchol atebol i'r Cynulliad hwn yn hytrach na Llywodraeth Cymru, ond mae ei hadroddiad yn wirioneddol, wirioneddol werthfawr a diolchaf iddi am hynny, yn ogystal â'r bobl eraill y cyfeirir atynt ynddo. Yr wyf hefyd yn diolch iddi am - a soniodd Julie am hyn - y cyswllt gweladwy ac uniongyrchol iawn sydd gan Sarah Rochira â phobl hŷn ac, yn arbennig, am wneud i ni edrych yn fanwl iawn ar yr hyn yr ydym yn ei olygu wrth 'ganlyniadau'. Yn allweddol i hyn y mae llais cryf, fel y cyfeirir ato yn ein hail welliant, a phobl hŷn yn cael eu grymuso i sicrhau'r hyn sydd ei angen arnynt, fel y cyfeirir ato yn yr adroddiad ei hun. Ac rwy'n credu bod hyn yn waith eithaf dyrys i'r comisiynydd, oherwydd nid yw pobl hŷn, wrth gwrs, yn grŵp unffurf: mae pobl hŷn sy'n ymladd, ddywedwn ni, wahaniaethu cudd yn y gweithle yn wynebu heriau gwahanol iawn i'r rhai sy'n cynllunio eu gofal cartref eu hunain, ac mae angen math gwahanol o eiriolaeth ar gyfer pobl sy'n unigolion oedrannus, bregus sy'n cael eu hunain yn y drws cylchdroi rhwng yr ysbyty a'r cartref gofal, neu efallai hyd yn oed rhywun sydd â dementia neu nam ar y synhwyrau yn gorfod ymdrin â thrafnidiaeth gyhoeddus. Rwy'n meddwl os ydym i gofleidio'r dull sy'n seiliedig ar hawliau i lunio polisïau, a allai fedru ymdrin â llawer o'r materion hyn - dull sy'n cael ei annog mewn gwirionedd gan y comisiynydd - yna dwi'n meddwl bod yn rhaid i ni hefyd gydnabod bod bob hawl yn arwain at gyfrifoldeb. A byddai Bil hawliau pobl hŷn yn helpu i egluro pwy allai ysgwyddo'r cyfrifoldeb hwnnw. I gymaint o bobl ag y bo modd ac am gyhyd ag y bo modd, unigolyn hŷn eu hunain ddylai fod â'r cyfrifoldeb hwnnw dros benderfynu ar sut y maent yn byw - neu unrhyw un, ni waeth beth yw eu hoedran. Mae mwy nag un ffordd o ddiwallu anghenion, ac os nad yw person hŷn wrth wraidd y penderfyniadau perthnasol hynny, yna'r tebygolrwydd yw na fydd yr anghenion hynny'n cael eu diwallu, gystal ag y gallent, pa yn a ydynt yn ofalwyr neu'n bobl sy'n derbyn gofal, neu unrhyw un, mewn gwirionedd. Er bod Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 yn darparu cydraddoldeb ar gyfer gofalwyr a'r rhai y maent yn gofalu amdanynt o ran asesu, rydym eto i weld y dystiolaeth bod asesiad yn arwain at ddiwallu angen yn y ffordd orau bosibl. Rwy'n gobeithio y bydd y comisiynydd yn gallu ein tywys ni at dystiolaeth i'n helpu i weld sut y mae'r Ddeddf honno yn gweithio'n ymarferol dros gyfnod o amser. Tybiaf y bydd yr un dystiolaeth hefyd yn ein helpu ni, a phobl hŷn, i ganfod ffordd gyd-gynhyrchiol fwy unigol, i gydbwyso hawliau ac i gyfrifoldeb am ofal gael ei ddiogelu mewn rhywfaint o ddeddfwriaeth newydd, fel na fydd neb yn cael ei adael â gwasanaethau nad ydynt yn gweddu iddo, nad oes unrhyw un yn cael ei adael yn y purdan lle nad oes neb yn cymryd cyfrifoldeb, ac fel yr ymdrinnir â hawliau a chyfrifoldebau sy'n cystadlu gan y rhai y maent yn effeithio arnynt. Mae hynny'n fy arwain at waith y comisiynydd ar ddeall integreiddio iechyd a gofal cymdeithasol. Yn ddiamau, canlyniadau ansoddol yw'r hyn sydd o bwys i berson hŷn sydd angen gwasanaethau. Yn anochel, fodd bynnag, rwy'n credu y bydd llawer iawn o bwyslais ar logisteg integreiddio a sut i ddarparu ar gyfer gwahaniaeth lleol. Efallai fod Cymru, wrth gwrs, yn fach ond nid yw ei daearyddiaeth a'i demograffeg yn caniatáu ar gyfer ymateb sengl, canolog. Felly, rwy'n awyddus iawn i weld sut y gall y comisiynydd helpu Llywodraeth Cymru a rheolwyr presennol y gwasanaethau yn y cyfnod hwn i gadw'r pwyslais ar ganlyniadau, a sut y bydd ymgysylltu parhaus â phobl hŷn am eu profiadau, i ddyfynnu'r adroddiad, yn edrych mewn gwirionedd. Mae gennyf rai pryderon gwirioneddol ynghylch pa un a fydd gofal cymdeithasol yn gallu gweiddi yn ddigon uchel yn y broses hon. Nid yw un ar hugain y cant o awdurdodau lleol yng Nghymru hyd yn oed yn gwybod a oes ganddynt ddigon o ofal cymdeithasol eisoes. Ac fel enghraifft wrthgyferbyniol, mewn gwirionedd, mae Salford, yn Lloegr, yn mynd trwy eu proses integreiddio yn awr, ac mae eu gweithwyr cymdeithasol eisoes wedi eu trosglwyddo o'r awdurdod lleol i'r GIG. Felly, maent eisoes yn cystadlu ag ystod o flaenoriaethau GIG ar gyfer statws a chyllid. Pa siawns fydd gan faterion fel ynysu cymdeithasol, cefnogaeth a seibiant i ofalwyr, telerau ac amodau gweithwyr gofal, ymwybyddiaeth o ddementia a darpariaeth gofal cartref i godi i'r wyneb yn yr agenda integreiddio hon? Yn bwysicach fyth, sut fydd y ffordd ansoddol o fesur llwyddiant - y maen prawf 'Sut ydw i'n teimlo?' - sy'n cael ei hyrwyddo, yn gwbl briodol, gan y comisiynydd, yn dal ei dir mewn byd o broses a gwerthuso seiliedig ar rifau? Gwelaf o'r adroddiad bod byrddau iechyd yn gwneud rhywfaint o waith ar hynny yn awr, ac rwy'n gobeithio y gall yr adroddiad nesaf gan y comisiynydd roi sylwadau ar lwyddiant hyn. Yn sicr rwy'n disgwyl i adolygiad seneddol Llywodraeth Cymru o iechyd a gofal cymdeithasol roi pwysau llawn i unrhyw dystiolaeth a ddarperir gan y comisiynydd i osgoi bod yn ddiffygiol o ran bodloni ei nod hanfodol. Yn olaf, rwy'n edrych ymlaen at y gwaith dilynol ar yr adolygiad o gartrefi gofal a gafodd ei grybwyll yn yr adroddiad, ac rwy'n gobeithio y bydd tystiolaeth ar gael erbyn hynny y bydd y newidiadau i'r arolygiaethau i'w gweld yn glir ac y bydd newyddion da, yn enwedig o ran y defnydd o feddyginiaeth. Rwy'n sicr yn gobeithio y bydd yr estyniad hyfforddiant dementia yn rhoi gwell profiad i bobl hŷn mewn cartrefi gofal sydd â dementia, ond hefyd ar gyfer y rhai sy'n gofalu amdanynt. Byddai hefyd, rwy'n meddwl, yn eithaf diddorol clywed a yw'r rhai sydd â dementia nad ydynt yn byw mewn cartref yn cael gwell profiad yn gyffredinol mewn cymunedau oherwydd y twf mewn hyfforddiant ymwybyddiaeth o ddementia. Diolch.