English: Through the implementation of the Act, we have set out clear and unambiguous rights and responsibilities in relation to social care and related matters. That includes local authorities having regard to the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities when they discharge their functions. The expectations set out in the statutory framework under the Act also include duties on local authorities to establish and maintain a register of sight-impaired people, and provide them with habilitation services. These duties apply to all people - children as well as adults. To help understand the position in relation to adults, the Welsh Government funded the Wales Council of the Blind to scope and consider the services and support needed within this sector, and they engaged with stakeholders across Wales to consider service improvements. The final report highlighted the need for local and national initiatives aimed at providing training for new rehabilitation officers in Wales, as well as supporting existing officers through professional development training packages. Following this, in May 2022, the Deputy Minister for Social Services met with Wales Vision Forum to discuss some of the issues around the provision of rehabilitation and habilitation support across Wales. Since this meeting, officials within Welsh Government have continued to engage with Guide Dogs Cymru representatives to try and understand more about some of the challenges that exist with regard to access to this type of support for children and their families here in Wales, thus tying in this work to the work already done in relation to adult services. From this work, we acknowledge that, in some cases, access to habilitation training can be essential in enabling a child to develop personal mobility, navigation and independent living skills. Not only do habilitation officers work with the child, but they also work with the extended family to support them and teach them skills to enable them to effectively support the child to learn key life skills, through listening and touching. We know that the provision of habilitation specialists is variable across Wales, with some local authority areas having better access to this service than others. We also understand that, like many others in Wales, these services have been significantly impacted by the pandemic. Indeed, I understand that Guide Dogs Cymru have been providing some support for areas with little to no access, and I'm really grateful for the support that they've been able to offer to date. Therefore, taking account of the recommendations in the report, and further official-level discussions, a letter sent by the Deputy Minister to the Wales Vision Forum last November indicated that the Welsh Government would be keen to facilitate further engagement with representatives of the forum to identify ways to take forward improvements in habilitation. We believe it's important, reflecting the spirit of this debate, for that work to include consideration being given to children and young people's training needs, and how best to meet these. But I don't believe that it's wise to separate out workforce planning from the assessment of need, or to take away the role of developing these plans from those who have the responsibility and practical experience on the ground of social service delivery, and this is reflected in my amendments to the motion proposed. In closing, I have spoken principally about the role of social care, habilitation and rehabilitation, but health services also have an important role to play. Health professionals refer people with sensory loss to social care at the earliest opportunity to enable them to access services and support when they need it. But it's also vital that they play a role in treatment and care for such loss. NHS Wales eye and ear healthcare services are delivered differently from the rest of the UK. We have a much stronger emphasis on more treatment and care being available within the community, and our primary care services are underpinned by prudent healthcare principles. This puts a new emphasis on what would work best for patients and makes the most effective use of all available resources across primary and secondary care. Wales continues to be a leader in optometry and audiology provision of services, and the other UK devolved nations follow our lead. Scotland and Northern Ireland are already replicating the work that we've pioneered, and England are now seeking Welsh Government advice. They're particularly keen to learn about developments in primary cluster areas. I began by acknowledging that we are very aware of the challenges in this area, and I'll end by making it clear that we will continue to work with local authorities and other partners, with the aim of promoting comprehensive habilitation services to support children in Wales. Diolch yn fawr.
Welsh: Drwy weithredu'r Ddeddf, rydym wedi nodi hawliau a chyfrifoldebau clir a diamwys mewn perthynas â gofal cymdeithasol a materion cysylltiedig. Mae hynny'n cynnwys awdurdodau lleol yn ystyried Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anableddau pan fyddant yn cyflawni eu swyddogaethau. Mae'r disgwyliadau a nodir yn y fframwaith statudol o dan y Ddeddf hefyd yn cynnwys dyletswyddau awdurdodau lleol i sefydlu a chynnal cofrestr o bobl â nam ar eu golwg, a darparu gwasanaethau sefydlu iddynt. Mae'r dyletswyddau hyn yn berthnasol i bawb - plant yn ogystal ag oedolion. Er mwyn helpu i ddeall y sefyllfa mewn perthynas ag oedolion, ariannodd Llywodraeth Cymru Gyngor y Deillion Cymru i gwmpasu ac ystyried y gwasanaethau a'r gefnogaeth sydd eu hangen yn y sector hwn, ac fe wnaethant ymgysylltu â rhanddeiliaid ledled Cymru i ystyried gwelliannau i wasanaethau. Roedd yr adroddiad terfynol yn pwysleisio'r angen am gynlluniau lleol a chenedlaethol gyda'r nod o ddarparu hyfforddiant i swyddogion adsefydlu newydd yng Nghymru, yn ogystal â chefnogi swyddogion presennol drwy becynnau hyfforddiant datblygu proffesiynol. Yn dilyn hyn, ym mis Mai 2022, cyfarfu'r Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol â Fforwm Golwg Cymru i drafod rhai o'r materion sy'n ymwneud â darparu cymorth adsefydlu a sefydlu ledled Cymru. Ers y cyfarfod hwn, mae swyddogion Llywodraeth Cymru wedi parhau i ymgysylltu â chynrychiolwyr Cŵn Tywys Cymru i geisio deall mwy am rai o'r heriau sy'n bodoli o ran mynediad at y math hwn o gymorth i blant a'u teuluoedd yma yng Nghymru, gan glymu'r gwaith hwn wrth y gwaith sydd eisoes wedi'i wneud mewn perthynas â gwasanaethau oedolion. O'r gwaith hwn, rydym yn cydnabod, mewn rhai achosion, y gall mynediad at hyfforddiant sefydlu fod yn hanfodol i alluogi plentyn i ddatblygu sgiliau symudedd personol, symud o gwmpas a byw'n annibynnol. Mae swyddogion sefydlu'n gweithio gyda'r plentyn, ond maent hefyd yn gweithio gyda'r teulu estynedig i'w cefnogi a dysgu sgiliau iddynt er mwyn eu galluogi i gynorthwyo'r plentyn yn effeithiol i ddysgu sgiliau bywyd allweddol, drwy wrando a chyffwrdd. Rydym yn gwybod bod y ddarpariaeth o arbenigwyr sefydlu yn amrywio ledled Cymru, gyda rhai o ardaloedd awdurdodau lleol yn cael gwell mynediad at y gwasanaeth hwn nag eraill. Deallwn hefyd, fel nifer o rai eraill yng Nghymru, fod y gwasanaethau hyn wedi cael eu heffeithio'n sylweddol gan y pandemig. Yn wir, deallaf fod Cŵn Tywys Cymru wedi bod yn rhoi ychydig o gymorth i ardaloedd heb lawer o fynediad, ac rwy'n ddiolchgar iawn am y gefnogaeth y maent wedi gallu ei chynnig hyd yma. Felly, gan ystyried yr argymhellion yn yr adroddiad, a thrafodaethau pellach ar lefel swyddogol, roedd llythyr a anfonwyd gan y Dirprwy Weinidog at Fforwm Golwg Cymru fis Tachwedd diwethaf yn nodi y byddai Llywodraeth Cymru yn awyddus i hwyluso ymgysylltiad pellach â chynrychiolwyr y fforwm i nodi ffyrdd o ddatblygu gwelliannau ym maes sefydlu. Credwn ei bod yn bwysig, i adlewyrchu ysbryd y ddadl hon, fod y gwaith hwnnw'n cynnwys ystyriaeth i anghenion hyfforddiant plant a phobl ifanc, a sut orau i ddiwallu'r rhain. Ond nid wyf yn credu ei bod hi'n ddoeth gwahanu cynlluniau'r gweithlu oddi wrth asesiad o angen, na mynd â'r swyddogaeth o ddatblygu'r cynlluniau hyn oddi wrth y rhai sydd â chyfrifoldeb a phrofiad ymarferol ar lawr gwlad o ddarparu gwasanaethau cymdeithasol, ac mae hyn yn cael ei adlewyrchu yn fy ngwelliannau i'r cynnig a gyflwynwyd. Wrth gloi, rwyf wedi siarad yn bennaf am rôl gofal cymdeithasol, sefydlu ac adsefydlu, ond mae gan wasanaethau iechyd rôl bwysig i'w chwarae hefyd. Mae gweithwyr iechyd proffesiynol yn cyfeirio pobl sydd â nam ar y synhwyrau at ofal cymdeithasol ar y cyfle cyntaf i'w galluogi i gael mynediad at wasanaethau a chymorth pan fydd eu hangen arnynt. Ond mae hefyd yn hanfodol eu bod yn chwarae rhan mewn triniaeth a gofal ar gyfer colled o'r fath. Mae gwasanaethau gofal iechyd y golwg a'r clyw GIG Cymru yn cael eu darparu'n wahanol i weddill y DU. Mae gennym bwyslais llawer cryfach ar sicrhau bod mwy o driniaeth a gofal ar gael o fewn y gymuned, ac mae ein gwasanaethau gofal iechyd sylfaenol yn seiliedig ar egwyddorion gofal iechyd darbodus. Mae hyn yn rhoi pwyslais newydd ar yr hyn a fyddai'n gweithio orau i gleifion ac yn gwneud y defnydd mwyaf effeithiol o'r holl adnoddau sydd ar gael ar draws gofal sylfaenol ac eilaidd. Mae Cymru'n parhau i fod yn arweinydd ar ddarparu gwasanaethau optometreg ac awdioleg, ac mae gwledydd datganoledig eraill y DU yn dilyn ein hesiampl. Mae'r Alban a Gogledd Iwerddon eisoes yn efelychu'r gwaith rydym wedi arloesi ynddo, ac mae Lloegr nawr yn gofyn am gyngor Llywodraeth Cymru. Maent yn arbennig o awyddus i ddysgu am ddatblygiadau mewn ardaloedd clwstwr sylfaenol. Dechreuais drwy gydnabod ein bod yn ymwybodol iawn o'r heriau yn y maes hwn, ac rwyf am orffen drwy ei gwneud yn glir y byddwn yn parhau i weithio gydag awdurdodau lleol a phartneriaid eraill, gyda'r nod o hyrwyddo gwasanaethau sefydlu cynhwysfawr i gefnogi plant yng Nghymru. Diolch yn fawr.