English: And I think I speak for all on the committee when I say that it was quite moving to hear the participants speak so passionately about working in their local communities and where they grew up. Clearly, there is a great sense of pride in working in Wales's vibrant visitor economy, and that is why action is needed now to ensure that working in these sectors can offer secure and fulfilling careers for the future. Our report contains 18 recommendations across four broad areas: business support, the retail strategy, the visitor economy and labour market challenges. I'm pleased that all recommendations have been accepted either in full or in principle by the Welsh Government, and so I welcome the Minister's commitment to better supporting these sectors. The report first considers business support and how the sector can be better supported post pandemic. Representatives from all three sectors made it clear that they believed the Welsh Government provided a comprehensive package of financial support measures to businesses over the course of the pandemic, and they recognise that some of that support was specifically targeted at the hospitality, tourism and retail industries. However, a number of areas for continued support and attention from Welsh Government were identified by witnesses, including business rate relief and reform, support to tackle cost-of-living increases, and better supply chain support and local procurement. The next non-domestic rates revaluation will take effect on 1 April 2023, based on property values as at 1 April 2021. This should mean that the rateable values will reflect the impact of the coronavirus pandemic, and I'm pleased that in response to the committee's report the Welsh Government has committed to reviewing this and whether transitional support is needed or appropriate, going forward. Businesses in hospitality, tourism and retail made it clear that business rates are an increasingly unjust system, and so I hope the Minister will reflect on their message and use the levers he has to help ensure that any reform of the system results in a much more level playing field for businesses, going forward. We also know that businesses are feeling pressured by the rising cost of living. The impact of the war in Ukraine, supply-chain issues, rising inflation and the soaring cost of energy, fuel and food have all contributed to the rising cost of living, and that's having a real impact on Welsh businesses. As our report makes clear, sectors that rely on households' discretionary spending on non-essential goods and services are being increasingly squeezed, and workers and businesses owners already badly affected by the pandemic face increased mental health strain. Indeed, businesses operating in more rural areas in particular are disproportionately affected by increased energy and fuel costs to run their business and access services, as well as facing greater skills shortages. In light of this, the committee has recommended that the Minister should set out whether hospitality, tourism and retail businesses can be given additional flexibility in repaying loans to Welsh Government or the Development Bank of Wales in light of the continuing financial pressures they face. In addition to that, the committee has also recommended that the Minister for Economy should consider what additional support for capital investment can be provided to the hospitality, tourism and retail sectors. Dirprwy Lywydd, I'm particularly pleased that these two recommendations have been accepted by the Minister, because in accepting them, the Welsh Government shows us that it's listening to these sectors and that it's committed to reviewing the support it can offer to businesses as part of in-year capital budget monitoring and the annual budget-setting process. The committee's report also considered the long-awaited strategy for the Welsh retail sector. The strategy was published in June and the committee now looks forward to seeing the promised delivery plan, which the Minister says will take account of evidence to this committee inquiry. It's vital that we all better understand how any measures and activity will be resourced to meet needs identified by the retail forum, and the extent to which these will be met from existing or new funding. And the committee will certainly be monitoring this area further in due course. The committee also considered the Welsh Government's approach to the visitor economy, and Members will be aware that the Welsh Government is currently consulting on the introduction of a visitor levy. This comes alongside recent regulations that have been set in place to increase the number of days that self-catering accommodation must be let each year in order to qualify for business rates rather than paying council tax, rising from 70 days to 182 days. I'd like to thank the Minister for his detailed explanation of the reasoning behind the changes in the Welsh Government's response to our report. The response sets out that these initiatives are being implemented to increase vibrancy, encourage more usage of properties and to ensure that tourism pays its way. The committee heard a lot of concern, however, about these changes and in particular the introduction of the levy. We heard evidence that where tourism taxes work, there tends to be a lower VAT rate for tourism and hospitality than we have in Wales and that a visitor levy was the wrong tax at the wrong time. Therefore, I'm pleased to see the Welsh Government has accepted the committee's recommendations in this area, as it's clear that more work needs to be done to take the industry along with Government on this specific issue. Finally, I want to briefly touch on workers in these three industries. The Wales TUC told us that 70 per cent to 75 per cent of workers in tourism and hospitality earned below the real living wage, and that was supported in the feedback the committee received from our interviews. As I said at the start of my remarks, the committee heard that many people loved working in hospitality, retail and tourism, but we also heard that workers were worried about low wages, job security and poor terms and conditions. With tourism and hospitality employing so many Welsh workers, it is vital that the Government works hard to improve the quality of jobs in the sector via support for businesses to improve their offer and workers to improve their skills. The Minister made it clear that the economic contract was important for encapsulating the Welsh Government's approach to raising the bar for these sectors. However, the committee heard worrying evidence from unions, the Federation of Small Businesses and the Bevan Foundation that the economic contract was poorly understood and having - at best - limited impact. Therefore, it's vital that the Welsh Government provides assurances that the economic contract is being better promoted and that there is sufficient monitoring and enforcement of the contract to ensure it's having more of an impact on workers in these sectors. The Welsh Government must really do more to place value on workers in these sectors. These are workers embedded and serving in our local communities, and the Government must be proactive in ensuring that these sectors are better supported in the future. On that note, I'd quickly like to repeat my thanks to everyone who engaged with the committee during our work on this important issue, and also thank the team who supported the committee to carry out this inquiry. I look forward to hearing Members' views on this key issue of supporting our hospitality, tourism and retail industries and the people who work hard in them to make Wales a fantastic country to live in and visit. Thank you.
Welsh: A chredaf fy mod yn siarad ar ran pawb ar y pwyllgor pan ddywedaf ei bod yn wefreiddiol clywed y cyfranogwyr yn siarad mor angerddol am weithio yn eu cymunedau lleol a lle cawsant eu magu. Yn amlwg, ceir ymdeimlad o falchder ynglŷn â gweithio yn economi ymwelwyr fywiog Cymru, a dyna pam fod angen gweithredu ar unwaith i sicrhau bod gweithio yn y sectorau hyn yn gallu cynnig gyrfaoedd diogel a boddhaus ar gyfer y dyfodol. Mae ein hadroddiad yn cynnwys 18 o argymhellion ar draws pedwar maes cyffredinol: cymorth busnes, y strategaeth fanwerthu, yr economi ymwelwyr a heriau'r farchnad lafur. Rwy'n falch fod yr holl argymhellion wedi'u derbyn naill ai'n llawn neu mewn egwyddor gan Lywodraeth Cymru, ac felly croesawaf ymrwymiad y Gweinidog i gefnogi'r sectorau hyn yn well. I ddechrau, mae'r adroddiad yn ystyried cymorth busnes a sut y gellir cefnogi'r sector yn well ar ôl y pandemig. Nododd cynrychiolwyr o'r tri sector yn glir eu bod yn credu bod Llywodraeth Cymru wedi darparu pecyn cynhwysfawr o fesurau cymorth ariannol i fusnesau yn ystod y pandemig, ac maent yn cydnabod bod rhywfaint o'r cymorth hwnnw wedi'i dargedu'n benodol at y diwydiannau lletygarwch, twristiaeth a manwerthu. Fodd bynnag, nodwyd nifer o feysydd gan dystion fel rhai sydd angen cymorth a sylw parhaus gan Lywodraeth Cymru, gan gynnwys diwygio a rhyddhad ardrethi busnes, cymorth i fynd i'r afael â chynnydd mewn costau byw, a gwell cymorth i'r gadwyn gyflenwi a chaffael lleol. Bydd yr ailbrisiad ardrethi annomestig nesaf yn dod i rym ar 1 Ebrill 2023, yn seiliedig ar werth eiddo ar 1 Ebrill 2021. Dylai hyn olygu y bydd y gwerthoedd ardrethol yn adlewyrchu effaith y pandemig coronafeirws, ac rwy'n falch, mewn ymateb i adroddiad y pwyllgor, fod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i adolygu hyn ac a oes angen cymorth trosiannol, neu a yw'n briodol, wrth symud ymlaen. Nododd busnesau ym meysydd lletygarwch, twristiaeth a manwerthu yn glir fod ardrethi busnes yn system fwyfwy anghyfiawn, ac felly gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn ystyried eu neges ac yn defnyddio'r ysgogiadau sydd ganddo i helpu i sicrhau bod unrhyw ddiwygio i'r system yn arwain at lawer mwy o chwarae teg i fusnesau wrth symud ymlaen. Gwyddom hefyd fod busnesau dan bwysau oherwydd y cynnydd mewn costau byw. Mae effaith y rhyfel yn Wcráin, materion yn ymwneud â'r gadwyn gyflenwi, chwyddiant cynyddol a chostau cynyddol ynni, tanwydd a bwyd oll wedi cyfrannu at gostau byw cynyddol, ac mae hynny'n cael effaith wirioneddol ar fusnesau Cymru. Fel y mae ein hadroddiad yn nodi'n glir, mae sectorau sy'n dibynnu ar wariant disgresiynol aelwydydd ar nwyddau a gwasanaethau nad ydynt yn hanfodol yn cael eu gwasgu'n dynnach ac yn dynnach, ac mae gweithwyr a pherchnogion busnesau sydd eisoes wedi'u heffeithio'n wael gan y pandemig yn wynebu straen iechyd meddwl cynyddol. Yn wir, mae busnesau sy'n gweithredu mewn ardaloedd mwy gwledig yn enwedig yn cael eu heffeithio'n anghymesur gan gynnydd mewn costau ynni a thanwydd i redeg eu busnes a chael mynediad at wasanaethau, yn ogystal ag wynebu mwy o brinder sgiliau. Yng ngoleuni hyn, mae'r pwyllgor wedi argymell y dylai'r Gweinidog nodi a ellir rhoi hyblygrwydd ychwanegol i fusnesau lletygarwch, twristiaeth a manwerthu wrth ad-dalu benthyciadau i Lywodraeth Cymru neu Fanc Datblygu Cymru yng ngoleuni'r pwysau ariannol parhaus y maent yn ei wynebu. Yn ogystal â hynny, mae'r pwyllgor hefyd wedi argymell y dylai Gweinidog yr Economi ystyried pa gymorth ychwanegol ar gyfer buddsoddiad cyfalaf y gellir ei ddarparu i'r sectorau lletygarwch, twristiaeth a manwerthu. Ddirprwy Lywydd, rwy'n arbennig o falch fod y ddau argymhelliad hyn wedi'u derbyn gan y Gweinidog, oherwydd wrth eu derbyn, mae Llywodraeth Cymru yn dangos i ni eu bod yn gwrando ar y sectorau hyn a'u bod wedi ymrwymo i adolygu'r cymorth y gallant ei gynnig i fusnesau fel rhan o'r gwaith o fonitro'r gyllideb gyfalaf yn ystod y flwyddyn a'r broses o bennu'r gyllideb flynyddol. Roedd adroddiad y pwyllgor hefyd yn ystyried y strategaeth hir-ddisgwyliedig ar gyfer sector manwerthu Cymru. Cyhoeddwyd y strategaeth ym mis Mehefin, ac mae'r pwyllgor bellach yn edrych ymlaen at weld y cynllun cyflawni a addawyd, cynllun y mae'r Gweinidog yn dweud y bydd yn ystyried y dystiolaeth i ymchwiliad y pwyllgor hwn. Mae'n hanfodol fod pob un ohonom yn deall yn well sut y caiff unrhyw fesurau a chamau gweithredu eu hariannu i ddiwallu anghenion a nodwyd gan y fforwm manwerthu, ac i ba raddau y bydd y rhain yn cael eu hariannu drwy gyllid sy'n bodoli eisoes neu drwy gyllid newydd. A bydd y pwyllgor yn sicr yn monitro'r maes hwn ymhellach maes o law. Bu'r pwyllgor hefyd yn ystyried ymagwedd Llywodraeth Cymru at yr economi ymwelwyr, a bydd yr Aelodau'n ymwybodol fod Llywodraeth Cymru yn ymgynghori ar hyn o bryd ar gyflwyno ardoll ymwelwyr. Daw hyn ochr yn ochr â rheoliadau diweddar sydd wedi'u rhoi ar waith i gynyddu nifer y dyddiau y mae'n rhaid i lety hunanddarpar gael ei osod bob blwyddyn er mwyn bod yn gymwys i dalu ardrethi busnes yn hytrach na thalu'r dreth gyngor, gan godi'r trothwy o 70 diwrnod i 182 diwrnod. Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am ei esboniad manwl o'r rhesymeg sy'n sail i'r newidiadau yn ymateb Llywodraeth Cymru i'n hadroddiad. Mae'r ymateb yn nodi bod y mentrau hyn yn cael eu rhoi ar waith i gynyddu bywiogrwydd, annog mwy o ddefnydd o eiddo ac i sicrhau bod twristiaeth yn talu ffordd. Fodd bynnag, clywodd y pwyllgor lawer o bryderon ynghylch y newidiadau hyn ac yn enwedig ynghylch cyflwyno'r ardoll. Lle mae trethi twristiaeth yn gweithio, clywesom dystiolaeth fod y gyfradd TAW ar gyfer twristiaeth a lletygarwch yn tueddu i fod yn is na'r lefel sydd gennym yng Nghymru, ac mai ardoll ymwelwyr oedd y dreth anghywir ar yr adeg anghywir. Felly, rwy'n falch o weld bod Llywodraeth Cymru wedi derbyn argymhellion y pwyllgor yn hyn o beth, gan ei bod yn amlwg fod angen gwneud mwy o waith i sicrhau bod y diwydiant yn gweld llygad yn llygad â'r Llywodraeth ar y mater penodol hwn. Yn olaf, hoffwn sôn yn gryno am y gweithwyr yn y tri diwydiant. Dywedodd TUC Cymru wrthym fod 70 y cant i 75 y cant o weithwyr ym maes twristiaeth a lletygarwch yn ennill llai na'r cyflog byw gwirioneddol, a chafodd hynny ei ategu yn yr adborth a gafodd y pwyllgor o'n cyfweliadau. Fel y dywedais ar ddechrau fy sylwadau, clywodd y pwyllgor fod llawer o bobl wrth eu boddau'n gweithio ym maes lletygarwch, manwerthu a thwristiaeth, ond clywsom hefyd fod gweithwyr yn poeni am gyflogau isel, sicrwydd ynghylch swyddi a thelerau ac amodau gwael. Gyda thwristiaeth a lletygarwch yn cyflogi cymaint o weithwyr Cymru, mae'n hanfodol fod y Llywodraeth yn gweithio'n galed i wella ansawdd swyddi yn y sector drwy gefnogi busnesau i wella'r hyn a gynigir ganddynt a chynorthwyo gweithwyr i wella eu sgiliau. Nododd y Gweinidog yn glir fod y contract economaidd yn bwysig i ymgrynhoi dull Llywodraeth Cymru o wella'r sefyllfa ar gyfer y sectorau hyn. Fodd bynnag, clywodd y pwyllgor dystiolaeth sy'n destun gofid gan undebau, y Ffederasiwn Busnesau Bach a Sefydliad Bevan nad oedd pobl yn deall y contract economaidd yn iawn a'i fod - ar y gorau - yn gyfyngedig ei effaith. Felly, mae'n hanfodol fod Llywodraeth Cymru yn rhoi sicrwydd fod y contract economaidd yn cael ei hyrwyddo'n well a bod y contract yn cael ei fonitro a'i orfodi'n ddigonol i sicrhau ei fod yn cael mwy o effaith ar weithwyr yn y sectorau hyn. Mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru wneud mwy i sicrhau bod gweithwyr yn y sectorau hyn yn cael eu gwerthfawrogi. Mae'r rhain yn weithwyr sydd wedi'u gwreiddio yn ein cymunedau lleol ac sy'n eu gwasanaethu, a rhaid i'r Llywodraeth fynd ati'n rhagweithiol i sicrhau bod y sectorau hyn yn cael eu cefnogi'n well yn y dyfodol. Ar y nodyn hwnnw, hoffwn ailadrodd fy niolch yn gyflym i bawb a ymgysylltodd â'r pwyllgor yn ystod ein gwaith ar y mater pwysig hwn, a diolch hefyd i'r tîm a gynorthwyodd y pwyllgor i gynnal yr ymchwiliad hwn. Edrychaf ymlaen at glywed barn yr Aelodau ar fater allweddol cefnogi ein diwydiannau lletygarwch, twristiaeth a manwerthu a'r bobl sy'n gweithio'n galed ynddynt i wneud Cymru'n wlad wych i fyw ynddi ac i ymweld â hi. Diolch.