English: Given their form over many years, Labour Welsh Government denials of long-standing calls for an independent public inquiry into the handling of the COVID-19 pandemic in Wales have not been unexpected. However, this issue is too important to be dodged in this way. Yes, we need a UK-wide inquiry, but the people of Wales also need their Welsh Government to be held accountable. The Welsh Government's handling of the pandemic has failed many north Wales businesses, and I say this not as a party political soundbite but because I have been inundated by desperate businesses telling me this. The economic damage wrought by the pandemic has caused the worst recession in the UK for 300 years. In response, the UK Government have provided over £400 billion of support to protect jobs and businesses, with the Welsh Government receiving its full share. Peak UK unemployment is forecast by the Office for Budget Responsibility, now, to be 2 million fewer than previously feared, and the unemployment rate in the UK is lower than the US, Canada, France, Italy, Spain and Australia. UK job vacancies are around 29 per cent higher than they were pre-pandemic, and the number of people in jobs has now grown for five consecutive months. UK consumer confidence has returned to pre-crisis levels. Business confidence and intentions to invest are at historically high levels, and business insolvencies in 2020 were lower than in 2019. However, the employment rate in Wales lags behind that of the rest of the UK. Even before the pandemic hit, Wales had the lowest amount of goods or services produced by each job in all of the UK. Average weekly earnings in Wales are almost £50 behind the UK average, and, not surprisingly, the Office for Budget Responsibility forecasts that Wales's output will not recover to pre-COVID-19 levels until months after the UK next year. Each time the Welsh Government has announced financial support to help businesses survive the pandemic, it has excluded small bed-and-breakfast businesses. On each occasion, I've been contacted by despairing small B&B businesses unable to understand why this vital part of local tourism economies has been denied support. On each occasion, I've raised this with the Welsh Government to zero effect. Ambiguous Welsh Government guidance following revised criteria for the payment of business grants to holiday letting businesses allowed one north Wales council to take a position that directly contradicted the practice confirmed in writing by every other north Wales council. This also directly contradicted the position made clear by Welsh Government Ministers from the outset, on the record, namely that if a business has been unable to satisfy the criteria but can prove they are a legitimate business, the local authority still has discretion to pay the grant out. Many of these businesses asked for my help. All subsequently received their grants in five north Wales counties, but struggling, legitimate businesses in Flintshire are still being denied the help they would have received if located elsewhere, yet poor public administration by the Welsh Government has allowed this. Since the May election, I've continued to receive e-mails from many other struggling north Wales businesses condemning the Welsh Government's lack of financial support throughout the pandemic for them, stating, for example, that the Welsh Government had stabbed them in the back and that the Welsh Government grant announcement was a 'slap in the face'. Thanks to the UK Government's decision to procure vaccines swiftly, and the fantastic delivery of jabs into arms, Governments across the UK have now been able to safely ease the most stringent of regulations. However, the Welsh Government, which is responsible for the vaccination programme in Wales, only prioritised this after we repeatedly highlighted that it was running massively behind the rest of the UK on both first and second jabs. Even then, constituents contacted me with comments such as, 'I've received a letter today. I will have my second vaccination. I will still be up to four weeks behind my contemporaries in England in particular. I still feel that the Welsh Government is trying to win a first-vaccination race, whereas elsewhere in the UK the idea is to stop the new variant getting hold in the first place.' Well, whenever life doesn't fit the Welsh Government's comfortable theories, it isn't the theories they doubt, it's real life. This reinforces the need for an independent public inquiry into the handling of the COVID-19 pandemic in Wales. And if you don't like what I say, those are quotes from constituents' e-mails over the last 16 months. I can give you the originals if you want evidence.
Welsh: O ystyried eu hanes dros nifer o flynyddoedd, nid yw'r modd y mae Llywodraeth Lafur Cymru yn gwrthod galwadau hirsefydlog am ymchwiliad cyhoeddus annibynnol i'r ffordd yr ymdriniwyd â phandemig COVID-19 yng Nghymru wedi bod yn annisgwyl. Fodd bynnag, mae'r mater hwn yn rhy bwysig i'w osgoi yn y ffordd hon. Oes, mae angen ymchwiliad ledled y DU, ond mae pobl Cymru hefyd angen i'w Llywodraeth yng Nghymru gael ei dwyn i gyfrif. Mae'r ffordd y mae Llywodraeth Cymru wedi ymdrin â'r pandemig wedi siomi llawer o fusnesau yng ngogledd Cymru, ac rwy'n dweud hyn nid fel sylw bachog pleidiol ond oherwydd fod cynifer o fusnesau pryderus yn dweud hyn wrthyf. Mae'r difrod economaidd a achoswyd gan y pandemig wedi achosi'r dirwasgiad gwaethaf yn y DU ers 300 mlynedd. Mewn ymateb, mae Llywodraeth y DU wedi darparu dros £400 biliwn o gymorth i ddiogelu swyddi a busnesau, gyda Llywodraeth Cymru yn cael ei chyfran lawn. Rhagwelodd y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol y bydd lefel diweithdra y DU ar ei uchaf 2 filiwn yn is na'r hyn a ofnwyd yn flaenorol, ac mae'r gyfradd ddiweithdra yn y DU yn is nag UDA, Canada, Ffrainc, yr Eidal, Sbaen ac Awstralia. Mae swyddi gwag yn y DU tua 29 y cant yn uwch na'r hyn oeddent cyn y pandemig, ac mae nifer y bobl mewn swyddi bellach wedi tyfu am bum mis yn olynol. Mae hyder defnyddwyr yn y DU wedi dychwelyd i lefelau cyn yr argyfwng. Mae hyder busnesau a'u bwriadau i fuddsoddi ar lefelau uwch nag erioed, ac roedd y nifer o fusnesau a aeth yn fethdalwyr yn 2020 yn is nag yn 2019. Fodd bynnag, mae'r gyfradd gyflogaeth yng Nghymru ar ei hôl hi o gymharu â gweddill y DU. Hyd yn oed cyn i'r pandemig daro, Cymru oedd â'r lefel isaf yn y DU gyfan o nwyddau neu wasanaethau a gynhyrchir gan bob swydd. Mae enillion wythnosol cyfartalog yng Nghymru bron £50 yn is na chyfartaledd y DU, ac nid yw'n syndod fod y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol yn rhagweld na fydd allbwn Cymru yn gwella i lefelau cyn COVID-19 tan fisoedd ar ôl y DU y flwyddyn nesaf. Bob tro y mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi cymorth ariannol i helpu busnesau i oroesi'r pandemig, mae wedi eithrio busnesau gwely a brecwast bach. Ar bob achlysur, mae busnesau gwely a brecwast bach wedi cysylltu â mi i leisio'u hanobaith ac i ddweud na allant ddeall pam nad yw'r rhan hanfodol hon o economïau twristiaeth lleol wedi cael cymorth. Ar bob achlysur, rwyf wedi dwyn hyn i sylw Llywodraeth Cymru ond heb ddim effaith. Roedd canllawiau amwys Llywodraeth Cymru yn sgil diwygio meini prawf ar gyfer talu grantiau busnes i fusnesau sy'n gosod tai gwyliau yn caniatáu i un cyngor yng ngogledd Cymru arddel safbwynt a oedd yn gwrth-ddweud yn uniongyrchol yr arfer a gadarnhawyd yn ysgrifenedig gan bob cyngor arall yng ngogledd Cymru. Roedd hefyd yn gwrth-ddweud yn uniongyrchol y safbwynt a wnaed yn glir gan Weinidogion Llywodraeth Cymru o'r cychwyn cyntaf, ar gofnod, sef os nad yw busnes wedi gallu bodloni'r meini prawf ond yn gallu profi ei fod yn fusnes cyfreithlon, mae gan yr awdurdod lleol ddisgresiwn o hyd i dalu'r grant. Gofynnodd llawer o'r busnesau hyn am fy help. Wedi hynny, derbyniodd pob un ohonynt eu grantiau mewn pum sir yng ngogledd Cymru, ond mae busnesau cyfreithlon sy'n ei chael hi'n anodd yn sir y Fflint yn dal i gael eu hamddifadu o'r cymorth y byddent wedi'i gael pe baent wedi'u lleoli yn rhywle arall, ac eto mae gweinyddiaeth gyhoeddus wael gan Lywodraeth Cymru wedi caniatáu i hyn ddigwydd. Ers etholiad mis Mai, rwyf wedi parhau i dderbyn negeseuon e-bost gan lawer o fusnesau eraill sy'n ei chael hi'n anodd yng ngogledd Cymru yn condemnio diffyg cymorth ariannol gan Lywodraeth Cymru drwy gydol y pandemig, gan ddweud, er enghraifft, fod Llywodraeth Cymru wedi eu bradychu a bod cyhoeddiad grant Llywodraeth Cymru yn 'slap i'r wyneb'. Diolch i benderfyniad Llywodraeth y DU i gaffael brechlynnau'n gyflym, a'r modd gwych yr aiff pigiadau i freichiau, mae Llywodraethau ledled y DU bellach wedi gallu llacio'r rheoliadau llymaf yn ddiogel. Fodd bynnag, dim ond ar ôl inni dynnu sylw dro ar ôl tro at y ffaith ei bod yn llusgo ar ôl gweddill y DU yn enbyd gyda darparu pigiadau cyntaf ac ail bigiadau y rhoddwyd blaenoriaeth i hyn gan Lywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am y rhaglen frechu yng Nghymru. Hyd yn oed wedyn, cysylltodd etholwyr â mi gyda sylwadau fel, 'Cefais lythyr heddiw. Byddaf yn cael fy ail frechiad. Byddaf yn dal i fod hyd at bedair wythnos ar ôl fy nghyfoedion yn Lloegr yn enwedig. Rwy'n dal i deimlo bod Llywodraeth Cymru yn ceisio ennill ras frechu gyda'r dos cyntaf, ond mewn mannau eraill yn y DU y syniad yw atal yr amrywiolyn newydd rhag lledaenu yn y lle cyntaf.' Wel, pan nad yw bywyd yn cyd-fynd â damcaniaethau cyfforddus Llywodraeth Cymru, byddant yn amau bywyd go iawn yn hytrach na'r damcaniaethau. Mae hyn yn atgyfnerthu'r angen am ymchwiliad cyhoeddus annibynnol i'r ffordd yr ymdriniwyd â phandemig COVID-19 yng Nghymru. Ac os nad ydych yn hoffi'r hyn rwy'n ei ddweud, dyfyniadau o negeseuon e-bost etholwyr yw'r rheini dros yr 16 mis diwethaf. Gallaf roi'r copïau gwreiddiol i chi os ydych chi eisiau tystiolaeth.