English: Our landscapes wear the scars of Wales's past. Pitheads, crumbling viaducts, bridges that lead nowhere, and coal tips that stain our mountainsides, tips that speak of a time of soot and clamour, of fires raging underground, and lives buried in the soil. Our Valleys paid long and hard for the spoils of coal mining, and it is maddening to think, Dirprwy Lywydd, that legislation surrounding tip safety was not even introduced until after the Aberfan disaster. And even after that unspeakable, that devastating event - a moment that should have prompted resignations, a reckoning of fundamental change and mass shifting of this waste and spoil - the tips were not removed from the other mountains in our Valleys. If those tips had been in Surrey or Bedfordshire, I doubt whether they'd have been left to pockmark the skyline. But in Wales, in Bedwas, Penalltau, Penydarren, Bedlinog, communities lie in the shadow of these monstrosities, feeling anxious every time it rains, because the more rain we get now means that those tips could become even more unstable. In 2020, it was a happy accident that no-one lived in the path of the Tylorstown landslip. Do we want to wait to see whether fate will continue to be on our side? Dirprwy Lywydd, deep mining meant that danger was always present. The most that they could do was to minimise that danger, but the flaw came when that same mindset was put in charge of safety above ground, treating our towns like rubbish dumps. I mentioned legislation; well, the law we have is starkly deficient. There is next to no management, no consistency with risk assessments, no obligation to inspect the tips or to keep them safe, and no way of enforcing landowners to act if there is a danger. Seventy tips in Caerphilly are deemed high risk; 59 in Merthyr and 16 in Blaenau Gwent have this same notoriety, and still those in Westminster squabble about the cost. Who will pay to make these tips safe? Should it really fall to the local authorities of communities that were plundered for their coal and saw none of the profits invested back? The wealth was ripped from the ground under their feet. How can Westminster shrug off that shame? It should not have taken a near miss in Tylorstown to force Government, NRW and local authorities to realise that they are death traps not in our path, but hanging over our heads. How long will the people of Bedwas, of Penyard, Nant-yr-Odyn, Hengoed have to live with that unease hanging over them? How long will this injustice hang in the air?
Welsh: Mae ein tirweddau'n gwisgo creithiau gorffennol Cymru. Pennau pyllau, traphontydd yn dadfeilio, pontydd sy'n arwain at unman, a thomenni glo sy'n staenio ochrau ein mynyddoedd, tomenni o gyfnod o huddygl a thwrw, o danau gwyllt dan ddaear, a bywydau wedi'u claddu yn y pridd. Talodd ein Cymoedd yn hir ac yn galed am ysbail cloddio am lo, ac mae'n wallgof meddwl, Dirprwy Lywydd, na chafodd deddfwriaeth yn ymwneud â diogelwch tomenni ei chyflwyno hyd yn oed tan ar ôl trychineb Aberfan. A hyd yn oed ar ôl y digwyddiad dinistriol a chywilyddus hwnnw - adeg a ddylai fod wedi achosi ymddiswyddiadau, newid sylfaenol a symud ar raddfa fawr y gwastraff a'r sbwriel hwn - ni chafodd y tomenni eu tynnu o'r mynyddoedd eraill yn ein Cymoedd. Pe byddai'r tomenni hynny wedi bod yn Surrey neu yn Swydd Bedford, rwy'n amau a fydden nhw wedi cael eu gadael i anharddu'r gorwel. Ond yng Nghymru, yn Bedwas, Penalltau, Penydarren, Bedlinog, mae cymunedau'n gorwedd yng nghysgod yr erchylltra hyn, gan deimlo'n bryderus bob tro y mae'n bwrw glaw, oherwydd po fwyaf o law a gawn ni yn awr mae'n golygu y gallai'r tomenni hynny fynd yn fwy ansefydlog fyth. Yn 2020, damwain hapus oedd hi nad oedd neb yn byw ar lwybr tirlithriad Tylorstown. A ydym ni eisiau aros i weld a fydd tynged yn parhau i fod ar ein hochr ni? Dirprwy Lywydd, roedd cloddio dwfn yn golygu bod perygl bob amser yn bresennol. Y mwyaf y gallen nhw ei wneud oedd lleihau'r perygl hwnnw, ond daeth y diffyg pan roddwyd yr un meddylfryd yn gyfrifol am ddiogelwch uwchben y ddaear, gan drin ein trefi fel tomen sbwriel. Soniais am ddeddfwriaeth; wel, mae'r gyfraith sydd gennym ni yn gwbl ddiffygiol. Nid oes braidd dim rheolaeth, dim cysondeb ag asesiadau risg, dim rhwymedigaeth i archwilio'r tomenni na'u cadw'n ddiogel, a dim ffordd o orfodi tirfeddianwyr i weithredu os oes perygl. Ystyrir bod saith deg o domenni yng Nghaerffili yn rhai risg uchel; mae gan 59 ym Merthyr ac 16 ym Mlaenau Gwent yr enw drwg hwnnw, ac mae'r bobl hynny yn San Steffan yn dal i ddadlau am y gost. Pwy fydd yn talu i wneud y tomenni hyn yn ddiogel? A ddylai wir fod yn gyfrifoldeb i'r awdurdodau lleol o gymunedau a chafodd eu hysbeilio am eu glo ac na welodd dim o'r elw yn cael ei fuddsoddi'n ôl? Rhwygwyd y cyfoeth o'r ddaear o dan eu traed. Sut y gall San Steffan osgoi'r cywilydd hwnnw? Ni ddylai fod wedi cymryd y ddamwain a fu bron a digwydd yn Nhylorstown i orfodi'r Llywodraeth, Cyfoeth Naturiol Cymru ac awdurdodau lleol i sylweddoli eu bod yn berygl marwol, nid yn ein llwybr ni, ond yn hongian dros ein pennau. Am ba hyd y bydd pobl Bedwas, Penyard, Nant-yr-Odyn, Hengoed yn gorfod byw gyda'r teimlad anesmwyth hwnnw yn hongian drostyn nhw? Pa mor hir y bydd yr anghyfiawnder hwn yn hongian yn yr aer?