English: A critical cog of the foundational economy is social care. It enables so many people to live fulfilled lives, whether they are the recipients of care, or relatives and close friends of those receiving care, as well of course as the significant number of people who work in the sector. The sector is facing unprecedented resource pressure, so we're channelling assistance to try to help address this challenge. Social Care Wales is being supported to help tackle the current recruitment crisis. We have a focused national programme that is helping care providers to reduce recruitment costs, and return-to-work opportunities are being offered to both those furthest away from employment and those facing unexpected life changes, such as redundancy. We're supporting Flintshire council to become the first council in Wales to directly commission care from microcarers. Recruiting microcarers in outlying villages could help to build rural economies and offer more local solutions, it can also reduce travel requirements and associated carbon emissions, as well of course as supporting the Welsh language. It could help to encourage growth of Welsh-owned businesses, and it is an approach that we will look to promote across Wales. We are also helping the retail sector to respond to changed shopping habits by providing access to an electronic platform to help enhance the digital presence of smaller retailers and also to help identify opportunities again for reducing the carbon impact. This development is being introduced initially across three local authorities, and I do then expect that to be followed by an all-Wales roll-out. The pandemic and the ongoing impact of Brexit have emphasised the importance of resilient, local food supply chains. Food is critical within the foundational economy and can help to deliver multiple benefits, providing opportunities for local food suppliers and producers, as well as enhancing health and well-being. It can also play a major role in helping to realise our net-zero ambitions. We've continued to support work to help build local food-producing capacity. Hywel Dda health board has been funded to explore the development of a freeze-cook facility targeted at local food producers. We're also supporting controlled environment agriculture production. This should help to improve our capacity for year-round crops and will help small businesses to compete fairly to supply food locally, at the same time as contributing to the growth of our green economy. I am determined that we will increase the amount of Welsh food served on public plates. We're working with a range of partners to enable this, including Caerphilly council, who lead on the food frameworks for the Welsh public sector, and we continue to work with major food wholesalers and suppliers to help them to transition to increased Welsh supply. To successfully and collectively nurture the foundational economy, we must acknowledge the wider benefits that come from local purchasing. This includes supporting fair work, strengthening communities and reducing our carbon impact, as well as improving well-being. Public procurement is worth approximately £7 billion each year in Wales. I am determined that we'll push forward initiatives that ensure that our public money is spent here and to champion a wider recognition of the role that the foundational economy plays in helping to sustain and strengthen our unique ways of life. I'm pleased to outline that, through support allocated for an NHS Wales foundational economy procurement programme, Welsh suppliers have been able to win an additional £11 million-worth of healthcare contracts from April to October within this year. Social value is now a mandatory criterion in many NHS contracts and we will work with partners to mainstream this further. We have visibility of NHS Wales's forward contract plan for the next two years and local government has produced a progressive, collaborative contracting pipeline. So, we will work closely together to clarify contract opportunities for the foundational economy and the business support that will give our local suppliers every opportunity of winning these contracts. We'll encourage the involvement of co-operatives, social enterprises and other employee-owned businesses in the delivery of public spending. Improved visibility of future contract opportunities tackles a significant barrier, which has traditionally limited the chance of local suppliers successfully accessing public procurement. Other requirements, including accreditation and qualifications, can also limit the chances of local businesses in winning contracts. To help address this, I can confirm that I will launch a backing local firms fund this month; it will initially provide support to businesses in the food, social care and optimised retrofit sectors. The £1 million backing local firms fund will build on the success of the challenge fund. As well as accreditation and qualifications, the fund will promote the broad range of career opportunities that these sectors offer. This can appeal to all parts of our rich and diverse population. Deputy Llywydd, we have achieved some encouraging progress. There remains great scope to accelerate growth in the foundational economy and to fully engage those businesses in our ambitions to deliver programmes such as the optimised retrofit programme, the manufacturing action plan and to help achieve net zero. Realising the potential of the foundational economy requires joined-up working across Government, with business, the wider public sector and our social partners. In the coming months, I will continue to work with Cabinet colleagues to build on cross-portfolio collaboration that has already been established and to develop approaches that further underline our recognition of the vital contribution that the foundational economy makes to well-being here in Wales.
Welsh: Un o elfennau hanfodol yr economi sylfaenol yw gofal cymdeithasol. Mae'n galluogi cymaint o bobl i fyw bywydau llawn, os ydyn nhw'n rhai sy'n cael gofal, yn berthnasau neu ffrindiau agos i'r rhai sy'n cael gofal, yn ogystal â'r nifer sylweddol o bobl sy'n gweithio yn y sector. Mae'r sector yn wynebu straen ar ei adnoddau na welwyd ei debyg erioed, ac felly rydym ni'n sianelu cymorth i geisio helpu i fynd i'r afael â'r her hon. Mae Gofal Cymdeithasol Cymru yn cael ei gefnogi i helpu i fynd i'r afael â'r argyfwng recriwtio ar hyn o bryd. Mae gennym ni raglen genedlaethol i ganolbwyntio ar hyn sy'n helpu darparwyr gofal i leihau costau recriwtio, a rhoi cynnig o gyfleoedd i ddychwelyd i'r gwaith i'r rhai sydd bellaf i ffwrdd oddi wrth gyflogaeth a'r rhai sy'n wynebu newidiadau annisgwyl mewn bywyd, fel diswyddiadau. Rydym ni'n cefnogi Cyngor Sir y Fflint i fod y cyngor cyntaf yng Nghymru i gomisiynu gofal yn uniongyrchol gan ficro-ofalwyr. Fe allai recriwtio micro-ofalwyr mewn pentrefi anghysbell helpu i adeiladu economïau cefn gwlad a chynnig mwy o atebion lleol, fe all leihau gofynion teithio ac allyriadau carbon cysylltiedig hefyd, yn ogystal â chefnogi'r Gymraeg wrth gwrs. Fe allai helpu i annog twf busnesau sy'n perthyn i Gymru, ac mae hwn yn ddull y byddwn ni'n ceisio ei hyrwyddo ledled Cymru. Rydym ni hefyd yn helpu'r sector manwerthu i ymateb i arferion siopa newydd drwy roi cyfrwng electronig ar waith i helpu i wella presenoldeb digidol manwerthwyr llai a helpu hefyd i nodi cyfleoedd pellach ar gyfer lleihau effaith carbon. Mae'r datblygiad hwn yn cael ei gyflwyno mewn tri awdurdod lleol i ddechrau, ac rwy'n disgwyl i hynny gael ei ddilyn i hynny gael ei gyflwyno trwy Gymru gyfan wedyn. Mae'r pandemig ac effaith barhaus Brexit wedi tanlinellu pwysigrwydd cadwyni cyflenwi bwyd lleol sy'n rhai cadarn. Mae bwyd yn hanfodol yn yr economi sylfaenol ac fe all helpu i ddod â manteision niferus, gan ddarparu cyfleoedd i gyflenwyr a chynhyrchwyr bwyd lleol, yn ogystal â gwella iechyd a lles. Fe all chwarae rhan bwysig hefyd wrth helpu i wireddu ein huchelgeisiau sero-net ni. Rydym ni wedi parhau i gefnogi gwaith i helpu i feithrin y gallu i gynhyrchu bwyd yn lleol. Mae bwrdd iechyd Hywel Dda wedi ei ariannu i archwilio'r gwaith o ddatblygu cyfleuster rhewi a choginio a anelir tuag at gynhyrchwyr bwyd lleol. Rydym ni'n cefnogi cynhyrchu amaethyddol mewn amgylchedd rheoledig. Fe ddylai hyn helpu i wella ein gallu i dyfu cnydau drwy gydol y flwyddyn ac fe fydd hynny'n helpu busnesau bach i gystadlu yn deg o ran darpariaeth bwyd yn lleol, ar yr un pryd â chyfrannu at dwf ein heconomi werdd ni. Rwy'n benderfynol y byddwn ni'n cynyddu'r swm o fwyd o Gymru a roddir ar blatiau'r cyhoedd yma. Rydym ni'n gweithio gydag amrywiaeth o bartneriaid i wneud i hyn ddigwydd, gan gynnwys cyngor Caerffili, sy'n arwain ar y fframweithiau bwyd ar gyfer sector cyhoeddus Cymru, ac rydym ni'n parhau i weithio gyda chyfanwerthwyr a chyflenwyr bwyd mawr i'w helpu i bontio tuag at fwy o gyflenwad o Gymru. I feithrin yr economi sylfaenol yn llwyddiannus ac ar y cyd, fe fydd yn rhaid i ni gydnabod y manteision ehangach sy'n deillio o brynu yn lleol. Mae hyn yn cynnwys cefnogi gwaith teg, cryfhau cymunedau a lleihau ein heffaith ni o ran carbon, yn ogystal â gwella llesiant. Mae caffael cyhoeddus werth tua £7 biliwn bob blwyddyn yng Nghymru. Rwy'n benderfynol y byddwn ni'n bwrw ymlaen â mentrau sy'n sicrhau bod ein harian cyhoeddus yn cael ei wario yma ac yn hyrwyddo cydnabyddiaeth ehangach o swyddogaeth yr economi sylfaenol wrth helpu i gynnal a chryfhau ein ffyrdd unigryw o fyw. Rwy'n falch o amlinellu, drwy gymorth a ddyrannwyd ar gyfer rhaglen gaffael economi sylfaenol GIG Cymru, fod cyflenwyr o Gymru wedi gallu ennill gwerth £11 miliwn ychwanegol o gontractau gofal iechyd o fis Ebrill i fis Hydref yn ystod y flwyddyn. Mae gwerth cymdeithasol yn faen prawf gorfodol erbyn hyn yn llawer o gontractau'r GIG ac fe fyddwn ni'n gweithio gyda phartneriaid i brif ffrydio hyn ymhellach. Rydym wedi gweld blaengynllun contractau GIG Cymru am y ddwy flynedd nesaf ac mae llywodraeth leol wedi creu llif contractio blaengar a chydweithredol. Felly, fe fyddwn ni'n gweithio yn agos gyda'n gilydd i egluro cyfleoedd contractio ar gyfer yr economi sylfaenol a'r cymorth i fusnesau a fydd yn rhoi pob cyfle i'n cyflenwyr lleol allu ennill y cytundebau hyn. Byddwn yn annog cwmnïau cydweithredol, mentrau cymdeithasol a busnesau eraill sy'n eiddo i weithwyr i gymryd rhan yn y gwaith o ddarparu gwariant cyhoeddus. Mae gwelliant o ran gwelededd y cyfleoedd contractio yn y dyfodol yn mynd i'r afael â rhwystr sylweddol, sydd yn draddodiadol wedi cyfyngu ar y cyfle sydd gan gyflenwyr lleol i gael gafael yn llwyddiannus ar gaffael cyhoeddus. Fe all gofynion eraill hefyd, gan gynnwys achredu a chymwysterau, gyfyngu ar gyfle busnesau lleol i ennill cytundebau. I helpu i fynd i'r afael â hyn, rwy'n gallu cadarnhau y byddaf i'n lansio cronfa i gefnogi cwmnïau lleol y mis hwn; i ddechrau, fe fydd yn rhoi cymorth i fusnesau yn y sectorau bwyd, gofal cymdeithasol, ac ôl-osod er mwyn optimeiddio. Fe fydd y gronfa £1 miliwn sy'n cefnogi cwmnïau lleol yn adeiladu ar lwyddiant y gronfa her. Yn ogystal ag achredu a chymwysterau, fe fydd y gronfa yn hyrwyddo'r ystod eang o gyfleoedd y mae'r sectorau hyn yn eu cynnig o ran gyrfaoedd. Fe all hyn apelio at bob rhan o'n poblogaeth eang ac amrywiol. Dirprwy Lywydd, rydym ni wedi gwneud peth cynnydd calonogol. Fe geir cyfle ardderchog o hyd i gyflymu twf yn yr economi sylfaenol ac ymgysylltu yn llawn â'r busnesau hynny yn ein huchelgeisiau ni i gyflwyno rhaglenni fel y rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio, y cynllun gweithredu ar weithgynhyrchu, a helpu i sicrhau sero-net. I wireddu posibiliadau'r economi sylfaenol, mae angen gweithio cydgysylltiedig ar draws y Llywodraeth, gyda busnes, y sector cyhoeddus yn fwy eang a'n partneriaid cymdeithasol ni. Yn ystod y misoedd nesaf, fe fyddaf i'n dal ati i weithio gyda chydweithwyr yn y Cabinet i adeiladu ar y cydweithio trawsbortffolio a sefydlwyd eisoes a datblygu dulliau sy'n tanlinellu eto ein cydnabyddiaeth ni o gyfraniad hanfodol yr economi sylfaenol tuag at lesiant yma yng Nghymru.