English: I think Bethan Jenkins has very fairly summed up the recommendations of the report, so I don't wish to repeat what has already been said. So, I'll make just a brief contribution, first of all to highlight the consensus there was in the committee and the way that we all worked together on a cross-party basis to reflect on the Government's proposals and to point out what we thought of some of the practical points that now need to be addressed. I think it's worth stressing what a bold and radical cultural policy this is, set against the backdrop of 100 years or more of decline in the Welsh language. For any Government to come and say it's going to attempt to double the number of Welsh speakers is a brave one and I think that boldness should be applauded. But I think in doing so we need to recognise that this is a stretch target, and also it's a target that is evolving. The Government clearly hasn't come to this policy with a detailed blueprint in advance; it is something that it's thinking through as we go. Frankly, had it been done in the other way, we'd probably not be setting out on this course, because it is so difficult. So, I think it's right that we've taken the leap with the ambitious target and we're backfilling as we develop. The committee's report is a sincere attempt to try and suggest some things the Government may consider as it comes up with this plan. It's worth recognising that we have in the First Minister and the Minister for the Welsh language two deeply committed politicians to seeing this through, and a Welsh Labour Government that is making a bold commitment for many generations to come. I think we do need to see this as a multigenerational project. So, I just have two observations in chief: one, as has already been touched upon, the big challenge here is not simply to focus on the Welsh-medium sector, but to look at the non-Welsh-medium sector. Some three quarters of pupils are educated in schools that are not Welsh medium, around 16 per cent of pupils are in Welsh-medium schools and 10 per cent are in bilingual schools. We know there are issues of getting pupils in those settings to use the Welsh language more fully outside of the school setting. But I think the big challenge for hitting this target is the three quarters of schools that are currently English medium, which we know through law are required to teach Welsh, but those of us who have experience of those schools in our constituency or as pupils of them know that, in practice, the level of Welsh of the young people coming out of those schools is often negligible. I speak as somebody who, before I was elected, was chair of governors of an English-medium primary school who worked very hard to try and recruit teachers who spoke Welsh in order to upskill the staff and the pupils and to make Welsh a vibrant part of the school environment. We succeeded for a short time, but retaining skilled staff proved impossible. There simply aren't the teachers available currently in order to make this aspiration meaningful, and I think we had reference in Bethan Jenkins's speech to the fact that the number of students enrolling in Welsh PGCE courses is declining. So, we have a staggering turnaround job to do to achieve this, but I think our focus really must be on how we can get the continuum working in a meaningful way in schools that are currently English medium, and that is very difficult. I visited a number of schools in my own constituency over the last year where the headteachers have varying levels of enthusiasm, I think, to be fair. But even those who are fully behind achieving this really struggle in practical terms to know how to do it without the resource or the staff to draw upon. So, that, I think, needs to be a key focus. There's a temptation to go for quick wins to try and show some progress in the short term, and I think that's understandable. When you look at the figures on the number of teachers in our classrooms who are able to speak Welsh, 33 per cent currently speak Welsh but only 27 per cent of them teach through the medium of Welsh. So, our report talks about the temptation to look at that 5 per cent to 6 per cent who currently speak Welsh to some degree but don't teach in Welsh in order to reach that target. And, of course, that's an understandable starting point, but that still leaves us with the problem. Having been to a bilingual junior school, in the Welsh stream for the juniors and the English stream for the comprehensive school, I know that, in a bilingual environment, even children who are taught in an English-medium setting are still exposed to a huge amount of Welsh; it's part of their 'awyrgylch', it's part of the setting of the school, and it imbues their feeling for the language. And I think we should be looking, as part of developing the continuum, to spread that spirit into as many English-medium schools as possible so that every school in the short to medium term aims to become a bilingual school and, that way, I think we can achieve this target and bring the hearts and the minds of the people with us. Diolch.
Welsh: Rwy'n credu bod Bethan Jenkins wedi crynhoi'r argymhellion yn yr adroddiad yn deg iawn, felly nid wyf am ailadrodd yr hyn a ddywedwyd eisoes. Felly fe wnaf gyfraniad byr, yn gyntaf oll i dynnu sylw at y consensws a gafwyd yn y pwyllgor a'r ffordd y gwnaethom i gyd weithio gyda'n gilydd ar sail drawsbleidiol i fyfyrio ar gynigion y Llywodraeth ac i dynnu sylw at ein barn ynglŷn â rhai o'r pwyntiau ymarferol y mae angen mynd i'r afael â hwy yn awr. Rwy'n credu ei bod yn werth pwysleisio pa mor feiddgar a radical yw'r polisi diwylliannol hwn, wedi ei osod yn erbyn cefndir o 100 mlynedd neu fwy o ddirywiad yn yr iaith Gymraeg. Mae unrhyw Lywodraeth sy'n dweud ei bod yn mynd i geisio dyblu nifer y siaradwyr Cymraeg yn un ddewr a chredaf y dylid canmol y beiddgarwch hwnnw. Ond rwy'n credu wrth wneud hynny fod angen i ni gydnabod bod hwn yn darged ymestynnol, a hefyd ei fod yn darged sy'n esblygu. Mae'n amlwg nad yw'r Llywodraeth wedi dod at y polisi hwn gyda glasbrint manwl ymlaen llaw; mae'n rhywbeth y mae'n meddwl drwyddo wrth i ni fynd. A dweud y gwir, pe bai wedi ei wneud yn y ffordd arall, mae'n debyg na fyddem yn cychwyn ar hyd y llwybr hwn, gan ei fod mor anodd. Felly, rwy'n meddwl ei bod yn iawn ein bod wedi bwrw iddi gyda'r targed uchelgeisiol a'n bod yn ôl-lenwi wrth i ni ddatblygu. Mae adroddiad y pwyllgor yn ymgais ddiffuant i geisio awgrymu rhai pethau y gallai'r Llywodraeth eu hystyried wrth iddi lunio'r cynllun hwn. Mae'n werth cydnabod bod gennym yn y Prif Weinidog a'r Gweinidog dros yr iaith Gymraeg ddau wleidydd sy'n ymrwymedig iawn i weld hyn yn digwydd, a Llywodraeth Lafur Cymru sy'n gwneud ymrwymiad beiddgar am lawer o genedlaethau i ddod. Rwy'n credu bod angen inni weld hwn fel prosiect aml-genhedlaeth. Felly, dau brif sylw sydd gennyf: un, fel sydd eisoes wedi cael ei grybwyll, nid canolbwyntio'n syml ar y sector cyfrwng Cymraeg yw'r her fawr yma, ond edrych ar y sector nad yw'n gyfrwng Cymraeg. Mae tua thri chwarter y disgyblion yn cael eu haddysgu mewn ysgolion nad ydynt yn gyfrwng Cymraeg, mae tua 16 y cant o ddisgyblion mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg a 10 y cant mewn ysgolion dwyieithog. Rydym yn gwybod bod problemau gyda chael disgyblion yn y lleoliadau hynny i ddefnyddio'r iaith Gymraeg yn llawnach y tu allan i'r ysgol. Ond rwy'n credu mai'r her fawr i gyrraedd y targed hwn yw bod tri chwarter yr ysgolion yn gyfrwng Saesneg ar hyn o bryd, a gwyddom ei bod yn ofynnol iddynt yn gyfreithiol i addysgu Cymraeg, ond mae'r rhai ohonom sydd â phrofiad o'r ysgolion hynny yn ein hetholaeth neu fel disgyblion ynddynt yn gwybod, yn ymarferol, nad oes y nesaf peth i ddim Cymraeg gan y bobl ifanc sy'n dod allan o'r ysgolion hynny yn aml. Rwy'n siarad fel rhywun a oedd, cyn i mi gael fy ethol, yn gadeirydd llywodraethwyr ysgol gynradd cyfrwng Saesneg a weithiodd yn galed iawn i geisio recriwtio athrawon a oedd yn siarad Cymraeg er mwyn gwella sgiliau'r staff a'r disgyblion ac i wneud y Gymraeg yn rhan fywiog o amgylchedd yr ysgol. Llwyddasom am gyfnod byr, ond roedd cadw staff medrus yn amhosibl. Yn syml iawn, nid oes athrawon ar gael ar hyn o bryd i wneud y dyhead hwn yn ystyrlon, ac rwy'n meddwl ein bod wedi clywed cyfeirio yn araith Bethan Jenkins at y ffaith bod nifer y myfyrwyr sy'n cofrestru ar gyrsiau TAR Cymraeg yn gostwng. Felly, mae gennym waith newid cyfeiriad syfrdanol i'w wneud er mwyn cyflawni hyn, ond rwy'n meddwl o ddifrif fod yn rhaid i'n ffocws fod ar sut y gallwn gael y continwwm i weithio mewn ffordd ystyrlon mewn ysgolion sy'n rhai cyfrwng Saesneg ar hyn o bryd, ac mae hynny'n anodd iawn. Ymwelais â nifer o ysgolion yn fy etholaeth yn ystod y flwyddyn ddiwethaf lle y mae'r penaethiaid yn meddu ar lefelau amrywiol o frwdfrydedd, rwy'n credu, a bod yn deg. Ond mae hyd yn oed y rhai sy'n gwbl gefnogol i gyflawni hyn yn cael trafferth yn ymarferol i wybod sut i'w wneud heb fod ganddynt adnoddau neu staff i bwyso arnynt. Felly, rhaid i hynny fod yn ffocws allweddol yn fy marn i. Mae yna demtasiwn i fynd am enillion cyflym i geisio dangos rhywfaint o gynnydd yn y tymor byr, ac rwy'n credu bod hynny'n ddealladwy. Pan edrychwch ar y ffigurau ar nifer yr athrawon yn ein hystafelloedd dosbarth sy'n gallu siarad Cymraeg, 33 y cant ar hyn o bryd sy'n siarad Cymraeg ond 27 y cant ohonynt yn unig sy'n addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Felly, mae ein hadroddiad yn sôn am y demtasiwn i edrych ar y 5 i 6 y cant ar hyn o bryd sy'n siarad Cymraeg i ryw raddau, ond sydd ddim yn addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg, er mwyn cyrraedd y targed hwnnw. Ac wrth gwrs, dyna fan cychwyn dealladwy, ond mae'r broblem yn dal i fod gyda ni. Ar ôl bod mewn ysgol gynradd ddwyieithog, yn y ffrwd Gymraeg yn y dosbarth iau a'r ffrwd Saesneg yn yr ysgol gyfun, mewn amgylchedd dwyieithog, rwy'n gwybod bod hyd yn oed y plant sy'n cael eu haddysgu mewn lleoliad cyfrwng Saesneg yn dal yn agored i lawer iawn o Gymraeg; mae'n rhan o'u hawyrgylch, mae'n rhan o leoliad yr ysgol, ac mae'n lliwio eu teimlad tuag at yr iaith. Ac rwy'n meddwl y dylem fod yn edrych, fel rhan o'r gwaith ar ddatblygu'r continwwm, i ledaenu'r ysbryd hwnnw mewn cymaint o ysgolion cyfrwng Saesneg ag y bo modd fel bod pob ysgol yn y tymor byr i'r tymor canolig yn anelu at ddod yn ysgol ddwyieithog ac yn y ffordd honno, rwy'n meddwl y gallwn gyrraedd y targed hwn a dod â chalonnau a meddyliau'r bobl gyda ni. Diolch.