English: I'm grateful to the Minister for her statement today and for consideration of the general principles of this Bill. I'd like to place on record my thanks to the committees that reported on this Bill. The reports are balanced and interesting. Once again, I'll declare an interest. I am what I call an accidental landlord - I inherited my father's house and I now rent the property out to a local family. By doing so, I am partly providing for my old age and topping up my pension. I know that others rent out inherited properties solely to pay back care home fees owed to councils. I've registered with Rent Smart Wales, the property is managed by an agent, the fees went up by 1 per cent when the Renting Homes (Fees etc.) (Wales) Act 2019 came in. I have to fill in a tax return. It's a real responsibility and it feels too often like a millstone. I'm telling you this, because I get the feeling that policy makers and some in this Chamber have a view of landlords that is stuck somewhere in the 1970s and 1980s - rich, uncaring people who are happy to count their money while their tenants live in squalor. That's definitely not the case in a lot of circumstances. But, over a couple of decades now, ordinary people have been told to save for their old age and many have seen fit to invest their money in property. And then austerity arrives and landlords are taxed and regulated, they pay more and have to jump through more hoops than ever. So, for the owners of just one buy-to-let property, it's really quite onerous and becoming less and less attractive as an option. It may be different for, you know, portfolio holders. I won't labour here now how messy this suite of legislation is, with amendments being made to the housing Act that is yet to come into effect; both committees have raised this point with you. I do think it's worth making the point, though, that people need to have confidence in the legislation being developed here in this Senedd and in its intention and effect. I've got no difficulty in taking steps to enable tenants to feel more secure and to be more secure in their rented homes. As Delyth said, you know, they are their homes. They pay for the privilege of living in that property; they ought to have some security of tenure. And I understand how difficult it can be when a landlord needs the property back and there are family ties to the areas and schools to take into account. I have to admit, though, that I read with some consternation that any human rights infringement of the landlords' rights is deemed okay and their needs and rights are deemed subservient to those of the tenant. I'll give you two examples: constituent A forms a new relationship and moves in with her new partner. She rents out her house. Her relationship breaks up, she cannot gain access to her own home because of this law. She's homeless until she has served the relevant notices. Example: constituent B is diagnosed with a terminal illness. He wants to liquidate all of his assets to do all of the things on his now very urgent bucket list. He can't because he needs to serve relevant notices. That poor man may die while he's waiting. How is this fair? You mention in your evidence to a committee that the majority of landlords are good landlords, so what are you trying to fix here? Also, the premise of the Bill seems to be biased on anecdotal evidence, as previously said, largely through constituency casework. I do find that very worrying. The Bill appears predicated on a model tenant paying their rent and looking after the property, when we all know that this is not always the case. I've seen quite a few cases like that, thankfully not on my own property but through my agents. Many landlords have had to deal with rogue tenants who pay nothing or wreck the property, or refuse to leave when they are supposed to. This sort of thing can ruin people's lives. So, I'm glad that consideration of court processes has taken place. Renting out property is looking more and more like one-way traffic, with all the rights with the tenants and all of the liabilities with the landlord. This does not make for a vibrant private rented sector, so I think it's imperative that some goodwill is shown and that where court or tribunal processes are needed, that this is quick and efficient. So, I think a better balance can and could be struck, Minister. If not, private landlords, as also said before, will vote with their feet, and more pressure will be brought to bear on an already struggling housing market if they leave that market. Thank you.
Welsh: Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am ei datganiad heddiw ac am ystyried egwyddorion cyffredinol y Bil hwn. Hoffwn i gofnodi fy niolch i'r pwyllgorau a adroddodd ar y Bil hwn. Mae'r adroddiadau yn gytbwys ac yn ddiddorol. Unwaith eto, byddaf i'n datgan buddiant. Rwyf i yn rhywbeth rwyf i'n ei alw yn landlord damweiniol - fe wnes i etifeddu tŷ fy nhad ac rwy'n rhentu'r eiddo erbyn hyn i deulu lleol. Drwy wneud hynny, rwy'n rhannol yn darparu ar gyfer fy henaint ac yn ychwanegu at fy mhensiwn. Rwy'n gwybod bod eraill yn rhentu eiddo maen nhw wedi ei etifeddu dim ond er mwyn ad-dalu ffioedd cartref gofal sy'n ddyledus i gynghorau. Rwyf i wedi cofrestru gyda Rhentu Doeth Cymru, mae'r eiddo yn cael ei reoli gan asiant, cynyddodd y ffioedd 1 y cant pan gafodd Deddf Rhentu Cartrefi (Ffioedd ac ati) (Cymru) 2019 ei chyflwyno. Mae'n rhaid i mi lenwi ffurflen dreth. Mae'n gyfrifoldeb gwirioneddol ac mae'n teimlo'n rhy aml fel bwrn. Rwy'n dweud hyn wrthych chi, gan fy mod i'n teimlo bod gan lunwyr polisi a rhai yn y Siambr hon farn ar landlordiaid sydd yn sownd rywle yn y 1970au a'r 1980au - pobl gyfoethog, ddi-hid sy'n hapus i gyfrif eu harian tra bod eu tenantiaid yn byw mewn tlodi. Yn sicr, nid yw hynny yn wir mewn llawer o amgylchiadau. Ond, ers dros ddegawd neu ddau erbyn hyn, mae pobl gyffredin wedi clywed y dylen nhw gynilo ar gyfer eu henaint ac mae llawer wedi ei ystyried yn beth da i fuddsoddi eu harian mewn eiddo. Ac yna daw cyni ac mae landlordiaid yn cael eu trethu a'u rheoleiddio, maen nhw'n talu'n fwy ac yn gorfod gwneud mwy nag erioed o'r blaen. Felly, i berchnogion un eiddo prynu-i-osod yn unig, mae'n eithaf beichus ac yn mynd yn opsiwn llai a llai deniadol. Gall fod yn wahanol i ddeiliaid portffolio, wyddoch chi. Ni fyddaf i'n ymhelaethu yma yn awr pa mor anniben yw'r gyfres hon o ddeddfwriaeth, gyda diwygiadau yn cael eu gwneud i'r Ddeddf tai nad yw wedi dod i rym eto; mae'r ddau bwyllgor wedi codi'r pwynt hwn gyda chi. Fodd bynnag, rwyf i yn credu bod gwerth gwneud y pwynt bod angen i bobl fod â hyder yn y ddeddfwriaeth sy'n cael ei datblygu yma yn y Senedd hon ac yn ei bwriad a'i heffaith. Nid oes gen i unrhyw anhawster o ran cymryd camau i alluogi tenantiaid i deimlo yn fwy diogel ac i fod yn fwy diogel yn eu cartrefi rhent. Fel y dywedodd Delyth, wyddoch chi, eu cartrefi nhw ydyn nhw. Maen nhw'n talu am y fraint o gael byw yn yr eiddo hwnnw; dylai fod ganddyn nhw rywfaint o sicrwydd yn y ddeiliadaeth. Ac rwy'n deall pa mor anodd y gall fod pan fydd angen yr eiddo yn ôl ar landlord ac mae cysylltiadau teuluol â'r ardaloedd a'r ysgolion i'w hystyried. Fodd bynnag, mae'n rhaid i mi gyfaddef i mi ddarllen â chryn syndod bod unrhyw dorri ar hawliau dynol landlordiaid yn cael ei ystyried yn iawn a bod eu hanghenion a'u hawliau nhw yn cael eu hystyried yn isradd i anghenion y tenant. Byddaf i'n rhoi dwy enghraifft i chi: mae etholwr A yn ffurfio perthynas newydd ac yn symud i mewn gyda'i phartner newydd. Mae hi'n rhentu ei thŷ hi i rywun arall. Mae ei pherthynas yn chwalu, nid yw hi'n gallu cael mynediad i'w chartref ei hun oherwydd y gyfraith hon. Mae hi'n ddigartref nes iddi gyflwyno'r hysbysiadau perthnasol. Enghraifft: mae etholwr B yn cael diagnosis o salwch terfynol. Mae'n dymuno gwerthu ei holl asedau i wneud yr holl bethau ar ei restr fwced frys iawn erbyn hyn. Nid yw'n cael gwneud hyn oherwydd bod angen iddo gyflwyno hysbysiadau perthnasol. Efallai y bydd y dyn hwnnw druan yn marw wrth iddo aros. Sut y mae hyn yn deg? Rydych chi'n sôn yn eich tystiolaeth i bwyllgor bod mwyafrif y landlordiaid yn landlordiaid da, felly beth ydych chi'n ceisio ei wella yn y fan yma? Hefyd, mae'n ymddangos bod cynsail y Bil wedi ei seilio ar dystiolaeth anecdotaidd, fel sydd wedi ei ddweud eisoes, yn bennaf drwy waith achos etholaethol. Mae hynny yn peri pryder mawr i mi. Mae'n ymddangos bod y Bil wedi ei seilio ar denant perffaith sy'n talu ei rent ac yn gofalu am yr eiddo, ond mae pob un ohonom ni yn gwybod nad yw hyn yn wir bob amser. Rwyf i wedi gweld cryn dipyn o achosion fel hynny, diolch byth nid ar fy eiddo fy hun ond trwy fy asiantau. Mae llawer o landlordiaid wedi gorfod ymdrin â thenantiaid twyllodrus nad ydyn nhw'n talu dim neu sy'n dinistrio'r eiddo, neu'n gwrthod gadael pan fyddan nhw i fod i'w wneud. Gall y math hwn o beth ddifetha bywydau pobl. Felly, rwy'n falch bod prosesau y llysoedd wedi eu hystyried. Mae rhentu eiddo i bobl yn edrych yn fwyfwy tebyg i draffig un ffordd, wrth i'r hawliau i gyd orwedd gyda'r tenantiaid a'r rhwymedigaethau i gyd gyda'r landlord. Nid yw hyn yn creu sector rhentu preifat bywiog, felly rwyf i'n credu ei bod yn hanfodol dangos rhywfaint o ewyllys da, a phan fo angen prosesau llysoedd neu dribiwnlysoedd, bod hyn yn digwydd yn gyflym ac yn effeithlon. Felly, rwyf i'n credu bod modd cael gwell cydbwysedd, Gweinidog. Os na, bydd landlordiaid preifat, fel sydd wedi ei ddweud o'r blaen hefyd, yn pleidleisio gyda'u traed, a bydd mwy o bwysau'n cael ei roi ar y farchnad dai sydd eisoes dan bwysau os byddan nhw'n gadael y farchnad honno. Diolch.