English: Can I first of all extend my deepest condolences to the family and friends of Carl Sargeant, and particularly those on the Assembly estate who knew him very well and with whom he was also friends? I do that on behalf of myself and my Plaid Cymru colleagues here, but also the Plaid Cymru colleagues who are no longer here who worked with him in the past as well. I first came to know Carl, like many, I think, in 2007, when he became the Labour Chief Whip and I was appointed as the special adviser to the Plaid Cymru half of the coalition Government. The first thing I did after our carefully constructed coalition was realise that Carl was a bit of the grit in the oyster, because he was an extra member of Cabinet who shouldn't have been there. What was a Chief Whip doing attending Cabinet when we'd worked out carefully the numbers of Ministers and Deputy Ministers and the balance between the parties? 'Was this going to be a problem?', I wondered. Well, as we've already heard from Ann Jones, who, I think, had enough to do with Carl during that time, it wasn't a problem, because although Carl was completely comfortable and absolutely content in his Labour family, he could extend beyond that, not only to be personal friends with people, but to make political allies. We've already heard Bethan Jenkins's tribute - and she would, of course, have wanted to be here - but the fact that she and Carl, only two or three weeks ago, were standing on the streets selling copies of The Big Issue together shows you, I think, the way that he was able to transcend that real comfort within his Labour family, to also extend that to others who shared his values and who shared his objectives. So, he was not, in fact, a problem as a Government Chief Whip in that coalition Government; he was part of the mechanism that delivered effective Government. He was quite rightly then appointed, I think, as a Minister in future Governments. But I also remember him at a personal level. I came originally from Aberdare; he came from Connah's Quay. I am told that he'd hardly been to Cardiff before he was elected here, yet he knew places in Cardiff I didn't know. [ Laughter. ] He knew where to go on a Wednesday night when we got away from here, and I'm very grateful, still, to him and want it to be known how much, as somebody fairly new to the Assembly at that stage, he was generous in his time with me. I saw him dancing in a way that I hadn't seen anyone dance before and singing karaoke, certainly. He was a far better singer and dancer than me - than most of us, I think. And he didn't have to be generous with his time to a Plaid Cymru special adviser. He was, and that shows the measure of the man. I also think that he reminded me a great deal of the men in my family - working-class men, slightly older, perhaps, than Carl - the next generation, who'd really been left behind by deindustrialisation and who had suffered the consequences of that. Carl very much transcended that, and that authenticity that people have talked about, his ability to take that background, to apply it afresh in a completely new environment and to be true to himself in doing that is something that I think will remain with me. He also had a Stakhanovite appetite, I think - and I mean that for legislation, of course, which has already been mentioned. But he also did it with a sense of humour. I crossed with him on several committees over the years and I sometimes wondered whether he was taking the legislation all that seriously, actually, so much was the humour that he brought to it. But, of course, this was part of the way that he oiled the wheels of taking legislation through. He was very serious about what he was achieving, and his ability to have passed the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 is, I think, one of the crowning achievements of any legislature, and he took it through here and did that work for and on behalf of all of us. Now, I live on a council estate myself - an adopted one; it's not the one I was born in. It's the one in Penparcau in Aberystwyth, and Carl was due in a fortnight's time to come and open our latest community facility. It's a measure of his commitment that he had constantly asked me about the development of that facility, that he'd been open about how that community was coming together post Communities First, to work for the poorest in that community. He showed as much care, attention and questioning about a small community outside Aberystwyth as he did for the community he represented, and I think that stands as a testament to his contribution.
Welsh: Yn gyntaf oll, rwyf yn estyn fy nghydymdeimlad dwfn â theulu a chyfeillion Carl Sargeant, ac yn enwedig y rheini yn y Cynulliad a oedd yn ei adnabod yn dda iawn ac a oedd hefyd yn ffrindiau gydag ef. Gwnaf hynny ar ran fy hun ac ar ran fy nghydweithwyr ym Mhlaid Cymru yma, ond hefyd ar ran y cydweithwyr ym Mhlaid Cymru nad ydynt yma bellach ac a arferai weithio gydag ef yn y gorffennol. Deuthum i adnabod Carl i ddechrau, fel llawer, rwy'n meddwl, yn 2007, pan ddaeth yn Brif Chwip i'r Blaid Lafur a phan gefais i fy mhenodi'n ymgynghorydd arbennig ar ran Plaid Cymru yn y Llywodraeth glymblaid. Ar ôl i'r glymblaid gael ei ffurfio'n ofalus, y peth cyntaf wnes i oedd sylweddoli bod Carl fel draenen yn yr ystlys i raddau, oherwydd roedd yn aelod ychwanegol o'r Cabinet na ddylai fod wedi bod yno. Beth oedd Prif Chwip yn ei wneud yn bresennol yn y Cabinet pan oeddem wedi rhoi ystyriaeth ofalus i nifer y Gweinidogion a'r Dirprwy Weinidogion a'r cydbwysedd rhwng y pleidiau? 'A oedd hyn yn mynd i fod yn broblem?', pendronais. Wel, fel y clywsom eisoes gan Ann Jones, a gafodd, rwy'n meddwl, ddigon i'w wneud â Carl yn ystod yr amser hwnnw, nid oedd hynny'n broblem, oherwydd er bod Carl yn gwbl gyfforddus ac yn gwbl fodlon yn ei deulu Llafur, gallai ymestyn y tu hwnt i hynny, nid yn unig i fod yn ffrind personol i bobl, ond i sicrhau cynghreiriaid gwleidyddol. Rydym eisoes wedi clywed teyrnged Bethan Jenkins - a byddai hi, wrth gwrs, wedi bod eisiau bod yma - ond mae'r ffaith ei bod hi a Carl, dim ond dwy neu dair wythnos yn ôl, yn sefyll ar y strydoedd yn gwerthu copïau o'r Big Issue gyda'i gilydd yn dangos ichi, rwy'n credu, y ffordd yr oedd yn gallu codi uwchlaw'r cysur hwnnw o fewn ei deulu Llafur, ac ymestyn y cysur hwnnw i eraill sy'n rhannu ei werthoedd ac sy'n rhannu ei amcanion. Felly, nid oedd, mewn gwirionedd, yn broblem fel Prif Chwip y Llywodraeth yn y Llywodraeth glymblaid honno; roedd yn rhan o'r mecanwaith a gyflawnodd Llywodraeth effeithiol. Yn gwbl briodol, yn fy marn i, fe'i penodwyd wedyn, yn Weinidog yn Llywodraethau'r dyfodol. Ond rwyf hefyd yn ei gofio ar lefel bersonol. Deuthum i yn wreiddiol o Aberdâr; daeth ef o Gei Connah. Mae'n debyg mai prin yr oedd wedi bod i Gaerdydd cyn iddo gael ei ethol yma, eto gwyddai am leoedd yng Nghaerdydd nad oeddwn i'n gwybod amdanynt. [ Chwerthin. ] Roedd yn gwybod ble i fynd ar nos Fercher pan oeddem yn gadael y fan hon, ac rwy'n ddiolchgar iawn iddo, ac yn dal i fod, ac rwyf eisiau ichi wybod, fel rhywun a oedd yn weddol newydd i'r Cynulliad ar yr adeg honno, roedd yn hael â'i amser gyda mi. Gwelais ef yn dawnsio mewn ffordd nad oeddwn wedi gweld unrhyw un yn dawnsio cyn hynny ac yn canu karaoke, yn sicr. Roedd yn ganwr ac yn ddawnsiwr llawer gwell na mi - yn well na'r rhan fwyaf ohonom, rwy'n credu. Ac nid oedd yn rhaid iddo fod yn hael â'i amser gydag un o gynghorwyr arbennig Plaid Cymru. Roedd yn hael, ac mae hynny'n dangos pa fath o ddyn oedd Carl. Credaf hefyd ei fod yn fy atgoffa i o lawer o ddynion yn fy nheulu i - dynion dosbarth gweithiol, ychydig yn hŷn, efallai, na Carl - y genhedlaeth nesaf, a oedd mewn gwirionedd wedi'u gadael ar ôl gan ddad-ddiwydiannu ac a oedd wedi dioddef canlyniadau hynny. Roedd Carl yn codi uwchlaw hynny. A bydd y dilysrwydd y mae pobl wedi sôn amdano, ei allu i gymryd y cefndir hwnnw, ei ddefnyddio o'r newydd mewn amgylchedd cwbl newydd a bod yn driw i'w hun wrth wneud hynny, yn rhywbeth a fydd yn aros gyda mi. Roedd ganddo hefyd archwaeth Stakhanovite, rwy'n credu - ac rwy'n golygu ar gyfer deddfwriaeth, wrth gwrs, fel y soniwyd eisoes. Ond roedd yn gwneud hynny hefyd gyda synnwyr digrifwch. Roeddwn i ar yr un pwyllgorau ag ef dros y blynyddoedd ac weithiau roeddwn i'n meddwl tybed a oedd e'n cymryd y ddeddfwriaeth hynny o ddifrif, mewn gwirionedd, oherwydd ei synnwyr digrifwch. Ond, wrth gwrs, roedd hyn yn rhan o'r ffordd yr oedd yn hwyluso'r broses o gyflwyno'r ddeddfwriaeth. Roedd yn hollol ddifrifol am yr hyn yr oedd yn ei gyflawni, ac roedd ei allu wrth lwyddo i basio Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, yn fy marn i, yn un o gyflawniadau gorau unrhyw ddeddfwrfa, ac fe'i cyflwynwyd yma ac roedd yn gwneud y gwaith hwnnw ar gyfer ac ar ran pob un ohonom ni. Nawr, rwy'n byw ar ystad cyngor fy hun - un a fabwysiadwyd gennyf; nid yr un y cefais fy ngeni ynddi. Yr ystad ym Mhenparcau yn Aberystwyth yw hon. Roedd Carl, ymhen pythefnos, yn dod i agor ein cyfleuster cymunedol diweddaraf. Roedd ei ymrwymiad i'r cyfleuster yn amlwg gan ei fod wedi fy holi yn gyson ynghylch ei ddatblygiad, ac roedd wedi bod yn agored ynghylch sut yr oedd y gymuned honno yn dod at ei gilydd ar ôl Cymunedau yn Gyntaf, ac yn gweithio ar ran y bobl dlotaf yn y gymuned honno. Dangosodd yr un faint o ofal, rhoddodd yr un sylw a holi'r un cwestiynau am gymuned fach y tu allan i Aberystwyth ag y gwnaeth am y gymuned yr oedd ef yn ei chynrychioli, ac rwy'n credu bod hynny'n destament i'w gyfraniad.