English: It's a real privilege to join this debate and to follow such strong and powerful contributions to this, a Parliament, which in itself forms a part of a continuum of our history. We talk about our chapels and our churches, but we can also talk about our synagogues, mosques and temples, a part of the tapestry of who we are. And when I think about our religious history, I also, like others here today, think about our social history, our cultural history. The nation that was born in the shadow of Rome and built chapels that exist today, like St Govan's, is as important as perhaps St David's is more recognisable. And, then, as the nation took on its political identity, Mike Hedges spoke about the competition, if you like, or near warfare in some cases, between chapels and pubs at the beginning of the last century. And when I read about the social history of Tredegar, there was that stirring conflict if you like. The temperance movement was born of our chapels and the trade union movement tried to ride two horses, and I'm not sure how successful it always was at different times. But it is a part of who we are, because we can all talk about these things. But there's no other country in the world that would have built Soar y Mynydd where it was built and stands today - I think one of the most evocative places in our country. But we can all talk about our local chapel and our local places. Members here will know that I've lost both my parents over the last few years, and reading through some of the papers of my local chapel, Ebenezer, Sirhowy, what you see in the minutes of the chapel is a history, a social history of Sirhowy and a social history of Tredegar, and the place of the Welsh language. The debate: should we have our services in the Welsh or the English languages? They decided, first of all, certainly, that they would preach in English but pray in Welsh. If there isn't a metaphor for Wales and for Tredegar, that probably is it. But this also stretches back and informs who we are today. When Griffith Jones introduced his circulating schools, he didn't just preach the Bible, but he ended illiteracy; he created a literate nation in the medium of Welsh, and that led to reaching out again and creating a different cultural experience. And Evan Roberts, competing in 1905 with the Welsh Rugby Union for who should be remembered as the winner in 1905. The revival led to an explosion in an identity that was built upon our chapels. And what we did there, of course, was to create a very different Wales, because the Wales that had existed before was the Wales of somewhere like St Martin's in Cwmyoy. I think it's one of the most beautiful churches in the country, and those of you who know it, up in the hills above Abergavenny, will know that you walk through that crooked nave and you look at how the geology and the geography of that place have created a church in use today, but somewhere that is uniquely Welsh and also a unique and beautiful place, and a very evocative place. But we read through our churches and our chapels and our religious buildings our history of our country. I agree with the points made by Mike Hedges in introducing this debate, and I hope that the Minister will be able to respond to those. She will know that the heritage centre that is being built in Merthyr, from the synagogue, speaks about the history of the Jewish community in the south Wales Valleys. And I think we still have to come to terms with parts of our history, and certainly the anti-Jewish riots in Tredegar at the beginning of the last century are something that we haven't come to terms with yet today. I think, in the way that we protect the bricks and mortar, what we have to do is to translate that into the present as well and into who we are as a people and who we want to be as a nation. I would also seek to ask the Minister how she believes that the Historic Environment (Wales) Act that was passed by this place, I think, back in 2016 can be used to provide protection for these places, because until we have protected these places, we literally will not have the bricks upon which we can build this future. So, we have, in this debate this afternoon, stretched our minds back to the shadow of the Roman empire, where we built our nation, and where that nation was forged, both in the industrial revolution and all the other parts of our history that we are familiar with, but also in the chapels and the churches. What happened there was not that a Government created a people, but that a people created a culture.
Welsh: Mae'n fraint wirioneddol cael ymuno â'r ddadl hon a dilyn cyfraniadau mor gryf a phwerus i'r Senedd hon sydd ynddi'i hun yn rhan o gontinwwm ein hanes. Rydym yn sôn am ein capeli a'n heglwysi, ond gallwn hefyd siarad am ein synagogau, ein mosgiau a'n temlau, rhan o wead yr hyn ydym ni. A phan feddyliaf am ein hanes crefyddol, rwyf innau hefyd, fel eraill yma heddiw, yn meddwl am ein hanes cymdeithasol, ein hanes diwylliannol. Mae'r genedl a aned yng nghysgod Rhufain ac a adeiladodd gapeli sy'n bodoli heddiw, fel Sant Gofan, yr un mor bwysig er mor adnabyddus yw Dewi Sant. Ac felly, wrth i'r genedl fabwysiadu ei hunaniaeth wleidyddol, siaradodd Mike Hedges am y gystadleuaeth, os mynnwch, neu'n agos at ryfela mewn rhai achosion, rhwng capeli a thafarndai ar ddechrau'r ganrif ddiwethaf. A phan ddarllenais am hanes cymdeithasol Tredegar, roedd y gwrthdaro hwnnw i'w weld. Ganwyd y mudiad dirwest yn ein capeli a cheisiodd mudiad yr undebau llafur wneud y gorau o ddau fyd, ac nid wyf yn siŵr pa mor llwyddiannus oedd hynny bob amser ar wahanol adegau. Ond mae'n rhan o'r hyn ydym ni, oherwydd gallwn i gyd siarad am y pethau hyn. Ond nid oes unrhyw wlad arall yn y byd a fyddai wedi adeiladu Soar y Mynydd lle y cafodd ei adeiladu a lle mae'n sefyll heddiw - yn un o'r lleoedd mwyaf hudol yn ein gwlad. Ond gallwn i gyd siarad am ein capel lleol a'n lleoedd lleol. Bydd yr Aelodau yma'n gwybod fy mod wedi colli fy nau riant dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, ac wrth ddarllen drwy rai o bapurau fy nghapel lleol, Ebenezer, Sirhywi, yr hyn a welwch yng nghofnodion y capel yw hanes, hanes cymdeithasol Sirhywi a hanes cymdeithasol Tredegar, a lle'r Gymraeg. Y ddadl: a ddylem gael ein gwasanaethau yn y Gymraeg neu'r Saesneg? Penderfynasant, yn gyntaf oll yn sicr, y byddent yn pregethu yn Saesneg ond yn gweddïo yn Gymraeg. Os bu trosiad erioed am Gymru ac am Dredegar, mae'n debyg mai dyna fe. Ond mae hyn hefyd yn ymestyn yn ôl ac yn rhoi gwybod i ni pwy ydym ni heddiw. Pan gyflwynodd Griffith Jones ei ysgolion cylchynol, nid pregethu'r Beibl yn unig a wnâi, daeth ag anllythrennedd i ben; creodd genedl lythrennog drwy gyfrwng y Gymraeg, ac arweiniodd hynny at estyn allan eto a chreu profiad diwylliannol gwahanol. Ac Evan Roberts, yn cystadlu yn 1905 gydag Undeb Rygbi Cymru am bwy a ddylai gael ei gofio fel yr enillydd yn 1905. Arweiniodd y diwygiad at ffrwydrad mewn hunaniaeth a adeiladwyd ar sylfaen ein capeli. A'r hyn a wnaethom yno, wrth gwrs, oedd creu Cymru wahanol iawn, oherwydd y Gymru a fodolai cyn hynny oedd Cymru rhywle fel Sant Martin yng Nghwm-iou. Rwy'n credu mai dyna un o'r eglwysi harddaf yn y wlad, a bydd y rhai ohonoch sy'n ei hadnabod, i fyny yn y bryniau uwchben y Fenni, yn gwybod eich bod yn cerdded drwy gorff cam yr eglwys honno ac yn edrych ar sut y mae daeareg a daearyddiaeth y lle wedi creu eglwys sy'n cael ei defnyddio heddiw, ond rhywle sy'n unigryw Gymreig a hefyd yn lle unigryw a hardd, a lle hudol iawn. Ond rydym yn darllen hanes ein gwlad drwy ein heglwysi a'n capeli a'n hadeiladau crefyddol. Rwy'n cytuno â'r pwyntiau a wnaeth Mike Hedges wrth gyflwyno'r ddadl hon, ac rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn gallu ymateb i'r rheini. Fe fydd yn gwybod bod y ganolfan dreftadaeth sy'n cael ei hadeiladu ym Merthyr, o'r synagog, yn sôn am hanes y gymuned Iddewig yng Nghymoedd de Cymru. A chredaf fod yn rhaid inni ddod i delerau â rhannau o'n hanes o hyd, ac yn sicr mae'r terfysgoedd gwrth-Iddewig yn Nhredegar ar ddechrau'r ganrif ddiwethaf yn rhywbeth nad ydym wedi dod i delerau â hwy eto heddiw. Yn y ffordd y diogelwn y brics a'r morter, credaf mai'r hyn y mae'n rhaid inni ei wneud yw trosi hynny i'r presennol hefyd ac i bwy ydym ni fel pobl a phwy ydym am fod fel cenedl. Hoffwn ofyn i'r Gweinidog hefyd sut y mae'n credu y gellir defnyddio Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) a basiwyd gan y lle hwn yn ôl yn 2016, rwy'n credu, i ddiogelu'r lleoedd hyn, oherwydd hyd nes y byddwn wedi diogelu'r lleoedd hyn, yn llythrennol ni fydd gennym frics i allu adeiladu'r dyfodol hwn. Felly, yn y ddadl hon y prynhawn yma, rydym wedi ymestyn yn ôl i gysgod yr ymerodraeth Rufeinig, pan wnaethom adeiladu ein cenedl, ac i lle y cafodd y genedl honno ei ffurfio, yn y chwyldro diwydiannol a'r holl rannau eraill o'n hanes yr ydym yn gyfarwydd â hwy, ond hefyd yn y capeli a'r eglwysi. Nid Llywodraeth yn creu pobl oedd yr hyn a ddigwyddodd yno, ond pobl yn creu diwylliant.