English: It's difficult to get an accurate current figure of the number of people who care for loved ones. Many would not define themselves as carers, but would see it as something you just do. In Wales, there are an estimated 400,000 unpaid carers, which is the highest proportion in the UK. In my own city of Newport alone, there are an estimated 22,000. Many of these people fall into the category of the 'sandwich generation', those people who are caring for multiple generations - elderly parents, adult children and grandchildren - at a time in their life that they were expected to still be working, or enjoying their retirement. Unpaid carers in Wales are estimated to provide 96 per cent of all care services in the community, and Carers Wales estimated that they saved £8.1 billion to the Welsh economy per year. They're an unpaid workforce that underpins our NHS and social care system, and there is no doubt that we could not do without them. I believe it's our duty to lead the way in protecting and supporting carers. It's important to note that the Welsh Government has already made incredible strides. In the Social Services and Well-being (Wales) Act 2015, for the first time the same rights are extended to carers as those they care for. This is an excellent opportunity to support our carers, but today I want to focus on older people who care, and what happens after their time as a carer comes to an end. In particular, how do we support our carers at a time when they feel isolated and like they've lost their identity? We need to acknowledge the impact caring has on someone's health, their future prospects, and the importance of respite. We must recognise the unique expertise carers have, and how valuable they are to our community and society, and, importantly, we need to think about how we can harness these skills, and prepare carers for the future, to ensure that no-one is left behind. It's a common feeling that, after caring for an extended period, many carers feel like they've lost their own identity. The experience of one of my constituents illustrates this. At the over 50s information event in Newport last year, I met a woman who'd been a full-time carer. She devoted her life after leaving school to caring for her mum, and then afterwards her husband. When I met her, sadly both of her beloved family members had passed away. She felt as though she had nothing. As a full-time carer she found it difficult to maintain a social life, and had never been able to start her own career. After spending most of her life caring for loved ones who depended entirely upon her, being a carer defined her. When those she cared for passed away, she felt that she had no purpose. At 55 she was healthy and keen to be active in society, but with no way to use the skills that she'd gained. This is just one example of many thousands of people who, after doing something that as a society I believe we should value immensely, felt left behind with little to look forward to in the future. The impact that caring can have on both physical and mental health can be debilitating and long lasting. This can be particularly damaging to older carers. Conditions like arthritis, high blood pressure, back problems, are common amongst older carers, and, if left without the right support, the physical process of caring can exacerbate this even further. Carers can feel mentally exhausted, which is often worsened by worry, anxiety, and lack of sleep caused by the challenges of caring. In a survey conducted by Age UK of older carers, 75 per cent of those between 60 and 69 said caring had a negative impact on their mental health. We do not want to see anybody in a position where they're sacrificing their own health, and if the health of the carer fails then it often puts the cared for in a crisis situation. The physical and mental impact caring can have is demonstrated by another constituent of mine who was working abroad as a secondary school teacher when she came home to care for her 85-year-old mother who has dementia. Her 86-year-old father had previously cared for his wife until he fell and broke his ribs. Her father sadly died. My constituent gave up her job, moved in with her mother, and became a full-time carer. The physical challenges of caring had an impact, and she began to lose her confidence and became isolated, struggling to take part in social events as she would need to pay someone to look after her mother. Although she had some carers on some days, she had very little respite. Her mother did not sleep because of the dementia, which meant that they were both up all night, making it incredibly difficult to cope. My constituent's mother died just before her ninetieth birthday, after nearly five years of being full-time cared for. Her isolation increased as care workers stopped visiting; the house was empty. She no longer had caring tasks and her allowance stopped. She was expected to go onto jobseeker's allowance. Being a full-time carer changed my constituent's life. After a successful career as a teacher, my constituent felt there was no way to get back on track again due to her age. She'd applied for several jobs, but had been unsuccessful, and this is heartbreaking, as she gave up a bright career to care for her mum when she needed her the most. Again, this is just one example of many. Carers know the importance of respite. It can be a lifeline to give the carer space and time to continue to be able to look after them in their own home. It's a big step for many people to feel that they can leave their loved one with someone else, but, once the first step is taken, it's an essential way of supporting the carer. Respite cannot be a one-size-fits-all model. Flexible forms of respite have to be looked at to ensure that it works for each individual carer and situation. I also think that it's important that we do all we can to support those who have a caring responsibility to stay in their jobs for as long as possible. Initiatives to reward employers that support carers and recognise the importance of retaining experienced staff members must be looked at. In my constituency, Aneurin Bevan health board have launched a new initiative, Ffrind i mi, which is looking for volunteers to match with anyone who's feeling lonely and isolated. The idea is to say, 'Let me introduce you to a friend of mine'. Working with Newport City Council community connectors and other befriending services, they want to get to as many people as possible. Initiatives like these can make a huge difference to carers, who can be isolated. Now, more than ever, it's vital that we harness the expertise of these highly skilled carers, while simultaneously providing for carers once their cared for has passed away. The Open University in Wales developed a free online course last year designed specifically for carers called, 'What about me?' The point of the course was to help carers identify the skills they have and help them to return to education or employment. Again, this is something that I feel needs to be supported and promoted. Indeed, I feel we need to go further to explore potential training opportunities and qualifications for our unpaid carers. I wholeheartedly believe that, after years of devoting their lives to others, carers deserve the recognition and future prospects that a qualification can give. They deserve respite, they deserve recognition, but, most of all, they deserve our unwavering support.
Welsh: Mae'n anodd cael ffigur cyfredol cywir o nifer y bobl sy'n gofalu am anwyliaid. Ni fyddai llawer yn diffinio eu hunain fel gofalwyr, dim ond ei ystyried yn rhywbeth y bydd rhywun yn ei wneud. Yng Nghymru, amcangyfrifir bod 400,000 o ofalwyr di-dâl, sef y gyfran uchaf yn y DU. Amcangyfrifir bod 22,000 o ofalwyr yn fy ninas i, sef Casnewydd. Mae llawer o'r bobl hyn yn perthyn i gategori'r 'genhedlaeth frechdan', y bobl sy'n gofalu am fwy nag un genhedlaeth - rhieni oedrannus, plant sy'n oedolion ac wyrion - ar adeg yn eu bywydau y mae disgwyl iddynt ddal i fod yn gweithio, neu'n mwynhau eu hymddeoliad. Amcangyfrifir bod gofalwyr di-dâl yng Nghymru yn darparu 96 y cant o'r holl wasanaethau gofal yn y gymuned, ac amcangyfrifodd Gofalwyr Cymru eu bod yn arbed £8.1 biliwn i economi Cymru bob blwyddyn. Maent yn weithlu di-dâl sy'n sail i'n GIG a'n system gofal cymdeithasol, ac nid oes amheuaeth na allem wneud hebddynt. Rwy'n credu ei bod yn ddyletswydd arnom i arwain y ffordd drwy amddiffyn a chefnogi gofalwyr. Mae'n bwysig nodi bod Llywodraeth Cymru eisoes wedi rhoi camau anhygoel ar waith. Yn Neddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2015, am y tro cyntaf rhoddir yr un hawliau i ofalwyr â'r rhai y maent yn gofalu amdanynt. Mae hwn yn gyfle gwych i gefnogi ein gofalwyr, ond heddiw rwyf am ganolbwyntio ar bobl hŷn sy'n gofalu, a beth sy'n digwydd ar ôl i'w hamser fel gofalwyr ddod i ben. Yn benodol, sut rydym yn cefnogi ein gofalwyr ar adeg pan fyddant yn teimlo'n ynysig ac fel pe baent wedi colli eu hunaniaeth? Mae angen i ni gydnabod yr effaith y mae gofalu'n ei chael ar iechyd rhywun, eu rhagolygon yn y dyfodol, a phwysigrwydd seibiant. Mae'n rhaid i ni gydnabod yr arbenigedd unigryw sydd gan ofalwyr, a pha mor werthfawr ydynt i'n cymuned a'n cymdeithas, ac yn bwysig, mae angen i ni feddwl sut y gallwn harneisio'r sgiliau hyn, a pharatoi gofalwyr ar gyfer y dyfodol, er mwyn sicrhau nad oes neb yn cael eu gadael ar ôl. Mae'n deimlad cyffredin, ar ôl gofalu am gyfnod estynedig, fod llawer o ofalwyr yn teimlo fel pe baent wedi colli eu hunaniaeth. Mae profiad un o fy etholwyr yn dangos hyn. Yn y digwyddiad gwybodaeth i bobl dros 50 oed yng Nghasnewydd y llynedd, cyfarfûm â menyw a oedd wedi bod yn ofalwr amser llawn. Rhoddodd ei bywyd ar ôl gadael yr ysgol i ofalu am ei mam, ac yna ar ôl hynny ei gŵr. Pan gyfarfûm â hi, yn anffodus, roedd y ddau aelod annwyl o'i theulu wedi marw. Teimlai fel pe na bai ganddi ddim. Fel gofalwr amser llawn roedd hi'n ei chael yn anodd cynnal bywyd cymdeithasol, ac nid oedd erioed wedi gallu dechrau ei gyrfa ei hun. Ar ôl treulio'r rhan fwyaf o'i hoes yn gofalu am anwyliaid a oedd yn dibynnu'n gyfan gwbl arni, roedd bod yn ofalwr yn ei diffinio. Pan fu farw'r rhai roedd hi'n gofalu amdanynt, teimlai nad oedd iddi unrhyw bwrpas. Yn 55 oed, roedd hi'n iach ac yn awyddus i fod yn weithgar yn y gymdeithas, ond heb unrhyw ffordd o ddefnyddio'r sgiliau roedd hi wedi'u meithrin. Dyma un enghraifft yn unig o filoedd lawer o bobl sydd, ar ôl gwneud rhywbeth y credaf y dylwn ei werthfawrogi'n helaeth fel cymdeithas, yn teimlo eu bod wedi'u gadael ar ôl heb fawr i edrych ymlaen ato yn y dyfodol. Gall yr effaith y gall gofalu ei chael ar iechyd corfforol a meddyliol fod yn wanychol a hirsefydlog. Gall hyn fod yn arbennig o niweidiol i ofalwyr hŷn. Mae cyflyrau fel arthritis, pwysedd gwaed uchel a phroblemau cefn yn gyffredin ymysg gofalwyr hŷn, ac os cânt eu gadael heb gefnogaeth gywir, gall y broses gorfforol o ofalu waethygu hyn ymhellach. Gall gofalwyr deimlo'n flinedig yn feddyliol, sy'n cael ei waethygu'n aml drwy boeni, pryder, a diffyg cwsg a achosir gan heriau gofalu. Mewn arolwg o ofalwyr hŷn a gynhaliwyd gan Age UK, dywedodd 75 y cant o'r rhai rhwng 60 a 69 oed fod gofalu yn effeithio'n negyddol ar eu hiechyd meddwl. Nid ydym am weld unrhyw un mewn sefyllfa lle y maent yn aberthu eu hiechyd eu hunain, ac os yw iechyd y gofalwr yn methu yna mae'n aml yn rhoi'r sawl sy'n cael gofal mewn sefyllfa argyfyngus. Mae modd dangos effaith gorfforol a meddyliol gofalu drwy hanes un arall fy etholwyr a oedd yn gweithio dramor fel athrawes ysgol uwchradd pan ddaeth adref i ofalu am ei mam 85 oed sydd â dementia. Roedd ei thad 86 oed wedi gofalu am ei wraig cyn hynny nes iddo gwympo a thorri ei asennau. Yn anffodus, bu ei thad farw. Rhoddodd fy etholwr y gorau i'w swydd, symud at ei mam a dod yn ofalwr amser llawn. Effeithiodd heriau corfforol gofalu arni, a dechreuodd golli ei hyder a mynd yn ynysig, ac roedd yn ei chael yn anodd cymryd rhan mewn digwyddiadau cymdeithasol gan y byddai angen iddi dalu rhywun i edrych ar ôl ei mam. Er ei bod yn cael peth gwasanaeth gofalwyr ar rai dyddiau, ychydig iawn o seibiant a gâi. Nid oedd ei mam yn cysgu oherwydd y dementia, a oedd yn golygu bod y ddwy ohonynt yn effro drwy'r nos, gan ei gwneud yn hynod o anodd ymdopi. Bu farw mam fy etholwr yn union cyn ei phen-blwydd yn 90 oed, ar ôl bron i bum mlynedd o gael gofal amser llawn. Cynyddodd ei harwahanrwydd wrth i weithwyr gofal roi'r gorau i ymweld; roedd y tŷ yn wag. Bellach, nid oedd ganddi dasgau gofalu a daeth ei lwfans i ben. Roedd disgwyl iddi fynd ar lwfans ceisio gwaith. Newidiodd bod yn ofalwr amser llawn fywyd fy etholwr. Ar ôl gyrfa lwyddiannus fel athrawes, teimlai nad oedd unrhyw ffordd o fynd yn ôl ar lwybr gyrfa eto oherwydd ei hoedran. Roedd hi wedi ymgeisio am nifer o swyddi, ond yn aflwyddiannus, ac mae hyn yn dorcalonnus, gan iddi roi'r gorau i yrfa ddisglair i ofalu am ei mam pan oedd hi fwyaf o'i hangen. Unwaith eto, un enghraifft yn unig o blith nifer yw hon. Mae gofalwyr yn gwybod pa mor bwysig yw gofal seibiant. Gall fod yn achubiaeth i roi gofod ac amser i ofalwyr allu parhau i ofalu amdanynt yn eu cartref eu hunain. Mae'n gam mawr i lawer o bobl i deimlo eu bod yn gallu gadael eu hanwyliaid gyda rhywun arall, ond ar ôl cymryd y cam cyntaf, mae'n ffordd hanfodol o gefnogi'r gofalwr. Ni all gofal seibiant fod yn ateb un model sy'n addas i bawb. Rhaid edrych ar ffurfiau hyblyg o seibiant i sicrhau ei fod yn gweithio ar gyfer pob gofalwr a sefyllfa unigol. Rwyf hefyd yn credu ei bod yn bwysig i ni wneud popeth a allwn i gynorthwyo'r rhai sydd â chyfrifoldeb gofalu i aros yn eu swyddi cyhyd ag y bo modd. Rhaid edrych ar fentrau i wobrwyo cyflogwyr sy'n cefnogi gofalwyr ac yn cydnabod pwysigrwydd cadw aelodau staff profiadol. Yn fy etholaeth i, mae bwrdd iechyd Aneurin Bevan wedi lansio menter newydd, Ffrind i Mi, sy'n chwilio am wirfoddolwyr i baru gydag unrhyw un sy'n teimlo'n unig ac yn ynysig. Y syniad yw dweud, 'Gadewch i mi eich cyflwyno i ffrind i mi'. Gan weithio gyda chysylltwyr cymunedol Cyngor Dinas Casnewydd a gwasanaethau cyfeillio eraill, maent am gyrraedd cymaint o bobl ag y bo modd. Gall mentrau fel y rhain wneud gwahaniaeth enfawr i ofalwyr, a allai fod wedi'u hynysu. Yn awr, yn fwy nag erioed, mae'n hanfodol ein bod yn harneisio arbenigedd y gofalwyr medrus hyn, gan ddarparu ar gyfer gofalwyr ar yr un pryd pan fydd y rhai y maent wedi bod yn gofalu amdanynt yn marw. Datblygodd y Brifysgol Agored yng Nghymru gwrs ar-lein rhad ac am ddim y llynedd a gynlluniwyd yn benodol ar gyfer gofalwyr, cwrs o'r enw 'What about me?' Pwynt y cwrs oedd helpu gofalwyr i nodi'r sgiliau sydd ganddynt a'u helpu i ddychwelyd at addysg neu gyflogaeth. Unwaith eto, mae hyn yn rhywbeth y teimlaf fod angen ei gefnogi a'i hyrwyddo. Yn wir, rwy'n teimlo bod angen i ni fynd ymhellach i archwilio cyfleoedd hyfforddi a chymwysterau posibl ar gyfer ein gofalwyr di-dâl. Ar ôl blynyddoedd o neilltuo eu bywydau i eraill, rwy'n credu'n bendant fod gofalwyr yn haeddu'r gydnabyddiaeth a'r rhagolygon ar gyfer y dyfodol y gall cymhwyster ei roi. Maent yn haeddu seibiant, maent yn haeddu cydnabyddiaeth, ond yn bennaf oll, maent yn haeddu ein cefnogaeth ddiwyro.