English: It is clear that carers play a vital role in our society. Whether it is financially or socially, the contribution made by carers simply cannot be understated. Not only are more people caring, but they are caring for longer. And the number of people needing care and those needing care for longer periods of time has increased significantly. It is imperative therefore that we recognise the extent to which our economy relies on unpaid care provided by families and friends. Deputy Presiding Officer, I'm hearing all these colleagues here. My wife has been disabled for the last 12 years and very recently she had a stroke. No carer - I and my family are looking after her day after day. What we do, we put, actually, her medicine, which she has to take five times a day, in different pots, put the timings on it, and then, when I come here, I put an alarm on her mobile phone and the mobile near her. She has problems getting up in the morning - that is another thing. She cannot get up. For the last 12 years, I haven't seen a holiday, the reason being I can't leave her alone. She looks as fit as a fiddle, but in a real sense she's totally disabled. Her body takes a lot of medicine a day. As a matter of fact, I can imagine - . What carers are doing in this country is one of the most noble jobs, unpaid, for their loved ones. I don't think the nation can pay them enough, with youngsters between 12 and 18 - one in 20 of our youngsters are actually missing school because they are caring for their loved ones. I am sure my daughter - actually, when she comes home, then I go on Assembly tours and other things. Otherwise, I cannot leave the country. If just a small proportion of people providing care were no longer able to do so, the cost burden would be substantial. This debate this afternoon is about supporting carers so they are able to continue to do the vital work that we value so highly. I wish to address my remarks this afternoon to one aspect of this support: the right to flexible, high-quality respite. If you are a carer looking after a family member or friend, it is highly rewarding but also extremely demanding. A break, even if just for a few days, can boost your energy levels and enthusiasm. Just knowing that you are able to escape for a break is a great incentive, particularly when you are confident that the person you care for will be well looked after in your absence. But, as Carers Trust recently told the Finance Committee, it can be particularly difficult for carers to access respite care, despite their right to do so. The trust went on to suggest that funding for short breaks and respite should be ring-fenced by local authorities as a part of a long-term funding stream. This would be co-ordinated by the third sector and delivered in partnership with local authorities and local health boards. Carers Trust estimates that a carers well-being fund, similar to the short breaks fund in Scotland, would be an invest-to-save preventative measure. They claim - I quote - investing '£1.4 million a year wouldgenerate over 53,000 hours of additional breaks for carers'. This would have a huge impact on their health and well-being but also the sustainability of caring for increasingly complex needs at home. In return for a relatively small investment, this fund 'would have the long-term benefit of helping mitigate against additional or unsustainable demand on local health and social care services.' I recognise the Welsh Government is committed to introducing and developing a national respite strategy. They have pledged £3 million of additional funding to support local authorities to provide respite care. But progress against the commitment has been slow and we do not yet know how this funding has been used by local authorities. Deputy Presiding Officer, an impact assessment published by the department of health in England in October 2014 suggested that every £1 spent on supporting carers would save councils £1.47 in replacement care costs and benefit the wider health system by £7.88. Carers are doing more than ever to support others. It is for us to ensure that they get the support and recognition they need and deserve in Wales. Thank you.
Welsh: Mae'n amlwg fod gofalwyr yn chwarae rhan hanfodol yn ein cymdeithas. Boed yn ariannol neu'n gymdeithasol, ni ellir gorbwysleisio'r cyfraniad a wneir gan ofalwyr. Nid yn unig fod mwy o bobl yn gofalu, ond maent yn gofalu am fwy o amser. Ac mae nifer y bobl sydd angen gofal a'r nifer sydd angen gofal am gyfnodau hirach o amser wedi cynyddu'n sylweddol. Mae'n hanfodol felly ein bod yn cydnabod i ba raddau y mae ein heconomi yn dibynnu ar y gofal di-dâl a ddarperir gan deuluoedd a ffrindiau. Ddirprwy Lywydd, rwy'n clywed yr holl gyd-Aelodau yma. Mae fy ngwraig wedi bod yn anabl dros y 12 mlynedd ddiwethaf ac yn ddiweddar iawn fe gafodd strôc. Nid oes gofalwr - rwyf fi a fy nheulu yn edrych ar ei hôl ddydd ar ôl dydd. Yr hyn a wnawn, rydym yn rhoi ei meddyginiaeth y mae'n rhaid iddi ei gymryd bum gwaith y dydd mewn potiau gwahanol, ac yn rhoi'r amserau arnynt, ac yna, pan fyddaf yn dod yma, rwy'n rhoi larwm ar ei ffôn symudol ac yn ei roi o fewn cyrraedd iddi. Mae hi'n cael trafferthion wrth godi yn y bore - mae hynny'n beth arall. Ni all godi. Dros y 12 mlynedd diwethaf, nid wyf wedi cael gwyliau am na allaf ei gadael ar ei phen ei hun. Mae hi'n edrych yn iach fel cneuen, ond mewn gwirionedd mae hi'n gwbl anabl. Mae ei chorff yn cymryd llawer o feddyginiaeth bob dydd. Fel mae'n digwydd, gallaf ddychmygu - . Mae'r hyn y mae gofalwyr yn ei wneud yn y wlad hon yn un o'r swyddi mwyaf aruchel, di-dâl, ar ran eu hanwyliaid. Nid wyf yn meddwl y gall y genedl dalu digon iddynt, gyda phobl ifanc rhwng 12 a 18 oed - mae un o bob 20 o'n pobl ifanc yn colli ysgol oherwydd eu bod yn gofalu am eu hanwyliaid. Rwy'n siŵr fod fy merch - mewn gwirionedd, pan fydd hi'n dod adref, byddaf yn mynd ar deithiau Cynulliad a phethau eraill. Fel arall, ni allaf adael y wlad. Pe na bai cyfran fach o'r bobl sy'n darparu gofal yn gallu gwneud hynny mwyach, byddai baich y gost yn sylweddol. Mae'r ddadl hon y prynhawn yma yn ymwneud â chefnogi gofalwyr fel eu bod yn gallu parhau i wneud y gwaith hanfodol rydym yn ei werthfawrogi cymaint. Hoffwn gyfeirio fy sylwadau y prynhawn yma at un agwedd ar y cymorth hwn: yr hawl i seibiant hyblyg o ansawdd uchel. Os ydych yn ofalwr yn edrych ar ôl aelod o'r teulu neu ffrind, mae'n waith hynod o werth chweil ond yn heriol iawn hefyd. Gall seibiant, hyd yn oed am ychydig ddyddiau'n unig, roi hwb i'ch egni a'ch brwdfrydedd. Mae gwybod y gallwch ddianc am seibiant ynddo'i hun yn gymhelliant mawr, yn enwedig pan ydych yn hyderus y bydd y person rydych yn gofalu amdanynt yn cael gofal da yn eich absenoldeb. Ond fel y dywedodd Ymddiriedolaeth y Gofalwyr wrth y Pwyllgor Cyllid yn ddiweddar, gall fod yn arbennig o anodd i ofalwyr gael gofal seibiant, er gwaethaf eu hawl i'w gael. Aeth yr ymddiriedolaeth rhagddi i awgrymu y dylai awdurdodau lleol glustnodi cyllid ar gyfer toriad byr a seibiant fel rhan o ffrwd ariannu hirdymor. Byddai hyn yn cael ei gyd-drefnu gan y trydydd sector a'i ddarparu mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol a byrddau iechyd lleol. Mae Ymddiriedolaeth y Gofalwyr yn amcangyfrif y byddai cronfa les i ofalwyr, yn debyg i'r gronfa seibiant byr yn yr Alban, yn fesur ataliol buddsoddi-i-arbed. Maent yn honni - ac rwy'n dyfynnu - y byddai buddsoddi £1.4 miliwn y flwyddynyn cynhyrchu dros 53,000 awr o seibiannau ychwanegol i ofalwyr. Byddai hyn yn cael effaith enfawr ar eu hiechyd a'u lles ond hefyd ar gynaliadwyedd gofalu am anghenion cynyddol gymhleth yn y cartref. Yn gyfnewid am fuddsoddiad cymharol fach, byddai i'r gronfa hon fantais hirdymor o helpu i liniaru galw ychwanegol neu anghynaladwy ar wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol lleol. Rwy'n cydnabod bod Llywodraeth Cymru yn ymrwymedig i gyflwyno a datblygu strategaeth seibiant genedlaethol. Maent wedi addo £3 miliwn o arian ychwanegol i gynorthwyo awdurdodau lleol i ddarparu gofal seibiant. Ond mae cynnydd yn erbyn yr ymrwymiad wedi bod yn araf ac nid ydym yn gwybod eto sut y defnyddiwyd yr arian hwn gan awdurdodau lleol. Ddirprwy Lywydd, awgrymodd asesiad effaith a gyhoeddwyd gan yr adran iechyd yn Lloegr ym mis Hydref 2014 y byddai pob £1 a werir ar gefnogi gofalwyr yn arbed £1.47 i gynghorau mewn costau gofal amgen ac yn creu budd o £7.88 i'r system iechyd ehangach. Mae gofalwyr yn gwneud mwy nag erioed i gefnogi eraill. Mater i ni yw sicrhau eu bod yn cael y gefnogaeth a'r gydnabyddiaeth y maent ei hangen ac yn ei haeddu yng Nghymru. Diolch.