English: Thank you, Deputy Presiding Officer. Wales's food and drink industry is a successful, growing, thriving industry, taking Wales forward. It is contributing to creating a prosperous economy and a secure society. My oral statement in June updated Members about Welsh Government's action plan 'Towards Sustainable Growth', on which we're making excellent progress. The industry's sales value has already grown to £6.1 billion. Progress is firmly on track to deliver 30 per cent growth to £7 billion by 2020, as we are already over halfway to achieving the target. This success is the outcome of effort and dedication by many people, and I congratulate the industry. However, I particularly want to acknowledge the excellent work undertaken by the Wales food and drink industry board, which is now well established and works closely with me. The board is pushing our shared vision for the industry under the energetic chairmanship of Andy Richardson, and I wish to put on record my thanks to him and all board members. Since my June statement, the board and the Welsh Government have continued to pursue the action plan. We have promoted Welsh food and drink at home and abroad. We've remained focused on the industry's skill and training needs and the need to make the industry appealing as a career choice. We continue to support innovation and investment. Progress in these areas is essential to achieve our goal to grow the industry and develop markets. We're also ensuring our food supply is secure and that it produces products of the highest standard for the public. Since I have been in post, I've visited many food and drink businesses across Wales. I've been impressed by the energy and commitment of people working in this industry. Earlier this month, I was delighted to host the Welsh winners of the 2016 Great Taste awards. We had 125 winning products, adding to Wales's deserved reputation for quality and taste. I look forward to 2017 when Welsh entries will be judged in north Wales, and I'm confident we can do even better next year. Our reputation goes beyond Wales. We have led businesses on trade visits to North America, Europe, the middle east and Asia. I saw first-hand the work to promote our industry internationally when I led a trade visit in October to SIAL, one of Europe's largest industry trade shows. A strong delegation of Welsh businesses showcased our dairy, drinks and bakery sectors, alongside Hybu Cig Cymru promoting Welsh lamb and beef. Last week, my officials supported a trade visit to Spain, one of our biggest export markets. Today, my team and Welsh businesses are at Food Matters Live in London - an exhibition strongly focused on innovation. Effort and a growing reputation bring results. Our export and trade events programmes continue to help businesses gain sales. Nimbus Foods and Dairy Partners (Cymru Wales) recently reported around £2 million extra business following Welsh Government support to help reach new markets abroad. Food and drink exports have increased nearly 13 per cent in the first six months of 2016 - an increase of £15.2 million compared with the same period last year. Earlier this month, I commenced the latest round of the food business investment scheme, funded by the rural communities - rural development programme: £2.8 million is available for capital investment, adding to nearly £13 million of Government and business investment pledged already. The new round targets micro and SME businesses, which do make up the majority of food manufacturers in Wales. The board and the Welsh Government are working to encourage bank and other private investment in the industry. On 2 November the board hosted the Food Innovation and Investment for Growth conference in Cardiff, attracting investors from across the UK and food companies from all over Wales, where I launched a new business investment guide. The conference added to work to encourage clustering between businesses. The food cluster programme will deliver economic growth by enabling businesses to realise mutual benefits through knowledge transfer, cost savings and creating joint opportunities. Three hundred and eighty businesses are already engaged. I continue to support healthy eating in our schools and welcome the recent introduction of the food and nutrition GCSE. Innovation is a main consideration in the appraisal of food industry grant applications, and applications for product reformulation to produce healthier products score well. Through the food poverty alliance we work with public, voluntary and private sector partners, including the supermarkets, to reduce food poverty in our communities. We also continue to raise interest in food and drink across the length and breadth of Wales through our direct support for food festivals. These events raise awareness amongst consumers, our visitors to Wales, and open opportunities for our businesses to develop and grow. The Welsh Government's role is to provide leadership and support. Never are these qualities needed as much as they are now, following the UK's decision to leave the EU. Brexit poses significant challenges and risks. Our businesses export; they import raw materials, with a quarter of the workforce coming from outside the UK. Our industry is global, so the EU will always have enormous importance, and decisions taken soon will impact for decades. The Welsh Government is determined that Wales should not be harmed by Brexit. Our European advisory group is supporting the Welsh Government to understand the implications. The food industry has participated fully in cross-sector stakeholder events that I have held over recent months. These events have championed the quality of our brand and produce, and participants have emphasised the importance of quality and sustainability all the way through our supply chain, from the natural resources to the plate. This consultation and engagement is informing our vision for our post-Brexit future and the forthcoming negotiations as the UK prepares to leave the EU. We must ensure our domestic markets are not undercut by unscrupulously-produced imports. We must fight for a level playing field for our exports, without new tariffs or trade barriers. We have to maintain our supply of labour and continue to attract investment. And we need to continue to sustain and add to our growing family of internationally recognised protected-food-name products. So, whilst we recognise the challenges, we must seize the opportunities and continue to deliver, face the world, and raise our efforts to show that Wales is, of course, open for business. In the coming months we will assist businesses to attend major international events, including Gulfood, Dubai, in February and the International Food and Drink Exhibition, London, in March. For the first time, we will hold an international trade event and conference - Blas Cymru - for the food and drink industry, when we will invite the world to Wales. With strong partnership between the Welsh Government, the industry board, investors and the industry, I am confident we will continue to succeed. We will be focused and remain ambitious, planning and securing a prosperous future for the food and drink industry - a future that takes Wales forward. Thank you.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae diwydiant bwyd a diod Cymru yn ddiwydiant llwyddiannus a llewyrchus, sy'n tyfu, ac yn symud Cymru yn ei blaen. Mae'n cyfrannu at greu economi ffyniannus a chymdeithas ddiogel. Roedd fy natganiad llafar ym mis Mehefin yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am gynllun gweithredu Llywodraeth Cymru 'Tuag at Dwf Cynaliadwy', yr ydym yn gwneud cynnydd ardderchog arno. Mae gwerthiant y diwydiant eisoes wedi tyfu i fod yn werth £6.1 biliwn. Mae'r cynnydd yn sicr ar y trywydd iawn i gyflawni twf o 30 y cant i £7 biliwn erbyn 2020, gan ein bod eisoes dros hanner ffordd i gyrraedd y targed. Mae'r llwyddiant hwn yn ganlyniad ymdrech ac ymroddiad gan lawer o bobl, ac rwy'n llongyfarch y diwydiant. Fodd bynnag, rwy'n arbennig o awyddus i gydnabod y gwaith rhagorol a wnaed gan fwrdd diwydiant bwyd a diod Cymru, sydd bellach wedi'i hen sefydlu ac sy'n gweithio'n agos gyda mi. Mae'r bwrdd yn gwthio ein gweledigaeth ar y cyd ar gyfer y diwydiant dan gadeiryddiaeth egnïol Andy Richardson, a hoffwn gofnodi fy niolch iddo ef a phob aelod o'r bwrdd. Ers fy natganiad ym mis Mehefin, mae'r bwrdd a Llywodraeth Cymru wedi parhau i fynd ar drywydd y cynllun gweithredu. Rydym wedi hyrwyddo bwyd a diod o Gymru gartref a thramor. Rydym wedi parhau i ganolbwyntio ar anghenion sgiliau a hyfforddiant y diwydiant a'r angen i wneud y diwydiant yn ddeniadol fel dewis gyrfa. Rydym yn parhau i gefnogi arloesedd a buddsoddiad. Mae cynnydd yn y meysydd hyn yn hanfodol i gyflawni ein nod o dyfu'r diwydiant a datblygu marchnadoedd. Rydym hefyd yn sicrhau bod ein cyflenwad bwyd yn ddiogel a'i fod yn cynhyrchu cynnyrch o'r safon uchaf i'r cyhoedd. Ers i mi fod yn y swydd, rwyf wedi ymweld â llawer o fusnesau bwyd a diod ledled Cymru. Mae egni ac ymrwymiad y bobl sy'n gweithio yn y diwydiant hwn wedi gwneud argraff arnaf. Yn gynharach y mis hwn, roeddwn yn falch iawn o groesawu enillwyr Cymru yng ngwobrau Great Taste 2016. Cawsom 125 o gynhyrchion buddugol, gan ychwanegu at enw da haeddiannol Cymru am ansawdd a blas. Rwy'n edrych ymlaen at 2017 pan fydd ceisiadau Cymru yn cael eu beirniadu yn y gogledd, ac rwy'n hyderus y gallwn wneud hyd yn oed yn well y flwyddyn nesaf. Mae ein henw da yn mynd y tu hwnt i Gymru. Rydym wedi arwain busnesau ar ymweliadau masnach â Gogledd America, Ewrop, y dwyrain canol ac Asia. Gwelais drosof fy hun y gwaith i hyrwyddo ein diwydiant yn rhyngwladol pan arweiniais ymweliad masnach ym mis Hydref â SIAL, un o'r sioeau masnach diwydiant mwyaf yn Ewrop. Roedd dirprwyaeth gref o fusnesau Cymru yn arddangos cynnyrch ein sectorau llaeth, diodydd a phobi, ochr yn ochr â Hybu Cig Cymru yn hyrwyddo cig oen a chig eidion Cymru. Yr wythnos ddiwethaf, cefnogodd fy swyddogion ymweliad masnach â Sbaen, un o'n marchnadoedd allforio mwyaf. Heddiw, mae fy nhîm i a busnesau Cymru yn Bwyd o Bwys yn Fyw yn Llundain - arddangosfa sy'n canolbwyntio'n gryf ar arloesedd. Mae ymdrech ac enw da sy'n tyfu yn dod â chanlyniadau. Mae ein rhaglenni allforio a digwyddiadau masnach yn parhau i helpu busnesau i sicrhau gwerthiannau. Yn ddiweddar adroddodd Nimbus Foods and Dairy Partners (Cymru Wales) eu bod wedi sicrhau tua £2 filiwn o fusnes ychwanegol yn dilyn cymorth gan Lywodraeth Cymru i helpu i gyrraedd marchnadoedd newydd dramor. Mae allforion bwyd a diod wedi cynyddu bron 13 y cant yn ystod chwe mis cyntaf 2016 - cynnydd o £15.2 miliwn o'i gymharu â'r un cyfnod y llynedd. Yn gynharach y mis hwn, rhoddais gychwyn ar rownd ddiweddaraf y cynllun buddsoddi mewn busnes bwyd, a ariennir gan y cymunedau gwledig - rhaglen datblygu gwledig: mae £2.8 miliwn ar gael ar gyfer buddsoddi cyfalaf, gan ychwanegu at bron £13 miliwn o fuddsoddiad gan y Llywodraeth a busnes a addawyd eisoes. Mae'r rownd newydd yn targedu busnesau micro a busnesau bach a chanolig, sef y rhan fwyaf o gynhyrchwyr bwyd yng Nghymru. Mae'r bwrdd a Llywodraeth Cymru yn gweithio i annog buddsoddiad gan fanciau a buddsoddiad preifat arall yn y diwydiant. Ar 2 Tachwedd cynhaliodd y bwrdd y gynhadledd Arloesi Bwyd a Buddsoddi ar gyfer Twf yng Nghaerdydd, gan ddenu buddsoddwyr o bob cwr o'r DU a chwmnïau bwyd o bob rhan o Gymru, lle lansiais ganllaw buddsoddiad busnes newydd. Ychwanegodd y gynhadledd at waith i annog clystyru rhwng busnesau. Bydd y rhaglen clwstwr bwyd yn sicrhau twf economaidd drwy alluogi busnesau i wireddu manteision i'r ddwy ochr trwy drosglwyddo gwybodaeth, arbedion costau a chreu cyfleoedd ar y cyd. Mae tri chant a phedwar ugain o fusnesau eisoes yn cymryd rhan. Rwy'n parhau i gefnogi bwyta'n iach yn ein hysgolion ac yn croesawu cyflwyno'r TGAU ar fwyd a maeth yn ddiweddar. Mae arloesedd yn un o'r prif ystyriaethau wrth arfarnu ceisiadau am grant diwydiant bwyd, ac mae ceisiadau i ailffurfio cynnyrch i gynhyrchu cynnyrch iachach yn sgorio'n dda. Trwy'r gynghrair tlodi bwyd rydym yn gweithio gyda phartneriaid yn y sector cyhoeddus, gwirfoddol a phreifat, gan gynnwys archfarchnadoedd, i leihau tlodi bwyd yn ein cymunedau. Rydym hefyd yn parhau i ennyn diddordeb mewn bwyd a diod ar hyd a lled Cymru drwy ein cymorth uniongyrchol i wyliau bwyd. Mae'r digwyddiadau hyn yn codi ymwybyddiaeth ymysg defnyddwyr, ymwelwyr â Chymru, ac yn cynnig cyfleoedd i'n busnesau ddatblygu a thyfu. Swyddogaeth Llywodraeth Cymru yw darparu arweinyddiaeth a chefnogaeth. Ni fu erioed angen y rhinweddau hyn gymaint ag y mae eu hangen yn awr, yn dilyn penderfyniad y DU i adael yr UE. Mae Brexit yn peri heriau a risgiau sylweddol. Mae ein busnesau yn allforio; maent yn mewnforio deunyddiau crai, gyda chwarter y gweithlu yn dod o'r tu allan i'r DU. Mae ein diwydiant yn fyd-eang, felly bydd yr UE bob amser yn bwysig iawn, a bydd penderfyniadau a wneir yn fuan yn cael effaith am ddegawdau. Mae Llywodraeth Cymru yn benderfynol na ddylai Cymru gael ei niweidio gan Brexit. Mae ein grŵp cynghori Ewropeaidd yn cefnogi Llywodraeth Cymru i ddeall y goblygiadau. Mae'r diwydiant bwyd wedi cymryd rhan lawn mewn digwyddiadau i randdeiliaid, ar draws y sectorau, yr wyf i wedi eu cynnal dros y misoedd diwethaf. Mae'r digwyddiadau hyn wedi hyrwyddo ansawdd ein brand a'n cynnyrch, ac mae cyfranogwyr wedi pwysleisio pa mor bwysig yw ansawdd a chynaliadwyedd drwy gydol ein cadwyn gyflenwi, yr holl ffordd o'r adnoddau naturiol i'r plât. Mae'r ymgynghori a'r ymgysylltu yn llywio ein gweledigaeth ar gyfer dyfodol ôl-Brexit a'r trafodaethau sydd ar fin cael eu cynnal wrth i'r DU baratoi i adael yr UE. Rhaid i ni sicrhau nad yw ein marchnadoedd domestig yn cael eu tanbrisio gan fewnforion a gynhyrchir yn ddiegwyddor. Mae'n rhaid i ni ymladd dros chwarae teg i'n hallforion, heb dariffau newydd neu rwystrau masnach. Mae'n rhaid i ni gynnal ein cyflenwad llafur a pharhau i ddenu buddsoddiad. Ac mae angen i ni barhau i gynnal ac ychwanegu at ein cynhyrchion cynyddol o enwau bwyd gwarchodedig a gydnabyddir yn rhyngwladol. Felly, er ein bod yn sylweddoli beth yw'r heriau, mae'n rhaid i ni fanteisio ar y cyfleoedd a pharhau i gyflawni, wynebu'r byd, a chynyddu ein hymdrechion i ddangos bod Cymru, wrth gwrs, ar agor ar gyfer busnes. Dros y misoedd nesaf byddwn yn helpu busnesau i fynd i ddigwyddiadau rhyngwladol mawr, gan gynnwys Gulfood, Dubai, ym mis Chwefror ac Arddangosfa Ryngwladol Bwyd a Diod, Llundain, ym mis Mawrth. Am y tro cyntaf, byddwn yn cynnal digwyddiad masnach a chynhadledd ryngwladol - Blas Cymru - ar gyfer y diwydiant bwyd a diod, pan fyddwn yn gwahodd y byd i Gymru. Gyda phartneriaeth gref rhwng Llywodraeth Cymru, y bwrdd diwydiant, buddsoddwyr a'r diwydiant, rwy'n hyderus y byddwn yn parhau i lwyddo. Byddwn yn parhau i ganolbwyntio ac yn parhau i fod yn uchelgeisiol, gan gynllunio a sicrhau dyfodol llewyrchus i'r diwydiant bwyd a diod - dyfodol sy'n symud Cymru ymlaen. Diolch.