English: This is a very timely debate as January is Love Your Liver Awareness Month, and today, 11 January, is National Less Survivable Cancers Awareness Day. This debate emanates from the work of the cross-party group on liver disease and liver cancer, which is a group that I'm proud to be a part of. Through that group, I and others commit to drawing attention to the crisis that we are facing in terms of liver disease - because as the motion demonstrates, it is a crisis - and the policy options then to improve early diagnosis, to improve treatment and, vitally important, to improve outcomes for patients in all parts of Wales. As I say, liver disease and liver cancer are a public health crisis in Wales. The number of people who receive a diagnosis of liver disease has more than trebled here over a period of 20 years, and of all of the nations of the United Kingdom, Wales has the highest mortality rate from liver disease. Nine of every 10 liver cancer patients in Wales dies within five years of receiving a diagnosis, which is, again, higher than the UK average. I'm afraid that things could get even worse, and it could get worse this winter as the poorest face the impacts of the cost-of-living crisis and fuel poverty. We could see an increase in mortality as a result of liver disease, as we saw back in 2020 during the COVID pandemic. We are also talking here, of course, about something that places a huge burden on the NHS. Admission rates to hospital due to liver disease increased 25 per cent between 2020 and 2021. Last year, the figure was almost 26,000 admissions, and considering the pitiful situation facing the NHS at the moment and the pressure on it from every which way, we don't need to emphasise the need to get that figure down. It's worth drawing attention to the fact that there is a large variance from area to area and between different health boards in terms of outcomes. For example, in 2020, the mortality rate resulting from liver disease in the Swansea bay health board, around 26.7 for every 100,000 people, was more than twice the rate in Hywel Dda, and it was around 33 per cent, a third, higher than the national average. Any inconsistency from area to area is something that is always very important to tackle. But - and this is very, very important - we can prevent liver disease almost entirely. Around 10 per cent of cases are a result of genetic conditions and auto-immune conditions, but around 90 per cent are caused by alcohol misuse, by obesity and by viral hepatitis. That's why investing in preventative measures is crucial, and we have to ensure that strategies to tackle obesity, strategies to tackle alcohol misuse are robust. That's vitally important. We also have to ensure that, within wider public health measures, liver disease receives the appropriate attention. We have to deal with stigma. We also have to be very clear about how we meet the target in terms of reducing cases of liver disease, targets that are outlined in the quality statement. But where the disease develops in individuals, we do need to ensure access then to specialist care, and thousands are dying needlessly, I'm afraid, without access to that specialist care, because of the lack of resources in services. The most important resource, as across the NHS, of course, is the workforce, and in bald terms, the Welsh Government needs to double the hepatology workforce in Wales, as the motion states. And finally, as the liver disease implementation group is abolished, there is a danger that there'll be less supervision and oversight in this area. We can't afford to let that happen, because as a result of the frightening increase in cases in recent years, the size of the crisis is clear. The Senedd needs to support this motion as a clear statement that we realise the scale of the challenge, and the Government's amendment doesn't do that adequately, I'm afraid.
Welsh: Mae hon yn ddadl amserol iawn, gan fod mis Ionawr yn Fis Ymwybyddiaeth Caru Eich Iau, ac mae heddiw, 11 Ionawr, yn nodi Diwrnod Ymwybyddiaeth Cenedlaethol ar gyfer Canserau Llai Goroesadwy. Mae'r ddadl yma yn deillio o waith y grŵp trawsbleidiol ar glefyd yr iau a chanser yr iau, sef grŵp dwi'n falch o fod yn aelod ohono fo. Drwy'r grŵp hwnnw, dwi ac eraill yn ymrwymo, wrth gwrs, i dynnu sylw at yr argyfwng rydyn ni'n ei wynebu o ran clefyd yr iau - achos fel mae'r cynnig yn ei ddangos, mae o yn argyfwng - a'r opsiynau polisi wedyn i wella diagnosis cynnar, gwella triniaeth ac, yn allweddol, gwella canlyniadau i gleifion ym mhob rhan o Gymru. Fel dwi'n dweud, mae clefyd yr iau a chanser yr iau yn argyfwng iechyd cyhoeddus yng Nghymru. Mae nifer y bobl sy'n cael diagnosis o glefyd yr iau wedi mwy na threblu yma dros gyfnod o 20 mlynedd, ac o holl wledydd y Deyrnas Unedig, Cymru sydd â'r gyfradd marwolaethau uchaf o glefyd yr iau. Mae naw o bob 10 claf canser yr iau yng Nghymru yn marw o fewn pum mlynedd o gael diagnosis, sydd eto yn uwch na chyfartaledd y Deyrnas Unedig. Mae gen i ofn y gallai pethau fynd yn waeth, a mynd yn waeth y gaeaf yma wrth i'r tlotaf deimlo effaith yr argyfwng costau byw a thlodi tanwydd cynyddol. Mi allem ni weld cynnydd mewn marwolaethau clefyd yr iau, fel y gwelson ni yn ôl yn 2020, yn ystod y pandemig COVID. Rydyn ni'n sôn hefyd yn fan hyn am rywbeth sy'n rhoi baich enfawr ar yr NHS. Mi wnaeth derbyniadau i'r ysbyty oherwydd clefyd yr iau gynyddu 25 y cant rhwng 2020 a 2021. Y llynedd, mi oedd y ffigwr bron yn 26,000 o dderbyniadau, ac o ystyried sefyllfa druenus yr NHS ar hyn o bryd, y pwysau sydd arno fo ym mhob ffordd, does dim angen pwysleisio, nac oes, yr angen i gael y ffigwr yna i lawr. Mae'n werth tynnu sylw hefyd at y ffaith bod yna amrywiaeth mawr o ardal i ardal a rhwng gwahanol fyrddau iechyd o ran canlyniadau i gleifion. Er enghraifft, yn 2020, mi oedd cyfraddau marwolaethau oherwydd clefyd yr iau ym mwrdd iechyd bae Abertawe, rhyw 26.7 i bob 100,000 o bobl, fwy na dwywaith lefel bwrdd iechyd Hywel Dda, a'r lefel rhyw 33 y cant, traean, yn uwch na'r cyfartaledd cenedlaethol. Mae unrhyw anghysondeb o ardal i ardal wastad yn rhywbeth sy'n bwysig iawn mynd i'r afael â fo. Ond - a hyn sy'n bwysig iawn, iawn - mae modd atal clefyd yr iau yn gyfan gwbl bron. Mae rhyw 10 y cant o achosion yn ganlyniad i gyflyrau genetig ac awto-imiwn, ond mae rhyw 90 y cant yn cael eu hachosi gan gamddefnydd alcohol, gan ordewdra a gan hepatitis feirysol. Dyna pam bod buddsoddi mewn mesurau ataliol yn allweddol, ac mae'n rhaid i ni sicrhau bod strategaethau i fynd i'r afael â gordewdra, strategaethau i daclo niwed alcohol yn rhai cryf. Mae hynny mor, mor bwysig. Mae hefyd eisiau gwneud yn siŵr, o fewn mesurau iechyd cyhoeddus ehangach, fod clefyd yr iau yn cael y sylw priodol. Mae angen delio efo stigma. Hefyd, mae eisiau bod yn glir iawn am sut mae cyrraedd targedau am leihau achosion o'r clefyd, targedau sydd yn cael eu nodi yn y datganiad ansawdd. Ond lle mae'r clefyd yn datblygu mewn unigolion, wrth gwrs, mae angen sicrhau mynediad wedyn at ofal arbenigol, ac mae miloedd yn marw yn ddiangen, mae gen i ofn, heb fynediad at ofal arbenigol, oherwydd diffyg adnoddau mewn gwasanaethau. A'r adnodd mwyaf pwysig fel ar draws yr NHS, wrth gwrs, ydy'r gweithlu, ac mewn termau moel, mae angen i Lywodraeth Cymru ddyblu'r gweithlu hepatoleg yng Nghymru, fel mae'r cynnig yn ei nodi. Ac yn olaf, wrth i'r grŵp gweithredu clefyd yr iau gael ei ddiddymu, mae yna beryg y bydd yna lai o oruchwyliaeth o'r gwaith sy'n digwydd yn y maes yma. Allwn ni ddim fforddio gadael i hynny ddigwydd, achos ar ôl y cynnydd brawychus yna mewn achosion o'r clefyd mewn blynyddoedd diweddar, mae maint yr argyfwng yn glir. Mae angen i'r Senedd gefnogi'r cynnig yma fel datganiad clir ein bod ni yn sylweddoli maint yr her, a dydy gwelliant y Llywodraeth ddim yn gwneud hynny yn ddigonol, mae gen i ofn.