English: I'm pleased to have an opportunity to contribute to this debate this afternoon and I'm grateful to Luke Fletcher for leading the debate. I'm pleased to join Members in all parts of the Chamber calling on the Welsh Government to help to support people living with dementia more effectively. At the moment, it's estimated that some 1,300 people are living with dementia in Preseli Pembrokeshire, and whilst those people live in the community, many of them feel that they aren't part of that community. Many people aren't confident enough to leave their homes and to engage in their locality, so there's a very real problem here, and that's why it's so important that Governments at all levels as well as local communities engage better with those living with dementia. Indeed, as a society, each and every one of us has a responsibility to help to create a community where current services are more inclusive of people with dementia. In my constituency, there are memory cafes in places such as Milford Haven and Fishguard, which provide a friendly and supportive environment where people can meet, talk and learn more about dementia and access information about the support available. This is the kind of initiative that we must promote throughout Wales. It's crucial that Governments at all levels empower community activity and collaborate more effectively to promote awareness of dementia in our communities by promoting awareness in every shop and business, so that staff and volunteers can better understand dementia. This will certainly help customers living with dementia to feel more confident when they're out and about in the community. I'm sure that Members are familiar with the dementia-friendly communities initiative, which aims at creating communities across the UK that are more friendly to those living with dementia, and more accessible to those living with dementia. This can be anything from being more patient with a customer as he or she pays, or communicating more clearly over the phone, and this makes a huge difference to people living with dementia. I'm pleased to see places like Solva and Haverfordwest as being registered as dementia-friendly communities, and it's encouraging to see organisations such as Dyfed-Powys police and the fire and rescue service in mid and west Wales also being promoted as being dementia friendly. I'm aware from previous discussions that the Welsh Government is supportive of the dementia-friendly communities. But perhaps in responding to the debate, the Deputy Minister could give us an update on what outcomes have been achieved since the Welsh Government gave its support to this campaign. I appreciate that there is no one-size-fits-all solution to dementia, because people are affected in different ways, and also what works in urban areas won't necessarily work in more rural areas. We know that there are challenges in providing appropriate support and care to those living with dementia, particularly in the rural communities that I represent. We saw a report on people's experiences of living with dementia published back in 2017 that said there were specific challenges in relation to transport, general awareness of dementia, and access to Welsh-medium support. However, I can't see any specific steps that have been taken to tackle some of these challenges, and perhaps, once again, the Deputy Minister will take this opportunity today to note what support is being provided to those living with dementia in rural areas, and also those who want to access services through the medium of Welsh. Now, there are also challenges facing carers of those with dementia. We know that it has a destructive impact on personal relationships and family relationships, and for some carers, living with dementia can be very difficult, and can lead to problems with depression and anxiety. In July, the Carers Trust published a series of recommendations for Welsh Government to help people to have a life alongside being carers, which looked at respite care. I would be grateful if the Minister would give her assessment of that piece of work, and how that has actually fed into the ministerial advisory group for carers delivery plan, which is expected to be published in the autumn. So, in conclusion, Deputy Presiding Officer, there are some excellent examples of local initiatives that have been established by a number of groups in supporting and improving the lives of those living with dementia in Wales, and we need to disseminate that good practice. I encourage Members to support this motion this afternoon. Thank you.
Welsh: Dwi'n falch o gael y cyfle i gyfrannu at y ddadl hon y prynhawn yma, a dwi'n ddiolchgar i Luke Fletcher am arwain y drafodaeth. Dwi'n falch o ymuno ag Aelodau o bob rhan o'r Siambr i alw ar Lywodraeth Cymru i helpu i gefnogi pobl sy'n byw gyda dementia yn well. Ar hyn o bryd, amcangyfrifir bod tua 1,300 o bobl yn byw gyda dementia ym Mhreseli Sir Benfro, a thra bod y bobl hynny yn byw yn y gymuned, mae llawer ohonynt yn teimlo eu bod nhw ddim yn rhan ohoni. Dyw llawer o bobl ddim yn ddigon hyderus i adael eu cartrefi ac ymgysylltu yn eu hardal leol, felly mae yna broblem wirioneddol gyda ni, a dyna pam mae'n hynod o bwysig bod Llywodraethau ar bob lefel a chymunedau lleol yn ymgysylltu'n well â'r rhai sy'n byw gyda dementia. Yn wir, fel cymdeithas, mae gan bob un ohonom ni gyfrifoldeb i helpu i greu cymuned lle mae'r gwasanaethau presennol yn fwy cynhwysol o bobl â dementia. Yn fy etholaeth i, mae caffis cof neu memory cafes mewn lleoedd fel Aberdaugleddau ac Abergwaun, sy'n darparu amgylchedd cyfeillgar a chefnogol lle gall pobl gwrdd, siarad a dysgu mwy am ddementia a chael gwybodaeth am ba gefnogaeth sydd ar gael. Dyma'r math o fenter y mae'n rhaid i ni ei hyrwyddo a'i hannog ledled Cymru. Mae'n hanfodol bod Llywodraethau ar bob lefel yn grymuso gweithredu cymunedol ac yn cydweithio'n well i hyrwyddo ymwybyddiaeth o ddementia yn ein cymunedau trwy hyrwyddo ymwybyddiaeth ym mhob siop a busnes, fel y gall staff a gwirfoddolwyr ddeall dementia yn well. Bydd hyn yn sicr yn helpu cwsmeriaid sy'n byw gyda dementia i deimlo'n fwy hyderus pan fyddan nhw allan yn y gymuned. Dwi'n siŵr bod Aelodau'n gyfarwydd â'r fenter cymunedau sy'n gyfeillgar i ddementia, neu dementia-friendly communities, sy'n anelu at greu cymunedau ledled y Deyrnas Unedig sy'n fwy cyfforddus i bobl sydd yn byw gyda dementia, ac yn fwy hygyrch i bobl sy'n byw gyda dementia. Gall hyn fod yn unrhyw beth o fod yn fwy amyneddgar gyda chwsmer yn talu wrth y til mewn siop i gyfathrebu'n gliriach dros y ffôn. Mae'r cyfan yn gwneud gwahaniaeth mawr iawn i bobl sy'n byw gyda dementia. Dwi'n falch iawn o weld lleoedd fel Hwlffordd a Solfach wedi eu cofrestru fel cymunedau cyfeillgar i ddementia, ac mae hefyd yn galonogol gweld sefydliadau fel heddlu Dyfed-Powys a gwasanaeth tân ac achub canolbarth a gorllewin Cymru hefyd yn cael eu cofrestru fel hyrwyddwyr sy'n gyfeillgar i ddementia. Dwi'n ymwybodol o drafodaethau blaenorol bod Llywodraeth Cymru yn gefnogol i'r fenter cymunedau sy'n gyfeillgar i ddementia. Ond efallai mewn ymateb i'r ddadl hon, gall y Dirprwy Weinidog ein diweddaru ni ar ba ganlyniadau a gyflawnwyd ers i Lywodraeth Cymru addo ei chefnogaeth i'r ymgyrch yma. Dwi'n gwerthfawrogi nad oes dull un-ateb-i-bawb o fynd i'r afael â dementia, gan bod pobl sy'n byw gyda dementia yn cael eu heffeithio mewn gwahanol ffyrdd, a hefyd efallai na fydd yr hyn sy'n gweithio mewn lleoliadau trefol o reidrwydd yn gweithio mewn ardaloedd mwy gwledig. Rŷn ni'n gwybod bod heriau wrth ddarparu cefnogaeth a gofal priodol i'r rhai sy'n byw gyda dementia, yn enwedig yn y cymunedau gwledig rwy'n eu cynrychioli. Fe welon ni adroddiad ar brofiadau byw pobl gyda dementia yn cael ei gyhoeddi yn ôl yn 2017, a oedd yn dweud bod heriau penodol mewn perthynas â thrafnidiaeth, ymwybyddiaeth gyffredinol o ddementia, a mynediad at gefnogaeth trwy gyfrwng y Gymraeg. Fodd bynnag, rwy'n methu â gweld unrhyw gamau penodol sydd wedi cael eu cymryd i fynd i'r afael â rhai o'r heriau hyn, ac efallai, unwaith eto, y bydd y Dirprwy Weinidog yn bachu ar y cyfle heddiw i nodi pa gefnogaeth sy'n cael ei darparu i bobl sy'n byw gyda dementia mewn ardaloedd gwledig, a hefyd y rhai sydd eisiau cyrchu gwasanaethau trwy gyfrwng y Gymraeg. Nawr, mae yna heriau hefyd sy'n wynebu gofalwyr pobl â dementia. Rŷn ni'n gwybod ei fod yn cael effaith ddinistriol ar fywyd teuluol a pherthnasoedd personol, ac i rai gofalwyr, gall byw gyda rhywun â dementia fod yn arbennig o anodd, ac yn anffodus arwain at broblemau gyda phryder ac iselder. Ym mis Gorffennaf, cyhoeddodd yr Ymddiriedolaeth Gofalwyr gyfres o argymhellion i Lywodraeth Cymru i helpu pobl i gael bywyd ochr yn ochr â gofalu, a oedd yn edrych ar seibiannau byr a gofal seibiant. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Dirprwy Weinidog roi ei hasesiad o'r darn hwnnw o waith, a sut mae'r gwaith hwnnw wedi llunio cynllun cyflawni'r grŵp cynghori gweinidogol ar ofalwyr. Mae disgwyl iddo gael ei gyhoeddi nawr yn yr hydref. Felly, wrth gloi, Ddirprwy Lywydd, mae yna rai enghreifftiau gwych o fentrau lleol sydd wedi'u sefydlu gan lawer o grwpiau i gefnogi ac i wella bywydau pobl sy'n byw gyda dementia yng Nghymru, ac mae angen rhannu'r arfer gorau hynny. Felly, rwy'n annog Aelodau nawr i gefnogi'r cynnig yma y prynhawn yma. Diolch yn fawr iawn i chi.