English: Since 2010 local authorities across Wales have been working in a very difficult financial climate as a result of the destructive austerity policies of the Conservative Government. This means that local services have been lost and the most vulnerable in our communities are being affected most. Following years of cuts to local government budgets in Wales - a cut of 1.4 per cent in 2016-17 and 3.4 per cent in 2015-16 - as part of the agreement for the budget last year, Plaid Cymru did ensure an additional £25 million to fund local authorities. As a result of that agreement, in 2017-18, a number of local authorities in Wales saw an increase in their budgets for the first time for some years. But despite this additional investment, following other factors such as inflation and increasing pressure on greater services with regard to social care, despite that additional investment, that settlement was a real-terms cut to some local authorities. And that's the truth for this year as well. The final settlement includes increases and reductions in funding for different local authorities, with nine authorities facing a cut, and 13 authorities seeing an increase of some kind in financial terms. Local authorities have saved more than £700 million since the beginning of austerity in 2010. But, truth be told, this settlement still doesn't give sufficient funding for councils for a number of the Government's priorities, including a pay rise for public services and local authorities. And this means that it will be more difficult to employ in the care sector and services across the board. So, even though this settlement is less damaging to authorities than previous ones, the Government has to look to the future and think about building resilience into the system, and a more sustainable system in the way that they fund local government. For example, the Government announced last week decreases for council tax relief, which is worth £244 million a year. Council tax relief schemes are vitally important for the vulnerable people of Wales. But, by introducing a fairer taxation system in the first place, we could be in a situation where such a relief scheme wouldn't be needed, or such a wide-ranging one as we currently have. If we could introduce a fairer taxation system, we could save money in that particular area, and this could release greater funds that could be used for front-line services within our local councils. Of course, we all recognise and appreciate that these are vital services. We also acknowledge the tireless work being done by staff in local councils. We often in this place laud the staff of the NHS, and clearly we have to do that and we need to do that. But we also have to recognise that workers in the care sector and other sectors within our local authorities also work under continuing pressures, and the tireless work that they do is to be praised. Their commitment to the services that they try to provide for the people of Wales must be appreciated by all of us. But seeing the increasing pressure that is on the staff is heartbreaking, and it's also heartbreaking considering that it is the most vulnerable people in our society who are dependent on these services, and that it's them, ultimately, who will be hardest hit by all of this. Yes, we have to put an end to austerity - of course we have to put an end to austerity. It's clear that it isn't working, despite all of the impact that it has on our communities. But also, this Government needs to take responsibility and to accept responsibility for working on new ways of creating systems that are balanced and sustainable for the future. Thank you.
Welsh: Ers 2010 mae awdurdodau lleol ledled Cymru wedi bod yn gweithio mewn hinsawdd ariannol hynod o anodd o ganlyniad i bolisi dinistriol llymder y Torïaid. Mae hyn yn golygu bod gwasanaethau lleol wedi cael eu colli, a'r bobl fwyaf bregus o fewn ein cymunedau sy'n cael eu heffeithio fwyaf. Yn dilyn blynyddoedd o doriadau i gyllidebau awdurdodau lleol yng Nghymru - toriad o 1.4 y cant yn 2016-17 a 3.4 y cant yn 2015-16 - fel rhan o'r cytundeb ar gyfer y gyllideb flwyddyn ddiwethaf, mi wnaeth Plaid Cymru sicrhau £25 miliwn ychwanegol ar gyfer ariannu awdurdodau lleol. O ganlyniad i'r cytundeb yma, yn 2017-18, mi wnaeth nifer o awdurdodau lleol Cymru weld cynnydd ariannol yn eu cyllidebau am y tro cyntaf ers rhai blynyddoedd. Ond er gwaethaf y buddsoddiad ychwanegol hynny, yn dilyn ffactorau eraill fel chwyddiant a phwysau sylweddol am fwy o wasanaethau ym maes gofal cymdeithasol, er gwaethaf y buddsoddiad ychwanegol, mi oedd y setliad hwnnw yn doriad mewn termau real i rai awdurdodau lleol. A dyna'r gwirionedd ar gyfer y flwyddyn yma hefyd. Mae'r setliad terfynol yn cynnwys cynnydd a gostyngiadau yn y cyllid ar gyfer awdurdodau lleol gwahanol, gyda naw awdurdod yn wynebu toriad, ac 13 o awdurdodau yn gweld cynnydd o ryw fath mewn termau ariannol. Mae awdurdodau lleol wedi arbed dros £700 miliwn ers dechrau llymder yn 2010. Ond, mewn gwirionedd, nid ydy'r setliad yma dal ddim yn rhoi arian digonol i gynghorau ar gyfer nifer o flaenoriaethau'r Llywodraeth, gan gynnwys codiad cyflog i weithwyr cyhoeddus o fewn awdurdodau lleol, ac mae hyn yn golygu y bydd hi'n anoddach i gyflogi yn y sector gofal ac mewn gwasanaethau ar draws y bwrdd. Felly, er bod y setliad yma yn llai niweidiol i awdurdodau na rhai blynyddoedd yn ôl, mae'n rhaid i'r Llywodraeth edrych i'r dyfodol a meddwl am adeiladu dycnwch, gwydnwch a system fwy cynaliadwy yn y ffordd y maen nhw'n ariannu llywodraeth leol. Er enghraifft, fe gyhoeddodd y Llywodraeth yr wythnos diwethaf reoliadau cynlluniau gostyngiadau treth gyngor, sydd yn werth £244 miliwn bob blwyddyn. Mae cynlluniau gostyngiadau y dreth gyngor yn hanfodol bwysig i bobl fregus Cymru, wrth gwrs, ond drwy gyflwyno system decach o drethiant yn y lle cyntaf, hynny yw, gallwn fod mewn sefyllfa lle na fyddai angen cynllun gostyngiadau y dreth gyngor mor eang a phellgyrhaeddol ag sydd gennym ni ar hyn o bryd. Petasem ni'n gallu cyflwyno system decach o drethiant, byddem ni'n gallu bod yn arbed arian yn y maes yma. Gall hyn ryddhau mwy o arian a all gael ei ddefnyddio ar gyfer gwasanaethau rheng flaen o fewn ein cynghorau lleol ni. Wrth gwrs, rydym ni i gyd yn cydnabod ac yn gwerthfawrogi yn fan hyn bod y rhain yn wasanaethau hollbwysig ac rydym ni hefyd yn cydnabod y gwaith diflino sydd yn digwydd gan staff y cynghorau lleol. Rydym ni yn aml yn fan hyn yn brolio staff yr NHS, ac yn amlwg mae eisiau gwneud hynny, ond mae'n rhaid cydnabod hefyd fod gweithwyr yn y sector gofal ac mewn sectorau eraill hefyd o fewn ein cynghorau lleol ni hefyd yn gweithio dan gyfyngiadau parhaus, ac mae'r gwaith diflino maen nhw'n ei wneud i'w ganmol. Mae eu hymrwymiad nhw i'r gwasanaethau maen nhw'n ceisio eu cyflenwi i bobl Cymru yn cael ei werthfawrogi gennym ni i gyd. Mae gweld y pwysau cynyddol yma sydd ar y staff yn dorcalonnus, ond mae hefyd yn dorcalonnus o ystyried mai'r bobl fwyaf bregus o fewn ein cymdeithas ni sy'n ddibynnol ar y gwasanaethau yma, a nhw, yn y pen draw, sy'n cael eu heffeithio waethaf gan hyn i gyd. Oes, mae eisiau rhoi terfyn ar lymder - wrth gwrs bod eisiau cael terfyn ar lymder erbyn hyn. Mae'n hollol amlwg nad ydy o'n gweithio, yn un peth, heblaw am yr holl effaith mae o'n ei gael ar ein cymunedau ni. Ond hefyd, mae angen i'r Llywodraeth yma gymryd cyfrifoldeb a derbyn cyfrifoldeb ar weithio ar ffyrdd newydd o greu systemau sydd yn gytbwys ac yn gynaliadwy i'r dyfodol. Diolch.