English: Granted, my Bill does not provide the silver bullet for solving all issues facing Welsh society. Instead, it provides a firm framework that will finally solve many of the issues that have been outstanding for too long. Ultimately, at the very heart of the Bill is to ensure the use of local food, creating local jobs, stimulating local economies, together with addressing major well-being and health issues across the length and breadth of Wales. These are points that, again, I believe every politician in this Chamber, here or virtual, would support. So, to explain a little bit more about my proposed Bill, and how I developed these proposals. Issues relating to food touch upon many aspects of the workings of Government, from public health to communities, the environment and agriculture, as well as, obviously, the economy. It engages with different departments across the Welsh Government, and we have seen numerous plans and strategies from Ministers here in Wales, such as the food and drink action plan, and the food and drink Wales COVID-19 action plan. But, as I have found out when discussing these proposals with stakeholders from across different sectors, these plans often do not speak to each other. They are often too focused on particular areas, and at times, even conflict with each other in what they are trying to achieve. Whilst I think that there is a lot to welcome, it has been clear from conversations that far more needs to be done if we are to realise the full potential of the food sector in Wales in helping to tackle some of the issues facing our communities. And, it is important to note that the progress that has been made on some of these issues elsewhere in the UK risks leaving Wales even further behind. The Scottish Government has recently published its Good Food Nation Bill, which requires Scottish Ministers and relevant public authorities to create good food nation plans, as well as considering the need for a statutory body. The UK Government is expected to produce a White Paper to respond to the recommendations of the recent national food strategy report. My proposals, therefore, have been shaped through many conversations with stakeholders and experts, as well as Members of the Senedd from across all parties. I would very much like to thank everyone for their time and assistance to date. I am also very pleased to have received the general backing from both the Farmers Union of Wales and the National Farmers Union in the broader principles of the Bill. The Landworkers Alliance also believe that an overarching vision for a healthy, resilient and sustainable food system in Wales is needed. So, in summary, my Bill would do a number of things. Establishing a Wales food commission is a key part of the proposed legislation. The commission would reset the governance of the food system in Wales, and would co-create and oversee the delivery of a Welsh food strategy, alongside Welsh Ministers and other stakeholders. It is not designed to undermine the Minister or the Government, but to support them to achieve their aims. The make-up of the commission will be further developed in collaboration with stakeholders, including the Welsh Government, as the Bill progresses. I welcome input from Members about how that may look. The Bill will place a duty on Welsh Ministers to co-produce an overarching Welsh food strategy in conjunction with other stakeholders. This will act as the strategic overarching framework that integrates policies relating to the food system across multiple Welsh Government departments. Whilst the Welsh Government is in the process of updating its food action plan, the Government's consultation document states that it is not a proposal for a holistic food system change. Yet, that is exactly what we need in Wales, and it is what the proposed food strategy will aim to do. The Bill will require local authorities and other public services, such as local health boards, to develop community food plans. This will strengthen public procurement and create better infrastructure to link food producers and consumers. These would build on the good practice that is already taking place across Wales, such as Monmouthshire County Council's food development action plan, and would encourage other local communities to explore how they can strengthen the link between producers and consumers within their area. There are also some additional policies, such as requiring Welsh Ministers to report annually on food production in Wales, so we are able to clearly analyse the outcome of the Welsh food strategy, as well as local food plans. It would allow policy makers and other interested stakeholders to make an assessment about how sustainable and robust food production is in Wales. The Bill could require all supermarkets and other retailers to donate unwanted and unsold food that is fit for human consumption to charities and food banks to help the most vulnerable in society. This is similar to a measure that was introduced in France in 2016. The policy would help Wales's Government to meet its current obligations, such as the target to halve avoidable food waste by 2025 and reduce it by 60 per cent by 2030. I know there is already some good work going on by some supermarkets in this direction, but it's just not enough. Finally, the Bill would explore ways to strengthen food labelling requirements. This would be focused on ensuring that Welsh producers, manufacturers and, importantly, the additional side of the hospitality sector would strengthen - their food labelling rules would be strengthened to ensure that food produced in Wales is clearly marked as such. However, Deputy Llywydd, I would like to stress that these are just proposals. If given leave to formally introduce a Bill, I intend on working closely with a wide range of stakeholders, as well as Members and Ministers from across this Chamber, to ensure that their views and aims are included within the legislation, because it's by working together as one Senedd that we can achieve a more prosperous, a fairer and a more equal Wales. To close, Deputy Llywydd, I would like to take this opportunity to make an appeal to each Member of the Senedd as individuals, not political parties, not the party whips: we have a moral responsibility to act today. It is easy to overstate the impact of legislation. As I acknowledged earlier, my proposals would be one cog of a much wider machine. There are other aspects of the food system that are outside of our powers, and I do think we need to see more from other Governments to tackle some of those issues, but this Bill would give us the platform we need here in Wales to start implementing the changes we need to see. We often hear the word 'progressive' thrown around in this Chamber. Well, let's deliver on progressiveness. A Welsh solution for Welsh issues, made for the people of Wales. To quote Professor Kevin Morgan and Simon Wright in their recent op-ed about my Bill, and I quote: 'Common sense, as well as reams of research evidence, tells us we must deliver. Future generations will find it hard to comprehend our failure to do so.' Deputy Llywydd, I look forward to hearing the views of Members from across the Chamber. Diolch.
Welsh: Nid yw fy Mil yn cynnig ateb syml a fydd yn datrys yr holl broblemau sy'n wynebu'r gymdeithas yng Nghymru. Yn hytrach, mae'n darparu fframwaith cadarn a fydd o'r diwedd yn datrys llawer o'r problemau sydd wedi bod yn ein hwynebu yn rhy hir. Yn y pen draw, hanfod y Bil yw sicrhau defnydd o fwyd lleol, gan greu swyddi lleol, ysgogi economïau lleol, ynghyd â mynd i'r afael â materion llesiant ac iechyd mawr ar hyd a lled Cymru. Unwaith eto, credaf fod rhain yn bwyntiau y byddai pob gwleidydd yn y Siambr hon, boed yma neu'n rhithwir, yn eu cefnogi. Felly, rwyf am esbonio ychydig mwy am fy Mil arfaethedig, a sut y datblygais y cynigion hyn. Mae materion sy'n ymwneud â bwyd yn cyffwrdd â sawl agwedd ar waith y Llywodraeth, o iechyd y cyhoedd i gymunedau, yr amgylchedd ac amaethyddiaeth, yn ogystal â'r economi, yn amlwg. Mae'n ymgysylltu â gwahanol adrannau ar draws Llywodraeth Cymru, ac rydym wedi gweld nifer o gynlluniau a strategaethau gan Weinidogion yma yng Nghymru, megis y cynllun gweithredu ar gyfer bwyd a diod, a chynllun gweithredu COVID-19 Cymru ar gyfer bwyd a diod. Ond fel rwyf wedi'i ddarganfod wrth drafod y cynigion hyn gyda rhanddeiliaid ar draws y gwahanol sectorau, yn aml nid yw'r cynlluniau hyn yn siarad â'i gilydd. Maent yn aml yn canolbwyntio gormod ar feysydd penodol, ac ar adegau, maent hyd yn oed yn gwrthdaro â'i gilydd yn yr hyn y maent yn ceisio'i gyflawni. Er fy mod yn credu bod llawer i'w groesawu, mae wedi bod yn glir o drafodaethau fod angen gwneud llawer mwy os ydym am wireddu potensial llawn y sector bwyd yng Nghymru i helpu i fynd i'r afael â rhai o'r problemau sy'n wynebu ein cymunedau. Ac mae'n bwysig nodi bod y cynnydd a wnaed ar rai o'r materion hyn mewn rhannau eraill o'r DU yn golygu bod perygl y bydd Cymru yn cael ei gadael ymhellach fyth ar ei hôl hi. Mae Llywodraeth yr Alban wedi cyhoeddi ei Good Food Nation Bill yn ddiweddar, sy'n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion yr Alban ac awdurdodau cyhoeddus perthnasol greu cynlluniau cenedl bwyd da, yn ogystal ag ystyried yr angen am gorff statudol. Disgwylir i Lywodraeth y DU lunio Papur Gwyn i ymateb i argymhellion adroddiad diweddar y strategaeth fwyd genedlaethol. Mae fy nghynigion, felly, wedi'u llunio yn sgil llawer o drafodaethau gyda rhanddeiliaid ac arbenigwyr, yn ogystal ag Aelodau o'r Senedd o bob plaid. Hoffwn ddiolch yn fawr iawn i bawb am eu hamser a'u cymorth hyd yma. Rwyf hefyd yn falch iawn o fod wedi cael cefnogaeth gyffredinol gan Undeb Amaethwyr Cymru ac Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr mewn perthynas ag egwyddorion ehangach y Bil. Mae'r Gynghrair Gweithwyr Tir hefyd yn credu bod angen gweledigaeth drosfwaol ar gyfer system fwyd iach, gref a chynaliadwy yng Nghymru. Felly, i grynhoi, byddai fy Mil yn gwneud nifer o bethau. Mae sefydlu comisiwn bwyd i Gymru yn rhan allweddol o'r ddeddfwriaeth arfaethedig. Byddai'r comisiwn yn ailosod llywodraethiant y system fwyd yng Nghymru, a byddai'n cyd-greu ac yn goruchwylio'r gwaith o gyflawni strategaeth fwyd i Gymru gyda Gweinidogion Cymru a rhanddeiliaid eraill. Nid yw wedi'i gynllunio i danseilio'r Gweinidog na'r Llywodraeth, ond i'w cefnogi i gyflawni eu nodau. Bydd cyfansoddiad y comisiwn yn cael ei ddatblygu ymhellach mewn cydweithrediad â rhanddeiliaid, gan gynnwys Llywodraeth Cymru, wrth i'r Bil fynd rhagddo. Rwy'n croesawu mewnbwn gan Aelodau ynglŷn â sut y gallai hynny edrych. Bydd y Bil yn gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i gydgynhyrchu strategaeth fwyd drosfwaol i Gymru gyda rhanddeiliaid eraill. Bydd hyn yn gweithredu fel fframwaith trosfwaol strategol sy'n integreiddio polisïau'n ymwneud â'r system fwyd ar draws nifer o adrannau Llywodraeth Cymru. Er bod Llywodraeth Cymru wrthi'n diweddaru ei chynllun gweithredu ar gyfer bwyd, mae dogfen ymgynghori'r Llywodraeth yn nodi nad yw'n gynnig ar gyfer newid i system fwyd gyfannol. Ac eto, dyna'n union sydd ei angen arnom yng Nghymru, a dyna fydd y strategaeth fwyd arfaethedig yn anelu i'w wneud. Bydd y Bil yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol a gwasanaethau cyhoeddus eraill, megis byrddau iechyd lleol, ddatblygu cynlluniau bwyd cymunedol. Bydd hyn yn cryfhau caffael cyhoeddus ac yn creu gwell seilwaith i gysylltu cynhyrchwyr a defnyddwyr bwyd. Byddai'r rhain yn adeiladu ar yr arferion da sydd eisoes yn digwydd ledled Cymru, megis cynllun gweithredu Cyngor Sir Fynwy ar ddatblygu bwyd, a byddai'n annog cymunedau lleol eraill i archwilio sut y gallant gryfhau'r cysylltiad rhwng cynhyrchwyr a defnyddwyr yn eu hardal. Ceir rhai polisïau ychwanegol hefyd, megis y gofyniad i Weinidogion Cymru adrodd yn flynyddol ar gynhyrchiant bwyd yng Nghymru, fel y gallwn ddadansoddi canlyniad strategaeth fwyd Cymru yn glir, yn ogystal â chynlluniau bwyd lleol. Byddai'n caniatáu i lunwyr polisi a rhanddeiliaid eraill sydd â diddordeb i wneud asesiad o ba mor gynaliadwy a chadarn yw cynhyrchiant bwyd yng Nghymru. Gallai'r Bil ei gwneud yn ofynnol i bob archfarchnad a manwerthwr arall roi bwyd nad oes mo'i eisiau neu heb ei werthu sy'n addas i'w fwyta i elusennau a banciau bwyd i helpu'r bobl fwyaf agored i niwed mewn cymdeithas. Mae hyn yn debyg i fesur a gyflwynwyd yn Ffrainc yn 2016. Byddai'r polisi'n helpu Llywodraeth Cymru i gyflawni ei rhwymedigaethau presennol, megis y targed i haneru gwastraff bwyd y gellir ei osgoi erbyn 2025 a'i leihau 60 y cant erbyn 2030. Gwn fod rhai archfarchnadoedd eisoes yn gwneud gwaith da, ond nid yw'n ddigon. Yn olaf, byddai'r Bil yn archwilio ffyrdd o gryfhau gofynion labelu bwyd. Byddai hyn yn canolbwyntio ar sicrhau bod cynhyrchwyr, gweithgynhyrchwyr ac yn bwysig, ochr ychwanegol y sector lletygarwch, yn cryfhau - byddai eu rheolau labelu bwyd yn cael eu cryfhau i sicrhau bod bwyd a gynhyrchir yng Nghymru wedi'i nodi'n glir i ddangos mai dyna ydyw. Fodd bynnag, Ddirprwy Lywydd, hoffwn bwysleisio mai cynigion yn unig yw'r rhain. Os caf ganiatâd i gyflwyno Bil yn ffurfiol, bwriadaf gydweithio'n agos ag ystod eang o randdeiliaid, yn ogystal ag Aelodau a Gweinidogion o bob rhan o'r Siambr, i sicrhau bod eu barn a'u hamcanion wedi eu cynnwys yn y ddeddfwriaeth, oherwydd drwy gydweithio fel un Senedd y gallwn sicrhau Cymru fwy teg a chyfartal. I gloi, Ddirprwy Lywydd, hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i apelio ar bob Aelod o'r Senedd fel unigolion, nid pleidiau gwleidyddol, nid chwipiaid y pleidiau: mae gennym gyfrifoldeb moesol i weithredu heddiw. Mae'n hawdd gorbwysleisio effaith deddfwriaeth. Fel y cydnabûm yn gynharach, un elfen mewn peiriant llawer ehangach fyddai fy nghynigion. Mae yna agweddau eraill ar y system fwyd sydd y tu hwnt i'n pwerau, a chredaf fod angen inni weld Llywodraethau eraill yn gwneud mwy i fynd i'r afael â rhai o'r problemau, ond byddai'r Bil hwn yn rhoi'r llwyfan sydd ei angen arnom yma yng Nghymru i ddechrau gweithredu'r newidiadau y mae angen inni eu gweld. Clywn y gair 'blaengar' yn cael ei daflu o gwmpas yn aml yn y Siambr hon. Wel, gadewch inni weithredu mewn modd blaengar. Atebion Cymreig i broblemau Cymreig, wedi'u creu ar gyfer pobl Cymru. I ddyfynnu'r Athro Kevin Morgan a Simon Wright yn eu herthygl ddiweddar ar fy Mil: 'Mae synnwyr cyffredin, yn ogystal â thoreth o dystiolaeth ymchwil, yn dweud wrthym fod yn rhaid inni weithredu. Bydd cenedlaethau'r dyfodol yn ei chael hi'n anodd deall ein methiant i wneud hynny.' Ddirprwy Lywydd, edrychaf ymlaen at glywed barn Aelodau o bob rhan o'r Siambr. Diolch.