English: The evidence is clear and unambiguous: over £1 billion has been wasted by successive Welsh Labour Governments in the past decade. It makes no odds whether they're joined at the hip with Plaid Cymru or the Liberal Democrats - the waste goes on and on. As I will demonstrate during this contribution, too many projects, policies and initiatives struggle - and I'm struggling, sorry, with my autocue here - to define clear objectives or agree outcomes, and even those that do are seldom subjected to the rigorous scrutiny that the use of the taxpayer's pound demands. Even worse, Llywydd - even worse - is that so many of the projects with potential - the ones that started as pilots - crash and burn, because, once the initial funding runs out, there's no-one with funds prepared to adopt and carry the project forward. So, this Labour Government is forever reinventing the wheel, like a hamster going round and round, ever busier but with no destination. I have read endless committee reports, Wales Audit Office reports, health board reports, external organisation reports, third sector reports, think tank and research reports. Again and again, the same themes emerge: lack of capacity, lack of capability, lack of sustainability, lack of consistency, lack of focus, lack of objectives, lack of scrutiny, lack of value for money. The theme goes on and on and rather like the theme in Titanic, and, like the Titanic, this Government is holed below the waterline, and the taxpayer's pound is sinking into the abyss. The passion I and my colleagues have to raise the game in Wales to ensure there is a deep sense of fiscal responsibility is why I'm rejecting most of the amendments before us; the Government's because it is utterly pointless and has no shame, no recognition of the taxpayer's pound they've consistently wasted, and no sense of responsibility - it's always somebody else's fault - Gareth Bennett's amendment because we don't do ostrich - move on, Gareth, the times have. Neil McEvoy's amendment I have some sympathy with, but I would need to be convinced that pushing everything through local authorities is the answer. I will accept Caroline Jones's amendment. Trust is low, and I think the waste of money the public sees - the overspends, the lack of responsibility - has contributed to people in Wales giving up and not participating. Would you trust anyone who wasted £1 billion of your money? We've all heard of the usual suspects: £221 million on uncompetitive enterprise zones; over £9 million on the flawed initial funding for the Circuit of Wales; almost £100 million on delays and overspend on the Heads of the Valleys road; £157 million - gosh, that number's ingrained in our hearts, isn't it - on the M4 relief road inquiry; over £100 million just propping up Cardiff Airport. But, as ever, there are devils to be found in the detail. There are lesser known screw-ups where there were no clear objectives, where there was no real capacity to scale up success, where there was no commitment to long-term sustainability, where the projects that were failing were not terminated promptly enough, where scrutiny was ad hoc or non-existent, or not reviewed by people with the authority or the guts to make the hard decisions. An example of sheer fiscal incompetence can be found in the June 2020 Audit Wales report on Labour's rural development grant scheme. The report found that £53 million of grants were made without ensuring value for money. And I quote the Wales Audit Office report: out of £598 million already provided under the scheme, 'the Welsh Government granted £68 million through "direct applications." In this process, officials invited known individuals or organisations to apply without any competition.' In short, the auditor general found that key aspects of the design, operation and oversight of the Welsh Government's controls over the programme were not effective enough to secure value for money. In other words, the Welsh Government granted funds without competition, did not document why applicants were selected and made individual grant awards without demonstrating sufficient consideration for value for money. If that were not careless enough with the taxpayer's pound, the Labour Government just handed out funds to existing projects without checking if they were successful. There was no meaningful programme and project oversight. Let me turn from the Wales Audit Office to examples from the Senedd's Public Accounts Committee. The Public Accounts Committee published two reports over the course of this term highlighting concerns with the accounts of Natural Resources Wales. Seven years ago, the creation of NRW through the merger of the environment agency, countryside council and the forestry commission, was heralded as a way of providing a more accountable, streamlined and efficient way of managing and safeguarding the nation's environment and natural resources. Yet the reports by PAC have highlighted that NRW have failed to deliver on these goals.
Welsh: Mae'r dystiolaeth yn glir ac yn ddiamwys: mae dros £1 biliwn wedi'i wastraffu gan lywodraethau Llafur olynol yng Nghymru yn ystod y degawd diwethaf. Nid yw'n gwneud unrhyw wahaniaeth a ydynt ynghlwm wrth Blaid Cymru neu'r Democratiaid Rhyddfrydol - mae'r gwastraff yn parhau. Fel y byddaf yn ei ddangos yn ystod y cyfraniad hwn, mae gormod o brosiectau, polisïau a chynlluniau'n ei chael hi'n anodd - ac rwy'n ei chael hi'n anodd gyda fy awtociw yma, mae'n ddrwg gennyf - diffinio amcanion clir neu gytuno ar ganlyniadau, ac anaml y bydd hyd yn oed y rhai sy'n gwneud hynny'n ddarostyngedig i'r gwaith craffu trwyadl y mae'r defnydd o bunt y trethdalwr yn galw amdano. Yr hyn sy'n waeth byth, Lywydd - yn waeth byth - yw bod cynifer o'r prosiectau sydd â photensial - y rhai a ddechreuodd fel cynlluniau peilot - yn chwalu ac yn methu, oherwydd, ar ôl i'r cyllid cychwynnol ddod i ben, nid oes neb ag arian yn barod i fabwysiadu a bwrw ymlaen â'r prosiect. Felly, mae'r Llywodraeth Lafur hon yn ailddyfeisio'r olwyn yn dragywydd, fel bochdew'n mynd rownd a rownd, yn brysurach nag erioed ond heb allu mynd i unman. Rwyf wedi darllen adroddiadau pwyllgor diddiwedd, adroddiadau Swyddfa Archwilio Cymru, adroddiadau byrddau iechyd, adroddiadau sefydliadau allanol, adroddiadau'r trydydd sector, adroddiadau melinau trafod ac adroddiadau ymchwil. Dro ar ôl tro, daw'r un themâu i'r amlwg: diffyg capasiti, diffyg gallu, diffyg cynaliadwyedd, diffyg cysondeb, diffyg ffocws, diffyg amcanion, diffyg craffu, diffyg gwerth am arian. Mae'r stori'n mynd ymlaen ac ymlaen ac ychydig fel y thema yn Titanic, mae'r Llywodraeth hon yn methu codi ei phen uwchben y dŵr, ac mae punt y trethdalwr yn suddo'n is. Oherwydd yr angerdd sydd gennyf fi a fy nghyd-Aelodau i wella pethau yng Nghymru er mwyn sicrhau bod yna ymdeimlad dwfn o gyfrifoldeb ariannol, rwy'n gwrthod y rhan fwyaf o'r gwelliannau a gyflwynwyd; gwelliant y Llywodraeth am ei fod yn gwbl ddibwrpas ac yn ddigywilydd, dim cydnabyddiaeth o bunt y trethdalwr y maent wedi'i gwastraffu'n gyson, a dim ymdeimlad o gyfrifoldeb - bai rhywun arall bob amser - gwelliant Gareth Bennett am nad ydym am gladdu ein pennau yn y tywod - symudwch ymlaen, Gareth, mae'r oes wedi gwneud hynny. Mae gennyf rywfaint o gydymdeimlad â gwelliant Neil McEvoy, ond byddai angen i mi gael fy argyhoeddi mai gwthio popeth drwy awdurdodau lleol yw'r ateb. Rwy'n derbyn gwelliant Caroline Jones. Ni cheir fawr o hyder, a chredaf fod y gwastraff arian y mae'r cyhoedd yn ei weld - y gorwariant, y diffyg cyfrifoldeb - wedi cyfrannu at y ffaith bod pobl Cymru'n rhoi'r ffidil yn y to ac yn gwrthod cymryd rhan. A fyddech chi'n ymddiried yn rhywun a wastraffodd £1 biliwn o'ch arian? Rydym i gyd wedi clywed am yr hen enghreifftiau: £221 miliwn ar ardaloedd menter anghystadleuol; dros £9 miliwn ar y cyllid cychwynnol diffygiol i Cylchffordd Cymru; bron i £100 miliwn ar oedi a gorwario ar ffordd Blaenau'r Cymoedd; £157 miliwn - mawredd, mae'r swm hwnnw wedi'i serio yn ein meddyliau, onid yw - ar ymchwiliad ffordd liniaru'r M4; dros £100 miliwn yn cynnal Maes Awyr Caerdydd. Ond fel arfer, yn y manylion y ceir hyd i'r gwir. Ceir hyd i fethiannau llai hysbys lle na chafwyd unrhyw amcanion clir, lle nad oedd unrhyw allu gwirioneddol i ehangu llwyddiant, lle nad oedd unrhyw ymrwymiad i gynaliadwyedd hirdymor, lle na chafodd prosiectau a oedd yn methu eu dirwyn i ben yn ddigon buan, lle'r oedd gwaith craffu'n digwydd ar sail ad hoc neu lle nad oedd yn digwydd o gwbl, neu lle na châi ei adolygu gan bobl â'r awdurdod a'r dewrder i wneud y penderfyniadau anodd. Gwelir un enghraifft o anallu cyllidol pur yn adroddiad Archwilio Cymru ym mis Mehefin 2020 ar gynllun grant datblygu gwledig Llafur. Canfu'r adroddiad fod £53 miliwn o grantiau wedi'u gwneud heb sicrhau gwerth am arian. Ac rwy'n dyfynnu adroddiad Swyddfa Archwilio Cymru: o'r £598 miliwn a ddarparwyd eisoes o dan y cynllun, dyfarnodd Llywodraeth Cymru '£68 miliwn o arian grant drwy broses 'ceisiadau uniongyrchol' lle bu i swyddogion wahodd ceisiadau i gael arian heb gystadleuaeth.' Yn fyr, canfu'r archwilydd cyffredinol nad oedd agweddau allweddol ar gynllun, gweithrediad a throsolwg ar fesurau rheoli Llywodraeth Cymru ar gyfer y rhaglen yn ddigon effeithiol i sicrhau gwerth am arian. Mewn geiriau eraill, rhoddodd Llywodraeth Cymru arian heb gystadleuaeth, ni ddogfennodd pam y dewiswyd ymgeiswyr a dyfarnodd grantiau unigol heb ddangos digon o ystyriaeth i werth am arian. Os nad oedd hynny'n ddigon di-ofal â phunt y trethdalwr, rhoddodd y Llywodraeth Lafur arian i brosiectau a oedd yn bodoli'n barod heb edrych i weld a oeddent yn llwyddiannus. Ni chafwyd unrhyw drosolwg ystyrlon ar y rhaglenni a'r prosiectau. Gadewch i mi droi oddi wrth Swyddfa Archwilio Cymru at enghreifftiau gan Bwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus y Senedd. Cyhoeddodd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ddau adroddiad yn ystod y tymor hwn yn tynnu sylw at bryderon ynghylch cyfrifon Cyfoeth Naturiol Cymru. Saith mlynedd yn ôl, cyhoeddwyd bod creu Cyfoeth Naturiol Cymru drwy uno asiantaeth yr amgylchedd, y cyngor cefn gwlad a'r comisiwn coedwigaeth yn ffordd o ddarparu dull mwy atebol, syml ac effeithlon o reoli a diogelu amgylchedd ac adnoddau naturiol y genedl. Ac eto, mae adroddiadau'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus wedi tynnu sylw at y ffaith bod Cyfoeth Naturiol Cymru wedi methu cyflawni'r nodau hyn.