English: I'd always heard about Steffan Lewis from my former ministerial colleague and fellow Assembly Member, Jocelyn Davies, who was so proud of this young political activist who volunteered in her office. And when she told me she was standing down at the 2016 election, she actually said she was glad that this would provide an opportunity for Steffan to take his place in the Assembly as her successor Plaid Cymru Assembly Member for the South Wales East region. Of course, Steffan was known by many of us for his work behind the scenes before 2016, working for Leanne as her speech writer, and we knew - we knew - he would be formidable when the time came for him to enter the public world of politics as an Assembly Member. And, of course, he made his mark from day one as the youngest Member elected in 2016. I recall, as many will as well, Steffan taking his seat here in the Chamber with great confidence, clarity, but also humble about his role and the opportunity he'd had - clear about his politics, of course. I remember he said - and you can recall that, and his colleagues - that he wouldn't be using his computer, because he wanted to be fully engaged in debates. He didn't want to have that charge we often get: 'What are you doing staring at your computer all day?' And I think he stuck to that promise. So, if we wanted him, we had to get him out of the Chamber or text him. He was ready from the start to work outside the party confines to achieve shared goals and aims, and he took the lead as we quickly moved into the pre-imposed referendum world as the party spokesperson, working with Labour on 'Securing Wales' Future', and of course that has stood the test of time today, as the First Minister said today, and indeed last week. But he was also expert and steadfast as finance spokesperson. He sat on both finance and the external affairs committees, as I did, and when I joined those committees last November, I enjoyed them so much more when he was able to join us, as Dai Rees has said, despite his advancing illness and arduous treatment, which he faced with such courage, which all of us will have learnt from. But he did, as has been said, never let any Labour Minister or colleague off the hook in terms of his scrutiny, but was always supportive when he saw common cause. I also want to pay tribute to the role Steffan played in promoting the importance of Wales in the world, and the importance of external affairs. So, he handed over to me the rapporteur role he'd played with Jeremy Miles, when he was on the committee, looking at the opportunities for Wales in the world as part of our responsibilities towards international development - and I know Eluned Morgan will be taking this forward - but also post Brexit, determined to ensure that Wales was not bypassed and was recognised diplomatically, culturally, socially and economically. The walk with Steff has been mentioned, organised by Nia last July. I remember walking with Dai Lloyd and Jeff Cuthbert along the canal to Blackwood. It will be a lasting memory for all of us, and I remember that hug with Steffan on that walk. For Steffan, it was so important that he was raising those funds for Velindre. And of course, with that, my heartfelt thoughts and sympathies are with his family today, and in the weeks and months and years ahead. Steffan, you've left a great legacy as a passionate Welsh European, an international citizen of the world, and we'll continue to help pursue those goals in your memory, because you were far-sighted in your political vision as a proud and outstanding person and politician of Wales.
Welsh: Roeddwn wedi clywed ers amser am Steffan Lewis gan fy nghyn gyd-Aelod a chyd-Weinidog yn y Cynulliad, Jocelyn Davies, a oedd mor falch o'r ymgyrchydd gwleidyddol ifanc hwn a oedd wedi gwirfoddoli yn ei swyddfa hi. A phan ddywedodd hi wrthyf ei bod yn bwriadu ymddiswyddo cyn etholiad 2016, dywedodd ei bod yn falch y byddai hwnnw'n gyfle i Steffan gymryd ei le yn y Cynulliad fel olynydd iddi hi yn Aelod Cynulliad Plaid Cymru dros ranbarth y de ddwyrain. Wrth gwrs, roedd llawer ohonom ni'n adnabod Steffan yn sgil ei waith y tu ôl i'r llenni cyn 2016, yn gweithio fel awdur areithiau i Leanne, ac roeddem yn gwybod - roeddem yn gwybod - y byddai ef yn unigolyn aruthrol pan ddeuai'r amser iddo ef ymuno â byd gwleidyddiaeth cyhoeddus fel Aelod Cynulliad. Ac, wrth gwrs, fe adawodd ei farc o'r diwrnod cyntaf y daeth yn Aelod, yr ieuengaf a etholwyd yn 2016. Rwy'n cofio, fel y bydd llawer hefyd, i Steffan gymryd ei sedd yma yn y Siambr gyda hyder ac eglurder, ond hefyd yn wylaidd o ran ei swydd a'r cyfle yr oedd wedi ei gael - yn glir o ran ei wleidyddiaeth, wrth gwrs. Cofiaf iddo ddweud - a gallwch chi gofio hynny, a'i gydweithwyr hefyd - na fyddai ef yn defnyddio ei gyfrifiadur, oherwydd ei fod yn awyddus i gymryd rhan lawn yn y dadleuon. Nid oedd ef am gael ei gyhuddo fel y cawn ni'n aml: 'Beth ydych chi'n ei wneud yn rhythu ar eich cyfrifiadur o fore gwyn tan nos?' A chredaf iddo gadw at yr addewid honno. Felly, os oedd angen cael gafael arno, roedd yn rhaid ei gael allan o'r Siambr neu anfon neges destun ato. O'r cychwyn roedd yn barod i weithio y tu hwnt i ffiniau'r pleidiau i gyflawni nodau ac amcanion cyffredin, ac fe gymerodd ef yr awenau yn llefarydd ei blaid wrth inni symud yn fuan tuag at fyd y refferendwm a orfodwyd arnom, gan weithio gyda Llafur ar 'Ddiogelu dyfodol Cymru'. Ac wrth gwrs mae hynny wedi sefyll prawf amser heddiw, fel y dywedodd y Prif Weinidog heddiw, ac yn wir yr wythnos diwethaf. Ond roedd hefyd yn llefarydd cyllid cadarn ac yn arbenigwr yn y maes. Eisteddai ar y pwyllgorau cyllid a'r pwyllgorau materion allanol, fel y gwnawn innau, a phan ymunais â'r pwyllgorau hynny fis Tachwedd diwethaf, roeddwn i'n eu mwynhau nhw gymaint yn fwy pan oedd ef yn gallu ymuno â ni, fel y soniodd Dai Rees, er gwaethaf ei salwch cynyddol a'i driniaethau blin, yr oedd yn eu hwynebu gyda'r fath ddewrder, a bydd pob un ohonom wedi dysgu oddi wrtho. Ond ni fyddai byth, fel y dywedais, yn gadael unrhyw Weinidog Llafur neu gydweithiwr oddi ar y bachyn o ran ei waith craffu, ond roedd bob amser yn gefnogol pan welai achos cyffredin. Hoffwn dalu teyrnged hefyd i waith Steffan yn hyrwyddo pwysigrwydd Cymru yn y byd, a phwysigrwydd materion allanol. Felly, fe drosglwyddodd yr awenau i mi o ran swyddogaeth y rapporteur yr oedd ef wedi ei wneud gyda Jeremy Miles, pan oedd ef ar y pwyllgor, yn edrych ar gyfleoedd i Gymru yn y byd fel rhan o'n cyfrifoldebau tuag at ddatblygiad rhyngwladol - a gwn y bydd Eluned Morgan yn dwyn hyn yn ei flaen - ond hefyd ar ôl Brexit, yn benderfynol o sicrhau nad oedd Cymru yn cael ei hanwybyddu ac yn cael ei chydnabod o ran diplomyddiaeth, yn ddiwylliannol, yn gymdeithasol ac yn economaidd. Soniwyd eisoes am y daith gerdded gyda Steff, a drefnwyd gan Nia fis Gorffennaf diwethaf. Rwy'n cofio cerdded gyda Dai Lloyd a Jeff Cuthbert ar hyd y gamlas i'r Coed Duon. Bydd yn atgof parhaol i bob un ohonom, a chofiaf y cwtsh gyda Steffan ar y daith honno. I Steffan, roedd mor bwysig ei fod yn codi'r arian hwnnw at Felindre. Ac wrth gwrs, gyda hynny, rwy'n meddwl am ei deulu ac yn cydymdeimlo o'r galon â nhw heddiw, a hefyd yn yr wythnosau a'r misoedd a'r blynyddoedd i ddod. Steffan, rydych chi wedi gadael etifeddiaeth fawr ar eich ôl yn Gymro Ewropeaidd angerddol, ac yn ddinesydd byd rhyngwladol. Byddwn yn parhau i helpu i fynd ar drywydd yr amcanion hynny er cof amdanoch, oherwydd roeddech chi'n graff iawn yn eich gweledigaeth wleidyddol ac fel unigolyn a gwleidydd balch a neilltuol o Gymru.