English: I thank Mark Isherwood for those comments and questions. I think much of what he says I absolutely agree with. These islands have a long history of slavery and our part in that history has not always covered us in glory. But we do have to look at it in the context of what was happening at that time. That was part of what the whole process of the Legall audit was: to identify people that we considered, at that time in history, as being people who were philanthropists, who contributed to our society, who were wealth creators, and so on, and they gave good things to our society, but they also did, of course, lifelong harm to the nation in terms of the memories of communities, not so far back. It's quite right and proper that we look at all of that through the context of twenty-first century eyes - that we look at these people, and we say that what they did at that time they did in the course of their lives during that time, but the impact that that had on generations that came behind them should not be ignored. People involved in the slave trade committed some terrible atrocities and some terrible injustices, and all of that needs to be recognised alongside any of the good things that those people did. I'll give you an example. Colleagues in the Chamber will know, of course, that I was born and brought up in the city of Bristol, a city whose whole economy was based at that time - . The Edward Colston statue was a symbol of that. Edward Colston was a great philanthropist in the city. He built schools, he built hospitals, he gave his name to all sorts of things around the city, and gave lots of money to that city. But that doesn't mean that people don't now recognise that the damage that he did during that time had to be recognised. The Legall audit came around as a result of some of the things that we saw around that time, following the Black Lives Matter movement and the toppling of the Colston statue, and, in fact, the toppling of statues that we've seen elsewhere. It was part of the reason why the Culture, Welsh Language and Communications Committee looked, on the basis of that and in the wake of all of that, at how we commemorate these people from the past. So, I think it is more of a question of we don't throw the baby out with the bathwater, and that we look at what these historical figures did. We can commemorate the good things that they did, but we recognise the historical injustices as well, and we set them in the context. It is not a question of the Welsh Government dictating from on high as to which of these people should be commemorated and which shouldn't. It is for us to issue guidance on how local authorities and public bodies set them in the context. And that was what happened with the Stanley statue in Denbigh. Denbigh responded as a result of a petition in that town. They had a local referendum, and that local referendum decided to retain Stanley. It isn't the intention of Welsh Government that we would override the wishes of local residents in terms of historical figures that they can relate to in their towns, but it is something that we will be saying in the guidance - that it should potentially be set into the historical context so that, as you have already said, Mark Isherwood, it is set in that context with a narrative and with a description that sets out historically how these people fit into our history. The guidance that will be produced will be produced with a number of key stakeholders, as I've said, and that will be people from the black, Asian and minority ethnic communities, it will be women, it will be people that have historical knowledge. There will be, obviously, experts from within Welsh Government. It will also be looking at how we commemorate people going forward and into the future. Because one of the things that the audit already identified, and I've set out in my statement, is that we have a paucity of commemoration around women, around black, Asian and minority ethnic people. Certainly, the LGBTQ+ community doesn't seem to be represented in many of our commemorations. All of those things will be included in the guidance. The key to it all is that people are commemorated and recognised within the context of their time and the context in which we live now, looking back at their lives. It is not about rewriting history, it is about setting it in its appropriate context.
Welsh: Diolch i Mark Isherwood am y sylwadau a'r cwestiynau yna. Rwy'n credu fy mod i'n cytuno llwyr â llawer o'r hyn y mae'n ei ddweud. Mae gan yr ynysoedd hyn hanes hir o gaethwasiaeth ac nid yw ein rhan ni yn yr hanes hwnnw wedi bod yn destun gogoniant i ni bob amser. Ond mae'n rhaid i ni edrych arno yng nghyd-destun yr hyn a oedd yn digwydd ar y pryd. Roedd hynny'n rhan o holl broses yr archwiliad Legall: nodi pobl yr oeddem yn eu hystyried, bryd hynny mewn hanes, yn bobl a oedd yn ddyngarwyr, a gyfrannodd at ein cymdeithas, a oedd yn grewyr cyfoeth, ac yn y blaen, ac a roddodd pethau da i'n cymdeithas, ond y gwnaethon nhw hefyd, wrth gwrs, niwed gydol oes i'r genedl o ran atgofion cymunedau, heb fod mor bell yn ôl â hynny. Mae'n gwbl iawn a phriodol ein bod yn edrych ar hynny i gyd drwy gyd-destun yr unfed ganrif ar hugain - ein bod yn edrych ar y bobl hyn, a'n bod yn dweud y gwnaethon nhw yr hyn y gwnaethon nhw bryd hynny yn ystod hynt eu hoes ar yr adeg honno, ond na ddylid anwybyddu'r effaith y cafodd hynny ar genedlaethau a ddaeth ar eu holau. Cyflawnodd pobl a oedd yn ymwneud â'r fasnach gaethweision erchyllterau ofnadwy ac anghyfiawnderau ofnadwy, ac mae angen cydnabod hynny i gyd ochr yn ochr ag unrhyw bethau da a wnaeth y bobl hynny. Byddaf i'n rhoi enghraifft i chi. Bydd cydweithwyr yn y Siambr yn gwybod, wrth gwrs, y cefais i fy ngeni a fy magu yn ninas Bryste, dinas yr oedd ei heconomi gyfan wedi ei seilio bryd hynny - . Roedd cerflun Edward Colston yn symbol o hynny. Roedd Edward Colston yn ddyngarwr mawr yn y ddinas. Adeiladodd ysgolion, adeiladodd ysbytai, rhoddodd ei enw i bob math o bethau o amgylch y ddinas, a rhoddodd lawer o arian i'r ddinas honno. Ond nid yw hynny'n golygu nad yw pobl bellach yn cydnabod bod yn rhaid cydnabod y niwed a wnaeth yn ystod y cyfnod hwnnw. Cafodd archwiliad Legall ei gynnal o ganlyniad i rai o'r pethau a welsom tua'r adeg honno, yn dilyn y mudiad Black Lives Matter a chwympo cerflun Colston, ac, yn wir, cwympo cerfluniau fel yr ydym ni wedi ei weld mewn mannau eraill. Roedd yn rhan o'r rheswm pam yr edrychodd y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu, ar sail hynny ac yn sgil hynny i gyd, ar sut yr ydym yn coffáu'r bobl hyn o'r gorffennol. Felly, rwy'n credu ei fod yn fwy o fater o beidio â thaflu'r llo a chadw'r brych, a'n bod yn edrych ar yr hyn a wnaeth y ffigyrau hanesyddol hyn. Gallwn ni goffáu'r pethau da y gwnaethon nhw, ond rydym yn cydnabod yr anghyfiawnderau hanesyddol hefyd, ac rydym yn eu gosod yn y cyd-destun. Nid yw'n fater o Lywodraeth Cymru yn datgan oddi fry pa rai o'r bobl hyn y dylid ac na ddylid eu coffáu. Ein rhan ni yw cyhoeddi canllawiau ar sut y mae awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus yn eu gosod yn y cyd-destun. A dyna'r hyn a ddigwyddodd gyda cherflun Stanley yn Ninbych. Ymatebodd Dinbych o ganlyniad i ddeiseb yn y dref honno. Cawson nhw refferendwm lleol, a phenderfynodd y refferendwm lleol hwnnw gadw Stanley. Nid bwriad Llywodraeth Cymru yw gweithredu'n groes i ddymuniadau trigolion lleol o ran y ffigyrau hanesyddol y gallan nhw uniaethu â nhw yn eu trefi, ond mae'n rhywbeth y byddwn yn ei ddweud yn y canllawiau - y dylid ei osod o bosibl yn y cyd-destun hanesyddol er mwyn, fel yr ydych chi eisoes wedi dweud, Mark Isherwood, ei osod yn y cyd-destun hwnnw gyda naratif a gyda disgrifiad sy'n nodi'n hanesyddol sut y mae'r bobl hyn yn rhan o'n hanes. Bydd y canllawiau a gaiff eu cyhoeddi yn cael eu llunio ar y cyd â nifer o randdeiliaid allweddol, fel yr wyf i wedi ei ddweud, a byddan nhw'n cynnwys pobl o'r cymunedau duon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig, menywod, pobl sydd â gwybodaeth hanesyddol. Mae'n amlwg y bydd arbenigwyr o Lywodraeth Cymru. Bydd hefyd yn edrych ar sut yr ydym yn coffáu pobl wrth symud ymlaen ac i'r dyfodol. Oherwydd un o'r pethau y nododd yr archwiliad eisoes, ac yr wyf i wedi ei nodi yn fy natganiad, yw bod gennym ni brinder coffáu yn ymwneud â menywod, yn ymwneud â phobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig. Yn sicr, nid yw'n ymddangos bod y gymuned LGBTQ+ yn cael ei chynrychioli mewn llawer o'n coffadwriaethau. Bydd yr holl bethau hynny'n cael eu cynnwys yn y canllawiau. Yn allweddol i'r cyfan yw bod pobl yn cael eu coffáu a'u cydnabod yng nghyd-destun eu hamser a'r cyd-destun yr ydym yn byw ynddo yn awr, gan edrych yn ôl ar eu bywydau. Nid yw'n ymwneud ag ailysgrifennu hanes, mae'n ymwneud â'i osod yn ei gyd-destun priodol.