English: Thank you, Deputy Presiding Officer. This statement today is timely, as we are currently in Dementia Awareness Week. I hope everyone is using this week to take action to raise awareness and offer both help and understanding to those who need it. In October last year, on World Mental Health Day, I was pleased to launch the second delivery plan in support of our 10-year mental health strategy, 'Together for Mental Health'. A key action within the delivery plan is the development of a dementia strategic action plan. This responds to a key commitment within our programme for government, to make Wales a dementia-friendly nation. We've come a long way in realising our commitment to create a dementia-friendly nation, but we recognise there is still more to do. As part of this, we've moved forward on developing a new dementia strategic action plan, as promised in 'Taking Wales Forward'. So, I was pleased to launch the public 12-week consultation at Oldwell Court in Cardiff in January this year. We should never forget that more people are living longer, and that is something to be celebrated. But, as life expectancy improves, we know more people will develop dementia. And dementia is one of the biggest healthcare challenges our generation faces. It is estimated that between 40,000 and 50,000 people in Wales are currently living with dementia. The impact of dementia in society is much wider when we consider carers and family members. Last year, we announced a number of priority areas on dementia and the steps we would take to address them, including providing more than £8 million of additional funding over the last two years to develop dementia services across Wales. This included work on dementia risk reduction, increasing public awareness, actions to improve diagnosis rates and ensuring support is available to people affected by dementia. And these messages have been built upon throughout our draft action plan. But, to ensure the plan is appropriate, it is crucial that we hear from people living with or affected by dementia, whether in a personal or a professional capacity, so that we understand what matters most to people. We must have a clear way forward to support people with dementia and the people close to them. The views and experiences shared with us have been instrumental in creating the draft plan. A number of engagement events across Wales took place to hear from people living with dementia, family members, carers, health professionals, voluntary organisations and other people with an interest. This has been undertaken in partnership both with the Alzheimer's Society and the Dementia Engagement and Empowerment Project, otherwise known as DEEP. Over 1,200 people personally affected by dementia took part throughout the consultation period, and our thanks go to those who have contributed to this work. As I've previously said, no two people with dementia, or the people who support them, will have identical needs. Overwhelming feedback from the engagement undertaken is that people want support and services to be delivered with a rights-based approach, that that support should flexible to the different needs at different stages of living with the condition, and that action demonstrates a whole-pathway approach. Now, the plan supports this approach and contains a number of themes that require further action over the next five years. The themes were informed by feedback from the responses to the 'Together for Mental Health' delivery plan consultation in 2016, where dementia was cited, and the engagement with stakeholders undertaken prior to the formal consultation period, as well as from reviewing other relevant dementia strategies. The themes include: raising awareness of how to help people reduce their risk of developing dementia, or delay its onset; raising awareness and understanding of dementia through the expansion of dementia friends and dementia supportive communities and organisations; ensuring dementia is recognised appropriately and sensitively and that people have timely access to assessment and diagnosis; early support and treatment for people with dementia, their carers and families, following diagnosis; and the availability of increased support, whether in a person's home, in hospital, or in a care home. The formal consultation closed on 3 April and we received 119 responses from a variety of stakeholders including the older person's commissioner, a number of the royal colleges, and key stakeholders such as Care Council for Wales, the Welsh Local Government Association, the Alzheimer's Society and DEEP. These responses, and feedback from the stakeholder events, are currently being analysed to inform the final report. Respondents provided suggestions on how the final plan could be improved, and those suggestions included: strengthening the rights-based approach through the whole document; further emphasis of a cross-Government approach to include transport, housing and planning, as well as health and social care aspects; highlighting the importance of allied medical professions in supporting people with dementia and their families or carers; further emphasis and specific actions in relation to supporting people with protected characteristics; more focus on younger-onset dementia, palliative care, peer support and community-led approaches; more support for carers, including adding clear measures for respite provision; and more awareness of support already available, including promoting further the national dementia support helpline. Of course, many respondents also wanted to see a more ambitious diagnosis target. I recognise the importance of this and I've agreed that this matter will be kept under review. The findings from the consultation will be incorporated appropriately into the final plan, and will be accompanied by a detailed action plan that includes measurable actions and targets to be achieved within the lifetime of the plan. Following a wealth of notable practice being provided within the consultation responses, we will also be publishing a compendium document that highlights practice examples across the pathway so we can learn from what is already happening. It is only by working together we can build a truly dementia-friendly Wales and combat other problems, such as loneliness and isolation. The public consultation has already helped us to learn from people's experiences and expertise to develop what I'm confident will be a robust, evidence-based action plan. But I don't want it to end there. I want to see the third sector taking a more active role in the way services are shaped and delivered in the coming years, which should be a great example of prudent health and care principles in action. I want us to tackle the stigma attached to dementia and take away the fear that many may have through a lack of knowledge and information. We know from our consultation that there are a wealth of community projects spanning the country that look to raise awareness and understanding of dementia and that will help to reduce stigma. I want to see more communities in Wales becoming dementia friendly and provide help and support to all those who need it. It is my hope, therefore, that at the three-year point of review, I, or my counterpart - whoever is providing the report - can stand up as I am here today and broadcast the progress and changes that we have made towards making Wales a genuinely dementia-friendly nation. I trust that Members from all parties will recognise the work undertaken to produce such a comprehensive document that reflects the voices of many people across Wales. We certainly will be listening to contributions made in today's statement, ahead of our publishing the final plan in the summer. I want that final plan to be ambitious but achievable, and that we can continue to work in partnership in the future.
Welsh: Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae'r datganiad hwn heddiw yn amserol, gan ein bod hi'n Wythnos Ymwybyddiaeth o Ddementia. Rwy'n gobeithio bod pawb yn defnyddio'r wythnos hon i gymryd camau i godi ymwybyddiaeth a chynnig cymorth a dealltwriaeth i'r rhai sydd ei angen. Ym mis Hydref y llynedd, ar Ddiwrnod Iechyd Meddwl y Byd, roeddwn i'n falch o lansio'r ail gynllun cyflawni i gefnogi ein strategaeth iechyd meddwl 10 mlynedd, 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl'. Un o'r camau gweithredu allweddol yn y cynllun cyflawni yw datblygu cynllun gweithredu strategol ar gyfer dementia. Mae hyn mewn ymateb i ymrwymiad allweddol yn ein rhaglen lywodraethu, i wneud Cymru yn genedl sy'n deall dementia. Rydym wedi dod yn bell i wireddu ein hymrwymiad i greu cenedl sy'n deall dementia, ond rydym yn cydnabod bod mwy i'w wneud. Yn rhan o hyn, rydym wedi symud ymlaen i ddatblygu cynllun gweithredu strategol newydd ar gyfer dementia, fel yr addawyd yn 'Symud Cymru Ymlaen'. Felly, roeddwn yn falch o lansio'r ymgynghoriad cyhoeddus 12 wythnos yn Llys Oldwell yng Nghaerdydd ym mis Ionawr eleni. Ni ddylem fyth anghofio bod mwy o bobl yn byw'n hirach, ac mae hynny'n rhywbeth i'w ddathlu. Ond, wrth i ddisgwyliad oes wella, rydym yn gwybod y bydd mwy o bobl yn datblygu dementia. A dementia yw un o'r heriau gofal iechyd mwyaf y mae ein cenhedlaeth ni yn ei wynebu. Amcangyfrifir bod rhwng 40,000 a 50,000 o bobl yng Nghymru yn byw gyda dementia ar hyn o bryd. Mae effaith dementia yn y gymdeithas yn ehangach o lawer pan fyddwn yn ystyried gofalwyr ac aelodau o'r teulu. Y llynedd, cyhoeddasom nifer o feysydd blaenoriaeth ar ddementia a'r camau y byddwn yn eu cymryd i fynd i'r afael â nhw, gan gynnwys darparu mwy na £8 miliwn o arian ychwanegol dros y ddwy flynedd ddiwethaf i ddatblygu gwasanaethau dementia ledled Cymru. Roedd hyn yn cynnwys gwaith ar leihau'r risg o ddementia, cynyddu ymwybyddiaeth y cyhoedd, camau gweithredu i wella cyfraddau diagnosis a sicrhau bod cymorth ar gael i'r bobl y mae dementia yn effeithio arnynt. Ac adeiladwyd ar y negeseuon hyn drwy gydol ein cynllun gweithredu drafft. Ond, er mwyn sicrhau bod y cynllun yn briodol, mae'n hanfodol ein bod yn clywed gan bobl sy'n byw gyda dementia neu'n cael eu heffeithio, boed hynny'n bersonol neu'n broffesiynol, fel ein bod yn deall beth sydd bwysicaf i bobl. Mae'n rhaid i ni gael ffordd glir ymlaen i gefnogi pobl â dementia a'r bobl sy'n agos atynt. Mae'r safbwyntiau a'r profiadau a rannwyd gyda ni wedi bod yn allweddol wrth greu'r cynllun drafft. Cynhaliwyd nifer o ddigwyddiadau ymgysylltu ledled Cymru i glywed gan bobl sy'n byw gyda dementia, aelodau o'r teulu, gofalwyr, gweithwyr iechyd proffesiynol, sefydliadau gwirfoddol a phobl eraill â diddordeb. Gwnaed hyn mewn partneriaeth â'r Gymdeithas Alzheimer a Phrosiect Ymgysylltu a Grymuso Dementia, a adnabyddir hefyd fel DEEP. Mae dros 1,200 o bobl yr effeithir arnynt yn bersonol gan ddementia wedi cymryd rhan drwy gydol y cyfnod ymgynghori, a diolchwn i'r rhai sydd wedi cyfrannu at y gwaith hwn. Fel yr wyf wedi ei ddweud o'r blaen, ni fydd unrhyw ddau unigolyn sydd â dementia, na'r bobl sy'n eu cefnogi, ag anghenion sydd yn union yr un fath. Yr adborth ysgubol o'r ymgysylltiad a wnaed yw bod pobl yn dymuno i gymorth a gwasanaethau gael eu darparu gydag ymagwedd sy'n seiliedig ar hawliau, y dylai'r cymorth hwnnw fod yn hyblyg i wahanol anghenion ar wahanol gyfnodau o fyw gyda'r cyflwr, a bod y camau hynny'n dangos dull llwybr cyfan. Erbyn hyn, mae'r cynllun yn cefnogi'r dull hwn ac yn cynnwys nifer o themâu y mae angen eu gweithredu ymhellach yn ystod y pum mlynedd nesaf. Cafodd y themâu eu llywio gan adborth o'r ymatebion i'r ymgynghoriad ar gynllun cyflawni 'Law yn Llaw at Iechyd Meddwl' yn 2016, pryd y cyfeiriwyd at ddementia, a'r ymgysylltu â rhanddeiliaid a gynhaliwyd cyn y cyfnod ymgynghori ffurfiol, yn ogystal â thrwy adolygu strategaethau dementia perthnasol eraill. Mae'r themâu'n cynnwys: codi ymwybyddiaeth o sut i helpu pobl i leihau eu risg o ddatblygu dementia, neu ohirio ei ddechrau; codi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o ddementia drwy ehangu ffrindiau dementia a chymunedau a sefydliadau sy'n cefnogi dementia; sicrhau bod dementia yn cael ei gydnabod yn briodol ac yn sensitif a bod pobl yn gallu cael asesiad a diagnosis yn brydlon; cymorth a thriniaeth cynnar i bobl â dementia, eu gofalwyr a'u teuluoedd, yn dilyn diagnosis; a bod mwy o gefnogaeth ar gael, boed hynny yng nghartref yr unigolyn, yn yr ysbyty, neu mewn cartref gofal. Daeth yr ymgynghoriad ffurfiol i ben ar 3 Ebrill a chawsom 119 o ymatebion gan amrywiaeth o randdeiliaid gan gynnwys y comisiynydd pobl hŷn, nifer o'r colegau brenhinol, a rhanddeiliaid allweddol megis Cyngor Gofal Cymru, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, Cymdeithas Alzheimer a DEEP. Mae'r ymatebion hyn, a'r adborth o'r digwyddiadau rhanddeiliaid, yn cael eu dadansoddi ar hyn o bryd i lywio'r adroddiad terfynol. Darparodd yr ymatebwyr awgrymiadau ynglŷn â sut y gellid gwella'r cynllun terfynol, ac roedd yr awgrymiadau hynny'n cynnwys: cryfhau'r dull sy'n seiliedig ar hawliau drwy'r ddogfen gyfan; pwyslais pellach ar ddull ar draws y Llywodraeth i gynnwys trafnidiaeth, tai a chynllunio, yn ogystal ag agweddau ar iechyd a gofal cymdeithasol; tynnu sylw at bwysigrwydd proffesiynau meddygol cysylltiedig wrth gefnogi pobl â dementia a'u teuluoedd neu ofalwyr; pwyslais pellach a chamau gweithredu penodol o ran cefnogi pobl â nodweddion gwarchodedig; canolbwyntio mwy ar ddementia cynnar, gofal lliniarol, cymorth cymheiriaid a dulliau a arweinir gan y gymuned; mwy o gymorth i ofalwyr, gan gynnwys ychwanegu mesurau clir ar gyfer darpariaeth seibiant; a mwy o ymwybyddiaeth o'r gefnogaeth sydd ar gael eisoes, gan gynnwys hyrwyddo'r llinell gymorth dementia genedlaethol ymhellach. Wrth gwrs, roedd llawer o ymatebwyr hefyd eisiau gweld targed diagnosis mwy uchelgeisiol. Rwy'n cydnabod pa mor bwysig yw hyn ac rwyf wedi cytuno y bydd y mater hwn yn parhau i gael ei adolygu. Bydd y canfyddiadau o'r ymgynghoriad yn cael eu hymgorffori'n briodol yn y cynllun terfynol, ac yn cael eu cyflwyno gyda chynllun gweithredu manwl sy'n cynnwys camau gweithredu a thargedau mesuradwy i'w cyflawni yn ystod oes y cynllun. Yn dilyn darparu cyfoeth o arferion nodedig o fewn yr ymatebion i'r ymgynghoriad, byddwn hefyd yn cyhoeddi dogfen gryno sy'n tynnu sylw at enghreifftiau o arferion ar draws y llwybr fel ein bod yn dysgu o'r hyn sy'n digwydd eisoes. Dim ond trwy weithio gyda'n gilydd y gallwn greu Cymru sydd wirioneddol yn deall dementia a mynd i'r afael â phroblemau eraill, megis unigrwydd ac unigedd. Mae'r ymgynghoriad cyhoeddus eisoes wedi ein helpu i ddysgu o brofiadau ac arbenigedd pobl i ddatblygu cynllun gweithredu cadarn, sy'n seiliedig ar dystiolaeth, rwy'n ffyddiog o hynny. Ond nid wyf yn dymuno iddo orffen yn y fan honno. Rwy'n dymuno gweld y trydydd sector yn chwarae rhan fwy gweithredol yn y ffordd y mae gwasanaethau'n cael eu llunio a'u cyflwyno yn ystod y blynyddoedd nesaf, a ddylai fod yn enghraifft wych o egwyddorion iechyd a gofal doeth ar waith. Rwy'n dymuno i ni fynd i'r afael â'r stigma sy'n gysylltiedig â dementia a chael gwared ar yr ofn y gallai fod gan lawer trwy ddiffyg gwybodaeth. Gwyddom o'n hymgynghoriad bod cyfoeth o brosiectau cymunedol drwy'r wlad sy'n ceisio codi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o ddementia a fydd yn helpu i leihau'r stigma. Rwy'n dymuno gweld mwy o gymunedau yng Nghymru yn dod i ddeall dementia ac yn rhoi cymorth a chefnogaeth i bawb sydd ei angen. Fy ngobaith i, felly, ar adeg yr adolygiad tair blynedd, yw y gallaf i, neu unigolyn cyfatebol - pwy bynnag sy'n darparu'r adroddiad - sefyll ar fy nhraed fel yr wyf i'n ei wneud yma heddiw a darlledu'r cynnydd a'r newidiadau yr ydym ni wedi eu gwneud tuag at wneud Cymru yn genedl sydd wirioneddol yn deall dementia. Hyderaf y bydd Aelodau o bob plaid yn cydnabod y gwaith a wnaed i gynhyrchu dogfen mor gynhwysfawr sy'n adlewyrchu lleisiau llawer o bobl ledled Cymru. Byddwn yn sicr yn gwrando ar y cyfraniadau a wneir yn natganiad heddiw, cyn i ni gyhoeddi'r cynllun terfynol yn yr haf. Rwy'n awyddus i'r cynllun terfynol fod yn uchelgeisiol ond yn gyraeddadwy, ac y gallwn barhau i weithio mewn partneriaeth yn y dyfodol.