English: Thank you. Sorry - just chasing the lectern. Thank you very much. I agree that this is an extremely important debate, and I thank the Conservative Party for having tabled it. I can't say I disagree with any of the motion or the amendments, and I have to say that there's a huge amount of agreement in what we need to be doing. So, in 2020, Tyfu Cymru conducted a survey of the 200 horticulture businesses we then had in Wales, and it revealed that Wales was growing no more than a quarter of a piece of fruit or veg a day for our population - one quarter of the I think it's seven a day we now are recommended to eat by public health. And a strong case was made at that time, nearly two years ago, for a small capital grant scheme that would have enabled those small-scale producers to double their horticultural production. Unfortunately, the Minister decided not to take up that recommendation. So, here we are in 2022, and we don't seem to have made any significant progress, while our food security has deteriorated significantly. It isn't just Brexit, which means that we no longer have the people who pick the produce; we also have the war in Ukraine disrupting international food markets. So, a very small pilot did go ahead in 2020, at the end of 2020 - £20,000 enabled five fruit and veg businesses to pay for two polytunnels, two packing sheds, a borehole to enable a site to have water, and a windrow compost turner to create food for the soil. Amber Wheeler's evaluation shows that sales of veg on this very small scale increased by 75 per cent. And if you bulk that up to all 200 of these horticultural businesses - and there may be one or two more in the last two years - we really could start to improve our food security for one of the three main ingredients of what is a healthy diet. So, it is not impressive, after 11 years of raising these issues in this Senedd, that we are still talking about developing a food strategy. We have no farm-to-fork strategy and, in the context of universal free school meals for all primary schools, we have to be candid that our procurement processes are still a work in progress. And it remains quite unclear how the Welsh Government is working in line with the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 to have a coherent, long-term inclusive strategy to bring together the foundational economy, our net zero carbon objectives, our need to address the nature crisis and our public health objectives to create a healthier population. We talk about developing a stronger, fairer, greener food strategy, but we don't seem to have a plan. So, I agree with Sam Kurtz that food is a public good, and we need to reassure our farmers that there is a really important role for Welsh farming to improve our food security. How is the economy Minister increasing the number of caterers with cooking skills? How are the 1 million trees we are going to be planting increasing the number of orchards we have, when we have the Woodland Trust saying that only elder, sloe and crab apples are going to be considered as Welsh trees, even though there is a massive body of evidence that people have been cultivating fruit trees for hundreds of years in Wales? In light of what John Griffiths had to say, perhaps Newport could - . The refurbished market in Newport could be the hub of a Newport local food partnership, because that is what we need, and we need to do this locally. We have a much bigger threat to our food security than even Brexit or Ukraine, and that is our climate. If we do not address the climate emergency and do what we say we want to do, we will simply not be able to produce the food we need, and the future will become very grim for future generations. So, just as the war in Ukraine requires us to accelerate our transition to green energy, the war in Ukraine requires us to cut our dependency on fertiliser and start adjusting our food production to protect and enhance our soil quality and address our nature emergency. What on earth are we doing having all these chicken sheds that require corn to be imported from across the world, including tearing down the Amazon? So, in this month of all months, in March, how are we encouraging growers to plant so that we do indeed have the ability to feed the very poorest in our population, who really are having to choose between eating and heating? We have seen terrifying rises in food prices for people on low incomes, and I can tell you that in the wholesale market in Cardiff, the prices are so high this week that the retailers are scared to even buy it, because they don't think they're going to be able to sell it, and if they don't sell it, they're obviously going to make a massive loss.
Welsh: Diolch. Mae'n ddrwg gennyf - os caf osod y ddarllenfa. Diolch yn fawr iawn. Cytunaf fod hon yn ddadl eithriadol o bwysig, a diolch i'r Blaid Geidwadol am ei chyflwyno. Ni allaf ddweud fy mod yn anghytuno ag unrhyw ran o'r cynnig na'r gwelliannau, a rhaid imi ddweud bod llawer iawn o gytundeb o ran yr hyn y mae angen inni ei wneud. Felly, yn 2020, cynhaliodd Tyfu Cymru arolwg o'r 200 o fusnesau garddwriaeth a oedd gennym bryd hynny yng Nghymru, a datgelodd nad oedd Cymru'n tyfu mwy na chwarter darn o ffrwyth neu lysieuyn y dydd ar gyfer ein poblogaeth - chwarter o'r saith y dydd y credaf fod iechyd y cyhoedd yn ein hargymell i'w bwyta erbyn hyn. A gwnaethpwyd achos cryf bryd hynny, bron i ddwy flynedd yn ôl, dros gynllun grant cyfalaf bach a fyddai wedi galluogi'r cynhyrchwyr bach hynny i ddyblu eu cynhyrchiant garddwriaethol. Yn anffodus, penderfynodd y Gweinidog beidio â derbyn yr argymhelliad hwnnw. Felly, dyma ni yn 2022, ac nid yw'n ymddangos ein bod wedi gwneud unrhyw gynnydd sylweddol, tra bod diogelwch ein cyflenwad bwyd wedi dirywio'n sylweddol. Nid Brexit yn unig, sy'n golygu nad oes gennym bobl i gasglu'r cynnyrch mwyach, sy'n gyfrifol am hynny; mae'r rhyfel yn Wcráin hefyd yn tarfu ar farchnadoedd bwyd rhyngwladol. Felly, aeth cynllun peilot bach iawn yn ei flaen yn 2020, ar ddiwedd 2020 - galluogodd £20,000 bum busnes ffrwythau a llysiau i dalu am ddau dwnnel polythen, dwy sied bacio, twll turio i ddod â dŵr i safle, a thröwr compost rhenciog i greu bwyd ar gyfer y pridd. Dengys gwerthusiad Amber Wheeler fod gwerthiant llysiau ar y raddfa fach hon wedi cynyddu 75 y cant. Ac os cyfrifwch hynny ar gyfer pob un o'r 200 o fusnesau garddwriaethol hyn - ac efallai y bydd un neu ddau arall yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf - gallem ddechrau gwella diogelwch ein cyflenwad bwyd ar gyfer un o dri phrif gynhwysyn deiet iach. Felly, ar ôl 11 mlynedd o godi'r materion hyn yn y Senedd, nid yw'n wych ein bod yn dal i sôn am ddatblygu strategaeth fwyd. Nid oes gennym strategaeth o'r fferm i'r fforc ac yng nghyd-destun prydau ysgol am ddim i bawb ym mhob ysgol gynradd, rhaid inni fod yn onest fod ein prosesau caffael yn dal i fod yn waith ar y gweill. Ac mae'n dal yn eithaf aneglur sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio yn unol â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 i gael strategaeth gynhwysol gydlynol, hirdymor i ddwyn ynghyd yr economi sylfaenol, ein hamcanion carbon sero net, ein hangen i fynd i'r afael â'r argyfwng natur a'n hamcanion iechyd cyhoeddus i greu poblogaeth iachach. Rydym yn sôn am ddatblygu strategaeth fwyd gryfach, decach a gwyrddach, ond nid yw'n ymddangos bod gennym gynllun. Felly, rwy'n cytuno â Sam Kurtz fod bwyd yn nwydd cyhoeddus, ac mae angen inni sicrhau ein ffermwyr fod gan ffermio yng Nghymru ran bwysig iawn i'w chwarae yn gwella diogelwch ein cyflenwad bwyd. Sut y mae Gweinidog yr economi'n cynyddu nifer yr arlwywyr sydd â sgiliau coginio? Sut y bydd yr 1 filiwn o goed y byddwn yn eu plannu yn cynyddu nifer y perllannau sydd gennym, pan fydd gennym Coed Cadw yn dweud mai dim ond coed ysgaw, coed eirin a choed afalau surion fydd yn cael eu hystyried yn goed Cymreig, er bod llawer iawn o dystiolaeth i'w chael fod pobl wedi bod yn tyfu coed ffrwythau ers cannoedd o flynyddoedd yng Nghymru? Yng ngoleuni'r hyn a ddywedodd John Griffiths, efallai y gallai Casnewydd - . Gallai'r farchnad a adnewyddwyd yng Nghasnewydd fod yn ganolbwynt i bartneriaeth fwyd leol yng Nghasnewydd, oherwydd dyna sydd ei angen arnom, ac mae angen inni wneud hyn yn lleol. Mae gennym fygythiad llawer mwy i ddiogelwch ein cyflenwad bwyd na hyd yn oed Brexit neu Wcráin, sef ein hinsawdd. Os nad awn i'r afael â'r argyfwng hinsawdd a gwneud yr hyn y dywedwn ein bod am ei wneud, ni fyddwn yn gallu cynhyrchu'r bwyd y byddwn ei angen, a bydd y dyfodol yn llwm iawn i genedlaethau'r dyfodol. Felly, yn union fel y mae'r rhyfel yn Wcráin yn gofyn inni gyflymu'r broses o newid i ynni gwyrdd, mae'r rhyfel yn Wcráin yn ei gwneud yn ofynnol inni leihau ein dibyniaeth ar wrtaith a dechrau addasu ein cynhyrchiant bwyd i ddiogelu a gwella ansawdd ein pridd a mynd i'r afael â'n hargyfwng natur. Beth ar y ddaear sy'n bod arnom yn cael yr holl siediau ieir hyn sy'n ei gwneud yn ofynnol inni fewnforio corn o ben draw'r byd, gan gynnwys torri coed yr Amazon? Felly, y mis hwn o bob mis, ym mis Mawrth, sut rydym yn annog tyfwyr i blannu fel bod gennym allu yn wir i fwydo'r tlotaf yn ein poblogaeth, sy'n gorfod dewis rhwng bwyta a gwresogi? Rydym wedi gweld pris bwyd yn codi'n arswydus i bobl ar incwm isel, a gallaf ddweud wrthych fod y prisiau yn y farchnad gyfanwerthol yng Nghaerdydd mor uchel yr wythnos hon fel bod y manwerthwyr ofn ei brynu hyd yn oed, am nad ydynt yn credu y byddant yn gallu ei werthu, ac os nad ydynt yn ei werthu, byddant yn gwneud colled enfawr wrth gwrs.