English: In a post-COVID-19 world, providing free school meals should be more of a priority than ever before, because it helps our society to build back better. Effective school food programmes can help our children not only during the first 1,000 days of their lives, but also the next 7,000 days on their journey toward adulthood. And we've heard this fact previously from Luke Fletcher, but I will repeat something similar: research by the GENIUS School Food Network undertaken in 2020 shows that the quality of diet during childhood has an impact on the development of young people. It impacts on their educational attainment and their health and well-being for the future, and also influences their diet and the risk of chronic diseases such as diabetes and cancer later in life. We therefore must have effective and sustainable ways of helping young people, particularly in socioeconomic deprived areas, in accessing a better diet. But in addition to this, Llywydd, there are social, economic and environmental benefits, too. Professor Roberta Sonnino of Cardiff University noted that public procurement is one of the most powerful tools available to governments in the development of sustainable food economies. The procurement of food is a huge percentage of our GDP - some 13 to 14 per cent, usually, in European nations. So, it's a golden opportunity for us to decide what kind of food markets we want to create, for whom, and how. Ensuring that the Government, local authorities, and other organisations purchased food that is grown locally for free school meals would strengthen the local economy, too. Supporting the local food economy could also bring economic and environmental benefits. The benefits include using farmland to grow vegetables, training the next generation of farmers to be growers as well as food producers, and particularly producers of quality meat. We can create high-quality jobs by producing, processing and selling food locally. This would boost local economies and would ensure that every pound stays local. Listen to this data: the public sector contributes significantly to expenditure on food and drink in Wales - £78 million per annum, according to the auditor general. Imagine the difference that £78 million could make to our communities if the whole procurement budget were spent in Wales on Welsh produce. Recent research by the New Economics Foundation demonstrates that investing £1 in local procurement projects gives you an added value of £3 in social, economic and environmental benefits.
Welsh: Mewn byd ôl-COVID-19, dylai darparu bwyd ysgol am ddim fod yn fwy o flaenoriaeth nag erioed o'r blaen, am ei fod yn helpu ein cymdeithas ni i adeiladu yn ôl yn well. Mae rhaglenni bwyd ysgol effeithiol yn gallu helpu ein plant ni nid yn unig yn ystod y 1,000 diwrnod cyntaf o'u bywyd, ond hefyd y 7,000 diwrnod nesaf ar eu taith i fod yn oedolion. Ac rŷm ni wedi clywed y ffaith yma o'r blaen gan Luke Fletcher, ond rwy'n mynd i ailadrodd rhywbeth tebyg: mae ymchwil gan y GENIUS School Food Network yn 2020 yn dangos bod ansawdd deiet yn ystod plentyndod yn effeithio ar ddatblygiad pobl ifanc, yn effeithio hefyd ar eu cyflawniad addysgol, iechyd a lles yn y dyfodol, a hefyd yn dylanwadu ar ddeiet a risg o glefydau fel diabetes a chancr yn ddiweddarach mewn bywyd. Rhaid i ni felly gael ffyrdd effeithiol a chynaliadwy o helpu pobl ifanc, yn enwedig mewn ardaloedd o anfantais economaidd gymdeithasol, i gael deiet gwell. Ond yn ogystal â hyn, Llywydd, mae yna fanteision cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol. Nododd yr Athro Roberta Sonnino o Brifysgol Caerdydd fod caffael cyhoeddus yn un o'r offerynnau mwyaf pwerus sydd ar gael i lywodraethau i lunio economïau bwyd cynaliadwy. Mae caffael bwyd yn ganran enfawr o'n GDP ni - rhyw 13 i 14 y cant, fel arfer, yng ngwledydd Ewrop. Felly, mae hi'n gyfle euraidd i ni benderfynu pa fath o farchnadoedd bwyd rŷm ni am eu creu, i bwy, a sut. Byddai sicrhau bod y Llywodraeth, awdurdodau lleol, a sefydliadau eraill yn prynu bwyd sy'n cael ei dyfu'n lleol ar gyfer prydau ysgol am ddim yn cryfhau yr economi leol hefyd. Gall cefnogi'r economi fwyd leol hefyd ddod â manteision economaidd ac amgylcheddol pwysig. Mae'r manteision yn cynnwys defnyddio tir fferm i dyfu llysiau a hyfforddi'r genhedlaeth nesaf o ffermwyr i fod yn dyfwyr yn ogystal â bod yn gynhyrchwyr bwyd, a chig yn arbennig, o safon. Mae modd creu swyddi da drwy gynhyrchu, prosesu a gwerthu bwyd yn lleol. Byddai hyn yn creu hwb i'r economi leol ac yn sicrhau bod y bunt yn aros yn lleol. Gwrandewch ar y data yma: mae'r sector cyhoeddus yn cyfrannu'n sylweddol at y gwariant ar fwyd a diod yng Nghymru - £78 miliwn y flwyddyn, yn ôl yr archwilydd cyffredinol. Dychmygwch y gwahaniaeth y gallai £78 miliwn ei wneud i'n cymunedau ni pe bai'r gyllideb gaffael gyfan yn cael ei gwario yng Nghymru ar gynnyrch o Gymru. Mae ymchwil ddiweddar gan y New Economics Foundation yn dangos bod buddsoddi £1 mewn cynlluniau caffael lleol yn rhoi gwerth £3 mewn gwerth cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol.