English: Thank you, Deputy Presiding Officer. May I begin by congratulating Wales on qualifying for 2016 - the first major football tournament we have qualified for since the World Cup in Sweden in 1958? It has taken nearly half a century to achieve this goal and it's a wonderful goal and I congratulate the team, the managers and everybody who made an effort to be there. I hope they'll win tomorrow against England. Each major sporting event increases the interest of people in taking part in sport. The Welsh Government has failed to build on the impetus of Welsh sporting success. Strategies such as 'Climbing Higher' and 'Creating an Active Wales' have good intentions, but inactivity rates remain high. The uptake of exercise remains linked to socioeconomic factors, with vulnerable groups failing to enjoy increased participation in sport. This has had a detrimental effect on public health in Wales. The result of the Wales health survey in 2015 confirmed that health remains the greatest challenge faced by the Welsh Government. Wales faces a public health crisis with around 60 per cent of adults classed as overweight and about a quarter as obese. But there is some good news in the survey also, Deputy Presiding Officer. The number of adults who smoke has dropped to 19 per cent and binge drinking has also decreased. However the overall picture is a bleak one of the health of our nation. Soaring rates of obesity have led to an increase of diabetes class 2, and cancer and heart diseases have increased. Since 1996, the number of people living with diabetes in Wales has more than doubled. Over 180,000 people in Wales now have diabetes and it's increasing. If we don't do anything, Minister, then in 2025, there'll be nearly 300,000. What a staggering figure. You must encourage our people. In my young age, I was a long-distance runner, I did go for an Olympic torch run back home, and I can assure you, I am 70 years old and that is actually the fruit I am reaping now. I advise every individual and every family in this country to encourage their children to participate in sports - it is the best recipe for longevity. I can assure you this one piece of advice to every family is more than spending millions and billions of pounds on sports. But, in sport, also very essential is safety for our children. It is very paramount. I can assure you, Minister, there are three areas that I will mention now, on which you must take steps. One is to make sure that our children have free access to playing fields. Sporting venues must have reduced charges. Local councils are doubling the charges for either cricket, football, rugby or whatever it is. I don't want to go on figures, but I can assure you, in the last few years, the amounts charged for these fields has trebled and the children are actually leaving sports, because - especially ethnic minorities - they just can't afford them. No. 2, also, in Wales, we must make a law that all these fast-food chain stores must use the low number or low standard of the cholesterol in their oil. It is not good enough that burger vans are parked outside our primary and high schools. That should be stopped also. Also, the third one, which is very important - in the last few months, I have had to go to hospital to see some constituents and some family members. What I saw there in the canteens, in the restaurant, in hospitals, NHS hospitals - the food quality was great, but the chocolate, ice cream, fried chips and everything were nicely given by the staff, but that's not good enough. That is actually carrying to these people not a good healthy sign, but, actually, is giving the reverse effect to the people. I have known some people who go to these restaurants for food because that is one place where people can get very good food for a very reasonable price, but I would ask the Minister to make sure our hospitals' procurement is healthy, buying local foods and produce. Also, there are certain other areas, Minister, that - . The result of the health survey I was talking about from 2015 - however, the overall picture is bleak on the health of our nation: soaring rates of obesity and ill health. Sporting events increased the interest of people taking part in sports. Welsh Government has failed to build on the impetus of Welsh sporting successes. Minister, I know there is no time, but this debate needs a much longer time to feed in that sport is one of the best for our national health. Thank you.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi ddechrau drwy longyfarch Cymru ar ennill ei lle yn Ewro 2016 - y bencampwriaeth bêl-droed fawr gyntaf o bwys i ni fynd drwodd i'w rowndiau terfynol ers Cwpan y Byd yn Sweden yn 1958? Mae wedi cymryd bron i hanner canrif i gyflawni'r nod hwn ac mae'n nod gwych a hoffwn longyfarch y tîm, y rheolwyr a phawb a wnaeth ymdrech i fod yno. Rwy'n gobeithio y byddant yn ennill yfory yn erbyn Lloegr. Mae pob digwyddiad chwaraeon mawr yn cynyddu diddordeb pobl mewn cymryd rhan mewn chwaraeon. Mae Llywodraeth Cymru wedi methu ag adeiladu ar symbyliad llwyddiant chwaraeon Cymru. Mae strategaethau megis 'Dringo'n Uwch' a 'Creu Cymru Egnïol' yn llawn bwriadau da, ond mae cyfraddau anweithgarwch yn dal i fod yn uchel. Mae'r nifer sy'n gwneud ymarfer corff yn parhau i fod yn gysylltiedig â ffactorau economaidd-gymdeithasol, ac ni cheir cynnydd yn y nifer sy'n cymryd rhan mewn chwaraeon ymhlith grwpiau sy'n agored i niwed. Mae hyn wedi cael effaith andwyol ar iechyd y cyhoedd yng Nghymru. Cadarnhaodd canlyniadau arolwg iechyd Cymru yn 2015 mai iechyd yw'r her fwyaf y mae Llywodraeth Cymru yn ei hwynebu o hyd. Mae Cymru'n wynebu argyfwng iechyd cyhoeddus gydag oddeutu 60 y cant o oedolion yn cael eu hystyried yn rhy drwm a thua'u chwarter yn ordew. Ond mae rhywfaint o newyddion da yn yr arolwg hefyd, Ddirprwy Lywydd. Mae nifer yr oedolion sy'n smygu wedi gostwng i 19 y cant ac mae goryfed mewn pyliau hefyd wedi gostwng. Fodd bynnag, mae'r darlun cyffredinol o iechyd ein cenedl yn un llwm. Mae cyfraddau cynyddol o ordewdra wedi arwain at gynnydd mewn diabetes math 2, ac mae cyfraddau canser a chlefydau'r galon wedi cynyddu. Ers 1996, mae nifer y bobl sy'n byw gyda diabetes yng Nghymru wedi mwy na dyblu. Mae dros 180,000 o bobl yng Nghymru bellach yn dioddef o ddiabetes ac mae'n cynyddu. Os na wnawn unrhyw beth, Weinidog, yn 2025, bydd bron i 300,000 o bobl â diabetes. Am ffigur syfrdanol. Mae'n rhaid i chi annog ein pobl. Pan oeddwn yn ifanc, roeddwn yn rhedwr pellter hir, fe es am rediad fflam Olympaidd yn ôl adref, a gallaf eich sicrhau, rwy'n 70 mlwydd oed a dyna yw'r ffrwyth rwy'n ei fedi yn awr mewn gwirionedd. Rwy'n cynghori pob unigolyn a phob teulu yn y wlad hon i annog eu plant i gymryd rhan mewn chwaraeon - dyna'r rysáit gorau ar gyfer hirhoedledd. Gallaf eich sicrhau bod y cyngor hwn i bob teulu yn werth mwy na gwario miliynau a biliynau o bunnoedd ar chwaraeon. Ond mewn chwaraeon hefyd, peth arall sy'n hanfodol iawn yw diogelwch i'n plant. Mae'n hollbwysig. Gallaf eich sicrhau, Weinidog, fod tri maes y byddaf yn sôn amdanynt yn awr y bydd yn rhaid i chi gymryd camau yn eu cylch. Un yw sicrhau bod ein plant yn cael mynediad am ddim i gaeau chwarae. Rhaid cael ffïoedd is i leoliadau chwaraeon. Mae cynghorau lleol yn dyblu'r ffïoedd ar gyfer naill ai criced, pêl-droed, rygbi neu beth bynnag ydyw. Nid wyf eisiau dibynnu ar ffigurau, ond gallaf eich sicrhau, yn y blynyddoedd diwethaf, mae'r symiau a godir am y caeau hyn wedi treblu ac mae'r plant yn gadael chwaraeon - yn enwedig lleiafrifoedd ethnig - am na allant eu fforddio. Rhif 2, hefyd, yng Nghymru, rhaid i ni ddeddfu bod yn rhaid i'r holl siopau cadwyn bwyd cyflym hyn ddefnyddio colestrol isel neu safon isel o golestrol yn eu holew. Nid yw'n ddigon da fod faniau byrgyrs yn parcio y tu allan i'n hysgolion cynradd ac uwchradd. Dylid rhoi diwedd ar hynny hefyd. Hefyd, y trydydd, sy'n bwysig iawn - yn y misoedd diwethaf, rwyf wedi gorfod mynd i'r ysbyty i weld etholwyr ac aelodau o'r teulu. Yr hyn a welais yno yn y ffreuturau, yn y bwyty, mewn ysbytai, ysbytai'r GIG - roedd ansawdd y bwyd yn wych, ond câi'r siocled, yr hufen iâ, y sglodion wedi'u ffrio a phopeth eu rhoi'n garedig gan y staff, ond nid yw hynny'n ddigon da. Nid yw hynny mewn gwirionedd yn cyfleu neges iach i'r bobl hyn, ond mewn gwirionedd, mae'n effeithio'n gwbl groes i hynny ar bobl. Rwyf wedi adnabod pobl sy'n mynd i'r bwytai hyn i gael bwyd am mai dyna un man lle y gall pobl gael bwyd da iawn am bris rhesymol iawn, ond byddwn yn gofyn i'r Gweinidog wneud yn siŵr fod y bwyd y mae ein hysbytai yn ei gaffael yn iach, a'u bod yn prynu bwydydd a chynnyrch lleol. Hefyd, mae yna feysydd eraill penodol, Weinidog, y - . Canlyniad yr arolwg iechyd roeddwn yn sôn amdano yn 2015 - fodd bynnag, mae'r darlun cyffredinol yn llwm o ran iechyd ein cenedl: cyfraddau cynyddol o ordewdra ac afiechyd. Cynyddodd digwyddiadau chwaraeon ddiddordeb y bobl sy'n cymryd rhan mewn chwaraeon. Mae Llywodraeth Cymru wedi methu ag adeiladu ar symbyliad llwyddiannau chwaraeon yng Nghymru. Weinidog, gwn nad oes amser, ond mae angen mwy o amser ar y ddadl hon i fwydo i mewn mai chwaraeon yw un o'r pethau gorau er lles ein hiechyd cenedlaethol. Diolch.