English: Thank you, Llywydd. I thank Members for their various contributions to the debate. I thank the member of the committee; we'll respond in detail to the points that he's made, so there will be a written response as usual to the committee to deal with each of the merits points to the scrutiny. Of course, as one of the later contributors mentioned, we're having this debate today, but the committee, as I understand it, were very clear they wanted to be able to scrutinise the regulations that had been introduced and to provide a report to assist in today's debate. And there are choices for us to make in doing so. We could have had this debate at a much earlier point in time, but we wouldn't have had the committee having the opportunity to scrutinise the regulations, and that is really a matter that is in the hands of the institution, in terms of timetabling when these debates happen and the process through the Business Committee. I'll deal with Caroline Jones's comments. This Government recognises that intervention of this type is not a first response. We have had a range of other measures in place, going through local restrictions, which contributed, but did not make the difference that we needed them to, just as the Government in England had a range of local and regional restrictions over a period of several months in some parts of England and they've made their own decision that they need to have a national approach now for the next month. We're testing, on average, more than 10,000 people a day. We're regularly testing many more than 70,000 people each week. So, we have got a large testing programme. But tests and the contact tracing and the request and the support and the legal requirements for self-isolation are tools to help us deal with the consequences of infection and to try to prevent further infection. Actually, our primary point is how we live differently, and that point about how we ask, 'What should we do?' as opposed to looking to find a set of rules to try to work around. As I said, I dealt with Mark Reckless's point about public support in my opening, about police evidence, but also there is widespread evidence of widespread public support. All the available polling evidence supports the choice that we have made. And on waste-water monitoring, we certainly aren't using that to try to scapegoat other parts of the UK - that sort of language is especially and knowingly unhelpful. I want to thank Rhun ap Iorwerth for the broad support that Plaid Cymru have continued to provide for the measures and the constructive way that we have discussed, debated and not always agreed on some of the choices that we have made. We have reflected, though, as a Government, on a very difficult time in terms of the messaging around non-essential retail, but we made choices on significant closure in other parts of the economy because we had prioritised the interests of children and young people in keeping our schools open, and that meant we had to be harder and deeper in other activity to have the sort of impact that we want to. A different choice is now being made in other parts of the UK; Northern Ireland have had a much longer set of restrictions; England are now going for a later intervention, but a longer intervention as well. And, so, we'll learn more from each other, and that was one of the points that came from COBRA yesterday, where we have made clear that as well as reporting to the people of Wales, we want to share the learning that we get in the post-firebreak period with other Governments in the UK, as we definitely still have much to learn, as the virus has many more months to be with us before we have an effective and longer term answer. In terms of what you say, well, I'll be having more to say about what the firebreak has allowed us to do: it's given us the space and the time to reflect on what we need to do moving forward, so I'll have more to say, as the First Minister indicated, on new testing technology, but also on what we're going to do to bolster our test, trace, protect service. And just in terms of the direct comments from Andrew R.T. Davies, I've never suggested that people are traitors. I don't think I've said anything inappropriate at all in my contributions today. In terms of the reference to suicide rates in England, I believe he's referring to a programme about the London ambulance service, figures that are historic, as opposed to current, and, of course, we don't know about the impact on suicide rates in Wales. What we do know, though, is that all of the measures we are taking are a balance of harms: doing nothing has very real and significant consequences. That's not just my view, but the view of the UK Prime Minister too. We do know that there will be an impact on mental health and well-being, and that's why we deliberately chose to have a shorter period in this firebreak. I still believe it was the only responsible choice to make. When we started, there were 775 patients in hospital beds. Today, there are, as the chief executive of NHS Wales has reported, 1,275, just 9 per cent below the peak in April with coronavirus. What the firebreak and the four-week lockdown in England have done is underline that the virus is not going away, but it's our behaviour that can make the biggest difference. This is not a decision that Ministers took lightly or with any enjoyment. We know how hard it has been and continues to be for people right across Wales. I want to, once again, thank everybody for their effort and collective sacrifice that is being made in all parts of Wales. I would, though, ask the Welsh Conservative leadership in particular to reflect on their choices and to exercise responsibility in their language. Conservatives are, of course, entitled to disagree with the Welsh Government, the Conservative Prime Minister, and the view of every chief medical officer in the UK, as they do. However, the language they have used on a number of occasions to disagree has been highly personal, divisive, and goes beyond the normal rough and tumble of politics. These are not normal times. In these extraordinary times, the divisive, personal, and, at times, non-factual statements from the official opposition in Wales create more room for people on the fringes of politics. Those fringe views in the midst of a pandemic are not amusing; they are dangerous. We will, no doubt, continue to disagree, but I hope that in future the way that we disagree can be both robust and responsible. I ask Members to support the motion before us.
Welsh: Diolch, Llywydd. Diolch i'r Aelodau am eu cyfraniadau amrywiol i'r ddadl. Diolch i'r aelod o'r pwyllgor; byddwn yn ymateb yn fanwl i'r pwyntiau y mae wedi eu gwneud, felly bydd ymateb ysgrifenedig fel arfer i'r pwyllgor i ymdrin â phob un o'r pwyntiau rhinwedd sy'n cyfeirio at y gwaith craffu. Wrth gwrs, fel y soniodd un o'r cyfranwyr diweddarach, rydym ni'n cael y ddadl hon heddiw, ond roedd y pwyllgor, yn ôl yr hyn yr wyf i'n ei ddeall, yn glir iawn eu bod nhw'n dymuno gallu craffu ar y rheoliadau a oedd wedi eu cyflwyno a darparu adroddiad i gynorthwyo yn y ddadl heddiw. Ac mae dewisiadau i ni eu gwneud wrth wneud hynny. Gallem ni fod wedi cael y ddadl hon yn llawer cynharach, ond ni fyddem ni wedi rhoi'r cyfle i'r pwyllgor graffu ar y rheoliadau, ac mae hynny yn fater sydd yn nwylo'r sefydliad mewn gwirionedd, o ran amserlennu pryd y bydd y dadleuon hyn yn digwydd a'r broses drwy'r Pwyllgor Busnes. Fe wnaf i ymdrin â sylwadau Caroline Jones. Mae'r Llywodraeth hon yn cydnabod nad ymateb cyntaf yw ymyriad o'r math hwn. Rydym ni wedi rhoi amrywiaeth o fesurau eraill ar waith, gan gynnwys cyfyngiadau lleol, a gyfrannodd, ond na wnaeth y gwahaniaeth yr oedd ei angen arnom, yn union fel yr oedd gan y Llywodraeth yn Lloegr ystod o gyfyngiadau lleol a rhanbarthol dros gyfnod o sawl mis mewn rhai rhannau o Loegr ac maen nhw wedi gwneud eu penderfyniad eu hunain bod angen dull gweithredu cenedlaethol arnyn nhw yn awr ar gyfer y mis nesaf. Rydym yn profi, ar gyfartaledd, dros 10,000 o bobl y dydd. Rydym ni'n profi llawer mwy na 70,000 o bobl yr wythnos yn rheolaidd. Felly, mae gennym ni raglen brofi fawr. Ond mae profion a'r olrhain cysylltiadau a'r cais a'r cymorth a'r gofynion cyfreithiol ar gyfer hunanynysu yn arfau i'n helpu ni i ymdrin â chanlyniadau heintio ac i geisio atal rhagor o heintio. Mewn gwirionedd, ein prif bwynt yw sut yr ydym yn byw yn wahanol, a'r pwynt hwnnw ynghylch sut yr ydym yn gofyn, 'Beth ddylem ni ei wneud?' yn hytrach na cheisio dod o hyd i gyfres o reolau i geisio gweithio o'i chwmpas. Fel y dywedais i, fe wnes i ymdrin â phwynt Mark Reckless ynghylch cefnogaeth y cyhoedd yn fy agoriad, ynghylch tystiolaeth yr heddlu, ond mae tystiolaeth eang hefyd o gefnogaeth gyhoeddus eang. Mae'r holl dystiolaeth o arolygon barn sydd ar gael yn cefnogi'r dewis yr ydym ni wedi ei wneud. Ac o ran monitro dŵr gwastraff, yn sicr nid ydym ni'n defnyddio hynny i geisio gwneud rhannau eraill o'r DU yn fychod dihangol - mae'r math hwnnw o iaith yn arbennig o ddi-fudd a hynny'n fwriadol. Hoffwn i ddiolch i Rhun ap Iorwerth am y gefnogaeth eang y mae Plaid Cymru wedi parhau i'w darparu ar gyfer y mesurau a'r ffordd adeiladol yr ydym ni wedi trafod, cyd-drafod ac nid cytuno bob amser ar rai o'r dewisiadau yr ydym ni wedi eu gwneud. Serch hynny, rydym ni wedi myfyrio, fel Llywodraeth, ar gyfnod anodd iawn o ran y negeseuon ynghylch manwerthu nad yw'n hanfodol, ond fe wnaethom ni ddewisiadau ynghylch cau yn sylweddol mewn rhannau eraill o'r economi oherwydd ein bod ni wedi blaenoriaethu buddiannau plant a phobl ifanc o ran cadw ein hysgolion ar agor, ac roedd hynny'n golygu bod yn rhaid i ni fod yn galetach ac yn ddyfnach mewn gweithgarwch arall i gael y math o effaith yr ydym ni'n dymuno ei chael. Mae dewis gwahanol yn cael ei wneud bellach mewn rhannau eraill o'r DU; mae gan Ogledd Iwerddon gyfres lawer hirach o gyfyngiadau; mae Lloegr erbyn hyn wedi dewis ymyriad hwyrach, ond ymyriad hirach hefyd. Ac, felly, byddwn ni'n dysgu mwy oddi wrth ein gilydd, a dyna un o'r pwyntiau a ddaeth o COBRA ddoe, lle rydym ni wedi egluro ein bod ni, yn ogystal ag adrodd i bobl Cymru, yn dymuno rhannu'r gwersi yr ydym yn eu dysgu ar ôl y cyfnod atal byr â Llywodraethau eraill yn y DU, gan fod gennym ni lawer i'w ddysgu o hyd, gan fydd y feirws yn ein plith am lawer mwy o fisoedd cyn i ni gael ateb effeithiol a thymor hwy. O ran yr hyn yr ydych chi'n ei ddweud, wel, bydd gen i fwy i'w ddweud am yr hyn y mae'r cyfnod atal byr wedi caniatáu i ni ei wneud: y mae wedi rhoi'r lle a'r amser i ni fyfyrio ar yr hyn y mae angen i ni ei wneud wrth symud ymlaen, felly bydd gen i fwy i'w ddweud, fel yr awgrymodd y Prif Weinidog, am dechnoleg profi newydd, ond hefyd am yr hyn yr ydym yn mynd i'w wneud i gryfhau ein gwasanaeth profi, olrhain, diogelu. Ac o ran y sylwadau uniongyrchol gan Andrew R.T. Davies, nid wyf i erioed wedi awgrymu bod pobl yn fradwyr. Nid wyf i'n credu fy mod i wedi dweud unrhyw beth amhriodol o gwbl yn fy nghyfraniadau heddiw. O ran y cyfeiriad at gyfraddau hunanladdiad yn Lloegr, rwy'n credu ei fod yn cyfeirio at raglen am wasanaeth ambiwlans Llundain, ffigurau sy'n hanesyddol, yn hytrach na chyfredol, ac, wrth gwrs, nid ydym yn gwybod am yr effaith ar gyfraddau hunanladdiad yng Nghymru. Yr hyn yr ydym ni'n ei wybod, serch hynny, yw bod yr holl fesurau yr ydym ni'n eu cymryd yn ystyried cydbwysedd rhwng gwahanol fathau o niwed: mae canlyniadau gwirioneddol a sylweddol iawn yn gysylltiedig â gwneud dim. Nid fy marn i yn unig yw hynny, ond barn Prif Weinidog y DU hefyd. Rydym ni yn gwybod y bydd effaith ar iechyd meddwl a lles, a dyna pam yr ydym ni wedi dewis yn fwriadol cael cyfnod byrrach yn y cyfnod atal byr hwn. Rwy'n dal i gredu mai hwn oedd yr unig ddewis cyfrifol i'w wneud. Pan wnaethom ni ddechrau, roedd 775 o gleifion mewn gwelyau ysbyty. Heddiw, fel y mae prif weithredwr GIG Cymru wedi adrodd, mae 1,275, dim ond 9 y cant yn is na'r uchafbwynt ym mis Ebrill gyda'r coronafeirws. Yr hyn y mae'r cyfnod atal byr a'r cyfyngiadau symud am bedair wythnos yn Lloegr wedi ei wneud yw pwysleisio nad yw'r feirws yn diflannu, ac mai ein hymddygiad ni sy'n gallu gwneud y gwahaniaeth mwyaf. Nid yw hwn yn benderfyniad yr oedd Gweinidogion wedi ei wneud yn ddihid nac ag unrhyw fwynhad. Rydym ni'n gwybod pa mor anodd y mae wedi bod ac yn parhau i fod i bobl ledled Cymru. Hoffwn i ddiolch unwaith eto i bawb am eu hymdrech a'u haberth gyfunol sydd i'w weld ym mhob rhan o Gymru. Fodd bynnag, rwyf i'n gofyn i arweinwyr y Ceidwadwyr Cymreig yn arbennig i fyfyrio ar eu dewisiadau ac arfer cyfrifoldeb yn eu hiaith. Wrth gwrs, mae gan y Ceidwadwyr hawl i anghytuno â Llywodraeth Cymru, Prif Weinidog Ceidwadol y DU, a barn bob prif swyddog meddygol yn y DU, fel y maen nhw'n ei wneud. Fodd bynnag, mae'r iaith y maen nhw wedi ei defnyddio droeon i anghytuno wedi bod yn hynod bersonol, yn rhwygol, ac yn mynd y tu hwnt i sgarmesoedd arferol gwleidyddiaeth. Nid yw'r rhain yn amseroedd arferol. Yn y cyfnod eithriadol hwn, mae'r sylwadau rhwygol, personol ac, ar adegau, heb fod yn ffeithiol gan yr wrthblaid swyddogol yng Nghymru yn creu mwy o le i bobl ar gyrion gwleidyddiaeth. Nid yw'r safbwyntiau ymylol hynny yng nghanol pandemig yn ddoniol; maen nhw'n beryglus. Mae'n siŵr y byddwn ni'n parhau i anghytuno, ond rwy'n gobeithio y gall y ffordd yr ydym yn anghytuno fod yn gadarn ac yn gyfrifol yn y dyfodol. Rwyf i'n gofyn i'r Aelodau gefnogi'r cynnig sydd ger ein bron.