English: Safe mask wearing is an important factor. That includes the taking on and taking off of masks as well, and there is a real challenge, not just in what sort of covering to wear, but to remind ourselves that when you take off the face covering, if you have COVID, you're likely to shed it around you. When you put it on, there's also a potential for that to take place as well. This is difficult, but it's really important for all of us, and I think elected Members will need to set the sort of example we want the public to follow. In schools, we've published clear advice from our technical advisory group, and that has allowed local authorities and schools to already make decisions about face coverings in areas of their schools where it is not possible for social distancing to be enforced. We know different school estates have different challenges. Our approach to the use of local coronavirus restrictions to contain the spread of COVID-19 is set out in the 'Coronavirus Control Plan for Wales'. And I would gently say to Welsh Conservative Members that they risk making themselves look rather foolish in going back to comments made by the finance Minister at the end of May, when we were exiting lockdown, as opposed to the fact that more than three months later we've published a coronavirus control plan, setting out clear criteria for us to take local action, exactly as we have done already in two local authority areas. In Wales, we have a well-established system for bringing together all relevant local agencies through our incident management teams and outbreak control teams. We also have a high-performing test, trace, protect service to support that process. That has enabled us to identify and understand clusters of cases quickly and to take targeted and specific action, for example, around a particular workplace or setting. So, that acts as a smart lockdown process, and I remind Members again that when we saw significant increases in Anglesey, in Wrexham, in Merthyr, significant testing in areas of Blaenau Gwent and around the country, that was because of the intelligence we had and our ability to rapidly deploy testing resources where they were needed to understand the coronavirus spread that was taking place, and not to then have to take more significant community-wide action. That is still the way that we want to act. But where we're seeing wider community transmission within areas, we've introduced measures to address areas specific. None of us want to see a return to the lockdown position that we faced in March. We're all doing all we can to avoid more extreme actions across the whole of Wales, but we do need to understand the context. Other UK nations are seeing a rise again in coronavirus, and similarly other nations across Europe. The reality is it may not be possible to avoid national measures. That is why I say again, the Government and our health service will do our part; it is important the public all recognise that we each have a contribution to make. On Friday last week, the technical advisory group provided advice on the testing of travellers and it was published. That recommends that we work across the UK between all four nations to enable access to testing for people travelling from countries with a higher prevalence of COVID-19. It of course recognises that most people travelling internationally from Wales will do so through routes other than Cardiff. As the First Minister said yesterday, and I've said previously before, there are practical questions to resolve about testing in Cardiff Airport. It's my clear preference to be able to do so. However, we need to make sure that we don't bunch passengers together and that we have clear expectations about how long people may need to stay within the airport setting; that we don't mix passenger groups from different flights - many of us are used to being in the same area to collect baggage as people from different flights - and that we have clear segregation of flights that we may want to test; and that there is space within the airport estate for testing itself. In practice, we have already regularly tested people once they are at home from flights from Zante, with very high levels of compliance, and that has enabled us to understand the spread of coronavirus on those flights and in those locations. Even when foreign travel does bring cases into Wales, it is largely the behaviour of people whilst they've been on holiday that has put others at risk, including fellow passengers on aeroplanes. Testing at day 1 and day 8 is not an alternative to quarantine. We will continue to review and refine our approach to reflect the changes in the way the virus spreads in Wales; our understanding of which interventions work best; how we as individuals, families and communities respond; and any developments in scientific evidence. So, we must be prepared to shift our position if the evidence suggests there are different courses of action that we should take. We're acutely aware of the challenges posed by delays in testing from lighthouse labs. We've been pressing the UK Government to resolve the issues as soon as possible. I've written to and spoken with the UK health Secretary on this directly, and it's also clear to me that challenges and questions about prioritising capacity for Wales should be made with us, not to us. Welsh laboratory capacity is already being used for rapid deployment to outbreaks and incidents and for NHS Wales. We're working urgently with Public Health Wales and our NHS on using and prioritising the use of Welsh lab capacity as we see pressure and demand rising both here and across the UK. I recently announced added funding of £32 million to speed up turnaround times for Public Health Wales laboratories and to provide extra capacity. This will pay for extra staff and equipment and for Public Health Wales to run regional laboratories at the University Hospital of Wales, Singleton and Ysbyty Glan Clwyd. They will then operate 24 hours a day, seven days a week, and those operations are expected from October. It will also enable the creation of six hot labs at acute hospital sites across Wales with under-four-hour testing equipment. They will operate seven days a week from November. In concluding, Deputy Presiding Officer, we will continue to take the advice of our scientists and play an active part in discussions with colleagues across the UK to implement solutions that provide the best opportunity to suppress the virus across Wales and to save as many lives as possible. All of us have a role and it's up to all of us to work together to keep Wales safe.
Welsh: Mae gwisgo masg yn ddiogel yn ffactor pwysig. Mae hynny'n cynnwys gwisgo a diosg masgiau hefyd, ac mae her wirioneddol, nid yn unig o ran pa fath o orchudd i'w wisgo, ond i'n hatgoffa ein hunain, pan fyddwch yn diosg y gorchudd wyneb, os oes gennych COVID, eich bod yn debygol o'i ledaenu. Mae perygl i hynny ddigwydd pan fyddwch yn ei wisgo hefyd. Mae hyn yn anodd, ond mae'n bwysig iawn i bob un ohonom, a chredaf y bydd angen i'r Aelodau etholedig osod y math o esiampl rydym am i'r cyhoedd ei dilyn. Mewn ysgolion, rydym wedi cyhoeddi cyngor clir gan ein grŵp cynghori technegol, ac mae hynny wedi galluogi awdurdodau lleol ac ysgolion i wneud penderfyniadau eisoes ynglŷn â gorchuddion wyneb mewn rhannau o'u hysgolion lle nad yw'n bosibl gorfodi mesurau cadw pellter cymdeithasol. Gwyddom fod gwahanol ystadau ysgol yn wynebu gwahanol heriau. Nodir ein dull o ddefnyddio cyfyngiadau coronafeirws lleol i gyfyngu ar ledaeniad COVID-19 yn 'Cynllun Rheoli'r Coronafeirws ar gyfer Cymru'. A byddwn yn dweud yn garedig wrth Aelodau'r Ceidwadwyr Cymreig eu bod mewn perygl o wneud i'w hunain edrych braidd yn ffôl pan fyddant yn mynd yn ôl at sylwadau a wnaed gan y Gweinidog cyllid ddiwedd mis Mai, pan oeddem yn llacio'r cyfyngiadau symud, yn hytrach na'r ffaith ein bod wedi cyhoeddi cynllun rheoli'r coronafeirws fwy na thri mis yn ddiweddarach sy'n nodi meini prawf clir i ni roi camau lleol ar waith, yn union fel y gwnaethom eisoes mewn dwy ardal awdurdod lleol. Yng Nghymru, mae gennym system sefydledig ar gyfer dod â'r holl asiantaethau lleol perthnasol at ei gilydd drwy ein timau rheoli digwyddiadau a'n timau rheoli achosion. Mae gennym hefyd wasanaeth profi, olrhain a diogelu sy'n perfformio'n dda i gefnogi'r broses honno. Mae hynny wedi ein galluogi i nodi a deall clystyrau o achosion yn gyflym ac i gymryd camau penodol wedi'u targedu, o amgylch gweithle neu leoliad penodol er enghraifft. Felly, mae hynny'n gweithredu fel proses glyfar i gyfyngu symud, ac atgoffaf yr Aelodau eto, pan welsom gynnydd sylweddol yn Ynys Môn, yn Wrecsam, ym Merthyr Tudful, a phrofi sylweddol mewn ardaloedd o Flaenau Gwent a ledled y wlad, digwyddodd hynny oherwydd y wybodaeth a oedd gennym a'n gallu i ddefnyddio adnoddau profi'n gyflym lle roedd eu hangen i ddeall lledaeniad y coronafeirws, ac i beidio â gorfod cymryd camau mwy sylweddol yn y gymuned wedyn. Dyna'r ffordd rydym eisiau gweithredu o hyd. Ond lle gwelwn drosglwyddiad cymunedol ehangach mewn ardaloedd, rydym wedi cyflwyno mesurau i fynd i'r afael ag ardaloedd yn benodol. Nid oes yr un ohonom am ddychwelyd at y cyfyngiadau symud a wynebwyd gennym ym mis Mawrth. Rydym i gyd yn gwneud popeth yn ein gallu i osgoi camau mwy eithafol ledled Cymru, ond mae angen inni ddeall y cyd-destun. Mae gwledydd eraill y DU yn gweld cynnydd eto yng nghyfraddau coronafeirws, yn yr un modd â gwledydd eraill ledled Ewrop. Y realiti yw efallai na fydd hi'n bosibl osgoi mesurau cenedlaethol. Dyna pam rwy'n dweud eto, bydd y Llywodraeth a'n gwasanaeth iechyd yn gwneud ein rhan; mae'n bwysig fod y cyhoedd i gyd yn cydnabod bod gan bob un ohonom gyfraniad i'w wneud. Ddydd Gwener diwethaf, rhoddodd y grŵp cynghori technegol gyngor ar brofi teithwyr ac fe'i cyhoeddwyd. Mae'n argymell ein bod yn gweithio ledled y DU rhwng y pedair gwlad i alluogi mynediad at brofion i bobl sy'n teithio o wledydd sydd â chyfradd uwch o achosion o COVID-19. Wrth gwrs, mae'n cydnabod y bydd y rhan fwyaf o bobl sy'n teithio'n rhyngwladol o Gymru yn gwneud hynny drwy lwybrau heblaw Caerdydd. Fel y dywedodd y Prif Weinidog ddoe, ac rwyf wedi dweud hyn o'r blaen, mae cwestiynau ymarferol i'w datrys ynglŷn â chynnal profion ym Maes Awyr Caerdydd. Byddai'n amlwg yn well gennyf allu gwneud hynny. Fodd bynnag, mae angen inni sicrhau nad ydym yn tyrru teithwyr at ei gilydd a bod gennym ddisgwyliadau clir ynglŷn â pha mor hir y gall fod angen i bobl aros o fewn y maes awyr; nad ydym yn cymysgu grwpiau o deithwyr o wahanol deithiau awyr - mae llawer ohonom wedi arfer bod yn yr un lle i gasglu bagiau â phobl o wahanol deithiau awyr - a'n bod yn gwahanu teithiau awyr y gallem fod am eu profi yn eglur; a bod lle ar ystad y maes awyr ar gyfer cynnal profion. Yn ymarferol, rydym eisoes wedi bod yn profi pobl yn rheolaidd pan fyddant wedi dod adref o deithiau awyren o Zante, gyda lefelau uchel iawn o gydymffurfiaeth, ac mae hynny wedi ein galluogi i ddeall lledaeniad coronafeirws ar y teithiau awyr hynny ac yn y lleoliadau hynny. Hyd yn oed pan fydd teithio tramor yn dod ag achosion i Gymru, at ei gilydd, ymddygiad pobl tra'u bod ar wyliau sydd wedi peryglu eraill, gan gynnwys cyd-deithwyr ar awyrennau. Nid yw profi ar ddiwrnod 1 a diwrnod 8 yn ddewis amgen yn lle cwarantin. Byddwn yn parhau i adolygu a mireinio ein dull o weithredu er mwyn adlewyrchu'r newidiadau yn y ffordd y mae'r feirws yn lledaenu yng Nghymru; ein dealltwriaeth o ba ymyriadau sy'n gweithio orau; sut rydym ni fel unigolion, teuluoedd a chymunedau yn ymateb; ac unrhyw ddatblygiadau yn y dystiolaeth wyddonol. Felly, rhaid inni fod yn barod i newid ein safbwynt os yw'r dystiolaeth yn awgrymu bod yna wahanol gamau gweithredu y dylem eu cymryd. Rydym yn ymwybodol iawn o'r heriau sy'n gysylltiedig ag oedi wrth brofi mewn labordai goleudy. Rydym wedi bod yn pwyso ar Lywodraeth y DU i ddatrys y problemau cyn gynted â phosibl. Rwyf wedi ysgrifennu at Ysgrifennydd iechyd y DU ac wedi siarad ag ef am hyn yn uniongyrchol, ac mae hefyd yn amlwg i mi y dylid ateb heriau a chwestiynau am flaenoriaethu capasiti ar gyfer Cymru gyda ni, nid gwneud hynny ar ein rhan. Mae capasiti labordy Cymru eisoes yn cael ei ddefnyddio ar gyfer ymateb yn gyflym i achosion a digwyddiadau ac ar gyfer GIG Cymru. Rydym yn gweithio ar frys gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru a'n GIG ar ddefnyddio a blaenoriaethu'r defnydd o gapasiti labordy Cymru wrth i ni weld y pwysau a'r galw'n cynyddu yma a ledled y DU. Cyhoeddais gyllid ychwanegol o £32 miliwn yn ddiweddar er mwyn cyflymu amseroedd profi yn labordai Iechyd Cyhoeddus Cymru ac i ddarparu capasiti ychwanegol. Bydd hyn yn talu am staff ac offer ychwanegol ac i Iechyd Cyhoeddus Cymru allu rhedeg labordai rhanbarthol yn Ysbyty Athrofaol Cymru, Ysbyty Singleton ac Ysbyty Glan Clwyd. Byddant wedyn yn gweithredu 24 awr y dydd, saith diwrnod yr wythnos, a disgwylir y gweithgarwch hwnnw o fis Hydref ymlaen. Bydd hefyd yn ei gwneud hi'n bosibl creu chwe labordy brys mewn ysbytai acíwt ledled Cymru gydag offer profi o dan bedair awr. Byddant yn gweithredu saith diwrnod yr wythnos o fis Tachwedd ymlaen. Wrth gloi, Ddirprwy Lywydd, byddwn yn parhau i gymryd cyngor ein gwyddonwyr ac yn chwarae rhan weithredol mewn trafodaethau gyda chydweithwyr ledled y DU i weithredu atebion sy'n rhoi'r cyfle gorau i atal y feirws ledled Cymru ac i achub cymaint o fywydau ag sy'n bosibl. Mae gan bob un ohonom ran i'w chwarae a mater i bob un ohonom yw gweithio gyda'n gilydd i gadw Cymru'n ddiogel.