English: I think, in responding to that question, I would have thought it would be useful for the committee during this inquiry, perhaps before you move to discuss particular policy instruments - be they legislation, grants, or strategies and policy programmes - to take a step back and to think, 'Well, what are the objectives that we have in terms of language policy in Wales?' This is one of the points that Elin and I were trying to convey at the beginning of the paper that we submitted as evidence to the consultation. If we think about the various objectives that have been the foundation of language strategies and policies in relation to the Welsh language over the past few decades, on the one hand, you have the consideration that we have a significant cohort of people in Wales who speak Welsh as their day-to-day language, and that considerations relating to civic equality and civic justice mean that we need to provide opportunities for these people to use the Welsh language in their relations with public services. So, there's that driver of justice and equality for language policy. But, simultaneously, our discussions on the Welsh language also take in a broader remit, namely that we're not just thinking about those who speak Welsh today and providing opportunities to them; our discussions should also focus on the future of the language, and, in relation to that, the aspiration to see more people being able to speak the language - so creating Welsh speakers - but also encouraging those speakers to use the Welsh language, not just in official domains, but in their day-to-day lives. So, both those routes or axes have been the basis of discussion of language policy in Wales, specifically in relation to the Welsh language, and then it's a matter of deciding what are the policy instruments that allow us to move across those two routes, because they're not exactly the same. So, you could have a language policy that could quite reasonably focus on that element of equality and official opportunities to use the language. You will have areas of the world where that is the policy focus in relation to minority languages. So then the question in terms of the role of legislation is: well, does it help us in relation to one of those two considerations? If you take the first, this idea of equality in using the language in official domains - yes, legislation is an important tool. We've been through decades of discussing whether we can encourage institutions to do that and the 1993 Act was an acceptance, if you like, that, no we needed more than that - we needed legislation. And then the 2011 Measure was a further step down that route and created a regulatory system that was more robust. Now, the discussion since then, as you said, is: to what extent does legislation help us in relation to that broader consideration? There are some who want to create this neat separation between regulation and promotion. The term 'promotion' can be awkward, because you can use it in relation to some of the activities related to encouraging institutions to meet the requirements placed upon them - statutory requirements - but it also relates to encouraging bodies that perhaps aren't captured in the legislation, or sharing good practice and promoting positive attitudes among the staff. But that is perhaps different to the kind of work that relates to language planning among individuals and families in their day-to-day interactions. The question then is: what's the relationship between legislation and broader language planning? There is a relationship, but perhaps the role of legislation is more indirect in those broader considerations of the language that one uses with one's friends or one's family on a day-to-day basis. But I think we need to start by going back and remembering that you do have these two aspects of language policies - I will finish with this point - and that we can't weigh up legislation - and there's a tendency to do that - just according to what extent the legislation encourages the social use of language; there's another aspect to its role too.
Welsh: Wrth ateb y cwestiwn yna, rwy'n meddwl y byddai'n ddefnyddiol i'r pwyllgor yn yr ymchwiliad yma, efallai, cyn mynd i drafod teclynnau polisi penodol - boed yn ddeddfwriaeth, yn grantiau neu'n rhaglenni polisi a strategaethau - gymryd cam nôl a cheisio meddwl ychydig am beth yw'r amcanion sydd gennym ni o ran polisi iaith yng Nghymru. Hwn yw un o'r pwyntiau yr oedd Elin a fi yn ceisio eu cyfleu ar ddechrau'r papur roeddem ni wedi ei gyflwyno fel tystiolaeth i'r ymgynghoriad. Os ydym ni'n meddwl am y gwahanol fathau o amcanion sydd wedi bod yn sail i'r ymyraethau polisi iaith sydd wedi bod gennym ni mewn perthynas â'r Gymraeg dros y degawdau diwethaf, mae gennych chi, ar y naill law, yr ystyriaeth bod gennym ni garfan reit sylweddol o bobl yng Nghymru sy'n siarad Cymraeg fel iaith ddydd i ddydd, a bod ystyriaethau yn ymwneud â chydraddoldeb civic a chyfiawnder civic yn awgrymu bod angen darparu cyfleoedd i'r bobl yma ddefnyddio'r Gymraeg wrth ymwneud â gwasanaethau sylfaenol. So, mae'r dreifar yna o gyfiawnder a chydraddoldeb yn ystyriaeth bwysig i bolisi iaith. Ond, ar yr un pryd, mae ein trafodaethau ni ynglŷn â'r Gymraeg hefyd yn cwmpasu ystyriaeth ehangach, sef nid ydym ni jest yn meddwl am y sawl sy'n siarad Cymraeg heddiw a darparu cyfleoedd iddyn nhw; mae ein trafodaeth ni hefyd yn cwmpasu'r syniad yma o ddyfodol yr iaith, ac, ynghlwm â hwnnw wedyn, y dyhead i weld mwy o bobl sy'n gallu siarad yr iaith - so, creu mwy o siaradwyr - ond hefyd annog y siaradwyr hynny i ddefnyddio'r Gymraeg, nid jest mewn peuoedd swyddogol, ond ar draws eu bywyd dydd i ddydd. So, mae'r ddau lwybr yma neu'r ddwy echel yma sydd wedi bod yn sail i'r drafodaeth ynglŷn â pholisi iaith yng Nghymru, yn benodol o ran y Gymraeg, ac wedyn mae'n fater o benderfynu beth yw'r offerynnau polisi sy'n caniatáu inni symud ar draws y ddau lwybr yna, achos nid ydyn nhw'n union yr un peth. Fe allech chi gael polisi iaith, yn ddigon rhesymol, a fyddai jest yn canolbwyntio ar yr elfen yna o gydraddoldeb a chyfleoedd swyddogol i'w defnyddio. Fe gewch chi achosion mewn rhannau eraill o'r byd lle mai dyna yw ffocws polisi mewn perthynas ag iaith leiafrifol. So wedyn y cwestiwn o ran rôl deddfwriaeth yw: wel, a ydy hi'n ein helpu ni mewn perthynas ag un o'r ddwy ystyriaeth yna? Os ydych chi'n cymryd y cyntaf, y syniad o gydraddoldeb o ran defnyddio'r iaith mewn peuoedd swyddogol - ydy, mae deddfwriaeth yn sicr yn declyn pwysig o ran hynny. Rydym ni wedi bod trwy ddegawdau o drafod a oes modd annog sefydliadau i wneud hynny ac roedd Deddf 1993, fel petai, yn dderbyniad, na, fod angen mwy na hynny - mae angen deddfwriaeth. Ac wedyn roedd Mesur 2011 yn gam pellach yn hynny ac yn creu, os liciwch chi, system rheoleiddio ar sefydliadau oedd yn fwy cyhyrog. Y drafodaeth ers hynny, fel yr oeddech chi'n ei ddweud, yw: i ba raddau y mae deddfwriaeth yn ein helpu ni mewn perthynas â'r ystyriaeth ehangach yna? Mae yna rhai sydd yn hoffi creu'r rhaniad eithaf taclus yma rhwng rheoleiddio a hybu. Mae'r term 'hybu' yna yn un lletchwith, achos fe allwch chi ei ddefnyddio fe mewn perthynas â rhai o'r gweithgareddau sy'n gysylltiedig ag annog sefydliadau i gwrdd â'u dyletswyddau - dyletswyddau statudol - ond wedyn mae e hefyd yn ymwneud â hybu cyrff sydd efallai ddim o dan y ddeddfwriaeth, neu rannu arferion da a hybu ymddygiad ac agweddau cadarnhaol ymhlith y staff. Ond mae hynny'n wahanol efallai i'r math o waith sy'n ymwneud â chynlluniau iaith ymhlith unigolion a theuluoedd yn eu bywyd dydd i ddydd. Y cwestiwn wedyn yw: beth yw'r berthynas rhwng deddfwriaeth a'r cynllunio iaith ehangach yna? Mae yna berthynas, ond efallai mwy anuniongyrchol yw rôl deddfwriaeth yn yr ystyriaethau ehangach yna o'r iaith y mae rhywun yn ei defnyddio gyda'i ffrindiau a'r iaith mae rhywun yn ei defnyddio gyda'r teulu o ddydd i ddydd. Ond rwy'n credu bod eisiau dechrau trwy fynd nôl i gofio bod y ddwy echel yma i'n polisi hiaith ni, a'n bod - a gwnaf i orffen gyda'r pwynt yma - ni methu â phwyso a mesur deddfwriaeth jest yn ôl - ac mae yna duedd i wneud hyn - i ba raddau y mae'r ddeddfwriaeth yn annog defnydd iaith cymdeithasol; mae yna elfen arall i'w rôl hi hefyd.