English: Perhaps I should start by acknowledging the huge amount of work the Welsh Government has done to ensure almost all of us in Wales can access internet facilities and to assure the Minister this is not in any way a condemnation of your efforts in this area. For all of us, the changing world of communications has altered our lifestyles forever. For most of us, it has been a real and positive change. We can communicate quickly, whether by voice, text or social media, and it's become the norm to walk into a room and to see each and every person staring at a digital screen. The world of commerce has been quick to exploit these innovations, often to the detriment of all of us. Such manifestations as the closing of the once-familiar high-street banks, and the huge growth of online shopping, leading to the loss of high-street shops and stores, all contribute to the changing tenor and panorama of our high streets. But, for some, often the most vulnerable in our society, this exponential growth in online services has a much greater effect on their lives. Far from giving greater access, it often means limited access or even no access at all. The impact of this access negativity is most felt in the need to contact relevant authorities or businesses. This necessity for access could be for such essential things as benefits, tax queries, energy facilities - even access to doctors' surgeries and job applications. Local authority and schools notifications are increasingly using digital communications. Schools are also using the internet to facilitate homework, et cetera. This affects those children from poorer families, where digital devices may have to be shared or, worse still, are not available at all. So, digital isolation is when people find themselves in a position where they can't access the internet or digital media and devices as easily as other people, or even not at all. There are many factors that can affect this inability to connect. It could be that they cannot afford the necessary devices, such as computers, laptops, even smartphones, and, crucially, it can also be a lack of understanding as to how to operate such devices. Over a third of the people in Wales aged 50 or over do not use online services at all. As mentioned by Mike Hedges, people who do not use digital technology, especially the elderly, are increasingly missing out on benefits and financial savings as a result of their continued use of traditional methods of banking and commerce. Research suggests that older people are paying a high price for not participating in digital services. It has been calculated that offline households miss out on savings of up to £560 a year by not shopping and paying bills online. We now find that a number of companies are phasing out letters, telephone numbers and even occupation of physical buildings, moving exclusively to digital-only services and customer interaction. These sorts of developments are increasing the isolation of those we think of as vulnerable, especially the elderly, who are used to, and prefer, face-to-face communication, where empathy and understanding are more likely to be evident. This digital isolation is an issue that homelessness charities are seeing become more widespread, as more and more lifeline services move online. It is true that attempts are being made by authorities to address some of the exclusion. Some temporary accommodation hostels have ICT suites in them, but, with many using these hostels having a lack of understanding in the use of the equipment, it still leaves them in a state of digital isolation. Clearly, there is a training issue that needs to be addressed, perhaps not just in hostels but in the vulnerable population as a whole. The closure of many of our libraries, once the pillars of our education and learning, does not help in this lack of digital training. Can I finish by saying that this debate today is an extremely important one, in that it addresses a growing problem and one that affects a significant portion of the Welsh population? Can I thank Plaid Cymru for bringing this debate to the Chamber today? It is one that I and my colleagues are happy to support.
Welsh: Efallai y dylwn ddechrau drwy gydnabod y gwaith aruthrol y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud i sicrhau bod bron pob un ohonom yng Nghymru yn gallu cael mynediad at gyfleusterau rhyngrwyd ac i sicrhau'r Gweinidog nad yw hyn mewn unrhyw fodd yn gondemniad o'ch ymdrechion yn y maes. I bob un ohonom, mae'r newid ym myd cyfathrebu wedi newid ein ffordd o fyw am byth. I'r rhan fwyaf ohonom, mae wedi bod yn newid real a chadarnhaol. Gallwn gyfathrebu'n gyflym, boed drwy lais, testun neu gyfryngau cymdeithasol, a'r norm bellach yw cerdded i mewn i ystafell a gweld pawb yn syllu ar sgrin ddigidol. Mae byd masnach wedi mynd ati'n gyflym i ymelwa ar y datblygiadau arloesol hyn, a hynny'n aml ar draul pob un ohonom. Mae pethau fel cau banciau'r stryd fawr a oedd unwaith mor gyfarwydd, a thwf enfawr siopa ar-lein, gan arwain at golli siopau ar y stryd fawr, i gyd yn cyfrannu at newid cywair a phanorama ein strydoedd mawr. Ond i rai, yn aml y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas, mae'r twf cynyddol hwn mewn gwasanaethau ar-lein yn effeithio llawer mwy ar eu bywydau. Yn bell o gynnig mwy o fynediad, mae'n aml yn golygu mynediad cyfyngedig neu ddim mynediad o gwbl hyd yn oed. Mae effaith y diffyg mynediad hwn i'w theimlo fwyaf yn yr angen i gysylltu ag awdurdodau neu fusnesau perthnasol. Gallai'r rheidrwydd i gael mynediad fod ar gyfer pethau mor hanfodol â budd-daliadau, ymholiadau treth, cyfleustodau ynni - hyd yn oed mynediad at feddygfeydd a cheisiadau am swyddi. Gwneir defnydd cynyddol o gyfathrebu digidol ar gyfer hysbysiadau awdurdodau lleol ac ysgolion. Mae ysgolion hefyd yn defnyddio'r rhyngrwyd i hwyluso gwaith cartref, ac ati. Mae hyn yn effeithio ar blant o deuluoedd tlotach, lle mae'n bosibl y bydd rhaid rhannu dyfeisiau digidol neu'n waeth byth, nad ydynt ar gael o gwbl. Felly, ynysu digidol yw pan fydd pobl mewn sefyllfa lle na allant gael mynediad at y rhyngrwyd neu gyfryngau digidol a dyfeisiau mor hawdd â phobl eraill, neu ddim o gwbl hyd yn oed. Ceir llawer o ffactorau a all effeithio ar yr anallu hwn i gysylltu. Efallai na allant fforddio'r dyfeisiau angenrheidiol, megis cyfrifiaduron, gliniaduron, ffonau clyfar hyd yn oed, ac yn hollbwysig, gall hefyd fod yn ddiffyg dealltwriaeth ynglŷn â sut i ddefnyddio dyfeisiau o'r fath. Nid yw dros draean o'r bobl yng Nghymru sy'n 50 oed neu'n hŷn yn defnyddio gwasanaethau ar-lein o gwbl. Fel y crybwyllwyd gan Mike Hedges, mae pobl nad ydynt yn defnyddio technoleg ddigidol, yn enwedig yr henoed, yn colli cyfle yn gynyddol i gael budd-daliadau ac arbedion ariannol o ganlyniad i'r ffaith eu bod yn parhau i ddefnyddio dulliau traddodiadol o fancio a masnachu. Mae ymchwil yn awgrymu bod pobl hŷn yn talu pris uchel am beidio â defnyddio gwasanaethau digidol. Cyfrifwyd bod aelwydydd all-lein yn colli hyd at £560 y flwyddyn o arbedion drwy beidio â siopa a thalu biliau ar-lein. Gwelwn yn awr fod nifer o gwmnïau'n cael gwared yn raddol ar lythyrau, rhifau ffôn a hyd yn oed yn rhoi'r gorau i bresenoldeb mewn adeiladau ffisegol, gan symud yn gyfan gwbl at wasanaethau a rhyngweithio â chwsmeriaid yn ddigidol yn unig. Mae'r mathau hyn o ddatblygiadau yn ynysu'r rhai yr ystyriwn eu bod yn agored i niwed, yn enwedig yr henoed, sy'n gyfarwydd â chyfathrebu wyneb yn wyneb, ac sy'n well ganddynt gyfathrebu felly, lle mae empathi a dealltwriaeth yn fwy tebygol o fod yn amlwg. Mae ynysu digidol o'r fath yn broblem y mae elusennau digartrefedd yn ei gweld yn dod yn fwy cyffredin wrth i fwy a mwy o wasanaethau hanfodol symud ar-lein. Mae'n wir fod awdurdodau'n ymdrechu i fynd i'r afael â rhywfaint o'r ynysu. Mae gan rai hosteli llety dros dro ystafelloedd TGCh ynddynt, ond gyda llawer o'r rhai sy'n defnyddio'r hosteli hyn heb ddigon o ddealltwriaeth sut i ddefnyddio'r offer, mae'n dal i'w gadael wedi'u hynysu'n ddigidol. Yn amlwg, ceir problem hyfforddi sy'n galw am sylw, nid yn unig mewn hosteli o bosibl ond yn y boblogaeth agored i niwed yn gyffredinol. Nid yw cau llawer o'n llyfrgelloedd, a fu gynt yn bileri i'n haddysg a'n dysg, yn helpu i unioni'r diffyg hyfforddiant digidol hwn. A gaf fi orffen drwy ddweud bod y ddadl hon heddiw yn un eithriadol o bwysig, gan ei bod yn mynd i'r afael â phroblem gynyddol ac un sy'n effeithio ar gyfran sylweddol o boblogaeth Cymru? A gaf fi ddiolch i Blaid Cymru am ddod â'r ddadl hon gerbron y Siambr heddiw? Mae'n un rwyf i a fy nghyd-Aelodau'n hapus i'w chefnogi.