English: We were all shocked by the events of this summer. The murders of Sarah Everard, Sabina Nessa and Wenjing Lin have brought into frightening relief the toxic masculinity that led violent men to murder them and the focus that is placed on women's behaviour rather than that of the perpetrators. However, there's been an important change in the public's reaction to these events. I welcomed the public response that sought to honour their memory by tackling the misogyny that killed them and reclaiming them as human beings with real lives, not as victims. I've been particularly heartened by the male voices we've heard recognising that male violence lies at the heart of this problem and, therefore, that men have an important role to play as part of the solution. This is the public mood we seek to harness and lead with this violence against women, domestic abuse and sexual violence strategy. Women have long found allies amongst men, such as those among you who champion the White Ribbon campaign we're currently celebrating. We must now turn that support into leadership that stretches across the whole of society, so that cat-calling, harassment, sexist banter and objectification do not provide the foundation stones on which abuse, coercion, rape and murder take place. We've achieved a lot in Wales in tackling VAWDASV, yet still domestic abuse is the biggest killer of women aged 19 to 44 in the UK. I will repeat that to allow it to sink in: in the UK, domestic abuse kills more women aged 19 to 44 than breast cancer. One hundred and fifteen women have been killed by men so far this year, and one in four women will experience domestic abuse and one in five sexual assault in their lifetime. Whilst we can acknowledge what we have achieved, the scale of the challenge and the commitment we all need to make is clearly illustrated by that fact; a fact that I'm sure we are all determined to change. So, how will the strategy make a difference? This strategy is built on a strengthened partnership. We've operated with a considerable amount of commitment between key partners, both statutory, in the specialist sector, and with survivors. But, we need to strengthen the structures of leadership and governance to ensure that action is co-ordinated and directed so that, collectively, we offer more than the sum of our parts. Much of the response to VAWDASV falls to non-devolved bodies, such as the police or the prison and probation service. If we are to make our contributions complement each other, if we are to be accountable to each other, then we need a governance system that can drive real collaboration. This, then, is a whole-Wales public sector strategy that is signed up to not just by the Welsh Government, but also by relevant non-devolved bodies. The national partnership board featured in these new arrangements in the strategy will bring together devolved and non-devolved partners. I will co-chair this board with Dafydd Llywelyn, the lead police and crime commissioner for Wales for the four police forces. Development of this blueprint approach was discussed at the policing and partnership board on Thursday 2 December, which I chaired, with strong commitment to the new strategy expressed by the four chief constables, police and crime commissioners and their partners. The board will also be populated with the voices of a diverse group of survivors to co-produce our solutions and monitor our progress. Tackling street harassment is an important part of this strategy. It's central to our view that by reducing the overall level and increasing the unacceptability of street harassment and the attitudes that lie behind it, we reduce the overall likelihood of violence against women and girls, domestic abuse and sexual violence by challenging the misogyny that lies beneath it. Equally, workplace harassment has a significant impact on life chances for individuals; gender equality as well as cross-sectional equality issues such as race, disability and LGBTQ+. We will work with social partners to tackle workplace harassment. Learning from public health approaches, we will work with perpetrators to both challenge and support those who carry out abuse to both deter and facilitate enduring change in their behaviour. We want to continue to develop our work with professionals to equip them to identify, challenge and refer cases of VAWDASV through programmes such as 'ask and act' and the 'identification and referral to improve safety', or IRIS, scheme engaging general practitioners at the frontline, but we will also bolster our wider public awareness campaigns to reflect our focus on prevention. We'll facilitate change at the whole-society level by leading public discussion to de-normalise violence against women, domestic abuse and sexual violence and the attitudes that support it. Finally, Deputy Llywydd, I want to highlight the co-productive aspect of the strategy. The voices of survivors from different communities and backgrounds will be integral to developing our strategy in a way that can work in the real world. Listening to those diverse voices will help us to find solutions that build on the strengths of survivors. This is a cross-Government strategy with active engagement and support from ministerial colleagues in education, health, housing, local government and the economy. Of particular relevance to the strategy has been the follow-up to the 'Everyone's Invited' report, with an Estyn inspection due to report shortly, and expectations of the role that the new curriculum will play in a positive role in the development of healthy, respectful relationships between our children and young people. In developing this strategy, we have been supported by the involvement of a number of stakeholders. Clearly, we are at a consultative stage, so we remain open to the responses that will flow from this consultation, but I'm confident that we've formed a very strong base for this strategy, and I call on Members to commit their support to its delivery. Those who are exposed to violence against women and girls, domestic abuse and sexual violence will expect this of us as we strive for Wales to become the safest place to live for women and girls, where we all have a right to live fear free.
Welsh: Cawsom ni i gyd ein syfrdanu gan ddigwyddiadau'r haf. Mae llofruddiaethau Sarah Everard, Sabina Nessa a Wenjing Lin wedi amlygu gwrywdod gwenwynig dychrynllyd a arweiniodd ddynion treisgar i'w llofruddio a'r pwyslais a osodir ar ymddygiad menywod yn hytrach nag ar y troseddwyr. Fodd bynnag, bu newid pwysig yn ymateb y cyhoedd i'r digwyddiadau hyn. Croesawais yr ymateb cyhoeddus a geisiodd anrhydeddu eu cof drwy fynd i'r afael â'r casineb at fenywod a laddodd nhw a'u hadennill fel bodau dynol â bywydau go iawn, nid fel dioddefwyr. Rwyf wedi cael fy nghalonogi'n arbennig gan y lleisiau gwrywaidd yr ydym wedi'u clywed yn cydnabod bod trais gan ddynion wrth wraidd y broblem hon ac, felly, bod gan ddynion ran bwysig i'w chwarae fel rhan o'r ateb. Dyma'r ymdeimlad cyhoeddus yr ydym yn ceisio eu harneisio a'u harwain gyda'r strategaeth trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol. Mae menywod wedi dod o hyd i gynghreiriaid ymhlith dynion ers tro byd, fel y rhai yn eich plith chi sy'n hybu ymgyrch y Rhuban Gwyn yr ydym yn ei dathlu ar hyn o bryd. Mae'n rhaid i ni droi'r gefnogaeth honno nawr yn arweinyddiaeth sy'n ymestyn ar draws y gymdeithas gyfan, fel nad yw chwibanu ar fenywod, aflonyddu, cellwair rhywiaethol a gwrthrycholi yn darparu'r cerrig sylfaen y mae cam-drin, gorfodaeth, trais a llofruddiaeth yn digwydd arnyn nhw. Rydym wedi cyflawni llawer yng Nghymru wrth fynd i'r afael â thrais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol, VAWDASV, ond cam-drin domestig sy'n lladd y mwyaf o fenywod rhwng 19 a 44 oed yn y DU. Dywedaf hynny eto, er mwyn caniatáu iddo dreiddio i'r cof: yn y DU, mae cam-drin domestig yn lladd mwy o fenywod rhwng 19 a 44 oed na chanser y fron. Mae cant a phymtheg o fenywod wedi cael eu lladd gan ddynion hyd yma eleni, a bydd un o bob pedair menyw yn profi gweithred o gam-drin domestig ac un o bob pump, ymosodiad rhywiol yn ystod eu hoes. Er y gallwn gydnabod yr hyn yr ydym wedi'i gyflawni, mae maint yr her a'r ymrwymiad y mae angen i bob un ohonom ni ei wneud yn amlwg yn sgil y ffaith honno; ffaith rwy'n siŵr ein bod ni i gyd yn benderfynol o'i newid. Felly, sut bydd y strategaeth yn gwneud gwahaniaeth? Mae'r strategaeth hon wedi'i llunio ar bartneriaeth gryfach. Rydym wedi gweithredu gyda chryn dipyn o ymrwymiad rhwng partneriaid allweddol, yn statudol, yn y sector arbenigol, a gyda goroeswyr. Ond, mae angen inni gryfhau strwythurau arweinyddiaeth a llywodraethu er mwyn sicrhau bod gweithredu'n cael ei gydlynu a'i gyfeirio fel ein bod, gyda'n gilydd, yn cynnig mwy na chyfanswm ein rhannau. Mae llawer o'r ymateb i VAWDASV yn syrthio ar ysgwyddau cyrff nad ydyn nhw wedi'u datganoli, fel yr heddlu neu'r gwasanaeth carchardai a phrawf. Os ydym ni am wneud i'n cyfraniadau ategu ei gilydd, os ydym am fod yn atebol i'n gilydd, yna mae arnom angen system lywodraethu a all ysgogi cydweithio go iawn. Mae hon, felly, yn strategaeth sector cyhoeddus Cymru gyfan y mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo iddi, ond hefyd cyrff perthnasol nad ydyn nhw wedi'u datganoli. Bydd y bwrdd partneriaeth cenedlaethol sy'n rhan o'r trefniadau newydd hyn yn y strategaeth yn dwyn ynghyd bartneriaid datganoledig a rhai nad ydyn nhw wedi'u datganoli. Byddaf yn cyd-gadeirio'r bwrdd hwn gyda Dafydd Llywelyn, prif gomisiynydd heddlu a throseddu Cymru ar gyfer y pedwar heddlu. Trafodwyd y gwaith o ddatblygu'r dull glasbrint hwn yn y bwrdd plismona a phartneriaeth ddydd Iau 2 Rhagfyr, a gadeiriais, gydag ymrwymiad cryf i'r strategaeth newydd yn cael ei fynegi gan y pedwar prif gwnstabl, comisiynwyr yr heddlu a throseddu a'u partneriaid. Bydd y bwrdd hefyd yn cynnwys lleisiau grŵp amrywiol o oroeswyr i gyd-gynhyrchu ein hatebion a monitro ein cynnydd. Mae mynd i'r afael ag aflonyddu ar y stryd yn rhan bwysig o'r strategaeth hon. Mae'n ganolog i'n barn, drwy leihau'r lefel gyffredinol a gwneud aflonyddu ar y stryd a'r agweddau sydd y tu ôl iddo yn fwy annerbyniol, ein bod yn lleihau'r tebygolrwydd cyffredinol o drais yn erbyn menywod a merched, cam-drin domestig a thrais rhywiol drwy herio'r casineb at fenywod sydd y tu ôl iddo. Yn yr un modd, mae aflonyddu yn y gweithle yn cael effaith sylweddol ar gyfleoedd bywyd i unigolion; cydraddoldeb rhywiol yn ogystal â materion cydraddoldeb trawsadrannol fel hil, anabledd a LHDTC+. Byddwn yn gweithio gyda phartneriaid cymdeithasol i fynd i'r afael ag aflonyddu yn y gweithle. Gan ddysgu o ddulliau iechyd cyhoeddus, byddwn yn gweithio gyda chyflawnwyr i herio a chefnogi'r rhai sy'n cam-drin i atal a hwyluso newid parhaus yn eu hymddygiad. Rydym eisiau parhau i ddatblygu ein gwaith gyda gweithwyr proffesiynol i'w paratoi i adnabod, herio a chyfeirio achosion o VAWDASV drwy raglenni fel 'gofyn a gweithredu' a'r 'adnabod ac atgyfeirio i wella diogelwch', neu IRIS, cynllun sy'n ymgysylltu ag ymarferwyr cyffredinol ar y rheng flaen, ond byddwn hefyd yn cryfhau ein hymgyrchoedd ymwybyddiaeth y cyhoedd ehangach i adlewyrchu ein pwyslais ar atal. Byddwn yn hwyluso newid ar lefel cymdeithas gyfan drwy arwain trafodaeth gyhoeddus i ddad-normaleiddio trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol a'r agweddau sy'n eu cefnogi. Yn olaf, Dirprwy Lywydd, rwyf eisiau tynnu sylw at agwedd gydgynhyrchiol y strategaeth. Bydd lleisiau goroeswyr o wahanol gymunedau a chefndiroedd yn rhan annatod o ddatblygu ein strategaeth mewn ffordd sy'n gallu gweithio yn y byd go iawn. Bydd gwrando ar y lleisiau amrywiol hynny yn ein helpu ni i ddod o hyd i atebion sy'n adeiladu ar gryfderau goroeswyr. Mae hon yn strategaeth drawslywodraethol gydag ymgysylltiad a chefnogaeth weithredol gan gydweithwyr gweinidogol ym maes addysg, iechyd, tai, llywodraeth leol a'r economi. Yn arbennig o berthnasol i'r strategaeth fu'r dilyniant i'r adroddiad 'Everyone's Invited', gydag arolygiad estyn i fod i adrodd yn fuan, a disgwyliadau o ran y rhan y bydd y cwricwlwm newydd yn ei chwarae mewn swyddogaeth gadarnhaol yn natblygiad perthnasoedd iach a pharchus rhwng ein plant a'n pobl ifanc. Wrth ddatblygu'r strategaeth hon, fe'n cefnogwyd gan gyfraniad nifer o randdeiliaid. Yn amlwg, rydym ar gam ymgynghorol, felly rydym yn parhau i fod yn agored i'r ymatebion a fydd yn deillio o'r ymgynghoriad hwn, ond rwy'n ffyddiog ein bod wedi ffurfio sylfaen gref iawn ar gyfer y strategaeth hon, a galwaf ar yr Aelodau i ymrwymo eu cefnogaeth i'w chyflawni. Bydd y rhai sy'n agored i drais yn erbyn menywod a merched, cam-drin domestig a thrais rhywiol yn disgwyl hyn gennym wrth i ni ymdrechu i Gymru fod y lle mwyaf diogel i fyw i fenywod a merched, lle mae gan bob un ohonom hawl i fyw heb ofn.