English: I hope so - although a number of us have, at different times, tried to sing them. I did fear for a moment that the Member was going to go through the whole caniedydd at one point, which would have left me feeling even more inadequate. However, he also touched on some fascinating points. He might not wish to know this, but the book by the side of my bed at the moment is 'I Know Another Way'. It's brought together by Jon Gower and it builds upon the work of the late and much missed Robin Reeves - Members may be familiar - who spoke and wrote about the pilgrims' routes across the Valleys of south Wales. He wrote about the route from Tintern across to St David's, that pilgrim route that, at the time, was equivalent to a visit to Rome - two visits to St David's were equivalent to a visit to Rome. But going to Rome, of course, doesn't necessitate going to the shrine of St Mary's at Penrhys. So, there are some advantages of following Tintern to St David's rather than bothering with Rome. We have a history there that I believe is not simply a unique history of a time and a place, but it is something that we, I believe, have a duty to teach ourselves, if you like. I was speaking in my constituency last week about the Chartists and the Chartist march from Twyn Star in Tredegar and elsewhere down to Newport. Many of the men who assembled in Twyn Star on that night in November would have been speaking Welsh, unable to speak English. The linguistic history of the Valleys is reflected in the lives of many of us who are from the Valleys. My own family left Aberystwyth to work in Tredegar. My grandmother was born in Penparcau, arrived in Glanhowy in Tredegar unable to speak a word of English. She brought up my father to speak only English, and I spoke only English as a child. I've learnt to speak Welsh, and now my children are first language Welsh speakers. That history of the language is something that is reflected in the personal and family histories of many of us. The social, linguistic and industrial heritage can be brought together. We've seen the Soar centre in Merthyr, of course, which is doing a fantastic job of recreating these great cathedrals to nonconformity, as you saw in Morriston the other day, and developing a new Welsh language culture and a new Welsh heritage, which are being created by ourselves in these Valleys. I think it is important that we do talk to each other and tell these stories. I remember Gwyn Alf Williams speaking some years ago now and describing the arc of fire from Blaenavon to Merthyr and talking about himself as a schoolboy in Merthyr - he always referred to his parents as the schoolteachers of Dowlais, of course, with the emphasis on both the schoolteachers and the Dowlais - and talking there about what he had learnt, talking about the hearth of the furnace and how that created the Merthyr Tydfil of his childhood and how we today have an opportunity to do that again. That is why this gateways concept is so important, so that somewhere like Merthyr, with the Crucible project that the local authority are pursuing at the moment, can, once again, recreate these stories, recreate these ideas of who we were and who we can be. What we're seeking to do in teaching our children about that history - we're learning more about ourselves. Certainly, at the celebration of the seventieth anniversary of the national health service, myself and the Cabinet Secretary for Finance were lucky enough to speak on that day in Tredegar, where we celebrated not simply the seventieth anniversary of the Act of Parliament but the one-hundred-and-twenty-eighth anniversary of the establishment of the Tredegar Medical Aid Society that predated it, talking about not just the social history but the socialist history of the Valleys as well. I've been tempted, sorry, to break my own remarks earlier, so I won't go down that route this afternoon, but I hope that we will be able to bring together this idea of our heritage, our place and our landscape. I think the word 'place' is important, because it brings together all these different elements of what we're seeking to do.
Welsh: Gobeithio - er bod nifer ohonom, ar wahanol adegau, wedi ceisio eu canu. Roeddwn i'n ofni am eiliad fod yr Aelod yn bwriadu mynd drwy'r caniedydd cyfan ar un adeg, a fyddai wedi fy ngadael yn teimlo'n fwy annigonol byth. Fodd bynnag, gwnaeth hefyd grybwyll rhai pwyntiau diddorol iawn. Efallai na fydd yn dymuno gwybod hyn, ond y llyfr wrth ymyl fy ngwely i ar hyn o bryd yw 'I Know Another Way'. Mae'n gasgliad gan Jon Gower ac mae'n adeiladu ar waith y diweddar Robin Reeves y mae hiraeth mawr ar ei ôl - efallai y bydd yr Aelodau'n gyfarwydd ag ef - a siaradodd ac a ysgrifennodd am lwybrau pererinion ar draws Cymoedd y De. Ysgrifennodd am y llwybr o Dyndyrn i Dyddewi, y llwybr pererinion hwnnw a oedd, ar y pryd, yn cyfateb i ymweliad â Rhufain - roedd dau ymweliad â Thyddewi yn cyfateb i ymweliad â Rhufain. Ond nid yw mynd i Rufain, wrth gwrs, yn golygu mynd i gysegrfa'r Santes Fair ym Mhen-rhys. Felly, mae yna rai manteision o ddilyn Tyndyrn i Dyddewi yn hytrach na thrafferthu gyda Rhufain. Mae gennym hanes yno, yn fy marn i, nad yw'n hanes unigryw o amser a lle yn unig, ond mae'n rhywbeth y credaf y mae gennym ddyletswydd i addysgu ein hunain amdano, os mynnwch. Roeddwn yn siarad yn fy etholaeth i yr wythnos diwethaf am y Siartwyr a gorymdaith y Siartwyr o Twyn Star yn Nhredegar a mannau eraill i lawr i Gasnewydd. Byddai llawer o'r dynion a ymgasglodd yn Twyn Star ar y noson honno ym mis Tachwedd wedi bod yn siarad Cymraeg, a ddim yn gallu siarad Saesneg. Adlewyrchir hanes ieithyddol y Cymoedd ym mywydau llawer ohonom sydd yn dod o'r Cymoedd. Gadawodd fy nheulu i fy hun Aberystwyth i fynd i weithio yn Nhredegar. Ganwyd fy mam-gu ym Mhenparcau, a chyrhaeddodd Glanhowy yn Nhredegar ddim yn gallu siarad yr un gair o Saesneg. Magodd fy nhad i siarad Saesneg yn unig, a dim ond Saesneg y siaradwn i fel plentyn. Dwi wedi dysgu siarad Cymraeg, ac yn awr mae fy mhlant yn siaradwyr Cymraeg iaith gyntaf. Mae'r hanes hwnnw o ran yr iaith yn rhywbeth a adlewyrchir yn hanes personol a theuluol llawer ohonom. Gellir dwyn ynghyd y dreftadaeth gymdeithasol, ieithyddol a diwydiannol. Rydym wedi gweld canolfan Soar ym Merthyr Tudful, wrth gwrs, sy'n gwneud y gwaith gwych o ail-greu'r cadeirlannau mawr hyn i anghydffurfiaeth, fel y gwelsoch yn Nhreforys y diwrnod o'r blaen, a datblygu diwylliant iaith Gymraeg newydd a threftadaeth Cymru newydd, sy'n cael eu creu gennym ni ein hunain yn y Cymoedd hyn. Credaf ei bod yn bwysig ein bod yn siarad â'n gilydd ac yn adrodd y straeon hyn. Cofiaf Gwyn Alf Williams yn siarad rai blynyddoedd yn ôl bellach ac yn disgrifio'r croestanio o Flaenafon i Ferthyr gan sôn amdano'i hun yn fachgen ysgol ym Merthyr Tudful - roedd bob amser yn cyfeirio at ei rieni fel athrawon ysgol Dowlais, wrth gwrs, gyda'r pwyslais ar yr athrawon ysgol ac ar Ddowlais - ac yn sôn am yr hyn yr oedd wedi'i ddysgu, yn sôn am aelwyd y ffwrnais a sut roedd hynny wedi creu Merthyr Tudful ei blentyndod a sut mae gennym ninnau gyfle i wneud hynny unwaith eto heddiw. Dyna pam mae'r cysyniad hwn o byrth mor bwysig, fel y gall rhywle fel Merthyr, gyda'r prosiect Crucible y mae'r awdurd od lleol yn ei ddilyn ar hyn o bryd, unwaith eto ail-greu'r storïau hyn, ail-greu'r syniadau hyn o bwy yr oeddem ni a phwy y gallwn fod. Wrth geisio addysgu ein plant am yr hanes hwnnw - rydym yn dysgu mwy amdanom ni ein hunain. Yn sicr, wrth ddathlu pen-blwydd deng mlwydd a thrigain y Gwasanaeth Iechyd Gwladol, roeddwn i ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid yn ddigon ffodus o gael siarad ar y diwrnod hwnnw yn Nhredegar. Roeddem yn dathlu nid yn unig ben-blwydd deng mlwydd a thrigain y Ddeddf Seneddol ond ben-blwydd cant ac wyth ar hugain sefydlu Cymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar a ddaeth o'i blaen, gan sôn nid yn unig am hanes cymdeithasol ond hanes sosialaidd y Cymoedd hefyd. Rwyf wedi cael fy nhemtio, mae'n ddrwg gennyf, i dorri fy sylwadau yn gynharach, felly ni fyddaf yn mynd i lawr y llwybr hwnnw y prynhawn yma. Ond gobeithio y byddaf yn gallu dwyn ynghyd y syniad hwn o'n treftadaeth, ein lleoliad a'n tirwedd. Credaf fod y gair 'lle' yn bwysig, oherwydd mae'n dwyn ynghyd yr holl elfennau gwahanol hyn o beth rydym yn ceisio ei wneud.