English: I'm very pleased to take part in this debate. Lung cancer is a huge challenge for the health service in Wales, as it is throughout the UK and throughout the world, but I think it's very important to remember that progress can be made and is being achieved. I think you've only got to look back on the survival rates for other cancers. Do you remember what it was like for breast cancer a relatively short time ago? The survival rates for breast cancer have dramatically improved. Every small step that is taken with lung cancer takes us forward to getting much better survival rates. I think we're all aware that many cancers now have become chronic diseases, that many people live with cancer, and that is the position I think we must be moving towards, and we are moving towards, with lung cancer. I work very closely with Velindre cancer centre in Cardiff North in my constituency, and they've highlighted for me the opportunities that are available with the new treatments for lung cancer and the improvements brought about by research and by access to national clinical trials. I think it's important to remember as well, when we do talk about lung cancer, that there are different types of lung cancer. But examples of the new drug treatments for lung cancer, which are going to be made available in Wales over the next few months for the different types of lung cancer include crizotinib, which, in September 2016, was approved by NICE, and the All Wales Medicines Strategy Group approved osimertinib in October. That was only last month; these are two very recent approvals. Pemetrexed maintenance has now been approved by NICE in August, and we will soon have that available. So, it is very exciting that we have these new developments for treatment. Patients at Velindre also benefit from access to clinical trials and increased opportunities to have treatments such as the matrix clinical trial, which is about delivering personalised targeted medicine, based on genetic testing of their cancer. These are all developments that are happening very swiftly, and we must make sure that we are able to take advantage of them, as I know that we are, and with the new treatment fund that the Welsh Government is committed to, access to new drugs will certainly be helped. I think it's also important to say that we do carry out outstanding research in Wales. I wanted to highlight just something that has come from Velindre in my constituency. PhD students from Velindre have carried out research that has led to cell-free DNA testing for lung cancer patients, and that's using blood tests instead of biopsies. This testing is done for English patients as well as Welsh patients and is carried out in Cardiff, in the regional genetic hub. So, I think it's important; we don't want to talk ourselves down. This really innovative stuff is happening in Wales and it's important that we do acknowledge it. So, there are encouraging developments, but we all know that the key issue is prevention and early diagnosis, which has been well aired here today. I think it is accepted that there is a link between smoking and lung cancer, and I congratulate the Welsh Government on its work to reduce smoking and to prevent young people from taking it up in the first place, because I think that that is vital - and to protect them from second-hand smoke. I think the legislation that has been carried out in these particular areas has been absolutely groundbreaking. It's really transformed the health service. I am particularly pleased that from 1 October 2015 it was illegal to smoke in private vehicles when someone under the age of 18 was present. I'm looking forward very much to the public health Bill, when we know that cigarette smoking will be further restricted in parks, hospital premises and other areas. This has all gone along with the agreement and support of the public. So, we have been working on prevention. We do need to have early diagnosis, and I also am very pleased that we saw the launch of the Be Clear on Cancer campaign to help raise awareness on lung cancer by diagnosing and treating lung cancer earlier. So, there was a lot of work going on, and I'd like just to end, really, by thanking the Welsh Government for its big commitment to developing the new cancer treatment centre at Velindre, where there is a huge amount of capital going in to ensure that the sort of services that we will be able to offer to all cancer patients, including lung cancer patients, who have to go into hospital as in-patients will be having first-class treatment.
Welsh: Rwy'n falch iawn o gymryd rhan yn y ddadl hon. Mae canser yr ysgyfaint yn her enfawr i'r gwasanaeth iechyd yng Nghymru, fel y mae ar draws y DU a ledled y byd, ond rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn cofio y gellir gwneud cynnydd a bod cynnydd yn cael ei gyflawni. Rwy'n credu nad oes ond angen i chi edrych yn ôl ar y cyfraddau goroesi ar gyfer mathau eraill o ganser. A ydych yn cofio sut roedd hi ar ganser y fron heb fod cymaint â hynny'n ôl? Mae'r cyfraddau goroesi ar gyfer canser y fron wedi gwella'n ddramatig. Mae pob cam bach sy'n cael ei gymryd gyda chanser yr ysgyfaint yn mynd â ni gam yn agosach at gael cyfraddau goroesi llawer gwell. Rwy'n credu ein bod i gyd yn ymwybodol fod llawer o ganserau bellach wedi datblygu i fod yn glefydau cronig, fod llawer o bobl yn byw gyda chanser, a dyna'r sefyllfa rwy'n credu y dylem symud tuag ati, ac rydym yn symud tuag ati, gyda chanser yr ysgyfaint. Rwy'n gweithio'n agos iawn gyda chanolfan ganser Felindre yng Ngogledd Caerdydd yn fy etholaeth, ac maent wedi tynnu fy sylw at y cyfleoedd sydd ar gael gyda'r triniaethau newydd ar gyfer canser yr ysgyfaint a'r gwelliannau a ddaeth yn sgil ymchwil a thrwy gael mynediad at brofion clinigol cenedlaethol. Credaf ei bod yn bwysig cofio hefyd, pan fyddwn yn sôn am ganser yr ysgyfaint, fod yna wahanol fathau o ganser yr ysgyfaint. Ond mae enghreifftiau o'r triniaethau cyffuriau newydd ar gyfer canser yr ysgyfaint, a fydd ar gael yng Nghymru dros yr ychydig fisoedd nesaf ar gyfer y gwahanol fathau o ganser yr ysgyfaint, yn cynnwys crizotinib, a gymeradwywyd gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal ym mis Medi 2016, a chymeradwywyd osimertinib gan Grŵp Strategaeth Meddyginiaethau Cymru ym mis Hydref. Fis diwethaf yn unig oedd hynny; mae'r rhain yn gymeradwyaethau diweddar iawn. Mae triniaeth gynnal pemetrexed bellach wedi cael ei chymeradwyo gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal ym mis Awst, a bydd hwnnw ar gael gennym yn fuan. Felly, mae'n gyffrous iawn fod gennym y datblygiadau newydd hyn ar gyfer triniaeth. Mae cleifion yn Felindre hefyd yn elwa o gael mynediad at brofion clinigol a mwy o gyfleoedd i gael triniaethau megis y prawf clinigol Matrix, sy'n ymwneud â chyflwyno meddyginiaeth bersonol wedi'i thargedu, yn seiliedig ar gynnal profion genetig ar eu canser. Mae'r rhain i gyd yn ddatblygiadau sy'n digwydd yn gyflym iawn, ac mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr ein bod yn gallu manteisio arnynt, fel y gwn ein bod, a chyda'r gronfa driniaeth newydd y mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo iddi, bydd mynediad at gyffuriau newydd yn sicr yn haws. Rwy'n credu ei bod hefyd yn bwysig dweud ein bod yn gwneud gwaith ymchwil eithriadol yng Nghymru. Roeddwn am dynnu sylw at rywbeth sydd wedi digwydd yn Felindre yn fy etholaeth. Mae myfyrwyr PhD o Felindre wedi cyflawni ymchwil sydd wedi arwain at brofion DNA di-gell ar gyfer cleifion canser yr ysgyfaint, sy'n defnyddio profion gwaed yn lle biopsïau. Cynhelir profion ar gleifion o Loegr yn ogystal â chleifion o Gymru yng Nghaerdydd, yn y ganolfan eneteg ranbarthol. Felly, rwy'n credu ei fod yn bwysig; nid ydym am fychanu ein hunain. Mae'r pethau gwirioneddol arloesol hyn yn digwydd yng Nghymru, ac mae'n bwysig ein bod yn cydnabod hynny. Felly, ceir datblygiadau calonogol, ond rydym i gyd yn gwybod mai'r mater allweddol yw atal a diagnosis cynnar, a rhoddwyd sylw da i hynny yma heddiw. Rwy'n credu ein bod yn derbyn bod cysylltiad rhwng ysmygu a chanser yr ysgyfaint, ac rwy'n llongyfarch Llywodraeth Cymru ar ei gwaith i leihau ysmygu ac i atal pobl ifanc rhag dechrau yn y lle cyntaf, oherwydd credaf fod hynny'n hanfodol - ac i'w hamddiffyn rhag mwg ail-law. Rwy'n credu bod y ddeddfwriaeth a gyflawnwyd yn y meysydd penodol hyn wedi bod yn hollol arloesol. Mae wedi trawsnewid y gwasanaeth iechyd yn fawr. Rwy'n arbennig o falch ei bod yn anghyfreithlon, ers 1 Hydref 2015, i ysmygu mewn cerbydau preifat os oes rhywun o dan 18 oed yn bresennol. Rwy'n edrych ymlaen yn fawr at Fil iechyd y cyhoedd, pan fydd ysmygu sigaréts, fel y gwyddom, yn cael ei gyfyngu ymhellach mewn parciau, ar dir ysbytai a mannau eraill. Mae hyn i gyd wedi digwydd gyda chytundeb a chefnogaeth y cyhoedd. Felly, rydym wedi bod yn gweithio ar atal. Mae angen i ni gael diagnosis cynnar, ac rwyf hefyd yn falch iawn ein bod wedi gweld lansio ymgyrch Bod yn Glir am Ganser i helpu i godi ymwybyddiaeth o ganser yr ysgyfaint drwy wneud diagnosis o ganser yr ysgyfaint a'i drin yn gynt. Felly, mae llawer o waith ar y gweill, ac fe hoffwn ddirwyn i ben, mewn gwirionedd, drwy ddiolch i Lywodraeth Cymru am ei hymrwymiad mawr i ddatblygu'r ganolfan driniaeth canser newydd yn Felindre, lle y mae llawer iawn o gyfalaf yn mynd i mewn i sicrhau y bydd y math o wasanaethau y byddwn yn gallu eu cynnig i bob claf canser, gan gynnwys cleifion canser yr ysgyfaint sy'n gorfod mynd i'r ysbyty fel cleifion mewnol, yn driniaeth o'r radd flaenaf.