English: I'm pleased to be speaking in this important debate today, a debate, of course, about the budget, but also about the future of the people of Wales. Let us be quite clear about the context of this budget: yes, the Welsh Government has found itself developing this budget during an exceptionally short time frame, with issues surrounding the recent general election, and we recognise the challenges that that has brought. But all of this is also set against the backdrop of an extra £600 million a year being provided by the UK Government. So, taxpayers in Wales have the right to question some of the Welsh Government's decisions when it comes to investing in the Welsh economy and driving the Welsh economy forward post Brexit. I see as well that the budget narrative looks back on the achievements and the spending of the Welsh Government on each department since 2016, but there is, perhaps unsurprisingly, little mention of any of the missed targets that Ministers are, of course, aware of, which, I think, at least in part, in the spirit of fairness, the Welsh Government would be wiser to admit to. The Welsh Government will, of course, blame the UK Government for all its woes, although, to be fair to the Minister, austerity wasn't mentioned in any great depth until quite late in your debate there, so maybe you have listened to some of my criticisms in the past. But the Welsh Government does have to take responsibility for its own financial mistakes. That's part of being a grown-up, devolved Government with far-reaching and growing powers. So, what do the public expect to see from this budget? What should we expect to see? Well, I would expect to see the Welsh Government investing in the NHS for transformational change. To be fair, you have put £37 billion into the Welsh NHS since 2016. That is quite a difference from the real-terms funding cut that we saw earlier, between 2011 and 2016, although I know that was with your predecessor as Minister, rather than yourself. You are, I think as you mentioned, pressing ahead with an extra £400 million spend on health, which is positive news. All these are increases of money, so that's good. But, of course, that doesn't mitigate the fact that A&E waiting times have been the worst on record for two months in a row in 2019 and four out of seven health boards are under some form of Welsh Government intervention - Betsi Cadwaladr, as mentioned earlier, in special measures for over four and a half years. That's received around £83 million in turnaround costs, yet it's predicted to end the financial year in deficit. So, it's not just a question of providing more money, Minister, is it? It's a question of what that money is actually achieving, because there's also a value-for-money argument to be spoken about here, too. This is, we are told, overall a green budget - a great label, and an admirable way to try and proceed, but the question is raised: is it ambitious enough to really deal with the environmental challenges that we face? Does it adequately deliver on the Welsh Government's promises in calling a climate emergency, for instance? I don't personally think there's anywhere near enough detail here on offering new, innovative thinking when it comes to how the Government will, for instance, meet its target of at least a 95 per cent reduction in greenhouse gases by 2050. I appreciate, Minister, that these are enormous, bold commitments, and they will take enormous willpower to achieve, but it's not simply a case of relying on yesterday's outdated policies to achieve these goals; it's about delivering a bold, confident vision for Wales, and we need to see a budget that drives a vision, that takes the people of Wales with it, that inspires and motivates the people of Wales. Because these climate change policy targets are going to be tough. I don't think we should be in any doubt about that, and no Government should enter into these commitments lightly. I'm sure you would agree with that. Interestingly, I was watching the clock earlier and you mentioned the future generations commissioner - I think it was about eight minutes in. Often raised on the Finance Committee over the years I've been on it is this question: during the budget-setting process, is the future generations legislation really at the centre of that policy from the start and throughout, or is it too often perceived to be added as an add-on towards the end of the process? I don't know. I put it out there that I think you do need to justify that the future generations commissioner is consulted at all points in that process, because what is the point, as our late colleague Steffan Lewis used to say, of legislation like this, which sets out a very bold agenda, but actually, when it comes down to the practicalities of policy making isn't factored there early on in the process? So that needs to be addressed. What about north Wales? It's not specifically my comment today, but of course Labour leadership contender Lisa Nandy has also raised a similar question. Although the budget outlines an additional £20 million for the north Wales metro, to be welcomed, and I've been a big supporter of the investment action on the south Wales metro, and I think good momentum has been started there, but we need to see that followed through in the south. And we certainly need to see momentum in the north, and I think there is a question in the north about whether that has been happening. Nothing has been said, aside from the metro, about investing in upgrades to the A55, the lifeline to the north Wales economy. I think this is a wasted opportunity. There is a need for a key transport artery from the port of Holyhead to Deeside; a need for that to be fully ready to deliver exports from Ireland to the rest of the UK now we're in the post-Brexit period. And by the way, of course, the UK Government is investing in upgrading part of the A55 to help drive the north Wales economy forward, so, surely, Welsh Government funding in this area would be wisely spent. It's not match funding, exactly, but it almost achieves a similar goal if the UK Government is going to be committing money like that. Of course, no Welsh Government budget would be complete without some funding for Cardiff Airport, and the budget outlines yet more funding - £4.8 million, I believe you mentioned, of financial transaction capital in relation to this budget in your speech.
Welsh: Rwy'n falch o gael siarad yn y ddadl bwysig hon heddiw, dadl, wrth gwrs, am y gyllideb, ond hefyd am ddyfodol pobl Cymru. Gadewch i ni fod yn gwbl glir ynglŷn â chyd-destun y gyllideb hon: ydy, mae Llywodraeth Cymru wedi gorfod datblygu'r gyllideb hon mewn cyfnod eithriadol o fyr, gyda phroblemau yn ymwneud â'r etholiad cyffredinol i gyd ei osod hefyd yn erbyn cefndir o £600 miliwn y flwyddyn yn ychwanegol sy'n cael ei ddarparu gan Lywodraeth y DU. Felly, mae gan drethdalwyr yng Nghymru yr hawl i gwestiynu rhai o benderfyniadau Llywodraeth Cymru o ran buddsoddi yn economi Cymru a datblygu economi Cymru ar ôl Brexit. Gwelaf hefyd fod naratif y gyllideb yn edrych yn ôl ar gyflawniadau a gwariant Llywodraeth Cymru ar bob adran ers 2016, ond nid yw'n syndod, efallai, mai ychydig o sôn sydd am unrhyw un o'r targedau a fethwyd y mae Gweinidogion, wrth gwrs, yn ymwybodol ohonynt ac rwy'n credu, yn rhannol o leiaf, yn ysbryd tegwch, y byddai'n ddoethach i Lywodraeth Cymru gyfaddef hyn. Bydd Llywodraeth Cymru, wrth gwrs, yn beio Llywodraeth y Deyrnas Unedig am ei gofidiau, er, a bod yn deg â'r Gweinidog, ni chrybwyllwyd cyni yn fanwl iawn tan yn eithaf hwyr yn eich dadl, felly efallai eich bod wedi gwrando ar rai o'm beirniadaethau yn y gorffennol. Ond mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru dderbyn cyfrifoldeb am ei chamgymeriadau ariannol ei hun. Mae hynny'n rhan o Lywodraeth aeddfed, ddatganoledig sydd â phwerau pellgyrhaeddol a chynyddol. Felly, beth mae'r cyhoedd yn disgwyl ei weld yn y gyllideb hon? Beth ddylem ni ddisgwyl ei weld? Wel, byddwn yn disgwyl gweld Llywodraeth Cymru yn buddsoddi yn y GIG er mwyn gweddnewid pethau. I fod yn deg, rydych chi wedi rhoi £37 biliwn yn y GIG yng Nghymru ers 2016. Mae hynny'n dra gwahanol i'r toriad cyllid mewn termau real a welsom yn gynharach, rhwng 2011 a 2016, er fy mod i'n gwybod bod hynny pan oedd eich rhagflaenydd yn Weinidog, yn hytrach na chi eich hun. Rydych chi, mi gredaf, fel y soniasoch, yn bwrw ymlaen â gwariant ychwanegol o £400 miliwn ar iechyd, sy'n newyddion cadarnhaol. Mae'r rhain i gyd yn gynnydd o ran arian, felly mae hynny'n dda. Ond, wrth gwrs, nid yw hynny'n gwneud iawn am y ffaith bod amseroedd aros adrannau damweiniau ac achosion brys wedi bod y rhai gwaethaf a gofnodwyd erioed am ddeufis yn olynol yn 2019 ac mae pedwar o'r saith bwrdd iechyd o dan ryw fath o ymyrraeth gan Lywodraeth Cymru - Betsi Cadwaladr, fel y crybwyllwyd yn gynharach, mewn mesurau arbennig ers dros bedair blynedd a hanner. Mae hwnnw wedi cael tua £83 miliwn mewn costau gwella, ac eto rhagwelir y bydd diffyg ar ddiwedd y flwyddyn ariannol. Felly, nid mater o ddarparu mwy o arian yn unig yw hwn, Gweinidog, nage? Mae'n ymwneud â'r hyn y mae'r arian hwnnw'n ei gyflawni mewn gwirionedd, oherwydd mae dadl am werth am arian i'w thrafod yn y fan yma hefyd. Dywedir wrthym, yn gyffredinol, bod hon yn gyllideb werdd - disgrifiad gwych, a ffordd glodwiw o geisio symud ymlaen, ond mae'r cwestiwn wedi ei godi: a yw hi'n ddigon uchelgeisiol i fynd i'r afael o ddifrif â'r heriau amgylcheddol yr ydym yn eu hwynebu? A yw'n cyflawni addewidion Llywodraeth Cymru yn ddigonol wrth gyhoeddi argyfwng yn yr hinsawdd, er enghraifft? Nid wyf i'n bersonol yn credu bod digon o fanylion yma ynglŷn â chynnig syniadau newydd ac arloesol o ran sut y bydd y Llywodraeth, er enghraifft, yn cyrraedd ei tharged o ostyngiad o 95 y cant o leiaf mewn nwyon tŷ gwydr, erbyn 2050. Rwy'n sylweddoli, Gweinidog, fod y rhain yn ymrwymiadau enfawr, beiddgar, ac y byddan nhw angen ewyllys gref i'w cyflawni, ond nid dim ond mater o ddibynnu ar bolisïau hen ffasiwn ddoe i gyflawni'r nodau yw hyn; mae'n ymwneud â chyflwyno gweledigaeth fentrus, hyderus i Gymru, ac mae angen i ni weld cyllideb sy'n sbarduno gweledigaeth, sy'n gwneud pobl Cymru yn rhan ohoni, sy'n ysbrydoli ac yn ysgogi pobl Cymru. Oherwydd mae'r targedau polisi newid hinsawdd hyn yn mynd i fod yn anodd. Ni ddylem amau hynny o gwbl, ac ni ddylai unrhyw Lywodraeth ystyried yr ymrwymiadau hyn yn ddifeddwl. Rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno â hynny. Yn ddiddorol, roeddwn i'n edrych ar y cloc yn gynharach ac roeddech chi'n sôn am gomisiynydd cenedlaethau'r dyfodol - credaf fod hynny oddeutu wyth munud i mewn i'r araith. Cwestiwn sydd wedi ei godi'n aml yn y Pwyllgor Cyllid dros y blynyddoedd yr wyf i wedi bod arno yw hwn: yn ystod y broses o bennu'r gyllideb, a yw deddfwriaeth cenedlaethau'r dyfodol yn ganolog i'r polisi hwnnw o'r cychwyn cyntaf a thrwy gydol yr amser, neu a ystyrir yn rhy aml ei fod yn cael ei gyflwyno fel ychwanegiad tuag at ddiwedd y broses? Dydw i ddim yn gwybod. Rwy'n awgrymu wrthych fy mod i'n credu bod angen i chi gyfiawnhau ymgynghori â chomisiynydd cenedlaethau'r dyfodol ar bob cam o'r broses honno, oherwydd, fel yr arferai ein cyd-Aelod diweddar, Steffan Lewis, ei ddweud, beth yw diben deddfwriaeth fel hon, sy'n gosod agenda feiddgar iawn, ond mewn gwirionedd, pan ddaw'n fater o ymarferoldeb llunio polisi, nid yw'n cael ei gynnwys yno yn gynnar yn y broses? Felly mae angen ymdrin â hynny. Beth am y gogledd? Nid fy sylw i yw hwn yn benodol heddiw, ond wrth gwrs, mae'r ymgeisydd am arweinyddiaeth y Blaid Lafur, sef Lisa Nandy, hefyd wedi codi cwestiwn tebyg. Er bod y gyllideb yn amlinellu £20 miliwn ychwanegol ar gyfer metro gogledd Cymru, sydd i'w groesawu, ac rwyf wedi bod yn gefnogwr mawr o'r camau buddsoddi ar gyfer metro de Cymru, a chredaf fod momentwm da wedi ei ddechrau yn y fan honno, ond mae angen i ni weld hynny'n cael ei ddatblygu drwy bob rhan o'r de. Ac yn sicr mae angen i ni weld momentwm yn y gogledd, ac rwy'n credu bod cwestiwn yn y gogledd ynghylch pa un a yw hynny wedi bod yn digwydd. Ni ddywedwyd dim, ar wahân i'r metro, am fuddsoddi mewn uwchraddio'r A55, sef anadl einioes economi'r gogledd. Rwy'n credu bod hwn yn gyfle sydd wedi ei wastraffu. Mae angen llwybr trafnidiaeth allweddol o borthladd Caergybi i Lannau Dyfrdwy; yr angen i hwnnw fod yn gwbl barod i ddosbarthu allforion o Iwerddon i weddill y DU nawr ein bod ni yn y cyfnod ar ôl Brexit. A chyda llaw, wrth gwrs, mae Llywodraeth y DU yn buddsoddi mewn uwchraddio rhan o'r A55 i helpu i sbarduno economi'r gogledd yn ei blaen, felly, yn sicr, byddai arian Llywodraeth Cymru yn y maes hwn yn cael ei wario'n ddoeth. Nid yw'n arian cyfatebol, yn union, ond mae bron iawn yn cyflawni nod tebyg os yw Llywodraeth y DU yn mynd i ymrwymo arian fel yna. Wrth gwrs, ni fyddai unrhyw gyllideb gan Lywodraeth Cymru yn gyflawn heb rywfaint o gyllid ar gyfer Maes Awyr Caerdydd, ac mae'r gyllideb yn amlinellu hyd yn oed fwy o arian - £4.8 miliwn, rwy'n credu i chi ei grybwyll, o gyfalaf trafodion ariannol mewn cysylltiad â'r gyllideb hon yn eich araith.