English: First Minister, this is not only an impressive report, but an incredibly impressive panel of expertise, of really world-class standing, and as one would expect from a former Lord Chief Justice, the report is almost in the form of a very incisive judgment into the state of law within Wales. And the report, I think, is of such high competence and expertise - several hundred pages - that it took the Ministry of Justice approximately 15 minutes to tweet out that they rejected its findings but they would give them further consideration, whatever that meant. And I think that probably says more about the state of justice in the UK than anything else. I'm very much grateful for the fact that there is going to be, at the appropriate time, a full and detailed report so we can debate these things properly. So, I only want to comment, really, on the one area, and it's an area I've raised time and time again, I think, ever since I've been in the Assembly, and in all my years, really - 33 years - working as a practising lawyer, working for trade unions, working for working people. And that is this: we have lost, along the way, the understanding of not only the importance of justice and the rule of law, but the importance of access to it. And this was an understanding that we had in the post-1945 Labour Government, when the 1949 Act was introduced, when Viscount Simon, when he was introducing the Act, said that what we were creating was a national health service for law, because what was understood and recognised as fundamental in any society was that the law means nothing unless ordinary people have access to it, and are empowered to access that law. So, an environment where, effectively, in the past 10 years, there has been almost a 27 per cent cut in real terms in the funding of justice-related matters, indicates how far we have lost our understanding of the importance of justice to the people. And being a legislature now means we have the opportunity to actually put those fundamental principles back at the core of the Welsh legislature and the Welsh justice system that is actually developing. It was well understood, the consequences of this - Lord Neuberger expressed this numerous times when he was president of the Supreme Court, when he said: 'My worry is the removal of legal aid for people to get advice'. That not only undermines the whole legal system, it leads to people effectively beginning to have disregard to the law and taking the law into their own hands. And more recently, I think the head of the Bar commission basically just referred yet again, and consistently, to the huge threat to access to justice in the country, and the impact of the cuts, particularly on the poorest and most vulnerable within our society. The part I would like to refer to and I would like to ask you about is really the part in chapter 3, where the recommendation is made that the funding for legal aid, and for the third sector - providing advice and assistance - should be brought together in Wales in a single fund. This is something we have debated over a number of years, and I know there's work that has gone on around this, and the fact that enormous amounts of Welsh money goes into various aspects in making up these shortfalls in the justice system, to ensure that some of the most vulnerable do get support, whether it be through Citizens Advice, whether it be through Women's Aid, whether it be through the various third sector bodies. And I wonder if you would agree with me that there is an opportunity now to start the process of the creation of a Welsh legal aid system, restoring that to the core, perhaps in two parts, because, of course, the devolution of funding and responsibilities are important, and certain things can't be done until that happens. But much of the administration and bureaucracy of that system already exists, and could well be brought within the ambit of Welsh Government if the funding followed it. And, clearly, the funding in respect of legal aid functions is something that would not take great minds in order to actually transfer, but it would be the creation of perhaps a two-stage process, getting ready for that to happen now, but starting the halfway house - perhaps the quasi legal aid system now - while we pull that together. And we also recognise the important contributions that bodies like the trade unions make to the provision of legal advice and legal support - for many years, the funders of much of the legal system for ordinary working people. And what was their reward by Tory Governments in the past? The reward was basically consistent legislation that made it more and more difficult for trade unions to operate and, in fact, to recruit members. So they clearly have a part to play within this, as many other bodies do. But I think we should commit ourselves, or we should start discussing committing ourselves, to the creation of a new route to legal advice and assistance, a composite Welsh route that would be the pride of a Welsh legal justice system.
Welsh: Prif Weinidog, mae hwn nid yn unig yn adroddiad trawiadol, ond yn banel o arbenigedd hynod drawiadol, o statws byd-eang gwirioneddol, ac fel y byddai rhywun yn ei ddisgwyl gan gyn-Arglwydd Brif Ustus, mae'r adroddiad bron ar ffurf dyfarniad miniog iawn ynglŷn â chyflwr y gyfraith yng Nghymru. Ac mae'r adroddiad, rwy'n credu, o'r fath gymhwysedd ac arbenigedd - cannoedd o dudalennau - fel ei fod wedi cymryd tua 15 munud i'r Weinyddiaeth Gyfiawnder drydar eu bod wedi gwrthod ei ganfyddiadau ond y byddent yn rhoi ystyriaeth bellach iddynt, beth bynnag oedd ystyr hynny. Ac rwy'n credu bod hynny fwy na thebyg yn dweud mwy am gyflwr cyfiawnder yn y DU na dim arall. Rwy'n ddiolchgar iawn am y ffaith y bydd adroddiad llawn a manwl yn cael ei gyflwyno, ar yr adeg briodol, fel y gallwn ni drafod y pethau hyn yn iawn. Felly, dim ond eisiau gwneud sylwadau wyf i, mewn gwirionedd, ar yr un maes, ac mae'n faes yr wyf wedi'i godi dro ar ôl tro, rwy'n credu, byth ers i mi fod yn y Cynulliad, ac yn fy holl flynyddoedd, mewn gwirionedd - 33 mlynedd - yn gweithio fel cyfreithiwr gweithredol, yn gweithio i undebau llafur, yn gweithio i bobl sy'n gweithio. A dyma ni: rydym ni wedi colli, ar hyd y ffordd, y ddealltwriaeth nid yn unig o bwysigrwydd cyfiawnder a rheolaeth cyfraith, ond pwysigrwydd mynediad iddo. Ac roedd hyn yn ddealltwriaeth a gawsom ni yn y Llywodraeth Lafur ar ôl 1945, pan gyflwynwyd Deddf 1949, pan roedd Viscount Simon, pan roedd ef yn cyflwyno'r Ddeddf, yn dweud mai'r hyn yr oeddem yn ei greu oedd gwasanaeth iechyd gwladol ar gyfer y gyfraith, oherwydd yr hyn a ddeallwyd ac a gydnabuwyd yn hanfodol mewn unrhyw gymdeithas oedd nad yw'r gyfraith yn golygu dim oni bai bod pobl gyffredin yn gallu ei defnyddio, a'u bod yn cael eu grymuso i allu defnyddio'r gyfraith honno. Felly, mae amgylchedd lle, i bob pwrpas, yn y 10 mlynedd diwethaf, y bu toriad o 27 y cant bron mewn termau real o ran ariannu materion sy'n ymwneud â chyfiawnder, yn dangos mor bell yr ydym ni wedi colli ein dealltwriaeth o bwysigrwydd cyfiawnder i'r bobl. Ac mae bod yn ddeddfwrfa nawr yn golygu bod gennym ni gyfle i roi'r egwyddorion sylfaenol hynny yn ôl wrth wraidd system deddfwriaeth a chyfiawnder Cymru sy'n datblygu mewn gwirionedd. Roedd dealltwriaeth eang ynghylch canlyniadau hyn - mynegodd yr Arglwydd Neuberger hyn droeon pan oedd yn Llywydd y Goruchaf Lys, pan ddywedodd: Fy mhryder i yw cael gwared ar gymorth cyfreithiol i bobl gael cyngor. Mae hynny nid yn unig yn tanseilio'r holl system gyfreithiol, mae'n arwain at bobl yn dechrau diystyru'r gyfraith a chymryd y gyfraith i'w dwylo eu huanin. Ac yn fwy diweddar, rwy'n credu bod pennaeth comisiwn y Bar yn y bôn yn cyfeirio unwaith eto, ac yn gyson, at y bygythiad enfawr i fynediad at gyfiawnder yn y wlad, ac effaith y toriadau, yn enwedig ar y bobl dlotaf a mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas. Y rhan y carwn gyfeirio ati ac yr hoffwn eich holi amdani mewn gwirionedd yw'r rhan ym mhennod 3, lle gwneir argymhelliad y dylai'r arian ar gyfer cymorth cyfreithiol, ac ar gyfer y trydydd sector - sy'n darparu cyngor a chymorth - gael ei ddwyn ynghyd yng Nghymru mewn un gronfa. Mae hyn yn rhywbeth yr ydym ni wedi'i drafod dros nifer o flynyddoedd, ac rwy'n gwybod fod gwaith wedi'i wneud ynghylch hyn, a'r ffaith bod symiau enfawr o arian Cymru yn mynd i wahanol agweddau wrth wneud iawn am y diffygion hyn yn y system gyfiawnder, er mwyn sicrhau bod rhai o'r rhai mwyaf agored i niwed yn cael cymorth, boed drwy Cyngor ar Bopeth, boed drwy Cymorth i Fenywod, boed drwy gyfrwng y gwahanol gyrff yn y trydydd sector. A thybed a fyddech yn cytuno â mi bod cyfle nawr i ddechrau'r broses o greu system cymorth cyfreithiol i Gymru, gan adfer hynny i'r craidd, efallai mewn dwy ran, oherwydd, wrth gwrs, mae datganoli cyllid a chyfrifoldebau yn bwysig, ac ni ellir gwneud rhai pethau nes i hynny ddigwydd. Ond mae llawer o weinyddiaeth a biwrocratiaeth y system honno'n bodoli eisoes, a gellid eu dwyn o fewn cwmpas Llywodraeth Cymru pe bai'r cyllid yn dod gyda hynny. Ac, yn amlwg, mae'r cyllid ar gyfer swyddogaethau cymorth cyfreithiol yn rhywbeth na fyddai'n gofyn am feddyliau mawr i'w drosglwyddo mewn gwirionedd, ond byddai'n creu proses dau gam efallai, gan baratoi ar gyfer hynny'n awr, ond dechrau gyda llety hanner ffordd - efallai y system gymorth led-gyfreithiol nawr - tra byddwn yn dwyn hynny ynghyd. Ac rydym ni hefyd yn cydnabod y cyfraniadau pwysig y mae cyrff fel yr undebau llafur yn eu gwneud i ddarparu cyngor cyfreithiol a chefnogaeth gyfreithiol - am flynyddoedd lawer, arianwyr llawer o'r system gyfreithiol ar gyfer pobl gyffredin sy'n gweithio. A beth oedd eu gwobr gan Lywodraethau Torïaidd yn y gorffennol? Yn y bôn, y wobr oedd deddfwriaeth gyson a oedd yn ei gwneud hi'n fwy a mwy anodd i undebau llafur weithredu ac, mewn gwirionedd, i recriwtio aelodau. Felly mae'n amlwg bod ganddyn nhw ran i'w chwarae yn hyn o beth, fel sydd gan lawer o gyrff eraill. Ond rwy'n credu y dylem ni ymrwymo, neu y dylem ni ddechrau trafod ymrwymo, i greu ffordd newydd o allu cael cyngor a chymorth cyfreithiol, ffordd Gymreig gyfansawdd a fyddai'n destun balchder i system gyfiawnder gyfreithiol yng Nghymru.