English: The Carillion debacle is the most recent example of the failure of market forces and of the policy of privatisation that fuelled the unbridled growth of companies like Carillion. The reports of the National Audit Office and the House of Commons joint select committee should be seen as more than an analysis of the failure of one company, but an exposé of the economic and political corruption at the heart of the so-called free market economy. For this reason, the debate is timely and of direct relevance to this Assembly if we are to plough a different economic and social pathway, one that promotes the policy of social partnership, recognises the importance of the public sector, and one that recognises the fundamental role of Government in the provision and promotion of social responsibility, ethical employment and social equality. The 2017 Conservative manifesto declared, 'We do not believe in untrammelled free markets. We reject the cult of selfish individualism. We abhor social division, injustice, unfairness and inequality. We see rigid dogma and ideology not just as needless but dangerous.' And just like the Tory manifesto commitment to railway electrification, just like the Tory commitment to the tidal lagoon, this is just another broken promise. It is just another election deceit and another election fraud. In his book, The Corruption of Capitalism, Guy Standing explains how global capitalism has become a system rigged in favour of a plutocracy - an elite that enriches itself, not through the production of goods and services, but through the ownership of assets, including intellectual property, aided by subsidies, tax breaks, debt mechanisms and revolving doors between politics and business and the privatisation of public services. Meanwhile, we see all around us wages stagnating as labour markets are transformed by outsourcing, automation and the on-demand economy. And the Carillion story is part of that ongoing story - a company living off public procurement and privatisation on an ever-downward spiral of delivery, standards and ethics under a Government that has sold its soul to the private market. We see the classic signs of this with the Tories' knee-jerk obsession with the privatisation of the failing rail franchises. We see it here with the Tories in Wales and their obsession with calls for the re-privatisation of Cardiff airport, which failed under privatisation. As Carillion began to flounder, the directors continued to increase dividends and executive bonuses, treating the pension fund with contempt. The report, as has been said, is damning. The consequences are clear, with the taxpayer being left to foot so much of the bill for the Carillion clean-up operation, and the failure of the regulatory system compounded by what appears to be the complicity of regulators, accountants, Government, lawyers and directors, ultimately at the expense of everyone else. And the various auditors creamed off £72 million. The UK Government failed to back a plan that could have recovered £364 million from Carillion. The pension fund was starved and left with a pension liability of around £2.6 billion, thousands of workers were not paid, and small companies and suppliers were left with a bill of around £2 billion and 27,000 pensioners now live on reduced pensions. Cabinet Secretary, my reason for endorsing this motion is not just to expose Carillion and companies of a similar ilk, but to expose the very system that has created monsters like Carillion and allowed them to flourish. As well as calling on the Welsh Government to publish analysis on the lessons for Wales, we must look to a different way of doing business, one that recognises the importance of the public sector, recognises the advantages in certain sectors of public ownership and co-operation, recognises that our economic policy and our £5 billion-or-so procurement should be based on ethical standards of business, ethical standards of employment, fair work, an end to the culture of minimum wage, an end to the culture of enforced self-employment and zero hours, a recognition of the important role of trade unionism in achieving these objectives, and an overriding operating framework of social justice, equality and prosperity for all. In this new global economic system we are embracing - a system of hyper technology, automation and artificial intelligence - we must ensure that we learn the lessons from the past that a system that is based on the philosophy of greed and exploitation is doomed to failure. We must show that, in Wales, we can do things differently, that we can do things better, for business, for workers and for our communities.
Welsh: Llanastr Carillion yw'r enghraifft ddiweddaraf o fethiant grymoedd y farchnad a'r polisi preifateiddio a daniodd dwf dilyffethair cwmnïau fel Carillion. Dylid ystyried adroddiadau'r Swyddfa Archwilio Genedlaethol a chyd-bwyllgor dethol Tŷ'r Cyffredin fel mwy na dadansoddiad o fethiant un cwmni, ond fel datgeliad o'r llygredd economaidd a gwleidyddol sydd wrth wraidd yr hyn a elwir yn economi marchnad rydd. Am y rheswm hwn, mae'r ddadl yn amserol ac yn uniongyrchol berthnasol i'r Cynulliad hwn os ydym i ddilyn llwybr economaidd a chymdeithasol gwahanol, un sy'n hyrwyddo polisi partneriaeth gymdeithasol, yn cydnabod pwysigrwydd y sector cyhoeddus, ac yn cydnabod rôl sylfaenol y Llywodraeth yn darparu a hyrwyddo cyfrifoldeb cymdeithasol, cyflogaeth foesegol a chydraddoldeb cymdeithasol. Roedd maniffesto'r Ceidwadwyr yn 2017 yn datgan, Nid ydym yn credu mewn marchnadoedd rhydd dilyffethair. Rydym yn gwrthod cwlt unigolyddiaeth hunanol. Rydym yn ffieiddio at raniadau cymdeithasol, anghyfiawnder, annhegwch ac anghydraddoldeb. Ystyriwn fod dogma ac ideoleg anhyblyg nid yn unig yn ddiangen ond yn beryglus. Ac yn union fel yr ymrwymiad ym maniffesto'r Torïaid i drydaneiddio rheilffyrdd, yn union fel yr ymrwymiad ym maniffesto'r Torïaid i'r morlyn llanw, dyma addewid arall a dorwyd. Dyma dwyll a chelwydd etholiadol arall. Yn ei lyfr, The Corruption of Capitalism, mae Guy Standing yn egluro sut y daeth cyfalafiaeth fyd-eang yn system wedi'i rigio o blaid plwtocratiaeth - elît sy'n cyfoethogi ei hun, nid drwy gynhyrchu nwyddau a gwasanaethau, ond drwy berchnogaeth ar asedau, gan gynnwys eiddo deallusol, wedi'u cynorthwyo gan gymorthdaliadau, gostyngiadau treth, mecanweithiau dyled a drysau troi rhwng gwleidyddiaeth a busnes a phreifateiddio gwasanaethau cyhoeddus. Yn y cyfamser, o'n hamgylch gwelwn gyflogau'n aros yn eu hunfan wrth i farchnadoedd llafur gael eu trawsnewid drwy gontractio allanol, awtomatiaeth a'r economi ar alw. Ac mae stori Carillion yn rhan o'r stori barhaus honno - cwmni sy'n byw oddi ar gaffael cyhoeddus a phreifateiddio ar anel tua'r gwaelod yn barhaus o ran darpariaeth, safonau a moeseg o dan Lywodraeth sydd wedi gwerthu ei henaid i'r farchnad breifat. Gwelwn arwyddion nodweddiadol o hyn gydag obsesiwn difeddwl y Torïaid gyda phreifateiddio'r masnachfreintiau rheilffyrdd aflwyddiannus. Fe'i gwelwn yma gyda'r Torïaid yng Nghymru a'u hobsesiwn â galwadau am ail-breifateiddio maes awyr Caerdydd, a oedd wedi methu dan breifateiddio. Wrth i Carillion ddechrau gwegian, parhaodd y Cyfarwyddwyr i gynyddu difidendau a bonysau i swyddogion gweithredol, gan drin y gronfa bensiwn gyda dirmyg. Fel y dywedwyd, mae'r adroddiad yn ddamniol. Mae'r canlyniadau'n amlwg, gyda'r trethdalwr yn cael ei adael i dalu cymaint o'r bil ar gyfer glanhau llanastr Carillion, ac mae methiant y system reoleiddio wedi ei waethygu gan yr hyn sy'n ymddangos yn gydgynllwynio rhwng rheoleiddwyr, cyfrifwyr, Llywodraeth, cyfreithwyr a chyfarwyddwyr, ar draul pawb arall yn y pen draw. A bachodd yr archwilwyr amrywiol £72 miliwn. Methodd Llywodraeth y DU gefnogi cynllun a allai fod wedi adennill £364 miliwn gan Carillion. Cafodd y gronfa bensiwn ei hamddifadu a'i gadael gyda rhwymedigaeth bensiwn o oddeutu £2.6 biliwn, miloedd o weithwyr na chafodd eu talu, a gadawyd cwmnïau a chyflenwyr bach i dalu bil o oddeutu £2 biliwn ac mae 27,000 o bensiynwyr bellach yn byw ar bensiynau llai. Ysgrifennydd y Cabinet, mae fy rheswm dros gefnogi'r cynnig hwn yn ymwneud nid yn unig â thynnu sylw at Carillion a chwmnïau tebyg, ond ag amlygu'r union system sydd wedi creu bwystfilod fel Carillion a gadael iddynt ffynnu. Yn ogystal â galw ar Lywodraeth Cymru i gyhoeddi dadansoddiad ar y gwersi i Gymru, rhaid inni edrych am ffordd wahanol o wneud busnes, un sy'n cydnabod pwysigrwydd y sector cyhoeddus, yn cydnabod manteision perchnogaeth gyhoeddus a chydweithredu mewn rhai sectorau, yn cydnabod y dylai ein polisi economaidd a'n caffaeliadau gwerth £5 biliwn neu fwy fod yn seiliedig ar safonau busnes moesegol, safonau cyflogaeth moesegol, gwaith teg, diwedd ar ddiwylliant isafswm cyflog, diwedd ar ddiwylliant o hunangyflogaeth orfodol a dim oriau, cydnabyddiaeth o rôl bwysig undebaeth yn cyflawni'r amcanion hyn, a fframwaith gweithredu trosfwaol o gyfiawnder cymdeithasol, cydraddoldeb a ffyniant i bawb. Yn y system economaidd fyd-eang newydd rydym yn ei chroesawu - system o hyperdechnoleg, awtomatiaeth a deallusrwydd artiffisial - rhaid inni sicrhau ein bod yn dysgu gwersi o'r gorffennol fod system sy'n seiliedig ar athroniaeth trachwant a chamfanteisio yn sicr o fethu. Rhaid inni ddangos, yng Nghymru, y gallwn wneud pethau'n wahanol, y gallwn wneud pethau'n well, er mwyn busnes, er mwyn gweithwyr ac er mwyn ein cymunedau.