English: Thanks to the Minister for bringing today's debate. There is a phrase, a particular phrase that we're using here today, and that is 'placemaking'. It's a pretty phrase, but we do have to make sure that it actually means something. The Welsh Government's chief planner recently spoke about planning needing to take a holistic approach so that planners can shape places that are attractive and sociable. Yes, we do need a holistic approach - that's beyond doubt - but often it seems that, at the moment, there is no really holistic approach to planning. Mike Hedges made some very valid points just now. He was talking about a particular area in Swansea, Swansea Vale, I believe, but the problems that he highlighted there are probably endemic. We have in Cardiff similar issues of many new residential estates being built that are far away from employment opportunities and also there is a lack, in many cases, of public transport. So, we need to be building residential areas with access to jobs. We also need to be thinking about where the jobs are actually created. In and around Cardiff, there are plenty of places where jobs have been created in the past 30 years that are not particularly accessible. There are factory units in an area known as Wentloog, and informally as 'the Lambies'. A few years ago, I was having a look at job vacancies down there, but it was pretty much impossible as I didn't drive and there weren't any buses going over there. I've just had a look at the Cardiff Bus route map today, and there is more development down there now in terms of employment - we now have, for instance, a major film studio down there - but there are no buses going down there still; it's a complete black hole as far as public transport's concerned. So, we do still have these problems. Business parks are a particular issue because they're often built far away from residential areas, so I think it really would be a good idea to think about embracing this idea of the Swansea Vale-type development where you do have the employment opportunities close to the new residential areas. There are other things that could help in urban places. For instance, in Cardiff, we don't have many circular bus services. It seems that everything has to go into and out of the city centre. So, if you have a business park on one edge of the city and you have a new housing estate on another edge, you have to get a bus in, let's say from Pontprennau - 40 minutes into town - and then a bus out to St Mellons business park, which is another 40 minutes, when they're only three miles apart. London has plenty of circular bus services, but in Cardiff we don't really have them. We're having this whole debate in Cardiff about the local development plan, which will see lots of new housing developments in the west of the city, without the transport infrastructure to back it up. So, we have to wait for the south Wales metro to turn up at some point in the future. In the meantime, until that arrives, we are heading for traffic gridlock in the west of the city. We've been talking a lot about strategic planning recently, and again today, and there doesn't seem to be any real strategic thinking there. Now, the placemaking system, we're being told, is being reworked, to take account of the well-being of future generations Act, but the well-being goals are coming in the midst of a massive concreting over of the green belt. The bus station in Cardiff has disappeared; we now have a lovely collection of shiny new office blocks in Central Square, which means more people coming into the city centre to work. Why? Jobs are going from the edge of the city, such as the tax office in Llanishen, so that more people can work in the middle of the city. Again, this doesn't appear to be great planning. And many of these jobs are public sector jobs, like HMRC and BBC Wales. We seem to have no control in this place, or perhaps in any other place, over decisions that are taken on these issues, even in major public sector organisations. Mike Hedges makes lots of points on these issues. Now, he's raised again today the county plans. I'm very interested when he raises them, because, essentially, it seems that when the Welsh Office scrapped the county councils, in the mid 1990s, so that we had unitary authorities, nobody seemingly thought to replace the county council strategic planning functions. So, I'm rather intrigued as to why nobody thought of this, because we didn't get the Welsh Assembly - maybe Hefin can enlighten me when he speaks in a minute - until a few years later. So, certainly, it wasn't the intention at that time that the job of strategic planning would be moved up a level to the Assembly, because the Assembly didn't exist. So, I await to be enlightened, and I'm sure it will be very interesting. Looking at the motion, we in UKIP agree broadly with the motion today regarding placemaking, but we hope that the process we end up with will be more than just platitudes - we hope there will be meaningful change. Of course, we do like the idea of local referenda when there are major planning decisions affecting people in their neighbourhoods. We do broadly support the opposition amendments. There are issues with the Conservative amendments. We don't really want - . Of course we want housing, but we don't want major developments that aren't welcomed by the established residents. We share doubts over planning inspectorate Wales; we may be replicating mistakes that led to the creation of Natural Resources Wales, with expertise being lost. So that's certainly an issue. We do agree with the broad thrust of what Plaid Cymru are generally saying. Yes, there is a role, theoretically, certainly, for - . Welsh speakers have struggled in the housing market in parts of rural Wales, but we know there are differing opinions, even within Plaid, as to how far local housing and planning decisions should be and can be influenced by Welsh language considerations. But of course Siân is right, it is a major consideration; we have to think about these things. We're not actually disagreeing with anyone today, but we do need to get beyond platitudes, and to get to a planning system that actually works for local people. Diolch yn fawr iawn.
Welsh: Diolch i'r Gweinidog am gyflwyno'r ddadl heddiw. Mae yna ymadrodd, ymadrodd penodol yr rydym ni'n ei ddefnyddio yma heddiw, sef 'creu lleoedd'. Mae'n ymadrodd hardd, ond mae'n rhaid inni wneud yn siŵr ei fod mewn gwirionedd yn golygu rhywbeth. Soniodd prif gynllunydd Llywodraeth Cymru fod angen i gynllunio ddefnyddio dull cyfannol er mwyn i gynllunwyr allu llunio lleoedd sy'n ddeniadol ac yn gymdeithasol. Oes, mae angen dull cyfannol arnom ni - mae hynny y tu hwnt i amheuaeth - ond yn aml mae'n ymddangos, ar hyn o bryd, nad oes dull cyfannol o gynllunio, mewn gwirionedd. Roedd Mike Hedges yn gwneud rhai pwyntiau dilys iawn yn y fan yna. Roedd yn sôn am ardal benodol yn Abertawe, Bro Abertawe, rwy'n credu. Mae gennym ni broblemau tebyg yng Nghaerdydd sef llawer o ystadau preswyl newydd yn cael eu hadeiladu sydd ymhell i ffwrdd o gyfleoedd cyflogaeth a hefyd mae yna ddiffyg trafnidiaeth gyhoeddus mewn llawer o achosion. Felly, mae angen inni fod yn adeiladu ardaloedd preswyl â mynediad at swyddi. Mae angen inni hefyd fod yn meddwl am lle caiff y swyddi eu creu mewn gwirionedd. Yng Nghaerdydd a'r cyffiniau, mae digonedd o leoedd lle mae swyddi wedi'u creu yn y 30 mlynedd diwethaf, ond nid ydynt yn arbennig o hygyrch. Mae yna unedau ffatri mewn ardal a elwir yn Gwynllwg, ac yn anffurfiol fel 'y Lambies'. Ychydig o flynyddoedd yn ôl, roeddwn i'n edrych ar swyddi gwag i lawr yno, ond roedd fwy neu lai yn amhosibl gan nad wyf yn gyrru ac nid oedd unrhyw fysiau yn mynd draw yno. Rwyf newydd gael golwg ar fap llwybr Bws Caerdydd heddiw, ac mae mwy o ddatblygu i lawr yno nawr o ran cyflogaeth - mae gennym ni erbyn hyn, er enghraifft, stiwdio ffilm o bwys i lawr yno - ond nid oes unrhyw fysiau yn mynd i lawr yno o hyd; mae'n dwll du yn gyfan gwbl cyn belled ag y mae trafnidiaeth gyhoeddus yn y cwestiwn. Felly, mae gennym ni'r problemau hyn o hyd. Mae parciau busnes yn broblem benodol oherwydd eu bod yn aml yn cael eu hadeiladu yn bell i ffwrdd o ardaloedd preswyl, felly rwy'n credu y byddai'n syniad da meddwl, mewn gwirionedd, am fabwysiadu'r syniad hwn o'r math o ddatblygiad ym Mro Abertawe, lle bydd gennych chi gyfleoedd cyflogaeth yn agos at ardaloedd preswyl newydd. Mae yna bethau eraill a allai helpu mewn mannau trefol. Er enghraifft, yng Nghaerdydd, does dim llawer o wasanaethau bws cylchol gennym ni. Mae'n ymddangos bod yn rhaid i bopeth fynd i mewn ac allan o ganol y ddinas. Felly, os oes gennych chi barc busnes ar un ymyl i'r ddinas ac mae gennych chi ystad newydd o dai ar ymyl arall, mae'n rhaid ichi gael bws i mewn, gadewch inni ddweud o Bontprennau - 40 munud i mewn i'r dref - ac wedyn bws allan i barc busnes Llaneirwg, sy'n 40 munud arall, er eu bod nhw ddim ond tair milltir o'i gilydd. Mae gan Lundain ddigon o wasanaethau bws cylchol, ond yng Nghaerdydd does gennym ni ddim mewn gwirionedd. Rydym ni'n cael y ddadl gyfan hon yng Nghaerdydd am y cynllun datblygu lleol, a fydd yn gweld llawer o ddatblygiadau tai newydd yng ngorllewin y ddinas, heb y seilwaith trafnidiaeth yn gefn iddo. Felly, mae'n rhaid inni aros am fetro de Cymru i gyrraedd ar ryw adeg yn y dyfodol. Yn y cyfamser, hyd nes y bydd hwnnw'n cyrraedd, byddwn ni'n wynebu tagfeydd traffig yng ngorllewin y ddinas. Rydym wedi bod yn siarad llawer am gynllunio strategol yn ddiweddar, ac eto heddiw, ac nid yw'n ymddangos bod unrhyw feddylfryd strategol gwirioneddol yn y fan honno. Nawr, mae'r system creu lleoedd, dywedir wrthym ni, yn cael ei hailwampio, i ystyried Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol. Ond mae'r nodau llesiant yn dod ar yr un pryd ag y mae'r llain las yn cael ei throi'n goncrit ar raddfa fawr. Mae'r orsaf bysiau yng Nghaerdydd wedi diflannu; bellach mae gennym ni gasgliad hyfryd o flociau swyddfeydd newydd sgleiniog yn y Sgwâr Canolog, sy'n golygu bod mwy o bobl yn dod i ganol y ddinas i weithio. Pam? Mae swyddi yn mynd o ymyl y ddinas, fel y swyddfa dreth yn Llanisien, fel y gall mwy o bobl weithio yng nghanol y ddinas. Unwaith eto, nid yw hyn yn ymddangos yn gynllunio gwych. Ac mae llawer o'r swyddi hyn yn swyddi yn y sector cyhoeddus, fel Cyllid a Thollau Ei Mawrhydi a BBC Cymru. Ymddengys nad oes gennym ni unrhyw reolaeth yn y lle hwn, nac efallai mewn unrhyw le arall, dros y penderfyniadau a wneir ar y materion hyn, hyd yn oed mewn sefydliadau sector cyhoeddus mawr. Mae Mike Hedges yn gwneud llawer o bwyntiau ar y materion hyn. Nawr, mae wedi codi unwaith eto heddiw y cynlluniau sirol. Mae gennyf ddiddordeb mawr pan mae e'n eu codi, oherwydd, yn y bôn, mae'n ymddangos, pan wnaeth y Swyddfa Gymreig ddiddymu'r cynghorau sir, yng nghanol y 1990au, fel bod gennym ni awdurdodau unedol, yn ôl pob golwg, ni feddyliodd neb y dylid sefydlu rhywbeth i gymryd lle swyddogaethau cynllunio strategol y cynghorau sir. Felly, mae'n dipyn o benbleth i mi pam na wnaeth neb feddwl am hyn, oherwydd wnaethon ni ddim cael Cynulliad Cymru - efallai y gall Hefin fy ngoleuo pan mae'n siarad mewn munud - tan ychydig o flynyddoedd yn ddiweddarach. Felly, yn sicr, nid y bwriad ar y pryd oedd y byddai'r dasg o gynllunio strategol yn cael ei symud i fyny un lefel i'r Cynulliad, oherwydd nid oedd y Cynulliad yn bodoli. Felly, rwy'n aros am oleuni, ac rwy'n siŵr y bydd yn ddiddorol iawn. O edrych ar y cynnig, rydym ni yn UKIP yn cytuno'n fras â'r cynnig heddiw ynghylch creu lleoedd, ond rydym yn gobeithio y bydd y broses a fydd gennym yn y pen draw yn fwy na dim ond ystrydebau - rydym ni'n gobeithio y bydd yna newid ystyrlon. Wrth gwrs, rydym yn hoffi'r syniad o refferenda lleol pan fydd yna benderfyniadau cynllunio o bwys sy'n effeithio ar bobl yn eu cymdogaethau. Rydym yn cefnogi'n fras welliannau'r gwrthbleidiau. Mae yna faterion sy'n ymwneud â gwelliannau'r Ceidwadwyr. Nid ydym ni mewn gwirionedd eisiau - . Wrth gwrs, rydym ni eisiau tai, ond dydyn ni ddim eisiau gweld datblygiadau mawr nad yw'r trigolion sydd wedi sefydlu yno yn eu croesawu. Rydym yn rhannu amheuon ynghylch arolygiaeth cynllunio Cymru; gallem ni fod yn ailadrodd camgymeriadau a arweiniodd at greu Cyfoeth Naturiol Cymru, ac arbenigedd yn cael ei golli. Felly mae hynny'n sicr yn broblem. Rydym yn cytuno â byrdwn cyffredinol yr hyn y mae Plaid Cymru yn ei ddweud yn gyffredinol. Oes, mae rôl, yn ddamcaniaethol, yn sicr, ar gyfer - . Mae siaradwyr Cymraeg wedi cael anhawster yn y farchnad dai mewn rhannau o Gymru wledig, ond gwyddom fod yna safbwyntiau gwahanol, hyd yn oed o fewn Plaid Cymru, ynghylch faint y dylai ac y gallai penderfyniadau tai lleol a phenderfyniadau cynllunio gael eu dylanwadu gan ystyriaethau yr iaith Gymraeg. Ond wrth gwrs mae Siân yn iawn, mae'n ystyriaeth o bwys; mae'n rhaid inni feddwl am y pethau hyn. Dydyn ni ddim mewn gwirionedd yn anghytuno ag unrhyw un heddiw, ond mae angen i ni fynd y tu hwnt i ystrydebau, a bod â system gynllunio sydd wirioneddol yn gweithio ar gyfer pobl leol. Diolch yn fawr iawn.