English: So, I think, in really taking this seriously, we need to move from a world of plans and a world of ambitions to one of actual statutory delivery and one where we can hold the Government to account. There's no doubt that air pollution is all the environmental problems that have been described, but it's also a real public health problem. It's the second cause of premature death in Wales. It's second only to smoking, which you could say is an air pollution problem of its own, so it's linked. But it's really problematic for children and elderly people with pre-existing chronic illnesses. It's a social justice issue, and this is something that I think we should take very seriously here. The impact is greatest in the most deprived areas. The richest people in Wales don't live in the areas with air quality problems. They live near open areas with trees and parks and some natural scrubbing, as it were, going on. The 10 per cent most deprived areas, for example, have five times higher levels of carcinogenic air pollution. It's a very clear public health and social justice issue. If we look at those towns and cities, and, famously, Hafod-yr-Ynys Road in Crumlin in Caerphilly, which is one of the UK's most polluted roads, let alone Wales, we see very clearly the association of air quality problems with deprived communities and with communities that are struggling economically as well. So, people are not able to move out of those communities and make their own choices. I think, in dealing with this, we don't only want to hear what the Minister set out; we want to hear more about what actual targets will be set and what statutory monitoring will be done. I was glad that the Minister mentioned trees and shrubs, but I think we need to hear a little bit more about a specific plan to plant trees - the right kind of trees, because it does actually depend which kind of trees you plant in which areas, as I understand it - to ensure that we have a natural way of trying to clean up our air. But we also need to have a greater emphasis, yes, on the problems created by the transport infrastructure we have, but on the opportunities, as well, to decarbonise that in the most simple way possible, which is to make it easier to walk and cycle - just to make it easier to get around. Sustrans - [ Interruption.] I heard a 'Hear, hear' from a previous Sustrans person there, I think. Sustrans, only in the last couple of weeks, did an examination of the walking and cycling plans for England and Scotland - I couldn't find the one for Wales; I don't know if they did it for Wales or not, but they certainly did it for England and Scotland - that said just if the plans were implemented, not asking for more than the two Governments have said they're going to do anyway, it would reduce deaths from air pollution by more than 13,000 in those two countries over the next 10 years and would save nearly £10 billion. So, we really need to integrate air pollution measures - and clean air measures, to be more positive - into the way we structure our transport system, into the way we build our schools, and where we build our schools. We need, as a temporary measure, certainly, to have a statutory responsibility to monitor air quality outside our schools, because children exposed to severe air pollution are five times more likely to have poor lung development and increased susceptibility to infection. So, all this, to me, means that air pollution has not had the attention that it deserves from Government to date, and from ourselves as Assembly Members. That's changed over the last year or so. We've started to talk about it more; we've started to take it more seriously. I welcome the fact that the Government is moving towards an action plan, but I don't think we'll address this fully until we put it on our statute book and have a real statutory approach to clean air in Wales.
Welsh: Felly, rwy'n credu, wrth gymryd hyn wir o ddifrif, bod angen inni symud o fyd o gynlluniau a byd o uchelgais i un o gyflawni statudol gwirioneddol ac un lle y gallwn ddwyn y Llywodraeth i gyfrif. Nid oes unrhyw amheuaeth mai llygredd aer yw pob un o'r problemau amgylcheddol sydd wedi'u disgrifio, ond mae hefyd yn broblem iechyd cyhoeddus wirioneddol. Hwn yw'r ail achos o farwolaeth gynamserol yng Nghymru. Yn ail dim ond i ysmygu, y gallech chi ddweud ei fod yn broblem llygredd aer ei hun, felly maen nhw'n gysylltiedig. Ond mae'n achosi problemau mawr i blant a phobl oedrannus sydd â salwch cronig sy'n bodoli eisoes. Mae'n fater o gyfiawnder cymdeithasol, ac mae hyn yn rhywbeth yr wyf yn credu y dylem ni wir ei ystyried o ddifrif yn y fan yma. Mae'r effaith fwyaf i'w gweld yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig. Nid yw'r bobl gyfoethocaf yng Nghymru yn byw mewn ardaloedd â phroblemau ansawdd aer. Maen nhw'n byw yn agos i fannau agored gyda choed a pharciau gyda rhywfaint o brysgwydd naturiol, fel petai. Er enghraifft, mae 10 y cant o'r ardaloedd mwyaf difreintiedig â lefelau pum gwaith yn uwch o lygredd aer carsinogenig. Mae'n amlwg iawn yn fater iechyd y cyhoedd ac yn fater cyfiawnder cymdeithasol. Os edrychwn ni ar y trefi a'r dinasoedd hynny, ac, yn enwog, ffordd Hafod-yr-Ynys yng Nghrymlyn yng Nghaerffili, sydd yn un o'r ffyrdd mwyaf llygredig yn y DU, heb sôn am Gymru, rydym ni'n gweld yn glir iawn y cysylltiad rhwng problemau ansawdd aer a chymunedau difreintiedig a chymunedau sy'n cael trafferth i ymdopi yn economaidd hefyd. Felly, nid yw pobl yn gallu symud allan o'r cymunedau hynny a gwneud eu dewisiadau eu hunain. Rwy'n credu, wrth ymdrin â hyn, nad ydym ni ddim ond eisiau clywed yr hyn y mae'r Gweinidog wedi'i nodi; rydym ni eisiau clywed mwy am ba dargedau yn union a gaiff eu pennu a pha waith monitro statudol fydd yn cael ei wneud. Roeddwn i'n falch bod y Gweinidog wedi sôn am goed a llwyni, ond rwy'n credu bod angen inni glywed ychydig mwy am gynllun penodol i blannu coed - y math iawn o goed, oherwydd mewn gwirionedd mae'n dibynnu pa fath o goed yr ydych chi'n eu plannu ym mha ardaloedd, yn ôl yr hyn a ddeallaf - i sicrhau bod gennym ni ffordd naturiol o geisio glanhau ein haer. Ond mae angen inni hefyd gael mwy o bwyslais, ie, ar y problemau a grëwyd gan y seilwaith trafnidiaeth sydd gennym, ond ar y cyfleoedd hefyd i ddatgarboneiddio hynny yn y ffordd symlaf bosibl, sef ei gwneud yn haws i gerdded a beicio - dim ond ei gwneud yn haws i fynd o gwmpas. Mae Sustrans - [ torri ar draws.] Clywais 'Clywch, clywch' gan gyn berson Sustrans yn y fan yna, rwy'n credu. Mae Sustrans, dim ond yn yr ychydig wythnosau diwethaf, wedi archwilio'r cynlluniau cerdded a beicio ar gyfer Lloegr a'r Alban - ni allwn ddod o hyd i'r un ar gyfer Cymru; Dydw i ddim yn gwybod os gwnaethon nhw un ar gyfer Cymru ai peidio, ond yn sicr fe wnaethon nhw un ar gyfer yr Alban a Lloegr - a oedd yn dweud, dim ond pe byddai'r cynlluniau'n cael eu gweithredu, heb ofyn am fwy nag y mae'r ddwy lywodraeth wedi dweud eu bod yn mynd i'w wneud beth bynnag, y byddai'n lleihau marwolaethau o ganlyniad i lygredd aer gan fwy na 13,000 yn y ddwy wlad honno dros y 10 mlynedd nesaf ac y byddai'n arbed bron i £10 biliwn. Felly, mae gwir angen inni integreiddio mesurau llygredd aer - a mesurau aer glân, i fod yn fwy cadarnhaol - yn y ffordd yr ydym yn strwythuro ein system drafnidiaeth, yn y ffordd yr ydym yn adeiladu ein hysgolion, a lle'r ydym yn adeiladu ein hysgolion. Mae'n rhaid inni gael, fel mesur dros dro, yn sicr, gyfrifoldeb statudol i fonitro ansawdd yr aer y tu allan i'n hysgolion, oherwydd bod plant sy'n agored i lygredd aer difrifol bum gwaith yn fwy tebygol o fod â datblygiad ysgyfaint gwael ac yn fwy tueddol o gael heintiau. Felly, mae hyn i gyd, i mi, yn golygu nad yw llygredd aer wedi cael y sylw y mae'n ei haeddu gan y Llywodraeth hyd yma, na gennym ninnau fel Aelodau Cynulliad. Mae hynny wedi newid dros y flwyddyn ddiwethaf. Rydym ni wedi dechrau siarad mwy am y peth; rydym ni wedi dechrau ei gymryd yn fwy o ddifrif. Rwy'n croesawu'r ffaith bod y Llywodraeth yn symud tuag at gynllun gweithredu, ond nid wyf yn credu y byddwn yn ymdrin â hyn yn llawn tan y byddwn wedi ei roi ar ein llyfr statud a bod gennym ymagwedd statudol wirioneddol i aer glân yng Nghymru.