English: I thank Simon Thomas for his questions and comments. I'm glad to see your jokes haven't improved since last week's oral statement, but I do look forward to celebrating both the NFU and CAMRA events to be held here tomorrow. Just in relation to Carmarthen ham, I'm expecting several items of food to receive the PGI later this year. I can't give you a definitive date but I'm very hopeful it will be later this year. In relation to the EU, clearly work has had to be done ahead of Thursday's vote but I'm personally very confident that we won't have to look that way later on. But we know that if we did have Brexit it would have a massive impact on the food and drink industry. The single market is the world's biggest free trade area in GDP terms and is the UK's and Wales's largest trading partner. We know that businesses in the EU enjoy a home market of just over 500 million people, and that's got the ability to sell goods and services without tariffs or other trade restrictions and with common safety standards. And, as you stated, it is the largest market for Welsh exports. So, we know what damage that would do to the Welsh food and drink sector. You mentioned Courtauld 2025 and your disappointment that the UK Government hadn't legislated in this area like France, and I'm very keen to have a look at what France has done. I think it's very important that we do everything we can to reduce the environmental impact with food businesses and also food waste. Some research that was published earlier this year showed that 1.9 million tonnes of food is wasted in the UK grocery supply chain every year. That's a huge amount. Fortunately, from that about 47,000 tonnes is redistributed to people who need it, and that equates to about 90 million meals a year. But I'm very keen to do what we can to reduce that wastage, and I met with the FSA this morning where, I think, one aspect where we could improve things is I think people get very confused with best-by date and use-by date and sell-by date - you know, we have all these different things on food and I think it's really important that people understand what all these different things mean. You raised an issue around healthy eating and, certainly, when I was listening to the Cabinet Secretary for health's statement several things came up where you can see the crossover to my portfolio around obesity and, you're quite right, we should be doing all we can to encourage people to eat at least five a day. Your suggestion around fruit bowls in schools sounds eminently sensible and I suppose, like everything, it's probably down to cost. But I'd be very happy to have a discussion with the Cabinet Secretary for Education in relation to that. You talked about food security and there are increasing global pressures on food supply, but I believe that Wales is very well placed to respond to challenges of changing climate, for instance. I think the livestock industry in Wales dominates as the geography and climate of Wales is very well suited to grass-based systems and the sustainable management of our natural resources is critical to the future success of our economy and creating a future for all our communities. I think football, actually, will have an impact on the Welsh food sector. We are seeing Wales on a stage that perhaps many people won't have seen Wales on before, with the football, and more people will know where Wales is, and we can only build on that. So, I think it would be a really good opportunity over the next couple of months. As you say, we'll have lots of summer shows and festivals, and I'm sure our paths will cross at many of them, but I think it's a really good opportunity. We can always do more to celebrate. I do think we do a great deal to celebrate our wonderful food and drink sector, but, of course, we can always do more, and I'm very keen to do so.
Welsh: Diolch i Simon Thomas am ei gwestiynau a'i sylwadau. Rwy'n falch o weld nad yw eich jôcs wedi gwella ers datganiad llafar yr wythnos diwethaf, ond rwy'n edrych ymlaen at ddathlu digwyddiadau'r NFU a CAMRA i'w cynnal yma yfory. O ran ham Caerfyrddin, dwi'n disgwyl sawl eitem o fwyd i dderbyn y PGI yn ddiweddarach eleni. Ni allaf roi dyddiad pendant ichi ond rwy'n obeithiol iawn y bydd yn digwydd yn ddiweddarach eleni. Mewn perthynas â'r UE, yn amlwg bu'n rhaid gwneud gwaith cyn pleidlais ddydd Iau ond rwy'n hyderus iawn yn bersonol na fydd yn rhaid inni edrych y ffordd honno yn nes ymlaen. Ond rydym yn gwybod pe byddem yn cael Brexit y byddai'n cael effaith enfawr ar y diwydiant bwyd a diod. Y farchnad sengl yw maes masnach rydd mwyaf y byd yn nhermau cynnyrch domestig gros a phartner masnachu mwyaf y DU a Chymru. Rydym yn gwybod bod busnesau yn yr UE yn mwynhau marchnad gartref o ychydig dros 500 miliwn o bobl, ac mae gan hynny'r gallu i werthu nwyddau a gwasanaethau heb dariffau neu gyfyngiadau masnach eraill ac â safonau diogelwch cyffredin. Ac, fel y nodwyd gennych, dyma'r farchnad fwyaf ar gyfer allforion o Gymru. Felly, rydym yn gwybod pa niwed a fyddai'n ei gwneud i sector bwyd a diod Cymru. Soniasoch am Courtauld 2025 a'ch siom nad oedd Llywodraeth y DU wedi deddfu yn y maes hwn fel Ffrainc, ac rwy'n awyddus iawn i gael golwg ar yr hyn y mae Ffrainc wedi ei wneud. Credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn gwneud popeth o fewn ein gallu i leihau'r effaith amgylcheddol gyda busnesau bwyd a hefyd wastraff bwyd. Mae rhywfaint o ymchwil a gyhoeddwyd yn gynharach eleni yn dangos bod 1.9 miliwn tunnell o fwyd yn cael ei wastraffu yng nghadwyn cyflenwi bwyd y DU bob blwyddyn. Mae hynny'n swm uchel iawn. Yn ffodus, mae tua 47,000 o dunelli o hynny yn cael ei ailddosbarthu i bobl sydd ei angen, ac mae hynny'n cyfateb i tua 90 miliwn o brydau bwyd y flwyddyn. Ond rwy'n awyddus iawn i wneud yr hyn a allwn i leihau'r gwastraff, a chyfarfûm â'r ASB y bore yma ac, rwy'n meddwl, mai un agwedd lle y gallem wella pethau rwy'n credu yw bod pobl yn mynd yn ddryslyd iawn gyda dyddiad ar ei orau cyn, defnyddio erbyn a gwerthu erbyn - chi'n gwybod, mae gennym yr holl bethau gwahanol hyn ar fwyd ac rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn bod pobl yn deall beth mae'r holl bethau gwahanol hyn yn ei olygu. Codasoch fater am fwyta'n iach ac, yn sicr, pan oeddwn yn gwrando ar ddatganiad Ysgrifennydd y Cabinet ar gyfer iechyd daeth nifer o bethau i'r amlwg lle mae gorgyffwrdd yn digwydd gyda fy mhortffolio i o gwmpas gordewdra ac, rydych yn llygad eich lle, dylem fod yn gwneud popeth o fewn ein gallu i annog pobl i fwyta o leiaf pum dogn o ffrwythau a llysiau bob dydd. Mae eich awgrym o gwmpas powlenni ffrwythau mewn ysgolion yn swnio'n dra synhwyrol ac am wn i, fel popeth, mae'n fwy na thebyg yn fater o gost. Ond byddwn yn hapus iawn i gael trafodaeth ag Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg mewn cysylltiad â hynny. Soniasoch am ddiogelwch bwyd ac mae pwysau cynyddol byd-eang ar y cyflenwad bwyd. Ond rwy'n credu bod Cymru mewn sefyllfa dda iawn i ymateb i heriau newid yn yr hinsawdd, er enghraifft. Rwy'n meddwl bod y diwydiant da byw yng Nghymru yn dominyddu gan fod daearyddiaeth a hinsawdd Cymru yn addas iawn i systemau sy'n seiliedig ar laswellt ac mae rheolaeth gynaliadwy ar ein hadnoddau naturiol yn hanfodol i lwyddiant dyfodol ein heconomi a chreu dyfodol i'n holl gymunedau. Rwy'n meddwl y bydd pêl-droed, mewn gwirionedd, yn cael effaith ar sector bwyd Cymru. Rydym yn gweld Cymru ar lwyfan na fydd llawer o bobl o bosibl wedi gweld Cymru arno o'r blaen, gyda'r pêl-droed, a bydd mwy o bobl yn gwybod ble mae Cymru, ac ni allwn ond adeiladu ar hynny. Felly, rwy'n meddwl y byddai'n gyfle da iawn dros y misoedd nesaf. Fel y dywedwch, byddwn yn cael llawer o sioeau a gwyliau haf, ac rwy'n siŵr y bydd ein llwybrau'n croesi mewn llawer ohonynt, ond rwy'n credu ei fod yn gyfle da iawn. Gallwn bob amser wneud mwy i ddathlu. Rwy'n meddwl ein bod yn gwneud llawer iawn i ddathlu ein sector bwyd a diod rhagorol, ond, wrth gwrs, gallwn bob amser wneud mwy, ac rwy'n awyddus iawn i wneud hynny.