English: Thank you very much. I'd like to thank the committee for their report. The recommendations are useful, and I will be responding fully and formally to them in the new year, as today's debate is very close to the publication date. So, may I apologise that I haven't had time to respond fully and formally by today? But I just want to say that I do look forward to doing so very soon. I understand why this debate is so close to the date of publication, because this is a very fast-moving area. COVID-19 has impacted on all of our policy areas here in the Government, and we have adapted our work very quickly since the beginning of the crisis to ensure that Cymraeg 2050 remains on the right path. For example, we have ensured that Cysgliad, the spell-checker and grammar-checker online, is available free of charge for every school, every individual and every small company in Wales. We've held a Summer full of Welsh for your kids campaign to support parents, especially those who can't speak Welsh, so that they can assist their children in Welsh-medium schools. We've also ensured that the Helo Blod service is available to support small businesses and the third sector. So, we did publish our own report, 'The effects of Covid-19 on Welsh language community groups', very recently. The pandemic has transformed our way of life. What we need to do is to reconsider how we engage with other people in our communities. It's made us think about how we can use some of the good practice that we have seen during this time to influence on positive use of the Welsh language in future. We've seen people being really creative - you talked about Tafwyl; the Urdd has done incredible work online; the Eisteddfod AmGen and so on. So, there's a great deal that we have learned, and we do have to ensure that we do get a hold of that and ensure that we use that expertise for the future. Welsh community groups play a key part in our lives here in Wales. They create places for us to use the Welsh language together in all parts of the country. Earlier this year, before the pandemic struck, I established three sub-groups to the Welsh language partnership council. One of the groups, with Dr Simon Brooks in the chair, has looked at the impact of COVID-19 on the use of the Welsh language in our communities. The sub-group decided to hold a survey of community groups in Wales during the pandemic, and I'm very grateful to Simon and his fellow members for the thorough work that they have done and for compiling the report that I published last week. I also welcome the recommendations that we've put forward today. I published those this morning. They, hopefully, will help us to deal with some of the challenges facing us. It's really interesting to see how many of these align with the recommendations of the committee. So, to understand the situation in our communities, a survey was prepared, and 1,092 community groups responded. That's an excellent number, and I'd like to thank the mentrau iaith for collaborating with us on the survey, and for engaging with community groups and encouraging all of them to take part. We had responses from all kinds of groups, including choirs, chapels, Merched y Wawr chapters, cylchoedd meithrin, papurau bro, sports clubs and Welsh learners' groups. Thank you to everyone for responding and for giving of their time to be part of this important survey. So, what we've had is a clear picture of what has happened at a grass-roots level since the lockdown in March - a picture that makes me very concerned about the future of that grass-roots activity. Eighty per cent of the groups said that they hadn't operated since the lockdown and that 68 per cent of their activities hadn't taken place. Of course, it's understandable that the COVID-19 regulations were the main reason for that, but there were other reasons too - members were concerned about meeting, couldn't access online activities, because they needed more computer skills, as you've suggested. Over half the groups are being run by volunteers, and almost 70 per cent of the volunteer groups have people running them who are over 60 years of age. I'm very pleased to say that the picture isn't all bad - 20 per cent of groups managed to adapt their activities in some way in order to continue, and a small number of groups succeeded in establishing themselves during this period. Some of the groups succeeded in attracting new members and had seen an increase in the number of those who attended their events. So, I do want to consider the recommendations that I published this morning alongside the findings of the committee's report, and a programme of work - I'm sure that Siân Gwenllian will be pleased to hear - will be developed to ensure that we do move forward as a result of those recommendations. I want to move forward quickly to see how we can support these important community groups so that they continue to flourish in future, and I will be responding formally in the new year to the committee May I thank and pay tribute to Helen Mary Jones for her leadership of the committee over the past few months too? A great deal has been done since we launched Cymraeg 2050 in the summer of 2017, but our strategic priorities have remained the same. We're still working hard to increase the number of Welsh speakers, increase the use of the language and improve the infrastructure that is at the heart of everything. Now is the time to come together and work together in a positive way to reach the million Welsh speakers and to double the daily use of the Welsh language. Thank you.
Welsh: Diolch yn fawr. Hoffwn ddiolch i'r pwyllgor am ei adroddiad. Mae'r argymhellion yn ddefnyddiol, a byddaf i'n ymateb yn llawn ac yn ffurfiol iddyn nhw yn y flwyddyn newydd, gan fod y ddadl heddiw yn agos iawn at y dyddiad cyhoeddi. So, gaf i ymddiheuro nad ydw i wedi cael amser i ateb yn llawn ac yn ffurfiol erbyn heddiw? Ond dwi jest eisiau dweud fy mod i'n edrych ymlaen at wneud hynny'n fuan iawn. Dwi'n deall pam fod y ddadl heddiw mor agos at y dyddiad cyhoeddi, achos mae hwn yn faes sy'n symud yn rili gyflym. Mae COVID-19 wedi effeithio ar ein holl feysydd polisi yma yn y Llywodraeth, a dŷn ni wedi addasu ein gwaith yn gyflym ers dechrau'r argyfwng i wneud yn siŵr bod Cymraeg 2050 yn aros ar y trywydd cywir. Er enghraifft, dŷn ni wedi gwneud yn siŵr bod Cysgliad, y cywirydd sillafu a gramadeg ar-lein, ar gael am ddim i bob ysgol, pob unigolyn a phob cwmni bach yng Nghymru. Rŷn ni wedi cynnal ymgyrch Llond haf o Gymraeg i gefnogi rhieni, yn arbennig rheini sydd ddim yn medru'r Gymraeg, fel eu bod nhw'n gallu helpu plant mewn ysgolion Cymraeg. Rŷn ni hefyd wedi gwneud yn siŵr bod y gwasanaeth Helo Blod ar gael ar gyfer cefnogi busnesau bach a'r trydydd sector. Felly, gwnaethom gyhoeddi ein hadroddiad ein hunain, 'Effaith Covid-19 ar grwpiau cymunedol Cymraeg', yn ddiweddar iawn. Mae'r pandemig wedi trawsnewid ein ffordd ni o fyw. Beth mae angen inni ei wneud yw ailystyried sut rŷn ni'n ymwneud â phobl eraill yn ein cymunedau. Mae wedi gwneud inni feddwl am sut y gallwn ni ddefnyddio peth o'r arfer da rŷn ni wedi'i weld yn ystod y cyfnod hwn i ddylanwadu ar ddefnydd positif o'r Gymraeg yn y dyfodol. Rŷn ni wedi gweld pobl yn bod yn rili greadigol - rŷch chi wedi sôn am Tafwyl; mae'r Urdd wedi gwneud gwaith anhygoel ar-lein; yr Eisteddfod AmGen. Felly, mae yna lot rŷn ni wedi'i ddysgu, ac mae'n rhaid inni sicrhau ein bod ni'n cydio yn hynny ac yn sicrhau ein bod ni'n defnyddio hynny at y dyfodol. Mae grwpiau cymunedol Cymraeg yn chwarae rhan allweddol yn ein bywydau ni yma yng Nghymru. Maen nhw'n creu sefyllfaoedd inni ddefnyddio'r Gymraeg gyda'n gilydd ym mhob rhan o'r wlad. Yn gynharach eleni, cyn i'r pandemig daro, fe wnes i sefydlu tri is-grŵp i gyngor partneriaeth y Gymraeg. Mae un o'r grwpiau, o dan gadeiryddiaeth Dr Simon Brooks, wedi edrych ar effaith COVID-19 ar ddefnydd iaith yn ein cymunedau ni. Penderfynodd yr is-grŵp gynnal arolwg o grwpiau cymunedol Cymraeg yn ystod y pandemig, a dwi'n ddiolchgar iawn i Simon a'i gyd-aelodau am eu gwaith trylwyr ac am baratoi'r adroddiad gwnes i ei gyhoeddi yr wythnos diwethaf. Dwi hefyd yn croesawu'r argymhellion gwnaethon ni eu cyflwyno heddiw. Fe wnes i gyhoeddi'r rheini y bore yma, a byddan nhw, gobeithio, yn ein helpu ni ddelio â rhai o'r heriau o'n blaenau ni. Mae'n rili ddiddorol gweld faint o'r rhain sy'n gyffredin gydag argymhellion y pwyllgor. Er mwyn deall y sefyllfa yn ein cymunedau, paratowyd arolwg, ac fe wnaeth 1,092 o grwpiau cymunedol ymateb. Mae hwnnw'n nifer ardderchog, a hoffwn ddiolch i'r mentrau iaith am gydweithio â ni ar yr arolwg, ac am gysylltu gyda grwpiau cymunedol a'u hannog nhw i gyd i gymryd rhan. Cawson ni ymatebion gan bob math o grwpiau, gan gynnwys corau, capeli, canghennau Merched y Wawr a Sefydliad y Merched, cylchoedd meithrin, papurau bro, clybiau chwaraeon, a grwpiau dysgu Cymraeg. Diolch yn fawr i bob un am ymateb ac am roi o'u hamser i fod yn rhan o'r arolwg pwysig yma. Felly, beth rŷn ni wedi'i gael yw darlun clir o beth sydd wedi digwydd ar lawr gwlad ers y cyfnod clo ym mis Mawrth - darlun sy'n gwneud imi boeni am ddyfodol gweithgarwch llawr gwlad Cymraeg. Dywedodd 80 y cant o'r grwpiau eu bod heb weithredu ers y cyfnod clo, a bod 68 y cant o'u gweithgareddau nhw heb ddigwydd. Wrth gwrs, mae'n ddealladwy mai rheoliadau COVID-19 oedd y prif reswm am hyn, ond roedd yna resymau eraill hefyd - aelodau ofn cwrdd, methu â chyrraedd gweithgareddau ar-lein oherwydd bod angen mwy o sgiliau cyfrifiadurol, fel roeddech chi wedi awgrymu. Mae dros hanner y grwpiau'n cael eu cynnal gan wirfoddolwyr, ac mae gan bron 70 y cant o'r grwpiau gwirfoddol bobl sydd yn eu rhedeg nhw sydd dros 60 oed. Ond dwi'n falch o ddweud nad ydy'r darlun yn ddu i gyd - roedd 20 y cant o'r grwpiau wedi llwyddo i addasu eu gweithgareddau nhw mewn rhyw ffordd er mwyn gallu parhau, a llwyddodd nifer fach o grwpiau i sefydlu eu hunain yn ystod y cyfnod yma. Roedd rhai o'r grwpiau wedi llwyddo i ddenu aelodau newydd ac wedi gweld cynnydd yn nifer y rhai oedd yn mynychu'r digwyddiadau. So, dwi am ystyried yr argymhellion gwnes i gyhoeddi'r bore yma ochr yn ochr â chanfyddiadau adroddiad y pwyllgor, a bydd rhaglen waith - dwi'n siŵr bydd Siân Gwenllian yn falch o glywed - yn cael ei datblygu i sicrhau ein bod ni'n symud ymlaen fel canlyniad i'r argymhellion hynny. Dwi eisiau symud ymlaen yn gyflym i weld sut allwn ni gefnogi'r grwpiau cymunedol pwysig yma fel eu bod nhw'n parhau i ffynnu yn y dyfodol, a byddaf i'n ymateb yn ffurfiol yn y flwyddyn newydd i'r pwyllgor. A gaf i ddiolch hefyd a thalu teyrnged i Helen Mary Jones am ei harweiniad ar y pwyllgor yn ystod y misoedd diwethaf hefyd? Mae llwyth wedi'i wneud ers inni lansio Cymraeg 2050 yn ystod haf 2017, ond mae ein blaenoriaethau strategol wedi aros yr un peth. Rŷn ni'n dal i weithio'n galed i gynyddu nifer y siaradwyr, cynyddu defnydd iaith a gwella'r seilwaith sy'n sylfaen i'r cyfan. Nawr yw'r amser inni dynnu ynghyd a gweithio gyda'n gilydd mewn ffordd gadarnhaol i gyrraedd y miliwn ac i dyblu defnydd dyddiol o'r Gymraeg. Diolch.