English: Diolch, Dirprwy Lywydd. Today, I am launching the Welsh Government's ending homelessness action plan. This is a plan that takes forward our 2019 strategy for ending homelessness and the recommendations of the expert homelessness action group. It sets the direction for how we will achieve our ambition of ending homelessness for people across Wales. I want to say at the outset, and on the eve of the co-operation agreement coming into effect, that ending homelessness is an ambition we share with Plaid Cymru. I look forward to working with my colleagues to putting this plan into action and doing all we can to make that ambition a reality. Dirprwy Lywydd, the pandemic has touched every aspect of our lives. It has also changed how we respond to homelessness. Since March 2020, with the support of our local authorities, registered social landlords and third sector partners, we have fundamentally challenged centuries of acceptance and tolerance. The pandemic has exposed a level of homelessness previously hidden from view, but it has also allowed us to up-end established ways of working and, in doing so, it has shown us that by making a real shift in our approach we make a real and lasting difference. I have been very clear: there will be no going back. An opportunity now exists to build on the progress made during the pandemic, to take radical action to end homelessness in Wales. The ending homelessness action plan has at its core the radical shift needed to end homelessness in Wales. To do this, we must make the system changes required to prevent homelessness and make the move to rapid rehousing so people are in temporary accommodation for the shortest possible time. This is about ensuring homelessness is prevented in most cases so that in the future it becomes a rarity. It is about shifting and transforming our homelessness and housing services so that when homelessness does occur, it is brief and people are quickly supported back into a suitable and stable home so that their experience of homelessness is not repeated. The action plan sets a measured and strategic vision for the future of homelessness services and allows us to develop a post-pandemic model of normal. Our approach is evidence based and builds on the reports and recommendations of the expert homelessness action group, which has worked with the sector, service providers and, most importantly, with service users. This is not just a housing issue. Responsibility for ending homelessness extends beyond the dedicated homelessness and housing teams and departments. It must and will be based on an all-public-services response. The causes of homelessness extend beyond access and availability of affordable homes. We have to address core structural issues of poverty and inequality, ensure the availability and effectiveness of universal and targeted prevention measures, effectively respond to trauma and adverse childhood experiences, mental ill health and substance misuse. This makes ending homelessness a cross-sector, cross-Government priority relevant to health, social services, education, criminal justice, community services and our wider economy. All this is recognised within the action plan, as is the need for wide-ranging legislative and policy reform. The action plan relies on partnership and preventative working; this will need to be underpinned by courage and leadership across all public services in Wales. I accept that some of the ambitious changes we want to make, such as the focus on prevention and rapid rehousing, legislative reform and the large and sustained programme of social house building, will be challenging. This may create concern around the pace of change. I understand these concerns and I am determined that wherever further support is needed, the Welsh Government will provide it, as we have done with the record investment in the housing support grant and the social housing grant. I expect landlords, housing development teams and planners to show urgency in how we end homelessness in Wales. I expect to see the housing needs of diverse communities and what we now know about the true scale and nature of homelessness reflected in the local housing market assessment, and those needs reflected in local authorities' housing prospectuses and programme development plans. The urgency of this is self-evident, with more than 6,900 adults and children currently living in temporary accommodation. In the short term, I expect to see all social landlords, both registered social landlords and stock holding authorities, stepping forward and playing their part in allocating housing to those most in need across Wales, and I will carefully be watching their progress on this. Too often, housing allocation is used as a reward for good behaviour rather than an essential prerequisite for tackling social exclusion and inequality. I expect to see this change. In the longer term, to end homelessness, we need to increase housing capacity in both the social and private rented sectors. Our ambitious social house building programme is an important tool in achieving our objective of ending homelessness and shifting to rapid rehousing. The private rented sector plays a hugely important role in the housing market, enabling people and families to find a home that is right for them. I am therefore pleased to announce today funding for the national roll-out of the leasing scheme Wales. Based on our successful pilot scheme, and worth £30 million over five years, this is a programme for government commitment and will improve access to long-term affordable housing in the private rented sector. It delivers security for tenants and confidence for landlords. Property owners will be encouraged to lease their properties to local authorities in return for a rent guarantee and additional funding to improve the condition of the property. Local authorities can then use those properties to provide affordable and good-quality accommodation for people who are at risk of or experiencing homelessness. Tenants on the scheme will benefit from longer term security of tenure at rents restricted to the local housing allowance rates, and with additional funding from Welsh Government to ensure they receive the level of support they would expect in social housing. It will strengthen links between local authorities and private sector landlords, providing pathways for households experiencing or threatened with homelessness into housing and offering financial stability and support for landlords. I do not underestimate the scale of the transformation required, but, as is clear in the programme for government and the action plan, I am completely committed to this transformation. We have seen what we can achieve when we work together, by making sure no-one was left on the streets through the pandemic. We now need to step forward together as leaders and professionals in public service, united in not tolerating homelessness and working to ensure everyone in Wales has a place to call home. I do want to take this opportunity to thank everyone working in homelessness and housing support services for the enormous help and support they provide every day. They transform lives, they offer hope and they have undoubtedly saved many lives throughout this pandemic. My priority now is to build on this success, and this will be taken forward in collaboration with the Plaid Cymru Senedd group as part of the co-operation agreement between the Welsh Government and Plaid Cymru. Diolch yn fawr.
Welsh: Diolch, Dirprwy Lywydd. Heddiw, rwy'n lansio cynllun gweithredu Llywodraeth Cymru i roi terfyn ar ddigartrefedd. Cynllun yw hwn sy'n datblygu ar ein strategaeth o 2019 i roi terfyn ar ddigartrefedd ac argymhellion y grŵp gweithredu arbenigol ar ddigartrefedd. Mae'n pennu'r cyfeiriad ar gyfer cyflawni ein huchelgais o roi terfyn ar ddigartrefedd i bobl ledled Cymru. Hoffwn i ddweud ar y dechrau, ac ar y noson cyn i'r cytundeb cydweithredu ddod i rym, fod rhoi terfyn ar ddigartrefedd yn uchelgais yr ydym ni'n ei rannu gyda Plaid Cymru. Rwy'n edrych ymlaen at weithio gyda fy nghyd-Aelodau i roi'r cynllun hwn ar waith a gwneud popeth yn ein gallu i wireddu'r uchelgais hwnnw. Dirprwy Lywydd, mae'r pandemig wedi effeithio ar bob agwedd ar ein bywydau. Mae wedi newid sut rydym ni'n ymateb i ddigartrefedd hefyd. Ers mis Mawrth 2020, gyda chefnogaeth ein hawdurdodau lleol, landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, a phartneriaid yn y trydydd sector, rydym ni wedi herio yn ei hanfod, ganrifoedd o ymfodloni a goddefgarwch. Mae'r pandemig wedi amlygu lefel o ddigartrefedd a oedd wedi ei chuddio yn flaenorol, ond mae hefyd wedi ein galluogi i gefnu ar ffyrdd sefydledig o weithio ac, wrth wneud hynny, mae wedi dangos i ni, drwy newid ein dull gweithredu yn wirioneddol ein bod ni'n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol a pharhaol. Rwyf i wedi bod yn eglur iawn: ni fydd dim troi yn ôl. Mae cyfle erbyn hyn i adeiladu ar y cynnydd a wnaed yn ystod y pandemig, i gymryd camau radical i roi terfyn ar ddigartrefedd yng Nghymru. Yr hyn sydd wrth wraidd y cynllun gweithredu i roi terfyn ar ddigartrefedd yw'r angen am newid radical i roi terfyn ar ddigartrefedd yng Nghymru. I wneud hyn, mae'n rhaid i ni wneud y newidiadau angenrheidiol i'r system i atal digartrefedd a symud yn gyflym i ailgartrefu er mwyn i bobl fod mewn llety dros dro am yr amser byrraf posibl. Mae hyn yn ymwneud â sicrhau bod digartrefedd yn cael ei atal yn y rhan fwyaf o achosion er mwyn iddo fod yn beth anghyffredin yn y dyfodol. Mae'n ymwneud â thrawsnewid ein gwasanaethau digartrefedd a thai fel bod digartrefedd, pan fydd yn digwydd, yn para am amser byr, ac y bydd pobl yn cael eu cefnogi yn gyflym i'w lleoli mewn cartref addas a sefydlog fel na chaiff eu profiad o ddigartrefedd ei ailadrodd. Mae'r cynllun gweithredu yn pennu gweledigaeth fesuredig a strategol ar gyfer dyfodol gwasanaethau digartrefedd ac yn ein galluogi i ddatblygu model ôl-bandemig o'r hyn sy'n normal. Mae ein dull gweithredu wedi ei seilio ar dystiolaeth ac mae'n adeiladu ar adroddiadau ac argymhellion y grŵp gweithredu digartrefedd arbenigol, sydd wedi gweithio gyda'r sector, darparwyr gwasanaethau ac, yn bwysicaf oll, gyda defnyddwyr y gwasanaethau. Nid mater o dai yn unig yw hwn. Mae'r cyfrifoldeb dros roi terfyn ar ddigartrefedd yn ymestyn y tu hwnt i'r timau a'r adrannau pwrpasol ar gyfer digartrefedd a thai. Mae'n rhaid i hyn fod wedi ei seilio ar ymateb gan y gwasanaethau cyhoeddus i gyd ac felly y bydd hi. Mae achosion digartrefedd yn ymestyn y tu hwnt i nifer y cartrefi fforddiadwy sydd ar gael. Mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â materion strwythurol craidd tlodi ac anghydraddoldeb, sicrhau bod y mesurau atal cyffredinol ac wedi eu targedu ar gael ac yn effeithiol, ymateb yn effeithiol i drawma a phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, salwch meddwl a chamddefnyddio sylweddau. Mae hyn yn gwneud rhoi terfyn ar ddigartrefedd yn flaenoriaeth draws-sector, draws-Lywodraeth sy'n berthnasol i iechyd, gwasanaethau cymdeithasol, addysg, cyfiawnder troseddol, gwasanaethau cymunedol a'n heconomi ehangach. Caiff hyn i gyd ei gydnabod yn y cynllun gweithredu, yn ogystal â'r angen am ddiwygio deddfwriaethol a pholisi yn eang. Mae'r cynllun gweithredu yn dibynnu ar bartneriaeth ac ar waith ataliol; bydd angen ategu hyn â dewrder ac arweinyddiaeth ar draws yr holl wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Rwy'n derbyn y bydd rhai o'r newidiadau uchelgeisiol yr ydym yn awyddus i'w gweld, fel y pwyslais ar atal ac ailgartrefu yn gyflym, diwygio deddfwriaethol, a'r rhaglen fawr a pharhaus o adeiladu tai cymdeithasol yn heriol. Gallai hyn achosi pryder ynghylch cyflymder y newid. Rwy'n deall y pryderon hyn ac rwy'n benderfynol y bydd Llywodraeth Cymru, lle bynnag y bydd angen rhagor o gymorth, yn ei ddarparu, fel yr ydym ni wedi ei wneud gyda'r buddsoddiad mwyaf erioed yn y grant cymorth tai a'r grant tai cymdeithasol. Rwy'n disgwyl i landlordiaid, timau datblygu tai, a chynllunwyr arddangos brys yn y ffordd yr ydym yn rhoi terfyn ar ddigartrefedd yng Nghymru. Rwy'n disgwyl gweld anghenion tai cymunedau amrywiol a'r hyn yr ydym ni'n ei wybod erbyn hyn am raddfa a natur wirioneddol digartrefedd yn cael eu hadlewyrchu yn yr asesiad o'r farchnad dai leol, a'r anghenion hynny yn cael eu hadlewyrchu mewn prosbectysau tai awdurdodau lleol a chynlluniau datblygu rhaglenni. Mae'r brys yn amlwg yn hyn o beth, gyda mwy na 6,900 o oedolion a phlant yn byw mewn llety dros dro ar hyn o bryd. Yn y tymor byr, rwy'n disgwyl gweld pob landlord cymdeithasol, y landlordiaid cymdeithasol cofrestredig a'r awdurdodau sy'n dal stoc, yn dod i'r adwy ac yn chwarae eu rhan wrth ddyrannu tai i'r rhai mwyaf anghenus ledled Cymru, a byddaf i'n gwylio eu cynnydd yn ofalus yn hyn o beth. Yn rhy aml, defnyddir dyraniad tai yn wobr am ymddygiad da yn hytrach na bod yn rhagofyniad hanfodol ar gyfer mynd i'r afael ag allgáu ac anghydraddoldeb cymdeithasol. Rwy'n disgwyl gweld newid yn hyn o beth. Yn y tymor hwy, i roi terfyn ar ddigartrefedd, mae angen i ni gynyddu capasiti tai yn y sectorau rhentu cymdeithasol a phreifat. Mae ein rhaglen adeiladu tai cymdeithasol uchelgeisiol yn arf pwysig i gyflawni ein hamcan o roi terfyn ar ddigartrefedd a symud tuag at ailgartrefu cyflym. Mae gan y sector rhentu preifat ran bwysig iawn yn y farchnad dai, gan alluogi pobl a theuluoedd i ddod o hyd i gartref sy'n addas iddyn nhw. Felly, mae'n bleser gen i gyhoeddi cyllid heddiw ar gyfer cyflwyniad cenedlaethol gynllun lesio Cymru. Rhaglen yw hon sy'n seiliedig ar ein cynllun treialu llwyddiannus, a gwerth £30 miliwn dros bum mlynedd, ac mae'n ymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu a fydd yn ei gwneud yn haws cael gafael ar dai fforddiadwy hirdymor yn y sector rhentu preifat. Mae'n rhoi sicrwydd i denantiaid a hyder i landlordiaid. Bydd perchnogion eiddo yn cael eu hannog i gynnig eu heiddo ar les i awdurdodau lleol yn gyfnewid am warant rent a chyllid ychwanegol i wella cyflwr yr eiddo. Yna fe all awdurdodau lleol ddefnyddio'r eiddo hynny i ddarparu llety fforddiadwy o ansawdd da i bobl ddigartref neu sydd mewn perygl o fod yn ddigartref. Bydd tenantiaid ar y cynllun yn elwa ar sicrwydd o ddeiliadaeth tymor hwy am rent sydd wedi ei gyfyngu i gyfraddau'r lwfans tai lleol, a gyda chyllid ychwanegol gan Lywodraeth Cymru i sicrhau eu bod yn cael y lefel o gymorth y bydden nhw'n ei ddisgwyl mewn tai cymdeithasol. Bydd yn cryfhau'r berthynas rhwng awdurdodau lleol a landlordiaid y sector preifat, gan agor llwybrau i dai ar gyfer aelwydydd sy'n dioddef digartrefedd neu dan fygythiad digartrefedd ac yn cynnig sefydlogrwydd a chymorth ariannol i landlordiaid. Nid wyf i'n tanbrisio maint y trawsnewid sydd ei angen, ond, fel sy'n glir yn y rhaglen lywodraethu a'r cynllun gweithredu, rwyf i wedi ymrwymo i'r trawsnewid hwn yn llwyr. Rydym ni wedi gweld yr hyn y gallwn ni ei gyflawni pan fyddwn ni'n gweithio gyda'n gilydd, drwy sicrhau nad oedd neb yn cael ei adael ar y strydoedd drwy gydol y pandemig. Nawr, mae angen i ni gamu ymlaen gyda'n gilydd yn arweinwyr ac yn weithwyr proffesiynol ym maes gwasanaethau cyhoeddus, yn unfryd o ran peidio â goddef digartrefedd a gweithio i sicrhau bod gan bawb yng Nghymru le i'w alw'n gartref. Hoffwn i achub ar y cyfle hwn i ddiolch i bawb sy'n gweithio ym maes digartrefedd a gwasanaethau cymorth tai am y cymorth a'r gefnogaeth enfawr y maen nhw'n eu rhoi bob dydd. Maen nhw'n trawsnewid bywydau pobl, maen nhw'n estyn gobaith ac yn ddi-os maen nhw wedi achub llawer o fywydau drwy gydol y pandemig hwn. Fy mlaenoriaeth i bellach yw adeiladu ar y llwyddiant hwn, a bydd hyn yn cael ei ddwyn ymlaen mewn cydweithrediad â grŵp Seneddol Plaid Cymru yn rhan o'r cytundeb cydweithredu rhwng Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru. Diolch yn fawr.