English: I'm sure that you'd all like to join me in thanking the young people for sharing their views and experiences with us. I hope that gives everyone a taste of some of the things that came up during our inquiry. So, what did we conclude? We believe that a step change is urgently needed in the support available for the emotional and mental health of children and young people in Wales. What is available has been too limited for too long. We have called our report 'Mind over matter', because we think the time has come to do just that - to put mind over matter; to deliver appropriate, timely, and effective emotional and mental health support for our children and young people, once and for all. While we recognise that improvements have been made in specialist child and adolescent mental health services in the last two years, it is not enough. More is needed, particularly in relation to primary care services, crisis care, and how we refer our most vulnerable children and young people into support services. Medical diagnosis alone should not be the key that opens the door to support. Being without a diagnosed disorder does not diminish the severity of distress and harm experienced. It should not act as a barrier to getting help with services. We need to urgently help this so-called 'missing middle'. Our predecessor committee was told in 2014 that too many children and young people entering specialist CAMHS were being referred there incorrectly and ought to be helped in other parts of the system. By 2018, not enough has changed. The pieces of the jigsaw that need to be in place to support children and young people outside the most specialist settings are simply not there. Four years since the last inquiry, this is unacceptable. It must be addressed urgently by the Welsh Government. As a committee, we believe that something drastic must be done at the preventative end of services. If we continue failing to provide emotional well-being, resilience and early intervention support, children and young people will continue suffering unnecessarily. It also means that the sustainability of more specialist mental health services will continue to be under threat. So, what needs to happen? We think that a major step change is needed in the priority given to the emotional resilience and well-being of children and young people. We have called on the Government to make this a stated national priority. But words alone will not do. They need to be underpinned by the planning, resource and commitment to deliver real change. We think that ring-fenced resource is needed to make schools hubs of cross-sector and cross-professional support for emotional and mental well-being based in our communities. We also think that those who work with children and young people should be trained in emotional and mental health awareness, to tackle issues of stigma, promote good mental health, and enable signposting to services where necessary. Reform of the curriculum in Wales offers a once-in-a-generation opportunity to embed well-being into our children's lives, and schools are very well-placed to make a significant contribution to building an emotionally resilient population of young people. But they cannot do it alone. We are certainly not expecting teachers and other school staff to become experts in mental health. Support from other statutory and third sector bodies, most notably health, is crucial. The whole-school approach, where an ethos of good mental health runs through everything, needs to be a cross-sector responsibility and a genuine step change is needed to deliver it. Our report makes one key recommendation and 27 in support of it. Taken together, we believe that these will deliver the step change that is needed to build a population of emotionally resilient and mentally healthy children and young people in Wales. They are detailed, demanding and ambitious, and I make no apologies for that. Our children and young people deserve our ambition to be high, and our demands to be significant on their behalf. That is why I regrettably have to say that I and the committee are deeply disappointed with the Welsh Government's response to our recommendations. Firstly, too many vital points have been rejected. Secondly, while many recommendations are accepted in principle, this is largely on the basis that the Welsh Government perceives that the things we have called for are already in place. Well, I say to the Welsh Government today: we do not agree with you. We do not believe sufficient attention has been given to the robust and comprehensive evidence that we have presented in our report. Finally, the Government's response does not meet our expectation of, and demand for, a step change in approach. As a committee, we reject this response; it is not good enough. Neither the detailed evidence we've outlined, provided by a range of experts with significant experience in the field, nor the recommendations to which we have given considerable and serious thought have met with the acknowledgement, analysis and respect they deserve. The step change we have called for is not visible in this response as it stands. Our ambition is not met with the ambition we expect and demand of our Government. As such, today, I invite the Cabinet Secretaries to reflect again on their response, and to come back to us early in the autumn term with a renewed approach. Our committee will then use our time to explore these important issues with the Cabinet Secretaries in the forensic detail this important topic deserves. Now, I do not wish to conclude my remarks on a negative note. Our report has been welcomed on a cross-sector, cross-party basis. It has been welcomed as an important step towards the transformative change that our children and young people deserve. It has been welcomed as a key part of the important journey that I and my fellow members of the committee are determined and committed to travel and complete in this Assembly. As our report says, this is a subject that touches us all, and an area in which we all have a responsibility and an ability to make change happen. We are unwilling to allow this vital issue to be handed on in a legacy report yet again to a successor committee in the sixth Assembly, saying, 'More needs to be done.' The time has now come to put mind over matter, and make the step change that is so urgently needed.
Welsh: Rwy'n siwr y byddai pawb ohonoch yn hoffi ategu fy niolch i'r bobl ifanc am rannu eu barn a'u profiadau gyda ni. Gobeithio ei fod wedi rhoi blas i bawb o rai o'r pethau a gododd yn ystod ein hymchwiliad. Felly, beth oedd ein casgliad? Rydym yn credu bod angen newid sylweddol ar frys yn y cymorth sydd ar gael ar gyfer iechyd emosiynol ac iechyd meddwl plant a phobl ifanc yng Nghymru. Mae'r hyn sydd ar gael wedi bod yn rhy gyfyngedig yn rhy hir. Rydym wedi galw ein hadroddiad yn 'Cadernid Meddwl', oherwydd credwn ei bod hi'n bryd i ni sicrhau hynny - dangos cadernid meddwl; darparu cymorth iechyd meddwl ac iechyd emosiynol priodol, amserol ac effeithiol ar gyfer ein plant a'n pobl ifanc, unwaith ac am byth. Er ein bod yn cydnabod bod gwelliannau wedi cael eu gwneud mewn gwasanaethau arbenigol ar gyfer plant a phobl ifanc dros y ddwy flynedd ddiwethaf, nid yw'n ddigon. Mae angen gwneud mwy, yn enwedig mewn perthynas â gwasanaethau gofal sylfaenol, gofal argyfwng a sut yr atgyfeiriwn ein plant a'n pobl ifanc fwyaf agored i niwed at wasanaethau cymorth. Ni ddylai diagnosis meddygol gael ei weld fel yr unig allwedd sy'n agor y drws i gymorth. Nid yw'r ffaith nad yw rhywun wedi cael diagnosis o anhwylder yn lleihau difrifoldeb y trallod a'r niwed a ddioddefir. Ni ddylai hynny fod yn rhwystr rhag cael cymorth gyda gwasanaethau. Mae angen dybryd i ni helpu'r hyn a elwir yn 'canol coll'. Yn 2014, dywedwyd wrth y pwyllgor a'n rhagflaenai fod gormod o plant a phobl ifanc mewn gwasanathau iechyd meddwl plant a'r glasoed (CAMHS) arbenigol yn cael eu hatgyfeirio yno yn amhriodol ac y dylid eu helpu mewn rhannau eraill o'r system. Erbyn 2018, nid oes digon wedi newid. Yn syml, mae'r darnau jig-so a ddylai fod yn eu lle ar gyfer cefnogi plant a phobl ifanc y tu allan i'r rhan fwyaf o leoliadau arbenigol ar goll. Bedair blynedd ers yr ymchwiliad diwethaf, mae hyn yn annerbyniol. Mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru fynd i'r afael â hyn ar frys. Fel pwyllgor, credwn fod yn rhaid gwneud rhywbeth drastig ar y pen ataliol i'r gwasanaethau. Os ydym yn parhau i fethu darparu llesiant emosiynol, gwydnwch a chymorth ymyrraeth gynnar, bydd plant a phobl ifanc yn parhau i ddioddef yn ddiangen. Mae hefyd yn golygu y bydd cynaliadwyedd gwasanaethau iechyd meddwl mwy arbenigol yn parhau i fod o dan fygythiad. Felly, beth sydd angen digwydd? Credwn fod angen newid sylweddol yn y flaenoriaeth a roddir i wydnwch emosiynol a llesiant plant a phobl ifanc. Rydym wedi galw ar y Llywodraeth i sicrhau bod hon yn flaenoriaeth genedlaethol benodol. Ond nid yw geiriau'n unig yn ddigon. Mae angen iddynt fod yn seiliedig ar gynlluniau, adnoddau ac ymrwymiad i gyflawni newid gwirioneddol. Credwn fod angen clustnodi adnoddau i wneud ysgolion yn ganolfannau cymorth traws-sector a thrawsbroffesiynol ar gyfer llesiant emosiynol a meddyliol yn ein cymunedau. Credwn hefyd y dylid rhoi hyfforddiant ymwybyddiaeth iechyd meddwl ac iechyd emosiynol i'r rheini sy'n gweithio gyda phlant a phobl ifanc, i fynd i'r afael â materion yn ymwneud â stigma, hybu iechyd meddwl da, a'u galluogi i gyfeirio at wasanaethau lle bo angen. Mae diwygio'r cwricwlwm yng Nghymru yn cynnig cyfle unwaith mewn cenhedlaeth i ymgorffori llesiant ym mywydau ein plant, ac mae ysgolion mewn sefyllfa dda iawn i wneud cyfraniad sylweddol tuag at adeiladu poblogaeth o bobl ifanc sy'n wydn yn emosiynol. Ond ni allant wneud hynny ar eu pennau eu hunain. Yn sicr nid ydym yn disgwyl i athrawon ac aelodau eraill o staff ysgol ddod yn arbenigwyr mewn iechyd meddwl. Mae cefnogaeth gan gyrff statudol eraill a chyrff y trydydd sector, ac iechyd yn enwedig, yn hanfodol. Mae angen i'r dull ysgol gyfan, lle mae ethos iechyd meddwl da yn llifo drwy bopeth, fod yn gyfrifoldeb traws-sector ac rydym angen newid sylweddol go iawn ar gyfer cyflawni hynny. Mae ein hadroddiad yn gwneud un argymhelliad allweddol a 27 i'w gefnogi. Gyda'i gilydd, credwn y bydd y rhain yn sicrhau'r newid sylweddol sydd ei angen i adeiladu poblogaeth o blant a phobl ifanc sy'n wydn yn emosiynol ac yn feddyliol iach yng Nghymru. Maent yn fanwl, yn heriol ac yn uchelgeisiol, ac nid wyf yn ymddiheuro am hynny. Mae ein plant a'n pobl ifanc yn haeddu cael uchelgais uchel wedi'i gosod, ac yn haeddu'r galwadau sylweddol rydym yn eu gwneud ar eu rhan. Dyna pam y mae'n rhaid i mi ddweud, yn anffodus, fy mod i a'r pwyllgor yn siomedig iawn gydag ymateb Llywodraeth Cymru i'n hargymhellion. Yn gyntaf, mae gormod o bwyntiau hanfodol wedi'u gwrthod. Yn ail, er bod llawer o argymhellion wedi cael eu derbyn mewn egwyddor, mae hyn, i raddau helaeth, ar y sail fod Llywodraeth Cymru o'r farn fod y pethau rydym wedi galw amdanynt eisoes yn eu lle. Wel, rwy'n dweud wrth Lywodraeth Cymru heddiw: nid ydym yn cytuno â chi. Nid ydym yn credu bod digon o sylw wedi cael ei roi i'r dystiolaeth gadarn a chynhwysfawr rydym wedi'i chyflwyno yn ein hadroddiad. Yn olaf, nid yw ymateb y Llywodraeth yn bodloni ein disgwyliadau, a'n galwadau am newid sylweddol o ran dull o weithredu. Fel pwyllgor, rydym yn gwrthod yr ymateb hwn; nid yw'n ddigon da. Nid yw'r dystiolaeth fanwl rydym wedi'i hamlinellu, a ddarparwyd gan amrywiaeth o arbenigwyr sydd â phrofiad helaeth yn y maes, na'r argymhellion rydym wedi'u hystyried yn fanwl ac yn ddifrifol wedi cael y gydnabyddiaeth, y dadansoddiad na'r parch y maent yn eu haeddu. Nid yw'r newid sylweddol rydym wedi galw amdano i'w weld yn yr ymateb hwn fel ag y mae. Nid yw'r Llywodraeth hon wedi ymateb i'n huchelgais â'r uchelgais rydym yn ei ddisgwyl ac yn ei fynnu ganddi. Fel y cyfryw, heddiw, rwy'n gwahodd Ysgrifenyddion y Cabinet i fyfyrio eto ar eu hymateb, ac i ddod yn ôl atom yn gynnar yn ystod tymor yr hydref gydag ymagwedd newydd. Bydd ein pwyllgor wedyn yn defnyddio ein hamser i archwilio'r materion pwysig hyn gydag Ysgrifenyddion y Cabinet gyda'r manylder fforensig y mae'r pwnc pwysig hwn yn ei haeddu. Nawr, nid wyf yn dymuno dod â fy sylwadau i ben ar nodyn negyddol. Mae ein hadroddiad wedi'i groesawu ar sail drawsbleidiol a thraws-sector. Fe'i croesawyd fel cam pwysig tuag at y newid trawsffurfiol y mae ein plant a'n pobl ifanc yn ei haeddu. Fe'i croesawyd fel rhan allweddol o'r daith bwysig rwyf fi a fy nghyd-aelodau ar y pwyllgor yn ymrwymedig iddi ac yn benderfynol o'i theithio a'i chwblhau yn y Cynulliad hwn. Fel y dywed ein hadroddiad, dyma bwnc sy'n cyffwrdd â phawb ohonom, a maes lle mae gan bawb ohonom gyfrifoldeb a gallu i wneud i newid ddigwydd. Nid ydym yn barod i ganiatáu i'r mater hollbwysig hwn gael ei drosglwyddo ymlaen mewn adroddiad etifeddiaeth arall i bwyllgor olynol yn y chweched Cynulliad, gan ddweud, 'Mae angen gwneud mwy.' Mae'r amser wedi dod i ni ddangos cadernid meddwl, a sicrhau'r newid sylweddol rydym ei angen mor ddirfawr.