English: I'd like to thank Paul Davies for his contribution and for his questions, and, indeed, all Members in the Chamber, for the keen interest that has been shown in the development of this legislation over quite a lengthy period of time of their continued interest in the subject matter. The historic environment is crucially important, not just to national and community pride, but also to the economy. As I said in my statement, it employs more than 40,000 people, is hugely important to the tourism sector, contributing something in the region of £900 million to the economy annually, and, therefore, it is right and proper that we make the preservation and promotion of the historic environment a priority for Welsh Government. I'm going to address first of all the question concerning local government capacity, because, of course, this is crucially important in the successful delivery of the provisions within legislation. I do recognise that there are severe pressures on local government, and, in particular, on non-statutory areas of service delivery, such as conservation, not just here in Wales, but right across the UK. And those pressures are likely to continue; they will not improve, given the likely level of expenditure reductions across the public sector. And that's why I set up the task and finish group, led by Cadw and the Welsh Local Government Association, to consider the resilience and also the capacity of conservation services across Wales, and to identify options for collaboration in response to issues such as the consistency of advice that can be offered, timeliness in making decisions, tackling buildings that are at risk, and also the ability to utilise new powers. I'm not aware of any pushback from local government to the historic environment Act. However, I am determined to ensure that local government has the tools, expertise, and the capacity to be able to properly and fully protect the historic environment. It's one of the reasons why I think it's important that regional delivery is considered with regard to conservation, and that's something that I know my friend and colleague the Cabinet Secretary for Finance and Local Government is keen to pursue and to promote. I'm in touch on the question of the historic environment records, sometimes conflated with the lists of local interest. The historic environment records are a statutory historic environment record that exists in the UK, the only historic records that exist in the United Kingdom. The four regional Welsh archaeological trusts are discharging the duty to compile and keep these up to date, rather than the local authorities. And those archaeological trusts, which are supported by Welsh Government, I have to say are doing an exceptional job in ensuring that the records are properly maintained and properly kept up to date. They are available through the Archwilio website, which has been established specifically for the historic environment records. And all new records created after 1 April 2016 are available bilingually. To support this, statutory guidance on historic environment records has been issued for local and national park authorities, and also for Natural Resources Wales, and the Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Wales will be monitoring the standards and also the service levels of the historic environment records. That's to ensure that they are maintained and monitored by those trusts that are responsible for them on a consistent basis. It will also include coordinating and validating audits, on a five-year cycle. The Member also asked about buildings, and, in particular, buildings that are at risk, and whether local authorities are currently utilising the new powers available to them for urgent works. There is no magic bullet for dealing with buildings at risk. But we have supported local authorities in preparing buildings-at-risk registers. And new guidance on tackling heritage at risk, and managing change to listed buildings, was published on 31 May, on the same day the provisions relating to urgent works to listed buildings came into force, giving additional powers to local authorities. But I do recognise that there is still more to do. So, the provision made for the introduction of preservation notices in the historic environment Act I think also gives us the opportunity to develop new measures to address the often intractable challenges posed by decaying listed buildings. But, in specific regard to urgent works, local planning authorities are often deterred from using the powers that they have by the prospect of legal complications, and, even more so, the prospect of financial loss. The 2016 Act has made the use of urgent works easier by extending it to any listed building, provided that it does not unreasonably interfere with residential use, and it also reduces financial risk by making any costs incurred a local land charge upon which, as the Member identified, interest can be charged until fully recovered. I think it's too early to assess whether this has been successful. Plans are in place, Presiding Officer, to collect data from across the provisions in the Act and to inform formal evaluation of the Act. It's anticipated that it will be five years before sufficient data are available to measure whether the Act and the associated measures have made a difference to the protection and the management of the historic environment. That applies equally to the effectiveness of TAN 24, which the Member also raised. Then, in terms of Historic Wales and the work of the steering group, my officials are currently developing the business case for change within Cadw. That will consider the options for Cadw's future, including a consideration of any improvements that can be made to the status quo. But, whatever the outcome, it will also highlight best practice, which will help shape the future of the organisation. I think it's too early to pre-empt whether any legislative change will be required, but, if it is required, then this, of course, will in turn impact on the timescale for delivery and the advisory body that I spoke about. The Member also raised questions regarding historic parks and gardens - specifically, when I anticipate the statutory register will be brought into force. Given that Cadw is currently engaging with owners and occupiers, notifying them, and that this work will carry on into the first part of 2018, I anticipate that the register will be brought into force in the summer of next year. In terms of any changes to the boundaries, owners and occupiers of registered parks and historic gardens are being notified in the current year. I'm going to move on to other provisions that the Member asked about - provisions or measures that have not yet been introduced. Heritage partnership agreements still require work. That's because we want to make sure that they are developed on the basis of sound evidence. So, we are currently looking for partners that can take part in pilot schemes to ensure that heritage partnership agreements are effective. They have been widely welcomed within the sector, but, in order to make sure that they operate most successfully, I think it's important that we have the right partners to develop pilot schemes that we can base future agreements on. Also, there were other areas of work that I outlined where there is further effort to be made in ensuring that the Act can be delivered in full. This work includes some of the points that I raised in my statement concerning powers available to local authorities concerning the disrepair of listed buildings where owners have potentially deliberately allowed listed buildings to fall into disrepair. I outlined how regulations would have to be genuinely useful to local authorities and contribute positively to the resolution of the challenges that are presented to local authorities, and so a sound evidence base is still required for that particular piece of work. As I've said, we also believe that we will need the input of stakeholders right across the historic environment sector to shape effective legislation if it is to be brought forward.
Welsh: Hoffwn ddiolch i Paul Davies am ei gyfraniad ac am ei gwestiynau, ac, yn wir, yr holl Aelodau yn y Siambr, am y diddordeb brwd sydd wedi cael ei ddangos yn natblygiad y ddeddfwriaeth hon dros gyfnod eithaf hir o amser ac am eu diddordeb parhaus yn y pwnc dan sylw. Mae'r amgylchedd hanesyddol yn hanfodol bwysig, nid yn unig i falchder cenedlaethol a chymunedol, ond hefyd i'r economi. Fel y dywedais yn fy natganiad, mae'n cyflogi mwy na 40,000 o bobl, mae'n hynod bwysig i'r sector twristiaeth, gan gyfrannu oddeutu £900 miliwn i'r economi bob blwyddyn, ac, felly, mae'n iawn ac yn briodol ein bod yn sicrhau bod diogelu a hyrwyddo'r amgylchedd hanesyddol yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru. Rydw i'n mynd i fynd i'r afael yn gyntaf oll â'r cwestiwn sy'n ymwneud â gallu llywodraeth leol, oherwydd, wrth gwrs, mae hyn yn hanfodol bwysig wrth gyflwyno'r darpariaethau o fewn deddfwriaeth yn llwyddiannus. Rwy'n cydnabod bod pwysau difrifol ar lywodraeth leol, ac, yn benodol, ar feysydd anstatudol o ddarpariaethau gwasanaethau, megis cadwraeth, nid yn unig yma yng Nghymru, ond ar draws y DU. Ac mae'r pwysau hynny yn debygol o barhau; ni fyddant yn gwella, o ystyried y lefel debygol o ostyngiadau gwariant ar draws y sector cyhoeddus. A dyna pam y sefydlais y grŵp gorchwyl a gorffen, a arweinir gan Cadw a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, i ystyried cydnerthedd a hefyd allu gwasanaethau cadwraeth ledled Cymru, ac i nodi opsiynau ar gyfer cydweithredu mewn ymateb i faterion megis cysondeb y cyngor y gellir ei gynnig, amseroldeb wrth wneud penderfyniadau, mynd i'r afael ag adeiladau sydd mewn perygl, a hefyd y gallu i ddefnyddio pwerau newydd. Dydw i ddim yn ymwybodol o unrhyw wthio'n ôl gan lywodraeth leol i Ddeddf yr amgylchedd hanesyddol. Fodd bynnag, rwy'n benderfynol o sicrhau bod gan lywodraeth leol yr offer, yr arbenigedd, a'r gallu i ddiogelu'r amgylchedd hanesyddol yn gywir ac yn gyflawn. Mae'n un o'r rhesymau pam yr wyf yn credu ei bod yn bwysig bod darpariaeth ranbarthol yn cael ei hystyried o ran cadwraeth, ac mae hynny'n rhywbeth yr wyf yn gwybod bod fy ffrind a'm cydweithiwr Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol yn awyddus i fynd ar ei drywydd ac i'w hyrwyddo. Rwy'n cadw mewn cysylltiad ynghylch y cwestiwn o gofnodion amgylchedd hanesyddol, sydd weithiau'n cael eu cyfuno'n â rhestrau o ddiddordeb lleol. Mae'r cofnodion amgylchedd hanesyddol yn gofnod amgylchedd hanesyddol statudol sy'n bodoli yn y DU, yr unig gofnodion hanesyddol sy'n bodoli yn y Deyrnas Unedig. Mae pedair ymddiriedolaeth archeolegol ranbarthol yng Nghymru yn cyflawni'r ddyletswydd o lunio a chadw'r rhain yn gyfredol, yn hytrach na'r awdurdodau lleol. Ac mae'r ymddiriedolaethau archeolegol hynny, sy'n cael eu cefnogi gan Lywodraeth Cymru, rhaid i mi ddweud, yn gwneud gwaith eithriadol o ran sicrhau bod y cofnodion yn cael eu cynnal a'u cadw'n briodol a'u cadw'n briodol gyfredol. Maent ar gael drwy wefan Archwilio, a sefydlwyd yn benodol ar gyfer cofnodion amgylchedd hanesyddol. Ac mae'r holl gofnodion newydd a grëwyd ar ôl 1 Ebrill 2016 ar gael yn ddwyieithog. I gefnogi hyn, cyhoeddwyd canllawiau statudol ar gofnodion yr amgylchedd hanesyddol ar gyfer awdurdodau lleol a pharciau cenedlaethol, a hefyd ar gyfer Cyfoeth Naturiol Cymru, a bydd Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru yn monitro'r safonau a hefyd lefelau gwasanaeth y cofnodion amgylchedd hanesyddol. Mae hynny er mwyn sicrhau eu bod yn cael eu cynnal a'u monitro gan yr ymddiriedolaethau hynny sy'n gyfrifol amdanynt yn gyson. Bydd hefyd yn cynnwys cydlynu a dilysu archwiliadau, ar gylch pum mlynedd. Gofynnodd yr Aelod hefyd am adeiladau ac, yn benodol, adeiladau sydd mewn perygl, ac a yw awdurdodau lleol ar hyn o bryd yn defnyddio'r pwerau newydd sydd ar gael iddynt ar gyfer gwaith brys. Nid oes ateb syml ar gyfer ymdrin ag adeiladau mewn perygl. Ond rydym wedi cefnogi awdurdodau lleol wrth baratoi cofrestri adeiladau sydd mewn perygl. A chyhoeddwyd canllawiau newydd ar fynd i'r afael â threftadaeth sydd mewn perygl, a rheoli newid i adeiladau rhestredig, ar 31 Mai, ar yr un diwrnod ag y daeth y darpariaethau sy'n ymwneud â gwaith brys ar adeiladau rhestredig i rym, gan roi pwerau ychwanegol i awdurdodau lleol. Ond rwy'n cydnabod bod llawer mwy i'w wneud. Felly, mae'r ddarpariaeth ar gyfer cyflwyno hysbysiadau cadwraeth yn Neddf yr amgylchedd hanesyddol rwy'n credu hefyd yn gyfle i ddatblygu mesurau newydd i fynd i'r afael â'r heriau anhydrin yn aml a achosir gan adeiladau rhestredig yn dadfeilio. Ond, yn benodol o ran gwaith brys, mae awdurdodau cynllunio lleol yn aml yn cael eu rhwystro rhag defnyddio'r pwerau sydd ganddynt gan y posibilrwydd o gymhlethdodau cyfreithiol a, hyd yn oed yn fwy felly, y posibilrwydd o golled ariannol. Mae Deddf 2016 wedi gwneud y defnydd o waith brys yn haws drwy ei ymestyn i unrhyw adeilad rhestredig, ar yr amod nad yw'n ymyrryd yn afresymol â defnydd preswyl, ac mae hefyd yn lleihau'r risg ariannol trwy wneud unrhyw gostau a geir yn bridiannau tir lleol y mae modd, fel y nododd yr aelod, godi llog arnynt nes y byddant wedi'u hadfer yn llwyr. Rwy'n credu ei bod yn rhy gynnar asesu a yw hyn wedi bod yn llwyddiannus. Mae cynlluniau ar waith, Llywydd, i gasglu data o bob rhan o'r darpariaethau yn y Ddeddf ac i lywio gwerthusiad ffurfiol o'r Ddeddf. Rhagwelir y bydd yn bum mlynedd cyn y bydd digon o ddata ar gael i fesur a yw'r Ddeddf a'r mesurau cysylltiedig wedi gwneud gwahaniaeth i warchod a rheoli'r amgylchedd hanesyddol. Mae hynny'r un mor berthnasol i effeithiolrwydd TAN 24, a gododd yr Aelod hefyd. Yna, o ran Cymru Hanesyddol a gwaith y grŵp llywio, mae fy swyddogion wrthi'n datblygu achos busnes ar gyfer newid o fewn Cadw. Bydd hynny'n ystyried yr opsiynau ar gyfer dyfodol Cadw, gan gynnwys ystyried unrhyw welliannau y gellir eu gwneud i'r status quo. Ond, beth bynnag yw'r canlyniad, bydd hefyd yn tynnu sylw at yr arferion gorau, a fydd yn helpu i lunio dyfodol y sefydliad. Rwy'n credu ei bod yn rhy gynnar i ddweud ymlaen llaw a fydd angen unrhyw newid deddfwriaethol, ond, os oes ei angen, yna bydd hyn, wrth gwrs, yn ei dro yn effeithio ar yr amserlen ar gyfer cyflwyno a'r corff cynghori y siaradais amdano. Cododd yr Aelod gwestiynau ynghylch parciau a gerddi hanesyddol - yn benodol, pryd y byddaf yn rhagweld y gofrestr statudol yn dod i rym. O ystyried bod Cadw wrthi'n ymgysylltu â pherchnogion a deiliaid, yn eu hysbysu, ac y bydd y gwaith hwn yn parhau tan ddechrau 2018, rwy'n rhagweld y bydd y gofrestr yn dod i rym yn ystod yr haf y flwyddyn nesaf. O ran unrhyw newidiadau i'r ffiniau, mae perchnogion a deiliaid parciau cofrestredig a gerddi hanesyddol yn cael eu hysbysu yn y flwyddyn gyfredol. Rydw i'n mynd i symud ymlaen i sôn am ddarpariaethau eraill y gofynnodd yr Aelod amdanynt - darpariaethau neu fesurau sydd heb eu cyflwyno eto. Mae angen gwaith o hyd ar gytundebau partneriaeth treftadaeth. Mae hynny oherwydd ein bod eisiau gwneud yn siŵr eu bod yn cael eu datblygu ar sail tystiolaeth gadarn. Felly, rydym yn chwilio am bartneriaid a all gymryd rhan mewn cynlluniau peilot i sicrhau bod cytundebau partneriaeth treftadaeth yn effeithiol. Cawsant groeso eang o fewn y sector, ond, er mwyn gwneud yn siŵr eu bod yn gweithredu'n llwyddiannus iawn, rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn cael y partneriaid cywir i ddatblygu cynlluniau peilot y gallwn seilio cytundebau yn y dyfodol arnynt. Hefyd, roedd meysydd eraill o waith a amlinellais lle mae ymdrech bellach i gael ei gwneud i sicrhau y gellir cyflwyno'r Ddeddf yn llawn. Mae'r gwaith hwn yn cynnwys rhai o'r pwyntiau a godais yn fy natganiad ynghylch y pwerau sydd ar gael i awdurdodau lleol o ran dadfeilio adeiladau rhestredig lle mae perchnogion wedi caniatáu o bosibl yn fwriadol i adeiladau rhestredig ddadfeilio. Amlinellais sut y byddai'n rhaid i reoliadau fod yn wirioneddol ddefnyddiol i awdurdodau lleol a gwneud cyfraniad cadarnhaol i ddatrys yr heriau a gyflwynir i awdurdodau lleol, ac felly mae angen sail dystiolaeth gadarn o hyd ar gyfer y darn penodol hwnnw o waith. Fel y dywedais, rydym hefyd yn credu y bydd angen mewnbwn rhanddeiliaid ar draws y sector amgylchedd hanesyddol i lunio deddfwriaeth effeithiol os yw am gael ei chyflwyno.