English: I welcome this report. As the Chair began with saying, I note that, of its 26 recommendations, only one was rejected by the Welsh Government. I'd also like to address my remarks this afternoon to some of the recommendations that it contains. Recommendation 7 refers to encouraging passengers to return to public bus services. I very much agree with this, as I'm sure many of my colleagues in the Chamber and beyond do as well. The Welsh Government's aim has been, from day one, from what I've been hearing, to get people out of their cars, off the roads and to use public transport instead. All well and good. This is a noble intention without any doubt, and it would reduce congestion and carbon emissions. However, it can only work if a strong and efficient public transport network is here in the first place. There is no doubt that people living here in Wales and across south-east Wales in my region, as my colleague Alun Davies said, are very car dependent. You can't deny the reality. We've had countless debates, speeches and questions in this Chamber, and no-one can deny here that bus services are inadequate, infrequent and non-existent across Wales. The lack of a decent bus service undermines the economy and makes it more difficult for people all across the board to access jobs and essential services. The number of local bus journeys was falling before the pandemic, thanks to years of inadequate financial support from, sadly, the Welsh Government, and they still haven't returned to pre-COVID levels. Many bus services have not resumed since the pandemic, leaving residents isolated within their communities. After numerous debates, questions and speeches heard here in the Senedd, I really do welcome the fact that the Welsh Government has finally recognised the importance of bus services after years of chronic underfunding. I do look forward to seeing detailed proposals going forward to support bus services in their forthcoming legislation, and I'm keen to see how the Welsh Government will help rural areas afford eco-friendly buses, moving forward. We really do need to address the shortage of bus drivers who have left the sector for higher pay elsewhere, and rather than getting into a situation, as we see with GPs, we need to work on this now rather than later. Improvement in the pay and conditions of lorry drivers has resulted in many bus drivers leaving their jobs, causing what's been called the most challenging resourcing position that the bus industry has ever seen. It's lovely that we all talk the talk, but we now need to walk the walk when it comes to buses. Recommendation 23 calls on Transport for Wales to provide an update on the latest position on metro costs. The metro project is a key component in the Welsh Government's strategy to encourage people off the road to ultimately use public transport. In February 2021, the chief executive of Transport for Wales said that the completion of the south Wales metro project would be delayed by months - and not years - as a result of the pandemic, with the completion date remaining as 2023. In May last year, TfW said that the cost of the metro project was likely to be significantly over its £734 million budget, with the overspend likely to run into tens of millions of pounds - that's tens of millions of pounds of taxpayers' money. Completion of the project was put back to 2024, and last November, further delays were confirmed to the upgrade, with the majority of work forecast to finish in 2024, but with no date for full completion of the project being given, which is concerning for me and many people, I'm sure. One of the reasons given for this further delay was COVID, which TfW had previously said would not cause delays beyond 2023. So, once again, I repeat my call for a statement from the Deputy Minister to advise when work on the south Wales metro will be finally completed. And, what is the latest estimate of the total cost of the Welsh Government's flagship project to get people off the road and to use public transport? Recommendation 25 calls for TfW to provide an update on the integrated ticketing pilot and explain what are the next steps. One of my first acts, after being elected to the Senedd, was to call for an all-Wales travel card to allow seamless journeys across the whole of Wales, just like one card - similar to what all of you have probably seen - as the Oyster card is in London. To his credit, and I must give him credit for this, the First Minister did respond with optimism and said that it was an idea worth exploring and really committed to exploring the possibility of introducing such a card for the people of Wales. In October last year, in a reply to a written question, asking for an update on these plans, the Deputy Minister for Climate Change said and I quote, 'We continue to work with Transport for Wales to explore options for integrated ticketing'. So, going forward, let me put my feelings on the record here today when I say that I'm deeply disappointed at the lack of progress on this issue, as Transport for Wales put up a page on their website saying that the travel card would be coming soon, then all of a sudden removed it. I would like to ask for regular updates in this Senedd on delivering an all-Wales travel card as it will be the foundation of a strong and sustainable public transport network here in Wales for the people of Wales, because if we don't work on it now, I really don't feel that we will ever achieve a strong bus and rail network here for the people of Wales.
Welsh: Rwy'n croesawu'r adroddiad hwn. Fel y dywedodd y Cadeirydd wrth agor, rwy'n nodi mai dim ond un o'i 26 o argymhellion a wrthodwyd gan Lywodraeth Cymru. Hoffwn gyfeirio yn fy sylwadau y prynhawn yma hefyd at rai o'r argymhellion y mae'n eu cynnwys. Mae argymhelliad 7 yn cyfeirio at annog teithwyr i ddychwelyd i ddefnyddio gwasanaethau bysiau cyhoeddus. Rwy'n cytuno'n fawr â hyn, fel y bydd llawer o fy nghyd-Aelodau yn y Siambr a thu hwnt hefyd rwy'n siŵr. Nod Llywodraeth Cymru, o'r diwrnod cyntaf, o'r hyn a glywais, yw cael pobl allan o'u ceir, oddi ar y ffyrdd ac i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus yn lle hynny. Da iawn. Mae'n nod rhagorol heb unrhyw amheuaeth, a byddai'n lleihau tagfeydd ac allyriadau carbon. Fodd bynnag, ni all weithio heb fod gennym rwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus cryf ac effeithlon yn y lle cyntaf. Nid oes amheuaeth fod pobl sy'n byw yma yng Nghymru ac ar draws de-ddwyrain Cymru yn fy rhanbarth i, fel y dywedodd fy nghyd-Aelod Alun Davies, yn ddibynnol iawn ar geir. Ni allwch wadu'r realiti. Rydym wedi cael dadleuon, areithiau a chwestiynau dirifedi yn y Siambr hon, ac ni all neb wadu yma fod gwasanaethau bws yn annigonol, yn anaml a heb fod yn bodoli ledled Cymru. Mae diffyg gwasanaeth bws teilwng yn tanseilio'r economi ac yn ei gwneud hi'n anos i bobl yn gyffredinol gael mynediad at swyddi a gwasanaethau hanfodol. Roedd nifer y teithiau bws lleol yn gostwng cyn y pandemig, diolch i flynyddoedd o gymorth ariannol annigonol gan Lywodraeth Cymru, yn anffodus, ac nid ydynt wedi dychwelyd i lefelau cyn COVID o hyd. Mae llawer o wasanaethau bws heb ailddechrau ers y pandemig, gan adael preswylwyr wedi'u hynysu yn eu cymunedau. Ar ôl nifer o ddadleuon, cwestiynau ac areithiau yma yn y Senedd, rwy'n croesawu'r ffaith bod Llywodraeth Cymru o'r diwedd wedi cydnabod pwysigrwydd gwasanaethau bws ar ôl blynyddoedd o danariannu cronig. Rwy'n edrych ymlaen at weld cynigion manwl yn datblygu i gefnogi gwasanaethau bws yn y ddeddfwriaeth sydd ar y gweill, ac rwy'n awyddus i weld sut y bydd Llywodraeth Cymru'n helpu ardaloedd gwledig i fforddio bysiau ecogyfeillgar yn y dyfodol. Mae gwir angen inni fynd i'r afael â'r prinder gyrwyr bysiau sydd wedi gadael y sector am gyflog uwch mewn mannau eraill, ac yn hytrach na mynd i sefyllfa, fel y gwelwn gyda meddygon teulu, mae angen inni weithio ar hyn nawr yn hytrach nag yn hwyrach. Mae gwella cyflogau ac amodau gyrwyr lorïau wedi arwain at lawer o yrwyr bysiau yn gadael eu swyddi, gan achosi'r hyn a gafodd ei disgrifio fel y sefyllfa adnoddau fwyaf heriol a welodd y diwydiant bysiau erioed. Mae'n hyfryd ein bod i gyd yn dweud pethau cadarnhaol, ond mae angen inni wneud mwy na siarad nawr mewn perthynas â bysiau. Mae argymhelliad 23 yn galw ar Trafnidiaeth Cymru i roi diweddariad ar y sefyllfa ddiweddaraf gyda chostau'r metro. Mae'r prosiect metro yn elfen allweddol yn strategaeth Llywodraeth Cymru i annog pobl oddi ar y ffordd i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus yn y pen draw. Ym mis Chwefror 2021, dywedodd prif weithredwr Trafnidiaeth Cymru y byddai oedi o fisoedd - ac nid blynyddoedd - i gwblhau prosiect metro de Cymru o ganlyniad i'r pandemig, gyda'r dyddiad cwblhau yn 2023 o hyd. Ym mis Mai y llynedd, dywedodd Trafnidiaeth Cymru fod cost y prosiect metro yn debygol o fod yn sylweddol uwch na'i gyllideb o £734 miliwn, gyda'r gorwariant yn debygol o fod yn ddegau o filiynau o bunnoedd - degau o filiynau o bunnoedd o arian trethdalwyr. Cafodd cwblhau'r prosiect ei oedi tan 2024, ac ym mis Tachwedd y llynedd, cadarnhawyd y byddai oedi pellach i'r uwchraddio, gyda'r rhagolygon y bydd y rhan fwyaf o'r gwaith yn gorffen yn 2024, ond heb ddyddiad ar gyfer cwblhau'r prosiect yn llawn, sy'n peri pryder i mi a llawer o bobl, rwy'n siŵr. Un o'r rhesymau a roddwyd am yr oedi pellach oedd COVID, er bod Trafnidiaeth Cymru wedi dweud yn flaenorol na fyddai'n achosi oedi y tu hwnt i 2023. Felly, unwaith eto, rwy'n ailadrodd fy ngalwad am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog i'n hysbysu pryd y bydd gwaith ar fetro de Cymru yn cael ei gwblhau o'r diwedd. A beth yw'r amcangyfrif diweddaraf o gyfanswm cost prosiect blaenllaw Llywodraeth Cymru i gael pobl oddi ar y ffordd ac i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus? Mae argymhelliad 25 yn galw ar Trafnidiaeth Cymru i roi diweddariad ynghylch y peilot tocynnau integredig ac egluro beth yw'r camau nesaf. Un o'm gweithredoedd cyntaf ar ôl cael fy ethol i'r Senedd oedd galw am gerdyn teithio i Gymru gyfan er mwyn caniatáu teithiau di-dor ar draws Cymru, un cerdyn yn unig - yn debyg i'r hyn rydych i gyd wedi'i weld mae'n debyg - fel y cerdyn Oyster yn Llundain. Er clod iddo, a rhaid imi roi clod iddo am hyn, ymatebodd y Prif Weinidog gydag optimistiaeth a dweud ei fod yn syniad gwerth ei archwilio a'i fod yn wirioneddol ymroddedig i archwilio'r posibilrwydd o gyflwyno cerdyn o'r fath i bobl Cymru. Ym mis Hydref y llynedd, mewn ateb i gwestiwn ysgrifenedig yn gofyn am ddiweddariad ar y cynlluniau hyn, dywedodd y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, 'Rydym yn parhau i weithio gyda Trafnidiaeth Cymru i archwilio opsiynau ar gyfer tocynnau integredig'. Felly, wrth symud ymlaen, gadewch imi gofnodi fy nheimladau yma heddiw pan ddywedaf fy mod yn siomedig iawn ynghylch y diffyg cynnydd ar y mater hwn, ac er i Trafnidiaeth Cymru roi tudalen ar eu gwefan yn dweud y byddai'r cerdyn teithio yn dod yn fuan, fe wnaethant ei thynnu i lawr yr un mor sydyn. Hoffwn ofyn am ddiweddariadau rheolaidd yn y Senedd hon ar ddarparu cerdyn teithio i Gymru gyfan gan y bydd yn sylfaen i rwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus gref a chynaliadwy yma yng Nghymru i bobl Cymru, oherwydd os na weithiwn arno nawr, nid wyf yn teimlo y gwnawn ni byth lwyddo i gyflawni rhwydwaith bysiau a rheilffyrdd cryf yma i bobl Cymru.