English: I've heard the Conservatives say in the Senedd that they believe the way out of poverty is by working their way out, but many people in poverty are in work or struggling to find decent work that fits in with childcare. Expected long hours of work and shift patterns are often horrendous, and there has been a race to the bottom in employment standards, increasing productivity and the efficiency at the cost of the worker. In Wales, one of the biggest employers is public services, with care workers, teaching assistants and hospital porters, but public services funding was cut from 2010 for 10 years, year upon year, causing an impact on that, on public services funding. With predictions putting energy price rises at 50 per cent once the cap is lifted in April, few households across Wales will avoid feeling the pinch this year. The universal credit cut could not come at a worse time, with household books already balanced by the margins. It's thanks to the Welsh Government's intervention with the roll-out of the winter fuel support scheme that many of the most vulnerable households are receiving a lifeline to deal with immediate pressures, but longer term solutions are needed. Last week, I met Citizens Advice in Denbighshire to hear about the work that they do to support families to increase income, deal with debt and reduce household bills, and I would like to share today some of the challenges that were highlighted to me by Citizens Advice that could be addressed as part of an emergency cost-of-living plan going forward. Firstly, we need to address the inequality in access to affordable energy. At present, the energy efficiency rating of local authority housing stock varies greatly. I've been contacted by one of the residents whose outdated storage heaters are costing him £8 a day just to keep warm. Those living in private rented accommodation also often face paying over the odds to heat poorly insulated homes with inefficient heating systems. Issues like this need to be urgently addressed, and I hope the roll-out of the retrofitting programme will be continuing at pace. On top of this, many tenants are forced to use prepayment meters, which in effect adds a poverty premium to the cost of energy, stigmatising those in rented accommodation. Given the advances in metering technology, it seems totally unjustifiable that someone on a prepayment meter should pay more for what they use. We also need to ensure that the most vulnerable in our society are receiving the benefits that they are entitled to. At present, the Welsh Government-funded Advicelink service provides free advice on a range of subjects, including welfare, but I'd like to see increased funding for proactive campaigns to ensure that people are aware of the support they're entitled to. In October 2019, the older people's commissioner worked closely with Transport for Wales to include an information leaflet about pension credit with all renewed concessionary bus passes that were being sent to everyone in Wales over the age of 60. Following that campaign, the number of new claimants was 26 per cent higher than the average per quarter over the last two years. I would welcome an expansion of a campaign such as this, for example advertising on pharmacy bags, which could increase awareness about the support that people in Wales are entitled to. Many of the levers of powers that impact the cost of living remain in Westminster, and we need the UK Government to act now to avoid catastrophic energy-price hikes, but it is important to remember the difference our Welsh Government does and can make to households right across Wales during this difficult time. And, Llywydd, please can I apologise for my dog's growling and moaning in the background?
Welsh: Clywais y Ceidwadwyr yn dweud yn y Senedd eu bod yn credu mai'r ffordd allan o dlodi yw drwy weithio eu ffordd allan, ond mae llawer o bobl sy'n gweithio yn byw mewn tlodi neu'n ei chael yn anodd dod o hyd i waith gweddus sy'n cyd-fynd â gofal plant. Yn aml, mae oriau hir disgwyliedig o waith a phatrymau shifft yn erchyll, a bu'n ras i'r gwaelod ar safonau cyflogaeth, cynyddu cynhyrchiant ac effeithlonrwydd ar draul y gweithiwr. Yng Nghymru, y gwasanaethau cyhoeddus yw un o'r cyflogwyr mwyaf, gyda gweithwyr gofal, cynorthwywyr addysgu a phorthorion ysbytai, ond torrwyd cyllid gwasanaethau cyhoeddus flwyddyn ar ôl blwyddyn am 10 mlynedd o 2010 ymlaen gan effeithio ar hynny, ar gyllid gwasanaethau cyhoeddus. Gyda'r rhagfynegiadau'n dangos y bydd prisiau ynni'n codi 50 y cant pan godir y cap ym mis Ebrill, ychydig o aelwydydd ledled Cymru fydd yn osgoi teimlo'r pwysau eleni. Ni allai'r toriad i'r credyd cynhwysol ddod ar adeg waeth, pan fo eisoes yn anodd iawn cydbwyso cyllid y cartref. Diolch i ymyrraeth Llywodraeth Cymru yn cyflwyno'r cynllun cymorth tanwydd gaeaf, mae llawer o'r aelwydydd mwyaf agored i niwed yn cael achubiaeth i ymdrin â phwysau uniongyrchol, ond mae angen atebion mwy hirdymor. Yr wythnos diwethaf, cyfarfûm â Cyngor ar Bopeth yn sir Ddinbych i glywed am y gwaith y maent yn ei wneud ar gynorthwyo teuluoedd i gynyddu incwm, ymdrin â dyled a lleihau biliau'r cartref, a hoffwn rannu heddiw rai o'r heriau y nododd Cyngor ar Bopeth y gellid mynd i'r afael â hwy fel rhan o gynllun argyfwng costau byw wrth symud ymlaen. Yn gyntaf, mae angen inni fynd i'r afael â'r anghydraddoldeb o ran mynediad at ynni fforddiadwy. Ar hyn o bryd, mae sgôr effeithlonrwydd ynni stoc tai awdurdodau lleol yn amrywio'n fawr. Clywais gan un o'r trigolion y mae ei wresogyddion stôr hen ffasiwn yn costio £8 y dydd iddo allu cadw'n gynnes. Mae'r rhai sy'n byw mewn llety rhent preifat hefyd yn aml yn wynebu gorfod talu mwy na'u siâr i wresogi cartrefi wedi'u hinswleiddio'n wael â systemau gwresogi aneffeithlon. Mae angen mynd i'r afael â materion fel hyn ar frys, a gobeithio y bydd y broses o gyflwyno'r rhaglen ôl-osod yn parhau'n gyflym. Ar ben hyn, mae llawer o denantiaid yn cael eu gorfodi i ddefnyddio mesuryddion rhagdalu, sydd i bob pwrpas yn ychwanegu premiwm tlodi at gost ynni, gan stigmateiddio pobl mewn llety rhent. O ystyried y datblygiadau yn nhechnoleg mesuryddion, mae'n ymddangos yn gwbl anghyfiawn y dylai rhywun ar fesurydd rhagdalu dalu mwy am yr hyn y maent yn ei ddefnyddio. Mae angen inni sicrhau hefyd fod y rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas yn cael y budd-daliadau y mae ganddynt hawl iddynt. Ar hyn o bryd, mae'r gwasanaeth Advicelink a ariennir gan Lywodraeth Cymru yn darparu cyngor am ddim ar amrywiaeth o bynciau, gan gynnwys lles, ond hoffwn weld mwy o arian ar gyfer ymgyrchoedd rhagweithiol i sicrhau bod pobl yn ymwybodol o'r cymorth y mae ganddynt hawl iddo. Ym mis Hydref 2019, gweithiodd y comisiynydd pobl hŷn yn agos gyda Trafnidiaeth Cymru i gynnwys taflen wybodaeth am gredyd pensiwn gyda phob gohebiaeth adnewyddu pasys bws consesiynol a gâi eu hanfon at bawb yng Nghymru dros 60 oed. Yn dilyn yr ymgyrch honno, roedd nifer yr hawlwyr newydd 26 y cant yn uwch na'r cyfartaledd fesul chwarter dros y ddwy flynedd ddiwethaf. Byddwn yn croesawu ymestyn ymgyrch fel hon, er enghraifft drwy hysbysebu ar fagiau fferyllol, a allai gynyddu ymwybyddiaeth o'r cymorth y mae gan bobl yng Nghymru hawl iddo. Yn San Steffan y mae llawer o'r pwerau sy'n effeithio ar gostau byw, ac mae angen i Lywodraeth y DU weithredu yn awr i osgoi cynnydd trychinebus ym mhrisiau ynni, ond mae'n bwysig cofio'r gwahaniaeth y mae ein Llywodraeth yng Nghymru yn ei wneud ac y gall ei wneud i aelwydydd ledled Cymru yn ystod y cyfnod anodd hwn. Lywydd, a gaf fi ymddiheuro am fod fy nghi yn chwyrnu ac yn griddfan yn y cefndir?