English: Thank you very much. The annual report in front of us this afternoon reports on the last year of Meri Hughes's seven-year term as the Welsh Language Commissioner. I'd like to take this opportunity to thank Meri for all of her work over her period as Welsh Language Commissioner. She, of course, was the first commissioner, and she has set firm foundations in place. We are indebted to Meri for the vital contribution that she has made, especially in introducing the Welsh language standards regime. We've heard over the past year that support has developed across Wales for the standards regime and that the standards have raised the profile of the Welsh language within organisations and have given rights to Welsh speakers. The commissioner's annual report points to the work done to continue to implement the standards, which includes inquiries into complaints over the reporting period. The report also outlines the activities completed to promote the Welsh language. One example of this work is the report published jointly with the Alzheimer's Society in Wales about the experiences of Welsh speakers of dementia services. This collaboration with bodies such as this is vital to mainstreaming the Welsh language across policy areas, which is a priority for us as a Government. The report also points to the role of the commissioner in ensuring that Welsh language services are provided across Government, and that external challenge is vital within Government to ensure a central place for the Welsh language. But I don't want to spend this afternoon looking back. We have a new commissioner now, Aled Roberts, who has been in post since 1 April this year. Now, Aled's term of office corresponds with an exciting new period for the Welsh language. The months since I announced that we would not be introducing a Bill have given an us an opportunity as a Government, along with the commissioner, to plan how best to move forward in collaboration to achieve the Welsh 2050 target: a million Welsh speakers by 2050 and doubling the daily use of the Welsh language. Some changes have already been made since April. In terms of the work of simplifying the standards regime, the commissioner has decided to operate in a different way in inquiring into suspected breaches of standards. Following an internal review, based on lessons from implementing the complaints regime, the commissioner has decided to use greater discretion about when to conduct an inquiry. This step means that it's possible to close simple cases in a more timely manner to give answers to the public more quickly, for example, if the bodies themselves have solved the issues quickly. These minor changes also save resources for the commissioner and for other organisations. Now, as we heard in the Senedd some weeks ago, the evidence for the inquiry conducted by the Culture, Welsh Language and Communication Committee to support and promote the Welsh language shows concerns that the work to promote the Welsh language has been lost over the past few years and that we need clarity in terms of which body is leading on the work of different work streams. This was the basis of the White Paper, and I am still of the belief that this analysis is correct. It's worth restating the steps that I have taken in response to these points. I have announced my intention to establish the project 2050 board, a multidisciplinary unit within the Welsh Government that will be responsible for driving the Cymraeg 2050 strategy forward. Developing a new working partnership with the Welsh Language Commissioner has been a priority for me over the first months of Aled's time in post. And I was very pleased to have agreed a new memorandum of understanding in August of this year. The intention of the memorandum is to give clarity to the Government and to the commissioner about how we will be working together, and to provide clarity for you, as Members, and to other stakeholders and the public about which body is leading on what, from the point of view of encouraging increase in the use of the Welsh language. We have agreed that the commissioner will be leading on implementing the functions of the Welsh Language (Wales) Measure 2011, including imposing, monitoring and enforcing standards, and providing advice to organisations on how to comply with the standards. And may I emphasise that the regulatory work will have to be entirely independent? The commissioner will also be working with banks, supermarkets and major businesses to increase provision of Welsh language services. At the heart of that will be getting more people to use the Welsh language, especially Welsh language services. It is the Government that's responsible for ensuring that the principles of linguistic planning are followed in implementing policy, in accordance with the Cymraeg 2050 work programme. The Welsh language is the responsibility of the entire Government, and our desire, through the leadership offered by Cymraeg 2050, is to mainstream the Welsh language in all aspects of our work, so that we can reach the Cymraeg 2050 objectives. But to turn to promoting the Welsh language, the Government and the commissioner have, certainly, a contribution to make, but the work belongs to all of us, and to all of our major partners. Effective collaboration with those who work on the ground is a vital element, therefore, of this promotional work. Every partner has a vital role to play in this work to ensure that we succeed in reaching our aim. It's important that we respond to the concerns that some aspects of the promotional work have been lost over the previous period. So, I have asked my officials to organise a further meeting of the major partners to discuss this issue. A great deal has happened in this field, but, of course, there is always room for improvement, particularly with regard to how we raise awareness and share information about the work that is being done. I'm strongly of the belief that, together, with one voice, we can implement the objectives of Cymraeg 2050 to reach that million Welsh speakers and to double the use of the Welsh language, and collaboration with the commissioner will be at the heart of this. And may I thank publicly the commissioner for his first report?
Welsh: Diolch yn fawr. Mae'r adroddiad blynyddol sydd o'n blaenau'r prynhawn yma yn adrodd ar flwyddyn olaf tymor saith mlynedd Meri Huws fel Comisiynydd y Gymraeg, a hoffwn fanteisio ar y cyfle yma i roi diolch i Meri am ei holl waith yn ystod ei chyfnod hi fel Comisiynydd y Gymraeg. Hi, wrth gwrs, oedd y comisiynydd cyntaf ac mae hi wedi gosod sylfeini cadarn iawn. Dwi'n ddyledus iawn i Meri am y cyfraniad allweddol mae hi wedi'i wneud, yn arbennig wrth roi cyfundrefn safonau'r Gymraeg yn ei lle. Rŷm ni wedi clywed dros y flwyddyn ddiwethaf fod cefnogaeth wedi datblygu ar draws Cymru i'r drefn safonau a bod y safonau wedi codi amlygrwydd y Gymraeg o fewn sefydliadau ac wedi rhoi hawliau i siaradwyr Cymraeg. Mae adroddiad blynyddol y comisiynydd yn amlygu'r gwaith a wnaed i barhau i weithredu'r safonau, gan gynnwys ymchwilio i gwynion yn ystod y cyfnod adrodd o dan sylw. Mae'r adroddiad hefyd yn amlinellu'r gweithgareddau a gyflawnwyd i hybu'r Gymraeg, ac un enghraifft o'r gwaith hwn yw'r adroddiad a gyhoeddwyd ar y cyd gyda'r Alzheimer's Society yng Nghymru, hynny am brofiadau siaradwyr Cymraeg o wasanaethau dementia. Mae'r cydweithio gyda chyrff fel hyn yn allweddol i brif-ffrydio'r Gymraeg ar draws meysydd polisi, sy'n flaenoriaeth i ni fel Llywodraeth. Mae'r adroddiad hefyd yn amlygu rôl y comisiynydd yn sicrhau'r Gymraeg ar draws adrannau'r Llywodraeth, ac mae'r her allanol yna'n bwysig y tu fewn i'r Llywodraeth er mwyn sicrhau lle canolog i'r Gymraeg. Ond dwi ddim am dreulio'r prynhawn yma'n edrych nôl. Bellach, mae gyda ni gomisiynydd newydd, Aled Roberts, sydd wedi bod yn ei swydd ers 1 Ebrill eleni. Mae tymor Aled yn cyd-fynd â dechrau cyfnod newydd, cyffrous i'r Gymraeg. Mae'r misoedd ers imi gyhoeddi na fyddem ni'n cyflwyno Bil wedi rhoi cyfle i ni, fel Llywodraeth, ac i'r comisiynydd gynllunio sut sydd orau i symud ymlaen, a hynny gan gydweithio er mwyn gwireddu targedau Cymraeg 2050: miliwn o siaradwyr erbyn 2050 a dyblu'r defnydd dyddiol o'r Gymraeg. Mae rhai newidiadau wedi digwydd yn barod ers mis Ebrill. O ran y gwaith o symleiddio'r drefn safonau, mae'r comisiynydd wedi penderfynu gweithredu'n wahanol wrth ymchwilio i amheuaeth o dor safon. Yn dilyn adolygiad mewnol yn swyddfa'r comisiynydd yn seiliedig ar wersi o weithredu'r broses gwynion, mae'r comisiynydd wedi penderfynu defnyddio mwy o ddisgresiwn am bryd i gynnal ymchwiliadau. Mae'r cam yma'n golygu bod modd cau achosion syml yn fwy amserol er mwyn rhoi atebion i'r cyhoedd yn gynt, er enghraifft, os yw'r cyrff eu hun wedi datrys y broblem yn gyflym. Mae'r newidiadau bach yma hefyd yn arbed adnoddau prin i'r comisiynydd ac i sefydliadau eraill. Nawr, fel y clywsom ni yma yn y Senedd rai wythnosau nôl, mae'r dystiolaeth ar gyfer ymchwiliad y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu i gefnogi a hybu'r Gymraeg a thu hwnt yn dangos pryderon bod y gwaith i hybu'r Gymraeg wedi mynd ar goll yn y blynyddoedd diwethaf a bod angen eglurder o ran pa gorff sy'n arwain ar wahanol ffrydiau gwaith. Dyma oedd sail y Papur Gwyn, a dwi'n dal i gredu bod y dadansoddiad yma'n wir. Mae'n werth ailddatgan y camau rwy wedi'u cymryd mewn ymateb i'r pwyntiau yma. Dwi wedi cyhoeddi fy mwriad i sefydlu prosiect 2050, uned newydd, amlddisgyblaethol o fewn Llywodraeth Cymru a fydd yn gyfrifol am yrru strategaeth Cymraeg 2050 yn ei blaen. Mae datblygu partneriaeth weithio newydd gyda Chomisiynydd y Gymraeg wedi bod yn flaenoriaeth i mi yn ystod misoedd cyntaf Aled yn ei waith. Ac roeddwn yn falch o gytuno memorandwm o gyd-ddealltwriaeth newydd ym mis Awst eleni. Nawr, bwriad y memorandwm yw rhoi eglurder i'r Llywodraeth ac i'r comisiynydd ynghylch sut y byddwn ni'n gweithio gyda'n gilydd, ac i gynnig eglurder i chi, fel Aelodau, i randdeiliaid eraill a'r cyhoedd ynghylch pa gorff sy'n arwain ar beth, o safbwynt ysgogi cynnydd yn nefnydd y Gymraeg. Rŷn ni wedi cytuno mai'r comisiynydd fydd yn arwain ar weithredu swyddogaethau Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, gan gynnwys gosod, monitro a gorfodi safonau, a rhoi cyngor i sefydliadau ar sut i gydymffurfio â'r safonau. Ac a gaf i bwysleisio y bydd rhaid i'r gwaith rheoleiddio yma fod yn hollol annibynnol? Bydd y comisiynydd hefyd yn gweithio gyda banciau, archfarchnadoedd a busnesau mawr i gynyddu darpariaeth gwasanaethau Cymraeg. Yn ganolog i hynny bydd cael mwy o bobl i ddefnyddio'r Gymraeg ac yn enwedig gwasanaethau Cymraeg. Y Llywodraeth sy'n gyfrifol am sicrhau bod egwyddorion cynllunio ieithyddol yn cael eu dilyn wrth weithredu polisi, yn unol â rhaglen waith Cymraeg 2050. Mae'r Gymraeg yn gyfrifoldeb y Llywodraeth gyfan, a'n dymuniad ni, drwy arweiniad project 2050, yw prif-ffrydio'r Gymraeg ymhob agwedd o'n gwaith, fel y gallwn gyrraedd amcanion Cymraeg 2050. Ond i droi at hybu'r Gymraeg, mae gan y Llywodraeth a'r comisiynydd gyfraniad heb os, ond mae'r maes yn perthyn i bob un ohonon ni, ac i bob un o'n prif bartneriaid. Mae cydweithio yn effeithiol â'r rhai sy'n gweithredu ar lawr gwlad yn elfen bwysig iawn, felly, o'r gwaith hybu. Mae gan bob partner rôl allweddol yn y gwaith yma er mwyn sicrhau ein bod yn llwyddo i gyrraedd ein nod. Mae'n bwysig ein bod yn ymateb i'r pryderon bod rhai agweddau o'r gwaith hybu wedi mynd ar goll yn ystod y cyfnod diwethaf. Dwi felly wedi gofyn i fy swyddogion gynllunio cyfarfod pellach â'r prif bartneriaid er mwyn trafod hyn. Mae llawer wedi digwydd yn y maes, ond, wrth gwrs, mae yna wastad le i wella, yn arbennig ar sut ŷn ni'n codi ymwybyddiaeth a rhannu gwybodaeth am y gwaith sydd yn cael ei wneud. Dwi'n credu'n gryf mai gyda'n gilydd mewn un llais y mae gweithredu amcanion Cymraeg 2050 i gyrraedd y filiwn yna a dyblu defnydd y Gymraeg, ac fe fydd cydweithredu â'r comisiynydd yn ganolog i hyn. Ac a gaf i ddiolch yn fawr yn gyhoeddus i'r comisiynydd am ei adroddiad cyntaf ef?