English: Diolch, Llywydd, and I move the motion tabled in my name on behalf of the Welsh Conservatives. The point of today's motion is to recognise the important role played by local authorities in delivering significant public services across Wales, and to explore ways in which local authorities can better support our local communities for the future. Now, we want to see strong and effective local government that will put power back into the hands of local people and their communities. We on this side of the Chamber are passionate about embracing localism to innovate and protect important public services, and there are a number of ways in which this can happen. Of course, examples of innovation are evident across Wales, for example the Conservative-led authority of Monmouthshire introduced the Raglan project in 2015, which remodelled the way in which it delivers services to older people. This ensures that it can work with people who need help by delivering support primarily to people in their own homes wherever possible, promoting independence, and relieving burdens on the already overstretched Welsh NHS. The project supports people living with dementia and focuses on carers undertaking activities after daily discussions with the person and family, rather than working on fixed plans and set times. The project has developed connections with the community, and has supported people to re-engage with friends, family and the village as a whole. It's exactly this kind of action that we need to promote and roll out across other parts of Wales: action that is innovative in its approach to delivering services, and action that actively engages and works with local communities. Members will be aware that we, on this side of the Chamber, continue to advocate a community rights agenda that we believe would have a positive impact on communities and councils, and deliver significant improvements to better involve local communities in decision making. We believe that delivering these community powers is a cost-effective way of allowing community groups a voice for challenging and expressing an interest in carrying out a service or taking on a public amenity of local importance. Of course, a community rights agenda would include a community's right to challenge council services, but also a right to bid for council assets, allowing local communities and groups to take over assets that are struggling or faced with the threat of closure. Neighbourhood planning, including a community right to build and neighbourhood development plans, should also be considered by the Welsh Government to allow communities to bring forward small-scale, community-led developments, such as shops, services or affordable housing. Ultimately, we want to push more power and autonomy to our local communities and deliver real devolution that can make a difference to our local communities. Our communities must have the best possible opportunities to run their own services in their own areas. We must empower and encourage local authorities to engage more with local community groups and encourage greater collective responsibility within our communities. Now, of course, one of the key challenges for local authorities in the future will be to protect or maintain services that impact upon the most vulnerable in our communities whilst also delivering efficiencies in their expenditure, and this is not always easy. This will be a particular challenge for rural local authorities like Pembrokeshire, in my own constituency, which will continue to struggle to provide its current level of services, partly because of its geography and because there are higher costs to delivering public services in rural areas. Delivering services such as social services for older people, for example, can be problematic over large geographic and sparse areas, as well as many other services, such as the provision of rural schools. Therefore, it's crucial that the Welsh Government genuinely acknowledges some of the challenges that rural authorities face, and efforts must be made to relieve some of the disproportionate costs to delivering services to rural communities. Indeed, it's frustrating that councils across Wales have faced a 7 per cent decrease in their budget since 2013-14. Sadly, once again, rural councils have faced the biggest decreases, with Powys, Monmouthshire, and Ceredigion facing the largest overall falls in their funding at 11 per cent, 10 per cent, and 9.82 per cent respectively. Now I fully accept that difficult financial -
Welsh: Diolch, Llywydd, ac rwy'n cynnig y cynnig a gyflwynwyd yn fy enw i ar ran y Ceidwadwyr Cymreig. Pwynt y cynnig heddiw yw cydnabod y rôl bwysig a chwaraeir gan awdurdodau lleol yn darparu gwasanaethau cyhoeddus sylweddol ledled Cymru, ac i edrych ar ffyrdd y gall awdurdodau lleol gefnogi ein cymunedau lleol yn well ar gyfer y dyfodol. Nawr, rydym am weld llywodraeth leol gref ac effeithiol a fydd yn rhoi pŵer yn ôl yn nwylo pobl leol a'u cymunedau. Rydym ni ar yr ochr hon i'r Siambr yn frwd ynglŷn â chroesawu lleoliaeth er mwyn arloesi a diogelu gwasanaethau cyhoeddus pwysig, ac mae yna nifer o ffyrdd y gall hyn ddigwydd. Wrth gwrs, mae enghreifftiau o arloesi yn amlwg ar draws Cymru, er enghraifft cyflwynodd yr awdurdod a arweinir gan y Ceidwadwyr yn Sir Fynwy brosiect Rhaglan yn 2015, a oedd yn ailfodelu'r ffordd y mae'n darparu gwasanaethau i bobl hŷn. Mae hyn yn sicrhau y gall weithio gyda phobl sydd angen cymorth drwy ddarparu cymorth yn bennaf i bobl yn eu cartrefi eu hunain lle bynnag y bo'n bosibl, gan hybu annibyniaeth, a lleddfu'r baich ar y GIG yng Nghymru sydd eisoes dan ormod o bwysau. Mae'r prosiect yn cynorthwyo pobl sy'n byw gyda dementia ac yn canolbwyntio ar ofalwyr sy'n cyflawni gweithgareddau ar ôl trafodaethau dyddiol gyda'r unigolyn a'r teulu, yn hytrach na gweithio ar gynlluniau sefydlog ac amseroedd gosod. Mae'r prosiect wedi datblygu cysylltiadau gyda'r gymuned, ac wedi cynorthwyo pobl i ailymgysylltu â ffrindiau, teulu a'r pentref yn ei gyfanrwydd. Dyma'n union y math o weithredu y mae angen i ni ei hyrwyddo a'i gyflwyno ar draws rhannau eraill o Gymru: gweithredu sy'n arloesol yn ei ddull o ddarparu gwasanaethau, a gweithredu sy'n mynd ati'n weithredol i ymgysylltu a gweithio gyda chymunedau lleol. Bydd yr Aelodau'n ymwybodol ein bod, ar yr ochr hon i'r Siambr, yn parhau i hyrwyddo agenda hawliau cymunedol y credwn y byddai'n effeithio'n gadarnhaol ar gymunedau a chynghorau, ac yn sicrhau gwelliannau sylweddol i gynnwys cymunedau lleol yn well yn y broses o wneud penderfyniadau. Rydym yn credu bod cyflwyno'r pwerau cymunedol hyn yn ffordd gosteffeithiol o ganiatáu i grwpiau cymunedol gael llais ar gyfer herio a mynegi diddordeb mewn cyflawni gwasanaeth neu gymryd meddiant at amwynder cyhoeddus o bwysigrwydd lleol. Wrth gwrs, byddai agenda hawliau cymunedol yn cynnwys hawl cymuned i herio gwasanaethau cyngor, ond hefyd yr hawl i wneud cais am asedau cyngor, gan alluogi cymunedau a grwpiau lleol i gymryd meddiant ar asedau sy'n cael trafferth neu sy'n wynebu bygythiad o gau. Dylai Llywodraeth Cymru ystyried cynlluniau cymdogaeth hefyd, gan gynnwys hawl gymunedol i adeiladu a chynlluniau datblygu cymdogaeth er mwyn galluogi cymunedau i gyflwyno datblygiadau bach a arweinir gan y gymuned, megis siopau, gwasanaethau neu dai fforddiadwy. Yn y pen draw, rydym am wthio mwy o rym ac ymreolaeth tuag at ein cymunedau lleol a chyflawni datganoli go iawn sy'n gallu gwneud gwahaniaeth i'n cymunedau lleol. Rhaid i'n cymunedau gael y cyfleoedd gorau posibl i redeg eu gwasanaethau eu hunain yn eu hardaloedd eu hunain. Rhaid i ni rymuso ac annog awdurdodau lleol i ymgysylltu mwy gyda grwpiau cymunedol lleol ac annog mwy o gyfrifoldeb ar y cyd yn ein cymunedau. Nawr, un o'r heriau allweddol i awdurdodau lleol yn y dyfodol, wrth gwrs, fydd diogelu neu gynnal gwasanaethau sy'n effeithio ar y bobl fwyaf bregus yn ein cymunedau gan sicrhau arbedion effeithlonrwydd yn eu gwariant hefyd, ac nid yw hyn yn hawdd bob amser. Bydd yn her arbennig i awdurdodau gwledig lleol fel Sir Benfro yn fy etholaeth fy hun, a fydd yn parhau i gael trafferth i ddarparu ei lefel bresennol o wasanaethau, yn rhannol oherwydd ei daearyddiaeth ac oherwydd bod costau uwch ynghlwm wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus mewn ardaloedd gwledig. Mae darparu gwasanaethau megis gwasanaethau cymdeithasol i bobl hŷn, er enghraifft, yn gallu bod yn broblem dros ardaloedd daearyddol mawr a gwasgarog, yn ogystal â llawer o wasanaethau eraill, fel darparu ysgolion gwledig. Felly, mae'n hanfodol fod Llywodraeth Cymru o ddifrif yn cydnabod rhai o'r heriau y mae awdurdodau gwledig yn eu hwynebu, ac mae'n rhaid gwneud ymdrech i leddfu rhai o gostau anghymesur darparu gwasanaethau i gymunedau gwledig. Yn wir, mae'n rhwystredig fod cynghorau ledled Cymru wedi wynebu gostyngiad o 7 y cant yn eu cyllideb ers 2013-14. Yn anffodus, unwaith eto, cynghorau gwledig sydd wedi wynebu'r gostyngiadau mwyaf, gyda Phowys, Sir Fynwy, a Cheredigion yn wynebu'r gostyngiadau cyffredinol mwyaf yn eu cyllid ar 11 y cant, 10 y cant, ac 9.82 y cant yn y drefn honno. Nawr, rwy'n derbyn yn llwyr fod yn rhaid gwneud penderfyniadau ariannol anodd -