English: Thank you, Llywydd, and thank you for the opportunity to update Members today about the very latest situation affecting parts of south Wales. Over the last few weeks, we have seen a rise in the number of new cases of coronavirus in Wales overall and in four local authority areas in particular: in Caerphilly, in Merthyr Tydfil, in Rhondda Cynon Taf and Newport. This increase is largely being driven by people returning from holidays in continental Europe, where we have also seen higher rates of coronavirus in recent months, becoming infected with coronavirus and, crucially, as people start to socialise more and we see a reduction in adherence to social distancing. Unfortunately, as people have socialised more, they've forgotten to keep their distance from each other, making it easier for coronavirus to spread from one person to another. We've also seen an increase in house parties and at-home gatherings over the summer. I published the Welsh Government coronavirus control plan last month. That sets out the range of actions that we would take to respond to local outbreaks and hotspots of coronavirus, should they arise. I'm pleased to report again that our contact tracing teams have worked exceptionally well over recent weeks to trace the contacts of more than 90 per cent of people who have tested positive and their close contacts. From this information, we've been able to identify clusters in these four local authority areas of concern, and with the addition of extra community testing, pinpoint the moment where we have seen community transmission begin in two of those authorities. We reached that point in the Caerphilly County Borough Council area last week, and unfortunately, I have today had to announce we have also reached that point where we need to introduce local restrictions across Rhondda Cynon Taf. Llywydd, I'll focus the remainder of my statement on the reasons why we're taking action in Rhondda Cynon Taf, but I want to make it clear that we are working closely with local authorities in all areas where we see increased cases, and we review the situation daily about the need for additional measures. The very latest figures, published this afternoon, show the rolling seven-day average of new cases rate is 82.1 per 100,000 people in Rhondda Cynon Taf. The seven-day rolling average for Rhondda Cynon Taf yesterday was 68.4. Yesterday's published positivity testing rate was 4.3 per cent; that has increased to 5.1 per cent in the data published today. That is the highest positivity rate in Wales. Our contact tracing teams have been able to trace about half of the cases we are seeing back to a series of clusters in the borough. The rest are not linked to those clusters and suggest that we are now seeing evidence of community transmission. There are a number of clusters in Rhondda Cynon Taf, two of which are significant. One is associated with a rugby club and pub in the lower Rhondda and the other with a club outing to the Doncaster races, which stopped off at a series of pubs on the way. Just as in Caerphilly borough, we have seen a rapid increase in cases over a short period. These are mainly linked to people socialising without social distancing and meeting in each other's homes. We have also seen some cases linked, as I say, to people returning from overseas holiday. The local authority in Rhondda Cynon Taf has been proactive in visiting premises throughout the borough over the last week in particular to check compliance with the law and the measures we all need to be taking to protect each other from coronavirus. These checks have resulted in improvement notices being served on seven supermarkets, which have now been complied with. A bar has been closed in Pontypridd after a series of breaches were captured on CCTV, a licensed premises was closed in Tonypandy and improvement notices served on another bar in Pontypridd and a barbers in Tonypandy. A further 50 licensed premises were visited by council officers over the weekend and more enforcement action, either in the form of improvement notices or closure orders, is likely to follow. Taken together, this rapid rise in cases, with evidence of community transmission throughout Rhondda Cynon Taf and the evidence of non-compliance in many licensed premises across the borough, means that we need to introduce local restrictions in the area to control and, ultimately, reduce the spread of the virus and to protect people's health. As the cause of transmission is similar to what we have seen in Caerphilly, the restrictions will be similar. But action will also be taken to end the late-night opening of all licensed premises in Rhondda Cynon Taf. I want to be clear that we are seeing cases throughout the borough, meaning the restrictions must apply to the whole area. From 6 o'clock on Thursday, tomorrow, people living in Rhondda Cynon Taf will not be allowed to enter or leave the Rhondda Cynon Taf Council area without a reasonable excuse, such as travel for work or education. People will only be able to meet outdoors for the time being. People will not be able to meet members of their extended household indoors or to form an extended household for the time being. All licensed premises will have to close by 11 o'clock in the evening, and everyone over 11 must, as in the rest of the country, wear face coverings in indoor places. We will keep these measures under constant review and they will be formally reviewed in two weeks' time. In the week since local restrictions were introduced in the Caerphilly County Borough Council area, there are some grounds for cautious optimism. We have seen a small fall in both the seven-day rate of new cases and the positivity rate, although these do remain high. The police have reported very high levels of compliance with the restrictions, and I want to thank everyone living in the area for their help over the last week and for the support we've seen from public services right across the Caerphilly borough. It is only by working together that we will be able to reduce coronavirus, protect ourselves and our loved ones and to keep Wales safe.
Welsh: Diolch, Lywydd, a diolch am y cyfle i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau heddiw am y sefyllfa ddiweddaraf sy'n effeithio ar rannau o dde Cymru. Dros yr wythnosau diwethaf, rydym wedi gweld cynnydd yn nifer yr achosion newydd o'r coronafeirws yng Nghymru yn gyffredinol ac mewn pedair ardal awdurdod lleol yn benodol: yng Nghaerffili, ym Merthyr Tudful, yn Rhondda Cynon Taf ac yng Nghasnewydd. Mae'r cynnydd hwn yn cael ei achosi i raddau helaeth gan bobl sy'n dychwelyd o wyliau ar gyfandir Ewrop, lle rydym hefyd wedi gweld cyfraddau uwch o'r coronafeirws yn ystod y misoedd diwethaf, yn cael eu heintio â'r coronafeirws, ac yn allweddol, wrth i bobl ddechrau cymdeithasu mwy, gwelwn lai o ymlyniad wrth fesurau cadw pellter cymdeithasol. Yn anffodus, wrth i bobl gymdeithasu mwy, maent wedi anghofio cadw eu pellter oddi wrth ei gilydd, gan ei gwneud yn haws i'r coronafeirws ledaenu o un unigolyn i'r llall. Rydym hefyd wedi gweld cynnydd mewn partïon tai a phobl yn ymgynnull yng nghartrefi ei gilydd dros yr haf. Cyhoeddais gynllun rheoli coronafeirws Llywodraeth Cymru y mis diwethaf. Mae'n nodi'r ystod o gamau y byddem yn eu cymryd i ymateb i achosion lleol a mannau problemus o ran y coronafeirws, pe baent yn digwydd. Rwy'n falch o adrodd unwaith eto fod ein timau olrhain cysylltiadau wedi gweithio'n eithriadol o dda dros yr wythnosau diwethaf i olrhain cysylltiadau mwy na 90 y cant o bobl sydd wedi cael prawf positif a'u cysylltiadau agos. O'r wybodaeth hon, rydym wedi gallu nodi clystyrau yn y pedwar awdurdod lleol sy'n peri pryder, a gyda phrofion cymunedol ychwanegol, rydym wedi nodi pryd y dechreuodd y trosglwyddiad cymunedol mewn dau o'r awdurdodau hynny. Fe gyrhaeddwyd y sefyllfa honno yn ardal Cyngor Bwrdeistref Sir Caerffili yr wythnos diwethaf, ac yn anffodus, bu'n rhaid i mi gyhoeddi heddiw ein bod hefyd wedi cyrraedd y sefyllfa honno lle mae angen i ni gyflwyno cyfyngiadau lleol yn Rhondda Cynon Taf. Lywydd, mae gweddill fy natganiad yn canolbwyntio ar y rhesymau pam ein bod yn cymryd camau yn Rhondda Cynon Taf, ond hoffwn ddweud yn glir ein bod yn gweithio'n agos gydag awdurdodau lleol ym mhob ardal lle gwelwn gynnydd yn nifer yr achosion, ac rydym yn adolygu'r sefyllfa'n ddyddiol mewn perthynas â'r angen am fesurau ychwanegol. Mae'r ffigurau diweddaraf, a gyhoeddwyd y prynhawn yma, yn dangos bod cyfartaledd treigl saith diwrnod cyfradd yr achosion newydd yn 82.1 ym mhob 100,000 o bobl yn Rhondda Cynon Taf. Roedd y cyfartaledd treigl saith diwrnod ar gyfer Rhondda Cynon Taf yn 68.4 ddoe. Y gyfradd prawf positif a gyhoeddwyd ddoe oedd 4.3 y cant; mae wedi codi i 5.1 y cant yn y data a gyhoeddwyd heddiw. Dyna'r gyfradd bositif uchaf yng Nghymru. Mae ein timau olrhain cysylltiadau wedi gallu olrhain oddeutu hanner yr achosion rydym yn eu gweld yn ôl i gyfres o glystyrau yn y fwrdeistref. Nid yw'r gweddill yn gysylltiedig â'r clystyrau hynny, ac maent yn awgrymu ein bod bellach yn gweld tystiolaeth o drosglwyddiad cymunedol. Ceir nifer o glystyrau yn Rhondda Cynon Taf, ac mae dau ohonynt yn sylweddol. Mae un yn gysylltiedig â chlwb rygbi a thafarn yn ardal y Rhondda isaf a'r llall gyda thaith clwb i rasys Doncaster, gan alw mewn cyfres o dafarndai ar y ffordd. Yn union fel ym mwrdeistref Caerffili, rydym wedi gweld cynnydd cyflym yn nifer yr achosion dros gyfnod byr. Mae'r rhain yn gysylltiedig yn bennaf â phobl yn cymdeithasu heb gadw pellter cymdeithasol ac yn cyfarfod yng nghartrefi ei gilydd. Rydym hefyd wedi gweld rhai achosion sy'n gysylltiedig, fel rwy'n dweud, â phobl sy'n dychwelyd o wyliau dramor. Mae'r awdurdod lleol yn Rhondda Cynon Taf wedi bod yn rhagweithiol wrth ymweld â safleoedd ledled y fwrdeistref dros yr wythnos ddiwethaf yn enwedig i sicrhau bod pobl yn cydymffurfio â'r gyfraith a'r mesurau y mae'n rhaid i bob un ohonom eu dilyn i ddiogelu ein gilydd rhag y coronafeirws. Mae'r gwiriadau hyn wedi arwain at gyflwyno hysbysiadau gwella mewn saith archfarchnad, a cheir cydymffurfiaeth â'r rheini bellach. Mae bar wedi'i gau ym Mhontypridd ar ôl i deledu cylch cyfyng ddal sawl achos o dorri'r rheolau, cafodd adeilad trwyddedig ei gau yn Nhonypandy a chyflwynwyd hysbysiadau gwella mewn bar arall ym Mhontypridd a barbwr yn Nhonypandy. Bu swyddogion y cyngor yn ymweld â 50 adeilad trwyddedig arall dros y penwythnos ac mae mwy o gamau gorfodi, naill ai ar ffurf hysbysiadau gwella neu orchmynion cau, yn debygol o ddilyn. At ei gilydd, mae'r cynnydd cyflym hwn yn nifer yr achosion, gyda thystiolaeth o drosglwyddiad cymunedol ledled Rhondda Cynon Taf a'r dystiolaeth o ddiffyg cydymffurfio mewn llawer o safleoedd trwyddedig ar draws y fwrdeistref, yn golygu bod angen inni gyflwyno cyfyngiadau lleol yn yr ardal i reoli, ac yn y pen draw, i leihau lledaeniad y feirws ac i ddiogelu iechyd pobl. Gan fod achos y trosglwyddiad yn debyg i'r hyn a welsom yng Nghaerffili, bydd y cyfyngiadau'n debyg. Ond bydd camau hefyd yn cael eu cymryd i atal yr holl adeiladau trwyddedig yn Rhondda Cynon Taf rhag agor yn hwyr. Hoffwn ddweud yn glir ein bod yn gweld achosion ledled y fwrdeistref, sy'n golygu bod yn rhaid i'r cyfyngiadau fod yn berthnasol i'r ardal gyfan. O 6 o'r gloch ddydd Iau, yfory, ni chaniateir i bobl sy'n byw yn Rhondda Cynon Taf fynd i mewn i neu allan o ardal Cyngor Rhondda Cynon Taf heb esgus rhesymol, fel teithio i'r gwaith neu addysg. Am y tro, dim ond yn yr awyr agored y bydd pobl yn gallu cyfarfod. Ni fydd pobl yn gallu cyfarfod ag aelodau o'u haelwyd estynedig dan do na ffurfio aelwyd estynedig am y tro. Bydd rhaid i bob adeilad trwyddedig gau erbyn 11 o'r gloch yr hwyr, a bydd rhaid i bawb dros 11 oed, fel yng ngweddill y wlad, wisgo gorchuddion wyneb mewn mannau dan do. Byddwn yn cadw'r mesurau hyn dan adolygiad cyson, a chânt eu hadolygu'n ffurfiol ymhen pythefnos. Yn yr wythnos ers i gyfyngiadau lleol gael eu cyflwyno yn ardal Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, ceir peth sail dros optimistiaeth ofalus. Rydym wedi gweld cwymp bach yn y gyfradd saith diwrnod o achosion newydd a'r gyfradd o brofion positif, er bod y rhain yn parhau i fod yn uchel. Mae'r heddlu wedi nodi lefelau uchel iawn o gydymffurfiaeth â'r cyfyngiadau, a hoffwn ddiolch i bawb sy'n byw yn yr ardal am eu cymorth dros yr wythnos ddiwethaf ac am y gefnogaeth a welsom gan wasanaethau cyhoeddus ar draws bwrdeistref Caerffili. Dim ond drwy weithio gyda'n gilydd y gallwn leihau'r coronafeirws, diogelu ein hunain a'n hanwyliaid a chadw Cymru'n ddiogel.