English: Thank you, Presiding Officer, for the opportunity to speak in this debate today. The rights and support for people with dementia is a subject very close to my heart, and I welcome the opportunity to focus on it again today. In January this year, I led a debate on the need for a national dementia strategy and made the case that dementia is the health challenge of our time. It is always worth reminding ourselves of the sheer scale of the problem we're facing in relation to dementia. There's currently an estimated 45,000 people in Wales living with dementia, and these numbers will rise. By 2055, it is likely there will be over 100,000 people living with dementia in Wales. Behind every one of those 45,000 people is a whole family living with the aftermath of a dementia diagnosis, and I really welcome the older people's commissioner's report, 'Dementia: More than Just Memory Loss', and the voice that it gives to many dementia sufferers and their carers about the massive and wide-ranging impact the illness has on the whole family. I also welcome the action the commissioner is taking to follow up the report with health boards and local authorities in Wales, and I am sure she will pursue the improvements that are needed with the rigour with which she has always approached her job as commissioner. But the scale of the dementia challenge we face I believe means that it is imperative that we approach that challenge with the same energy, vigour and resources with which we approach diseases like cancer in Wales. It is notable that there was widespread coverage this week of the fact that dementia overtook heart disease as the major cause of death in the UK. There's been fantastic progress here in Wales to turn us into a dementia-friendly nation, and there are over 20 established dementia-friendly communities in Wales. I am incredibly proud that my constituency of Torfaen was the second in Wales to achieve this dementia-friendly status. From Artie Craftie, a craft shop and post office in Blaenavon, to Big Pit mining museum, Pontypool indoor market and even a community farm - they've all become dementia-friendly accredited. The library service in Torfaen was the first to become a dementia-friendly service, and all the staff there are dementia friends. From a dementia-friendly community room there, there's a carers' collection focusing on how carers can best assist the person they're caring for, as well as books on health and well-being. All these initiatives have arisen from the dementia-friendly initiative led by Torfaen council. But, as always, there is more to be done. It is crucial that the dementia strategy the Welsh Government brings forward in the months ahead is ambitious and well resourced, and that it is a comprehensive road map of the patient's journey from diagnosis, enabling independent living for as long as possible, through to palliative care and a dignified death. There are two particular areas that I am particularly concerned about. The first is diagnosis rates. As we know, the target is a 50 per cent diagnosis rate for people with dementia by this year. I do not believe that is ambitious enough. It would not be good enough for people with cancer to only have 50 per cent of them diagnosed, and it should not be good enough for people with dementia. The other major area of concern is the number of dementia support workers that are planned under the strategy. Currently, it would be a minimum of one dementia support worker per two GP clusters in Wales, which would be 32 support workers across the whole of Wales. This is simply not enough. On current diagnosis rates, we would need around 370 support workers to meet the needs that we have heard about today. While I welcome what the Cabinet Secretary has said about keeping this under review, I look forward to hearing more from the Minister and the Cabinet Secretary in the months ahead as to how this target can be improved. Just finally, to conclude, a dementia strategy is as good as any strategy on paper. I would also like to know from the Welsh Government what the plans are to actually drive that strategy forward. We know that we are very good at producing good policies in Welsh Government, but policies are only as good as their implementation.
Welsh: Diolch i chi, Lywydd, am y cyfle i siarad yn y ddadl hon heddiw. Mae hawliau a chymorth i bobl sydd â dementia yn bwnc sy'n agos iawn at fy nghalon, ac rwy'n croesawu'r cyfle i ganolbwyntio arno eto heddiw. Ym mis Ionawr eleni, arweiniais ddadl ar yr angen am strategaeth ddementia genedlaethol a chyflwyno'r achos mai dementia yw her iechyd ein cyfnod ni. Mae bob amser yn werth atgoffa ein hunain o faint y broblem rydym yn ei hwynebu mewn perthynas â dementia. Ar hyn o bryd mae tua 45,000 amcangyfrifedig o bobl yng Nghymru yn byw gyda dementia, a bydd y niferoedd hyn yn codi. Erbyn 2055, mae'n debygol y bydd dros 100,000 o bobl yn byw gyda dementia yng Nghymru. Tu ôl i bob un o'r 45,000 o bobl hynny mae yna deulu cyfan yn byw gyda chanlyniad diagnosis o ddementia, ac rwy'n croesawu'n fawr adroddiad y comisiynydd pobl hŷn, 'Dementia: Mwy na dim ond colli'r cof ', a'r llais y mae'n ei roi i lawer o ddioddefwyr dementia a'u gofalwyr o ran yr effaith enfawr ac eang y mae'r salwch yn ei chael ar y teulu cyfan. Rwyf hefyd yn croesawu'r camau y mae'r comisiynydd yn eu cymryd i fynd ar drywydd yr adroddiad gyda byrddau iechyd ac awdurdodau lleol yng Nghymru, ac rwy'n siwr y bydd hi'n mynd ar drywydd y gwelliannau sydd eu hangen gyda'r trylwyredd y mae bob amser wedi ei ddangos yn ei swydd fel comisiynydd. Ond credaf fod maint yr her ddementia sy'n ein hwynebu yn golygu ei bod yn hanfodol ein bod yn wynebu'r her gyda'r un egni, brwdfrydedd ac adnoddau ag sydd gennym i fynd i'r afael ag afiechydon fel canser yng Nghymru. Mae'n werth nodi bod yna sylw eang yr wythnos hon i'r ffaith fod dementia wedi goddiweddyd clefyd y galon fel prif achos marwolaeth yn y DU. Cafwyd cynnydd gwych yma yng Nghymru ar y gwaith o'n troi'n genedl sy'n ystyriol o ddementia, ac mae dros 20 o gymunedau sy'n ystyriol o ddementia wedi'u sefydlu yng Nghymru. Rwy'n hynod o falch mai fy etholaeth yn Nhorfaen oedd yr ail yng Nghymru i ennill statws ystyriol o ddementia. O Artie Craftie, siop grefftau a swyddfa'r post ym Mlaenafon, i amgueddfa lofaol y Big Pit, marchnad dan do Pont-y-pŵl a hyd yn oed fferm gymunedol - maent i gyd wedi'u hachredu'n ystyriol o ddementia. Y gwasanaeth llyfrgell yn Nhorfaen oedd y cyntaf i ddod yn wasanaeth ystyriol o ddementia, ac mae'r staff i gyd yno yn ffrindiau dementia. O ystafell gymunedol yno sy'n ystyriol o ddementia, mae yna gasgliad i ofalwyr sy'n canolbwyntio ar y ffyrdd gorau o gynorthwyo'r person y maent yn gofalu amdanynt, yn ogystal â llyfrau ar iechyd a llesiant. Mae'r holl fentrau hyn wedi codi o'r fenter ystyriol o ddementia dan arweiniad cyngor Torfaen. Ond fel bob amser, mae mwy i'w wneud. Mae'n hanfodol fod y strategaeth ddementia y mae Llywodraeth Cymru yn ei chyflwyno yn y misoedd nesaf yn uchelgeisiol, fod ganddi adnoddau da, a'i bod yn mynd ati mewn ffordd gynhwysfawr i fapio taith y claf o gael diagnosis, gan alluogi byw'n annibynnol cyhyd ag y bo modd, hyd at ofal lliniarol a marwolaeth urddasol. Mae dau faes penodol rwy'n arbennig o bryderus yn eu cylch. Y cyntaf yw cyfraddau diagnosis. Fel y gwyddom, y targed yw cyfradd ddiagnosis o 50 y cant ar gyfer pobl â dementia erbyn eleni. Nid wyf yn credu bod hwnnw'n ddigon uchelgeisiol. Ni fyddai'n ddigon da i bobl sydd â chanser mai 50 y cant ohonynt yn unig a fyddai'n cael diagnosis, ac ni ddylai fod yn ddigon da ar gyfer pobl â dementia. Y prif faes arall sy'n peri pryder yw'r nifer o weithwyr cymorth dementia a gynlluniwyd o dan y strategaeth. Ar hyn o bryd, byddai'n o leiaf un gweithiwr cymorth dementia fesul dau glwstwr meddygon teulu yng Nghymru, sef 32 o weithwyr cymorth ar draws Cymru gyfan. Yn syml iawn, nid yw hyn yn ddigon. O ran cyfraddau diagnosis presennol, byddai angen tua 370 o weithwyr cymorth arnom i ateb yr anghenion rydym wedi clywed amdanynt heddiw. Er fy mod yn croesawu'r hyn y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi dweud am gadw hyn dan arolwg, rwy'n edrych ymlaen at glywed mwy gan y Gweinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet dros y misoedd nesaf ynglŷn â sut y gellir gwella ar y targed hwn. Yn olaf, i gloi, mae strategaeth ddementia cystal ag unrhyw strategaeth ar bapur. Hoffwn wybod hefyd gan Lywodraeth Cymru beth yw'r cynlluniau i yrru'r strategaeth hon yn ei blaen mewn gwirionedd. Rydym yn gwybod ein bod yn dda iawn am gynhyrchu polisïau da yn Llywodraeth Cymru, ond nid yw polisïau ond cystal â'u gweithrediad.