English: Could I thank the Permanent Secretaries who have served in my time - two Morgans and a Jones - and the civil service? Because, politicians, of course, come up with policies and ideas and, sometimes, it is for civil servants to put those into practice. It's not always the easiest thing in the world, and I thank them for the work that they have done. I thank the Labour group and the Welsh Labour Party for the support they've given me over the past nine yeas, and I look forward, of course, to making sure that support is available to my successor as well, and that goes without saying, of course. To you, Llywydd, of course, it's not always easy to control this Chamber, sometimes tempers are a little frayed - I think Adam and I are probably guilty of that, and we saw it last night on the documentary - [ Interruption. ] The Amman Valley, well, the upper Amman Valley - we could discuss which end of the Amman Valley is best. And, of course, all Assembly Members, because, as I said, scrutiny is a hugely important part of Government. If there's no scrutiny, then Government becomes sloppy, Government becomes ineffective, and that's why the scrutiny of all in this Chamber is important to hone Government and to make sure that Government understands what needs to be done in order to make legislation or policy effective. It's been a challenging time - the double whammy of reduced budgets and the impact of benefit cuts on Wales, and then, of course, the small matter of Brexit. Whilst it would've been irresponsible for any leader to have ignored these issues, I've always talked to my Cabinet about the importance of delivery, regardless of these dominant issues, and what is it? Well, it remains the same: people want good schools, a good job and a good NHS, free at the point of use; they want a better tomorrow for their children and their grandchildren. And so, there are 118 brand new schools in Wales and a further 41 under construction, and the children in those schools are getting more and more top grades. In the future, they're going to learn more and more, not just traditional subjects, but how to be good citizens. Our education system is not fractured by destructive competition. Our schools and our teachers are working together in the interests of the whole country. And there are tens of thousands more people in work today, including, of course, in Port Talbot, Trostre, Llanwern and Shotton; tens of thousands of young people are pursuing life-changing apprenticeships; we have record inward investment; 18,000 young people have been given opportunities through our Jobs Growth Wales programme; there are 20,000 fewer young people not in education or training. More people are surviving cancer than ever before; delayed transfers of care are at a record low; we've improved survival rates because of our new ambulance response model; and these are more than soundbites, they are fundamental truths about how life is changing for people in Wales. Because, what does a new school mean? It's not just a political promise kept; it's a child's future improved. Whether it's in Rhyl, Aberdare or Cardiff East, 11-year-olds are walking into bright, new schools with third generation pitches outside and the latest technology at their fingertips inside. Extra investment in our NHS doesn't mean more doctors and nurses on its own, it also means that 700 people have been able to access HIV prevention medication in our country. Not one of the people who have accessed pre-exposure prophylaxis in Wales have gone on to contract HIV. And one of the remarkable changes, since I was a teenager and in university, has been the conquest of AIDS. The shadow of it was frightening back in the 1980s. Nobody ever thought at that point there would ever be a way, not just to remove AIDS, but to control it. And, over the years, we've seen a huge change in that, and that, for me, has been an incredible testimony to the medical research that has been carried out. We've set examples for the world to follow: we introduced deemed consent for organ donation; we abolished child burial fees; we're world leaders in recycling; we've legislated to protect tenants and prevent homelessness; ended the right to buy in Wales; we've reformed the social care system in Wales; and we've redefined the language. The language, at one time, many of us will remember, was a political football; it isn't any more. Now, we have a language that everybody knows is a source of national pride, whether they speak Welsh or not. And we've committed, of course, to make Wales the safest place in Europe for women. We're not there yet, there's some way to go, but that is the aim of not just the Government now, but the Government in the future. When we were provoked as a nation, we held firm. Those attacks on our NHS in Wales, a line between life and death, we responded with dignity, and we backed our hardworking doctors and nurses, not just with extra money, but with something of even greater value, and that's respect. Making policy for Wales, not for London's media. Our growing confidence and self-belief as a Government, as a country, has come even in the face of a decade of austerity. But, of course, none of these policies and achievements exist in isolation from each other. They all to my mind add up to something that I always want for Wales, and they are fairness and hope, because they have been my watchwords in Government, just as they were my parents' watchwords at home. And those are the words, I believe, that are very close to the heart of the person I'll be voting for as the next First Minister of Wales. It is Mark, to make that clear. [ Laughter. ] It has been a great pleasure to work alongside you, Mark, and all my Cabinet colleagues, past and present, who have given me such fantastic support for so many years. Mark is someone who can effortlessly match both principles and pragmatism, and I have no doubt that he will make a superb First Minister of Wales. I've been told that Geraint Thomas has done the ultimate Welsh mic drop after winning the Tour de France, so I won't attempt to finish it in quite the same way, not that I suppose that I can anyway. [ Laughter. ] Instead, I'd just like to say thank you to everyone here, but most importantly to the people of Wales I've had the honour to serve. Every school or hospital, every business I've seen, on the Eisteddfod maes, or the Royal Welsh showground, out shopping with the family, or the rugby, wherever it may be, I've been met with kindness and with courtesy, and I cannot thank you enough.
Welsh: A gaf i ddiolch i'r Ysgrifenyddion Parhaol sydd wedi gwasanaethu yn ystod fy amser i - dau Forgan ac un Jones - ac i'r gwasanaeth sifil? Oherwydd, wrth gwrs, gwleidyddion sy'n dyfeisio polisïau a syniadau ac, weithiau, gweision sifil sydd yn gorfod rhoi'r rheini ar waith. Nid y peth hawsaf yn y byd mo hyn bob amser, ac rwy'n diolch iddyn nhw am y gwaith y maen nhw wedi ei wneud. Rwy'n diolch i'r grwp Llafur a Phlaid Lafur Cymru am y cymorth y maen nhw wedi ei roi i mi dros y naw mlynedd diwethaf, ac rwy'n edrych ymlaen, wrth gwrs, at wneud yn siŵr bod cymorth ar gael i'm holynydd hefyd, ac afraid dweud hynny, wrth gwrs. I chi, Llywydd, wrth gwrs, nid yw bob amser yn hawdd rheoli'r Siambr hon, mae tipyn o golli tymer weithiau - credaf fod Adam a minnau'n euog o hynny, yn fwy na thebyg, a gwelsom ni hynny neithiwr yn y rhaglen ddogfen - [ Torri ar draws. ] Cwm Aman, wel, pen uchaf Cwm Aman - fe allem ni drafod pa ben o Gwm Aman sydd orau. Ac, wrth gwrs, holl Aelodau'r Cynulliad, oherwydd, fel y dywedais i, mae craffu yn rhan hynod bwysig o Lywodraeth. Pe na fyddai unrhyw waith craffu, yna i'r gwellt yr âi'r Llywodraeth a mynd yn aneffeithiol. Dyna pam mae craffu ar bob un ohonom ni yn y Siambr hon yn bwysig i roi min ar Lywodraeth a gwneud yn siŵr bod Llywodraeth yn deall beth sydd angen ei wneud er mwyn gwneud deddfwriaeth neu bolisi yn effeithiol. Mae hwn wedi bod yn gyfnod anodd - ergyd ddwbl cyllidebau llai ac effaith y toriadau i fudd-daliadau ar Gymru, ac yna, wrth gwrs, fater bychan Brexit. Er y byddai wedi bod yn anghyfrifol i unrhyw arweinydd anwybyddu'r materion hyn, rwyf i bob amser wedi siarad â'm Cabinet am bwysigrwydd cyflawni, er gwaethaf y materion amlwg hyn, a beth yw hwnnw? Wel, mae'n aros yr un peth: mae pobl yn awyddus i weld ysgolion da, swyddi da a GIG da, i'w ddefnyddio yn rhad ac am ddim; maen nhw'n awyddus i weld yfory gwell ar gyfer eu plant a'u hwyrion a'u hwyresau. Felly, mae 118 o ysgolion newydd sbon yng Nghymru a 41 arall yn cael eu hadeiladu ac mae'r plant yn yr ysgolion hynny'n ennill mwy o'r graddau uchel. Yn y dyfodol, byddan nhw'n dysgu mwy eto, nid pynciau traddodiadol yn unig, ond sut i fod yn ddinasyddion da. Nid yw ein system addysg yn doredig oherwydd cystadleuaeth ddinistriol. Mae ein hysgolion a'n hathrawon yn gweithio gyda'i gilydd er budd y wlad i gyd. Ac mae degau o filoedd o bobl yn fwy mewn gwaith heddiw, gan gynnwys, wrth gwrs, ym Mhort Talbot, Trostre, Llanwern a Shotton; mae degau o filoedd o bobl ifanc yn ymgymryd â phrentisiaethau sy'n newid bywyd; mae gennym ni'r mewnfuddsoddi mwyaf erioed; rhoddwyd cyfleoedd i 18,000 o bobl ifanc drwy ein rhaglen Twf Swyddi Cymru; mae 20,000 yn llai o bobl ifanc nad ydyn nhw mewn addysg na hyfforddiant. Mae mwy o bobl yn goroesi canser nag erioed o'r blaen; mae oedi wrth drosglwyddo gofal ar ei lefel isaf erioed; rydym wedi gwella cyfraddau goroesi oherwydd ein model ymateb ambiwlans newydd; ac mae'r rhain yn fwy na geiriau slic, maen nhw'n wirioneddau sylfaenol ynglŷn â'r modd y mae bywyd yn newid i bobl yng Nghymru. Oherwydd, beth mae ysgol newydd yn ei olygu? Nid cadw at ryw addewid wleidyddol yw hyn; mae'n golygu dyfodol gwell i blentyn. Boed hynny yn y Rhyl, Aberdâr neu yn nwyrain Caerdydd, mae plant 11 mlwydd oed yn cerdded i mewn i ysgolion newydd, llachar gyda chaeau chwarae'r drydedd genhedlaeth y tu allan a'r dechnoleg ddiweddaraf ar flaenau eu bysedd y tu mewn. Nid yw buddsoddiad ychwanegol yn ein GIG yn golygu mwy o feddygon a nyrsys a dyna i gyd, mae hefyd yn golygu bod 700 o bobl wedi gallu cael gafael ar feddyginiaeth i atal HIV yn ein gwlad. Nid oes unrhyw un o'r bobl yng Nghymru sydd wedi cael proffylacsis cyn-gysylltiad wedi mynd ymlaen i gael HIV. Ac un o'r newidiadau rhyfeddol, ers i mi fod yn fy arddegau, ac yn y brifysgol, oedd trechu AIDS. Roedd cysgod y clefyd hwnnw'n frawychus yn ôl yn yr 1980au. Ni fyddai neb yn y cyfnod hwnnw erioed wedi credu y byddai ffordd, nid yn unig o ddileu AIDS, ond ei reoli. A thros y blynyddoedd, rydym wedi gweld newid mawr yn hynny o beth, ac mae hynny, i mi, wedi bod yn brawf anhygoel o'r ymchwil feddygol a gyflawnwyd. Rydym wedi bod yn esiampl i'w hefelychu drwy'r byd: cyflwyno cydsyniad tybiedig ar gyfer rhoi organau; diddymu ffioedd i gladdu plant; arwain y byd o ran ailgylchu; deddfu i amddiffyn tenantiaid ac atal digartrefedd; diddymu'r hawl i brynu yng Nghymru; ac rydym wedi diwygio'r system gofal cymdeithasol yng Nghymru; ac rydym wedi ailddiffinio'r iaith. Bu'r iaith, ar yn adeg, a bydd llawer ohonom yn cofio hynny, yn gocyn hitio gwleidyddol; nid felly nawr. Bellach mae iaith y mae pawb yn gwybod ei bod yn destun balchder cenedlaethol, p'un a ydyn nhw'n siarad Cymraeg neu beidio. Ac rydym wedi ymrwymo, wrth gwrs, i wneud Cymru y lle mwyaf diogel yn Ewrop ar gyfer menywod. Ni chyflawnwyd hynny eto, mae tipyn i'w wneud o hyd, a dyna nod y Llywodraeth nid yn unig ar hyn o bryd, ond nod y Llywodraeth yn y dyfodol. Pan gawsom ein cythruddo fel cenedl, fe wnaethom sefyll yn gadarn. Yr ymosodiadau hynny ar ein GIG yng Nghymru, y llinell rhwng bywyd a marwolaeth, fe wnaethom ymateb gydag urddas, a chefnogi ein meddygon a'n nyrsys diwyd, nid yn unig gydag arian ychwanegol, ond gyda rhywbeth mwy gwerthfawr, a pharch yw hwnnw. Llunio polisi ar gyfer Cymru, nid ar gyfer y cyfryngau yn Llundain. Mae ein hyder a'n hunan-gred fel Llywodraeth, fel gwlad, wedi datblygu hyd yn oed wrth wynebu degawd o gyni. Ond, wrth gwrs, nid oes unrhyw un o'r polisïau a'r cyflawniadau hyn yn bodoli ar wahân. Maen nhw i gyd gyda'i gilydd, yn fy nhŷb i, yn ategu'r hyn yr wyf bob amser yn ei ddeisyfu i Gymru, a hynny yw tegwch a gobaith. Yn union fel yr oedden nhw'n eiriau pwysig yng ngolwg fy rhieni i gartref, dyna oedd fy ngeiriau pwysig innau yn y Llywodraeth. A dyna fydd y geiriau, rwy'n credu, a fydd yn agos at galon yr unigolyn y byddaf yn pleidleisio drosto i fod yn Brif Weinidog nesaf Cymru. Mark yw hwnnw, i wneud hynny'n glir. [ Chwerthin. ] Pleser mawr i mi fu gweithio ochr yn ochr â chi, Mark, a holl Aelodau eraill y Cabinet, yn y gorffennol a'r presennol, sydd wedi rhoi imi'r fath gefnogaeth ardderchog am gynifer o flynyddoedd. Mae Mark yn rhywun a all gydweddu egwyddorion a phragmatiaeth yn ddidrafferth, ac nid oes amheuaeth gennyf y bydd yn gwneud Prif Weinidog rhagorol i Gymru. Fe'm hysbyswyd mai Geraint Thomas yw pencampwr Cymru o ran gollwng y microffon ar ôl iddo ennill y Tour de France, felly ni fyddaf i'n ceisio gorffen yn yr un ffordd, ac mae'n debyg na fyddai'n bosibl i mi beth bynnag. [ Chwerthin. ] Yn hytrach, hoffwn i ddiolch i bawb sydd yma, ond yn bwysicach i bobl Cymru, y cefais y fraint o'u gwasanaethu nhw. Pob ysgol neu ysbyty, pob busnes a welais, ar faes yr Eisteddfod, neu ar faes Sioe Frenhinol Cymru, wrth siopa allan gyda'r teulu, neu'n gwylio'r rygbi, ble bynnag y bûm, deuthum wyneb yn wyneb â charedigrwydd a chwrteisi, ac ni allaf byth ddiolch digon i chi.