English: I'm very pleased to be able to support the motion. We have come a long way, as Hefin David just said, from the arguments back in the 1990s about the value of the minimum wage at that time. It does say something about our understanding now that the party that did oppose the minimum wage back then has now introduced some kind of minimum wage themselves, although it's not the minimum wage that those of us who want to go further want to see. But we do understand, don't we, the value to the broader economy of giving more money to people for their hard work. Tackling unemployment was the aim previously. We understand now that better jobs and better pay - that's what the Welsh economy needs. And it's a concern for me, and I have repeated it here many times, that the Welsh Government still places too much emphasis on the fact that unemployment, yes, is quite low in Wales at present. It's a good thing, but we can't rely on that as a sign of where our economy is going. But given that we do understand and do support the principle of a minimum wage or, rather, a real living wage, we need to look at what the Government and the broader public sector in Wales can do. It needs to put its own house in order, certainly, and there is very good work that's been done over the years in pushing the living wage out across the public sector, but we are still waiting for some staff in Cardiff Airport, for example, to get that wage, and we're still looking across the public sector and seeing that there are gaps that need to be filled, and we have to put our own public services' house in order as well. And, yes, we do need to use procurement processes, as Hefin David and Helen have mentioned, to ensure that those who do provide services in the public sector are recognised and are chosen because they are companies that do pay the living wage. Now, according to the annual study of KPMG for 2018, Wales is one of the three parts of the UK that have the highest rates of jobs earning less than the living wage. So, we know that this is a very acute problem for us here in Wales, and we've heard reference already to some of the sectors where those problems are particularly acute: in hospitality, catering, retail, art and leisure, and also in agriculture, health and care and so forth - far too many jobs paying less than the living wage. The Government has to push out this message that help is available - and we have to ensure that the help is available - for companies and bodies to be able to receive the living wage accreditation and persuade them of the great benefits, which were shown in an analysis by the Cardiff Business School, which certainly shows that there is no evidence of living wage employers trying to get that money back in other ways. Ninety-three per cent of those who took part in the survey feel that they have had great benefit from having the accreditation for the living wage, benefit to their reputation as bodies, often, making it easier for them to recruit and making it easier for them to retain staff. Some said that the accreditation had led to them offering more training to their staff, so therefore giving them a pay rise and upskilling their staff. So, the knock-ons are very obvious. And there's evidence, then, of companies moving workers from part-time to full-time roles, from temporary contracts to full-time contracts, and introducing new ways of working, because they are thinking differently about the ways in which they do pay their workers and appreciate their staff. But there is a broader economic impact, of course, in ensuring that our workers have more money to spend within their local economies. I think the recent report by the Smith Institute estimated that, if you paid the living wage to those who are not on the living wage in the Cardiff area only, you'd have about £24 million in additional funds being paid as wages that could be spent within the local economy. That must be something that we should be pushing for across Wales. I support this, and my party supports this, because it is beneficial for individuals. And what's beneficial for individuals is beneficial for families, and what's beneficial for families is beneficial for communities, and the well-being of communities builds our national well-being. So, yes, we have gained a lot of ground in the area of the living wage, but there is a long way to go, and I wish to see the Welsh Government doing more to ensure that Wales becomes a real living wage country.
Welsh: Rydw innau'n falch iawn o allu cefnogi'r cynnig yma. Mi ydym ni wedi dod ymhell iawn, fel y mae Hefin David newydd ei ddweud, o'r dadleuon yna nôl yng nghanol y 1990au ynglŷn â gwerth lleiafswm cyflog bryd hynny. Mae hi'n dweud rhywbeth am ein dealltwriaeth ni rŵan fod y blaid a wnaeth wrthwynebu lleiafswm cyflog nôl bryd hynny, bellach, wrth gwrs, wedi cyflwyno rhyw fath o leiafswm cyflog eu hunain, er nad y lleiafswm cyflog fel y mae'r rheini ohonom ni sydd eisiau mynd ymhellach yn dymuno ei weld. Ond, wir, rydym ni'n deall, onid ydym, beth ydy gwerth i'r economi'n ehangach o roi rhagor o arian i bobl am eu gwaith caled nhw. Ers talwm, diwethdra - taclo diweithdra - oedd y nod. Rydym ni'n deall, erbyn hyn, mai cyflogau uwch, gwell swyddi ac ati, sydd eu hangen ar economi Cymru. Mae o'n bryder gennyf i ac rydw i wedi adrodd hynny sawl tro yma yn y Cynulliad, sef bod Llywodraeth Cymru ar hyn o bryd yn dal yn rhoi gormod o bwyslais braidd ar y ffaith bod diweithdra, ydy, yn gymharol isel yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae o'n beth da, ond allwn ni ddim dibynnu ar hwnnw fel yr arwydd o le mae ein heconomi ni arni. Ond gan ein bod ni'n deall, ac yn cefnogi rŵan, yr egwyddor yma o leiafswm cyflog neu o gyflog byw go iawn, mae'n rhaid edrych ar beth mae Llywodraeth a'r sector cyhoeddus ehangach yng Nghymru yn gallu ei wneud. Mae angen iddi roi trefn ei thŷ ei hun, yn sicr, a sicrhau - . Rwy'n gwybod bod yna waith da iawn wedi cael ei wneud dros y blynyddoedd diwethaf yn gwthio'r cyflog byw allan ar draws y sector cyhoeddus, ond rydym ni'n dal yn aros am i rai staff ym Maes Awyr Caerdydd, er enghraifft, gael lefel y cyflog hwnnw. Rydym ni'n dal yn edrych ar draws y sector cyhoeddus a gweld bod yna dyllau sydd angen eu llenwi o hyd. Ac mae'n rhaid rhoi trefn ar ein tŷ cyhoeddus ein hunain. Mae angen, oes, ddefnyddio prosesau caffael, fel mae Hefin David a Helen wedi cyfeirio atyn nhw, i sicrhau bod y rheini sy'n darparu gwasanaethau yn sector cyhoeddus yn cael eu cydnabod a'u dewis am eu bod nhw yn gwmnïau sy'n talu cyflog byw. Rŵan, yn ôl astudiaeth blynyddol KPMG ar gyfer 2018, mae Cymru yn un o'r tair rhan o'r Deyrnas Unedig sydd â'r gyfran uchaf o swyddi yn ennill llai na'r cyflog byw. Felly, rydym ni'n gwybod bod hon yn broblem arbennig o acíwt i ni yn fan hyn. Ac rydym ni wedi cyfeirio yn barod at rai o'r sectorau lle mae'r broblem ar ei mwyaf: lletygarwch, arlwyo, manwerthu, celf, a hamdden, amaeth hefyd, iechyd a gofal - gormod o swyddi o lawer yn talu yn is na'r cyflog byw. Ac mae'n rhaid i'r Llywodraeth wthio'r neges yma fod yna help ar gael - mae'n rhaid sicrhau bod yr help ar gael - i gwmnïau a chyrff allu derbyn achrediad cyflog byw a'u perswadio nhw o'r manteision amlwg sydd yna - manteision fel a oedd yn cael eu dangos mewn dadansoddiad gan Ysgol Fusnes Caerdydd, sydd yn sicr yn dangos nad oes yna dystiolaeth o gyflogwyr cyflog byw yn trio ennill peth o'r arian hwnnw maen nhw'n ei roi mewn cyflogau uwch yn ôl mewn ffyrdd eraill. Mae 93 y cant o'r rheini a gymerodd ran yn yr arolwg yn teimlo eu bod nhw wedi cael budd go iawn o gael achrediad cyflog byw, budd i'w henw da nhw fel cwmnïau yn aml iawn, yn ei gwneud hi'n haws iddyn nhw recriwtio, yn ei gwneud hi'n haws iddyn nhw gadw staff yn hirach. Mi ddywedodd rhai bod achrediad cyflog byw wedi arwain atyn nhw'n cynnig rhagor o hyfforddiant i'w staff - felly, yn rhoi codiad cyflog iddyn nhw, ac uwchsgilio eu staff. Hynny ydy, mae'r knock-ons yn amlwg. Mae tystiolaeth wedyn o gwmnïau yn symud gweithwyr o weithio rhan-amser i lawn-amser, o gytundeb dros dro i gytundeb parhaol, cyflwyno ffurfiau newydd o weithio, am eu bod nhw'n meddwl yn wahanol am y ffordd maen nhw'n talu'r cyflogau ac yn gwerthfawrogi eu staff nhw. Ond mae yna fudd economaidd ehangach, wrth gwrs, o sicrhau bod gan ein gweithwyr ni ragor o arian i'w wario yn eu heconomïau lleol nhw. Rydw i'n meddwl bod yr adroddiad diweddar gan y Smith Institute yn amcangyfrif, pe baech chi'n talu cyflog byw i'r rheini sydd ddim ar gyflog byw yn ardal Caerdydd yn unig ar hyn o bryd, byddai gennych chi ryw £24 miliwn yn ychwanegol yn cael ei dalu fel cyflogau i gael eu gwario yn yr economi leol. Mae'n rhaid bod hynny yn beth y dylem ni fod yn gwthio amdano fo ledled Cymru. Ac rydw i'n cefnogi, ac mae fy mhlaid i'n cefnogi, hyn, oherwydd ei fod yn llesol i unigolion. Mae beth sy'n llesol i unigolion yn llesol i deuluoedd, a beth sy'n llesol i deuluoedd yn llesol i gymunedau, a lles cymuned yn adeiladu lles cenedlaethol. Felly, oes, mae yna lawer o dir wedi ei ennill ym maes cyflog byw, ond mae yna ffordd bell i fynd, ac mi fyddem ni'n dymuno gweld Llywodraeth Cymru yn gwneud mwy i sicrhau bod Cymru yn dod yn wlad cyflog byw go iawn.