English: My second example is a photo, apparently of the Standing Rock protests in North Dakota in 2017. The aim was to prevent a pipeline being built across Native American lands - I nearly said 'naked', then, but that would have been another story altogether - threatening their environment and water supplies. Some activists clearly decided that it would be good to inflate the size of the protests and accuse the media of covering them up. What they did was stand in an actual photograph of the Standing Rock protest with a photo of the Woodstock festival in 1969 in New York state - thousands of miles and 48 years out of place. Again, the rationale for the action is clear: how do we confuse people so that they don't understand what the true nature of a particular moment in time is? Not just bend the truth, not just exaggerate, but lie. The bigger and more brass-necked the lie is, apparently, the further it seems to be able to travel. It's a truly sorry state of affairs, not to mention a very worrying one. There is a need for an escalated and more urgent public debate regarding this whole issue, and we must focus on some potential solutions. Firstly, we have to make room and help facilitate a renewal in local press and news. Hyperlocals, supported at first by Government, if necessary, can potentially provide an effective and trusted alternative, and help people back into a habit of recognising a trusted news source. We already know that local news is trusted far more than any other type of news, and social media news is trusted far less. Fifty-nine per cent of people surveyed for the 2018 Edelman trust barometer said they were unsure what they see in the media is true and about what isn't, while nearly seven in 10 said they worry about fake news being used as a weapon. Only one in four British people trust news that they see on social media, whilst trust in local news is three times greater than Facebook. As part of the budget deal with Plaid Cymru and the Labour Party, we came to an agreement to supply £200,000 in seed money to hyperlocals; an important first step. It's part of having an honest discussion here in Wales, so lacking in a pluralistic media, about whether we see news and current affairs as crucial to our civic life. Do we see news and the media as just another commercial entity, or something vital to the health of our democracy and society? Do we dare to begin having a wider discussion on whether we begin to offer wider funding for journalism and independent media, particularly on a local level? This is something that's done in other countries as a matter of discourse. It isn't completely out of the realms of acceptability, and it may well need to be necessary. We in Plaid Cymru have also called for a long time for the devolution of broadcasting powers and other regulatory mechanisms surrounding the media. If those powers were here, we could consider solutions right for the country where there is a lack of a competitive pluralistic news media environment. So, perhaps a charter to supply Welsh versions of newspapers, perhaps a closer step to a more competitive media environment. Hopefully, one day, we could get all broadcasters to stop placing items such as NHS stories from England at the top of their UK news agenda. It's the kind of thing that I also class as misleading news, but in this country it seems to be accepted. I believe this would start to fill the vacuum in Wales before fake news, on a Welsh level, was able to move in. However, in broader terms, there is a major global problem. The solutions to tackling it are not easy, even though we can be heartened by the knowledge that so many people do not necessarily believe what they see online. The challenge is also to alleviate confusion online so that more people can more clearly identify what is fake and what is real, what is objective and fair journalistic analysis and what is a hack piece written with an agenda behind it. It's also crucial that we separate real journalists and decent political commentators from influencers who peddle a fantasy of lies. The challenge was summed up in November last year, when the Daily Mail referenced a 10-day-old tweet, with no evidence, of a lorry crashing into pedestrians and gunshots around Oxford Circus in London. The resulting article, again with no evidence, was then referenced by the so-called Tommy Robinson, who tweeted, How long before we find out that today's attack in Oxford Circus was by a Muslim? So, there is a need to ascertain who is genuine and a real influencer and/or a journalist and who is not. We also have to start really calling out the standards of tabloids' news sources and those with a specific political allegiance. When there is a falsehood, it should be up to us as politicians, regardless of our position on the political spectrum, to call it out for the good of democracy. But there must be more robust procedures in place, using and promoting our existing watchdogs to do their jobs, and to be able to do it more effectively. We should be promoting those with good journalism degrees and industry accreditation. We should be using and promoting the Independent Press Standards Organisation as a wider standard bearer, and promoting it as a place to complain about misleading sources. This needs to be part of a wider education programme surrounding trusted and verifiable sites and news sources, encouraging the use of fact-checkers, broadening understanding, for example. I would hope, too, that we can encourage the use and more consumption of news in general this way. I understand that we live in a time dominated by social media, but we're also in a time dominated in many respects by a vastly changing world. It would be good to use this opportunity to encourage even greater participation. So, I've brought this debate here today because we need to keep the focus on what is a growing menace. We know that foreign actors are using these strategies to undermine elections and swing public debate. Even though most people don't necessarily believe what they read on Facebook or other social media networks, the stories being peddled, the memes, the comments from bots, are all part of a general environment of confusion and gaslighting, all designed to make us question the value of news and question what we believe, to force us to consider whether institutions we've trusted forever, our whole lives, are bringing us the skilled analysis and coverage. This is something that really, really worries me in that regard. There is a final point to make. This also has to include politicians. This terrible phenomenon has become widespread, in part because politicians have helped to foster it. Some politicians have expertly and, at times, crudely, set large sections of the public against trusted journalists, and onto untrusted sources that share their agenda, whether it's Trump in the USA, Orbán in Hungary or President Duterte in the Philippines. Politicians and political systems have to recognise themselves when they are crossing the line into the bounds of misleading and lies, and check themselves for the good of our democracy. To finish, I'd like to play a short clip now from my brother, Ciaran Jenkins, who is an investigative journalist for Channel 4. He's done various amounts of reporting on this in the Philippines and also in parts of Europe, where there are young boys who are actually making a living in poverty-stricken states to ensure that they can perpetuate the idea of fake news. So, I'd like to finish with that and to give us food for thought as to how we can stop fake news growing here in Wales.
Welsh: Ffotograff yw fy ail enghraifft, o brotestiadau Standing Rock yng Ngogledd Dakota yn 2017 yn ôl pob golwg. Y nod oedd atal pibell rhag cael ei hadeiladu ar draws tiroedd brodorol cynhenid America gan fygwth eu hamgylchedd a'u cyflenwadau dŵr. Penderfynodd rhai ymgyrchwyr yn amlwg y byddai'n dda chwyddo maint y protestiadau a chyhuddo'r cyfryngau o beidio â rhoi sylw iddynt. Yr hyn a wnaethant oedd sefyll mewn ffotograff o brotest Standing Rock gyda ffotograff o ŵyl Woodstock yn 1969 yn nhalaith Efrog Newydd - miloedd o filltiroedd a 48 mlynedd allan ohoni. Unwaith eto, mae'r sail dros weithredu'n glir: sut y gallwn ddrysu pobl fel nad ydynt yn deall beth yw gwir natur eiliad benodol mewn amser? Nid plygu'r gwir yn unig, nid gorddweud, ond twyllo. Po fwyaf a mwyaf beiddgar yw'r celwydd, mae'n debyg, y pellaf y mae'n ymddangos y gall deithio. Mae'n sefyllfa wirioneddol druenus, heb sôn am un sy'n peri pryder mawr. Mae angen trafodaeth gyhoeddus fwy dwys a difrifol ar yr holl fater, a rhaid inni ganolbwyntio ar rai atebion posibl. Yn gyntaf, rhaid inni wneud lle a helpu i hwyluso adferiad yn y wasg leol a newyddion lleol. Gall gwasanaethau hyperleol, a gefnogir yn gyntaf gan y Llywodraeth os oes angen, ddarparu ateb amgen effeithiol a dibynadwy, a helpu pobl i ddychwelyd at yr arferiad o gydnabod ffynhonnell newyddion y gellir ymddiried ynddi. Rydym eisoes yn gwybod bod llawer mwy o ymddiriedaeth mewn newyddion lleol nag mewn unrhyw fath arall o newyddion, a cheir llawer llai o ymddiriedaeth mewn newyddion ar y cyfryngau cymdeithasol. Dywedodd 59 y cant o'r bobl a holwyd ar gyfer baromedr ymddiriedaeth Edelman yn 2018 eu bod yn ansicr beth o'r hyn a welant yn y cyfryngau sy'n wir a beth nad yw'n wir, a dywedodd bron i saith o bob deg eu bod yn poeni bod newyddion ffug yn cael ei ddefnyddio fel arf. Dim ond un o bob pedwar o bobl Prydain sy'n ymddiried yn y newyddion a welant ar y cyfryngau cymdeithasol, tra bo ymddiriedaeth mewn newyddion lleol dair gwaith yn fwy na Facebook. Fel rhan o'r fargen ar y gyllideb rhwng Plaid Cymru a'r Blaid Lafur, daethom i gytundeb i ddarparu £200,000 mewn cyllid sbarduno i wasanaethau hyperleol; cam cyntaf pwysig. Mae'n rhan o gael trafodaeth onest yma yng Nghymru, trafodaeth sydd mor brin mewn cyfryngau lluosogaethol, i weld a ydym yn ystyried bod newyddion a materion cyfoes yn hanfodol i'n bywyd dinesig. A ydym yn gweld newyddion a'r cyfryngau fel endid masnachol arall a dim mwy na hynny, neu fel rhywbeth sy'n allweddol i iechyd ein democratiaeth a'n cymdeithas? A ydym am fentro dechrau cael trafodaeth ehangach ynglŷn ag a ydym am ddechrau cynnig cyllid ehangach ar gyfer newyddiaduraeth a chyfryngau annibynnol, yn enwedig ar lefel leol? Mae hyn yn rhywbeth sydd wedi'i wneud mewn gwledydd eraill fel mater trafod. Nid yw'n gyfan gwbl y tu hwnt i fod yn dderbyniol, ac efallai y bydd angen iddo fod yn angenrheidiol. Rydym ni ym Mhlaid Cymru wedi bod yn galw ers amser hir hefyd am ddatganoli pwerau darlledu a mecanweithiau rheoleiddio eraill mewn perthynas â'r cyfryngau. Pe bai'r pwerau hynny yma, gellid ystyried atebion sy'n iawn ar gyfer y wlad lle ceir diffyg amgylchedd cystadleuol ymhlith cyfryngau newyddion lluosogaethol. Felly, siarter efallai i ddarparu fersiynau Cymreig o bapurau newydd, cam yn agosach efallai tuag at amgylchedd cyfryngol mwy cystadleuol. Un diwrnod, gobeithio y gallem gael yr holl ddarlledwyr i roi'r gorau i osod eitemau megis straeon y GIG o Loegr ar frig eu hagenda newyddion yn y DU. Rwy'n galw'r math hwn o beth hefyd yn newyddion camarweiniol, ond mae'n ymddangos fel pe bai'n cael ei dderbyn yn y wlad hon. Rwy'n credu y byddai hyn yn dechrau llenwi'r gwactod yng Nghymru cyn i newyddion ffug allu symud i mewn ar lefel Cymru. Fodd bynnag, yn fwy cyffredinol, ceir problem fawr ar lefel fyd-eang. Nid yw'r atebion i fynd i'r afael â hi'n hawdd, er y gallwn gael cysur o'r wybodaeth nad oes cymaint â hynny o bobl yn credu'r wybodaeth a welant ar-lein o reidrwydd. Yr her hefyd yw gwella dryswch ar-lein fel y gall mwy o bobl nodi'n fwy clir beth sy'n ffug a beth sy'n real, beth sy'n ddadansoddiad newyddiadurol teg a gwrthrychol a beth sy'n ddarn o waith gan haciaid a ysgrifennwyd ar sail agenda. Mae'n hanfodol hefyd ein bod yn gwahaniaethu rhwng newyddiadurwyr go iawn a sylwebyddion gwleidyddol gweddus, a dylanwadwyr sy'n hyrwyddo ffantasi gelwyddog. Crisialwyd yr her ym mis Tachwedd y llynedd, pan gyfeiriodd y Daily Mail at drydariad 10 diwrnod oed, heb unrhyw dystiolaeth, am lori'n taro cerddwyr a thanio gwn yng nghyffiniau Oxford Circus yn Llundain. Eto heb unrhyw dystiolaeth, cyfeiriodd Tommy Robinson fel y'i gelwid at yr erthygl a thrydar Pa mor hir cyn inni ddarganfod mai Mwslim a gyflawnodd yr ymosodiad heddiw yn Oxford Circus? Felly, mae angen darganfod pwy sy'n ddilys ac yn ddylanwadwyr go iawn a/neu'n newyddiadurwyr a phwy sydd ddim. Rhaid inni ddechrau mynnu cydymffurfiaeth â safonau ffynonellau newyddion papurau tabloid a'r rhai sydd â theyrngarwch gwleidyddol penodol. Pan fo anwiredd yn digwydd, dylai fod yn gyfrifoldeb i ni fel gwleidyddion, ni waeth beth yw ein safbwynt ar y sbectrwm gwleidyddol, i'w ddwyn i gyfrif er lles democratiaeth. Ond rhaid cael gweithdrefnau mwy cadarn ar waith, gan ddefnyddio a hyrwyddo ein cyrff gwarchod presennol i wneud eu gwaith, a gallu ei wneud yn fwy effeithiol. Dylem hyrwyddo'r rhai sydd â graddau da mewn newyddiaduraeth ac sydd wedi'u hachredu gan y diwydiant. Dylem ddefnyddio a hyrwyddo Sefydliad Safonau Annibynnol y Wasg i sicrhau tegwch ehangach, a'i hyrwyddo fel lle i gwyno am ffynonellau camarweiniol. Rhaid i hyn fod yn rhan o raglen addysg ehangach o amgylch safleoedd dilys y gellir ymddiried ynddynt a ffynonellau newyddion, gan annog y defnydd o wirwyr ffeithiau i ehangu dealltwriaeth, er enghraifft. Buaswn yn gobeithio hefyd y gallwn annog mwy o ddefnydd o newyddion yn gyffredinol fel hyn. Rwy'n deall ein bod yn byw mewn cyfnod pan fo cyfryngau cymdeithasol yn tra-arglwyddiaethu, ond rydym hefyd mewn cyfnod sy'n cael ei ddominyddu ar lawer ystyr gan fyd sy'n newid yn helaeth. Byddai'n werth defnyddio'r cyfle hwn i annog mwy byth o gyfranogiad. Felly, cyflwynais y ddadl hon yma heddiw oherwydd bod angen inni gadw ffocws ar yr hyn sy'n fygythiad cynyddol. Gwyddom fod gweithredwyr tramor yn defnyddio'r strategaethau hyn i danseilio etholiadau a newid y ddadl gyhoeddus. Er nad yw'r rhan fwyaf o bobl o reidrwydd yn credu'r hyn a ddarllenant ar Facebook neu rwydweithiau cyfryngau cymdeithasol eraill, mae'r straeon sy'n cael eu pedlera, y memynnau, y sylwadau gan botiau, oll yn rhan o amgylchedd cyffredinol o ddryswch ac ymyrraeth seicolegol a gynlluniwyd i sicrhau ein bod yn amau gwerth newyddion ac yn cwestiynu'r hyn a gredwn, er mwyn ein gorfodi i ystyried a yw'r sefydliadau rydym wedi ymddiried ynddynt erioed, ar hyd ein hoes, yn rhoi dadansoddiad a sylwebaeth fedrus i ni. Mae hyn yn rhywbeth sy'n fy mhoeni'n fawr iawn yn hynny o beth. Mae un pwynt olaf i'w wneud. Rhaid i hyn gynnwys gwleidyddion hefyd. Mae'r ffenomen ofnadwy hon yn eang bellach, yn rhannol oherwydd bod gwleidyddion wedi helpu i'w meithrin. Mae rhai gwleidyddion wedi mynd ati'n fedrus, ac ar adegau mewn ffyrdd amrwd, i droi rhannau mawr o'r cyhoedd yn erbyn newyddiadurwyr y gellir ymddiried ynddynt, a thuag at ffynonellau anghymeradwy sy'n rhannu eu hagenda, boed yn Trump yn yr UDA, Orbán yn Hwngari neu'r Arlywydd Duterte yn Ynysoedd Philippines. Rhaid i wleidyddion a systemau gwleidyddol gydnabod eu hunain pa bryd y maent yn croesi'r llinell i dir twyll a chamarwain, a sicrhau eu bod yn gweithredu er lles ein democratiaeth. I orffen, hoffwn chwarae clip byr yn awr gan fy mrawd, Ciaran Jenkins, sy'n newyddiadurwr ymchwiliol gyda Channel 4. Mae wedi gwneud cryn dipyn o ohebu ar hyn yn Ynysoedd Philippines a hefyd mewn rhannau o Ewrop, lle mae bechgyn ifanc yn gwneud bywoliaeth mewn gwladwriaethau tlawd wrth sicrhau y gallant barhau'r syniad o newyddion ffug. Felly, hoffwn orffen gyda hynny ac i roi digon inni gnoi cil arno ynglŷn â sut y gallwn atal newyddion ffug rhag tyfu yma yng Nghymru.