English: Diolch, Llywydd. The need for a COVID inquiry is not in question in today's debate. What the motion and the amendments that have been tabled are trying to do is to establish the answers to other questions about the nature of the inquiry: who will appoint it, who will chair it, when will it begin, when will it produce its findings? And alongside the 'who' and the 'when' there is the question of how, and specifically whether this should be a full, statutory public inquiry. Now, starting with the 'who', the Government has put an amendment down that strikes out 'Welsh Parliament appointed, judge-led'. Now, I'm not sure if its objection is to 'Welsh Parliament appointed', or 'judge-led', or both. Now, I understand, formally, since the passing of the Inquiries Act 2005, it's Governments that establish statutory inquiries, but I think the spirit of the motion is the proposition that there needs to be the kind of cross-party dialogue that Paul Davies referred to and was referenced in the FT letter around the terms of reference for the inquiry. If you like, there needs to be public consensus for there to be public confidence that the inquiry will be both thorough and independent. So, I would invite the Government today to commit to engaging in that kind of dialogue with opposition parties, but also more widely with the public and with relevant stakeholders on the terms of reference of the inquiry. We think that, given the gravity of what is to be investigated and the sheer scale of suffering involved, this needs to be a statutory public inquiry with powers to compel the production of documents, to take evidence on oath and require statements from witnesses, in a similar way to the Grenfell Tower inquiry. That kind of inquisitorial process requires the skills and experience of a senior judge to chair it. And the search for that chair needs to begin immediately, if it has not already begun, which brings us on then to the question of timing. It takes, on average, four to six months to establish a public inquiry, which is why the work does need to begin now in establishing it if evidence sessions are to begin this year. That's because there's a need for a lot of preliminary work in collating documents and statements, et cetera, so that informed questions can be asked by the Queen's Counsel's team that would act on behalf of the inquiry. A full report from a genuinely comprehensive statutory inquiry, of course, will take time to finalise. That's in large part because of the complexity of the inquiry's subject matter in this case, but also the wide range of people from which the inquiry will need to hear. The inquiry needs to create the time and the space to hear the voices from all those that have been affected. In that sense, this will be an inquiry unlike any other in our nation's history and, of course, it will need to be informed by a parallel inquiry to be held at the UK level. But some questions are urgent, and I think it would be right to adopt the kind of phased approach that has been followed in the case of the Grenfell Tower inquiry, with an interim report produced before the end of this Senedd term setting out the facts of what happened, how well prepared we were, who knew and did what in relation to the early response to the pandemic, and what the interim conclusions are on what needs to be done differently in the future. We've made our own contribution as a party to that vital learning process today in publishing a report on the Welsh Government's response so far, written by the general practitioner and public health consultant, Dr Camilla Ducker. We will certainly face another pandemic at some point, and we may be grappling with this one for many years to come. An early inquiry will help us to do both more effectively, and I urge the Government to establish it today without any further delay.
Welsh: Diolch, Llywydd. Nid oes amheuaeth ynghylch yr angen am ymchwiliad COVID yn y ddadl heddiw. Yr hyn y mae'r cynnig a'r gwelliannau sydd wedi'u cyflwyno yn ceisio ei wneud yw dod o hyd i'r atebion i gwestiynau eraill ynghylch natur yr ymchwiliad: pwy fydd yn ei benodi, pwy fydd yn ei gadeirio, pryd y bydd yn dechrau, pryd y bydd yn cyflwyno ei ganfyddiadau? Yn ogystal â'r 'pwy a'r 'pryd', mae cwestiwn ynghylch sut, ac yn benodol, a ddylai hyn fod yn ymchwiliad cyhoeddus statudol a llawn. Nawr, gan ddechrau gyda'r 'pwy', mae'r Llywodraeth wedi cyflwyno gwelliant sy'n dileu 'dan arweiniad barnwr wedi'i benodi gan Senedd Cymru'. Nawr, nid wyf i'n siŵr a yw'n wrthwynebiad i 'wedi'i benodi gan Senedd Cymru', neu i 'dan arweiniad barnwr', neu i'r ddau. Nawr, rwy'n deall, yn ffurfiol, ers pasio Deddf Ymchwiliadau 2005, mai Llywodraethau sy'n sefydlu ymchwiliadau statudol. Ond rwy'n credu mai ysbryd y cynnig yw bod angen math o ddeialog drawsbleidiol y cyfeiriodd Paul Davies ati ac y cyfeiriodd llythyr yr FT ati ynghylch cylch gorchwyl yr ymchwiliad. Os mynnwch, mae angen consensws cyhoeddus er mwyn rhoi hyder i'r cyhoedd y bydd yr ymchwiliad yn drylwyr ac yn annibynnol. Felly, rwy'n gwahodd y Llywodraeth heddiw i ymrwymo i ymwneud â'r math hwnnw o ddeialog gyda'r gwrthbleidiau, ond hefyd yn ehangach gyda'r cyhoedd a gyda rhanddeiliaid perthnasol ynglŷn â chylch gorchwyl yr ymchwiliad. Ein barn ni, o gofio difrifoldeb yr ymchwiliad a'r dioddefaint cysylltiedig, yw bod angen i hwn fod yn ymchwiliad cyhoeddus statudol â phwerau i gymell cynhyrchu dogfennau, cymryd tystiolaeth ar lw a gofyn am ddatganiadau gan dystion, mewn ffordd debyg i ymchwiliad Tŵr Grenfell. Mae proses ymchwilgar o'r fath yn gofyn am sgiliau a phrofiad uwch farnwr i'w chadeirio. Ac mae angen dechrau chwilio am y Cadeirydd hwnnw ar unwaith, os nad yw eisoes wedi dechrau, sy'n ein harwain wedyn at gwestiwn amseru. Mae'n cymryd pedwar i chwe mis, ar gyfartaledd, i sefydlu ymchwiliad cyhoeddus, a dyna pam mae angen dechrau'r gwaith i'w sefydlu nawr os yw'r sesiynau tystiolaeth i ddechrau eleni. Mae hynny oherwydd bod angen llawer o waith rhagarweiniol i goladu dogfennau a datganiadau, ac ati, fel bod modd i dîm Cwnsel y Frenhines ofyn cwestiynau gwybodus a fyddai'n gweithredu ar ran yr ymchwiliad. Bydd adroddiad llawn gan ymchwiliad statudol gwirioneddol gynhwysfawr, wrth gwrs, yn cymryd amser i'w gwblhau. Mae hynny i raddau helaeth oherwydd cymhlethdod pwnc yr ymchwiliad yn yr achos hwn, ond hefyd o ran yr amrywiaeth eang o bobl y bydd angen i'r ymchwiliad wrando arnyn nhw. Mae angen i'r ymchwiliad greu'r amser a'r lle i glywed lleisiau pawb yr effeithiwyd arnyn nhw. Yn hynny o beth, bydd hwn yn ymchwiliad sy'n wahanol i unrhyw un arall yn hanes ein cenedl ac, wrth gwrs, bydd angen iddo gael ei lywio gan ymchwiliad cyfochrog sydd i'w gynnal ar lefel y DU. Ond mae rhai cwestiynau yn rhai brys, ac rwy'n credu y byddai'n briodol mabwysiadu'r math o ddull gweithredu graddol a gafodd ei ddilyn yn achos ymchwiliad Tŵr Grenfell. Bydd angen adroddiad interim wedi'i gynhyrchu cyn diwedd tymor y Senedd hon yn nodi ffeithiau'r hyn a ddigwyddodd, pa mor barod yr oeddem ni, pwy oedd yn gwybod a phwy a wnaeth beth o ran yr ymateb cynnar i'r pandemig, a beth yw'r casgliadau interim ar yr hyn y mae angen ei wneud yn wahanol yn y dyfodol. Rydym ni wedi gwneud ein cyfraniad ein hunain fel plaid i'r broses ddysgu hanfodol honno heddiw wrth gyhoeddi adroddiad ar ymateb Llywodraeth Cymru hyd yn hyn, wedi'i ysgrifennu gan y meddyg teulu ac ymgynghorydd iechyd y cyhoedd, Dr Camilla Ducker. Yn sicr fe fyddwn yn wynebu pandemig arall ar ryw adeg, ac efallai y byddwn yn ymdopi â'r un hwn am flynyddoedd lawer i ddod. Bydd ymchwiliad cynnar yn ein helpu ni i wneud y ddau yn fwy effeithiol, ac rwy'n annog y Llywodraeth i'w sefydlu heddiw heb unrhyw oedi pellach.