English: I'd like to thank Professor Holtham for producing yet another insightful report, which will help inform one of the biggest decisions facing our nation: how do we pay for social care? No-one can deny that this is a pressing concern. Social care is in crisis, as the health committee has pointed out. The current level of funding is insufficient to meet current demand, let alone future need. The Welsh Government blames austerity. The opposition blames the Welsh Government. But both are right. Austerity has led to unsustainable cuts, but the way the cuts have been implemented lies firmly at the Welsh Government's door. Local government has cut social care to the bone in recent years, yet they have been allowed to build up massive reserves. Health boards have been allowed to mismanage their finances, and they are not alone. Our Welsh Government bodies have also hit the headlines in recent months as a result of financial mismanagement. Nobody wins in this blame game. And while politicians bicker over whose fault it is, people in desperate need of social care suffer. One thing that all sides agree on is that future demand will outstrip our ability to pay for social care. Wales is facing massive demographic upheaval in the coming decades. The number of working age adults will be outstripped by the numbers of retirees, and the numbers of people living with long-term chronic illness is set to rocket. Therefore, we need to ensure that we plan for the changes coming, to ensure that we have sufficient funding to provide great quality social care and ensure that whatever the source of that funding, it is equitable. Gerry Holtham's report gives us one idea for how we pay for care, but it shouldn't really be up to us, the politicians, to decide, because we need a national conversation about the best way to pay for care - a way that is acceptable to all. I personally don't believe that raising income tax is the answer, but then again that's not up to me. The Welsh public has a right to decide what would be the most fair and equitable method of paying for social care. Do we cut other areas of spending? Do we raise income tax? Should we increase national insurance? Would a new social care insurance be the answer? All options should be open for discussion, and whatever the most supported option is, that should be the option we take forward. Our job now is to start that conversation, to facilitate it and ensure that everyone has an opportunity to partake. However we decide to pay for social care, we have to ensure intergenerational fairness and ensure that funds raised are used to pay for front-line social care, not more local government bureaucracy. As Dai Lloyd stated, it isn't just about finance; it is about how we deliver the care. Can we use a more holistic approach in our delivery? How can we improve the care received and how can we ensure our carers feel valued and that they receive the proper training? We have a crisis looming, and we need to decide as a nation how we meet it. Diolch yn fawr.
Welsh: Fe hoffwn i ddiolch i'r Athro Holtham am gynhyrchu adroddiad craff arall, a fydd yn helpu i lywio un o'r penderfyniadau mwyaf sy'n wynebu ein cenedl: sut ydym ni'n talu am ofal cymdeithasol? Ni all neb wadu bod hyn yn bryder dybryd. Mae gofal cymdeithasol mewn argyfwng, fel y nododd y pwyllgor iechyd. Mae lefel presennol y cyllid yn annigonol i ddiwallu'r galw presennol, heb sôn am yr angen yn y dyfodol. Mae Llywodraeth Cymru yn rhoi'r bai ar gyni. Mae'r wrthblaid yn rhoi'r bai ar Lywodraeth Cymru. Ond mae'r ddau yn gywir. Mae cyni wedi arwain at doriadau anghynaladwy, ond mae'r ffordd y cafodd y toriadau eu gweithredu yn amlwg yn gyfrifoldeb Llywodraeth Cymru. Mae Llywodraeth Leol wedi torri gwasanaethau gofal cymdeithasol at yr asgwrn yn y blynyddoedd diwethaf, ac eto fe gawsant rwydd hynt i greu cronfeydd wrth gefn enfawr. Caniatawyd i fyrddau iechyd gamreoli eu harian, ac nid y nhw yn unig. Mae cyrff Llywodraeth Cymru hefyd wedi bod yn y penawdau yn y misoedd diwethaf o ganlyniad i gamreolaeth ariannol. Ni fydd neb yn ennill yn y gêm yma o fwrw'r bai. A thra bo gwleidyddion yn ymgecru ynghylch pwy sydd ar fai, mae pobl sydd mewn angen dybryd am ofal cymdeithasol yn dioddef. Un peth y mae pob ochr yn gytûn yn ei gylch yw yn y dyfodol bydd y galw yn fwy na'r hyn y gallwn ni ei dalu am ofal cymdeithasol. Mae Cymru'n wynebu newid demograffig anferthol yn y degawdau i ddod. Bydd y nifer o oedolion o oedran gweithio yn llai o lawer na'r nifer o bobl wedi ymddeol, a bydd nifer y bobl sy'n byw gyda salwch cronig hirdymor yn cynyddu'n sylweddol yn ôl pob argoel. Felly, mae angen inni sicrhau ein bod ni'n cynllunio ar gyfer y newidiadau sydd i ddod, i sicrhau bod gennym ni ddigon o arian i ddarparu gofal cymdeithasol o ansawdd gwych a sicrhau beth bynnag fo ffynhonnell y cyllid hwnnw, ei fod yn deg. Mae adroddiad Gerry Holtham yn rhoi un syniad inni ynghylch sut i dalu am ofal, ond nid ni, y gwleidyddion, ddylai benderfynu mewn gwirionedd, gan fod angen sgwrs genedlaethol ynghylch y ffordd orau o dalu am ofal - ffordd sydd yn dderbyniol i bawb. Yn bersonol nid wyf yn credu mai codi treth incwm yw'r ateb, ond eto i gyd nid fy mhenderfyniad i yw hynny. Mae gan y cyhoedd yng Nghymru yr hawl i benderfynu beth fyddai'r dull mwyaf teg a chyfartal o dalu am ofal cymdeithasol. A ydym ni am gwtogi ar feysydd eraill o wariant? A ydym ni am godi treth incwm? A ddylem ni gynyddu yswiriant gwladol? A fyddai yswiriant gofal cymdeithasol newydd yn ateb? Dylai'r holl ddewisiadau gael eu trafod, a beth bynnag fo dewis y rhan fwyaf, dyna'r dewis y dylem ni ei weithredu. Ein gwaith ni yn awr yw dechrau'r sgwrs honno, ei hwyluso a sicrhau bod pawb yn cael cyfle i gymryd rhan. Beth bynnag fydd y modd o dalu am ofal cymdeithasol a gaiff ei ddewis, mae'n rhaid inni sicrhau tegwch rhwng y cenedlaethau a sicrhau y defnyddir yr arian a godir i dalu am ofal cymdeithasol rheng flaen, nid am fwy o fiwrocratiaeth llywodraeth leol. Fel y dywedodd Dai Lloyd, nid yw'n ymwneud â chyllid yn unig; mae'n ymwneud â sut yr ydym ni'n darparu'r gofal. A allwn ni ddarparu gofal mewn ffordd fwy cynhwysfawr? Sut allwn ni wella'r gofal a dderbynnir a sut allwn ni sicrhau bod ein gofalwyr yn teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi a'u bod yn cael yr hyfforddiant priodol? Mae gennym ni argyfwng ar y gorwel, ac mae angen inni fel cenedl benderfynu sut y byddwn yn ei wynebu. Diolch yn fawr.