English: Ten per cent of all healthcare interventions are associated with harm; 20 per cent of all work carried by the health service has no effect on outcomes - this is a quote from the review, and, while that review might be ducking the rather difficult question of how we fund health and social care in the future, it is pretty straight up on showing that we, as a nation, are spending half our block grant on a system that produces these statistics. And I want to stress here that I do mean a system, not the individuals, because, like Dawn, I don't want this to become a political football in the future; it is far too important. But I think Welsh Government needs to recognise now, actually, that principled and constructive scrutiny of what we'll be talking about in these next few years can only be a help in this huge policy issue. Good faith is going to be essential in this debate, and I think the parliamentary review - I have to commend the Cabinet Secretary on this - has been really helpful in setting the scene for that, because, in my view, it's not going to be Brexit, it's going to be the speed and the bravery of our response to the demands of health and social care, that will define this fifth Assembly. And the fact that that response needs to be both speedy and brave will be a test of our maturity as an institution, certainly, as we consider ideas that may be difficult to discuss, but also as a nation, as we consider ideas that might be difficult to hear. So, I think we need to start preparing the people of Wales for radical change, in which they will be playing the leading role. Calls for culture change are seeded throughout this report. There's much in there about changing the balance of responsibilities, but the big one is the balance between the person and the state, as Jenny mentioned, and that is never a comfortable conversation in this place. This report majors on co-production. That's what I'm talking about, and it is, as Jenny says, a partnership that, in itself, needs culture change within the population, a population that, by and large, is at the moment used to abdicating decisions for care about themselves to healthcare professionals. Now, the king of co-production is sitting behind me - Mark Isherwood - and I know that some of you who have been here for some years will be gracious enough to acknowledge his championing of this principle well in advance of it being captured in legislation. It is a real thing, and this report points us in the direction of models where the individual has more control over the type of intervention they get and responsibility for decisions affecting them. Our population is getting older, and more of us will sadly reach a stage where we no longer have mental capacity, and then we will need care over which we personally exercise very little control. For the rest of us, citizen-directed services means getting used to making decisions and taking steps for ourselves and for our loved ones, without that being characterised as being refused help by the state. This report is clear: there was a desire to reach an explicit agreement with the public on the respective roles and responsibilities of services and individuals, but there is no point in 91 per cent of people believing that they have responsibility for their own health unless they are, in reality, confident and informed enough to exercise that responsibility without fear of being abandoned. And it certainly applies in terms of making healthy choices, I completely agree, but it also applies to the means by which individuals understand their needs and how they become confident to make decisions about their care, because there is no point recalibrating our system towards co-production if, as a population, we are still programmed to respond to any questions about our care with, 'Whatever you think, Doctor'. No national system can offer a personalised service, but we get much nearer to it in a system that facilitates, not blocks, a person who has the confidence to say, 'I'm getting my check up from a high street ophthalmologist at my convenience, instead of waiting in a consultant's outpatient clinic', and, equally, which facilitates, not blocks, a GP who has the confidence to say to somebody, 'Why are you here? Go to the pharmacist'. Citizen responsibility works both ways and Jenny is right there. We get much nearer to it, as well, I think, when we have an elderly person who has the confidence to say, 'Do you know, I don't want to pay a care worker to make me a cup of tea; I want to pay for community transport so that I can go somewhere and have company'. This report says we don't have time to go slow on co-pro. Now, brave and speedy culture change on Welsh Government trusting people, on silo mentality, on processes, on staff expectations and leadership is one thing, but I don't think we can neglect either how we help our constituents to become confident decision makers, because without them the changes that this review is pointing towards will die at the interim stage. If we're going to look at this as a serious way forward, we've got to help our citizens trust themselves. Thank you.
Welsh: Mae deg y cant o'r holl ymyraethau gofal iechyd yn gysylltiedig â niwed; Nid yw 20 y cant o'r holl waith a wneir gan y gwasanaeth iechyd yn cael unrhyw effaith ar ganlyniadau - dyfyniad o'r adolygiad yw hwn, ac, er y gallai'r adolygiad hwnnw fod yn osgoi'r cwestiwn braidd yn anodd o sut y byddwn ni'n ariannu iechyd a gofal cymdeithasol yn y dyfodol, mae'n eithaf eglur o ran dangos ein bod ni, fel gwlad, yn gwario hanner ein grant bloc ar system sy'n cynhyrchu'r ystadegau hyn. Ac rwyf eisiau pwysleisio yma mai system yr wyf yn ei olygu, nid yr unigolion, oherwydd, fel Dawn, nid wyf eisiau i hyn fod yn bêl-droed gwleidyddol yn y dyfodol; mae'n llawer rhy bwysig. Ond rwy'n credu bod angen i Lywodraeth Cymru gydnabod nawr, mewn gwirionedd, na all craffu mewn modd egwyddorol ac adeiladol ar yr hyn y byddwn yn sôn amdano yn ystod yr ychydig flynyddoedd nesaf fod yn ddim byd ond cymorth yn y mater polisi anferthol hwn. Bydd ymddiriedaeth yn hanfodol yn y ddadl hon, a chredaf fod yr adolygiad seneddol - mae'n rhaid imi gymeradwyo Ysgrifennydd y Cabinet ar hwnnw - wedi bod o gymorth mawr wrth osod y sefyllfa ar gyfer hynny, oherwydd, yn fy marn i, nid Brexit fydd yn diffinio'r pumed Cynulliad hwn, ond cyflymder a dewrder ein hymateb i ofynion iechyd a gofal cymdeithasol. Ac mae'r ffaith bod angen i'r ymateb hwnnw fod yn gyflym ac yn ddewr yn brawf o'n haeddfedrwydd fel sefydliad, yn sicr, wrth i ni ystyried syniadau a allai fod yn anodd eu trafod, ond hefyd fel gwlad, wrth i ni ystyried syniadau a allai fod yn anodd eu clywed. Felly, credaf fod angen inni ddechrau paratoi pobl Cymru ar gyfer newid radical, lle mai nhw fydd yn chwarae'r brif ran. Mae galw am newid diwylliant yn britho'r adroddiad hwn. Mae yna lawer yno ynglŷn â newid cydbwysedd cyfrifoldebau, ond yr un bwysig yw'r cydbwysedd rhwng yr unigolyn a'r wladwriaeth, fel y crybwyllodd Jenny, ac nid yw honno byth yn sgwrs gyfforddus yn y lle hwn. Mae'r adroddiad hwn yn sôn cryn dipyn am gydgynhyrchu. Dyna yr wyf i'n sôn amdano, ac mae honno, fel y dywed Jenny, yn bartneriaeth sydd, ynddo'i hun, angen gweld newid ym meddylfryd y boblogaeth, poblogaeth sydd, ar y cyfan, ar hyn o bryd wedi arfer gadael i weithwyr gofal iechyd proffesiynol wneud y penderfyniadau ynglŷn â'u gofal ar eu rhan. Nawr, mae brenin cydgynhyrchu yn eistedd y tu ôl i mi - Mark Isherwood - a gwn y bydd rhai ohonoch chi sydd wedi bod yma ers rhai blynyddoedd yn ddigon graslon i gydnabod y bu'n hyrwyddo'r egwyddor hon ymhell cyn ei hymgorffori mewn deddfwriaeth . Mae'n rhywbeth real, ac mae'r adroddiad hwn yn ein cyfeirio at fodelau lle mae gan yr unigolyn fwy o reolaeth dros y math o driniaeth a gaiff a chyfrifoldeb am benderfyniadau sy'n effeithio arno. Mae ein poblogaeth yn mynd yn hŷn, a bydd mwy ohonom yn anffodus yn cyrraedd cam lle nad yw'r gallu meddyliol gennym ni mwyach, ac yna bydd angen gofal arnom ni na fydd gennym ni fawr o reolaeth bersonol drosto. I'r gweddill ohonom, mae gwasanaethau sydd wedi eu cyfeirio at ddinasyddion yn golygu arfer gwneud penderfyniadau a chymryd camau drosom ein hunain a'n hanwyliaid, heb weld hynny fel y wladwriaeth yn gwrthod helpu. Mae'r adroddiad hwn yn glir: roedd awydd i ddod i gytundeb amlwg gyda'r cyhoedd ar swyddogaethau a chyfrifoldebau priodol gwasanaethau ac unigolion, ond nid oes unrhyw ddiben bod 91 y cant o bobl yn credu eu bod yn gyfrifol am eu hiechyd eu hunain oni bai eu bod , mewn gwirionedd, yn ddigon hyderus a gwybodus i arfer y cyfrifoldeb hwnnw heb ofni cael eu hamddifadu. Ac mae'n sicr yn berthnasol o ran gwneud dewisiadau iach, rwy'n cytuno'n llwyr, ond mae hefyd yn berthnasol i'r modd y mae unigolion yn deall eu hanghenion a sut y maen nhw'n dod yn hyderus i wneud penderfyniadau am eu gofal, gan nad oes unrhyw ddiben ailgyflunio ein system tuag at gydgynhyrchu os ydym ni, fel poblogaeth, yn dal i gael ein rhaglennu i ymateb i unrhyw gwestiynau am ein gofal gyda 'Beth bynnag yw eich barn chi, Doctor'. Ni all unrhyw system genedlaethol gynnig gwasanaeth personol, ond rydym ni'n mynd yn nes o lawer at hynny mewn system sy'n hwyluso, nid rhwystro rhywun sydd â'r hyder i ddweud, 'Rwy'n cael fy archwilio gan offthalmolegydd y stryd fawr pan fo'n gyfleus i mi, yn hytrach nag aros mewn clinig ymgynghorydd ar gyfer cleifion allanol' ac, yn yr un modd, sy'n hwyluso, nid rhwystro, meddyg teulu sydd â'r hyder i ddweud wrth rywun,' Pam ydych chi yma? Ewch at y fferyllydd'. Mae cyfrifoldeb y dinesydd yn gweithio'r ddwy ffordd ac mae Jenny yn iawn yn hynny o beth. Rydym ni'n mynd yn agosach o lawer at y nod hefyd, rwy'n credu, pan fydd gennym ni berson oedrannus sydd â'r hyder i ddweud, 'Wyddoch chi be, nid wyf eisiau talu gweithiwr gofal i wneud cwpanaid o de i mi; Rwyf eisiau talu am gludiant cymunedol fel y gallaf fynd i rywle a chael cwmni'. Mae'r adroddiad hwn yn dweud nad oes gennym ni amser i lusgo traed ar gydgynhyrchu. Nawr, un peth yw sôn am newid dewr a chyflym mewn diwylliant o ran bod Llywodraeth Cymru yn ymddiried mewn pobl, o ran meddylfryd cul, o ran prosesau, o ran disgwyliadau staff ac arweinyddiaeth, ond nid wyf yn credu y gallwn ni ychwaith esgeuluso naill ai sut yr ydym ni'n helpu ein hetholwyr i wneud penderfyniadau yn hyderus, oherwydd hebddynt bydd y newidiadau y mae'r adolygiad hwn yn cyfeirio atynt yn darfod yn y cyfnod interim. Os ydym ni am edrych ar hyn o ddifrif fel ffordd ymlaen, mae'n rhaid i ni helpu ein dinasyddion i ymddiried ynddynt eu hunain. Diolch.