English: Diolch, Llywydd. I want to start by thanking Chris Jofeh and his independent group of stakeholders for delivering their hard-hitting but potentially transformational report, 'Better Homes, Better Wales, Better World'. The report, published on 18 July, contains few surprises about the action we need to take, the urgency, the scale and the costs , but it makes for very sobering reading. When we asked Chris to lead this group in early 2018 the challenge was how, in the context of the future generations legislation, we could reduce the carbon consumed in 1.4 million homes by 80 per cent in 30 years through an all-tenure retrofit programme. Following our acceptance of the UK Committee on Climate Change's advice in June, that target was in effect revised to require at least a 95 per cent reduction, with an ambition to achieve net zero carbon. The report from the independent group reflects this new target. It sets out the vital interrelated components of the housing decarbonisation programme we now need to build, working with others. This is not a solo endeavour. Seven requirements have been identified: strategic commitment, challenging targets, a system to ensure quality outcomes, financial and other support, data collection, trialling and testing solutions, and working with people and communities to ensure change happens. All of these requirements resonate strongly with me and, I am sure, with others in the Chamber. But what I think the report also makes clear is that this is not a list of recommendations from which we can pick and mix. If we are truly to respond to the challenge of climate change, we need to appreciate the breadth both of the challenge we face and of the integrated response we must now construct. We must recognise that the Welsh Government has responsibilities in most of the key policy areas covered by the report. This and successive Governments must do its utmost to make the change needed over the next 30 years, but let's not pretend it is going to be easy or cheap. There are so many areas of uncertainty, and three in particular. We still have a long way to go in developing comprehensive technical solutions to decarbonising our current housing stock in order to meet the targets in the report. We need much better data on existing homes, and that will be an early action. We need to build a much better understanding of the total costs of retrofitting. We are not yet in a position to be able to commit the funds that will be required, but we do know it will require commitment and investment from all parts of society, including householders. Our programme will need to reflect that. And thirdly, we do not know how fast the national gas and electricity grids are going to decarbonise. Despite the importance of delivering that change, we must also ensure that it will be achieved without passing on those costs to families least able to afford them. We cannot wait until we have all the answers or until we have the resources. I'm not sure anyone has all the answers to climate change at the moment. What we do know is that inaction carries much bigger risks. So, despite all the risks and uncertainties, I have decided to accept all the recommendations in the report in principle. This is not because I disagree with the recommendations, but reflects a continuing uncertainty about the best way to achieve or implement them and the further work required inside and outside Government in order that we can be as clear as possible about costs. I would just like to comment briefly about some of the key recommendations. Recommendation 1 includes the need for a commitment from other political parties to support a 30-year programme. I'm looking forward to hearing your response to that. Recommendation 2 asks for social homes and those in fuel poverty to achieve EPC band A in 10 years. I entirely understand this aim and support the need to do it, but I quickly need to know what this actually means for homes, the associated costs, the influence of grid decarbonisation, the people who own the homes and, very importantly, the residents. My officials are already working with social landlords to start the modelling work for social homes. I would expect that to alter the focus of the Welsh housing guality standard after December 2020. I anticipate other benefits too, including considering the effectiveness of current approaches in programmes such as Warm Homes, appropriate support mechanisms for able-to-pay home owners, and the targeting of key policies such as the new fuel poverty strategy. It is important to stress that the report and its supporting evidence are clear - not all homes can currently get to EPC band A. Doing so by 2030 may introduce costs in the 2020s that may be reduced or transferred in the longer term by adopting a less arbitrary target. Some homes may never achieve EPC band A, but I am purposely saying 'currently'. In the light of the modelling and based on the evidence behind the report, I suspect we will need to pursue optimised retrofit solutions. This means doing the best we can to reduce energy demand and emissions on as many homes as we can, using existing solutions, on a low-regrets basis. The aim is to futureproof homes so that they are zero-carbon capable, ready to adopt future solutions and approaches when viable and safe to do so. The testing and trialling referred to in the report will be vital. Many of these decisions will fall to the next term of Government and several terms after that. For good reason, we are not allowed to tie the hands of our successors and I am not proposing it, but I am sure most people in the Chamber today will understand the need and urgency for action despite the level of uncertainty. So, we need to quickly start developing a new programme ready for the next Assembly term. We need to build the case for investment now even if the actual decisions on investment will fall to the next Government. I am, therefore, very pleased to say that Chris Jofeh has again agreed to lead the development work with stakeholders, supported by Welsh Government officials. I will be establishing a green finance group, as recommended in the report, to look for innovative finance solutions. We are making connections with the fuel poverty work under way in Lesley Griffiths's portfolio. My department is working with colleagues in Kirsty Williams's department to address skills needs, and we must build a skilled and trained workforce so our SMEs and communities can take advantage of the huge opportunities that will come out of 30 years' worth of work. This is in line with our work on foundational and circular economies. Energy retrofitting our homes is not just a major opportunity to significantly reduce our carbon emissions and meet our targets, but also to tackle fuel poverty, improve comfort and quality in homes, create jobs and promote training, supply chains and industries in Welsh communities. It is about making Wales prosperous, green and equal. Diolch.
Welsh: Diolch, Llywydd. Rwyf eisiau dechrau drwy ddiolch i Chris Jofeh a'i grŵp annibynnol o randdeiliaid am gyflwyno'u hadroddiad deifiol, ond o bosib trawsnewidiol, 'Cartrefi Gwell, Cymru Well, Byd Gwell'. Yn yr adroddiad a gyhoeddwyd ar 18 Gorffennaf, ychydig iawn o bethau annisgwyl a geir am yr hyn y mae angen i ni ei wneud, y brys, y raddfa a'r costau, ond mae ei ddarllen yn ddigon i'ch sobri. Pan wnaethom ni ofyn i Chris arwain y grŵp hwn yn gynnar yn 2018 yr her oedd sut, yng nghyd-destun deddfwriaeth cenedlaethau'r dyfodol, y gallem ni leihau'r carbon a ddefnyddir mewn 1.4 miliwn o gartrefi gan 80 y cant mewn 30 mlynedd drwy raglen ôl-osod ar gyfer pob deiliadaeth. Ar ôl inni dderbyn cyngor Pwyllgor y DU ar y Newid yn yr Hinsawdd ym mis Mehefin, diwygiwyd y targed hwnnw i bob pwrpas i ofyn am ostyngiad o 95 y cant o leiaf, gydag uchelgais i sicrhau gostyngiad net di-garbon. Mae'r adroddiad gan y grŵp annibynnol yn nodi'r targed newydd hwn. Mae'n nodi'r elfennau rhyngberthynol hanfodol yn y rhaglen datgarboneiddio tai y mae angen i ni eu datblygu nawr, gan weithio gydag eraill. Nid ymdrech unigol yw hon. Nodwyd saith gofyniad: ymrwymiad strategol, targedau heriol, system i sicrhau canlyniadau o ansawdd, cymorth ariannol a mathau eraill o gymorth, casglu data, pwyso a mesur posibiliadau, a gweithio gyda phobl a chymunedau i sicrhau bod newid yn digwydd. Rwy'n cytuno â'r holl ofynion hyn, ac rwy'n siŵr, bod eraill yn y Siambr yn cytuno hefyd. Ond yr hyn y mae'r adroddiad yn ei egluro hefyd, yn fy marn i, yw nad rhestr o argymhellion yw hon y gallwn ni ddewis a dethol ohoni. Os ydym ni am ymateb mewn difrif i her newid yn yr hinsawdd, mae angen i ni werthfawrogi ehangder yr her sy'n ein hwynebu a'r ymateb integredig y mae'n rhaid i ni ei lunio nawr. Mae'n rhaid i ni gydnabod bod gan Lywodraeth Cymru gyfrifoldebau yn y rhan fwyaf o'r meysydd polisi allweddol y mae'r adroddiad yn eu cwmpasu. Rhaid i'r Llywodraeth hon a Llywodraethau dilynol wneud eu gorau glas i wneud y newid sydd ei angen dros y 30 mlynedd nesaf, ond gadewch i ni beidio ag esgus y bydd hi'n rhwydd ac yn rhad. Mae yna gymaint o feysydd o ansicrwydd, a thri yn arbennig. Mae gennym ni ffordd bell i fynd o hyd o ran datblygu atebion technegol cynhwysfawr i ddatgarboneiddio ein stoc dai bresennol er mwyn cyrraedd y targedau yn yr adroddiad. Mae arnom ni angen data llawer gwell ynghylch cartrefi sy'n bodoli'n barod, a gweithredir ar hynny'n fuan. Mae angen i ni ddatblygu dealltwriaeth lawer gwell o gyfanswm costau ôl-osod. Nid ydym ni eto mewn sefyllfa i allu ymrwymo'r arian y bydd ei angen, ond gwyddom y bydd angen ymrwymiad a buddsoddiad gan bob rhan o gymdeithas, gan gynnwys deiliaid tai. Bydd angen i'n rhaglen adlewyrchu hynny. Ac yn drydydd, ni wyddom ni pa mor gyflym y bydd y gridiau nwy a thrydan cenedlaethol yn datgarboneiddio. Er mor bwysig yw cyflawni'r newid hwnnw, rhaid inni sicrhau hefyd y caiff ei gyflawni heb drosglwyddo'r costau hynny i deuluoedd sy'n lleiaf abl i'w fforddio. Ni allwn ni aros nes bydd yr holl atebion gennym ni nac ychwaith nes bydd yr adnoddau gennym ni. Nid wyf yn siŵr os oes unrhyw un â'r holl atebion ynglŷn â newid hinsawdd ar hyn o bryd. Yr hyn a wyddom ni yw bod diffyg gweithredu yn peri peryglon llawer mwy. Felly, er gwaethaf yr holl beryglon ac ansicrwydd, rwyf wedi penderfynu derbyn yr holl argymhellion yn yr adroddiad mewn egwyddor. Nid yw hyn oherwydd fy mod yn anghytuno â'r argymhellion, ond oherwydd ansicrwydd parhaus ynghylch y ffordd orau o'u cyflawni neu eu gweithredu a'r gwaith pellach sydd ei angen o fewn a thu allan i'r Llywodraeth er mwyn i ni fod mor glir â phosib ynghylch costau. Hoffwn ddim ond gwneud sylwadau byr ynghylch rhai o'r prif argymhellion. Mae argymhelliad 1 yn cynnwys yr angen am ymrwymiad gan bleidiau gwleidyddol eraill i gefnogi rhaglen 30 mlynedd. Rwy'n edrych ymlaen at glywed eich ymateb i hynny. Mae argymhelliad 2 yn gofyn i gartrefi cymdeithasol a'r rheini sy'n dioddef o dlodi tanwydd gyrraedd band A y Dystysgrif Perfformiad Ynni ymhen 10 mlynedd. Rwy'n deall y nod hwn yn llwyr ac yn cefnogi'r angen i wneud hynny, ond mae angen i mi wybod ar fyrder beth y mae hyn yn ei olygu mewn gwirionedd i gartrefi, y costau cysylltiedig, dylanwad datgarboneiddio'r grid, y bobl sy'n berchen ar y cartrefi ac, yn bwysig iawn, y trigolion. Mae fy swyddogion eisoes yn gweithio gyda landlordiaid cymdeithasol i ddechrau'r gwaith modelu ar gyfer cartrefi cymdeithasol. Byddwn yn disgwyl i hynny newid pwyslais Safon Ansawdd Tai Cymru ar ôl Rhagfyr 2020. Rwy'n rhagweld manteision eraill hefyd, gan gynnwys ystyried effeithiolrwydd dulliau cyfredol mewn rhaglenni fel Cartrefi Clyd, systemau cymorth priodol i berchenogion cartrefi sy'n gallu talu, a thargedu polisïau allweddol fel y strategaeth tlodi tanwydd newydd. Mae'n bwysig pwysleisio bod yr adroddiad a'i dystiolaeth ategol yn glir - ni all pob cartref gyrraedd band A y Dystysgrif Perfformiad Ynni ar hyn o bryd. Gallai cyflawni hynny erbyn 2030 gyflwyno costau yn y 2020au y gellir eu lleihau neu eu trosglwyddo yn y tymor hwy drwy fabwysiadu targed llai mympwyol. Efallai na fydd rhai cartrefi byth yn cyrraedd band A y Dystysgrif Perfformiad Ynni, ond rwy'n dweud 'ar hyn o bryd' yn fwriadol. Yn sgil y modelu ac yn seiliedig ar y dystiolaeth sy'n sail i'r adroddiad, rwy'n tybio y bydd angen i ni fynd ar drywydd atebion ôl-osod. Mae hyn yn golygu gwneud y gorau y gallwn ni i leihau'r galw am ynni a'r allyriadau mewn cymaint o gartrefi ag y gallwn ni, gan ddefnyddio atebion sy'n bodoli eisoes, ar sail 'lled-edifar'. Y nod yw diogelu cartrefi mewn modd sy'n gallu bod yn ddi-garbon, ac yn barod i fabwysiadu atebion a dulliau gweithredu yn y dyfodol pan fydd hynny'n ddichonadwy ac yn ddiogel. Bydd y profi a'r treialu y cyfeirir atynt yn yr adroddiad yn hanfodol. Bydd llawer o'r penderfyniadau hyn yn perthyn i dymor nesaf y Llywodraeth a sawl tymor ar ôl hynny. Am reswm da, ni chaniateir inni glymu dwylo ein holynwyr ac nid wyf yn cynnig gwneud hynny, ond rwy'n siŵr y bydd y rhan fwyaf o bobl yn y Siambr heddiw'n deall yr angen a'r brys i weithredu er gwaethaf lefel yr ansicrwydd. Felly, mae angen i ni ddechrau datblygu rhaglen newydd yn barod ar gyfer y tymor Cynulliad nesaf. Mae angen inni ddatblygu'r achos dros fuddsoddi nawr hyd yn oed os mai'r Llywodraeth nesaf fydd yn gwneud y penderfyniadau gwirioneddol ynglŷn â buddsoddi. Rwyf felly'n falch iawn o ddweud bod Chris Jofeh unwaith eto wedi cytuno i arwain y gwaith datblygu gyda rhanddeiliaid, gyda chefnogaeth swyddogion Llywodraeth Cymru. Byddaf yn sefydlu grŵp cyllid gwyrdd, fel yr argymhellwyd yn yr adroddiad, i edrych am atebion cyllid arloesol. Rydym yn gwneud cysylltiadau â'r gwaith ar dlodi tanwydd sydd ar y gweill ym mhortffolio Lesley Griffiths. Mae fy adran yn gweithio gyda chydweithwyr yn adran Kirsty Williams i fynd i'r afael ag anghenion sgiliau, a rhaid inni feithrin gweithlu medrus a hyfforddedig fel y gall ein cymunedau a'n busnesau bach a chanolig fanteisio ar y cyfleoedd enfawr a ddaw o werth 30 mlynedd o waith. Mae hyn yn cyd-fynd â'n gwaith ar economïau sylfaenol a chylchol. Mae ôl-osod o ran ynni yn ein cartrefi nid yn unig yn gyfle mawr i leihau ein hallyriadau carbon yn sylweddol a chyrraedd ein targedau, ond mae hefyd yn gyfle i fynd i'r afael â thlodi tanwydd, gwella cysur ac ansawdd mewn cartrefi, creu swyddi a hyrwyddo hyfforddiant, cadwyni cyflenwi a diwydiannau yng nghymunedau Cymru. Mae ynghylch gwneud Cymru'n ffyniannus, yn wyrdd ac yn gyfartal. Diolch.