English: Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. I'd like to thank members of the Equality and Social Justice Committee for their report on the annual scrutiny of the Future Generations Commissioner for Wales and for your contributions today. I very much welcome the continuation of the conversation we've been having in the Senedd about how we can use the well-being of future generations legislation to put Wales on a more sustainable path. Today's debate is about the work of the commissioner and her annual report, and I want to start by saying that I'm immensely grateful for the work of the commissioner and her office in supporting sustainable changes across public bodies in Wales, and thank her and her team for establishing the office in such a powerful and significant way. The well-being of future generations Act challenges and enables us all to think about the long term, as has been said, so that we can collectively leave a better legacy for future generations. And the commissioner role is an essential and now internationally recognised part of the implementation of the Act, as a result of the work and the influence of the commissioner and her team, and I'm encouraged by the commissioner's reports, which highlight good practice across Wales in bringing this Act to life. Our action and leadership on the well-being of future generations agenda is accelerating in this Government term, and we're maximising every opportunity to deliver on our well-being objectives, identifying areas where we can integrate approaches and contribute to shaping Wales's future. I'm particularly pleased that the committee and the commissioner have welcomed our continued strengthening of political commitment and leadership on this agenda, and it's a cross-Government commitment, clearly, as the improved integration and application of the Act is embedded in the way that has been brought forward, again, by the committee and in the debate today, so that it is brought forward for that application at a strategic-policy level. Turning to the committee's report, we have, as has been recognised, accepted recommendations 2 and 4. In recommendation 2, we recognise that expanding the list of bodies subject to the Act will increase the number of bodies that the commissioner's general duty and functions apply to. And I want to assure the Chair of the committee and Members that we're in discussions with the commissioner's office on the financial implications on her office. But I've also asked officials to explore the scope and need for evaluation of the Act, which could include an assessment of the role and functions of the commissioner, and I'll provide more information to the committee on this evaluation in due course, and would welcome the committee's engagement in this work. Recommendation 3 of the report concerns the training and professional development of the Welsh Government civil service. It is a matter for the Permanent Secretary, who has provided a separate response to the committee. But I think we have got examples, and I'll give a couple, of this change of direction and the way in which this is being implemented, the well-being of future generations Act, and has had a huge impact on the policy development and the delivery of policy, and then service development, by our civil service. On recommendation 4, this concerns plans for embedding the Act. I do want to outline some of the actions we're taking to embed the Act across public life and also to recognise that this is a key point from the Public Accounts and Public Administration Committee as well. Our programme for government, with the 10 well-being objectives at its heart, demonstrates the central role of the Act in our thinking and policy making. We now have in place 50 national well-being indicators and nine national milestones and that helps us monitor progress towards our seven well-being goals. Alongside our future trends report, these mechanisms reflect best practice in responding to the sustainable development Bill's agenda and ensuring the well-being of future generations framework remains relevant to Wales in 2022 and into the long term. Our well-being of future generations national stakeholder forum is very important. It continues to advise and support us, and I recently attended a forum session, which was discussing the importance of diversity within the well-being of future generations agenda, to ensure our pursuit of the well-being goals holds no-one back and leaves no-one behind. And this event was important in itself because it was instrumental in getting public bodies to share good practice with each other, not just addressing these from their own perspectives, but to share good practice, so that there's a lot of follow-up from that, and just showing how implementation can be delivered, often, when it's in partnership. So, that was a really good example of how we are embedding the Act. But building on the report's findings, we will, and are, looking at ways in which we can better communicate the actions we're taking to embed the Act further in how we work. Just a few standout examples of where the Act has underpinned our work at a local level: we've had a couple of examples from Members today, as well as in public services boards and in Welsh Government. And, again, I thank the Public Accounts and Public Administration Committee for also recognising those examples of good practice where public bodies have changed the way they work, and the outcomes of that is what we are looking for. Communities and regions across Wales have been inspired by the Valleys Regional Park initiative, and it's a good example, bringing partners together to think about the long-term collaboration with stakeholders, involving communities to get the most out of the unique and valuable Welsh landscapes, combining nature with community spirit, economic development, educating people about climate issues, ensuring skills are taught across the area. And thank you, Chair, for the reference to the NFU in adopting the framework of this Act. Our public services boards have also used the Act as a catalyst for positive change. One example: the north Wales research and insight partnership, bringing together teams from the four north Wales PSBs, along with the regional partnership board - interesting there how that's come together. Wrexham Glyndŵr University, Data Cymru and Co-production Network for Wales - they're developing innovative approaches to citizen engagement, including the citizen analysis pilot, just demonstrating a firm commitment to involving citizens in their work. So, finally from me, Deputy Llywydd, we have two examples in the Welsh Government of ways in which we've used the Act very proactively: the anti-racist Wales action plan, the pilot on basic income - I'm making a statement shortly on this - and we do share with the committee and the commissioner an ambition of how we use our well-being of future generations Act to continually learn, improve how Government and the public sector works in Wales. There's much more that we can do, clearly, but I hope my examples of practice in responding to the debate, delivering the key tenets of the Act, will provide encouragement to Members. I welcome collaborative scrutiny and I look forward to continuing to work with the Equality and Social Justice Committee, so that Government and public bodies enabled by the Act can play their part in delivering the seven well-being goals for Wales.
Welsh: Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i aelodau'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol am eu hadroddiad ar y gwaith craffu blynyddol ar Gomisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol Cymru ac am eich cyfraniadau heddiw. Rwy'n croesawu parhad y sgwrs y buom yn ei chael yn y Senedd ynglŷn â sut y gallwn ddefnyddio deddfwriaeth llesiant cenedlaethau'r dyfodol i roi Cymru ar lwybr mwy cynaliadwy. Mae'r ddadl heddiw'n ymwneud â gwaith y comisiynydd a'i hadroddiad blynyddol, a hoffwn ddechrau drwy ddweud fy mod yn hynod ddiolchgar am waith y comisiynydd a'i swyddfa yn cefnogi newidiadau cynaliadwy ar draws cyrff cyhoeddus yng Nghymru, a diolch iddi hi a'i thîm am sefydlu'r swyddfa mewn ffordd mor bwerus ac arwyddocaol. Mae Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn herio ac yn galluogi pob un ohonom i feddwl am y tymor hir, fel y dywedwyd, fel y gallwn adael etifeddiaeth well gyda'n gilydd ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Ac mae rôl y comisiynydd yn rhan hanfodol, sydd bellach yn cael ei chydnabod yn rhyngwladol, o'r gwaith o weithredu'r Ddeddf, o ganlyniad i waith a dylanwad y comisiynydd a'i thîm, ac rwyf wedi fy nghalonogi gan adroddiadau'r comisiynydd, sy'n tynnu sylw at arferion da ledled Cymru o ran rhoi'r Ddeddf hon ar waith. Mae ein camau gweithredu a'n harweinyddiaeth ar agenda llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn cyflymu yn nhymor y Llywodraeth hon, ac rydym yn manteisio i'r eithaf ar bob cyfle i gyflawni ein hamcanion llesiant, gan nodi meysydd lle y gallwn integreiddio dulliau gweithredu a chyfrannu at lunio dyfodol Cymru. Rwy'n arbennig o falch fod y pwyllgor a'r comisiynydd wedi croesawu'r ffaith ein bod yn parhau i gryfhau ein hymrwymiad gwleidyddol a'n harweinyddiaeth ar yr agenda hon, ac mae'n ymrwymiad trawslywodraethol, yn amlwg, gan fod gwelliannau o ran integreiddio a gweithredu'r Ddeddf wedi'u gwreiddio yn y ffordd y mae hynny wedi'i gyflwyno, unwaith eto, gan y pwyllgor ac yn y ddadl heddiw, fel y gellir ei rhoi ar waith i'r diben hwnnw ar lefel polisi strategol. Gan droi at adroddiad y pwyllgor, fel y nodwyd, rydym wedi derbyn argymhellion 2 a 4. Yn argymhelliad 2, rydym yn cydnabod y bydd ehangu'r rhestr o gyrff sy'n ddarostyngedig i'r Ddeddf yn cynyddu nifer y cyrff y mae dyletswydd a swyddogaethau cyffredinol y comisiynydd yn berthnasol iddynt. A hoffwn roi sicrwydd i Gadeirydd y pwyllgor a'r Aelodau ein bod yn cael trafodaethau gyda swyddfa'r comisiynydd ynglŷn â'r goblygiadau ariannol ar gyfer ei swyddfa. Ond rwyf hefyd wedi gofyn i swyddogion archwilio'r cwmpas a'r angen i werthuso'r Ddeddf, a allai gynnwys asesiad o rôl a swyddogaethau'r comisiynydd, a byddaf yn darparu mwy o wybodaeth i'r pwyllgor am y gwerthusiad hwn maes o law, a byddwn yn croesawu cyfraniad y pwyllgor yn y gwaith hwn. Mae argymhelliad 3 yn yr adroddiad yn ymwneud â hyfforddiant a datblygiad proffesiynol gwasanaeth sifil Llywodraeth Cymru. Mae'n fater i'r Ysgrifennydd Parhaol, sydd wedi rhoi ymateb ar wahân i'r pwyllgor. Ond credaf fod gennym enghreifftiau, ac rwyf am roi un neu ddwy, o'r newid cyfeiriad a'r ffordd y caiff Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol ei rhoi ar waith, ac wedi cael effaith enfawr ar waith datblygu polisi a chyflawni polisi, a datblygu gwasanaethau wedyn, gan ein gwasanaeth sifil. Ar argymhelliad 4, mae a wnelo â chynlluniau ar gyfer ymwreiddio'r Ddeddf. Hoffwn amlinellu rhai o'r camau yr ydym yn eu cymryd i ymwreiddio'r Ddeddf ym mhob agwedd ar fywyd cyhoeddus a chydnabod hefyd fod hwn yn bwynt allweddol gan y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus. Mae ein rhaglen lywodraethu, gyda'r 10 amcan llesiant sydd wrth ei gwraidd, yn dangos rôl hollbwysig y Ddeddf yn ein ffordd o feddwl a'n polisïau. Mae gennym bellach 50 o ddangosyddion llesiant cenedlaethol a naw carreg filltir genedlaethol ar waith, ac mae hynny'n ein helpu i fonitro cynnydd tuag at ein saith nod llesiant. Ochr yn ochr â'n hadroddiad tueddiadau'r dyfodol, mae'r mecanweithiau hyn yn adlewyrchu'r arferion gorau wrth ymateb i agenda'r Bil datblygu cynaliadwy a sicrhau bod fframwaith llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn parhau i fod yn berthnasol i Gymru yn 2022 ac yn hirdymor. Mae ein fforwm rhanddeiliaid cenedlaethol llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn bwysig iawn. Mae'n parhau i'n cynghori a'n cefnogi, ac yn ddiweddar, mynychais un o sesiynau'r fforwm a oedd yn trafod pwysigrwydd amrywiaeth o fewn agenda llesiant cenedlaethau'r dyfodol, er mwyn sicrhau nad yw ein hymgais i gyrraedd y nodau llesiant yn dal unrhyw yn ôl nac yn gadael unrhyw un ar ôl. Ac roedd y digwyddiad hwn yn bwysig ynddo'i hun gan ei fod yn allweddol wrth sicrhau bod cyrff cyhoeddus yn rhannu arferion da gyda'i gilydd, ac nid yn unig yn mynd i'r afael â'r rhain o'u safbwyntiau eu hunain, ond yn rhannu arferion da, fel bod hynny'n arwain at lawer o waith dilynol, a dangos sut y gellir rhoi pethau ar waith, yn aml, pan fydd hynny'n digwydd mewn partneriaeth. Felly, roedd honno'n enghraifft wirioneddol dda o sut rydym yn ymwreiddio'r Ddeddf. Ond gan adeiladu ar ganfyddiadau'r adroddiad, fe fyddwn, ac rydym, yn edrych ar ffyrdd y gallwn gyfathrebu'n well y camau yr ydym yn eu cymryd i ymwreiddio'r Ddeddf ymhellach yn y ffordd y gweithiwn. Ychydig enghreifftiau nodedig o lle mae'r Ddeddf wedi bod yn sail i'n gwaith ar lefel leol: cawsom ambell enghraifft gan yr Aelodau heddiw, yn ogystal ag ar fyrddau gwasanaethau cyhoeddus ac yn Llywodraeth Cymru. Ac unwaith eto, diolch i'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus am gydnabod hefyd yr enghreifftiau hynny o arferion da lle mae cyrff cyhoeddus wedi newid y ffordd y maent yn gweithio, a chanlyniadau hynny yw'r hyn yr edrychwn amdano. Mae cymunedau a rhanbarthau ledled Cymru wedi'u hysbrydoli gan fenter Parc Rhanbarthol y Cymoedd, ac mae'n enghraifft dda sy'n dod â phartneriaid ynghyd i feddwl am y cydweithio hirdymor gyda rhanddeiliaid, gan gynnwys cymunedau er mwyn cael y gorau o dirweddau unigryw a gwerthfawr Cymru, a chyfuno natur gydag ysbryd cymunedol, datblygu economaidd, addysgu pobl am faterion hinsawdd a sicrhau bod sgiliau'n cael eu haddysgu ar draws yr ardal. A diolch, Gadeirydd, am gyfeirio at Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr yn mabwysiadu fframwaith y Ddeddf hon. Mae ein byrddau gwasanaethau cyhoeddus hefyd wedi defnyddio'r Ddeddf fel catalydd ar gyfer newid cadarnhaol. Un enghraifft: partneriaeth ymchwil a deall gogledd Cymru, sy'n dod â thimau o bedwar bwrdd gwasanaethau cyhoeddus gogledd Cymru ynghyd, ynghyd â'r bwrdd partneriaeth rhanbarthol - diddorol sut y mae hynny wedi dod at ei gilydd. Prifysgol Glyndŵr Wrecsam, Data Cymru a Rhwydwaith Cydgynhyrchu Cymru - maent yn datblygu dulliau arloesol o ymgysylltu â dinasyddion, gan gynnwys y peilot dadansoddiad dinasyddion, gan ddangos ymrwymiad cadarn i gynnwys dinasyddion yn eu gwaith. Felly, yn olaf gennyf fi, Ddirprwy Lywydd, mae gennym ddwy enghraifft yn Llywodraeth Cymru o ffyrdd yr ydym wedi defnyddio'r Ddeddf yn rhagweithiol iawn: cynllun gweithredu Cymru wrth-hiliol, y cynllun peilot ar incwm sylfaenol - byddaf yn gwneud datganiad ar hyn cyn bo hir - ac rydym yn rhannu uchelgais y pwyllgor a'r comisiynydd ynglŷn â sut y defnyddiwn ein Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol i barhau i ddysgu a gwella'r ffordd y mae'r Llywodraeth a'r sector cyhoeddus yn gweithio yng Nghymru. Mae llawer mwy y gallwn ei wneud, yn amlwg, ond rwy'n gobeithio y bydd fy enghreifftiau wrth ymateb i'r ddadl o arferion sy'n cyflawni daliadau allweddol y Ddeddf yn rhoi anogaeth i Aelodau. Rwy'n croesawu craffu cydweithredol ac edrychaf ymlaen at barhau i weithio gyda'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, fel y gall y Llywodraeth a chyrff cyhoeddus a alluogir gan y Ddeddf chwarae eu rhan yn y gwaith o gyflawni saith nod llesiant i Gymru.