English: As we know, loving your liver is loving your entire health and well-being. However, as this day tells us, liver disease and liver cancer have lifelong impacts on sufferers' lives. This day also highlights how liver cancer is increasingly affecting more lives, with it becoming the fastest cause of cancer deaths in the UK, with mortality rates almost doubling between 2010 and 2020. The problem is more concerning in Betsi Cadwaladr University Health Board, with mortality rates being 50 per cent higher than the national average. With liver cancer having the second-lowest survival rate in Wales it's vital that the Welsh Government take action immediately to address this. Equally, the Welsh Government must take action to raise awareness of the causes and symptoms of this deadly cancer. Liver disease is the leading cause of liver cancer and it falls on individuals, organisations and the Government to be aware of what causes liver disease and how to prevent it causing unnecessary pain. The risks of liver disease impact people in my own constituency at a 15 per cent higher rate than the rest of the country, and with Betsi Cadwaladr already under immense pressure, addressing liver disease and cancer will aid in relieving such pressures. In north Wales a resident was diagnosed aged just 45. He was not a drinker and was at a healthy weight. However, he'd developed cirrhosis due to a genetic liver condition and both his brother and father had died of liver-related complications. Despite this, he was removed from the liver cancer surveillance list for two years, despite the fact that he was of high risk. This is a reminder of the stress and anxiety that disruptions in care and the NHS can cause to the most needing of patients. The functions of the liver are non-exhaustive in many ways, because liver functions include processing digested food from the intestine, controlling levels of fats, amino acid and glucose in the blood, combating infections, clearing the blood particles of infections, including bacteria, neutralising and destroying all drugs and toxins, manufacturing bile, storing iron, vitamins and other essential chemicals, breaking down food and turning it into energy - carbohydrates - manufacturing, breaking down and regulating numerous hormones, including sex hormones, and making enzymes and proteins that are responsible for most of the chemical reactions in the body, for example those involved in blood clotting and the repair of damaged tissues. It also plays a large part in our blood pressure as portal hypertension is controlled through the liver and the portal vein, which is a major vein that runs to the liver. The five major symptoms of portal hypertension can be blood in the vomit, blood in the stool, bloated stomach with rapid weight gain from fluid, oedema, which is swelling in your legs and feet, and mental confusion or disorientation. So, just a few examples, but all in all, a better liver is a better you, so support our motion this afternoon and let's get this on the agenda. Thank you.
Welsh: Fel y gwyddom, mae caru eich afu yn golygu caru eich iechyd a'ch lles yn gyfan. Fodd bynnag, fel y dywed y diwrnod hwn wrthym, mae clefyd yr afu a chanser yr afu yn cael effaith gydol oes ar fywydau dioddefwyr. Mae'r diwrnod hwn hefyd yn tynnu sylw at y modd y mae canser yr afu yn cael effaith ar fwy a mwy o fywydau, gan ei fod yn prysur ddod yn achos marwolaethau canser cyflymaf yn y DU, gyda chyfraddau marwolaethau bron yn dyblu rhwng 2010 a 2020. Mae'r broblem yn peri mwy o bryder ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, gyda chyfraddau marwolaethau 50 y cant yn uwch na'r cyfartaledd cenedlaethol. Gan mai canser yr afu sydd â'r gyfradd oroesi isaf ond un yng Nghymru, mae'n hanfodol fod Llywodraeth Cymru yn gweithredu ar unwaith i fynd i'r afael â hyn. Yn yr un modd, mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru weithredu i godi ymwybyddiaeth o achosion a symptomau'r canser angheuol hwn. Clefyd yr afu yw prif achos canser yr afu ac mae'n gyfrifoldeb ar unigolion, sefydliadau a'r Llywodraeth i fod yn ymwybodol o'r hyn sy'n achosi clefyd yr afu a sut i'w atal rhag achosi poen diangen. Mae risgiau clefyd yr afu yn effeithio ar bobl yn fy etholaeth i ar gyfradd 15 y cant yn uwch na gweddill y wlad, a chyda bwrdd Betsi Cadwaladr eisoes dan bwysau aruthrol, bydd mynd i'r afael â chlefyd a chanser yr afu yn helpu i leddfu pwysau o'r fath. Yng ngogledd Cymru, cafodd un unigolyn ddiagnosis pan oedd ond yn 45 oed. Nid oedd yn yfwr, ac roedd ei bwysau ar lefel iach. Fodd bynnag, roedd wedi datblygu sirosis oherwydd cyflwr genetig ar yr afu, ac roedd ei frawd a'i dad wedi marw o gymhlethdodau'n ymwneud â'r afu. Er hyn, cafodd ei dynnu oddi ar y rhestr gadw gwyliadwriaeth ar ganser yr afu am ddwy flynedd, er ei fod yn achos risg uchel. Mae hyn yn ein hatgoffa o'r straen a'r pryder y gall tarfu ar ofal a'r GIG eu hachosi i'r cleifion mwyaf anghenus. Mae'r rhestr o weithredoedd yr afu'n ddi-ben-draw mewn sawl ffordd, gan fod gweithredoedd yr afu'n cynnwys prosesu bwyd wedi'i dreulio o'r coluddyn, rheoli lefelau brasterau, asid amino a glwcos yn y gwaed, brwydro yn erbyn heintiau, clirio heintiau o ronynnau'r gwaed, gan gynnwys bacteria, niwtraleiddio a dinistrio pob cyffur a thocsin, cynhyrchu bustl, storio haearn, fitaminau a chemegau hanfodol eraill, torri bwyd i lawr a'i droi'n egni - carbohydradau - cynhyrchu, torri nifer o hormonau i lawr a'u rheoleiddio, gan gynnwys hormonau rhyw, a chreu ensymau a phroteinau sy'n gyfrifol am y rhan fwyaf o'r adweithiau cemegol yn y corff, er enghraifft y rhai sy'n ymwneud â cheulo gwaed ac atgyweirio meinweoedd a niweidiwyd. Mae hefyd yn chwarae rhan fawr yn ein pwysedd gwaed gan fod gorbwysedd portal yn cael ei reoli drwy'r afu a'r wythïen bortal, sef gwythïen fawr sy'n rhedeg i'r afu. Pum prif symptom gorbwysedd portal yw gwaed yn y cyfog, gwaed yn yr ysgarthion, stumog chwyddedig a magu pwysau'n gyflym o ganlyniad i hylif, oedema, sef chwydd yn eich coesau a'ch traed, a dryswch meddwl. Felly, dim ond ychydig o enghreifftiau, ond ar y cyfan, mae gwell afu yn well i chi, felly cefnogwch ein cynnig y prynhawn yma a gadewch inni roi hyn ar yr agenda. Diolch.