English: In 1997, my mother was one of the north Wales representatives on the National Assembly advisory group. She talked then - and I concede that I wasn't really paying much attention - about the importance of a real democracy for Wales. So, 25 years later, I stand here to say that now is the time for us to refresh that vision of a real democracy for Wales; a democracy that is connected to the people, that can do the job we need it to do and that is reflective of the population. We can't afford to stand still. So, I would like to thank the First Minister for his vision and drive in pushing this through, and I'm grateful to have had the opportunity to take part in this cross-party process. Thank you, also, to Huw Irranca-Davies for his leadership of the committee, to my Senedd colleagues, to Commission staff and external organisations, some of whom I know are in the gallery today, for their advice and support. You all know the areas on which I agreed and disagreed. Firstly, the areas on which I agreed. I am pleased to see the need to increase the size of the Senedd. The Welsh Liberal Democrats have long made calls for a larger Senedd, elected through a fairer voting system that ensures greater diversity, accountability and transparency. The fact is that, if we want to ensure that the Senedd does its job of scrutinising legislation and public expenditure, the Senedd and Members need the capacity to do that justice, especially given the significant shift in the lay of the land in recent years. Secondly, I am pleased that the committee has been able to navigate the issue of gender representation. We need to bake into the legislation measures that act as a stop-gap to ensure that we don't fall further behind. This also gives us the opportunity to put forward on other equality issues. Now to the areas of disagreement. As the committee report makes clear, I differed on two areas from the majority of Members, including the preferred boundaries and the voting system. And this is where I also want to learn more from the Counsel General, who I believe will be responding, about the timing of the announcement from Plaid Cymru and Labour. The morning the committee was due to meet, I was very sad and disappointed that a press release was made with a totally new proposal on preferred boundaries that had never been discussed before, and, it seemed, the proposed and agreed voting system. This really undermined the cross-party work that I happen to hold very dear and which, to that date, I felt very privileged to be part of. And I recognise the sentiments of the Conservative amendment. I pay tribute to Darren Millar for staying on the committee until 10 May. Thank you, Darren. Diolch yn fawr iawn. The surprise announcement by Plaid Cymru and Labour did the committee a disservice. It prejudged the debate here today and the legislative process that will follow. It looks like a stitch-up and it feels like a stitch-up. To make an announcement before the committee published its report, and to favour proposals so different from what the evidence tells us, was a very disappointing approach. But let me focus on the two areas I disagree on: firstly, boundaries. I welcome the fact that a boundary review will be locked in. However, in my view, opting to use and pair UK parliamentary boundaries makes very little sense from the perspective of voters. And I have to say, I am surprised that Welsh Labour and Plaid Cymru want to see Westminster-imposed boundaries at work in shaping our democracy in Wales. The Welsh Liberal Democrats' view is that constituencies should be based around local authorities, which makes sense to people in Wales, and they can relate to those.
Welsh: Ym 1997, roedd fy mam yn un o gynrychiolwyr gogledd Cymru yng ngrŵp cynghori'r Cynulliad Cenedlaethol. Soniodd bryd hynny - ac rwy'n cyfaddef nad oeddwn yn talu llawer o sylw - am bwysigrwydd gwir ddemocratiaeth i Gymru. Felly, 25 mlynedd yn ddiweddarach, rwy'n sefyll yma i ddweud mai nawr yw'r amser inni adnewyddu'r weledigaeth honno ar gyfer gwir ddemocratiaeth i Gymru; democratiaeth sy'n gysylltiedig â'r bobl, sy'n gallu gwneud y gwaith yr ydym angen iddi ei wneud ac sy'n adlewyrchu'r boblogaeth. Ni allwn fforddio aros yn ein hunfan. Felly, hoffwn ddiolch i'r Prif Weinidog am ei weledigaeth a'i egni yn gwneud i hyn ddigwydd, ac rwy'n ddiolchgar o fod wedi cael cyfle i gymryd rhan yn y broses drawsbleidiol hon. Diolch, hefyd, i Huw Irranca-Davies am arwain y pwyllgor, i fy nghyd-Aelodau o'r Senedd, i staff y Comisiwn ac i sefydliadau allanol, y gwn fod rhai ohonynt yn yr oriel heddiw, am eu cyngor a'u cefnogaeth. Gŵyr pob un ohonoch pa feysydd yr oeddwn yn cytuno ac yn anghytuno yn eu cylch. Yn gyntaf, y meysydd yr oeddwn yn cytuno yn eu cylch. Rwy'n falch o weld yr angen i gynyddu maint y Senedd. Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru wedi galw ers tro am Senedd fwy, wedi'i hethol drwy system bleidleisio decach ac sy'n sicrhau mwy o amrywiaeth, atebolrwydd a thryloywder. Y ffaith amdani yw, os ydym am sicrhau bod y Senedd yn gwneud ei gwaith yn craffu ar ddeddfwriaeth a gwariant cyhoeddus, mae angen capasiti ar y Senedd a'r Aelodau i wneud cyfiawnder â hynny, yn enwedig o ystyried y newid sylweddol yn y tirlun dros y blynyddoedd diwethaf. Yn ail, rwy'n falch fod y pwyllgor wedi gallu mynd i'r afael â mater cynrychiolaeth y rhywiau. Mae angen inni ymgorffori mesurau cau'r bwlch yn y ddeddfwriaeth i sicrhau nad ydym yn colli rhagor o dir. Mae hyn hefyd yn rhoi cyfle inni wneud cynnydd ar faterion cydraddoldeb eraill. Nawr, y meysydd yr oeddwn yn anghytuno yn eu cylch. Fel y mae adroddiad y pwyllgor yn ei nodi'n glir, roeddwn yn anghytuno â'r rhan fwyaf o'r Aelodau mewn dau faes, gan gynnwys y ffiniau a ffefrir a'r system bleidleisio. A dyma lle rwyf hefyd yn awyddus i ddysgu mwy gan y Cwnsler Cyffredinol, a fydd yn ymateb, rwy'n credu, ynglŷn ag amseriad y cyhoeddiad gan Blaid Cymru a Llafur. Ar y bore yr oedd y pwyllgor i fod i gyfarfod, roeddwn yn drist iawn ac yn siomedig fod datganiad i'r wasg wedi'i wneud gyda chynnig cwbl newydd ar ffiniau a ffefrir nad oedd erioed wedi cael ei drafod, ac yn ôl pob tebyg, y system bleidleisio arfaethedig y cytunwyd arni. Roedd hyn o ddifrif yn tanseilio'r gwaith trawsbleidiol sy'n bwysig iawn i mi ac yr oeddwn, hyd hynny, yn teimlo'n freintiedig iawn i fod yn rhan ohono. Ac rwy'n cydnabod y teimlad y tu ôl i welliant y Ceidwadwyr. Rwy'n talu teyrnged i Darren Millar am aros ar y pwyllgor tan 10 Mai. Diolch, Darren. Diolch yn fawr iawn. Gwnaeth y cyhoeddiad dirybudd gan Blaid Cymru a Llafur anghymwynas â'r pwyllgor. Fe ragfarnodd y ddadl yma heddiw a'r broses ddeddfwriaethol a fydd yn ei dilyn. Mae'n edrych fel bradychiad ac mae'n teimlo fel bradychiad. Roedd gwneud cyhoeddiad cyn i'r pwyllgor gyhoeddi ei adroddiad, a ffafrio cynigion sydd mor wahanol i'r hyn y mae'r dystiolaeth yn ei ddweud wrthym, yn gam siomedig iawn. Ond gadewch imi ganolbwyntio ar y ddau faes rwy'n anghytuno yn eu cylch: yn gyntaf, ffiniau. Rwy'n croesawu'r ffaith y bydd adolygiad o'r ffiniau yn cael ei gynnal. Fodd bynnag, yn fy marn i, ychydig iawn o synnwyr y mae dewis defnyddio a pharu ffiniau seneddol y DU yn ei wneud o safbwynt pleidleiswyr. Ac mae'n rhaid imi ddweud, rwy'n synnu bod Llafur Cymru a Phlaid Cymru am weld ffiniau a orfodir gan San Steffan ar waith wrth lunio ein democratiaeth yng Nghymru. Barn Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yw y dylai etholaethau fod yn seiliedig ar awdurdodau lleol, sy'n gwneud synnwyr i bobl yng Nghymru, a gallant uniaethu â'r rheini.