English: Diolch, Llywydd. On behalf of the Petitions Committee, may I thank Members for the opportunity to hold this debate today? This petition, 'Presumption in Favour of Rural Schools', concerns the Welsh Government's school organisation code and the protection afforded to schools in rural areas. As Members will know, recent revisions made to the code attempt to provide stronger safeguards and protection for rural schools, and I congratulate the Government for those revisions, which specifically include a presumption against the closure of rural schools. The newly revised code came into force on 1 November. This means that all new proposals for school closures or organisation will be governed by a new process. However, it doesn't apply to existing proposals, and this petition calls on the Welsh Government to do all that it can to ensure that all local authorities are following the spirit of the revised code, even where proposals are being determined under the previous version. Underlying the petition is a concern that some local authorities have moved to close some rural schools in advance of the new code coming into force. Specifically, the petitioners are concerned about the planned closure of Ysgol Gymuned Bodffordd, a primary school near Llangefni, Anglesey. The petition received 5,125 signatures, and I want to start this debate by acknowledging the support enjoyed by the petition and the commitment of those who have campaigned to gather the signatures. As I have outlined, the future of a specific school, Ysgol Gymuned Bodffordd, is central to this petition and to the issue of the future for rural schools. The Petitions Committee has heard that Ysgol Gymuned Bodffordd currently has around 85 pupils. Like many rural schools, it plays a major role in the local community, both as a place of education and as a well-used community resource. However, unlike some, we understand that it has a very low level of surplus places, only around 1.6 per cent. Isle of Anglesey County Council proposes to close Ysgol Gymuned Bodffordd and another primary school in Llangefni, Ysgol Corn Hir. In their place, the council intends to build a new, larger school with a capacity of 360 children. A consultation took place earlier this year, and at the end of September, Anglesey council published a statutory notice confirming its intention to proceed with the closure from September 2020. Because the process was initiated prior to the new code coming into effect, it has been determined in accordance with the first edition of the school organisation code. Under the new code, Ysgol Gymuned Bodffordd is listed as a rural school, therefore, whilst it is not possible to know whether the new code would have led to a different outcome, it is reasonable to suggest that Anglesey council would have had to consider the proposal in a different way if the process had been initiated later. The petitioners are seeking to make the case that councils should be obliged, or expected, to act in accordance with the spirit of the new code, because the Welsh Government's desire to strengthen the protection offered to rural schools has been known for some time. I will focus on this broader issue for the remainder of my contribution. A review of the policy regarding surplus school places, with an emphasis on rural schools, was part of the agreement that resulted in Kirsty Williams being appointed Cabinet Secretary for Education in June 2016. A consultation on revisions to the school organisation code was issued for public consultation in June 2017. This included a new presumption against the closure of rural schools. Following this, the new code finally came into force on 1 November this year. The presumption against closure means, in reality, that there is now a more detailed set of procedures and requirements where rural schools are proposed for closure. As the Cabinet Secretary herself previously noted, this does not mean that rural schools will never close, however it does mean that the case for closure must be strong and not taken until all viable options to closure have been conscientiously considered. The petitioners contend that this has not happened in the case of Ysgol Gymuned Bodffordd. They argue that two years after the proposal to close the school was first raised, a number of questions remain unanswered. These include the future of the nursery and other groups that use the school and what consideration the council has given to other options such as a federation with other schools or extending the existing school. At the heart of the debate is the issue of whether a local authority should proceed to close a rural school without giving full consideration to the revised code that requires a stronger case to overcome the presumption against closure. I am aware that Ysgol Gymuned Bodffordd is not the only school in this situation. The Cabinet Secretary has said on several occasions that she expects local authorities to factor in the Welsh Government's new policy towards rural schools when making decisions about school reorganisation. However, she has also made clear that the new code is not retrospective and that there is no statutory requirement to comply with its provisions before it came into force. So, to summarise, then, there are several questions at the heart of this petition and this afternoon's debate. Firstly, the extent to which local authorities or others proposing a school closure should consider the requirements of the new code, even where there is no statutory requirement for them to do so. Secondly, how the Welsh Government can give practical effect to its expectation that local authorities should take the spirit of the new code into account. And thirdly, what other action the Government could, or should, take to protect rural schools such as Ysgol Gymuned Bodffordd. The Petitions Committee has, as yet, not reached any conclusions on this matter, and as a result I will leave it to others to expand upon the principles and arguments behind this issue. It only remains for me to say that the Petitions Committee will return to consider the petition again at a future meeting in the light of the contributions during this afternoon's debate. Diolch yn fawr.
Welsh: Diolch, Lywydd. Ar ran y Pwyllgor Deisebau, hoffwn ddiolch i'r Aelodau am y cyfle i gynnal y ddadl hon heddiw? Mae'r ddeiseb hon, 'Rhagdybiaeth o Blaid Ysgolion Gwledig', yn ymwneud â chod trefniadaeth ysgolion Llywodraeth Cymru a'r amddiffyniad a roddir i ysgolion mewn ardaloedd gwledig. Fel y bydd yr Aelodau'n gwybod, mae diwygiadau diweddar a wnaed i'r cod yn ymgais i ddarparu mesurau diogelwch ac amddiffyniad cryfach i ysgolion gwledig, ac rwy'n llongyfarch y Llywodraeth ar y diwygiadau hynny, sy'n cynnwys rhagdybiaeth yn erbyn cau ysgolion gwledig yn benodol. Daeth y cod diwygiedig i rym ar 1 Tachwedd. Mae hyn yn golygu y bydd yr holl gynigion newydd ar gyfer cau ysgolion neu drefniadaeth ysgolion yn cael eu llywodraethu gan broses newydd. Fodd bynnag, nid yw'n berthnasol i gynigion presennol, ac mae'r ddeiseb hon yn galw ar Lywodraeth Cymru i wneud popeth yn ei gallu i sicrhau bod pob awdurdod lleol yn dilyn ysbryd y cod diwygiedig, hyd yn oed pan fydd cynigion yn cael eu penderfynu o dan yr hen fersiwn. Wrth wraidd y ddeiseb ceir pryder fod rhai awdurdodau lleol wedi symud i gau rhai ysgolion gwledig cyn i'r cod newydd ddod i rym. Yn benodol, mae'r deisebwyr yn pryderu am y bwriad i gau Ysgol Gymuned Bodffordd, ysgol gynradd ger Llangefni, Ynys Môn. Denodd y ddeiseb 5,125 o lofnodion, a hoffwn ddechrau'r ddadl hon drwy gydnabod y gefnogaeth a roddwyd i'r ddeiseb ac ymrwymiad y rheini sydd wedi ymgyrchu i gasglu'r llofnodion. Fel yr amlinellais, mae dyfodol ysgol benodol, Ysgol Gymuned Bodffordd, yn ganolog i'r ddeiseb hon ac i fater dyfodol ysgolion gwledig. Clywodd y Pwyllgor Deisebau fod gan Ysgol Gymuned Bodffordd oddeutu 85 o ddisgyblion ar hyn o bryd. Fel llawer o ysgolion gwledig, mae'n chwarae rhan bwysig yn y gymuned leol, fel man addysg ac fel adnodd cymunedol y gwneir defnydd da ohono. Fodd bynnag, yn wahanol i rai, rydym yn deall mai lefel isel iawn o lefydd gwag sydd ganddi, oddeutu 1.6 y cant yn unig. Mae Cyngor Sir Ynys Môn yn argymell cau Ysgol Gymuned Bodffordd ac ysgol gynradd arall yn Llangefni, Ysgol Corn Hir. Yn eu lle, mae'r cyngor yn bwriadu adeiladu ysgol newydd fwy o faint gyda lle i 360 o blant. Cynhaliwyd ymgynghoriad yn gynharach eleni, ac ar ddiwedd mis Medi, cyhoeddodd cyngor Ynys Môn hysbysiad statudol yn cadarnhau ei fwriad i fwrw ymlaen â chau'r ysgol o fis Medi 2020. Oherwydd bod y broses wedi cychwyn cyn i'r cod newydd ddod i rym, gwnaed y penderfyniad yn unol ag argraffiad cyntaf y cod trefniadaeth ysgolion. O dan y cod newydd rhestrir Ysgol Gymuned Bodffordd fel ysgol wledig, felly, er nad yw'n bosibl gwybod a fyddai'r cod newydd wedi arwain at ganlyniad gwahanol, mae'n rhesymol awgrymu y byddai cyngor Ynys Môn wedi gorfod ystyried y cynnig mewn ffordd wahanol pe bai'r broses wedi'i chychwyn yn ddiweddarach. Mae'r deisebwyr yn ceisio gwneud yr achos y dylai fod yn ofynnol i gynghorau, neu fod disgwyl iddynt weithredu'n unol ag ysbryd y cod newydd am fod awydd Llywodraeth Cymru i gryfhau'r amddiffyniad a gynigir i ysgolion gwledig yn hysbys ers peth amser. Fe ganolbwyntiaf ar y mater ehangach hwn am weddill fy nghyfraniad. Roedd adolygiad o'r polisi mewn perthynas â lleoedd gwag mewn ysgolion, gyda phwyslais ar ysgolion gwledig, yn rhan o'r cytundeb a arweiniodd at benodi Kirsty Williams yn Ysgrifennydd Cabinet dros Addysg ym mis Mehefin 2016. Cyhoeddwyd ymgynghoriad ar ddiwygiadau i'r cod trefniadaeth ysgolion ar gyfer ymgynghori â'r cyhoedd ym mis Mehefin 2017. Roedd hwn yn cynnwys rhagdybiaeth newydd yn erbyn cau ysgolion gwledig. Yn dilyn hyn, daeth y cod newydd i rym o'r diwedd ar 1 Tachwedd eleni. Mae'r rhagdybiaeth yn erbyn cau yn golygu, mewn gwirionedd, fod yna gyfres fwy manwl o weithdrefnau a gofynion ar waith bellach lle yr argymhellir cau ysgolion gwledig. Fel y nododd Ysgrifennydd y Cabinet ei hun yn flaenorol, nid yw hynny'n golygu nad yw ysgolion gwledig byth yn mynd i gau, ond mae'n golygu bod yn rhaid i'r achos dros gau fod yn gryf ac na ddylid gwneud hynny hyd nes y bydd pob opsiwn dichonadwy yn lle cau wedi'u hystyried yn gydwybodol. Mae'r deisebwyr yn dadlau nad yw hyn wedi digwydd yn achos Ysgol Gymuned Bodffordd. Maent yn dadlau fod nifer o gwestiynau'n dal heb eu hateb ddwy flynedd ar ôl codi'r cynnig i gau'r ysgol gyntaf. Mae'r rhain yn cynnwys dyfodol yr ysgol feithrin a grwpiau eraill sy'n defnyddio'r ysgol a pha ystyriaeth y mae'r cyngor wedi'i rhoi i opsiynau eraill fel ffedereiddio gydag ysgolion eraill neu ymestyn yr ysgol bresennol. Wrth wraidd y ddadl mae'r cwestiwn a ddylai awdurdod lleol fwrw ati i gau ysgol wledig heb roi ystyriaeth lawn i'r cod diwygiedig sy'n galw am achos cryfach i oresgyn y rhagdybiaeth yn erbyn cau. Rwy'n ymwybodol nad Ysgol Gymuned Bodffordd yw'r unig ysgol yn y sefyllfa hon. Mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi dweud ar sawl achlysur ei bod hi'n disgwyl i awdurdodau lleol ystyried polisi newydd Llywodraeth Cymru tuag at ysgolion gwledig wrth wneud penderfyniadau ynglŷn ag ad-drefnu ysgolion. Fodd bynnag, mae hi hefyd wedi dweud yn glir nad yw'r cod yn ôl-weithredol ac nad oes unrhyw ofyniad statudol i gydymffurfio â'i ddarpariaethau cyn iddo ddod i rym. I grynhoi, felly, ceir nifer o gwestiynau wrth wraidd y ddeiseb hon a'r ddadl y prynhawn yma. Yn gyntaf, i ba raddau y dylai awdurdodau lleol neu gyrff eraill sy'n argymell cau ysgol ystyried gofynion y cod newydd, hyd yn oed lle nad yw'n ofynnol iddynt wneud hynny'n statudol. Yn ail, sut y gall Llywodraeth Cymru roi grym ymarferol i'w disgwyliad y dylai awdurdodau lleol ystyried ysbryd y cod newydd. Ac yn drydydd, pa gamau eraill y gallai neu y dylai'r Llywodraeth eu cymryd i ddiogelu ysgolion gwledig megis Ysgol Gymuned Bodffordd. Hyd yn hyn, nid yw'r Pwyllgor Deisebau wedi dod i unrhyw gasgliadau ar y mater hwn, ac o ganlyniad rwyf am adael i eraill ymhelaethu ar yr egwyddorion a'r dadleuon sydd wrth wraidd y mater hwn. Rwyf am orffen trwy ddweud y bydd y Pwyllgor Deisebau'n dychwelyd i ystyried y ddeiseb eto mewn cyfarfod yn y dyfodol yng ngoleuni'r cyfraniadau yn ystod y ddadl y prynhawn yma. Diolch yn fawr.