English: Earlier today I met with the World Health Organization - I met with the director for the European region, Dr Hans Kluge. And he was clear that lockdowns are a last resort, but the position we were in was that other measures had not been successful. The rising tide we were seeing - the rising tide of harm - would have led to much greater harm, not just in terms of COVID, but the impact that coronavirus is having in our hospitals today has a direct impact on non-COVID care and non-COVID mortality, and it's foolish in the extreme to deny that reality. The World Health Organization are not saying that the firebreak we have introduced in Wales is inappropriate, they're not saying that it's the wrong thing to do, they're saying we should consider all other measures first, as we have done. This is why we are where we are, because there were not other successful measures for us to implement. The seven-day incidence rate for Wales went from 130 cases per 100,000 to now 260 - it's doubled, despite the firebreak. We know that our NHS faced the real risk of being overwhelmed. The number of people being taken to hospital with coronavirus continues to grow each day - it's up 20 per cent on this time last week. We now have a third of our critical care beds treating COVID patients. Coronavirus is not a mild disease, it is highly infectious, it makes people seriously unwell, and it takes lives. It is a deadly disease. I'm proud that we took the difficult but necessary decision to act earlier in Wales than our colleagues across the border. I say that even though I recognise how difficult that choice is. It is not a choice that I or any other Minister has enjoyed taking, because we know that lockdown does come with real harm. But we're doing this to avoid a much greater harm of an overwhelmed NHS and more people losing their lives from coronavirus and other conditions. And so I do welcome the lockdown choice that England have now made; it reinforces the seriousness of the threat that we face in every nation within the United Kingdom, and I note that the UK Parliament has today approved that four-week lockdown in England. Every one of us still has a role to play in the national effort we are still going through here in Wales to ensure that the firebreak is successful. It remains vital that we continue to observe social distancing, hand washing regularly, and to wear a face mask when required to do so, because the more people we meet, the more who are at risk from coronavirus. And we ask people to think not only about what is permitted and within the rules, but what we should do, and to exercise some personal responsibility and awareness of how we reduce our risk for ourselves, for our friends, family and loved ones. So, everyone in Wales is still required to stay at home and work from home wherever possible, because we know that this virus thrives on human contact. To reduce the amount of interactions, people must not meet others they do not live with, either indoors or outdoors, until the end of the firebreak, with the one exception for adults living alone or single parents, who can still meet with one other household. I also remind people that we chose to prioritise the interests of children and young people. We know the harm that would have been caused to their mental health and well-being, as we saw through the summer when schools were closed. That meant we had to make other choices, including the choices on wider closures. That's why all non-essential retail, leisure, hospitality and tourism businesses have closed. I note that reports are now being made that non-essential retail in England will be restricted in supermarkets in much the same way as we have done here in Wales. Closures too have affected community centres, libraries and recycling centres, and even places of worship. These are difficult and far-reaching choices we have had to make to keep people safe. We have also provided, though, support in terms of businesses - a point that the Member mentioned in his contribution - because I recognise this is an economic risk as well as a public health one. That's why we have £300 million of financial support through this challenging period, and also a £5,000 one-off payment for small businesses that have been required to close as well. That is in addition to the support available from the UK Government, including, of course, following the deterioration in southern England, the reintroduction of the much more generous furlough scheme and self-employed support across the UK. As the First Minister has said, we welcome what the Prime Minister said yesterday in the House of Commons, in response to the leader of the Scottish Conservatives, that furlough would of course be available whenever and wherever it was required within the UK. We expect the Prime Minister to keep his word, given in the House of Commons to the leader of the Scottish Conservatives, and would expect the Prime Minister to instruct any Chancellor in a Government led by him to do the same. The firebreak represents a short, sharp shock to turn back the clock, slow down the virus and buy us more time to help us save lives. We're strengthening winter preparations, including building upon our successful test, trace, protect system. And I really am grateful for the way that people have behaved across Wales in supporting the firebreak. But we said that a successful firebreak would not be visible, in terms of its impact on infection rates, for at least two to three weeks after the firebreak has ended. That means that we're now seeing, in terms of new infections today, the impact of what was taking place two to three weeks ago in the past. But the sacrifices that we are all making during these two weeks will protect the NHS and save lives going forward, as we introduce a series of simpler national rules to come into force from 9 November, which the First Minister outlined yesterday. Everybody should consider carefully how we follow not just the rules but how we take on board the need to think about what we should do. This is all about giving us the greatest opportunity to regain control and, with the end of the year approaching, to avoid a much longer and more damaging national lockdown that we are keen to avoid. I do not follow and agree with the Member's line of argument that coronavirus is somehow lessened in importance or in the harm that it causes. It is a highly infectious disease. It is a deadly disease. It is most likely to cause harm to our poorest communities. Coronavirus is not a great leveller. People who have the least advantages in life are the most likely to suffer harm and death from coronavirus. It reinforces the need to act to bring back some control, to save the lives of our least advantaged communities. I'll give an idea of what that has meant in Wales, with this deadly disease. From 29 February to 23 October, the Office for National Statistics show that in Wales there has been a 12 per cent increase in excess deaths. It's even more significant in England, with a 19 per cent increase in excess deaths. In Wales, that 12 per cent that the Member referred to as so few deaths, that means an extra 2,418 lives have been lost - 2,418 extra families grieving. That is why we acted: to prevent further losses of life and livelihoods. And that is why we all need to play our part, to act to keep friends, family and loved ones safe, to act to keep safe people who we will never meet. The choices are not easy for any of us, but all of us can make a difference. All of us can help to keep Wales safe. Thank you, Deputy Presiding Officer.
Welsh: Yn gynharach heddiw cyfarfûm â Sefydliad Iechyd y Byd - cyfarfûm â chyfarwyddwr y rhanbarth Ewropeaidd, Dr Hans Kluge. Ac roedd yn amlwg mai'r dewis olaf yw cyfyngiadau symud, ond y sefyllfa roeddem ynddi oedd nad oedd mesurau eraill wedi bod yn llwyddiannus. Byddai'r llanw cynyddol roeddem yn ei weld - y llif cynyddol o niwed - wedi arwain at lawer mwy o niwed, nid yn unig niwed COVID, ond mae'r effaith y mae coronafeirws yn ei chael yn ein hysbytai heddiw yn effeithio'n uniongyrchol ar ofal nad yw'n ofal COVID a marwolaethau nad ydynt yn rhai COVID, a pheth ffôl iawn yw gwadu'r realiti hwnnw. Nid yw Sefydliad Iechyd y Byd yn dweud bod y cyfnod atal byr rydym wedi'i gyflwyno yng Nghymru yn amhriodol, nid ydynt yn dweud mai dyna'r peth anghywir i'w wneud, maent yn dweud y dylem ystyried pob mesur arall yn gyntaf, fel rydym wedi'i wneud. Dyna pam ein bod yn y sefyllfa rydym ynddi, oherwydd nid oedd mesurau llwyddiannus eraill inni eu gweithredu. Aeth y gyfradd achosion dros saith diwrnod yng Nghymru o 130 o achosion ym mhob 100,000 i fyny i 260 o achosion erbyn hyn - mae wedi dyblu, er gwaethaf y cyfnod atal byr. Gwyddom fod ein GIG yn wynebu risg wirioneddol o gael ei orlethu. Mae nifer y bobl a gludir i'r ysbyty gyda'r coronafeirws yn parhau i dyfu bob dydd - mae wedi cynyddu 20 y cant ers yr adeg hon yr wythnos diwethaf. Erbyn hyn mae traean ein gwelyau gofal critigol yn trin cleifion COVID. Nid clefyd ysgafn yw coronafeirws, mae'n heintus iawn, mae'n gwneud pobl yn ddifrifol wael, ac mae'n lladd. Mae'n glefyd angheuol. Rwy'n falch ein bod wedi gwneud y penderfyniad anodd ond angenrheidiol i weithredu'n gynharach yng Nghymru nag y gwnaeth ein cymheiriaid dros y ffin. Rwy'n dweud hynny er fy mod yn cydnabod pa mor anodd yw'r dewis hwnnw. Nid yw'n ddewis rwyf fi nac unrhyw Weinidog arall wedi mwynhau ei wneud, oherwydd gwyddom fod gosod cyfyngiadau symud yn achosi niwed gwirioneddol. Ond rydym yn gwneud hyn er mwyn osgoi llawer mwy o niwed yn sgil gorlethu'r GIG a mwy o bobl yn marw o'r coronafeirws a chyflyrau eraill. Ac felly rwy'n croesawu'r cyfyngiadau y mae Lloegr bellach wedi dewis eu gosod; maent yn pwysleisio difrifoldeb y bygythiad a wynebwn ym mhob gwlad yn y Deyrnas Unedig, a sylwaf fod Senedd y DU heddiw wedi cymeradwyo'r cyfyngiadau am bedair wythnos yn Lloegr. Mae gan bob un ohonom rôl i'w chwarae o hyd yn yr ymdrech genedlaethol rydym yn dal i fynd drwyddi yma yng Nghymru i sicrhau bod y cyfnod atal byr yn llwyddiannus. Mae'n parhau'n hanfodol ein bod yn dal i gydymffurfio â mesurau cadw pellter cymdeithasol, golchi dwylo'n rheolaidd, a gwisgo masg wyneb pan fo gofyn gwneud hynny, oherwydd po fwyaf o bobl rydym yn cyfarfod â hwy, y mwyaf o berygl sydd yna o ddal coronafeirws. A gofynnwn i bobl feddwl nid yn unig am yr hyn a ganiateir ac sydd o fewn y rheolau, ond yr hyn y dylem ei wneud, ac arfer cyfrifoldeb personol ac ymwybyddiaeth o sut y gallwn leihau'r risg i ni ein hunain, i'n ffrindiau, ein teulu a'n hanwyliaid. Felly, mae'n dal i fod yn ofynnol i bawb yng Nghymru aros gartref a gweithio gartref lle bynnag y bo modd, oherwydd gwyddom fod y feirws hwn yn ffynnu ar gyswllt dynol. Er mwyn lleihau faint o ryngweithio sy'n digwydd, rhaid i bobl beidio â chyfarfod ag eraill nad ydynt yn byw gyda hwy, naill ai dan do neu yn yr awyr agored, tan ddiwedd y cyfnod atal byr, ac eithrio'n unig oedolion sy'n byw ar eu pen eu hunain neu rieni sengl, sy'n dal i allu cyfarfod ag un aelwyd arall. Rwy'n atgoffa pobl hefyd ein bod wedi dewis blaenoriaethu lles plant a phobl ifanc. Gwyddom am y niwed a fyddai wedi'i achosi i'w hiechyd meddwl a'u lles, fel y gwelsom drwy'r haf pan oedd yr ysgolion ar gau. Golygai hynny fod yn rhaid inni wneud dewisiadau eraill, gan gynnwys y dewisiadau ar gau'n ehangach. Dyna pam fod pob busnes manwerthu nwyddau nad ydynt yn hanfodol, hamdden, lletygarwch a thwristiaeth wedi cau. Nodaf fod yna adroddiadau bellach y bydd manwerthu nad yw'n hanfodol yn Lloegr yn cael ei gyfyngu mewn archfarchnadoedd yn debyg i'r ffordd y'i gwnaethom yma yng Nghymru. Mae cau hefyd wedi effeithio ar ganolfannau cymunedol, llyfrgelloedd a chanolfannau ailgylchu, a hyd yn oed mannau addoli. Mae'r rhain yn ddewisiadau anodd a phellgyrhaeddol y bu'n rhaid inni eu gwneud er mwyn cadw pobl yn ddiogel. Ond hefyd, rydym wedi darparu cymorth i fusnesau - pwynt y soniodd yr Aelod amdano yn ei gyfraniad - oherwydd rwy'n cydnabod bod hon yn risg economaidd yn ogystal ag un iechyd cyhoeddus. Dyna pam fod gennym £300 miliwn o gymorth ariannol drwy'r cyfnod heriol hwn, a hefyd taliad untro o £5,000 i fusnesau bach y bu'n rhaid iddynt gau. Mae hynny'n ychwanegol at y cymorth sydd ar gael gan Lywodraeth y DU, gan gynnwys wrth gwrs, yn dilyn y dirywiad yn ne Lloegr, ailgyflwyno'r cynllun ffyrlo llawer mwy hael a chymorth i'r hunangyflogedig ledled y DU. Fel y dywedodd Prif Weinidog Cymru, rydym yn croesawu'r hyn a ddywedodd Prif Weinidog y DU ddoe yn Nhŷ'r Cyffredin mewn ymateb i arweinydd Ceidwadwyr yr Alban, y byddai'r cynllun ffyrlo hwnnw ar gael pryd bynnag a lle bynnag y mae ei angen yn y DU. Disgwyliwn i'r Prif Weinidog gadw ei air, a roddwyd yn Nhŷ'r Cyffredin i arweinydd Ceidwadwyr yr Alban, a byddem yn disgwyl iddo gyfarwyddo unrhyw Ganghellor mewn Llywodraeth o dan arweiniad ef i wneud yr un peth. Mae'r cyfnod atal byr yn sioc fer a sydyn er mwyn troi'r cloc yn ôl, arafu'r feirws a phrynu mwy o amser i'n helpu i achub bywydau. Rydym yn cryfhau paratoadau'r gaeaf, gan gynnwys adeiladu ar ein system brofi, olrhain, diogelu lwyddiannus. Ac rwy'n ddiolchgar iawn am y ffordd y mae pobl wedi ymddwyn ledled Cymru drwy gefnogi'r cyfnod atal byr. Ond dywedasom na fyddai llwyddiant y cyfnod atal byr i'w weld, o ran ei effaith ar gyfraddau heintio, am o leiaf bythefnos i dair wythnos ar ôl i'r cyfnod atal byr ddod i ben. Mae hynny'n golygu, o ran heintiau newydd heddiw, ein bod yn gweld effaith yr hyn oedd yn digwydd ddwy i dair wythnos yn ôl yn y gorffennol. Ond bydd yr aberth rydym i gyd yn ei gwneud yn ystod y pythefnos hwn yn diogelu'r GIG ac yn achub bywydau wrth symud ymlaen, wrth inni gyflwyno cyfres o reolau cenedlaethol symlach i ddod i rym ar 9 Tachwedd, rheolau a amlinellwyd gan y Prif Weinidog ddoe. Dylai pawb ystyried yn ofalus sut rydym yn dilyn y rheolau a hefyd sut rydym yn ystyried yr angen i feddwl am yr hyn y dylem ei wneud. Mae hyn i gyd yn ymwneud â rhoi'r cyfle gorau inni adfer rheolaeth a chyda diwedd y flwyddyn yn agosáu, er mwyn osgoi cyfnod o gyfyngiadau symud cenedlaethol llawer hirach a mwy niweidiol yr ydym yn awyddus i'w osgoi. Nid wyf yn dilyn nac yn cytuno â dadl yr Aelod fod coronafeirws rywsut yn yn llai pwysig nac yn llai niweidiol. Mae'n glefyd heintus iawn. Mae'n glefyd angheuol. Mae'n fwyaf tebygol o achosi niwed i'n cymunedau tlotaf. Nid yw coronafeirws yn taro pawb yr un fath. Y bobl sydd â'r lleiaf o fanteision mewn bywyd yw'r rhai mwyaf tebygol o ddioddef niwed a marwolaeth o'r coronafeirws. Mae'n atgyfnerthu'r angen i weithredu er mwyn adfer rhywfaint o reolaeth, er mwyn achub bywydau ein cymunedau mwyaf difreintiedig. Fe roddaf syniad o'r hyn y mae hynny wedi'i olygu yng Nghymru, gyda'r clefyd angheuol hwn. Rhwng 29 Chwefror a 23 Hydref, mae'r Swyddfa Ystadegau Gwladol yn dangos y bu cynnydd o 12 y cant yn nifer y marwolaethau ychwanegol yng Nghymru. Mae hyd yn oed yn fwy sylweddol yn Lloegr, gyda chynnydd o 19 y cant yn nifer y marwolaethau ychwanegol. Yng Nghymru, mae'r 12 y cant y cyfeiriodd yr Aelod ato fel cyn lleied o farwolaethau yn golygu bod 2,418 o fywydau ychwanegol wedi'u colli - 2,418 o deuluoedd ychwanegol yn galaru. Dyna pam ein bod wedi gweithredu: er mwyn atal rhag colli rhagor o fywydau a bywoliaeth pobl. A dyna pam mae angen i bob un ohonom chwarae ein rhan, gweithredu i gadw ffrindiau, teulu ac anwyliaid yn ddiogel, gweithredu i gadw pobl na fyddwn byth yn cyfarfod â hwy'n ddiogel. Nid yw'r dewisiadau'n hawdd i'r un ohonom, ond gall pob un ohonom wneud gwahaniaeth. Gall pob un ohonom helpu i gadw Cymru'n ddiogel. Diolch, Ddirprwy Lywydd.