English: Diolch. I've been busy scribbling notes. I thank everyone for their contribution and the Minister for her response. The Minister told us that she had listened very carefully, doing lots of work because it's all very complex, but, as Russell George pointed out, there's no targeting, no vision. Twenty expert charities are also calling for a cancer strategy. At least the Minister accepted, quote, 'There's a lot more we can do.' Having listened to the Minister, I have to say it is scandalous that they're seeking to delete a motion calling on them to urgently publish a workforce recruitment and retention plan for cancer specialists and to publish a full cancer strategy, setting out how Wales will tackle cancer over five years. Instead, they offer us a quality statement for cancer that lacks detail, sets only minimum standards for cancer services and avoids quantifiable monitoring and accountability. It also avoids public understanding. The public understand words like 'strategy', but nobody understands what a 'quality statement' is, unless you're in the upper echelons of, for instance, human resource management or setting corporate goals for publishing at the front of your annual accounts and reports to your shareholders. That is not a term that is accessible to the people we're trying to help. As we heard, Wales will soon be the only country in the United Kingdom without a cancer strategy - will soon be, Minister. The public understand a strategy, but, as I said, a quality statement is a cop-out by those who wish to avoid accountability. Despite progress in recent months, the Welsh Government's targets remain unmet and waiting lists continue to rise. Even before the pandemic, cancer waiting times had not been met since 2008 and four times the number of people were waiting over a year for treatment in Wales than the whole of England. Even before the pandemic, the Welsh cancer intelligence unit's data showed that Wales had the lowest survival rates for six cancers, and the second lowest for three, in the UK. Last month I hosted the online Wales ovarian cancer awareness meeting, organised by Target Ovarian Cancer and the National Federation of Women's Institutes, where we heard that, prior to the pandemic, only 37 per cent of women with ovarian cancer in Wales were diagnosed at an early stage. And I acknowledge and thank the Minister for the letter I've received today from her regarding that. And, yes, the number of women diagnosed with the condition has fallen, but it is still scandalous that 63 per cent of women were only diagnosed at a later stage, reducing their chances of survival. Two weeks ago I met with Macmillan Cancer Support. Our discussion included the increase in benefits applications by people who are terminally ill, reflecting both increased later stage diagnosis during the pandemic and forecasted future growth in demand. We discussed the need for the Welsh Government's quality statement for cancer to include milestones and community services. Two weeks ago I met Prostate Cancer UK. Our discussion included the many risk categories of early-stage prostate cancer not diagnosed since the pandemic. I do welcome the news that they're launching, with the NHS, on 17 February, a prostate cancer awareness campaign, aimed at men in the highest-risk groups. Cancer Research Wales states that, even prior to the current crisis, Wales performed poorly on many measures relating to the diagnosis, treatment and survival of cancer, adding that the impact of the pandemic on cancer services, especially its workforce, is concerning. And the Less Survivable Cancers Taskforce is continuing to raise the profile of the six less survivable cancers, and to highlight the critical importance of early diagnosis in improving survival. In opening today's debate, Russell George stated that the current cancer treatment times are not catching up, that Welsh cancer survival rates have been stalling for many years, and the system was broken even before the pandemic. He referred to the years of chronic understaffing and shortage of cancer specialists, and he urged the Welsh Government to publish a full workforce recruitment and retention plan for cancer specialists and a full cancer strategy. Rhun ap Iorwerth moved the Plaid Cymru amendment urging the Welsh Government to complete the roll-out of multidisciplinary diagnostic centres across Wales as a matter of priority, which we, of course, fully support, alongside Plaid Cymru. He referred to the clear absence of a national cancer strategy and pointed out that cancer survival rates in Wales were below those in our fellow British nations and other nations across Europe. They're voting against the Labour Government amendment - of course, so will we. And he's asked the Welsh Government to instead listen to the over 20 charities forming Wales Cancer Alliance, as did Russell George in response to the Minister at the end. These aren't just happy volunteers or, sadly, bereaved families, these are experts. These are people who have the technical knowledge, expertise and front-line knowledge to be able to help Government do things the right way, and must be listened to. Laura Anne Jones referred to the 19,600 people in Wales tragically diagnosed with cancer each year. She said survival rates in Wales have improved, but they're still well below the UK average, and that we need decisive and determined action to improve cancer survival in Wales in the future, with a comprehensive cancer strategy alongside a preventative agenda. Gareth Davies referred to early diagnosis being key to survival, but the specialist cancer workforce is actually forecast to fall. He talked about the need to address historical staffing shortages, both in diagnostics and clinical oncology, and he said it's time for an ambitious cancer strategy and workforce plan to eradicate needless, avoidable deaths. Janet Finch-Saunders stated that under the Labour Welsh Government, thousands are being let down and that this is not something that's just cropped up on them. She called for the gap in provision for the dental health needs of cancer patients to be filled also. Well, even before COVID, Wales was already behind other UK nations in terms of cancer survival rates. As we heard from many speakers, from Plaid and, of course, Welsh Conservatives, it's not just the UK; we're behind many of our international partners also. Now, Welsh cancer services are struggling to cope with the tsunami - and we've heard that word many times - of missed cancer diagnoses and the appearance of later-stage cancers. When this is added to years of chronic understaffing, it's easy to understand why cancer charities say that the cancer quality statement lacks both detail and ambition. It is not a national strategy. I urge Members to support our motion accordingly. Diolch.
Welsh: Diolch. Rwyf wedi bod yn brysur yn ysgrifennu nodiadau. Diolch i bawb am eu cyfraniad ac i'r Gweinidog am ei hymateb. Dywedodd y Gweinidog wrthym ei bod wedi gwrando'n ofalus iawn, ac yn gwneud llawer o waith gan ei fod i gyd yn gymhleth iawn, ond fel y nododd Russell George, nid oes unrhyw dargedu, dim gweledigaeth. Mae 20 o elusennau arbenigol hefyd yn galw am strategaeth canser. O leiaf fe dderbyniodd y Gweinidog, ac rwy'n dyfynnu, 'Mae llawer mwy y gallwn ei wneud.' Ar ôl gwrando ar y Gweinidog, rhaid imi ddweud ei bod yn warthus eu bod yn ceisio dileu cynnig yn galw arnynt i gyhoeddi cynllun recriwtio a chadw'r gweithlu ar frys ar gyfer arbenigwyr canser a chyhoeddi strategaeth ganser lawn, yn nodi sut y bydd Cymru'n mynd i'r afael â chanser dros bum mlynedd. Yn hytrach, maent yn cynnig datganiad ansawdd ar gyfer canser sy'n brin o fanylion, ac sydd ond yn gosod safonau gofynnol ar gyfer gwasanaethau canser gan osgoi monitro ac atebolrwydd mesuradwy. Mae hefyd yn osgoi dealltwriaeth y cyhoedd. Mae'r cyhoedd yn deall geiriau fel 'strategaeth', ond nid oes neb yn deall beth yw 'datganiad ansawdd', oni bai eich bod yn perthyn i'r haenau uchaf yn y maes rheoli adnoddau dynol neu'n gosod nodau corfforaethol ar gyfer eu cyhoeddi ar flaen eich cyfrifon blynyddol ac adroddiadau i'ch cyfranddalwyr. Nid yw'n derm sy'n hygyrch i'r bobl rydym yn ceisio eu helpu. Fel y clywsom, cyn bo hir Cymru fydd yr unig wlad yn y Deyrnas Unedig heb strategaeth canser - cyn bo hir, Weinidog. Mae'r cyhoedd yn deall strategaeth, ond fel y dywedais, mae datganiad ansawdd yn ffordd o osgoi atebolrwydd i'r rhai sy'n dymuno gwneud hynny. Er gwaethaf y cynnydd a wnaed yn y misoedd diwethaf, mae targedau Llywodraeth Cymru yn parhau heb eu cyrraedd ac mae rhestrau aros yn parhau i godi. Hyd yn oed cyn y pandemig, nid oedd amseroedd aros ar gyfer canser wedi'u cyrraedd ers 2008 ac roedd pedair gwaith y nifer o bobl yn aros dros flwyddyn am driniaeth yng Nghymru nag yn Lloegr gyfan. Hyd yn oed cyn y pandemig, dangosodd data uned gwybodaeth canser Cymru mai Cymru oedd â'r cyfraddau goroesi isaf ar gyfer chwe math o ganser, a'r ail isaf ar gyfer tri math, yn y DU. Y mis diwethaf, chynheliais gyfarfod ymwybyddiaeth o ganser yr ofari Cymru ar-lein, digwyddiad a drefnwyd gan Target Ovarian Cancer a Ffederasiwn Cenedlaethol Sefydliadau'r Merched, lle y clywsom, cyn y pandemig, mai dim ond 37 y cant o fenywod â chanser yr ofari yng Nghymru a gafodd ddiagnosis cynnar. Ac rwy'n cydnabod ac yn diolch i'r Gweinidog am y llythyr a gefais ganddi heddiw ynglŷn â hynny. Ac ydy, mae nifer y menywod sy'n cael diagnosis o'r cyflwr wedi gostwng, ond mae'n dal i fod yn warthus mai dim ond ar gam diweddarach y cafodd 63 y cant o fenywod ddiagnosis, gan leihau eu gobaith o oroesi. Bythefnos yn ôl, cyfarfûm â Cymorth Canser Macmillan. Roedd ein trafodaeth yn cynnwys y cynnydd mewn ceisiadau am fudd-daliadau gan bobl sydd â salwch terfynol, gan adlewyrchu'r cynnydd mewn diagnosis ar gam diweddarach yn ystod y pandemig a'r twf a ragwelir yn y galw yn y dyfodol. Trafodwyd yr angen i ddatganiad ansawdd Llywodraeth Cymru ar gyfer canser gynnwys cerrig milltir a gwasanaethau cymunedol. Bythefnos yn ôl, cyfarfûm â Prostate Cancer UK. Roedd ein trafodaeth yn cynnwys y nifer o gategorïau risg o ganser y prostad cam cynnar na wnaed diagnosis ohono ers y pandemig. Rwy'n croesawu'r newyddion eu bod yn lansio ymgyrch godi ymwybyddiaeth o ganser y prostad gyda'r GIG ar 17 Chwefror, wedi'i hanelu at ddynion yn y grwpiau risg uchaf. Dywed Cancer Research Cymru fod Cymru, hyd yn oed cyn yr argyfwng presennol, wedi perfformio'n wael ar lawer o fesurau'n ymwneud â diagnosis, triniaeth a goroesi canser, gan ychwanegu bod effaith y pandemig ar wasanaethau canser, yn enwedig ei weithlu, yn peri pryder. Ac mae'r Tasglu Canserau Llai Goroesadwy yn parhau i godi proffil y chwe math o ganser llai goroesadwy, ac i dynnu sylw at bwysigrwydd hanfodol diagnosis cynnar er mwyn gwella'r gobaith o oroesi. Wrth agor y ddadl heddiw, dywedodd Russell George nad yw'r amseroedd triniaeth canser presennol yn dal i fyny, fod cyfraddau goroesi canser Cymru wedi bod yn arafu ers blynyddoedd lawer, a bod y system wedi torri hyd yn oed cyn y pandemig. Cyfeiriodd at y blynyddoedd o brinder staff cronig a phrinder arbenigwyr canser, ac anogodd Lywodraeth Cymru i gyhoeddi cynllun recriwtio a chadw gweithlu llawn ar gyfer arbenigwyr canser a strategaeth ganser lawn. Cynigiodd Rhun ap Iorwerth welliant Plaid Cymru yn annog Llywodraeth Cymru i gwblhau'r gwaith o gyflwyno canolfannau diagnostig amlddisgyblaethol ledled Cymru fel mater o flaenoriaeth, rhywbeth rydym ni'n ei gefnogi'n llawn gyda Phlaid Cymru, wrth gwrs. Cyfeiriodd at absenoldeb amlwg strategaeth ganser genedlaethol a thynnodd sylw at y ffaith bod cyfraddau goroesi canser yng Nghymru yn is na'r rhai yn y gwledydd eraill ym Mhrydain a gwledydd eraill ledled Ewrop. Maent yn pleidleisio yn erbyn gwelliant y Llywodraeth Lafur - ac fe wnawn ninnau hynny hefyd wrth gwrs. Ac mae wedi gofyn i Lywodraeth Cymru wrando yn hytrach ar y dros 20 o elusennau sy'n ffurfio Cynghrair Canser Cymru, fel y gwnaeth Russell George mewn ymateb i'r Gweinidog ar y diwedd. Nid gwirfoddolwyr hapus yw'r rhain neu deuluoedd mewn profedigaeth; arbenigwyr ydynt. Dyma'r bobl sydd â'r wybodaeth dechnegol, yr arbenigedd a'r wybodaeth rheng flaen i allu helpu'r Llywodraeth i wneud pethau yn y ffordd gywir, a rhaid gwrando arnynt. Cyfeiriodd Laura Anne Jones at y 19,600 o bobl yng Nghymru bob blwyddyn sydd, yn drasig iawn, yn cael diagnosis o ganser. Dywedodd fod cyfraddau goroesi yng Nghymru wedi gwella, ond eu bod yn dal i fod yn llawer is na chyfartaledd y DU, a bod angen gweithredu pendant a phenderfynol i wella cyfraddau goroesi canser yng Nghymru yn y dyfodol, gyda strategaeth ganser gynhwysfawr ochr yn ochr ag agenda ataliol. Nododd Gareth Davies fod diagnosis cynnar yn allweddol i allu goroesi, ond rhagwelir y bydd y gweithlu canser arbenigol yn lleihau mewn gwirionedd. Soniodd am yr angen i fynd i'r afael â phrinder staff hanesyddol mewn diagnosteg ac oncoleg glinigol, a dywedodd ei bod yn bryd cael strategaeth ganser uchelgeisiol a chynllun gweithlu i ddileu marwolaethau diangen y gellir eu hosgoi. Dywedodd Janet Finch-Saunders fod miloedd yn cael cam o dan Lywodraeth Lafur Cymru ac nad yw hyn yn rhywbeth sydd newydd godi ei ben iddynt. Galwodd am lenwi'r bwlch yn y ddarpariaeth ar gyfer anghenion iechyd deintyddol cleifion canser hefyd. Wel, hyd yn oed cyn COVID, roedd Cymru eisoes yn llusgo ar ôl gwledydd eraill y DU gyda'i chyfraddau goroesi canser. Fel y clywsom gan lawer o siaradwyr, o Blaid Cymru a'r Ceidwadwyr Cymreig wrth gwrs, nid y DU yn unig ydyw; rydym yn llusgo ar ôl llawer o'n partneriaid rhyngwladol hefyd. Nawr, mae gwasanaethau canser Cymru yn ei chael hi'n anodd ymdopi â'r tswnami - ac rydym wedi clywed y gair hwnnw droeon - o ganser y methwyd gwneud diagnosis ohono ac ymddangosiad canserau ar gam diweddarach. Pan ychwanegir hyn at flynyddoedd o brinder staff cronig, mae'n hawdd deall pam y mae elusennau canser yn dweud nad yw'r datganiad ansawdd ar gyfer canser yn ddigon manwl ac uchelgeisiol. Nid yw'n strategaeth genedlaethol. Rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi ein cynnig yn unol â hynny. Diolch.