English: Thank you for your statement. It's actually a decade now since I led a short debate here calling on Wales to adopt the armed forces covenant, and what a long way we've all come in the decade since. But, of course, as the Royal British Legion states, remembrance itself does not glorify war, and its symbol, the red poppy, is a sign of both remembrance and hope for a peaceful future. Last Friday I was honoured to attend and speak at the armed forces covenant signing by businesses from across north Wales at the Adventure Parc Snowdonia. And on Sunday I laid a wreath, alongside Lesley Griffiths, at the remembrance service in Wrexham, attended by thousands and thousands of local people. You refer to the seventy-fifth anniversary of D-day and your uncle Tommy. Well, my stepdad Mack, as we called him, sadly no longer with us, flew a glider on D-day and never wanted to talk about his experiences afterwards, but I think that was the reality of the experience so many faced on that occasion. You referred to training for front-line service providers to raise awareness of the covenant, which is clearly critical, and to the employment pathway and employers toolkit. Again, early this year, I was pleased to host the launch of the first national veterans awards for Wales, celebrating ex-forces personnel and the contribution they had made to civilian life after transitioning from the military, going above and beyond and excelling in their relevant fields. Moving on to specific points, SSAFA have said that 74 per cent of veterans experience problems in the first three years of transition, 80 per cent in the first five years. And of the 15,000 men and women leaving the armed forces each year, it's expected that nearly nine out of 10 will transition successfully, utilising the skills they've acquired during their military service, but a small minority will encounter serious problems after they leave. And there's some evidence that this number is growing - whether it's mental health or emotional well-being problems, difficulties finding or keeping employment, relationship difficulties or breakdown, physical health problems or others, but those were amongst the most serious reported. In Wales there are approximately 48,338 veterans, we believe, of working age living here, but veterans themselves are far more likely to be older, with a significantly higher percentage aged over 75, and almost two thirds aged over 65, putting more pressure on support services for those older veterans with complex needs. Male veterans of retirement age are more likely to report experiencing, for example, heart, blood pressure and/or circulatory problems. So, what consideration is the Welsh Government, in terms of its health provision, giving to the specific complex needs of veterans - not just giving them the entitlement to priority treatment, but to acknowledging the need to perhaps engage with them in a practical and sympathetic way when they do access services? We know that the Army Families Federation has raised concerns about the trend of some local authorities not giving the appropriate discounts on the council tax reduction scheme for armed forces families. Could you therefore provide an update on how the Welsh Government is engaging with that concern and ensuring it's providing adequate signposting to help and support armed forces personnel who are able to apply for that? We know that in Scotland there's an independent veterans commissioner giving impartial advice to the Scottish Government on how to support the veterans and ex-forces community in public authority provision in Scotland and promoting veterans as valuable assets in their communities. The Scottish Government has also established a Government Minister with specific responsibility for veterans. In the UK Government, the Prime Minister has established an office for veterans' affairs within the Cabinet Office and appointed a Minister for defence people and veterans. But the cross-party group on armed forces and cadets's inquiry into the armed forces covenant found that 'There is insufficient accountability to ensure that those organisations that have subscribed to the Covenant are actually fulfilling their obligations'. In the absence of the specific officers and roles existing in other parts of the UK, how will the Welsh Government address that specific concern? You referred to education and the pupil level annual school census. The Welsh Government said it's committed to changing the pupil level annual school census to include a question on service children. Can you provide an update on the timeline for that? In terms of mental health needs, we know that the Royal British Legion has stated that one in 10 in the ex-service community have reported feeling depressed - equating to 31,000 individuals in Wales. There's also the prevalence of common mental health disorders in the UK armed forces, estimated at 20 per cent, alongside alcohol misuse at 13 per cent and post-traumatic stress disorder at 6 per cent. The Help for Heroes grant for Veterans NHS Wales, providing support for that community for three years, of £517,000 to employ three full-time veterans' therapists, ends next September, 2020. And I'm told that the service will need funding, additionally, of approximately £160,000 each year to retain those posts, if they're to keep waiting time for treatment under Welsh Government targets of 26 weeks. So, what consideration will the Welsh Government therefore be giving to funding those veterans' services in its forthcoming budget? I appreciate you can't tell us how much, but what consideration will you be giving to that?
Welsh: Diolch i chi am eich datganiad. Mewn gwirionedd bu degawd erbyn hyn ers i mi arwain dadl fer yn y fan hon yn galw ar Gymru i fabwysiadu cyfamod y lluoedd arfog, ac rydym ni i gyd wedi troedio llwybr hir yn ystod y degawd oddi ar hynny. Ond, wrth gwrs, fel mae'r Lleng Brydeinig Frenhinol yn ei ddweud, nid yw'r cofio ynddo'i hun yn gogoneddu rhyfel, ac mae'r symbol sydd iddo, y pabi coch, yn arwydd o goffadwriaeth a gobaith am ddyfodol heddychlon. Ddydd Gwener diwethaf, cefais i'r fraint o fod yn bresennol a dweud gair yn seremoni arwyddo cyfamod y lluoedd arfog gan fusnesau o bob rhan o'r gogledd ym Mharc Antur Eryri. Ac yna ddydd Sul fe osodais i dorch, ynghyd â Lesley Griffiths, yn y gwasanaeth coffa yn Wrecsam, lle daeth miloedd ar filoedd o bobl leol ynghyd. Rydych chi'n cyfeirio at saith deg a phump o flynyddoedd ers D-Day a'ch ewythr Tommy. Wel, fe wnaeth fy llysdad i, sef Mack, fel yr oeddem ni'n ei alw, sydd wedi ymadael â ni erbyn hyn ysywaeth, hedfan gleider ar D-Day ac nid oedd ef eisiau siarad am ei brofiadau byth ar ôl hynny. Ond rwy'n credu mai dyna wir sylwedd y profiad y gwnaeth llawer ei wynebu ar yr achlysur hwnnw. Roeddech chi'n cyfeirio at hyfforddiant i ddarparwyr gwasanaethau rheng flaen i godi ymwybyddiaeth o'r cyfamod, sy'n amlwg yn hanfodol, ac at y llwybr cyflogaeth a phecyn cymorth i gyflogwyr. Unwaith eto, yn gynnar eleni, roeddwn i'n falch o gynnal lansiad y gwobrau cenedlaethol cyntaf i gyn-filwyr yng Nghymru, a oedd yn dathlu cyn-bersonél y lluoedd arfog a'r cyfraniad a wnaethant i fywyd sifil ar ôl ymadael â'r fyddin, gan fynd y tu hwnt i ddisgwyliadau yn eu meysydd perthnasol. Gan symud ymlaen at bwyntiau penodol, mae SSAFA wedi dweud bod 74 y cant o gyn-filwyr yn cael problemau yn nhair blynedd gyntaf y pontio i fywyd sifil, sef 80 y cant yn y pum mlynedd gyntaf. Ac o'r 15,000 o ddynion a menywod sy'n gadael y lluoedd arfog bob blwyddyn, disgwylir y bydd bron naw o bob 10 yn pontio'n llwyddiannus, gan ddefnyddio'r sgiliau y maen nhw wedi eu dysgu yn ystod eu gwasanaeth milwrol, ond fe fydd yna leiafrif bychan yn wynebu problemau difrifol ar ôl iddyn nhw ymadael. Ac fe geir rhyw gymaint o dystiolaeth bod y nifer hwn yn cynyddu - boed yn broblemau iechyd meddwl neu les emosiynol, anawsterau o ran dod o hyd i waith neu gadw gwaith, anawsterau o ran perthynas neu dor perthynas, problemau iechyd corfforol neu rai eraill, ond y rhain oedd ymhlith y rhai mwyaf difrifol yr adroddwyd amdanynt. Yng Nghymru, mae tua 48,338 o gyn-filwyr, fe gredwn, sydd o oedran gwaith yn byw yma, ond mae'r cyn-filwyr eu hunain yn llawer mwy tebygol o fod yn hŷn, gyda chanran sylweddol dros 75 oed, a bron i ddwy ran o dair dros 65 oed, gan roi mwy o bwysau ar wasanaethau cymorth i gyn-filwyr hŷn sydd ag anghenion cymhleth. Mae cyn-filwyr o oedran ymddeol yn fwy tebygol o nodi eu bod yn dioddef, er enghraifft, problemau gyda'r galon, pwysedd gwaed a/neu gylchrediad y gwaed. Felly, pa ystyriaeth y mae Llywodraeth Cymru, o ran ei darpariaeth iechyd, yn ei rhoi i anghenion cymhleth penodol cyn-filwyr - nid yn unig i roi'r hawl iddynt gael triniaeth â blaenoriaeth, ond i gydnabod yr angen efallai i ymgysylltu â nhw mewn ffordd ymarferol a chydymdeimladol pan fyddant yn defnyddio'r gwasanaethau? Gwyddom fod Ffederasiwn Teuluoedd y Fyddin wedi mynegi pryderon am duedd rhai awdurdodau lleol i beidio â rhoi'r disgowntiau priodol ar gynllun gostyngiadau'r dreth gyngor i deuluoedd y lluoedd arfog. A allech chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf inni felly am sut y mae Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu o ran y pryder hwn ac yn sicrhau ei bod yn darparu mynegbyst addas i helpu a chefnogi personél y lluoedd arfog sy'n gymwys i wneud cais ynglŷn â hynny? Gwyddom fod yna gomisiynydd annibynnol ar gyfer cyn-filwyr yn yr Alban sy'n rhoi cyngor diduedd i Lywodraeth yr Alban ar sut i gefnogi cymuned y cyn-filwyr a'r rhai sydd wedi gadael y lluoedd arfog o ran darpariaeth awdurdodau cyhoeddus yn yr Alban a hyrwyddo cyn-filwyr fel asedau gwerthfawr yn eu cymunedau. Mae Llywodraeth yr Alban wedi sefydlu Gweinidog yn y Llywodraeth hefyd sydd â chyfrifoldeb penodol dros gyn-filwyr. Yn Llywodraeth y DU, mae'r Prif Weinidog wedi sefydlu swyddfa ar gyfer materion cyn-filwyr o fewn Swyddfa'r Cabinet ac wedi penodi Gweinidog ar gyfer pobl sy'n ymwneud ag amddiffyn y wlad a chyn-filwyr. Ond fe ganfu ymchwiliad y grŵp trawsbleidiol ar y lluoedd arfog a'r cadetiaid i gyfamod y lluoedd arfog fod Diffyg atebolrwydd i sicrhau bod y sefydliadau hynny sydd wedi tanysgrifio i'r cyfamod mewn gwirionedd yn cyflawni eu rhwymedigaethau. Yn absenoldeb y swyddogion a'r swyddogaethau penodol sy'n bodoli mewn rhannau eraill o'r DU, sut wnaiff Llywodraeth Cymru fynd i'r afael â'r pryder arbennig hwnnw? Roeddech chi'n cyfeirio at addysg a'r cyfrifiad ysgolion blynyddol ar lefel disgyblion. Dywedodd Llywodraeth Cymru ei bod wedi ymrwymo i newid y cyfrifiad ysgolion blynyddol ar lefel disgyblion i gynnwys cwestiwn ar blant y lluoedd arfog. A wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y llinell amser ar gyfer hynny? O ran anghenion iechyd meddwl, gwyddom fod y Lleng Brydeinig Frenhinol wedi datgan bod un ym mhob 10 yng nghymuned y rhai sydd wedi gadael y lluoedd arfog wedi dweud eu bod nhw'n teimlo'n isel eu hysbryd - sy'n cynrychioli 31,000 o unigolion yng Nghymru. Mae hefyd achosion niferus o anhwylderau iechyd meddwl sy'n gyffredin yn lluoedd arfog y DU, a amcangyfrifwyd yn 20 y cant, ynghyd â chamddefnyddio alcohol yn 13 y cant ac anhwylder straen wedi trawma yn 6 y cant. Bydd y grant gan Help for Heroes ar gyfer GIG Cymru i Gyn-filwyr, sy'n rhoi cymorth i'r gymuned honno am dair blynedd, sef £517,000 i gyflogi tri o therapyddion llawn amser i gyn-filwyr, yn dod i ben fis Medi nesaf, sef 2020. Ac fe ddywedir wrthyf i y bydd angen cyllid ar y gwasanaeth, yn ychwanegol, o tua £160,000 bob blwyddyn i gadw'r swyddi hynny, os ydyn nhw am gadw amser aros am driniaeth o dan dargedau 26 wythnos Llywodraeth Cymru. Felly, pa ystyriaeth y bydd Llywodraeth Cymru yn ei rhoi, yn sgil hynny, i ariannu'r gwasanaethau hyn i gyn-filwyr yn ei chyllideb arfaethedig? Rwy'n gwerthfawrogi na allwch ddweud wrthym faint yn union fydd y swm hwnnw, ond pa ystyriaeth fyddwch chi'n ei rhoi i hynny?