English: Diolch, Dirprwy Lywydd, and I'm grateful to all Members who have contributed to this debate. I think the breadth of the discussion shows how important these issues are to Members across the Chamber and not only to Members of our committee. I, of course, don't have time to respond to everybody's comments, but I will try and pick up on some of the main ones. I think David Melding's comments about the risk of tribalism on social media, how we can end up hearing what we want to hear; hugely important, and that reinforces the need for tried and tested journalism, and as he said, journalists living in their communities, understanding their communities. And he is, of course, quite right that without a free press and without accurate information, democracy is impossible, and that's a point, of course, that was touched on by several Members. I want to spend a few moments responding to Hefin David, who I thought made some very, very good points. I use Senedd Home a lot, too, and I also don't always agree with what it says, but it's incredibly accurate, and I think, in the committee, we did make recommendations about this, about those sorts of websites having access to the funding that comes through public notices; that they have a crucial role to play, and that is, as Hefin David says, a very effective way in which the public sector can support local journalism - or indeed, in this case, Senedd Home, national journalism - but without the kind of risks that he rightly highlights of direct funding, but I'll come back to that in a minute. It's interesting that in a further session that we've had, the Caerphilly Observer was highlighted to us as a really good practice example of how a certain amount of seed funding through local journalism was able to kick things off and that now it's a successful commercial enterprise. It was also, though, put to us in that session that that wouldn't work in all communities, and that you need a particular individual to drive it. So, that's, kind of, one model. But we were convinced by the evidence that there will be some need for more direct public support, and that comes back to the Minister's point about needing to do that at arm's length. Of course, there is a precedent: the Welsh Government does that for Golwg360. It's not a huge amount of money, but it just helped to get it off the ground and made it sustainable. I think one of the things that came through was the need for a variety of models, and I think Hefin David's point about subscription models for online. In our discussions with Reach, they were sceptical about that, but I think we as a committee felt that they should explore it further. I was going to say they hadn't tried hard enough, but that's probably not fair. But that that should be explored further, and of course, there are innovators in the sector in Wales who are looking at precisely that kind of model for national journalism. So, I'd like to thank Hefin David very much for his contribution because I think it was a very valuable one. Thanks to Siân Gwenllian as well. She's right to highlight that these challenges to the sector are not new but, as we heard in our evidence, the pandemic highlighted it and made it worse. I thought the point she made particularly about access for a wider range of young people to professional opportunities in journalism, that was very well made and that may be something that we need to pick up. Mick Antoniw was right to remind us that knowledge is power, and his passion for community radio is well established and absolutely deserved. And again, the points about how we can use public sector advertising. I'll bring my responses to a close as quickly as I possibly can, Dirprwy Lywydd. I'm grateful to the Minister for accepting most of our recommendations. I'm glad that he's intending to have those discussions with Creative Wales about how they might be able to create a kind of arm's-length model to provide support, particularly perhaps support to get local journalism off the ground. I hope that he will be able to come back to the committee soon on that, because what we heard in our evidence was that there are outlets disappearing, journalists are disappearing on a week-by-week basis and we need to address that urgently. This is obviously a matter that the committee will continue to want to keep under review. And I will end by saying, Dirprwy Lywydd, that there is, of course, one thing that all of us can do, and we can buy our local paper. We can, those of us who can afford it, subscribe to services that make that possible and this work certainly reminded me that perhaps I shouldn't always go to WalesOnline and I ought to be buying the Western Mail. So, thanks, everybody, once again for participating in the inquiry and in this debate, and these are matters to which I know we will return. I commend the report to the Senedd.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac rwy'n ddiolchgar i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu at y ddadl hon. Credaf fod ehangder y drafodaeth yn dangos pa mor bwysig yw'r materion hyn i Aelodau ar draws y Siambr ac nid i Aelodau ein pwyllgor yn unig. Wrth gwrs, nid oes gennyf amser i ymateb i sylwadau pawb, ond ceisiaf nodi rhai o'r prif rai. Credaf fod sylwadau David Melding am y risg o lwythgarwch yn y cyfryngau cymdeithasol, sut y byddwn yn clywed yr hyn rydym eisiau ei glywed yn y pen draw; hynod bwysig, ac mae hynny'n atgyfnerthu'r angen am newyddiaduraeth brofedig, ac fel y dywedodd, newyddiadurwyr sy'n byw yn eu cymunedau, yn deall eu cymunedau. Ac wrth gwrs, heb wasg rydd a heb wybodaeth gywir, mae'n llygad ei le fod democratiaeth yn amhosibl, ac mae hwnnw'n bwynt y cyfeiriwyd ato gan sawl Aelod. Rwyf am dreulio ychydig funudau'n ymateb i Hefin David, a oedd, yn fy marn i, yn gwneud rhai pwyntiau da iawn. Rwy'n defnyddio llawer ar Senedd Home hefyd ac nid wyf bob amser yn cytuno â'r hyn y mae'n ei ddweud, ond mae'n hynod o fanwl, ac yn y pwyllgor, credaf inni wneud argymhellion ar hyn, ynglŷn â'r mathau hynny o wefannau'n gallu cael arian sy'n dod drwy hysbysiadau cyhoeddus; fod ganddynt rôl hollbwysig i'w chwarae, ac mae honno, fel y dywed Hefin David, yn ffordd effeithiol iawn i'r sector cyhoeddus gefnogi newyddiaduraeth leol - neu newyddiaduraeth genedlaethol yn wir yn yr achos hwn, Senedd Home - ond heb y math o risgiau y mae'n tynnu sylw'n briodol atynt a ddaw yn sgil cyllid uniongyrchol, ond dof yn ôl at hynny mewn munud. Mae'n ddiddorol, mewn sesiwn arall a gawsom, fod y Caerphilly Observer wedi'i ddisgrifio i ni fel enghraifft dda iawn o sut y gallodd rhywfaint o gyllid sbarduno drwy newyddiaduraeth leol gychwyn pethau a'i bod bellach yn fenter fasnachol lwyddiannus. Er hynny, dywedwyd wrthym yn y sesiwn honno hefyd na fyddai hynny'n gweithio ym mhob cymuned, a bod angen unigolyn arbennig arnoch i'w yrru. Felly, dyna un model, o fath. Ond cawsom ein hargyhoeddi gan y dystiolaeth y bydd angen mwy o gymorth cyhoeddus uniongyrchol, a daw hynny'n ôl at bwynt y Gweinidog ynglŷn â'r angen i wneud hynny hyd braich. Wrth gwrs, mae yna gynsail: mae Llywodraeth Cymru yn gwneud hynny ar gyfer Golwg360. Nid yw'n swm enfawr o arian, ond fe wnaeth helpu i'w gael yn weithredol a'i wneud yn gynaliadwy. Credaf mai un o'r pethau a ddaeth drwodd oedd yr angen am amrywiaeth o fodelau, a phwynt Hefin David am fodelau tanysgrifio ar gyfer newyddiaduraeth ar-lein. Yn ein trafodaethau gyda Reach, roeddent yn amheus ynglŷn â hynny, ond credaf ein bod ni fel pwyllgor yn teimlo y dylent ei archwilio ymhellach. Roeddwn yn mynd i ddweud nad oeddent wedi ymdrechu'n ddigon caled, ond mae'n debyg nad yw hynny'n deg. Ond y dylid ymchwilio ymhellach i hynny, ac wrth gwrs, mae arloeswyr yn y sector yng Nghymru yn edrych ar yr union fath hwnnw o fodel ar gyfer newyddiaduraeth genedlaethol. Felly, hoffwn ddiolch yn fawr iawn i Hefin David am ei gyfraniad oherwydd rwy'n credu ei fod yn un gwerthfawr iawn. Diolch i Siân Gwenllian hefyd. Mae hi'n iawn i dynnu sylw at y ffaith nad yw'r heriau hyn i'r sector yn newydd ond fel y clywsom yn ein tystiolaeth, tynnodd y pandemig sylw atynt a'u gwneud yn waeth. Roeddwn yn meddwl bod y pwynt a wnaeth yn benodol ar fynediad i ystod ehangach o bobl ifanc at gyfleoedd proffesiynol mewn newyddiaduraeth yn un da iawn ac efallai fod hynny'n rhywbeth y mae angen inni fynd ar ei drywydd. Roedd Mick Antoniw yn iawn i'n hatgoffa fod gwybodaeth yn bŵer, ac mae ei frwdfrydedd dros radio cymunedol yn hirsefydlog ac yn gwbl deilwng. Ac unwaith eto, y pwyntiau ynglŷn â sut y gallwn ddefnyddio hysbysebu sector cyhoeddus. Fe ddof â fy ymatebion i ben cyn gynted ag y gallaf, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am dderbyn y rhan fwyaf o'n hargymhellion. Rwy'n falch ei fod yn bwriadu cael y trafodaethau hynny gyda Cymru Greadigol ynglŷn â sut y gallent greu math o fodel hyd braich i ddarparu cymorth, yn enwedig cymorth efallai i gael newyddiaduraeth leol yn weithredol. Rwy'n gobeithio y bydd yn gallu dod yn ôl at y pwyllgor yn fuan ar hynny, oherwydd yr hyn a glywsom yn ein tystiolaeth oedd bod gwasanaethau'n diflannu, mae newyddiadurwyr yn diflannu o un wythnos i'r llall ac mae angen inni fynd i'r afael â hynny ar frys. Mae'n amlwg fod hwn yn fater y bydd y pwyllgor yn parhau i fod eisiau ei adolygu. A dof i ben drwy ddweud, Ddirprwy Lywydd, fod un peth y gall pob un ohonom ei wneud wrth gwrs, a gallwn brynu ein papur lleol. Gallwn ni, y rhai ohonom sy'n gallu ei fforddio, danysgrifio i wasanaethau sy'n gwneud hynny'n bosibl ac roedd y gwaith hwn yn sicr yn fy atgoffa na ddylwn bob amser fynd ar WalesOnline a dylwn fod yn prynu'r Western Mail. Felly, diolch i bawb unwaith eto am gymryd rhan yn yr ymchwiliad ac yn y ddadl hon, ac mae'r rhain yn faterion y gwn y byddwn yn dychwelyd atynt. Rwy'n cymeradwyo'r adroddiad i'r Senedd.