English: Thank you, Deputy Presiding Officer. I'd like to thank Jenny Rathbone for introducing such an important topic for a short debate and also to thank Cefin Campbell for his contribution. How and what we eat has an enormous impact on our health and well-being. In annual estimates of how many years of healthy life are lost to avoidable illness, disability and death, four out of the top five risk factors are diet-related. And, as we know, diet is also a key contributor to health inequalities. We have a clear picture of what we should all be eating. The Eatwell Guide brings all the scientific evidence together in a simple pie chart. We're advised frequently by experts that we should be eating lots of fruit and vegetables, have a high-fibre diet with starchy carbohydrates, low-fat dairy and protein. Foods that are high in fat and sugar should be eaten in moderation and not too often. We should aim to eat only within our energy needs. It sounds simple and easy to achieve, but the six in 10 of us in Wales who are overweight and obese are testament that it is not. We now live in an environment that actively supports us to overeat and to eat energy-dense, nutrient-poor foods. Over the last 50 years, what we eat and our patterns of eating have changed a great deal. The food and drinks market has evolved to provide more choice and availability than ever before. We are constantly encouraged and incentivised to buy and eat more food through food advertising, promotions and the high density of food outlets on our high streets. Drive down any high street, and the quantity of food on offer is astounding. For example, nearly a third of premises in Torfaen in my own constituency are fast-food takeaways. Plus, delivery services and digital platforms make takeaways even easier to access. We are getting up to a quarter of our calories from eating outside of the home, and when we are at home, we're eating more ready meals and processed foods. The UK now spends around £5 billion a year on ready meals and 80 per cent of processed food sold in the UK is unhealthy. Because there is a bigger market for unhealthy food, companies invest more into developing and marketing it than the healthy choice. It is a dangerous and destructive cycle, and this drives the price. Healthy eating is not always the affordable choice, because foods high in salt, refined carbohydrates, sugar and fat, and low in fibre, are on average three times cheaper per calorie than healthier foods. This is a key driver of health inequalities, as our poorest are faced with difficult choices about buying food they can afford but that they know is not always the best for their and their families' health. Despite us being exposed to a range of healthy eating messages, advice and guidance, most people in Wales do not achieve a healthy balanced diet. Most of us are familiar with the five-a-day campaign, yet, in Wales, only 25 per cent of adults say they reach this target, with some of our children eating even less fruit and veg. And Jenny is right: we do need to understand the nutritional value of what we eat. All fruit and vegetables do have varying nutrient compositions and how they are harvested, stored, processed and cooked can also affect this. But the key message here is that more of us need to be eating at least five portions of all types of fruit and vegetables a day. Fresh, frozen, canned, dried or juiced all count towards the five.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i Jenny Rathbone am gyflwyno pwnc mor bwysig ar gyfer dadl fer a diolch hefyd i Cefin Campbell am ei gyfraniad. Mae sut a beth yr ydym yn ei fwyta yn cael effaith enfawr ar ein hiechyd a'n lles. Mewn amcangyfrifon blynyddol o faint o flynyddoedd o fywyd iach a gollir yn ddiangen i salwch, anabledd a marwolaeth, mae pedwar o'r pum ffactor risg uchaf yn gysylltiedig â deiet. Ac fel y gwyddom, mae deiet hefyd yn cyfrannu'n allweddol at anghydraddoldebau iechyd. Mae gennym ddarlun clir o'r hyn y dylem i gyd fod yn ei fwyta. Mae'r Canllaw Bwyta'n Iach yn dod â'r holl dystiolaeth wyddonol at ei gilydd mewn siart cylch syml. Cawn ein cynghori'n aml gan arbenigwyr y dylem fod yn bwyta llawer o ffrwythau a llysiau, ac y dylem gael deiet ffibr uchel gyda charbohydradau startsh, cynnyrch llaeth braster isel a phrotein. Dylem osgoi bwyta gormod o fwydydd uchel mewn braster a siwgr yn rhy aml. Dylem anelu at fwyta o fewn ein hanghenion ynni. Mae'n swnio'n syml ac yn hawdd i'w gyflawni, ond mae'r chwech o bob 10 ohonom yng Nghymru sydd dros bwysau ac yn ordew yn tystio i'r ffaith nad ydyw. Erbyn hyn, rydym yn byw mewn amgylchedd sy'n mynd ati i'n cymell i orfwyta ac i fwyta bwydydd sy'n cynnwys llawer o galorïau, a dim llawer o faetholion. Dros y 50 mlynedd diwethaf, mae'r hyn a fwytawn a'n patrymau bwyta wedi newid cryn dipyn. Mae'r farchnad bwyd a diod wedi esblygu i ddarparu mwy o ddewis ac argaeledd nag erioed o'r blaen. Cawn ein hannog a'n cymell yn gyson i brynu a bwyta mwy o fwyd drwy hysbysebion bwyd, hyrwyddiadau a niferoedd mawr o siopau bwyd ar ein prif strydoedd. Gyrrwch ar hyd unrhyw stryd fawr, ac mae faint o fwyd sydd ar gael yn syfrdanol. Er enghraifft, mae bron i draean o'r safleoedd yn Nhorfaen yn fy etholaeth i yn siopau tecawê bwyd cyflym. Hefyd, mae gwasanaethau dosbarthu bwyd a llwyfannau digidol yn gwneud siopau tecawê hyd yn oed yn haws i'w defnyddio. Cawn hyd at chwarter ein calorïau o fwyta y tu allan i'r cartref, a phan fyddwn gartref, rydym yn bwyta mwy o brydau parod a bwydydd wedi'u prosesu. Mae'r DU bellach yn gwario tua £5 biliwn y flwyddyn ar brydau parod ac mae 80 y cant o'r bwyd wedi'i brosesu a werthir yn y DU yn gynnyrch nad yw'n iach. Gan fod marchnad ehangach ar gyfer bwyd nad yw'n iach, mae cwmnïau'n buddsoddi mwy i'w ddatblygu a'i farchnata na'r dewisiadau iach. Mae'n gylch peryglus a dinistriol, ac mae'n rheoli'r pris. Nid bwyta'n iach yw'r dewis fforddiadwy bob amser, oherwydd mae bwydydd sy'n uchel mewn halen, carbohydradau wedi'u prosesu, siwgr a braster, ac yn isel mewn ffibr, ar gyfartaledd deirgwaith yn rhatach fesul calori na bwydydd iachach. Mae hyn yn un o'r prif ffactorau wrth wraidd anghydraddoldebau iechyd, wrth i'n pobl dlotaf wynebu dewisiadau anodd ynglŷn â phrynu bwyd y gallant ei fforddio ond y gwyddant nad yw bob amser yr hyn sydd orau i'w hiechyd hwy a'u teuluoedd. Er ein bod yn clywed amrywiaeth o negeseuon, cyngor ac arweiniad ar fwyta'n iach, nid yw'r rhan fwyaf o bobl yng Nghymru yn llwyddo i fwyta deiet iach a chytbwys. Mae'r rhan fwyaf ohonom yn gyfarwydd â'r ymgyrch pump y dydd, ac eto, yng Nghymru, 25 y cant yn unig o oedolion sy'n dweud eu bod yn cyrraedd y targed hwn, gyda rhai o'n plant yn bwyta llai fyth o ffrwythau a llysiau. Ac mae Jenny'n iawn: mae angen inni ddeall gwerth maethol yr hyn a fwytawn. Mae gan bob ffrwyth a llysieuyn gyfansoddiad maethol gwahanol a gall y modd y cânt eu cynaeafu, eu storio, eu prosesu a'u coginio effeithio ar hyn hefyd. Ond y neges allweddol yma yw bod angen i fwy ohonom fwyta o leiaf pum dogn o bob math o ffrwythau a llysiau y dydd. Ffres, wedi'u rhewi, o dun, wedi'u sychu neu mewn sudd, mae'r cyfan yn cyfrif tuag at y pump.