English: Diolch, Dirprwy Lywydd. I want to thank Plaid Cymru for raising this debate today, and I'm very grateful for the opportunity to contribute to it. The Government will be supporting the motion. I would argue that as a globally responsible nation, we, in fact, go quite a bit further than the motion. We clearly support the ambitions reflected in the motion, but the real challenge is in practical implementation, including accepting the need to prioritise, to be consistent in applying our principles and to work in social partnership with businesses and trade unions that find themselves needing to make major changes to their ways of working. We are very proud of the work we have already been doing to reduce our impact on the planet. Our decision to withdraw support from exporters in fossil fuel overseas and refocus efforts towards new international opportunities in the low carbon and renewable energy sectors is one of many positive steps we have already taken to meet the 'globally responsible Wales' goal. To meet this particular goal of the well-being of future generations Act, we must ensure we take into account the impact of all of our policies in Wales at a global scale. Our work on biodiversity shows clear commitment to this goal, with the Welsh Government fully engaged in COP15 and a key partner in developing a new global biodiversity framework. The recent biodiversity deep-dive has focused on Wales's approach to implementing the target set by the Convention on Biological Diversity to protect at least 30 per cent of the land and 30 per cent of the sea by 2030. Recommendations have been published to support meaningful delivery of the 30x30 goal and immediate actions are being taken forward. To turn to the second part of the motion, we're in the process of recalculating our own global footprint, which is being taken forward by the Joint Nature Conservation Committee. This work will include the development of a global ecological footprint for Wales and improving our understanding of alignment between the different consumption-based metrics available, particularly in terms of carbon. We will also publish an estimate of Wales's consumption-emissions footprint, both within the UK and abroad. Our programme for government outlines the need to take action and embed our response to the joint crises in all that we do. Our economic contract supports our vision for a well-being economy that is green, prosperous and equal. We are going further by developing a series of standards, and businesses in Wales are already encouraged to adopt the code of practice on ethical employment in supply chains. The economic contract will, indeed, continue to be a key element in our pursuit of social value, driving social change and global responsibility in our economy. We have a strategic vision for the food and drink manufacturing and processing industry in Wales, with a new agricultural policy being developed and a food-focused public health policy, 'Healthy Weight: Healthy Wales" These policies, alongside other key policies, such as free school meals and public body procurement guidance, collectively form an integrated policy package, all designed around the framework of the well-being of future generations Act. We absolutely recognise that there is a lot of good work going on at a local level, with many shops and cafes opting for locally sourced food and drink. We want to harvest these efforts and pull together the various activities and support for food at community level by developing a community food strategy. This strategy will also look to empower industry to lead the way in enabling and encouraging shops, cafes and restaurants to sell locally sourced food and drink. Within this context, I'm able to support the amendment in Darren Millar's name as well. We can explore it as part of the work on the community food strategy, working with the industry. As I'm sure he will agree, they can and should lead on a charter of this kind. Through support to the agri-food industry and community food activity we can increase the proportion of Welsh produce consumed in Wales. We absolutely remain committed to helping address food poverty in Wales. This year we have allocated £4.9 million to tackling food poverty, providing emergency food provision and to support the development of food partnerships that will help tackle the root causes of food poverty. To ensure children from lower-income families do not go hungry during the school holidays, we've announced £11 million of additional support until the end of February half term. Food touches on each of the well-being of future generations goals. Procurement is therefore a powerful lever to ensure we put greater emphasis on sustainability, ethical sourcing, quality, nutrition, socioeconomic and cultural considerations rather than just cost. We are working with stakeholders to embed sustainability and foundational economy objectives into public sector food procurement. Public sector food procurement spend accounts for some £84 million expenditure a year. This spend relates to what the vulnerable and often frail in society consume on a daily basis, so it needs to be healthy, nutritious and sustainable food. We need to absolutely ensure that it continues to be sustainably sourced. And whilst I absolutely agree we must use public procurement to lever wide change, we should also put this in context: the total public expenditure on food procurement in Wales is similar to the consumer spending at just one major supermarket outlet in Cardiff. Therefore, to truly address deforestation, as many Members have said, and conversion and social exploitation within supply chains, there needs to be a societal change in food purchasing patterns. This would be seriously advanced if the UK Government would encourage labelling requirements. I do call on Members on the benches opposite to join with us in asking the UK Government to seriously review its current labelling strategy, which is seriously inadequate to assist consumers to buy ethically. As Delyth pointed out very eloquently in her opening remarks, without that, many people who would seek to do the right thing are struggling to understand what it is they're actually buying. We are very strong on buying certain Welsh produce, such as milk, dairy and meat, but there are also products that are consumed in large volumes in Wales that are produced in relatively small quantities here, such as horticulture, as Jenny has pointed out. There is a substantial opportunity to turn this around, to calibrate supply with demand and to ensure more fruit and vegetables are served in school meals. [ Interruption.] Go on, Jenny.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwyf am ddiolch i Blaid Cymru am gyflwyno'r ddadl hon heddiw, ac rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfle i gyfrannu ati. Bydd y Llywodraeth yn cefnogi'r cynnig. Byddwn yn dadlau, fel cenedl sy'n gyfrifol yn fyd-eang, ein bod ni, mewn gwirionedd, yn mynd dipyn pellach na'r cynnig. Rydym yn amlwg yn cefnogi'r uchelgeisiau a adlewyrchir yn y cynnig, ond yr her go iawn yw gweithredu'n ymarferol, gan gynnwys derbyn yr angen i flaenoriaethu, i fod yn gyson wrth gymhwyso ein hegwyddorion ac i weithio mewn partneriaeth gymdeithasol â busnesau ac undebau llafur sy'n canfod bod angen iddynt wneud newidiadau mawr i'w ffyrdd o weithio. Rydym yn falch iawn o'r gwaith y buom yn ei wneud eisoes i leihau ein heffaith ar y blaned. Mae ein penderfyniad i wrthod cefnogi allforwyr tanwydd ffosil dramor ac ailffocysu ymdrechion tuag at gyfleoedd rhyngwladol newydd yn y sectorau ynni carbon isel ac adnewyddadwy yn un o nifer o gamau cadarnhaol rydym eisoes wedi'u cymryd i gyrraedd nod 'Cymru sy'n gyfrifol yn fyd-eang'. Er mwyn cyrraedd y nod penodol hwn yn Neddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, rhaid inni sicrhau ein bod yn ystyried effaith ein holl bolisïau yng Nghymru ar raddfa fyd-eang. Mae ein gwaith ar fioamrywiaeth yn dangos ymrwymiad clir i'r nod hwn, gyda Llywodraeth Cymru yn rhan lawn o COP15 ac yn bartner allweddol wrth ddatblygu fframwaith bioamrywiaeth fyd-eang newydd. Mae'r archwiliad dwfn o fioamrywiaeth yn ddiweddar wedi canolbwyntio ar ddull Cymru o weithredu'r targed a osodwyd gan y Confensiwn ar Amrywiaeth Fiolegol i ddiogelu o leiaf 30 y cant o'r tir a 30 y cant o'r môr erbyn 2030. Cyhoeddwyd argymhellion i gefnogi cyflwyno'r nod 30x30 yn ystyrlon ac mae camau ar waith i weithredu ar unwaith. I droi at ail ran y cynnig, rydym yn y broses o ailgyfrifo ein hôl troed byd-eang ein hunain, gwaith sy'n cael ei wneud gan y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur. Bydd y gwaith hwn yn cynnwys datblygu ôl troed ecolegol byd-eang i Gymru a gwella ein dealltwriaeth o'r aliniad rhwng y gwahanol fetrigau sy'n seiliedig ar ddefnydd sydd ar gael, yn enwedig mewn perthynas â charbon. Byddwn hefyd yn cyhoeddi amcangyfrif o ôl troed allyriadau defnydd Cymru, yn y DU a thramor. Mae ein rhaglen lywodraethu'n nodi'r angen i weithredu a gwreiddio ein hymateb i'r argyfyngau ym mhob dim a wnawn. Mae ein contract economaidd yn cefnogi ein gweledigaeth ar gyfer economi llesiant sy'n wyrdd, yn ffyniannus ac yn gyfartal. Rydym yn mynd ymhellach drwy ddatblygu cyfres o safonau, ac mae busnesau yng Nghymru eisoes yn cael eu hannog i fabwysiadu'r cod ymarfer ar gyflogaeth foesegol mewn cadwyni cyflenwi. Yn wir, bydd y contract economaidd yn parhau i fod yn elfen allweddol wrth inni fynd ar drywydd gwerth cymdeithasol, gan yrru newid cymdeithasol a chyfrifoldeb byd-eang yn ein heconomi. Mae gennym weledigaeth strategol ar gyfer y diwydiant cynhyrchu a phrosesu bwyd a diod yng Nghymru, gyda pholisi amaethyddol newydd yn cael ei ddatblygu a pholisi iechyd cyhoeddus gyda phwyslais ar fwyd, 'Pwysau Iach: Cymru Iach' Mae'r polisïau hyn, ochr yn ochr â pholisïau allweddol eraill, megis prydau ysgol am ddim a chanllawiau caffael ar gyfer cyrff cyhoeddus, yn creu pecyn polisi integredig cyfunol, a'r cyfan wedi'i gynllunio o amgylch fframwaith Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol. Rydym yn cydnabod yn llwyr fod llawer o waith da'n digwydd ar lefel leol, gyda nifer o siopau a chaffis yn dewis bwyd a diod o ffynonellau lleol. Rydym am fanteisio ar yr ymdrechion hyn a dwyn ynghyd y gwahanol weithgareddau a'r gefnogaeth i fwyd ar lefel gymunedol drwy ddatblygu strategaeth bwyd cymunedol. Hefyd, bydd y strategaeth hon yn ceisio grymuso diwydiant i arwain y ffordd ar alluogi ac annog siopau, caffis a bwytai i werthu bwyd a diod o ffynonellau lleol. Yn y cyd-destun hwn, rwy'n gallu cefnogi'r gwelliant yn enw Darren Millar hefyd. Gallwn ei archwilio fel rhan o'r gwaith ar y strategaeth bwyd cymunedol, gan gydweithio gyda'r diwydiant. Fel y bydd yn cytuno, rwy'n siŵr, fe allant ac fe ddylent arwain ar siarter o'r math yma. Drwy gefnogaeth i'r diwydiant bwyd-amaeth a gweithgarwch bwyd cymunedol gallwn gynyddu cyfran y cynnyrch o Gymru sy'n cael ei fwyta yng Nghymru. Rydym yn gwbl ymroddedig i helpu i fynd i'r afael â thlodi bwyd yng Nghymru. Eleni rydym wedi dyrannu £4.9 miliwn i fynd i'r afael â thlodi bwyd, i gynnig darpariaeth o fwyd argyfwng ac i gefnogi datblygiad partneriaethau bwyd a fydd yn helpu i fynd i'r afael ag achosion sylfaenol tlodi bwyd. Er mwyn sicrhau nad yw plant o deuluoedd ar incwm is yn llwgu yn ystod gwyliau'r ysgol, rydym wedi cyhoeddi £11 miliwn o gymorth ychwanegol tan ddiwedd hanner tymor mis Chwefror. Mae bwyd yn cyffwrdd â phob un o'r nodau llesiant cenedlaethau'r dyfodol. Mae caffael felly yn sbardun pwerus i sicrhau ein bod yn rhoi mwy o bwyslais ar gynaliadwyedd, cyrchu moesegol, ansawdd, maeth, ystyriaethau economaidd-gymdeithasol a diwylliannol yn hytrach na chost yn unig. Rydym yn gweithio gyda rhanddeiliaid i ymgorffori cynaliadwyedd ac amcanion yr economi sylfaenol yn rhan o gaffael bwyd yn y sector cyhoeddus. Mae gwariant ar gaffael bwyd y sector cyhoeddus oddeutu £84 miliwn y flwyddyn. Mae'r gwariant hwn yn ymwneud â'r hyn y mae pobl agored i niwed, a bregus yn aml, mewn cymdeithas yn ei fwyta'n ddyddiol, felly mae angen iddo fod yn fwyd iach, yn faethlon ac yn gynaliadwy. Mae angen inni sicrhau'n bendant ei fod yn parhau i ddod o ffynonellau cynaliadwy. Ac er fy mod yn cytuno'n llwyr fod rhaid inni ddefnyddio caffael cyhoeddus i ysgogi newid eang, rhaid inni roi hyn yn ei gyd-destun hefyd: mae cyfanswm gwariant cyhoeddus ar gaffael bwyd yng Nghymru yn debyg i wariant defnyddwyr mewn un siop archfarchnad fawr yn unig yng Nghaerdydd. Felly, er mwyn mynd i'r afael yn iawn â datgoedwigo, fel y mae llawer o'r Aelodau wedi'i ddweud, a throsi ac ecsbloetio cymdeithasol o fewn y cadwyni cyflenwi, mae angen newid patrymau prynu bwyd ar lefel cymdeithas. Byddai hyn yn cael hwb mawr pe bai Llywodraeth y DU yn annog gofynion labelu. Rwy'n galw ar Aelodau ar y meinciau gyferbyn i ymuno â ni i ofyn i Lywodraeth y DU adolygu ei strategaeth labelu bresennol, sy'n ddifrifol o annigonol, i gynorthwyo defnyddwyr i brynu'n foesegol. Fel y nododd Delyth yn huawdl iawn yn ei sylwadau agoriadol, heb hynny, mae llawer o bobl a fyddai'n ceisio gwneud y peth iawn yn ei chael hi'n anodd deall beth yn union y maent yn ei brynu. Rydym yn gryf iawn ar brynu cynnyrch Cymreig penodol, megis llaeth, cynnyrch llaeth a chig, ond mae yna gynhyrchion hefyd a gaiff eu bwyta ar raddfa fawr yng Nghymru ond sydd ond yn cael eu cynhyrchu ar raddfa gymharol fach yma, megis cynnyrch garddwriaethol, fel y nododd Jenny. Mae cyfle sylweddol i newid hyn, i sicrhau bod y cyflenwad yn dilyn y galw ac i sicrhau bod mwy o ffrwythau a llysiau'n cael eu darparu mewn prydau ysgol. [ Torri ar draws.] Ewch amdani, Jenny.