English: Now, on our net-zero agenda, net zero and energy security are focused on deploying nuclear and renewables together to sustain our low-carbon energy transition, and we all accept the reality that more work is needed to decarbonise power supply in Wales and across the UK, and we have seen that colleagues in Germany are stuck in a position where they're still relying on coal power, which I think is a significant and immediate threat for the future of the planet. Some of the key reasons why this Government continues to support nuclear deployment are that it is a low-carbon energy source. It is a powerful energy source, and I believe it is essential for the low-carbon transition. It's constant and controllable energy. It provides continuous 24/7 electricity and can be adapted to variations in electricity demand. Even the reliable patterns of tidal power don't provide energy that is on all the time, and we still need to generate much greater technology in terms of storage of tidal power, which I'm keen that we continue to do. It's competitive in the sense that nuclear power is one of the least expensive sources in generation. In France, about 70 per cent of its electricity is generated from nuclear. The challenge is the build costs and the decommissioning costs. And I do believe it's energy that will help us to get to the future that we want. We've now got 8 billion people living on the planet, and we're going to need to find alternative ways to help us to generate enough power for us all to survive with the quality and the standard of living that we expect, and others, whilst achieving carbon neutrality. I appreciate what Mabon's had to say, but I do think there is a real case that this Government accepts that we're unlikely to be able to do that without further nuclear power investment. It's also recognised, in that sense, by the Intergovernmental Panel on Climate Change and the International Energy Agency, when they look at renewable energies and nuclear power, that there is a requirement for some nuclear power baseload to get to a more fully formed, wholly renewable future. Wylfa and Trawsfynydd in Wales have supported around 800 to 900 long-term and well-paid jobs for 50 plus years, as well as several hundred more in the local supply chain, and of course these are communities where there are not other opportunities in more built-up areas of larger populations. And there's something here about making sure there are economic opportunities in parts of Wales that don't have very large population centres. The Welsh Government believes that regions and local communities hosting nuclear infrastructure projects should secure economic benefits beyond the immediate on-site jobs. That's part of the reason we established Cwmni Egino in 2021, to pursue Trawsfynydd-related opportunities. Those include the ongoing work around decommissioning that Mabon ap Gwynfor has mentioned previously. Now, those jobs continue to be supported, and I'm interested in how we'll gain more from the supply chain, and Trawsfynydd has already become a de facto centre for decommissioning excellence across the Magnox estate. It has long been the lead and learning centre on how to deal with complex decommissioning issues - for example, the treatment of contaminated resins and fuel element debris. It's also the proposed first site for innovative, continuous decommissioning. That would see the complete demolition and removal of reactor buildings as part of the ongoing decommissioning, rather than in 60 years following a care and maintenance period and reactor cool-down. So, we're already looking at what can happen and seeing Trawsfynydd as an opportunity to do so. A report by Arup for Cwmni Egino in late 2020 on potential benefits for future work from Trawsfynydd surmised that, in the event of a continuous decommissioning approach, future job demand could escalate through 2025, reaching a peak of around 600 in the period from 2030 to 2035, before dropping at the end of that decommissioning period. On SMR reactors, I believe that we are on track to see potential opportunities, not just with Cwmni Egino, but potentially it's also transferable to the other site in Wylfa. There's a challenge around whether you can continue to build on SMR reactors in a single site to potentially generate a faster rate of build, but also whether you can manage costs in a different way in doing so. It's one of the claims that needs to be tested. But significant progress has already been made on the site lease negotiations around Trawsfynydd since we created Cwmni Egino, and the early market engagement exercise with potential technologies will conclude before Christmas. We'll be in a much clearer position after that exercise has been undertaken. That should lead to a recommendation on two or three technologies with which Cwmni Egino will engage further and look to have further discussions with Great British Nuclear. It would also help, of course, if there was a clearer mission for what Great British Nuclear will and won't be. And I do look forward to a meeting coming up in the not-too-distant future with Department for Business, Energy and Industrial Strategy Ministers to try to understand when that clarity will be provided. The cost of an SMR project compared to a gigawatt-scale project is a significantly smaller amount. It should be more manageable in terms of the lower risk in terms of the cost of finance, and indeed the speed and the prospects of delivery. And, again, the Arup report considered the implications of SMR deployment, plus manufacturing and supply chain opportunities, and they estimate that the peak in employment will be in the late 2020s, during the construction phase, with over 2,500 workers on site, and a commissioning and operational workforce of approximately 450 on-site longer term jobs from the early 2030s. Now, that would obviously have a significant impact, not just on the local economy in Dwyfor Meirionydd, but across the wider region. There are likely to be people travelling from other parts of north-west Wales for that. The estimate given is an estimated gross value added for north-west Wales of £41.6 million and £133 million across the north Wales economy. Now, I recognise that Mabon ap Gwynfor has also touched on some of the issues around a medical radioisotope and research reactor, and, with respect, I disagree with his assertion that there isn't room for an SMR and a medical radioisotope and research reactor on the Trawsfynydd site. It does present a significant opportunity for a medical radioisotope production facility. Medical-grade isotopes are essential in the battle against cancer, and research indicates that, while demand is rising, their production is diminishing. I was interested in what he had to say about potential sites in Germany. The exercise that I've undertaken with officials here in the Welsh Government, and, indeed, others, is that we don't share his optimism that there'll be sites in Germany ready in time to meet all the demand for our own health and care systems and also other potential research facilities. Now, our view is that Trawsfynydd is the ideal site within the UK for a medical radioisotope and research reactor. Far from being the technology of yesterday, our view is that these nuclear sector related projects and programmes that are targeting technology of both today and tomorrow, offer much needed and genuine opportunities in both energy production and health outcomes. I appreciate Mabon's persistent and consistent opposition to new nuclear power. I don't see nuclear power preventing continued and significant investment in a renewable energy future. I'm very keen that we do both. We see nuclear as a route to a future where we won't need it in the future itself. We will continue to pursue both power and research radioisotope futures, together with a renewable energy future for Wales, and I'm optimistic of significant economic benefits in doing so.
Welsh: Nawr, ar ein hagenda sero net, mae sero net a diogelwch ffynonellau ynni yn canolbwyntio ar ddefnyddio niwclear ac ynni adnewyddadwy gyda'i gilydd i gynnal y newid i ynni carbon isel, ac rydym i gyd yn derbyn y realiti fod angen mwy o waith ar ddatgarboneiddio'r cyflenwad pŵer yng Nghymru ac ar draws y DU, ac rydym wedi gweld bod cymheiriaid yn yr Almaen yn gaeth i sefyllfa lle maent yn dal i ddibynnu ar bŵer glo, sydd, yn fy marn i, yn fygythiad sylweddol ac uniongyrchol i ddyfodol y blaned. Rhai o'r prif resymau pam fod y Llywodraeth hon yn parhau i gefnogi defnydd o niwclear yw ei bod yn ffynhonnell o ynni carbon isel. Mae'n ffynhonnell ynni bwerus, ac rwy'n credu ei bod yn hanfodol ar gyfer y newid carbon isel. Mae'n ynni cyson y gellir ei reoli. Mae'n darparu trydan 24/7 parhaus a gellir ei addasu i amrywiadau yn y galw am drydan. Nid yw hyd yn oed patrymau dibynadwy ynni llanw yn darparu ynni sydd ymlaen drwy'r amser, ac mae'n dal i fod angen inni gynhyrchu llawer mwy o dechnoleg ar gyfer storio pŵer llanw, ac rwy'n awyddus ein bod yn parhau i wneud hynny. Mae'n gystadleuol yn yr ystyr fod pŵer niwclear yn un o'r ffynonellau lleiaf drud i'w gynhyrchu. Yn Ffrainc, mae tua 70 y cant o'i thrydan yn cael ei gynhyrchu o niwclear. Yr her yw'r costau adeiladu a'r costau datgomisiynu. Ac rwy'n credu ei fod yn ynni a fydd yn ein helpu i gyrraedd y dyfodol rydym ei eisiau. Erbyn hyn mae gennym 8 biliwn o bobl yn byw ar y blaned, ac mae angen inni ddod o hyd i ffyrdd eraill o'n helpu i gynhyrchu digon o bŵer i bawb ohonom allu goroesi gyda safon byw o'r ansawdd rydym yn ei ddisgwyl, ac y mae eraill yn ei ddisgwyl, gan fod yn garbon niwtral ar yr un pryd. Rwy'n deall yr hyn a oedd gan Mabon i'w ddweud, ond rwy'n credu bod yna achos go iawn y mae'r Llywodraeth hon yn ei dderbyn nad ydym yn debygol o allu gwneud hynny heb ragor o fuddsoddiad mewn pŵer niwclear. Mae hefyd yn cael ei gydnabod, yn yr ystyr honno, gan y Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd a'r Asiantaeth Ynni Rhyngwladol pan fyddant yn edrych ar ynni adnewyddadwy a phŵer niwclear, fod gofyn cael peth llwyth sylfaenol o bŵer niwclear er mwyn cyrraedd dyfodol mwy cyflawn, a chwbl adnewyddadwy. Mae Wylfa a Thrawsfynydd yng Nghymru wedi cefnogi tua 800 i 900 o swyddi hirdymor sy'n talu'n dda ers 50 mlynedd a mwy, yn ogystal â channoedd yn fwy yn y gadwyn gyflenwi leol, ac wrth gwrs mae'r rhain yn gymunedau lle nad oes cyfleoedd eraill mewn ardaloedd mwy adeiledig gyda phoblogaethau mwy o faint. Ac mae rhywbeth yma am sicrhau bod cyfleoedd economaidd mewn rhannau o Gymru sydd heb ganolfannau poblogaeth mawr iawn. Mae Llywodraeth Cymru'n credu y dylai rhanbarthau a chymunedau lleol sydd â phrosiectau seilwaith niwclear sicrhau budd economaidd y tu hwnt i'r swyddi uniongyrchol ar y safle. Dyna ran o'r rheswm pam y gwnaethom sefydlu Cwmni Egino yn 2021, i fynd ar drywydd cyfleoedd sy'n gysylltiedig â Thrawsfynydd. Mae'r rheini'n cynnwys y gwaith parhaus ar ddatgomisiynu y mae Mabon ap Gwynfor eisoes wedi'i grybwyll. Nawr, mae'r swyddi hynny'n dal i gael eu cefnogi, ac mae gennyf ddiddordeb yn y ffordd y gallwn ennill mwy o'r gadwyn gyflenwi, ac mae Trawsfynydd eisoes wedi dod yn ganolfan de facto ar gyfer rhagoriaeth datgomisiynu ar draws ystad Magnox. Mae wedi bod yn ganolfan arweiniol ac yn ganolfan ddysgu ers amser maith ar sut i ymdrin â materion datgomisiynu cymhleth - er enghraifft, trin resinau halogedig a malurion elfennau tanwydd. Dyma hefyd y safle cyntaf arfaethedig ar gyfer datgomisiynu arloesol, parhaus. Byddai hynny'n golygu dymchwel a symud adeiladau adweithyddion yn llwyr fel rhan o'r datgomisiynu parhaus, yn hytrach nag mewn 60 mlynedd yn dilyn cyfnod o ofal a chynnal a chadw ac oeri'r adweithyddion. Felly, rydym yn edrych eisoes ar beth a all ddigwydd ac yn gweld Trawsfynydd fel cyfle i wneud hynny. Roedd adroddiad gan Arup ar gyfer Cwmni Egino ar ddiwedd 2020 ynghylch y buddion posibl ar gyfer gwaith yn y dyfodol o Drawsfynydd yn tybio, gyda dull datgomisiynu parhaus, y gallai'r galw am swyddi yn y dyfodol godi y tu hwnt i 2025, gan gyrraedd uchafbwynt o tua 600 yn y cyfnod rhwng 2030 a 2035, cyn gostwng ar ddiwedd y cyfnod datgomisiynu hwnnw. Ar adweithyddion modiwlar bach, credaf ein bod ar y trywydd iawn i weld cyfleoedd posibl, nid yn unig gyda Chwmni Egino, ond o bosibl, bydd hefyd yn drosglwyddadwy i'r safle arall yn Wylfa. Mae yna her o ran y gallu i barhau i adeiladu ar adweithyddion modiwlar bach ar un safle er mwyn gallu adeiladu'n gyflymach, ond hefyd a allwch reoli costau mewn ffordd wahanol wrth wneud hynny. Mae'n un o'r honiadau sydd angen eu profi. Ond mae cynnydd sylweddol eisoes wedi'i wneud ar drafodaethau prydles y safle o gwmpas Trawsfynydd ers inni greu Cwmni Egino, a bydd yr ymarfer ymgysylltu cynnar â'r farchnad gyda thechnolegau posibl yn dod i ben cyn y Nadolig. Byddwn mewn sefyllfa lawer cliriach ar ôl i'r ymarfer hwnnw gael ei wneud. Dylai hynny arwain at argymhelliad ar ddau neu dri thechnoleg y bydd Cwmni Egino yn ymwneud ymhellach â hwy, ac yn ceisio cael trafodaethau pellach gyda Great British Nuclear. Byddai hefyd yn helpu, wrth gwrs, pe bai cenhadaeth gliriach ar gyfer yr hyn fydd Great British Nuclear a'r hyn na fydd. Ac rwy'n edrych ymlaen at gyfarfod sydd ar y ffordd yn weddol fuan gyda'r Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol i geisio deall pryd y bydd yr eglurder hwnnw'n cael ei ddarparu. Mae cost prosiect adweithydd modiwlar bach o'i gymharu â phrosiect ar raddfa gigawat yn swm sylweddol is. Dylai fod yn fwy hylaw o ran y risg is i gost cyllid, ac yn wir y cyflymder a'r rhagolygon ar gyfer cyflawni. Ac unwaith eto, ystyriodd adroddiad Arup oblygiadau defnyddio adweithyddion modiwlar bach, ynghyd â chyfleoedd gweithgynhyrchu a'r gadwyn gyflenwi, ac maent yn amcangyfrif y bydd yr uchafbwynt mewn cyflogaeth ar ddiwedd y 2020au, yn ystod y cyfnod adeiladu, gyda dros 2,500 o weithwyr ar y safle, a gweithlu comisiynu a gweithredol o tua 450 o swyddi mwy hirdymor ar y safle o ddechrau'r 2030au. Nawr, byddai hynny'n amlwg yn cael effaith sylweddol, nid yn unig ar yr economi leol yn Nwyfor Meirionydd, ond ar draws y rhanbarth ehangach. Mae'n debygol y bydd pobl yn teithio o rannau eraill o ogledd-orllewin Cymru ar gyfer hynny. Yr amcangyfrif a roddir yw gwerth ychwanegol gros amcangyfrifedig ar gyfer gogledd-orllewin Cymru o £41.6 miliwn, a £133 miliwn ar draws economi gogledd Cymru. Nawr, rwy'n cydnabod bod Mabon ap Gwynfor hefyd wedi cyffwrdd â rhai o'r materion sy'n ymwneud ag adweithydd ymchwil radioisotop meddygol, a chyda phob parch, rwy'n anghytuno â'i honiad nad oes lle i adweithydd modiwlar bach ac adweithydd ymchwil radioisotop meddygol ar safle Trawsfynydd. Mae'n darparu cyfle sylweddol i gyfleuster cynhyrchu radioisotop meddygol. Mae isotopau o safon feddygol yn hanfodol yn y frwydr yn erbyn canser, ac mae ymchwil yn dangos, er bod y galw'n uwch, mae eu cynhyrchiant yn lleihau. Roedd gennyf ddiddordeb yn yr hyn a oedd ganddo i'w ddweud am safleoedd posibl yn yr Almaen. Yr ymarfer rwyf fi wedi ei gyflawni gyda swyddogion yma yn Llywodraeth Cymru, ac eraill yn wir, yw nad ydym yn rhannu ei optimistiaeth y bydd safleoedd yn yr Almaen yn barod mewn pryd i ateb yr holl alw ar gyfer ein systemau iechyd a gofal ein hunain a hefyd cyfleusterau ymchwil eraill posibl. Nawr, ein barn ni yw mai Trawsfynydd yw'r safle delfrydol yn y DU ar gyfer adweithydd ymchwill radioisotop meddygol. Ymhell o fod yn dechnoleg ddoe, ein barn ni yw bod y prosiectau a'r rhaglenni hyn sy'n gysylltiedig â'r sector niwclear sy'n targedu technoleg heddiw ac yfory, yn cynnig cyfleoedd mawr eu hangen a dilys ar gyfer cynhyrchu ynni a chanlyniadau iechyd fel ei gilydd. Rwy'n cydnabod gwrthwynebiad parhaus a chyson Mabon i bŵer niwclear newydd. Nid wyf yn gweld bod pŵer niwclear yn atal buddsoddiad sylweddol a pharhaus yn nyfodol ynni adnewyddadwy. Rwy'n awyddus iawn inni wneud y ddau beth. Rydym yn gweld niwclear fel llwybr at ddyfodol lle na fyddwn ei angen yn y dyfodol hwnnw. Byddwn yn parhau i fynd ar drywydd dyfodol pŵer niwclear ac ymchwil radioisotop, ynghyd â dyfodol ynni adnewyddadwy i Gymru, ac rwy'n optimistaidd y gwelwn fanteision economaidd sylweddol wrth wneud hynny.