English: Can I thank you for calling me, Deputy Presiding Officer? Whilst we cannot go back, allowing the Cheltenham Festival and Liverpool versus Atlético Madrid to go ahead earlier this year was a very serious mistake by the Westminster Government, which in normal political times would have led to ministerial resignations. I'm going to quote from a peer-reviewed paper in The Lancet: 'Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) causes COVID-19 and is spread person-to-person through close contactThe findings of this systematic review and meta-analysis support physical distancing of 1 m or more and provide quantitative estimates for models and contact tracing to inform policy. Optimum use of face masksin publicshould be informed by these findings and contextual factors.' The findings showed a reduction in risk of 82 per cent with a physical distance of 1m in both healthcare and community settings. Every additional metre of separation more than doubles the relative protection. This evidence is important to support community physical distancing guidelines and shows risk reduction is feasible by physical distancing. Basically, if everyone kept 2m distant, wore masks in shops and other areas where they came into possible contact with others, washed their hands and sanitised regularly, then substantial progress in eradicating this virus would be being made. If people self-isolated when told to, again, progress would be being made. We are seeing the opposite. The infection rate, especially among younger people, is increasing, and sadly, so is the death rate. Whilst some of the Conservatives will disagree with me, I believe every premature death caused by COVID is a tragedy. One of the difficulties of COVID-19 is it affects people differently, from having no symptoms at all to serious ill-health and death. Where do people gather in close proximity for a long period? Firstly, the workplace, and whilst the Welsh Government advises working from home if possible, not every employer is letting their staff do so. According to the Evening Post, there have been a large number of major infections with DVLA workers in Swansea. Some are going off sick with stress; they claim social distancing isn't being followed at the site. The shared kitchen and bathroom areas are not being deep cleaned after a case is identified, but are just cleaned. Last month, there were more than 40 workers self-isolating at DVLA after colleagues tested positive for coronavirus. I had five people yesterday ring my office, many of them in tears, frightened about going into work and frightened about losing their job at the DVLA. This is a Government organisation, albeit not a Welsh Government organisation. If we cannot keep people safe in organisations that are run by Government, what hope have we got with the private sector? I have also received complaints from people working in call centres, haulage companies, and several manufacturing units, where people are working well within a metre, where masks are not being worn. This is putting people at risk. I really do feel for these people. As one woman said to me who rang yesterday, 'I've got two choices: I can either lose my job or risk my life'. And I think that's a very sad position we are putting people in, or allowing people to be put in. Secondly, schools. Who remembers when the scientific advice was under-11s could not get COVID? Schools certainly are having cases, including nursery and reception classes. Can I join with those asking that schools close a week earlier, if only to protect older relatives over Christmas? The third area is hospitality. That is the area the Government are closing, and I can understand why. But if the regulated sector - i.e. people drinking in pubs and clubs - is closed, what is going to be done about the unregulated gathering? How is that going to be stopped? The fourth area is on-street gatherings that mainly young people are partaking in. Many of these will be asymptomatic but have the ability to pass COVID on to others. I have a number of requests: close schools a week early; reopen pubs and restaurants as soon as possible, but any that breach safety are closed for at least a month; set maximum numbers for street gatherings and disperse larger numbers; work with the Westminster Government to force public sector workers to work from home if possible; work with the Health and Safety Executive to visit private-sector companies where concerns are being expressed; and finally, keep on promoting the 2m, hand washing and sanitising, and wearing a mask. You have to keep on doing that. When the Government stops saying it, people think they no longer have to do it. You cannot say that too often. Can I urge the Government to keep on getting that message across? Because there are people who haven't heard it for a week or two weeks who now think that message has gone. We really are in a difficult position. I'll be supporting the Government because they're dealing with one of the causes of transmission, but please can we start dealing with the employment? Especially public sector office employment, where people are quite often literally half a metre apart.
Welsh: A gaf fi ddiolch i chi am fy ngalw, Ddirprwy Lywydd? Er na allwn fynd yn ôl, roedd caniatáu i Ŵyl Cheltenham a Lerpwl yn erbyn Atlético Madrid fynd yn eu blaen yn gynharach eleni yn gamgymeriad difrifol iawn gan Lywodraeth San Steffan, a fyddai wedi arwain at ymddiswyddiadau gweinidogol mewn cyfnod gwleidyddol arferol. Rwy'n mynd i ddyfynnu o bapur a adolygwyd gan gymheiriaid yn The Lancet: Mae syndrom anadlol acíwt difrifol coronafeirws 2 (SARS-CoV-2) yn achosi COVID-19 ac mae'n cael ei ledaenu o berson i berson drwy gysylltiad agos Mae canfyddiadau'r adolygiad a'r meta-ddadansoddiad systematig hwn yn cefnogi mesurau cadw pellter corfforol o 1m neu fwy ac yn darparu amcangyfrifon meintiol ar gyfer modelau ac olrhain cysylltiadau i lywio polisi. Dylai'r defnydd gorau posibl o fasgiau wyneb yn gyhoeddus gael ei lywio gan y canfyddiadau a'r ffactorau cyd-destunol hyn. Dangosodd y canfyddiadau ostyngiad yn y risg o 82 y cant gyda phellter corfforol o 1m mewn lleoliadau gofal iechyd a chymunedol. Mae pob metr ychwanegol o ymwahaniad yn mwy na dyblu'r diogelwch cymharol. Mae'r dystiolaeth hon yn bwysig i gefnogi canllawiau cadw pellter corfforol yn y gymuned ac mae'n dangos bod lleihau risg yn ymarferol drwy fesurau cadw pellter corfforol. Yn y bôn, pe bai pawb yn cadw 2m o bellter, yn gwisgo masgiau mewn siopau a mannau eraill lle dônt i gysylltiad posibl ag eraill, yn golchi eu dwylo ac yn diheintio'n rheolaidd, byddai cynnydd sylweddol yn cael ei wneud tuag at ddileu'r feirws hwn. Pe bai pobl yn hunanynysu pan ddywedir wrthynt am wneud hynny, unwaith eto byddai cynnydd yn cael ei wneud. Rydym yn gweld y gwrthwyneb. Mae'r gyfradd heintio, yn enwedig ymhlith pobl iau, yn cynyddu, ac felly hefyd y gyfradd farwolaethau, yn anffodus. Er y bydd rhai o'r Ceidwadwyr yn anghytuno â mi, credaf fod pob marwolaeth gynamserol a achosir gan COVID yn drasiedi. Un o anawsterau COVID-19 yw ei fod yn effeithio ar bobl yn wahanol, o beidio â chael unrhyw symptomau o gwbl i salwch difrifol a marwolaeth. Ble mae pobl yn ymgynnull yn agos am gyfnod hir? Yn gyntaf, yn y gweithle, ac er bod Llywodraeth Cymru yn cynghori pobl i weithio gartref os yw'n bosibl, nid yw pob cyflogwr yn gadael i'w staff wneud hynny. Yn ôl yr Evening Post, heintiwyd nifer fawr o weithwyr y DVLA yn Abertawe. Mae rhai'n mynd yn sâl oherwydd straen; maent yn honni nad yw mesurau cadw pellter cymdeithasol yn cael eu dilyn ar y safle. Nid yw'r gegin a'r ystafelloedd ymolchi a rennir yn cael eu glanhau'n ddwfn ar ôl i achos gael ei nodi, dim ond eu glanhau. Y mis diwethaf, roedd mwy na 40 o weithwyr yn hunanynysu yn y DVLA ar ôl i gydweithwyr brofi'n bositif am coronafeirws. Cefais bump o bobl yn ffonio fy swyddfa ddoe, nifer ohonynt yn eu dagrau, yn ofni mynd i'r gwaith ac yn ofni colli eu swydd yn y DVLA. Sefydliad y Llywodraeth yw hwn, er nad yw'n un o sefydliadau Llywodraeth Cymru. Os na allwn gadw pobl yn ddiogel mewn sefydliadau sy'n cael eu rhedeg gan y Llywodraeth, pa obaith sydd gennym gyda'r sector preifat? Rwyf hefyd wedi cael cwynion gan bobl sy'n gweithio mewn canolfannau galwadau, cwmnïau cludo nwyddau, a nifer o unedau gweithgynhyrchu, lle mae pobl yn gweithio o fewn metr i'w gilydd, lle nad yw masgiau'n cael eu gwisgo. Mae hyn yn rhoi pobl mewn perygl. Rwy'n teimlo dros y bobl hyn. Fel y dywedodd un fenyw a ffoniodd ddoe wrthyf, 'Mae gennyf ddau ddewis: gallaf naill ai golli fy swydd neu beryglu fy mywyd'. Ac rwy'n credu bod honno'n sefyllfa drist iawn rydym yn rhoi pobl ynddi, neu'n caniatáu i bobl gael eu rhoi ynddi. Yn ail, ysgolion. Pwy sy'n cofio pan oedd y cyngor gwyddonol yn dweud nad oedd plant dan 11 oed yn gallu cael COVID? Mae ysgolion yn sicr yn cael achosion, gan gynnwys dosbarthiadau meithrin a derbyn. A gaf fi ymuno â'r rhai sy'n gofyn i ysgolion gau wythnos ynghynt, pe bai ond i amddiffyn perthnasau hŷn dros y Nadolig? Y trydydd maes yw lletygarwch. Dyna'r maes y mae'r Llywodraeth yn ei gau, a gallaf ddeall pam. Ond os yw'r sector a reoleiddir - h.y. pobl sy'n yfed mewn tafarndai a chlybiau - ar gau, beth fydd yn cael ei wneud am gynulliadau heb eu rheoleiddio? Sut y gellir atal hynny? Y pedwerydd maes yw cynulliadau ar y stryd y mae pobl ifanc yn bennaf yn cymryd rhan ynddynt. Bydd llawer o'r rhain yn asymptomatig ond gallant drosglwyddo COVID i eraill. Mae gennyf nifer o geisiadau: cau ysgolion wythnos yn gynnar; ailagor tafarndai a bwytai cyn gynted â phosibl, ond bod unrhyw un sy'n torri rheolau diogelwch yn cael eu cau am o leiaf fis; pennu uchafswm sy'n cael ymgynnull ar strydoedd a gwasgaru niferoedd mwy; gweithio gyda Llywodraeth San Steffan i orfodi gweithwyr y sector cyhoeddus i weithio gartref os oes modd; gweithio gyda'r Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch i ymweld â chwmnïau sector preifat lle mae pryderon yn cael eu mynegi; ac yn olaf, dal ati i hyrwyddo'r 2m, golchi dwylo a diheintio, a gwisgo masg. Rhaid ichi barhau i wneud hynny. Pan fydd y Llywodraeth yn rhoi'r gorau i'w ddweud, mae pobl yn meddwl nad oes raid iddynt wneud hynny mwyach. Ni allwch ddweud hynny'n rhy aml. A gaf fi annog y Llywodraeth i barhau i gyfleu'r neges honno? Oherwydd mae yna bobl sydd heb ei chlywed ers wythnos neu bythefnos sydd bellach yn meddwl bod y neges honno wedi mynd. Rydym mewn sefyllfa wirioneddol anodd. Byddaf yn cefnogi'r Llywodraeth oherwydd maent yn mynd i'r afael ag un o'r pethau sy'n achosi trosglwyddiad, ond a gawn ni ddechrau ymdrin â chyflogaeth? Yn enwedig cyflogaeth mewn swyddfeydd sector cyhoeddus, lle mae pobl yn aml ddim ond hanner metr ar wahân yn llythrennol.