English: I thank the Cabinet Secretary for this statement. It does present some opportunities, but it also presents a number of questions. Of course, we recognise the need, as highlighted by the Electoral Reform Society, to increase participation in local democracy. However, the issue of whether to seek the reforms outlined to tackle the root causes of the problem of voter disengagement and the disconnect with politics felt by so many residents in Wales will be covered by the proposals you are bringing forward. Local authority representation in Wales is in danger of becoming a closed shop. In the 2017 local government elections, 7 per cent of county borough councils seats were left vacant. At town and community council level, 81 per cent of seats were either uncontested or vacant. Further, engagement with local councillors is appallingly low in Wales, with a whopping 84 per cent of respondents to the national survey for Wales saying that they had not contacted their councillor in the previous 12 months. And as we've alluded to on numerous occasions here, a lack of transparency is endemic, because between 2016 and 2017, local authorities fully or partially excluded the public from 39 per cent of cabinet meetings, and in Bridgend this was 93 per cent. Welsh Conservatives have pushed for a more thorough package of reforms, aimed at increasing voter engagement, for many years, including the community rights agenda under the Localism Act 2011, yet the Welsh Government has failed to give any credit to this, or any more powers or any more controls to local communities. And really, it is fair to say that you've failed in terms of local democracy and allowing local communities to have their say more on democratic issues. Cabinet Secretary, can you explain how your proposals address the urgent need to increase participation and engagement in these areas? Now, concerns are already being raised about automatic registration of potential voters. Cabinet Secretary, can you advise as to how you envisage this being balanced in terms of data protection legislation and the use of personal data, as well as how you would ensure that this process is to be completely protected and free from voter fraud? On this matter also, I would like to ask the Cabinet Secretary how you intend to go forward with postal votes, given allegations last year of duplicating voting and, of course, issues raised around the practice in Tower Hamlets. What a missed opportunity if you're bringing in local government electoral reform. Anybody here who's ever stood in any election at any level knows that postal votes with some of our older demographic can be an absolutely vital tool and help them to vote, but it can be very complex also with signatures sometimes with a slight difference. Those votes are then cast aside and not actually registered as a vote. So, I would ask you, Cabinet Secretary, whether you would look at how we can simplify the postal vote process so that, actually, people are more confident at using it than they are at the moment. In relation to your proposals for pilots for electronic voting, voting in different places and on different days, you'll be aware, Cabinet Secretary, that previously the Electoral Commission found that a trial of additional facilities for voting by the then Labour UK Government had little success in targeting opportunist voters such as the young and the elderly, with a majority stating that they would have voted anyway. Therefore, I would be interested in the costings that you can evidence in regard to these schemes to enable proper cost-benefit analysis prior to any pilots being given the green light. You expressed the intention to enable 16 and 17-year olds to vote at the next local elections. How do you balance giving 16 and 17-year olds the vote when this Assembly has legislated against them previously, for example, using a sunbed? And parental permission is still required to marry or serve in the forces. I would also at this point mention that, as a serial campaigner, the 18 to 30-year-olds are often disenfranchised because, of course, politics isn't taught in schools. There is that sort of void - [ Interruption.] Yes, all my schools in Aberconwy would like to see the political system more on the curriculum. So, I would ask you how you intend to ensure we have greater participation of those people who are already able to vote now. As regards your proposals to allow individual councils to change to the single transferable vote system, you will recall that, in response to the 'Reforming Local Government: Resilient and Renewed' White Paper, 60 per cent of respondents favoured first past the post as it was felt it was better understood, and 94 per cent felt it was better to keep the one voting system for the whole of Wales. This response seems contrary to your proposals today, so how can you justify that? We welcome the requirement for candidates to register political party membership if not standing under a party banner and the improved transparency and accountability that this would provide, because we're all aware - and in police commissioner elections - where people actually stand as independents when, in reality, they are members of a political party. I know that three members in Conwy County Borough Council who were elected as Plaid Cymru last May are now of no political party within that council. And finally, we greatly welcome - and we've been calling for this - the proposed changes in terms of ending the remuneration of returning officers by their own councils. It is wrong, as you've rightly pointed out, that you can have a chief executive on a higher salary than the Prime Minister of this country and yet they can also earn another 20-odd thousand pounds as a returning officer. That is wrong. If you're stopping the double-jobbing of Assembly Members and councillors, then you should be looking at that and I endorse that. And absolutely finally, in relation to changes to eligibility of candidates, I wonder what costs might be entailed by local authorities giving career breaks for candidates who are successful at election who are council employees, where conflicts of interest are likely to arise. Also, again, there will be costings if departments are allowing people to fulfill duties as a councillor - how their work and things will be covered in terms of costing. So, I think there are a lot of questions there for you, Cabinet Secretary. I look forward to scrutinising this as it comes forward. I will just say this: I'm glad that you've had the courtesy at last to bring this to this Assembly. It was disappointing to see UK Labour tweeting this announcement before we, as Assembly Members, had had any courtesy shown to us. I would just say that that is not the best way to get off on a good footing when you want to bring such serious change to our electoral system. Thank you.
Welsh: Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am y datganiad hwn. Mae hyn yn cynnig rhai cyfleoedd, ond mae hefyd yn esgor ar nifer o gwestiynau. Wrth gwrs, rydym yn cydnabod yr angen, fel yr amlygwyd gan y Gymdeithas Diwygio Etholiadol, i gynyddu cyfranogiad mewn democratiaeth leol. Fodd bynnag, bydd y cynigion yr ydych chi'n eu cyflwyno yn mynd i'r afael ag a ddylid gofyn am y diwygiadau a amlinellwyd er mwyn mynd i'r afael ag achosion sydd wrth wraidd y broblem o ymddieithrio ymhlith pleidleiswyr a'r diffyg cysylltiad y mae cymaint o drigolion yn ei deimlo â gwleidyddiaeth yng Nghymru. Mae cynrychiolaeth ar awdurdodau lleol yng Nghymru mewn perygl o fod yn rhywbeth cyfyngedig iawn. Yn etholiadau llywodraeth leol 2017, gadawyd 7 y cant o'r seddi cynghorau bwrdeistref sirol yn wag. Ar lefel cyngor tref a chymuned, roedd 81 y cant o'r seddi naill ai'n ddi-gystadleuaeth neu'n wag. Ymhellach, mae ymgysylltu â chynghorwyr lleol yn arswydus o isel yng Nghymru, gyda'r swm anferth o 84 y cant o'r bobl a ymatebodd i Arolwg Cenedlaethol Cym ru yn dweud nad oedden nhw wedi cysylltu â'u cynghorydd yn y 12 mis blaenorol. Ac fel yr ydych chi wedi cyfeirio ato sawl gwaith yn y fan yma, mae diffyg tryloywder yn rhemp, oherwydd rhwng 2016 a 2017, roedd awdurdodau lleol wedi gwahardd y cyhoedd yn llawn neu'n rhannol o 39 y cant o'r cyfarfodydd cabinet, ac ym Mhen-y-bont ar Ogwr y ffigur oedd 93 y cant. Mae Ceidwadwyr Cymru wedi gwthio am gyfres fwy trylwyr o ddiwygiadau, gyda'r nod o gynyddu ymgysylltiad pleidleiswyr, ers blynyddoedd lawer, gan gynnwys yr agenda hawliau cymunedol o dan Ddeddf Lleoliaeth 2011, ac eto methodd Llywodraeth Cymru â rhoi unrhyw ystyriaeth i hyn, nac unrhyw rymoedd ychwanegol na mwy o reolaeth o unrhyw fath i gymunedau. Ac mewn gwirionedd, mae'n deg dweud eich bod wedi methu o ran democratiaeth leol a chaniatáu i gymunedau gael mwy o lais ar faterion democrataidd. Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi egluro sut y mae eich cynigion yn ymdrin â'r angen dybryd i gynyddu cyfranogiad ac ymgysylltiad yn y meysydd hyn? Nawr, mae pryderon eisoes yn cael eu lleisio ynghylch cofrestru pleidleiswyr posib yn awtomatig. Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi gynghori ynghylch sut yr ydych chi'n rhagweld cydbwysedd yn hyn o beth o ran deddfwriaeth diogelu data a defnyddio data personol, yn ogystal â sut y byddwch yn sicrhau bod y broses hon yn gwbl sicr ac yn rhydd rhag twyll pleidleisiwr? Ar y mater hwn hefyd, hoffwn i ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet sut yr ydych chi'n bwriadu bwrw ymlaen â phleidleisiau post, o ystyried cyhuddiadau o ddyblygu pleidleisiau y llynedd ac, wrth gwrs, y sôn a fu am yr hyn a ddigwyddodd yn Tower Hamlets. Dyma golli cyfle euraid os ydych chi'n dechrau diwygio etholiadau llywodraeth leol. Mae pawb yn y fan yma sydd erioed wedi sefyll mewn unrhyw etholiad ar unrhyw lefel yn gwybod y gall pleidleisiau post gyda rhai o'n pobl hŷn fod yn gyfrwng hollol hanfodol a'u helpu i bleidleisio, ond gall fod yn gymhleth iawn hefyd gyda mymryn o wahaniaeth weithiau rhwng llofnodion. Caiff y pleidleisiau hynny eu rhoi o'r neilltu ac mewn gwirionedd nid ydynt yn cael eu cofrestru'n bleidlais. Felly, hoffwn i ofyn ichi, Ysgrifennydd y Cabinet, a fyddwch chi'n rhoi sylw i sut y gallwn ni symleiddio'r broses o bleidleisio drwy'r post fel bod pobl, mewn gwirionedd, yn fwy hyderus wrth wneud hynny nag y maen nhw ar hyn o bryd. O ran eich cynigion o ran cynlluniau arbrofol ar gyfer pleidleisio electronig, pleidleisio mewn mannau gwahanol ac ar ddyddiau gwahanol, byddwch yn ymwybodol, Ysgrifennydd y Cabinet, fod y Comisiwn Etholiadol wedi canfod cyn hyn fod arbrawf a wnaed gan Lywodraeth Lafur Prydain ar y pryd ynglŷn â chyfleusterau ychwanegol ar gyfer pleidleisio wedi bod yn aflwyddiannus ar y cyfan yn targedu pleidleiswyr mympwyol megis yr ifanc a'r henoed, gyda'r mwyafrif yn dweud y byddent wedi pleidleisio beth bynnag. Felly, byddai gennyf ddiddordeb yn y costau y gallwch chi eu dangos inni o ran y cynlluniau hyn er mwyn ein galluogi ni i wneud dadansoddiad cost-budd priodol cyn rhoi sêl bendith i unrhyw gynlluniau arbrofol. Fe wnaethoch sôn am y bwriad i alluogi pobl 16 ac 17 oed i bleidleisio yn yr etholiadau lleol nesaf. Sut ydych chi'n cysoni rhoi p leidlais i bobl 16 a 17 oed pan fo'r Cynulliad hwn wedi deddfu yn eu herbyn yn y gorffennol, er enghraifft, o ran defnyddio gwely haul? Ac mae caniatâd rhieni yn dal yn ofynnol i briodi neu i wasanaethu yn y lluoedd arfog. Hoffwn grybwyll hefyd ar y pwynt hwn, fel rhywun sydd wedi hen arfer ymgyrchu, fod pobl 18 i 30 oed yn aml yn cael eu heithrio achos, wrth gwrs, ni chaiff gwleidyddiaeth ei dysgu mewn ysgolion. Ceir y math hwnnw o wacter - [ torri ar draws.] Byddai, byddai fy holl ysgolion yn Aberconwy yn hoffi gweld mwy o sylw i'r system wleidyddol yn y maes llafur. Felly, hoffwn i ofyn ichi sut yr ydych chi'n bwriadu sicrhau bod y bobl hynny sydd eisoes yn gallu pleidleisio yn cyfranogi mwy. O ran eich cynigion i ganiatáu i gynghorau unigol newid i system y bleidlais sengl drosglwyddadwy, byddwch yn cofio, mewn ymateb i'r Papur Gwyn 'Diwygio Llywodraeth Leol: Cadernid ac Adnewyddiad', fod 60 y cant o'r rhai a ymatebodd yn ffafrio trefn y cyntaf i'r felin oherwydd y teimlad oedd bod pobl yn ei deall yn well, ac roedd 94 y cant o'r farn ei bod yn well cadw at un system bleidleisio ar gyfer Cymru gyfan. Mae'r ymateb hwn yn ymddangos yn groes i'ch cynigion chi heddiw, felly sut allwch chi gyfiawnhau hynny? Croesawn y gofyniad i ymgeiswyr gofrestru aelodaeth plaid wleidyddol os nad ydyn nhw'n sefyll o dan faner plaid a'r gwell tryloywder ac atebolrwydd a fyddai'n dod gyda hyn. Rydym i gyd yn gwybod - mewn etholiadau comisiynwyr yr heddlu - pan fo pobl yn sefyll fel aelodau annibynnol, mewn gwirionedd, maen nhw'n aelodau o blaid wleidyddol. Rwy'n gwybod nad yw tri aelod ar Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy a etholwyd o dan faner Plaid Cymru fis Mai diwethaf yn aelodau o unrhyw blaid wleidyddol ar y cyngor hwnnw bellach. Ac yn olaf, croesawn yn fawr - ac rydym ni wedi bod yn galw am hyn - y newidiadau arfaethedig o ran rhoi terfyn ar swyddogion canlyniadau yn cael eu talu gan eu cynghorau eu hunain. Nid yw'n iawn, fel yr ydych chi yn gwbl gywir yn cyfeirio ato, fod prif weithredwr yn gallu bod ar gyflog mwy na Phrif Weinidog y wlad hon ac eto gall ennill oddeutu ugain mil o bunnoedd yn ychwanegol drwy fod yn swyddog canlyniadau. Mae hynny'n anghywir. Os ydych yn mynd i roi terfyn ar Aelodau Cynulliad yn gwneud gwaith cynghorwyr hefyd, dylech chi fod yn rhoi sylw i hynny ac rwy'n cefnogi hynny. Ac yn olaf oll, o ran newidiadau i gymhwysedd ymgeiswyr, tybed beth fyddai'r gost petai awdurdodau lleol yn rhoi seibiant gyrfa i ymgeiswyr sy'n llwyddiannus yn yr etholiad sydd yn gyflogedig gan y cyngor, lle mae gwrthdaro buddiannau yn debygol. Hefyd, eto, bydd costau'n digwydd os yw adrannau'n caniatáu i bobl gyflawni eu dyletswyddau fel cynghorwyr - sut y telir y gost o ran cyflenwi eu gwaith ac ati. Felly, rwy'n credu bod llawer o gwestiynau yma i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Edrychaf ymlaen at graffu ar hyn pan gaiff ei gyflwyno. Hoffwn ddweud hyn: rwy'n falch eich bod wedi cael y cwrteisi o'r diwedd i gyflwyno hyn yn y Cynulliad hwn. Roedd yn siomedig gweld Plaid Lafur y DU yn trydar y cyhoeddiad hwn cyn y rhoddwyd unrhyw fath o gwrteisi i ni, Aelodau Cynulliad. Byddwn ond yn dweud wrthych nad hon yw'r ffordd orau o wneud cychwyn da pan rydych eisiau gwneud newidiadau mor ddifrifol i'n system etholiadol. Diolch i chi.