English: As our report of this states, there is little evidence to show that Wales's eight enterprise zones have been transformational in terms of job creation, but different outcomes are inevitable because each has faced different challenges and different local circumstances. The Cabinet Secretary's conduct when he attended committee for his final scrutiny session with us on this inquiry, and announced his intention to reconfigure enterprise zones, including to merge the Anglesey and Snowdonia boards, before we had questioned him and before he knew our evidence-based recommendations, may unfortunately be considered disrespectful to the committee. Referring to the Star Trek analogy in the title of our report, this was not to boldly go where no man has gone before, but at least he appears to have partially backtracked on this now. In accepting our recommendation 2, he describes excellent progress in the availability of modern commercial floor space. I therefore encourage him to reread our report and note that the witness statements that are a current theme among enterprise zone chairs was the lack of available property for businesses and that there is a lack of modern floor space across Wales. I hope his statement, that he will be seeking advice from the Development Bank of Wales to ascertain the potential for a commercial property fund, will address the evidence in our report that there is a shortage of units across the board, and that across the whole of Wales, there are perhaps, quote, 'only two or three vacant industrial buildings, and apart from 1 square mile of our capital city, there is no speculative development to note anywhere.' It is regrettable that the Cabinet Secretary has only accepted in principle our recommendations that the Welsh Government should return to annual reporting of the enterprise zones with clear data provided for each zone, and that it should make its priorities for each of the enterprise zones explicit, publishing clear annual targets. The Cabinet Secretary's acceptance in principle of our recommendation that the Welsh Government should reconsider its proposed merger of the Anglesey and Snowdonia boards is at least an improvement on his previous position. He justifies this by stating that he's taken advice from the chairs of the Anglesey and Snowdonia enterprise zone advisory boards, and, together with his officials, will consider the appropriateness and timing of the merger of the two boards further. Well, the week prior to his statement to committee that he intended to merge these two boards, I'd chaired the committee in north-west Wales when we took evidence from each of these boards. It's a shame that he had not also taken this evidence before announcing his premature intention to merge them. In Trawsfynydd, we heard that, alongside the Snowdonia board's progress with the Snowdonia Aerospace Centre at Llanbedr, it was responsible for mitigating the progressive reduction in local employment at the former Trawsfynydd nuclear power station. On a positive note, we also heard that the site was a candidate to host future UK small modular reactor development. The board emphasised strongly to us its need to remain in existence, and independent from neighbouring Anglesey, although it would retain and develop its strong links with developments on Anglesey. The UK Government's launch of its new £200 million nuclear sector deal at Trawsfynydd a fortnight ago reinforced the importance of this, with Trawsfynydd tipped as a front-runner for the development of advanced modular reactors, sharing up to £44 million for research and development, and Menai Science Park on Anglesey the preferred location for a £40 million thermal hydraulics facility. When we met the Anglesey board, they also emphasised their need to remain independent so that they may take forward their work on the Morlais west Anglesey tidal demonstration zone, on the Holyhead port expansion, and on the new nuclear power station at Wylfa Newydd. A report commissioned by the UK Government published in May 2018 confirms the potential significant economic benefits of tidal stream energy. Anglesey can be at the centre of global leadership in tidal power, and the north Wales growth bid includes funding for Morlais. We also heard last month that the UK Government will enter into formal negotiations with Hitachi on the development and construction of a new nuclear power station at Wylfa on Anglesey. And as the Anglesey enterprise zone chairman, Neil Rowlands, said to both the Cabinet Secretary and me, 'The board is made up of predominantly Anglesey people, is of an extremely high calibre and directly linked. It is imperative that the Anglesey enterprise zone board should continue.' Diolch yn fawr.
Welsh: Fel y mae ein hadroddiad ar hyn yn nodi, ychydig o dystiolaeth a geir i ddangos bod wyth ardal fenter Cymru wedi bod yn drawsnewidiol o ran creu swyddi, ond mae gwahanol ganlyniadau'n anochel oherwydd mae pob un wedi wynebu heriau gwahanol ac amgylchiadau lleol gwahanol. Mae'n bosibl y gellid ystyried ymddygiad Ysgrifennydd y Cabinet pan fynychodd y pwyllgor ar gyfer ei sesiwn graffu derfynol gyda ni ar yr ymchwiliad hwn, a chyhoeddi ei fwriad i ad-drefnu ardaloedd menter, gan gynnwys uno byrddau Eryri a Môn cyn i ni ei holi a chyn ei fod yn gwybod am ein hargymhellion seiliedig ar dystiolaeth, yn amharchus i'r pwyllgor, yn anffodus. Gan gyfeirio at y gyfatebiaeth â Star Trek yn nheitl Saesneg ein hadroddiad, nid camu'n eofn i fannau lle nad aeth dyn o'r blaen oedd hyn, ond o leiaf mae'n ymddangos ei fod wedi ailfeddwl am yr ad-drefnu yn rhannol bellach. Wrth dderbyn ein argymhelliad 2, mae'n disgrifio cynnydd rhagorol yn argaeledd gofod llawr masnachol modern. Felly rwy'n ei annog i ailddarllen ein hadroddiad a nodi bod y datganiadau gan dystion yn dweud mai thema gyfredol ymhlith cadeiryddion ardaloedd menter oedd diffyg argaeledd eiddo ar gyfer busnesau a bod yna brinder gofod llawr modern ledled Cymru. Rwy'n gobeithio y bydd ei ddatganiad y bydd yn gofyn am gyngor gan Fanc Datblygu Cymru er mwyn canfod y potensial ar gyfer cronfa eiddo masnachol yn rhoi sylw i'r dystiolaeth yn ein hadroddiad fod yna brinder unedau yn gyffredinol, ac ar draws Cymru, fod yna, efallai, ac rwy'n dyfynnu, ddau neu dri o adeiladau diwydiannol gwag yn unig, ac ar wahân i 1 filltir sgwâr ein prifddinas, ni cheir datblygiad hapfasnachol mawr yn unman. Roedd yn anffodus nad yw Ysgrifennydd y Cabinet ond wedi derbyn mewn egwyddor yn unig ein hargymhellion y dylai Llywodraeth Cymru ddychwelyd at adroddiadau blynyddol ar yr ardaloedd menter gyda data clir wedi'i ddarparu ar gyfer pob ardal, ac y dylai wneud ei blaenoriaethau ar gyfer pob un o'r ardaloedd menter yn eglur, gan gyhoeddi targedau blynyddol clir. Mae derbyniad mewn egwyddor Ysgrifennydd y Cabinet i'n hargymhelliad y dylai Llywodraeth Cymru ailystyried ei chynnig i uno byrddau Môn ac Eryri o leiaf yn welliant ar ei safbwynt blaenorol. Mae'n cyfiawnhau hyn drwy ddatgan ei fod wedi cymryd cyngor gan gadeiryddion byrddau cynghori ardaloedd menter Ynys Môn ac Eryri, a chyda'i swyddogion, bydd yn ystyried priodoldeb ac amseru uno'r ddau fwrdd ymhellach. Wel, yr wythnos cyn ei ddatganiad i'r pwyllgor ei fod yn bwriadu uno'r ddau fwrdd, cadeiriais y pwyllgor yng ngogledd-orllewin Cymru pan glywsom dystiolaeth gan y byrddau hyn. Mae'n drueni nad oedd ef hefyd wedi cymryd y dystiolaeth hon cyn cyhoeddi ei fwriad rhy gynnar i'w huno. Yn Nhrawsfynydd, yn ogystal â chynnydd bwrdd Eryri gyda Chanolfan Awyrofod Eryri yn Llanbedr, clywsom ei fod yn gyfrifol am liniaru'r gostyngiad cynyddol yn y lefelau cyflogaeth lleol yn hen orsaf niwclear Trawsfynydd. Ar nodyn cadarnhaol, clywsom hefyd fod y safle'n ymgeisydd ar gyfer datblygu adweithydd modiwlar bach yn y DU yn y dyfodol. Pwysleisiodd y bwrdd yn gadarn ei angen i barhau mewn bodolaeth, ac yn annibynnol oddi ar Ynys Môn gerllaw, er y byddai'n cadw ac yn datblygu ei gysylltiadau cryf â datblygiadau ar Ynys Môn. Roedd lansiad cytundeb sector niwclear newydd £200 miliwn Llywodraeth y DU yn Nhrawsfynydd bythefnos yn ôl yn atgyfnerthu pwysigrwydd hyn, gydag awgrym fod Trawsfynydd yn geffyl blaen ar gyfer datblygu adweithyddion modiwlar uwch, gan rannu hyd at £44 miliwn ar gyfer ymchwil a datblygu, a Pharc Gwyddoniaeth Menai ar Ynys Môn yn lleoliad a ffafrir ar gyfer cyfleuster hydroleg thermol gwerth £40 miliwn. Pan gyfarfuom â bwrdd Ynys Môn, roeddent hwy hefyd yn pwysleisio eu hangen i aros yn annibynnol fel y gallant fwrw ymlaen â'u gwaith ar ardal arddangos ynni llanw Morlais gorllewin Ynys Môn, ar ehangu porthladd Caergybi, ac ar yr orsaf niwclear newydd yn Wylfa Newydd. Mae adroddiad a gomisiynwyd gan Lywodraeth y DU ac a gyhoeddwyd ym mis Mai 2018 yn cadarnhau manteision economaidd sylweddol posibl ynni ffrwd lanw. Gall Ynys Môn fod yn ganolbwynt i arweinyddiaeth fyd-eang ym maes ynni'r llanw, ac mae cynnig twf gogledd Cymru yn cynnwys cyllid ar gyfer Morlais. Clywsom hefyd y mis diwethaf y bydd Llywodraeth y DU yn dechrau trafodaethau ffurfiol gyda Hitachi ar ddatblygu ac adeiladu gorsaf niwclear newydd yn Wylfa ar Ynys Môn. Ac fel y dywedodd cadeirydd ardal fenter Ynys Môn, Neil Rowlands, wrth Ysgrifennydd y Cabinet a minnau, Cyfansoddir y bwrdd o bobl Ynys Môn yn bennaf, ac mae'r safon yn eithriadol o uchel ac yn uniongyrchol gysylltiedig. Mae'n hanfodol fod bwrdd ardal fenter Ynys Môn yn parhau. Diolch yn fawr.