English: There has to be an independent public inquiry. We owe it to those who have died and to the front-line staff who have put their lives on the line in this crisis. But, I believe that that has to be on a four-nation basis, albeit with a thorough examination of handling in Wales, as all the key initial decisions were taken on a four-nation basis. As the First Minister has said on numerous occasions, we went into this lockdown together and we want to come out of it together as best as we can, and then we should learn the lessons together too. The first question any public inquiry should address is why the lockdown didn't happen sooner. Those pictures of the Cheltenham Festival will remain totemic in the public's mind for years to come. As Angela Burns has said, in Wales, we had a major Stereophonics concert, and in Gwent, a major rugby game between the Dragons and Benetton just days before lockdown. We could see what was happening in the rest of Europe, and clearly, a change of direction did take place, but I believe too late. These and other questions do deserve answers, and real answers at that, and not the kind we are used to seeing Matt Hancock provide at the daily press briefings. We are a long way from being ready to start the work of a proper inquiry. The focus today, tomorrow and for the foreseeable future needs to be on saving lives, minimising the impact of COVID-19 on our communities and safely introducing a new normal into all our lives. By any measure, we are a long way from that happening. I will, therefore, not be supporting the Tory motion today, which could not have been more brazen in its politics if it was written in blue crayon and stamped with a blue rosette. By identifying the next election as the deadline for reporting, you are saying, in simple terms, you want to make this a political bun fight, not a genuine learning exercise that will save lives. To divert attention from those people battling the pandemic now by getting them into public inquiry territory now, when the pandemic is still claiming lives, would be grossly irresponsible. It would be akin to grounding the Spitfires and Hurricanes in the middle of the Battle of Britain in order to discuss flight training for future pilots. Yes, there are things we can learn as we go along, and the Assembly committees have a vital role to play in scrutinising the COVID response on an ongoing basis. I am pleased that both the committees I sit on are committed to doing that in a vigorous way. There is no sense to my mind that anyone is running from scrutiny. Indeed, I urge the Welsh Government to listen carefully to the views of committees, and genuinely embrace our recommendations as a real opportunity to add value and improve the Welsh Government response. One of the only sensible things Dominic Cummings has ever said is that he made mistakes every day during this crisis. And so, yes, there will have been mistakes in Wales, too, and we must learn from them. But, there has not been one moment in this pandemic where I have doubted for one second even that the Welsh Government has the safety of my constituents and everyone else in Wales as their very top priority. That is not something any serious person could say about the UK Government, and I think we should see this motion today for what it is - a desperate attempt to distract from that. Thank you.
Welsh: Mae'n rhaid cael ymchwiliad cyhoeddus sy'n annibynnol. Mae'n ddyletswydd arnom oherwydd y rhai a fu farw ac i'r staff rheng flaen sydd wedi rhoi eu bywydau yn y fantol yn yr argyfwng hwn. Ond, rwy'n credu bod yn rhaid i hynny fod ar sail y pedair gwlad, gan gynnwys archwiliad trwyadl o'r ymdriniaeth yng Nghymru, ac oherwydd i'r holl benderfyniadau cychwynnol allweddol gael eu gwneud ar sail y pedair gwlad. Fel y mae'r Prif Weinidog wedi dweud droeon, fe ddechreuwyd ar y cyfyngiadau symud ar yr un pryd ac mae eisiau inni ddod â'r cyfyngiadau hynny i ben gyda'n gilydd os oes modd, ac yna fe ddylem ddysgu'r gwersi gyda'n gilydd hefyd. Y cwestiwn cyntaf y dylai unrhyw ymchwiliad cyhoeddus edrych arno yw pam na ddigwyddodd y cyfyngiadau symud yn gynharach. Fe fydd y lluniau hynny o ŵyl Cheltenham wedi eu serio ar feddyliau'r cyhoedd am flynyddoedd i ddod. Fel y dywedodd Angela Burns, yng Nghymru, roedd gennym gyngerdd mawr gan y Stereophonics, ac yng Ngwent, gêm rygbi fawr rhwng y Dreigiau a Benetton ychydig ddyddiau cyn y cyfyngiadau symud. Roeddem yn gallu gweld yr hyn a oedd yn digwydd yng ngweddill Ewrop, ac mae'n amlwg bod newid cyfeiriad wedi digwydd, ond yn rhy hwyr yn fy marn i. Mae'r cwestiynau hyn a rhai eraill yn haeddu atebion, ac atebion gwirioneddol o ran hynny, nid y math yr ydym ni'n gyfarwydd â gweld Matt Hancock yn eu rhoi yn y sesiynau briffio dyddiol i'r wasg. Rydym ni ymhell i ffwrdd o fod yn barod i gynnal ymchwiliad priodol. Mae angen canolbwyntio heddiw, yfory ac yn y dyfodol rhagweladwy ar achub bywydau, gan leihau effaith COVID-19 ar ein cymunedau a chyflwyno normalrwydd newydd yn ddiogel yn ein bywydau ni i gyd. Yn ôl unrhyw fesur, rydym ymhell i ffwrdd o sicrhau hynny. Nid wyf i, felly, am gefnogi cynnig y Torïaid heddiw, na allasai fod yn fwy digywilydd yn ei wleidyddiaeth pe byddai wedi ei ysgrifennu mewn geiriau glas a'i selio â rhosglwm glas. Drwy nodi'r etholiad nesaf fel dyddiad cau ar gyfer cyflwyno adroddiad, rydych chi'n dweud, yn syml, eich bod chi'n dymuno gwneud hon yn frwydr wleidyddol, ac nid yn ymarfer dysgu gwirioneddol a fydd yn achub bywydau. Fe fyddai tynnu sylw oddi wrth y bobl hynny sy'n brwydro yn erbyn y pandemig ar hyn o bryd drwy eu cael nhw i mewn i sefyllfa o ymchwiliad cyhoeddus nawr, wrth i'r pandemig barhau i fod yn angheuol, yn resynus o anghyfrifol. Fe fyddai'n debyg i gadw awyrennau Spitfire a Hurricane ar y ddaear ynghanol y Battle of Britain ar gyfer trafod cynlluniau hyfforddiant peilotiaid i'r dyfodol. Oes, mae yna bethau y gallwn ni eu dysgu wrth fynd ymlaen, ac mae gan bwyllgorau'r Cynulliad swyddogaeth hanfodol wrth graffu ar yr ymateb i'r COVID ar sail barhaus. Rwy'n falch fod y ddau bwyllgor yr wyf i arnyn nhw wedi ymrwymo i wneud hynny mewn ffordd egnïol. Nid oes dim synnwyr yn fy meddwl i fod unrhyw un yn ffoi rhag craffu. Yn wir, rwy'n annog Llywodraeth Cymru i wrando'n ofalus ar farn y pwyllgorau, ac anwesu ein hargymhellion ni'n wirioneddol fel cyfle i ychwanegu gwerth a gwella'r ymateb gan Lywodraeth Cymru. Un o'r unig bethau synhwyrol a ddywedodd Dominic Cummings erioed oedd ei fod ef wedi gwneud camgymeriadau'n ddyddiol yn ystod yr argyfwng hwn. Ac felly, do, fe fu camgymeriadau yng Nghymru hefyd, ac mae'n rhaid inni ddysgu oddi wrthyn nhw. Ond nid oes un foment wedi bod yn y pandemig hwn y bu i mi amau am eiliad hyd yn oed nad prif flaenoriaeth Llywodraeth Cymru oedd diogelwch fy etholwyr i a phawb arall yng Nghymru. Nid yw hynny'n rhywbeth y gallai neb ei ddweud mewn difrif am Lywodraeth y DU, ac rwy'n credu y dylem weld y cynnig hwn heddiw am yr hyn ydyw - ymgais ryfygus i dynnu sylw oddi wrth hynny. Diolch.