English: Dirprwy Lywydd, as we enter the new year, we recognise that the cost-of-living pressures continue to be relentless. Too many people are desperately worried about staying warm and having enough food to eat, and for many people, the challenges are more stark. The cost-of-living crisis has shone a harsh light on different groups' ability to deal with fast-rising prices. The Resolution Foundation recently reported that the underlying disposable income gap between the disabled and non-disabled population in the UK is 44 per cent. They also report that rates of food insecurity are much higher among families with three or more children, single-parent families, and among certain non-white ethnic groups. I want to provide reassurance to people across Wales that the cost of living remains our priority. We offer support through our fuel support scheme, through our Warm Homes programme and Nest scheme, through the Fuel Bank Foundation fuel vouchers and the heat fund, and, of course, through the network of more than 300 warm hubs, which have been established in communities across Wales with support from the Welsh Government. Warm hubs offer a range of support depending on their location and their facilities. This includes a simple warm space with refreshments, to more substantive food, activities, free access to computers and Wi-Fi and charging points for phones and tablets. A number also offer the opportunity to meet with financial and welfare advisers. Before Christmas, I visited a number of warm hubs to see first-hand the valuable work that these hubs are doing in our communities and to support people through this cost-of-living crisis. Our fuel support scheme has already ensured that nearly 290,000 households have received the £200 payment this year, and I would urge those eligible households to ensure that they do apply for this vital support this winter. We continue to provide the support needed to help people maximise their income and access the benefits that they are entitled to through our single advice fund and our 'Here to help' and 'Claim what's yours' campaigns. We are working with local government to streamline and simplify access to our Welsh benefits. I'm pleased that the Welsh Government's draft budget contains an additional £18.8 million to continue the support for the discretionary assistance fund into 2023-24, as well as additional funding to pay the real living wage to social care workers and additional support for our care leavers' basic income pilot. This is despite our budget being worth up to £1 billion less next year. We will continue to provide support for households through our support for a more generous social wage. This includes initiatives such as our childcare offer, our council tax reduction scheme, free school meals and PDG access, the school essentials grant and help with health costs. All of these programmes leave money in people's pockets. This financial year, we will be spending £1.6 billion on schemes that directly support people with the cost of living and put money back in people's pockets. Last week, Welsh Government Ministers visited credit unions across Wales to promote the vital support that they offer to those struggling with their finances. And we're continuing to invest in credit unions to ensure that they are able to provide access to fair and affordable credit. The Cabinet cost-of-living sub-committee is providing strategic direction to our response, ensuring a joined-up approach across portfolios and bringing together people with lived experiences, experts, service providers and organisations supporting people struggling with rising costs. We will continue to do all that we can to support households affected by this relentless crisis, but the key levers for tackling poverty, powers over the tax and welfare systems, sit with the UK Government. We've called on the UK Government to put in place a number of practical actions that will have an immediate and positive impact for those most affected by the crisis. In April, the UK Government will reduce the level of support available via its domestic energy price guarantee. Meanwhile, businesses, charities and public sector organisations learned yesterday that the support available to them will be significantly reduced, further squeezing their budgets and impacting on services on which we all rely. We have called on UK Ministers to uplift the discretionary housing payment and local housing allowances. And their arbitrary five-week wait for universal credit payments is the root cause of severe financial hardship and distress for many people. People waiting are forced to turn to support from the discretionary assistance fund to see them through this hardship. We call on the UK Government to look again at this, particularly at this time of the cost-of-living crisis. On 21 and 29 November and 7 December, I met with representatives from a number of energy suppliers to discuss the issues surrounding pre-payment meters and the cost-of-living crisis. I'm deeply concerned that, as more households fall behind with the payment of their electricity and gas bills, they may be unfairly driven onto pre-payment meters. Moving householders onto pre-payments meters should be seen as a last resort. Energy companies should absorb the cost of standing charges for pre-payment customers who are particularly at risk of disconnection as a result of the rising cost of fuel. This should not be a cost for the Government to take on; Welsh Government has consistently called on the UK Government and Ofgem to introduce a social tariff to protect the most vulnerable households and to remove standing charges for customers on pre-payment meters. I remain concerned that a worryingly large number of householders on a traditional pre-payment meter have not used their vouchers as these have a 90-day expiry date. It is important that these households access and use their UK Government vouchers. Deputy Llywydd, we have been clear that we will do everything that we can to support people through this cost-of-living crisis. The Welsh Government alone can't solve this problem, it is only through co-ordinated effort and ambition that we can address this cost-of-living crisis and the wider determinants of poverty. But, I want to thank our partners and stakeholders across Wales for their continued support in addressing this cost-of-living crisis. And finally, as we start this new year, I urge people to make sure that they access the help and support that is available to them and that they are entitled to.
Welsh: Dirprwy Lywydd, wrth i ni ddechrau'r flwyddyn newydd, rydym yn cydnabod bod y pwysau costau byw yn parhau i fod yn ddi-baid. Mae gormod o bobl yn poeni'n enbyd am gadw'n gynnes a bod â digon o fwyd i'w fwyta, ac i lawer o bobl, mae'r heriau'n fwy llwm. Mae'r argyfwng costau byw wedi taflu goleuni llym ar allu gwahanol grwpiau i ymdopi â phrisiau sy'n codi'n gyflym. Yn ddiweddar, dywedodd y Resolution Foundation fod y bwlch incwm gwario sylfaenol rhwng y boblogaeth anabl a rhai nad ydynt yn anabl yn y DU yn 44 y cant. Maen nhw hefyd yn dweud bod cyfraddau ansicrwydd bwyd yn llawer uwch ymhlith teuluoedd sydd â thri neu fwy o blant, teuluoedd un rhiant, ac ymhlith rhai grwpiau ethnig nad ydynt yn wyn. Rwy'n dymuno rhoi sicrwydd i bobl ledled Cymru mai costau byw yw ein blaenoriaeth o hyd. Rydym yn cynnig cefnogaeth drwy ein cynllun cymorth tanwydd, drwy ein rhaglen Cartrefi Clyd a'n cynllun Nyth, trwy dalebau tanwydd Sefydliad y Banc Tanwydd a'r gronfa wres, ac, wrth gwrs, drwy'r rhwydwaith o fwy na 300 o ganolfannau clyd, sydd wedi eu sefydlu mewn cymunedau ledled Cymru gyda chymorth gan Lywodraeth Cymru. Mae canolfannau clyd yn cynnig amrywiaeth o gefnogaeth yn dibynnu ar eu lleoliad a'u cyfleusterau. Mae hyn yn cynnwys man cynnes syml gyda lluniaeth, bwyd mwy sylweddol, gweithgareddau, mynediad am ddim i gyfrifiaduron a Wi-Fi a phwyntiau gwefru ar gyfer ffonau a thabledi. Mae nifer hefyd yn cynnig cyfle i gyfarfod â chynghorwyr ariannol a lles. Cyn y Nadolig, ymwelais â nifer o ganolfannau clyd i weld o lygad y ffynnon y gwaith gwerthfawr y mae'r canolfannau hyn yn ei wneud yn ein cymunedau ac i gefnogi pobl trwy'r argyfwng costau byw hwn. Mae ein cynllun cymorth tanwydd eisoes wedi sicrhau bod bron i 290,000 o aelwydydd wedi derbyn y taliad o £200 eleni, a byddwn yn annog yr aelwydydd cymwys hynny i sicrhau eu bod yn gwneud cais am y cymorth hanfodol hwn y gaeaf hwn. Rydym yn parhau i ddarparu'r gefnogaeth sydd ei hangen i helpu pobl i gynyddu eu hincwm i'r eithaf a chael mynediad i'r buddion y mae ganddyn nhw hawl iddyn nhw trwy ein cronfa gynghori sengl a'n hymgyrchoedd 'Yma i helpu' a 'Hawliwch yr hyn sy'n ddyledus i chi'. Rydym yn gweithio gyda llywodraeth leol er mwyn cysoni a symleiddio mynediad at ein buddion yng Nghymru. Rwy'n falch bod cyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru yn cynnwys £18.8 miliwn yn ychwanegol i barhau â'r gefnogaeth i'r gronfa cymorth dewisol yn 2023-24, yn ogystal â chyllid ychwanegol i dalu'r cyflog byw gwirioneddol i weithwyr gofal cymdeithasol a chymorth ychwanegol i gynllun treialu incwm sylfaenol i bobl ifanc sy'n gadael gofal. Mae hyn er gwaethaf y ffaith bod ein cyllideb werth hyd at £1 biliwn yn llai y flwyddyn nesaf. Byddwn yn parhau i ddarparu cymorth i aelwydydd drwy ein cefnogaeth i gyflog cymdeithasol mwy hael. Mae hyn yn cynnwys mentrau fel ein cynnig gofal plant, ein cynllun lleihau treth gyngor, prydau ysgol am ddim a mynediad i PDG, grant hanfodion yr ysgol a chymorth gyda chostau iechyd. Mae'r holl raglenni hyn yn gadael arian ym mhocedi pobl. Y flwyddyn ariannol hon, byddwn yn gwario £1.6 biliwn ar gynlluniau sy'n rhoi cymorth uniongyrchol i bobl gyda chostau byw ac sy'n rhoi arian yn ôl ym mhocedi pobl. Yr wythnos diwethaf, ymwelodd Gweinidogion Llywodraeth Cymru ag undebau credyd ledled Cymru i hyrwyddo'r gefnogaeth hanfodol y maen nhw'n ei chynnig i'r rhai sy'n cael trafferth gyda'u harian. Ac rydym yn parhau i fuddsoddi mewn undebau credyd i sicrhau eu bod yn gallu darparu mynediad i gredyd teg a fforddiadwy. Mae is-bwyllgor costau byw'r Cabinet yn rhoi cyfeiriad strategol i'n hymateb, gan sicrhau dull cydgysylltiedig ar draws portffolios a dod â phobl â phrofiadau bywyd, arbenigwyr, darparwyr gwasanaethau a sefydliadau ynghyd sy'n cefnogi pobl sy'n cael trafferth gyda chostau cynyddol. Byddwn yn parhau i wneud popeth o fewn ein gallu i gefnogi aelwydydd yr effeithir arnynt gan yr argyfwng di-baid hwn, ond mae'r ysgogiadau allweddol ar gyfer mynd i'r afael â thlodi, pwerau dros y systemau treth a lles, yn nwylo Llywodraeth y DU. Rydym wedi galw ar Lywodraeth y DU i sefydlu nifer o gamau ymarferol a fydd yn cael effaith uniongyrchol a chadarnhaol i'r rhai yr effeithir arnynt fwyaf gan yr argyfwng. Ym mis Ebrill, bydd Llywodraeth y DU yn lleihau lefel y cymorth sydd ar gael trwy ei gwarant am bris ynni domestig. Yn y cyfamser, clywodd busnesau, elusennau a sefydliadau'r sector cyhoeddus ddoe y bydd y gefnogaeth sydd ar gael iddyn nhw yn cael ei leihau'n sylweddol, gan wasgu eu cyllidebau ymhellach ac effeithio ar wasanaethau yr ydym i gyd yn dibynnu arnynt. Rydym wedi galw ar Weinidogion y DU i godi'r taliad disgresiwn at gostau tai a lwfansau tai lleol. A'r disgwyl pum wythnos mympwyol am daliadau credyd cynhwysol yw achos sylfaenol caledi ariannol difrifol a gofid i lawer o bobl. Mae pobl sy'n aros yn cael eu gorfodi i droi at gefnogaeth o'r gronfa cymorth dewisol i'w cael nhw drwy'r caledi hwn. Rydym yn galw ar Lywodraeth y DU i edrych eto ar hyn, yn enwedig ar yr adeg hon o'r argyfwng costau byw. Ar 21 a 29 Tachwedd a 7 Rhagfyr, cwrddais â chynrychiolwyr o nifer o gyflenwyr ynni i drafod y materion sy'n ymwneud â mesuryddion rhagdalu a'r argyfwng costau byw. Rwy'n pryderu'n fawr, wrth i fwy o gartrefi ddisgyn ar ei hôl hi gyda thalu eu biliau trydan a nwy, y gallen nhw gael eu harwain yn annheg at fesuryddion rhagdalu. Dylid ystyried symud deiliaid tai i system fesuryddion rhagdalu fel dewis olaf. Dylai cwmnïau ynni amsugno cost taliadau sefydlog ar gyfer cwsmeriaid rhagdalu sy'n wynebu risg arbennig o gael eu datgysylltu o ganlyniad i gost gynyddol tanwydd. Ni ddylai hyn fod yn gost i'r Llywodraeth ymgymryd â hi; mae Llywodraeth Cymru wedi galw'n gyson ar Lywodraeth y DU ac Ofgem i gyflwyno tariff cymdeithasol er mwyn gwarchod yr aelwydydd mwyaf agored i niwed ac i gael gwared ar daliadau sefydlog ar gyfer cwsmeriaid ar fesuryddion rhagdalu. Rwy'n dal i bryderu nad yw nifer pryderus o uchel o ddeiliaid tai ar fesurydd rhagdalu traddodiadol wedi defnyddio eu talebau oherwydd bod gan y rhain ddyddiad dod i ben o 90 diwrnod. Mae'n bwysig bod y cartrefi hyn yn casglu eu talebau Llywodraeth y DU ac yn eu defnyddio. Dirprwy Lywydd, rydym wedi bod yn glir y byddwn yn gwneud popeth o fewn ein gallu i gefnogi pobl trwy'r argyfwng costau byw hwn. Ni all Llywodraeth Cymru ddatrys y broblem hon ar ei phen ei hun, dim ond trwy ymdrech ac uchelgais gydgysylltiedig y gallwn fynd i'r afael â'r argyfwng costau byw hwn a phenderfynyddion ehangach tlodi. Ond, hoffwn ddiolch i'n partneriaid a'n rhanddeiliaid ledled Cymru am eu cefnogaeth barhaus i fynd i'r afael â'r argyfwng costau byw hwn. Ac yn olaf, wrth i ni ddechrau'r flwyddyn newydd hon, rwy'n annog pobl i sicrhau eu bod yn cael gafael ar y cymorth a'r gefnogaeth sydd ar gael iddyn nhw ac y mae hawl ganddyn nhw iddyn nhw.