English: I have to say that, in debates like this, I find myself on very abstract ground, and sometimes I wonder where north Wales starts and ends. But this time I just followed the discussion, and I'm wondering which world an which Wales I live in, because that was unreal compared to the world that we live in, particularly in discussing a tax that doesn't exist yet and hasn't even been proposed formally, and where the Government in Westminster can say 'no' to that at any time. But what is happening in north Wales of course is that tourism is very important to the coastal and rural areas, and it would make a world of difference there if VAT was cut to 5 per cent, as Plaid Cymru has campaigned for. The Conservatives, who have been so fluent on the subject of tourism over the last few weeks, have kept VAT at 17.5 per cent, and then increased it to 20 per cent on tourism businesses, after promising in an election that they wouldn't do that to north Wales, and the rest of Wales. That's the truth about that party. But there is one thing that can be seen as a link that links north Wales, wherever you think it starts - some people feel that the language starts to change above Aberystwyth, and other people feel that you have to go past Dolgellau; I'm not really sure where exactly north Wales starts. But I do know that there is something common in that area, namely that it's rural, with farming, agriculture and natural resources, particularly wind and rain. I just want to talk about the opportunities that we should try and take advantage of to establish a stronger economy using our natural resources in those areas to ensure a prosperous future for rural Wales. Sian Gwenllian has touched on this, but I hope she will forgive me just saying a little bit more about the fact that we now have some very specialist reports about the different scenarios that could stem from Brexit, without a deal, or with a deal of a certain kind, or with a continuity of the customs union and the single market. Of all those scenarios, there's no doubt that north Wales is going to suffer very badly unless we have some kind of agreement that keeps access or something very similar to the single market and the customs union. It's very important to put it on record that the Farmers' Union of Wales have said that we need to stay in the single market and the customs union, and the NFU haven't mentioned this specifically, but have mentioned specifically about staying in the customs union, at least for now, to ensure that trade happens. One of the scenarios that are mentioned in the report by the Agriculture and Horticulture Development Board says very clearly that those areas that are less favoured, namely most agricultural areas in north Wales, are not only going to lose money, but are going to be in a negative position if that agreement does happen. It is important, therefore, and we're not going to apologise to anyone for putting in a Plaid Cymru motion some of the things that we've succeeded to secure from the Welsh Government. Among them is £6 million for new farmers and new entrants into the agricultural industry, and support, I hope, through discussion with the Welsh Government, that we'll be able to see a prosperous scheme to ensure that we do send out the right message to people. As we leave the European Union, there are opportunities for new blood in the industry, there are opportunities for new people to enter the industry and, more than anything else, there are opportunities for new ideas to enter the agricultural industry. We need that revolution, of course, in order to deal with the challenges of the future. Of course, we have had success in trying to mitigate some of the problems that have stemmed from changing business rates and the effect on hydro schemes. We've managed to get tax relief for community companies. There are justifications for tax relief for all kinds of hydro companies. We've pushed the Government as far as they can go in this budget deal and there are long-term implications from business rates. It's obvious that the Government doesn't want to see business rates killing prosperous businesses in the renewable energy sector - I'm sure they don't want to see that - but those will be the implications that'll stem from those business rate changes, and any report now needs to ensure that there is prosperity. I see, for example, that the Westminster Government is looking at stamp duty relief for residential properties that have renewable energy. Well, we could easily do the same thing here in Wales. In fact, Plaid Cymru did propose that in looking at the tax going through the committee, but the Government wasn't willing to accept that at the time. So, just to close on a note of hope, I think: there are great opportunities to grow the north Wales economy if we have our own resources and our own future, and that means more power for Wales as a whole.
Welsh: Mae'n rhaid i mi ddweud, mewn dadleuon fel hyn, rydw i'n ffeindio fy hun ar dir haniaethol. Weithiau, rydw i'n tybio lle mae gogledd Cymru yn dechrau a lle mae'n bennu, ond y tro yma, rwyf newydd ddilyn sgwrs lle roeddwn i'n tybio ym mha fyd ac ym mha Gymru rydw i'n byw ynddo, achos roedd hynny yn gyfan gwbl afreal wrth gymharu â'r byd rydym ni'n byw ynddo fe - yn enwedig trafod treth nad yw'n bodoli eto, nad yw wedi cael ei chynnig yn ffurfiol, a lle mae Llywodraeth San Steffan yn gallu dweud 'na' wrth y dreth yna unrhyw bryd o gwbl. Beth sydd yn digwydd yng ngogledd Cymru, wrth gwrs: mae twristiaeth yn hynod o bwysig i'r arfordir a'r ardaloedd gwledig, a beth fyddai'n gwneud byd o wahaniaeth yn fanna fyddai torri treth ar werth i 5 y cant, fel mae Plaid Cymru wedi bod yn ymgyrchu amdano yn gyson. Mae'r Ceidwadwyr, sydd wedi bod mor huawdl ynglŷn â thwristiaeth yn ystod y pythefnos diwethaf, ond wedi cadw treth ar werth ar 17.5 y cant, ac wedyn codi treth ar werth i 20 y cant ar fusnesau twristiaeth, ar ôl addo mewn etholiad na fyddan nhw byth yn gwneud y fath beth i ogledd Cymru a gweddill Cymru. Dyna'r gwir am y blaid honno. Ond mae yna un peth sy'n gallu cael ei weld fel llinyn sy'n cysylltu'r gogledd, lle bynnag rydych chi'n teimlo mae'r gogledd yn dechrau - byddai rhai yn teimlo bod yr iaith yn dechrau newid rhywbryd uwchben Aberystwyth, a rhai eraill yn teimlo bod yn rhaid i chi fynd heibio Dolgellau; nid ydw i cweit yn siŵr lle yn union mae'r gogledd yn dechrau. Ond rydw i yn gwybod bod yna rywbeth cyffredin yn yr ardaloedd hynny, sef cefn gwlad, ffermio ac amaeth, ac adnoddau naturiol, yn enwedig y gwynt a'r glaw. Rydw i jest eisiau siarad yn fras iawn am y cyfleoedd y dylem ni drio manteisio arnyn nhw nawr i sefydlu economi cryfach gan ddefnyddio ein hadnoddau naturiol ni yn yr ardaloedd hynny i sicrhau dyfodol llewyrchus i gefn gwlad. Mae Sian Gwenllian wedi cyffwrdd ar hyn, ond gobeithio y bydd hi'n maddau i mi jest ddweud ychydig mwy am y ffaith bod gyda ni erbyn hyn adroddiadau arbenigol iawn am y gwahanol senarios gall ddeillio o adael yr Undeb Ewropeaidd heb gytundeb, neu gyda chytundeb o fath arbennig, neu gyda pharhad ar, i bob bwrpas, y farchnad sengl a'r undeb tollau. O'r holl senarios yna, nid oes dim dwywaith bod gogledd Cymru'n mynd i fod yn dioddef yn wael iawn oni bai bod gyda ni rhyw fath o gytundeb sydd yn cadw mynediad at, neu rhywbeth reit tebyg i aros yn, y farchnad sengl a'r undeb tollau. Mae'n bwysig rhoi ar gofnod, rydw i'n meddwl, bod Undeb Amaethwyr Cymru wedi dweud bod yn rhaid i ni aros yn y farchnad sengl a'r undeb tollau, a bod yr NFU heb sôn yn benodol am y farchnad sengl ond wedi sôn yn benodol am aros yn yr undeb tollau, o leiaf am y tro, er mwyn sicrhau bod y masnachu yna'n digwydd. Mae un o'r senarios sydd wedi cael ei grybwyll gan adroddiad yr Agriculture and Horticulture Development Board yn dweud yn glir iawn bod yr ardaloedd hynny sydd yn llai ffafriol, sef y rhan fwyaf o amaeth yng ngogledd Cymru, yn mynd i fod nid yn unig yn colli arian ond, a dweud y gwir, yn mynd i fod mewn sefyllfa negyddol pe bai y cytundeb yna yn digwydd. Mae yn bwysig, felly, ac nid ydym ni'n mynd i ymddiheuro i neb am roi mewn cynnig Plaid Cymru ar ddadl Plaid Cymru rai o'r pethau rydym ni wedi llwyddo eu sicrhau gan Lywodraeth Cymru. Yn eu plith nhw mae £6 miliwn ar gyfer ffermwyr newydd, ar gyfer pobl newydd i mewn i fyd amaeth, a chefnogaeth, rydw i'n gobeithio, drwy drafod gyda Llywodraeth Cymru, y byddwn ni'n cael gweld cynllun llewyrchus i sicrhau ein bod ni'n rhoi'r neges iawn i bobl. Wrth i ni ymadael â'r Undeb Ewropeaidd, mae yna gyfleoedd i waed newydd yn y diwydiant, mae yna gyfleoedd i bobl newydd ddod i mewn i'r diwydiant, ac yn fwy na dim byd arall, mae yna gyfleoedd i syniadau newydd ddod i mewn i amaeth, ac mae angen y chwyldro yna, wrth gwrs, er mwyn delio â her y dyfodol. Ac, wrth gwrs, mae gyda ni lwyddiant wrth geisio lliniaru rhai o'r problemau sydd wedi deillio o newid trethi busnes a'r effaith ar gynlluniau ynni dŵr. Rydym ni wedi llwyddo cael rhyddhad treth ar gyfer cwmnïau cymunedol. Mae yna ddadl dros gael rhyddhad treth ar gyfer pob math o gwmni sydd yn gwneud ynni o'r dŵr. Rydym ni wedi pwsio'r Llywodraeth mor bell â gallan nhw yn y cytundeb yma. Mae yna oblygiadau tymor hir i drethi busnes. Mae'n amlwg nad yw'r Llywodraeth ddim yn moyn gweld trethi busnes yn lladd busnes llewyrchus ym maes ynni adnewyddo - rydw i'n siŵr nad ydyn nhw eisiau gweld hynny - ond dyna beth yw sgil effeithiau'r newid sydd wedi bod mewn trethi busnes, ac mae rhaid i unrhyw adolygiad nawr sicrhau bod yna lwyddiant a ffyniant. Rydw i'n gweld, er enghraifft, bod Llywodraeth San Steffan yn edrych ar ryddhad ar y dreth stamp, y dreth prynu tai ac eiddo, ar gyfer y tai ac eiddo sydd yn defnyddio ynni adnewyddol. Wel, gallem ni wneud yr un peth yn rhwydd fan hyn yng Nghymru. A dweud y gwir, roedd Plaid Cymru wedi cynnig hynny wrth edrych ar y dreth yn mynd trwy'r pwyllgor, ond nid oedd y Llywodraeth yn barod i dderbyn e ar y pryd. Felly, jest i gloi ar nodyn o obaith, rydw i'n meddwl bod yna gyfleoedd di-ri i dyfu economi gogledd Cymru os rydym ni'n meddu ar ein hadnoddau ein hunain ac ar ein dyfodol ein hunain, ac mae hynny'n golygu mwy o rym i Gymru gyfan.