English: Diolch, Llywydd. This debate is about the responsibility we hold for the actions we take and the reverberations of that responsibility as they stretch and swell across the globe. It is a debate about the impact of our actions, the consequences that our consumption habits have on people and places on the other side of our planet, and it is a debate about choices - the choices we all have, whether we're aware of them or not, to do things differently - and the choices that Governments have to empower their citizens to make those choices wisely. I use the word 'wisely' because George Bernard Shaw said, 'We are made wise not by the recollection of our past, but by the responsibility for our future.' It's that future that I'd like us all, in this debate, to keep at the front and centre of our thoughts, because wisdom can only truly percolate through when we are learning not just from something but for that future. So, what responsibility does Wales hold? The Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 requires Wales to establish itself as a globally responsible nation. That means that, as well as taking actions here in Wales that will help people's lives in our nation, we need to be mindful of how our supply chains entangle and strangle other nations, how the choices we make about the things we eat and wear and invest in, how all of these things, have ripple effects that swell and grow into a tidal wave of waste, of ruin, of trauma in other parts of our world. We may not see their effects, but that does not make them any less real or terrible in its truest sense. There is a sickness in our society - the sickness of indifference, the comfortable contempt we show towards that which is out of our line of sight. Each of us like to think that we do our thing, that we do our own best things for the planet, but how many of us use soap or cosmetics made with palm oil? How many of the desserts we eat contain cocoa that's not fair trade or ethically sourced? How much of the livestock feed we use for animals is leading to the extinction of other species of animals in other parts of the world, like the northern tiger, wildcats in South America, orangutans in Sumatra? Our everyday choices, insignificant as they may seem in isolation, set events in motion and they blow open the quietly catastrophic effects felt by that insidious sense of 'out of sight, out of mind'. Llywydd, we cannot stay blind to these effects any longer. I'll set out some of the starkest statistics, and much of this comes from the fantastic 'Wales and Global Responsibility' report, commissioned by Size of Wales, WWF Cymru and RSPB Cymru. Their findings include that an area equivalent to 40 per cent of Wales's land mass, 823,000 hectares, was used overseas to grow Welsh imports of cocoa, palm, beef, leather, natural rubber, soy, timber, pulp and paper in an average year between 2011 and 2018. Much of this land - 30 per cent of it - is in countries at high or very high risk of deforestation, species extinction or social issues like child labour and abuse of indigenous people's rights. The process of converting this land overseas and destroying those habitats results in 1.5 million tonnes of carbon dioxide every year - the equivalent of 4 per cent of Wales's total domestic and imported goods carbon footprint. I worry often, Llywydd, that, in these debates, when Members reel off statistics, people switch off. Our brains can't process that amount of horror, of devastation. So, as well as those statistics, I'll say this: people's lives are being destroyed by our greed and our stubborn refusal to change our habits, and the blood in our supply chains stains the conscience of the world, but very few consumers will be aware of any of this. Powers over labelling rest with the UK Government, and they do need to act to empower people to understand all of this. But there's a great deal that the Welsh Government can and should be doing as well. In our debate, we'll set out why the Welsh Government must strengthen the economic contract by developing relationships with businesses around responsible growth and ethical practices, requiring signatories to commit to using supply chains that are free from deforestation and social exploitation. Luke Fletcher will set out this in greater detail. All of us in Wales have a part to play. We each need to reduce our dependence on imported commodities that drive this deforestation. Businesses need to be supported to localise their supply chains. Mabon ap Gwynfor will set out how this can be done through a robust community food strategy. The fragility of global supply chains has been highlighted by Brexit, the Ukraine war and the cost-of-living crisis. Our way of living is not sustainable. But those people in other parts of the world, their ways of living will simply cease if we don't change how we act, which is what Heledd Fychan will focus her remarks on. Wales and the world is at a crossroads in history. The UN has warned that, if we don't change course on climate change, we risk creating an unliveable planet. Now, we in Wales have led the way by declaring both climate and nature emergencies. Those words are important, and we are taking steps towards net zero by 2035 through the co-operation agreement, but, by that date, if we only change the things that we can see in our own nation, in front of our own eyes, we will have casually permitted vast injustices to be perpetrated in our name. That is not the legacy we should leave for future generations. I look forward to hearing the debate.
Welsh: Diolch, Lywydd. Mae'r ddadl hon yn ymwneud â'r cyfrifoldeb sydd gennym am ein gweithredoedd a chanlyniadau'r cyfrifoldeb hwnnw wrth iddynt ymestyn a chwyddo ar draws y byd. Mae'n ddadl am effaith ein gweithredoedd, canlyniadau ein harferion defnydd ar bobl a lleoedd ar ochr arall ein planed, ac mae'n ddadl am ddewisiadau - y dewisiadau sydd gennym i gyd, boed ein bod yn ymwybodol ohonynt ai peidio, i wneud pethau'n wahanol - a'r dewisiadau sydd gan Lywodraethau i rymuso eu dinasyddion i wneud y dewisiadau hynny'n ddoeth. Rwy'n defnyddio'r gair 'doeth' oherwydd dywedodd George Bernard Shaw, 'Cawn ein gwneud yn ddoeth nid drwy gofio ein gorffennol, ond gan y cyfrifoldeb am ein dyfodol.' Yn y ddadl hon, hoffwn i bawb ohonom gadw'r dyfodol hwnnw ar flaen ein meddyliau, oherwydd ni all doethineb dreiddio go iawn heblaw ein bod yn dysgu nid yn unig o rywbeth ond ar gyfer y dyfodol hwnnw. Felly, pa gyfrifoldeb sydd gan Gymru? Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn ei gwneud yn ofynnol i Gymru ymsefydlu fel cenedl sy'n gyfrifol yn fyd-eang. Mae hynny'n golygu, yn ogystal â chymryd camau yma yng Nghymru a fydd yn helpu bywydau pobl yn ein gwlad, fod angen inni fod yn ymwybodol o sut mae ein cadwyni cyflenwi'n rhwystro ac yn tagu gwledydd eraill, sut mae'r dewisiadau a wnawn am y pethau rydym yn eu bwyta ac yn eu gwisgo ac yn buddsoddi ynddynt, sut mae i'r holl bethau hyn sgil-effeithiau sy'n chwyddo ac yn tyfu'n don lanw o wastraff, o ddifrod, o drawma mewn rhannau eraill o'n byd. Efallai na welwn ni eu heffeithiau, ond nid yw hynny'n eu gwneud yn llai real nac yn llai erchyll yn ei wir ystyr. Mae yna salwch yn ein cymdeithas - salwch difaterwch, y dirmyg cyfforddus a ddangoswn tuag at yr hyn na allwn ei weld. Mae pob un ohonom yn hoffi meddwl ein bod yn gwneud ein rhan, ein bod yn gwneud ein rhan ein hunain yn y ffordd orau er mwyn y blaned, ond faint ohonom sy'n defnyddio sebon neu golur wedi ei wneud ag olew palmwydd? Faint o'r pwdinau a fwytwn sy'n cynnwys coco nad yw'n fasnach deg neu'n deillio o ffynonellau moesegol? Faint o'r porthiant da byw a ddefnyddiwn ar gyfer anifeiliaid sy'n arwain at ddifodiant rhywogaethau eraill o anifeiliaid mewn rhannau eraill o'r byd, fel teigr y gogledd, cathod gwyllt yn Ne America, orangwtaniaid yn Swmatra? Mae ein dewisiadau bob dydd, er eu bod yn ymddangos yn ddi-nod ar eu pen eu hunain, yn gwneud i bethau ddigwydd ac yn rhoi cychwyn ar yr effeithiau tawel trychinebus a ddaw yn sgil yr ymdeimlad llechwraidd o fod 'o'r golwg, o'r ffordd'. Lywydd, ni allwn aros yn ddall i'r effeithiau hyn bellach. Fe nodaf rai o'r ystadegau mwyaf llwm, a daw llawer o hyn o'r adroddiad gwych 'Cymru a Chyfrifoldeb Byd-eang', a gomisiynwyd gan Maint Cymru, WWF Cymru ac RSPB Cymru. Mae eu canfyddiadau'n cynnwys y ffaith bod ardal sy'n cyfateb i 40 y cant o fàs tir Cymru, 823,000 hectar, wedi cael ei defnyddio dramor i dyfu mewnforion Cymru o goco, palmwydd, cig eidion, lledr, rwber naturiol, soi, pren, mwydion a phapur mewn blwyddyn gyfartalog rhwng 2011 a 2018. Mae llawer o'r tir hwn - 30 y cant ohono - mewn gwledydd sy'n wynebu risg uchel neu uchel iawn o ddatgoedwigo, difodiant rhywogaethau neu broblemau cymdeithasol fel llafur plant a cham-drin hawliau pobl frodorol. Mae'r broses o drosi'r tir hwn dramor a dinistrio'r cynefinoedd hynny'n arwain at 1.5 miliwn tunnell o garbon deuocsid bob blwyddyn - sy'n cyfateb i 4 y cant o gyfanswm ôl troed carbon nwyddau domestig a nwyddau wedi'u mewnforio yng Nghymru. Rwy'n aml yn poeni, Lywydd, yn y dadleuon hyn, pan fydd Aelodau'n rhestru ystadegau, fod pobl yn mynd i gysgu. Ni all ein hymennydd brosesu'r holl arswyd, yr holl ddinistr. Felly, yn ogystal â'r ystadegau hynny, fe ddywedaf hyn: mae bywydau pobl yn cael eu dinistrio gan ein trachwant a'n gwrthodiad ystyfnig i newid ein harferion, ac mae'r gwaed yn ein cadwyni cyflenwi yn staenio cydwybod y byd, ond ychydig iawn o ddefnyddwyr a fydd yn ymwybodol o ddim o hyn. Mae pwerau dros labelu yn nwylo Llywodraeth y DU, ac mae angen iddynt weithredu i rymuso pobl i ddeall hyn i gyd. Ond mae llawer y gall Llywodraeth Cymru ei wneud hefyd a llawer y dylai fod yn ei wneud. Yn ein dadl, byddwn yn nodi pam fod rhaid i Lywodraeth Cymru gryfhau'r contract economaidd drwy ddatblygu cysylltiadau gyda busnesau o amgylch twf cyfrifol ac arferion moesegol, gan ei gwneud yn ofynnol i lofnodwyr ymrwymo i ddefnyddio cadwyni cyflenwi sy'n rhydd o ddatgoedwigo ac ecsbloetio cymdeithasol. Bydd Luke Fletcher yn nodi hyn yn fanylach. Mae gan bob un ohonom yng Nghymru ran i'w chwarae. Mae angen i bob un ohonom leihau ein dibyniaeth ar nwyddau wedi'u mewnforio sy'n gyrru'r datgoedwigo. Mae angen cynorthwyo busnesau i wneud eu cadwyni cyflenwi'n lleol. Bydd Mabon ap Gwynfor yn nodi sut y gellir gwneud hyn drwy strategaeth bwyd cymunedol gadarn. Cafodd breuder cadwyni cyflenwi byd-eang ei amlygu gan Brexit, rhyfel Wcráin a'r argyfwng costau byw. Nid yw ein ffordd o fyw yn gynaliadwy. Ond bydd pobl mewn rhannau eraill o'r byd, eu ffyrdd o fyw, yn dod i ben os na newidiwn y ffordd y gweithredwn, a dyna fydd Heledd Fychan yn canolbwyntio ei sylwadau arno. Mae Cymru a'r byd ar groesffordd mewn hanes. Mae'r Cenhedloedd Unedig wedi rhybuddio, os nad newidiwn ein llwybr ar newid hinsawdd, fod perygl y byddwn yn creu planed anghyfannedd. Nawr, rydym ni yng Nghymru wedi arwain y ffordd drwy ddatgan argyfyngau hinsawdd a natur. Mae'r geiriau hynny'n bwysig, ac rydym yn cymryd camau tuag at sero net erbyn 2035 drwy'r cytundeb cydweithio, ond erbyn y dyddiad hwnnw, os ydym ond yn newid y pethau y gallwn eu gweld yn ein gwlad ein hunain, o flaen ein llygaid ein hunain, byddwn wedi caniatáu i anghyfiawnderau enfawr ddigwydd yn ein henw. Nid dyna'r gwaddol y dylem ei adael ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Edrychaf ymlaen at glywed y ddadl.