English: Can I welcome this debate on the report of the standards committee, 'Creating the Right Culture', and can I thank the Chair and members for undertaking this inquiry and producing this report with recommendations that I support? It is appropriate to hold this debate during the week of the white ribbon, which we wear in recognition of the ongoing drive to eliminate violence against women. As we heard yesterday, in response to my question to the First Minister, this is a scandal of the twenty-first century modern world. We've a responsibility in government - local and national - and as elected representatives, and as individuals in the public, private and third sectors, to respond to this scandal. We recently debated 'Is Wales Fairer?', the 2018 report of the Equality and Human Rights Commission, where points were made relevant to our debate today, with a statement that said, and the Chair also repeated this: '#MeToo put the spotlight on women's and girls' experience of high levels of violence and discrimination' which are 'too readily accepted as part of life'. Angela Burns made a very powerful point yesterday, I believe, on this point. The Women's Equality Network manifesto reported that 55 per cent of girls aged seven to 21 say that gender stereotypes affect their ability to say what they think, and 52 per cent of women report being harassed in the workplace. I think it's that point about affecting the ability to say what they think that is so important. The Chair of the standards committee alerts us to the evidence received by the committee and reports in the media that suggest that there have been a number of incidents of sexual harassment at the Assembly, and that these haven't been formally reported. It is to our shame that individuals have not felt they could come forward to make these complaints and expose the fact that our culture is not right here in this Senedd. We must now take responsibility to address this. The Women's Equality Network manifesto says 'We understand that gender inequality is both a cause and consequence of violence against women and girls. We know that to prevent violence we need to educate, challenge and change our unequal culture and society.' That means that we must challenge ourselves. Yes, we have had the respect and dignity training - I hope this has permeated throughout this organisation and has been made available to both the Commission and Welsh Government teams, about where people have power over other people. It's where power is exercised and abused that the culture can go so wrong. There are a number of recommendations with a timeline, which I welcome, but we must be vigilant in meeting those timelines and monitoring their delivery, from the five to be delivered immediately - that does mean immediately - through to December and the spring. I want to finish by updating Members on the new cross-party group on women's equality, which has met twice since its inauguration in May. At its first meeting, we heard from Professor Laura McAllister on 'A Parliament that Works for Wales', with a positive response from the women who attended, including external organisations such as the Women's Equality Network, Chwarae Teg, Women Connect First, Women's Institute and Soroptimist International, who fully endorsed her recommendations regarding job sharing and 50:50 representation of women for this Senedd and the Welsh Government. This was followed by a talk by Jess Blair from the Electoral Reform Society on their report, 'New Voices: How Welsh Politics can Begin to Reflect Wales', which also endorsed the need to increase the representation of women in the Assembly. This is particularly relevant today, as we mark 100 years since the passing of the Parliament (Qualification of Women) Act 1918, where women could legally stand for Parliament. This is being celebrated in Westminster, as we can see. We're now holding a joint cross-party group with the Cross-Party Group on Violence against Women and Children alongside our new group on women's equality, strengthening cross-party support for, and understanding of, these issues we're debating this week. We cannot, in what is largely, sadly, a nearly empty Chamber today, just leave it for this debate - it must permeate everything that we're doing in this Assembly and in Welsh Government. A few weeks ago, I welcomed a poll that drew attention to public support for using legislation to ensure we get gender parity in this Assembly. Like smoking in public places, I believe the public are ahead of us in many ways, and yet we tend to think that we are in a good place in this Assembly. We are not yet there on these issues. At our joint committee scrutiny of the equality impact assessments last week, we received evidence from the Equality and Human Rights Commission, and they said that the prevalence of societal gender norms in education and employment, and experiences of harassment and violence, is obstructing this progress of women's equality. We can accept the recommendations today, and clearly, there is much to discuss in terms of the implications of those and from the Welsh Government. We can take them forward, but I think we also need to consider policy and legislation in every aspect of our work here, including legislation to change this Assembly to reflect the Wales we represent. And we should take this on board if we really want to reflect the strength and courage of the suffragettes a century ago, and follow their lead with deeds and not just words. This must include, if necessary, legislation to help to create the right culture in the heart of democracy in Wales.
Welsh: A gaf fi groesawu'r ddadl hon ar adroddiad y pwyllgor safonau, 'Creu'r Diwylliant Cywir', ac a gaf fi ddiolch i'r Cadeirydd a'r aelodau am gynnal yr ymchwiliad a chynhyrchu'r adroddiad hwn gydag argymhellion rwy'n eu cefnogi? Mae'n briodol cynnal y ddadl hon yn ystod wythnos y rhuban gwyn, a wisgir gennym i gydnabod yr ymdrech barhaus i ddileu trais yn erbyn menywod. Fel y clywsom ddoe, mewn ymateb i fy nghwestiwn i'r Prif Weinidog, dyma sgandal y byd modern yn yr unfed ganrif ar hugain. Mae gennym gyfrifoldeb mewn llywodraeth - yn lleol a chenedlaethol - ac fel cynrychiolwyr etholedig, ac fel unigolion yn y sector cyhoeddus, y sector preifat a'r trydydd sector, i ymateb i'r sgandal hon. Yn ddiweddar cawsom ddadl 'A yw Cymru'n Decach?', adroddiad y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol ar gyfer 2018 lle y gwnaed pwyntiau sy'n berthnasol i'n dadl heddiw, gyda datganiad a oedd yn dweud, ac roedd y Cadeirydd hefyd yn ailadrodd hyn: Mae #MeToo wedi taflu goleuni ar brofiad menywod a merched o lefelau uchel o drais a gwahaniaethu sy'n cael eu derbyn yn rhy barod fel rhan o fywyd. Rwy'n credu bod Angela Burns wedi gwneud pwynt grymus iawn ddoe ar hyn. Nododd maniffesto'r Rhwydwaith Cydraddoldeb Menywod fod 55 y cant o ferched saith i 21 oed yn dweud bod stereoteipio ar sail rhyw yn effeithio ar eu gallu i leisio eu barn, a bod 52 y cant o fenywod yn dweud eu bod wedi dioddef aflonyddu yn y gweithle. Credaf fod y pwynt hwnnw am effeithio ar y gallu i ddweud eu barn mor bwysig. Mae Cadeirydd y pwyllgor safonau yn tynnu ein sylw at y dystiolaeth a gafwyd gan y pwyllgor ac adroddiadau yn y cyfryngau sy'n awgrymu bod nifer o achosion o aflonyddu rhywiol wedi digwydd yn y Cynulliad, a bod y rhain heb gael eu hadrodd yn ffurfiol. Mae'n gywilydd nad yw unigolion yn teimlo y gallent wneud y cwynion hyn ac mae'n dangos nad yw ein diwylliant yma yn y Senedd hon yn iawn. Rhaid inni ysgwyddo'r cyfrifoldeb o fynd i'r afael â hyn yn awr. Mae maniffesto'r Rhwydwaith Cydraddoldeb Menywod yn dweud 'Rydym yn deall bod anghydraddoldeb rhwng y rhywiau yn achos ac yn ganlyniad trais yn erbyn menywod a merched. Er mwyn atal trais gwyddom fod angen inni addysgu, herio a newid ein diwylliant a'n cymdeithas anghyfartal.' Mae hynny'n golygu bod rhaid inni herio ein hunain. Rydym wedi cael yr hyfforddiant parch ac urddas, do - rwy'n gobeithio ei fod wedi treiddio trwy'r sefydliad hwn ac ar gael i dimau'r Comisiwn a Llywodraeth Cymru, o ran ble y mae gan bobl bŵer dros bobl eraill. Lle y caiff pŵer ei arfer a'i gamddefnyddio yw lle y gall y diwylliant fynd cymaint o chwith. Ceir nifer o argymhellion gyda llinell amser, ac rwy'n croesawu hynny, ond rhaid inni fod yn wyliadwrus wrth ddilyn yr amserlenni hynny a monitro eu cyflawniad, o'r pump sydd i'w cyflawni ar unwaith - ac mae hynny'n golygu ar unwaith - drwodd i fis Rhagfyr a'r gwanwyn. Rwyf am orffen drwy roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y grŵp trawsbleidiol newydd ar gydraddoldeb menywod, sydd wedi cyfarfod ddwywaith ers ei sefydlu ym mis Mai. Yn ei gyfarfod cyntaf, clywsom gan yr Athro Laura McAllister ar 'Senedd sy'n gweithio i Gymru', gydag ymateb cadarnhaol gan y menywod a fynychodd, gan gynnwys sefydliadau allanol megis y Rhwydwaith Cydraddoldeb Menywod, Chwarae Teg, Women Connect First, Sefydliad y Merched a Soroptimist International, a oedd yn cymeradwyo ei argymhellion yn llawn mewn perthynas â rhannu swyddi a chynrychiolaeth 50:50 i fenywod i'r Senedd hon a Llywodraeth Cymru. Dilynwyd hyn gan sgwrs gan Jess Blair o'r Gymdeithas Diwygio Etholiadol ar eu hadroddiad, 'Lleisiau newydd: Sut y gall gwleidyddiaeth Cymru ddechrau adlewyrchu Cymru', a oedd hefyd yn cefnogi'r angen i gynyddu cynrychiolaeth menywod yn y Cynulliad. Mae hyn yn arbennig o berthnasol heddiw, wrth i ni nodi 100 mlynedd ers pasio Deddf Senedd y DU (Cymhwyster Menywod) 1918, lle y gallai menywod sefyll etholiad i'r Senedd yn gyfreithiol. Mae hyn yn cael ei ddathlu yn San Steffan, fel y gwelwn. Rydym yn awr yn cynnal grŵp trawsbleidiol ar y cyd gyda'r Grŵp Trawsbleidiol ar Drais yn erbyn Menywod a Phlant ochr yn ochr â'n grŵp newydd ar gydraddoldeb menywod, gan gryfhau cefnogaeth drawsbleidiol i, a dealltwriaeth o'r materion rydym yn eu trafod yr wythnos hon. Yn yr hyn sydd i raddau helaeth, yn anffodus, yn Siambr bron yn wag heddiw, ni allwn adael pethau gyda'r ddadl hon yn unig - rhaid iddo dreiddio drwy bopeth a wnawn yn y Cynulliad hwn a Llywodraeth Cymru. Ychydig wythnosau yn ôl, croesewais arolwg barn a dynnodd sylw at gefnogaeth y cyhoedd i ddefnyddio deddfwriaeth er mwyn sicrhau cydraddoldeb rhwng y rhywiau yn y Cynulliad hwn. Fel ysmygu mewn mannau cyhoeddus, credaf fod y cyhoedd ar y blaen inni mewn llawer o ffyrdd, ac eto rydym yn tueddu i feddwl ein bod mewn lle da yn y Cynulliad hwn. Nid ydym yno eto ar y materion hyn. Yn ystod ein gwaith craffu fel cyd-bwyllgor ar yr asesiadau effaith cydraddoldeb yr wythnos diwethaf, clywsom dystiolaeth gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, ac roeddent yn dweud bod cyffredinolrwydd normau rhywedd cymdeithasol mewn addysg a chyflogaeth, a'r profiadau o aflonyddu a thrais, yn rhwystro'r cynnydd hwn yng nghydraddoldeb menywod. Gallwn dderbyn yr argymhellion heddiw, ac yn amlwg, mae llawer i'w drafod o ran goblygiadau'r rheini a chan Lywodraeth Cymru. Gallwn eu datblygu, ond credaf hefyd fod angen inni ystyried polisi a deddfwriaeth ym mhob agwedd ar ein gwaith yma, gan gynnwys deddfwriaeth i newid y Cynulliad hwn i adlewyrchu'r Gymru rydym yn ei chynrychioli. A dylem ystyried hyn os ydym o ddifrif yn awyddus i adlewyrchu cryfder a dewrder y swffragetiaid ganrif yn ôl, a dilyn eu harweiniad gyda gweithredoedd ac nid geiriau'n unig. Rhaid i hyn gynnwys, os oes angen, deddfwriaeth i helpu i greu'r diwylliant cywir wrth wraidd democratiaeth yng Nghymru.