English: I want to start by being perhaps uncharacteristically generous towards the Cabinet Secretary for health, because I recognise, having been in politics a very long time, that the health service is not always benefited by the party political dogfight, and the constant change and reversal of change that I've witnessed in the course of the last 30 or 40 years has often been an impediment to improvement rather than a spur to it. So, I welcome the approach that the Cabinet Secretary has brought to this, and I think it's an area where we're all aware of the potential problems that the health service has, in terms of funding, an ageing population, the diagnosis of new conditions that can be treated, et cetera, et cetera. And I believe there is a genuine opportunity here for us, without abandoning the combative democratic scrutiny that we're elected to carry out on the Government, to work together in the same direction, and, without abandoning challenge, to do it in a way that is constructive. I do believe that the announcements that have been made so far - for example, the Cardiff and Vale partnership board proposal for Get Me Home Plus, which the Cabinet Secretary announced last week, is a genuine improvement in the way we do things, getting people discharged from hospital earlier and then for their needs to be assessed in their own homes, so that we can take advantage of the way their homes are adapted in order to improve their process of recovery, et cetera. That is going to be a very, very helpful thing and I do think that, in the statement, the Cabinet Secretary's to be applauded for the realistic tone that he has adopted, in particular saying that, whilst the transformation fund has attracted much interest, it must be a core activity for all health and social care organisations. I particularly approve of him saying that, ultimately, it would not be the £100 million transformation fund, but the £9 billion of core funding that our health and social services receive each year that will deliver that transformation. I think that sense of realism is vitally important because there are almost impossible challenges that lie ahead. Michael Trickey wrote, two years or so ago, in his document, 'Closing the health and social care funding gap in Wales', that 'Improving productivity and efficiency will be an essential part of the mixTo make a real difference through improved efficiency and productivity, Wales has to outperform historic productivity improvement rates.' That is going to be a significant challenge. Perhaps the Cabinet Secretary can devote a little time today to exploring the options in some of these areas. For example, we know that accident and emergency admissions in hospitals have gone up from 980,000 in 2010-11 to 1,030,000 in 2017-18. Part of that is because people can't get to see a doctor at times of their own choosing. That's an area where there needs to be improvement as well because, in 2012, 15 per cent of people said that they were unable to get a GP appointment at the time of their own choosing; that's gone up to 24 per cent in 2018. In fact, it's 27 per cent in urban areas. So, that's obviously a significant challenge. Dementia is a growing problem. Again, there's a 48 per cent rise in the figure compared with eight years ago, and it's believed that as many people are undiagnosed again as those who have been diagnosed. Cancer diagnoses have doubled. Diabetes is up by a third. More prescriptions are written in Wales than any other UK nation at 28.3 per year. Is there scope there by tweaking the system to reduce the cost imposed upon the health service, which precludes us from spending the money in other, perhaps more productive, ways? NHS equipment has been in the news again recently as well. In Cardiff, for example, 10,000 walking aids are handed out every year, but 40 per cent of those are not returned to the health service when they're no longer needed. So, savings are going to be an important part of the mix. Of course, the more collaborative working processes that we're talking about today are an essential element in achieving those productivity improvements and I appreciate that at the early stages of this programme it's very difficult to be specific. Reading the 'A Healthier Wales' document, the start, it's full of management speak, which I fully understand, and its aspiration, and we need to deliver and delivery will take time. So, perhaps the Cabinet Secretary can just add a little more to what he said in the statement already on that.
Welsh: Rwyf eisiau dechrau drwy fod efallai yn annodweddiadol o hael tuag at Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd, oherwydd rwy'n cydnabod, wedi bod mewn gwleidyddiaeth am amser hir iawn, nad yw'r gwasanaeth iechyd bob amser wedi elwa o ysgarmes y pleidiau gwleidyddol, ac mae'r newid a'r dadnewid cyson yr wyf i wedi bod tystio iddo yn ystod y 30 neu 40 mlynedd diwethaf yn aml wedi bod yn rhwystr i wella yn hytrach nag yn gymhelliant. Felly, rwy'n croesawu'r ffordd y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn mynd i'r afael â hyn, ac rwy'n credu ei fod yn faes lle rydym ni i gyd yn ymwybodol o'r problemau posibl sydd gan y gwasanaeth iechyd, o ran cyllid, poblogaeth sy'n heneiddio, y diagnosis o gyflyrau newydd y gellir eu trin, ac ati, ac ati. Ac rwy'n credu bod cyfle gwirioneddol yn y fan yma i ni, heb roi'r gorau i'r craffu democrataidd brwd ar y Llywodraeth yr ydym ni wedi ein hethol i'w gyflawni, i weithio gyda'n gilydd i'r perwyl hwnnw, ac, heb roi'r gorau i herio, i wneud hynny mewn ffordd sy'n adeiladol. Rwyf yn credu bod y cyhoeddiadau a wnaethpwyd hyd yn hyn - er enghraifft, cynnig b wrdd partneriaeth Caerdydd a'r Fro ar gyfer Get Me Home Plus, a gyhoeddwyd gan Ysgrifennydd y Cabinet yr wythnos ddiwethaf, yn welliant gwirioneddol yn y ffordd yr ydym ni'n gwneud pethau, sicrhau bod pobl yn cael eu rhyddhau o'r ysbyty yn gynharach ac wedyn i'w hanghenion gael eu hasesu yn eu cartrefi eu hunain, fel y gallwn ni fanteisio ar y ffordd y caiff eu cartrefi eu haddasu fel eu bod yn gwella ynghynt, ac ati. Mae hynny'n mynd i fod yn beth defnyddiol iawn, iawn a chredaf, yn y datganiad, bod Ysgrifennydd y Cabinet i'w ganmol am yr agwedd realistig y mae wedi ei mabwysiadu, yn arbennig am ddweud, er bod y gronfa trawsnewid wedi denu llawer o ddiddordeb, bod yn rhaid iddo fod yn weithgaredd craidd ar gyfer pob sefydliad iechyd a gofal cymdeithasol. Rwy'n cymeradwyo yn arbennig ei fod yn dweud, yn y pen draw, nad y gronfa trawsnewid £100 miliwn, ond y £9 biliwn o gyllid craidd a gaiff ein gwasanaethau iechyd a'n gwasanaethau cymdeithasol bob blwyddyn a fydd yn cyflawni'r trawsnewid hwnnw. Rwy'n credu bod yr ymdeimlad hwnnw o realaeth yn hanfodol bwysig, oherwydd mae heriau amhosibl bron o'n blaenau. Ysgrifennodd Michael Trickey, dwy flynedd neu yn ôl, yn ei ddogfen, 'Closing the health and social care funding gap in Wales' y byddai gwella cynhyrchiant ac effeithlonrwydd yn rhan hanfodol o hyn, ac er mwyn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol drwy wella effeithlonrwydd a chynhyrchiant, mae'n rhaid i Gymru'n perfformio'n well na'r cyfraddau gwella cynhyrchiant hanesyddol. Mae hynny'n mynd i fod yn her sylweddol. Efallai y gall Ysgrifennydd y Cabinet neilltuo ychydig o amser heddiw i edrych ar y dewisiadau yn rhai o'r meysydd hyn. Er enghraifft, rydym ni'n gwybod bod pobl sy'n mynd i'r ysbyty oherwydd damweiniau ac achosion brys wedi codi o 980,000 yn 2010-11 i 1,030,000 yn 2017-18. Rhan o hynny yw oherwydd na all pobl fynd i weld meddyg ar adeg o'u dewis eu hun. Mae hwnnw'n faes y mae angen ei wella hefyd oherwydd, yn 2012, dywedodd 15 y cant o bobl nad oedden nhw'n gallu cael apwyntiad meddyg teulu ar amser o'u dewis; mae hynny wedi cynyddu i 24 y cant yn 2018. Yn wir, mae'n 27 y cant mewn ardaloedd trefol. Felly, mae hynny'n amlwg yn her sylweddol. Mae dementia yn broblem gynyddol. Unwaith eto, mae cynnydd o 48 y cant yn y ffigur o'i gymharu ag wyth mlynedd yn ôl, a chredir bod cymaint â hynny o bobl heb gael diagnosis eto â'r rhai sydd wedi cael diagnosis. Mae diagnosis o ganser wedi dyblu. Mae d iabetes wedi cynnyddu wrth un rhan o dair. Ysgrifennir mwy o bresgripsiynau yng Nghymru nag yn unrhyw wlad arall yn y DU sef 28.3 y flwyddyn. A oes modd yn hynny o beth addasu'r system i leihau'r gost a orfodir ar y gwasanaeth iechyd, sy'n ein hatal rhag gwario'r arian mewn ffyrdd eraill, ffyrdd mwy cynhyrchiol efallai? Mae offer y GIG wedi bod yn y newyddion unwaith eto yn ddiweddar hefyd. Yng Nghaerdydd, er enghraifft, dosberthir 10,000 o gymhorthion cerdded bob blwyddyn, ond ni chaiff 40 y cant o'r rhai hynny eu dychwelyd i'r gwasanaeth iechyd pan na fo'u hangen mwyach. Felly, mae arbedion yn mynd i fod yn rhan bwysig o hynny. Wrth gwrs, mae'r prosesau gweithio mwy cydweithredol yr ydym ni'n sôn amdanyn nhw heddiw yn elfen hanfodol o gyflawni'r gwelliannau cynhyrchiant hynny ac rwy'n sylweddoli ei bod hi'n anodd iawn i fod yn benodol yn ystod camau cynnar y rhaglen hon. O ddarllen y ddogfen 'Cymru Iachach', mae'r dechrau yn llawn o iaith rheoli, yr wyf yn ei ddeall yn llwyr, a'r uchelgais, ac mae angen inni gyflawni, a bydd cyflawni yn cymryd amser. Felly, efallai y gallai Ysgrifennydd y Cabinet ychwanegu ychydig mwy i'r hyn a ddywedodd yn y datganiad eisoes ynglŷn â hynny.