English: Firstly, can I just make the point that rising food prices was already an issue prior to the invasion of Ukraine by Russia, and was, in part, due to the pandemic and also because of Brexit? It concerns me that, in recent debates, the Conservatives have tried to ignore the facts about the cost-of-living crisis we now face, and decisions made by the Tory UK Government have caused this crisis and the food insecurity that comes with it, not just the war and the pandemic, which is the latest rhetoric I am hearing. Years of austerity have caused job insecurity for the 22 per cent of people in Wales who are employed in public services. Cuts to the £20 universal credit uplift, increasing national insurance by 1.25 per cent in April and lifting the energy cap by 54 per cent are just some of the huge barriers that have been put on families - [ Interruption.] - in Wales who will struggle to afford to eat or heat their homes as a direct result of these policies. On top of this, the Farmers Union of Wales has repeated its concerns about the current Australia trade deal. The full liberalisation of the trading of agricultural goods does risk the displacement of Welsh and UK food production, and could impose further barriers on UK exports to the EU. But aside from this point, I do welcome Lesley Griffiths's amendment on developing a Welsh community food strategy to encourage the production and supply of locally sourced food in Wales. I also agree that food should be a public good, as was mentioned earlier, and seek better labelling of the product. I recently inquired about schools and public services in north Wales, but was told that, in north Wales, much of the land is used for meat and dairy production, following the global average of 77 per cent of land being used for it, and there is only, really, Sealand in north Wales that is used for crops on a large scale, so we'd really have to look at that. But possibly the biggest long-term threat to our food security is the effects of climate change, which have already had huge impacts on crop yields in recent years, with unseasonably dry spells and also terrible flooding. So, we have to also take that into consideration. Urgent action is required to protect our biodiversity and restore our natural resources. Over the years, in some areas, to increase productivity, ponds and ditches have been drained and hedgerows ripped up, and we have lost 97 per cent of our hay meadows across the UK. To combat this, we need to shift agricultural subsidies towards rewarding farmers appropriately for producing environmental and social outcomes, including improved soil health, clean air and water, and protecting biodiversity. But we also need to encourage more localised food production. After the war, council houses were built with large gardens so that people could grow vegetables in them. There were community allotments and farms grew a variety of rotating crops, creating ecosystems and areas of biodiversity. I met with a group in Flintshire called FlintShare, where they do community farming at three locations and produce seasonal vegetables and fruit. Going forward, I'd like to see more of the projects rooted in the community supported in counties across Wales. Diolch.
Welsh: Yn gyntaf, a gaf fi wneud y pwynt fod prisiau bwyd cynyddol eisoes yn broblem cyn i Rwsia ymosod ar Wcráin, a'i fod, yn rhannol, yn ganlyniad i'r pandemig a hefyd oherwydd Brexit? Mae'n peri pryder i mi fod y Ceidwadwyr, mewn dadleuon diweddar, wedi ceisio anwybyddu'r ffeithiau am yr argyfwng costau byw a wynebwn yn awr, a phenderfyniadau a wnaed gan Lywodraeth Dorïaidd y DU sydd wedi achosi'r argyfwng hwn a'r ansicrwydd ynghylch y cyflenwad bwyd sy'n dod gyda hynny, nid y rhyfel a'r pandemig yn unig, sef y rhethreg ddiweddaraf a glywaf. Mae blynyddoedd o gyni wedi achosi ansicrwydd ynglŷn â'u swyddi i'r 22 y cant o bobl yng Nghymru a gyflogir mewn gwasanaethau cyhoeddus. Torri'r ychwanegiad o £20 i'r credyd cynhwysol, cynyddu yswiriant gwladol 1.25 y cant ym mis Ebrill a chodi'r cap ar ynni 54 y cant yw rhai o'r rhwystrau enfawr sydd wedi'u gosod ar deuluoedd - [ Torri ar draws.] - yng Nghymru a fydd yn ei chael hi'n anodd fforddio bwyta neu wresogi eu cartrefi o ganlyniad uniongyrchol i'r polisïau hyn. Yn ogystal, mae Undeb Amaethwyr Cymru wedi ailadrodd eu pryderon am y cytundeb masnach presennol ag Awstralia. Mae rhyddfrydoli masnachu nwyddau amaethyddol yn llawn yn creu perygl o ddadleoli cynhyrchiant bwyd Cymru a'r DU, a gallai osod rhwystrau pellach ar allforion y DU i'r UE. Ond ar wahân i'r pwynt hwn, rwy'n croesawu gwelliant Lesley Griffiths ar ddatblygu strategaeth bwyd cymunedol i Gymru i annog cynhyrchu a chyflenwi bwyd lleol yng Nghymru. Cytunaf hefyd y dylai bwyd fod yn nwydd cyhoeddus, fel y crybwyllwyd yn gynharach, ac y dylid labelu cynnyrch yn well. Yn ddiweddar gofynnais gwestiwn am ysgolion a gwasanaethau cyhoeddus yng ngogledd Cymru, ond dywedwyd wrthyf fod llawer o'r tir yn y gogledd yn cael ei ddefnyddio ar gyfer cynhyrchu cig a llaeth, gan ddilyn y cyfartaledd byd-eang o ddefnyddio 77 y cant o'r tir at y diben hwnnw, a dim ond yn Sealand yng ngogledd Cymru y caiff ei ddefnyddio ar gyfer cnydau ar raddfa fawr, felly byddai'n rhaid inni edrych ar hynny mewn gwirionedd. Ond efallai mai'r bygythiad hirdymor mwyaf i ddiogelwch ein cyflenwad bwyd yw effeithiau newid hinsawdd, sydd eisoes wedi cael effaith enfawr ar faint cnydau yn ystod y blynyddoedd diwethaf, gyda chyfnodau anarferol o sych a llifogydd ofnadwy hefyd. Felly, rhaid inni ystyried hynny yn ogystal. Mae angen gweithredu ar frys i ddiogelu ein bioamrywiaeth ac adfer ein hadnoddau naturiol. Dros y blynyddoedd, mewn rhai ardaloedd, er mwyn cynyddu cynhyrchiant, mae pyllau a ffosydd wedi'u draenio a gwrychoedd wedi'u difa, ac rydym wedi colli 97 y cant o'n dolydd gwair ledled y DU. Er mwyn mynd i'r afael â hyn, mae angen inni symud cymorthdaliadau amaethyddol tuag at wobrwyo ffermwyr yn briodol am gynhyrchu canlyniadau amgylcheddol a chymdeithasol, gan gynnwys gwella iechyd pridd, aer a dŵr glân, a diogelu bioamrywiaeth. Ond mae angen inni hefyd annog mwy o gynhyrchiant bwyd lleol. Ar ôl y rhyfel, adeiladwyd tai cyngor gyda gerddi mawr fel y gallai pobl dyfu llysiau ynddynt. Roedd rhandiroedd cymunedol a ffermydd yn tyfu amrywiaeth o gnydau mewn cylchdro, gan greu ecosystemau ac ardaloedd o fioamrywiaeth. Cyfarfûm â grŵp yn sir y Fflint o'r enw FlintShare, lle maent yn cyflawni ffermio cymunedol mewn tri lleoliad ac yn cynhyrchu llysiau a ffrwythau tymhorol. Wrth symud ymlaen, hoffwn weld mwy o'r prosiectau sydd wedi'u gwreiddio yn y gymuned yn cael eu cefnogi mewn siroedd ledled Cymru. Diolch.