English: Thank you very much, Llywydd. It's a pleasure to participate in this important debate, which is groundbreaking in our history, of course - the report on the second annual report of the president of Welsh Tribunals, Sir Wyn Williams. In the first instance, I would also like to thank Sir Wyn for his work over the years and echo the kind words spoken about him already, particularly the contribution of the Counsel General. The background, as set out by the Counsel General - . Because naturally, some of us have been crowing for years on the need to devolve prisons, policing, probation and justice to this Senedd. It's easy, then, to forget that one part of the justice system is already devolved, and that's what we're discussing today. We sometimes forget that - well, in fact, we often forget that. It's the administrative justice system, which looks at how we administer the legislation that is already devolved; it's these various tribunals in six different areas. As a Member of this Senedd over the years, I have been involved with a few tribunals in representing constituents, who have a dispute, usually, with the local authority on the special educational needs system. Another tribunal, of course, is the mental health review tribunal, and in looking at the figures, that is the most active of all of them. But as the Counsel General has already stated, the tribunals already cover ground such as agriculture, mental health and special educational needs. There is also the Welsh language and the residential property tribunal. I won't cover the same ground as David Melding, but there is scope to strengthen the work of these tribunals, particularly now as the Government in this Senedd is legislating anew in certain devolved areas such as housing, and there is the potential there to generate activities for the tribunals, and we would welcome that. There is also the adjudication panel Wales. So, there is a great deal of work that is already ongoing, and I'm sure most of us, perhaps, didn't understand that that work in the sphere of justice is already devolved to this place. Of course, the Legislation, Justice and Constitution Committee of this Senedd did scrutinise the work of the tribunals and has done in the past, and I'm sure that the Chair, if he has an opportunity to contribute, will set out our role as a committee here in the Senedd, including inviting Sir Wyn Williams to meet with us virtually as a committee. As the Counsel General's already set out, the background to this is the Thomas report on justice in Wales, which outlines the current situation in terms of justice of Wales, and he stated that it needed to be strengthened. The tribunal system is part of that, of course, but we do need to safeguard the independence of the tribunals from the Welsh Government, too. And just to emphasise that point, in terms of the way tribunals are funded, directly or indirectly from Government, of course, they are expected to make decisions independent of Government in all of these different areas such as housing, education, mental health, and so on, and that's a challenge. There's also a challenge there for the Welsh language tribunal in ensuring the independence of the tribunals as their powers increase. We do want to see those powers increase as the years pass. Of course, my final point is that the COVID pandemic has had a significant impact on the activities of the tribunals, as it has in every other sphere, and many of the tribunals have gone online, they've had virtual meetings dealing with problems, particularly in terms of mental health. They haven't been able to meet face to face because it wasn't possible to do so for most of this year, but the work of the tribunals continues. Therefore, to conclude, we are starting on this journey. Many of us in this Senedd want to see the justice system devolved in its entirety to this Senedd. We're focusing here on the one section that is already devolved, and we want to see that strengthened, too, so that we improve the way that we deal with justice here in Wales. We need to build on the foundations that we have leading to the day when we do see the devolution of policing, prisons, probation - the criminal justice system in its entirety in the hands of the people of Wales, here in Wales. Thank you very much.
Welsh: Diolch yn fawr, Llywydd. Mae'n bleser gen i hefyd fod yn rhan o'r ddadl bwysig yma, sydd efallai yn torri cwys newydd yn ein hanes, wrth gwrs - dadl ar ail adroddiad blynyddol llywydd Tribiwnlysoedd Cymru, Syr Wyn Williams. Yn y lle cyntaf, dwi hefyd yn diolch i Syr Wyn Williams am ei waith dros y blynyddoedd, ac yn ategu'r holl eiriau caredig rydyn ni wedi eu dweud amdano fe eisoes, yn enwedig geiriau'r Cwnsler Cyffredinol. Mae'r cefndir, fel mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi olrhain - . Achos yn naturiol, mae rhai ohonom ni wedi bod yn clochdar ers blynyddoedd am yr angen i ddatganoli'r gyfundrefn gyfiawnder - plismona, carchardai, gwasanaeth prawf ac ati - i'r Senedd yma. Mae'n ddigon hawdd, felly, anghofio bod un rhan o'r system gyfiawnder eisoes yn ddatganoledig, a dyna'r system rydyn ni'n ei thrafod y prynhawn yma - rydyn ni'n anghofio hynny weithiau; wel, yn eithaf aml, mae'n rhaid dweud - sef y system gyfiawnder gweinyddol, sydd yn edrych ar sut rydyn ni'n gweinyddu'r ddeddfwriaeth sydd eisoes yn ddatganoledig yma; y gwahanol tribiwnlysoedd, hynny yw, mewn chwe gwahanol faes. Ac fel Aelod o'r Senedd yma dros y blynyddoedd, dwi wedi bod ynghlwm ag ambell i dribiwnlys wrth gynrychioli etholwyr sydd efo problem - anghydfod, fel rheol, gyda'r sir lleol ynglŷn â'r gyfundrefn addysg arbennig. Tribiwnlys arall, wrth gwrs, ydy'r un sydd yn adolygu iechyd meddwl, a hwnna, wrth gwrs, o edrych ar y ffigurau, ydy'r prysuraf oll o'r hanner dwsin ohonyn nhw. Ond fel mae'r Cwnsler Cyffredinol eisoes wedi olrhain, mae'r tribiwnlysoedd eisoes yn cyfro tiroedd megis tir amaethyddol yn ogystal ag iechyd meddwl ac anghenion addysgu ychwanegol, hefyd tribiwnlys y Gymraeg a'r tribiwnlysoedd eiddo preswyl. Af i ddim i droedio ar yr un un tir ag y mae David Melding newydd sôn, ond, wrth gwrs, mae yna le i gryfhau gwaith y tribiwnlysoedd yma, yn enwedig rŵan wrth i Lywodraeth y Senedd yma fod yn deddfu o'r newydd mewn rhai meysydd datganoledig megis tai, a bydd hynna, wrth gwrs, â'r potensial i greu gwaith y buasem ni'n ei gyfarch - a rhaid iddo fo ddigwydd - i'r tribiwnlysoedd. Ac, wrth gwrs, mae yna dribiwnlys panel dyfarnu, hefyd. Felly, mae yna doreth o waith sydd eisoes yn mynd yn ei flaen, a dwi'n siŵr bod y rhan fwyaf ohonom ni ddim yn sylweddoli bod y gwaith cyfiawnder yna eisoes wedi'i ddatganoli i fan hyn. Wrth gwrs, bu i Bwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad y Senedd yma fod yn craffu ar waith y tribiwnlysoedd yn y gorffennol, a dwi'n siŵr y bydd y Cadeirydd, os bydd e'n siarad, yn olrhain union graffu ein pwyllgor deddfwriaeth yma yn y Senedd, gan gynnwys cael Syr Wyn Williams i'n pwyllgor yn rhithiol. Wrth gwrs, fel mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i olrhain, cefndir hyn oll ydy adroddiad comisiwn Thomas, y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru, a oedd yn olrhain, fel y mae pawb yn gwybod, y sefyllfa bresennol yng nghylch cyfiawnder a throsedd yng Nghymru, ei fod yn hollol anfoddhaol a'r angen i'w newid a'i chryfhau. Mae'r system tribiwnlysoedd yn rhan o hynny, yn naturiol, ond, wrth gwrs, mae angen diogelu annibyniaeth y tribiwnlysoedd hefyd oddi wrth Lywodraeth Cymru. Jest i bwysleisio'r pwynt - hynny yw, y ffordd mae'r tribiwnlysoedd yn cael eu hariannu'n uniongyrchol neu'n anuniongyrchol gan Lywodraeth, ond wrth gwrs, mae disgwyl iddyn nhw hefyd fod yn dyfarnu'n annibynnol oddi wrth Lywodraeth hefyd yn y gwahanol feysydd, megis tai, addysg ac iechyd meddwl. Mae hynna'n her, a buaswn i'n dweud hefyd yn her i dribiwnlys y Gymraeg hefyd: neilltuo a sicrhau annibyniaeth y tribiwnlysoedd fel mae eu pwerau nhw'n cynyddu, a buasem ni'n disgwyl gweld eu pwerau nhw'n cynyddu wrth i'r blynyddoedd fynd heibio. Wrth gwrs, fy mhwynt olaf i rŵan ydy bod y pandemig COVID wedi cael effaith syfrdanol ar weithgaredd ein tribiwnlysoedd, fel mewn pob gweithgaredd arall, ac mae nifer o'r tribiwnlysoedd wedi mynd ar-lein, wedi cael cyfarfodydd rhithiol, yn delio efo problemau, yn enwedig ynglŷn â thribiwnlysoedd iechyd meddwl, dros y ffôn ac ati, yn lle cyfarfod wyneb yn wyneb, achos doedd hi ddim yn bosibl cyfarfod wyneb yn wyneb y rhan fwyaf o'r flwyddyn yma, ond eto, mae gwaith y tribiwnlysoedd yn mynd rhagddo. Felly, i orffen, cychwyn ar y ffordd ydyn ni. Mae nifer ohonom ni yn y Senedd yma eisiau gweld y system, y gyfundrefn gyfiawnder a throsedd, wedi cael ei datganoli yn gyfan gwbl i'r Senedd yma. Rydyn ni'n canolbwyntio yn fan hyn ar y darn sydd eisoes wedi'i ddatganoli, ac rydyn ni eisiau gweld cryfhau hwnna, hefyd, fel gweld cryfhau'r ffordd yr ydyn ni'n delio efo cyfiawnder a throsedd yma yng Nghymru, y ffordd yn dod yn glir, adeiladu ar y seiliau sydd gyda ni gan weld y dydd pan fyddwn ni'n gweld datganoli'r system plismona, carchardai, gwasanaeth prawf, y system cyfiawnder troseddol yn ei gyfanrwydd yma yn nwylo pobl Cymru, yma yng Nghymru. Diolch yn fawr.