English: Thank you, Deputy Presiding Officer, for the opportunity to contribute to this debate. Loneliness and isolation might have been seen as a peripheral subject a few years ago, and I am pleased that we have prioritised it in the health committee and that there is growing public awareness of the damage loneliness can do to our health. We are all becoming familiar with the public health impact of loneliness and isolation such as the often-quoted statistic that it can be as damaging for your health as smoking 15 cigarettes a day. But, I wanted to focus my remarks today on the fact that loneliness and isolation are a significant risk factor for suicide. When Samaritans Cymru gave evidence to the committee, they said that they wanted to move the actions that are taken to tackle loneliness into a much more serious space, and I believe that is crucial, because tackling loneliness and isolation saves lives. Yesterday, I, along with other Members, attended the launch of the Samaritans Cymru report on socioeconomic disadvantage and suicidal behaviour in Wales. The report makes 10 concrete recommendations on how Wales can reduce the number of suicides. I could spend at least five minutes talking about each one, and I hope that Members will pursue the recommendations in this excellent report in the months ahead. But, as I have only five minutes, I wanted to highlight one message from the report - that community groups should be seen as a form of prevention and early intervention for loneliness, isolation and social support in Wales, and that policy solutions should be worked up to increase community participation. Being connected to others saves lives. I really welcome the Welsh Government's commitment to tackling loneliness as a national priority, but we now need to see that translated into real action. Some Government policies in recent years have been going in a different direction. The Communities First programme was raised with the committee in evidence. Often criticised for fostering softer initiatives rather than hard-edged employment-focused ones, it is often those kinds of projects that are essential in delivering the connectedness that is so vital in tackling isolation. In September, for example, I attended the Gofal Gwent service user forum, and I met service users there with serious mental health problems, who told me that they wouldn't have been able to leave the house without the support of their local Men's Sheds group, previously funded by Communities First. I was grateful to Rebecca Evans as the previous Minister for her engagement with me about the threat to funding for Let's Walk Cymru. I know that she understood, as I do, that such groups are not just about physical health. For many of the walkers in my constituency, Let's Walk has been a vital way to tackle loneliness, often after the loss of a spouse. I'm delighted that the funding has been continued, but it should not have been under threat. We must make sure that our commitment to tackling loneliness cuts across Welsh Government policies. On Friday, a lady came to my surgery who was deeply worried that the pressures on adult education funding had led to charges being introduced for people who were on benefits to attend her local art class, some of whom had disabilities. Again, for some of those people, that art class is a lifeline. Now, we all understand the massive financial pressures we face, but we need to view these decisions on an invest-to-save basis. The costs of social isolation and, indeed, suicide are much, much higher. We have to match our rhetoric on prevention with action. I wanted to conclude by talking about young people. There is a perception that loneliness and isolation is mainly a problem for older people. It is not. Samaritans Cymru told us of a Mental Health Foundation survey that found that 18 to 34-year-olds are more likely to feel lonely often, to worry about feeling alone and to feel depressed about loneliness than the over-55s. They told us that there is increasing evidence that social media may be causing loneliness and depression in teenagers, and that a recent study on using social media for two hours a day doubled the chance of a person experiencing social isolation. The Children's Commissioner for England recently published a report into social media use by 8 to 12-year-olds called 'Life in Likes', which found that even very young children are becoming overdependent on likes and comments for social validation. It is impacting on their mental health, and that has also been a strong message in our committee inquiry into the emotional and mental health of children and young people in Wales. This matters, not just because we want our young people to have good mental health, but because young people are a high-risk group for suicide. It is a national scandal that four schoolchildren die by suicide every week in the UK. Papyrus, the prevention of young suicide charity, as part of their campaign to reduce the number of suicides among schoolchildren, called Save the Class of 2018, have launched a campaign to raise awareness of the impact of negative social media on our young people. They have produced a very hard-hitting film called Bedtime Stories, which encourages us all to be aware of the impact of social media. I would encourage everyone here, especially those of us who are parents, to watch it. Thank you.
Welsh: Diolch ichi, Ddirprwy Lywydd, am y cyfle i gyfrannu at y ddadl. Gallai unigrwydd ac unigedd fod wedi cael eu gweld fel pynciau ymylol ychydig flynyddoedd yn ôl, ac rwy'n falch o fod wedi rhoi blaenoriaeth iddynt yn y pwyllgor iechyd a bod ymwybyddiaeth gynyddol ymhlith y cyhoedd o'r niwed y gall unigrwydd ei wneud i'n hiechyd. Rydym i gyd yn dod yn gyfarwydd ag effaith iechyd cyhoeddus unigrwydd ac unigedd megis yr ystadegyn a ddyfynnir yn aml y gall fod yr un mor niweidiol i'ch iechyd â smygu 15 o sigaréts y dydd. Ond roeddwn am ganolbwyntio fy sylwadau heddiw ar y ffaith bod unigrwydd ac unigedd yn ffactor risg sylweddol ar gyfer hunanladdiad. Pan roddodd Samariaid Cymru dystiolaeth i'r pwyllgor, roeddent yn dweud eu bod am symud y camau a gymerir i fynd i'r afael ag unigrwydd i mewn i ofod llawer mwy difrifol, a chredaf fod hynny'n hollbwysig, oherwydd mae mynd i'r afael ag unigrwydd ac unigedd yn achub bywydau. Ddoe, gydag aelodau eraill, fe fynychais lansiad adroddiad Samariaid Cymru ar anfantais economaidd-gymdeithasol ac ymddygiad hunanladdol yng Nghymru. Mae'r adroddiad yn gwneud 10 o argymhellion pendant ar sut y gall Cymru leihau nifer yr achosion o hunanladdiad. Gallwn dreulio o leiaf pum munud yn sôn am bob un, a gobeithiaf y bydd yr Aelodau yn mynd ar drywydd yr argymhellion yn yr adroddiad ardderchog hwn yn ystod y misoedd nesaf. Ond gan mai pum munud yn unig sydd gennyf, roeddwn am dynnu sylw at un neges yn yr adroddiad - y dylid ystyried grwpiau cymunedol fel ffordd o atal ac ymyrryd yn gynnar ar gyfer unigrwydd, unigedd a chymorth cymdeithasol yng Nghymru, ac y dylid llunio atebion polisi i gynyddu cyfranogiad cymunedol. Mae bod mewn cysylltiad ag eraill yn achub bywydau. Rwy'n croesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael ag unigrwydd fel blaenoriaeth genedlaethol yn fawr, ond mae angen inni weld hynny'n cael ei droi'n weithredu go iawn yn awr. Mae rhai polisïau Llywodraeth yn y blynyddoedd diwethaf wedi bod yn mynd i gyfeiriad gwahanol. Tynnwyd sylw'r pwyllgor at raglen Cymunedau yn Gyntaf mewn tystiolaeth. Cafodd ei beirniadu am feithrin mentrau mwy meddal yn hytrach na rhai caled sy'n canolbwyntio ar gyflogaeth, ond yn aml, y mathau hynny o brosiectau sy'n allweddol wrth ddarparu'r cysylltedd sydd mor hanfodol i fynd i'r afael ag unigedd. Ym mis Medi, er enghraifft, mynychais fforwm defnyddwyr gwasanaethau Gofal Gwent, a chyfarfûm â defnyddwyr gwasanaethau yno sydd â phroblemau iechyd meddwl difrifol a ddywedodd wrthyf na fyddent wedi gallu gadael y tŷ heb gymorth eu grŵp Siediau Dynion lleol, menter a arferai gael ei hariannu gan Cymunedau yn Gyntaf. Roeddwn yn ddiolchgar i Rebecca Evans fel y Gweinidog blaenorol am ei hymgysylltiad â mi ynghylch y bygythiad i gyllid ar gyfer Dewch i Gerdded Cymru. Gwn ei bod wedi deall, fel finnau, nad yw grwpiau o'r fath yn ymwneud ag iechyd corfforol yn unig. I lawer o gerddwyr yn fy etholaeth, mae Dewch i Gerdded wedi bod yn ffordd hollbwysig o fynd i'r afael ag unigrwydd, yn aml ar ôl colli priod. Rwy'n falch iawn fod y cyllid wedi'i barhau, ond ni ddylai fod wedi bod dan fygythiad. Rhaid inni wneud yn siŵr fod ein hymrwymiad i fynd i'r afael ag unigrwydd yn torri ar draws polisïau Llywodraeth Cymru. Ddydd Gwener, daeth gwraig i fy nghynghorfa a oedd yn poeni'n fawr fod y pwysau ar gyllid addysg oedolion wedi arwain at gyflwyno taliadau i bobl sydd ar fudd-daliadau am fynychu ei dosbarth celf lleol, lle roedd rhai o'r mynychwyr ag anableddau. Unwaith eto, i rai o'r bobl hynny, mae'r dosbarth celf yn achubiaeth. Nawr, mae pawb ohonom yn deall y pwysau ariannol enfawr sy'n ein hwynebu, ond mae angen inni edrych ar y penderfyniadau hyn ar sail buddsoddi i arbed. Mae costau unigedd cymdeithasol, a hunanladdiad yn wir, yn llawer iawn uwch. Mae'n rhaid i ni weithredu'n unol â'n rhethreg ar atal. Roeddwn am gloi drwy sôn am bobl ifanc. Ceir canfyddiad fod unigrwydd ac unigedd yn broblem i bobl hŷn yn bennaf. Nid yw hynny'n wir. Dywedodd Samariaid Cymru wrthym am arolwg gan y Sefydliad Iechyd Meddwl a welodd fod pobl rhwng 18 a 34 oed yn fwy tebygol o deimlo'n unig yn aml, o boeni am deimlo'n unig ac o deimlo'n isel ynglŷn ag unigrwydd na phobl dros 55 oed. Dywedasant wrthym fod yna dystiolaeth gynyddol y gall cyfryngau cymdeithasol achosi unigrwydd ac iselder ysbryd ymhlith pobl ifanc yn eu harddegau, a bod astudiaeth ddiweddar ar ddefnyddio cyfryngau cymdeithasol am ddwy awr y dydd yn gwneud person ddwywaith mor debygol o deimlo unigedd cymdeithasol. Cyhoeddwyd adroddiad o'r enw 'Life in Likes' gan Gomisiynydd Plant Lloegr yn ddiweddar ar ddefnydd plant rhwng 8 a 12 oed o gyfryngau cymdeithasol, a chanfu'r adroddiad fod plant ifanc iawn hyd yn oed yn dod yn orddibynnol ar 'hoffi' a sylwadau dilysu cymdeithasol. Mae'n effeithio ar eu hiechyd meddwl, ac mae hynny hefyd wedi bod yn neges gref yn ymchwiliad ein pwyllgor i iechyd emosiynol a meddyliol plant a phobl ifanc yng Nghymru. Mae hyn yn bwysig, nid yn unig oherwydd ein bod am i'n pobl ifanc gael iechyd meddwl da, ond oherwydd bod pobl ifanc yn y grŵp risg uchel ar gyfer hunanladdiad. Mae'n warth cenedlaethol fod pedwar plentyn ysgol yn marw drwy hunanladdiad bob wythnos yn y DU. Mae Papyrus, yr elusen atal hunanladdiad ymhlith pobl ifanc, fel rhan o'u hymgyrch Save the Class of 2018, i leihau nifer yr achosion o hunanladdiad ymysg plant ysgol, wedi lansio ymgyrch i godi ymwybyddiaeth o effaith negyddol cyfryngau cymdeithasol ar ein pobl ifanc. Maent wedi cynhyrchu ffilm rymus iawn o'r enw Bedtime Stories, sy'n annog pob un ohonom i fod yn ymwybodol o effaith cyfryngau cymdeithasol. Hoffwn annog pawb yma, yn enwedig y rhai ohonom sy'n rhieni, i'w gwylio. Diolch.