English: I think it's important that HASCAS were given a remit to independently investigate and reflect back on the evidence they found. That was the remit that they were given. You then have to accept that when that independent review is undertaken, when you accept the integrity of the people, that may well provide very difficult messages that are critical of the Government, critical of the health service, and don't always support all of the conclusions reached by individual Members of the public. That does not, though, mean that those people are not being honest. I refer back to what HASCAS themselves have said: 'Our report does not accuse any of the families of changing or elaborating on their stories. It does, however, make clear that many families had no concerns until the publicity surrounding an earlier report. They then wanted to know if their loved ones had been abused, and sought reassurance in this respect.' When you look at the conclusions reached by HASCAS, it is very clear that they substantiate a wide range of the concerns and complaints made by families. Our challenge is how we deal with those and how we actually set out to properly improve upon those, to try and make sure that other families don't go through the same experience. That's partly about the individual care, but it is much more about the systemic failures that took place within north Wales. That's not - to go back to the point that the leader of the opposition made in a question to the First Minister - to say that, in principle, creating Betsi Cadwaladr was the wrong thing to do, but the report is very critical of the way in which the health board went about its business in those first few years, having a medically led model of delivery. The clinical programme groups in particular have been criticised previously, and it's no surprise that HASCAS, in their investigation, have criticised that model as providing a disjointed health board - so, the disconnection of the different clinical programme groups that didn't speak to each other, effectively quasi-autonomous organisations within the health board, and the three different cultures of the three provider trusts that previously existed. And it has produced challenges that are still here with us today. That is one of the significant challenges we still have to address to make sure, as I say, that once and for all those are addressed, confronted and resolved, to make it a better place for staff to work, but crucially a better place to deliver health and care for our people.
Welsh: Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig y rhoddwyd cylch gwaith i HASCAS gael ymchwilio'n annibynnol ac adrodd yn ôl ar y dystiolaeth a ganfuasent. Dyna oedd y cylch gwaith a roddwyd iddynt. Mae'n rhaid ichi dderbyn wedyn pan gynhelir yr adolygiad annibynnol hwnnw, pan fyddwch chi'n derbyn didwylledd y bobl, mae'n bosib iawn y bydd hynny'n darparu negeseuon anodd iawn sy'n feirniadol o'r Llywodraeth, yn feirniadol o'r gwasanaeth iechyd, ac na fyddant bob amser yn cefnogi pob un o'r casgliadau y daethpwyd iddyn nhw gan aelodau unigol o'r cyhoedd. Nid yw hynny, fodd bynnag, yn golygu nad yw'r bobl hynny yn nod yn onest. Rwy'n cyfeirio'n ôl at yr hyn y mae HASCAS eu hunain wedi'i ddweud: nad yw eu hadroddiad yn cyhuddo unrhyw un o'r teuluoedd o newid neu ymhelaethu ar eu straeon. Mae, fodd bynnag, yn ei gwneud hi'n glir bod yna lawer o deuluoedd nad oedd ganddynt unrhyw bryderon hyd nes cafwyd cyhoeddusrwydd yn ymwneud ag adroddiad cynharach. Yna, roedden nhw eisiau gwybod a oedd eu hanwyliaid wedi cael eu cam-drin, a cheisio sicrwydd yn hyn o beth. Pan fyddwch chi'n edrych ar y casgliadau y daethpwyd iddyn nhw gan HASCAS, mae'n glir iawn eu bod yn cadarnhau'r amrywiaeth eang o bryderon a chwynion a wnaed gan deuluoedd. Ein her ni yw sut i ymdrin â'r rheini a sut yr ydym ni'n mynd ati mewn gwirionedd i wella ar y rheini, i geisio gwneud yn siŵr nad yw teuluoedd eraill yn cael yr un profiad. Mae hynny'n ymwneud yn rhannol â gofal unigol, ond mae'n ymwneud yn fwy o lawer â'r methiannau systemig a fu yn y gogledd. Nid yw hynny - i fynd yn ôl at y sylw a wnaeth arweinydd yr wrthblaid mewn cwestiwn i'r Prif Weinidog - yn gyfystyr â dweud, mewn egwyddor, bod creu Betsi Cadwaladr yn beth anghywir i'w wneud, ond mae'r adroddiad yn feirniadol iawn o'r ffordd y bu'r Bwrdd Iechyd yn gweithredu yn ystod y blynyddoedd cyntaf hynny, gan fod â model darpariaeth oedd yn seiliedig ar yr agweddau meddygol. Mae'r grwpiau rhaglen clinigol y n arbennig wedi eu beirniadu o'r blaen, ac nid yw'n syndod bod HASCAS, yn eu hymchwiliad, wedi beirniadu'r model hwnnw fel rhywbeth sy'n creu Bwrdd Iechyd datgymalog - felly, datgysylltiad y grwpiau rhaglen clinigol gwahanol nad oedden nhw'n siarad â'i gilydd, i bob pwrpas, sefydliadau lled-ymreolaethol yn y Bwrdd Iechyd, a thri diwylliant gwahanol iawn y tair ymddiriedolaeth a oedd yn bodoli o'r blaen. Ac mae hynny wedi creu heriau sylweddol sydd yn dal i fod gyda ni heddiw. Dyna un o'r heriau y mae'n rhaid inni fynd i'r afael â hi er mwyn sicrhau, fel yr wyf yn ei ddweud, y caiff yr agweddau hynny i gyd eu hwynebu, eu trin a'u datrys unwaith ac am byth, i'w wneud yn lle gwell i staff weithio, ond yn hanfodol, y n lle gwell i ddarparu gwasanaethau iechyd a gofal ar gyfer ein pobl.