English: Steffan was every bit the definition of a passionate Welshman. But he was also a man of Gwent, and he saw in the triumphs and tragedies of that great county the key to understanding the problems and possibilities of the nation as a whole. It was Gwent who brought the first blossoming of Welsh nationalism in the form of Cymru Fydd to a shuddering halt in a stormy meeting in Newport in 1896. But it also produced, in Steffan and, before him, Phil Williams, two of the most cerebral and creative minds in 100 years of the modern national movement. If our task was to forge a new Wales, then the die would be cast in Gwent - the social laboratory that gave the world socialised medicine. His county was not just the gateway to Wales but the key to its future. Steffan was obsessed by history, as his sister Nia soon discovered - whose summer holidays growing up were a Wales-wide odyssey of castles, battles and the birthplaces of famous Welsh heroes. But whilst Steffan wanted us to learn, he didn't want us imprisoned by it. He tried in vain to get a party that, up until recently, still had Lewis Valentine's lyrics to Sibelius's Finlandia as its official party anthem, to adopt instead Fleetwood Mac's 'Don't Stop Thinking about Tomorrow', famously used, of course, by Bill Clinton in his 1992 presidential campaign. For Steffan, it was the mirror of our past that often offered the vision of our future. A speech he made to our conference after being selected as a candidate for the 2016 election sums this up best, and I'd like to read the closing section now. Here is Steffan in his own words: 'You know I'm a historian myself by training, and I take a great deal of pleasure looking and learning about our past but, in a few months, I am due to become a father for the first time. That's made me think an awful lot more about our future, rather than our past. What inheritance will there be for the next generation? What accomplishments will that generation look back upon and mark out as decisive points in the course of our country? Friends, all of that is in our hands now'. He went on to talk about the great inspiration he had drawn from the referendum in Scotland, but the point for Steffan is the choices we made here in Wales. Here's Steffan again: 'As much as we take inspiration from others, we will thrive as a movement and as a nation only when we find our own path, when we inspire one another, when we come together to resolve to build a new society and a new state. We are going to walk that path together, north and south, local and newcomer, together as one Wales towards the free Wales.' Steffan, sadly, will not see the Wales of which he dreamed. But for his son, Celyn, and his generation, he has laid the foundation, and it's we now who must build the road. He understood, like that other Welsh giant, Brân, that the essence of leadership is to take people with you, to build bridges. In the words of one of his favourite poets, Harri Webb, if we Welsh could only be inseparable, we would be insuperable. Steffan ended that speech by saying that he wasn't going to be the typical politician and reel off a long list of promises to the electorate. Instead, he was going to make just one promise: he was going to make us proud. Well, you made us all proud, Steffan - proud of you, proud to have known you, to have called you a friend and colleague. You made us proud to be Welsh by your example, that will endure. You may not get there with us, Steffan, but we will get there because of you. Steffan had all the qualities to become, one day, the father of the nation. That, sadly, cannot be, but he was the nation's perfect son.
Welsh: Roedd Steffan o'i gorun i'w sawdl yn Gymro tanbaid o'r iawn ryw. Ond roedd hefyd yn ŵr o Went, a gwelodd yr allwedd ar gyfer deall problemau a phosibiliadau'r genedl gyfan yn llwyddiannau a thrasiedïau'r sir arbennig honno. Yng Ngwent y gwelwyd datblygiad cyntaf cenedlaetholdeb Cymreig ar ffurf Cymru Fydd yn cael ei ddarostwng mewn cyfarfod stormus yng Nghasnewydd ym 1896. Ond fe fagodd y sir, yn Steffan ac yn Phil Williams o'i flaen ef, ddau o'r meddyliau mwyaf doeth a chreadigol yn ystod 100 mlynedd y mudiad cenedlaethol cyfoes. Os mai ein tasg ni oedd llunio Cymru newydd, yna yng Ngwent y dechreuodd hynny - y labordy cymdeithasol a roddodd feddygaeth sosialaidd i'r byd. Roedd ei sir ef nid yn unig yn borth i Gymru ond yn allwedd i'w dyfodol hi. Roedd gan Steffan obsesiwn gyda hanes, fel y sylweddolodd Nia ei chwaer yn fuan iawn - roedd gwyliau'r haf iddyn nhw wrth dyfu i fyny yn daith drwy Gymru benbaladr yn canfod cestyll, brwydrau a mannau geni arwyr ac enwogion. Ond er bod Steffan yn awyddus i ni ddysgu, nid oedd yn dymuno inni gael ein caethiwo gan y gorffennol. Ceisiodd yn ofer berswadio plaid a oedd, hyd nes yn ddiweddar, wedi cadw geiriau Lewis Valentine ar dôn Finlandia gan Sibelius yn anthem swyddogol iddi ei hun, i fabwysiadu cân Fleetwood Mac 'Don't stop thinking about tomorrow', yn ei lle, a ddefnyddiwyd yn gofiadwy iawn, wrth gwrs, gan Bill Clinton yn ei ymgyrch arlywyddol ym 1992. I Steffan, drych ein gorffennol yn aml fyddai'n cynnig gweledigaeth ar gyfer ein dyfodol. Yr araith a draddododd i'n cynhadledd ar ôl cael ei ethol yn ymgeisydd ar gyfer etholiad 2016 sy'n crynhoi hyn orau, ac fe hoffwn i ddarllen ei diweddglo nawr. Dyma Steffan yn ei eiriau ef ei hun: Rydych chi'n gwybod fy mod i fy hunan wedi fy hyfforddi'n hanesydd, a'm bod yn cael llawer iawn o bleser wrth ystyried a dysgu am ein gorffennol ond, mewn ychydig fisoedd, byddaf yn dad am y tro cyntaf. Mae hynny wedi gwneud imi feddwl llawer iawn mwy am ein dyfodol ni, yn hytrach na'r gorffennol. Beth fydd yn etifeddiaeth i'r genhedlaeth nesaf? Pa lwyddiannau y bydd y genhedlaeth honno'n edrych 'nôl arnyn nhw ac yn eu nodi nhw'n bwyntiau pendant yn hynt ein gwlad? Gyfeillion, mae hyn i gyd nawr yn ein dwylo ni. Aeth ymlaen i sôn am yr ysbrydoliaeth fawr a gafodd yn sgil y refferendwm yn yr Alban, ond y pwynt i Steffan yw'r dewisiadau a wnaethom ni yma yng Nghymru. Dyma Steffan unwaith eto: Ac er ein bod ni wedi cael ein hysbrydoli gan eraill i ryw raddau, byddwn yn ffynnu fel mudiad ac fel cenedl dim ond pan gerddwn ein llwybr ni ein hunain, pan fyddwn yn ysbrydoli ein gilydd, pan fyddwn yn dod at ein gilydd i benderfynu ar yn y gogledd a'r de, yn bobl leol a newydd-ddyfodiaid, gyda'n gilydd yn un Gymru tuag at y Gymru rydd. Ni fydd Steffan, yn anffodus, yn gweld y Gymru honno y bu ef yn breuddwydio amdani. Ond i'w fab, Celyn, a'i genhedlaeth ef, fe osododd y sylfaen, ac yn awr bydd yn rhaid i ni adeiladu'r ffordd. Roedd ef yn deall, fel y cawr arall hwnnw o Gymro, Brân, mai hanfod arweinyddiaeth yw mynd â'r bobl gyda chi, er mwyn codi pontydd. Yng ngeiriau un o'i hoff feirdd, Harri Webb, pe byddem ni'r Cymry ond yn gallu cydsefyll, ni fyddai modd ein gorchfygu ni. Daeth Steffan â'r araith honno i ben drwy ddweud nad oedd ef am fod yn wleidydd nodweddiadol a rhaffu rhestr hir o addewidion i'r etholwyr. Yn hytrach, roedd ef yn addo un peth yn unig: roedd yn mynd i'n gwneud ni'n falch ohono. Wel, fe wnaethost bawb ohonom ni'n falch, Steffan - yn falch ohonot ti, yn falch o'th adnabod di, a'th alw'n gyfaill a chydweithiwr. Fe wnaethost ti ni'n falch o fod yn Gymry drwy dy esiampl di, a bydd hynny'n parhau. Efallai na fyddi di dy hun yn cyrraedd y fan honno gyda ni, Steffan, ond fe fyddwn ni'n cyrraedd o'th herwydd di. Roedd gan Steffan yr holl gyneddfau i fod, un diwrnod, yn dad i'r genedl. Yn anffodus, ni ddaw hynny i fod, ond bu'n fab perffaith i'r genedl.