English: Thank you very much, Deputy Presiding Officer. It's a pleasure to lead this discussion this afternoon on the commissioner's annual report. I want to start, of course, by thanking Meri and her team for the very hard work that they've done over the past year in leading on this work. Very often, the Welsh Language Commissioner's role is a thankless one, and I'm very eager that Members this afternoon have the opportunity to discussion the commissioner's work, but also to thank her for the way that she has fulfilled her duties. But we're very aware that, this time next year, we'll have a new strategy for 1 million Welsh speakers by 2050, and that will call for an ambitious package of policies and legislation, and the commissioner, of course, will be an important part of whatever emerges over the coming months and years. And I'm very eager that we do consider the commissioner's report in a very wide-ranging way to look at how she has achieved her work. The commissioner is a very familiar figure for us here, who comes to committee meetings, who is part of discussions on the Welsh language, and she has also responded to complaints by the public to ensure that individuals can demand justice in their use of the Welsh language. All of this work across Wales is vital for all of us who use the Welsh language and speak it. On top of that, the commissioner has published a five-year report, which, amongst other things, reports on the Census results from the point of view of the Welsh language, and we will be considering this report as we devise the new strategy. Of particular interest too is the 'Time to set the standards' report, which portrays people's experiences in using the Welsh language with public institutions,. Very often the picture that we see is something that we all recognise from personal experience and the experience of our families, and I thank the Commissioner for the work that she has done in putting together an image of inconsistent provision across the public sector, which demonstrates why we need the standards. In terms of standards, as we perhaps should have expected when a challenging new regime is established, we know that the feedback has hitherto been mixed. Despite this, in addition to the rights that these standards give us as users, matters such as policy development standards are starting to show their potential. The ethos of workforce planning for the future to ensure that we can meet the demand for the Welsh language and Welsh language services have started to take root. I think we need further discussion with the commissioner about certain issues. For example, there are institutions that say that they need to understand the standards better, and that they need support in getting to grips with some requirements. These are early days, but it's important that we see the process of creating standards and Welsh language services as something that we work together on. We have introduced four sets of regulations to ensure that standards are applicable to different bodies. The Welsh Government, local authorities and national parks are already compliant with standards, and the commissioner has introduced compliance notices for over 50 other bodies. We've just finished consulting on draft regulations for the health sector. I will be considering the responses that we've seen before tabling regulations before the Assembly early next year. My intention is to present a written statement to Members over the coming weeks giving a timetable for the introduction of further regulations, and I very much hope that we can have agreement on how we move forward from where we are today. Members will also be aware that, over the coming period, we will also be looking again at the Welsh Language (Wales) Measure 2011 in order improve the legislation that we have. It's too soon at the moment to give details about what that will mean - whether we're going to amend the current Measure or create a new language Bill. But one thing that is certain is that the challenge of creating 1 million Welsh speakers and 1 million users of the Welsh language does demand significant change, and that is true in all areas related to the Welsh language. Thoughtful planning is such an important part of the draft strategy, because, through planning, we will ensure that the foundations are laid. So, I want the strategy for the Welsh language to come first and, on the basis of that strategy we will discuss legislating and what kind of legislation we need in future. At present, we are starting to conclude the process of consulting on the strategy that we launched in the Eisteddfod. I am very grateful to everyone who has been part of the discussion process and who has responded to the debate and the consultation. We have set an ambitious target because we want to change the way that we support and promote the Welsh language. I very much hope that every Member in all parts of the Chamber will share the vision that we have and will feel that they can all contribute to the vision in different ways. But, I very much hope that the strategy, when it is published in spring, will be one that does receive support in all parts of the Chamber. Before I conclude my initial comments, Deputy Presiding Officer, I will turn to the amendments that have been tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. I will say at the beginning that I and the Government intend to accept all of the amendments and, clearly, we're very pleased to accept the first amendment with regard to the importance of workforce planning to provide Welsh-medium services. Planning and workforce planning particularly is a central part of the draft strategy and is a central part of the work that we've been leading on over the past few weeks and months. It's true in the area of childcare, it's true in terms of education, it's true about bodies that provide services and it's also true about businesses. That's why I'm also willing to accept the second amendment, which deals with working with the commissioner to introduce a Welsh language strategy for the workplace. It's important to remember that several bodies funded by the Government are already operational in this area, including the Coleg Cymraeg Cenedlaethol and the National Centre for Teaching Welsh, which has also noted in its strategic plan that it will be working in partnership with the commissioner to develop a strategy for the Welsh language in the workplace. But, this amendment also talks about promoting people's rights to receive services through the medium of Welsh. This of course is already one of the commissioner's functions, but I'm very happy to accept the amendment. In turning to amendment 3, the Welsh Government's official response to the Welsh language and local government taskforce's report will be published over the next few weeks. I don't want to predict what will be in that response that is published, but it is fair to say that the standards that are already placed on local authorities place a statutory duty on them to plan for the workforce in terms of the language and to provide appropriate training in that regard. I have made it clear that I don't want to make any specific commitments from a legislative point of view, because I want the final strategy to drive the work of developing that. But, I am willing to accept the amendment because it's part of the wider package of things that we will need to consider to ensure that we can move on in a genuine manner in terms of the Welsh language and the workplace. I hope that the Members will accept that we are willing to accept that amendment but we're doing that recognising that we will need to discuss how we move on in future. Deputy Presiding Officer, I believe that the report is an important one and a valuable one. I do hope that Members will have comments to make on the report, but I also hope that Members will join me in thanking the commissioner and her team for their work over the past year.
Welsh: Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Mae'n bleser cael arwain y drafodaeth yma y prynhawn yma ar adroddiad blynyddol Comisiynydd y Gymraeg. Rwyf eisiau dechrau, wrth gwrs, drwy ddweud gair o ddiolch wrth Meri a'i thîm, sydd wedi gweithio yn galed iawn dros y flwyddyn ddiwethaf yn arwain y gwaith. Yn aml iawn, mae rôl y comisiynydd yn rôl ddigon diddiolch, ac rwy'n awyddus iawn bod Aelodau'r prynhawn yma yn cael y cyfle i drafod gwaith y comisiynydd, ond hefyd i ddiolch i'r comisiynydd am y ffordd y mae wedi cyflwyno ei chyfrifoldebau. Rydym ni'n ymwybodol, amser hwn y flwyddyn nesaf, fydd gennym ni strategaeth newydd tuag at 1 miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Bydd hynny yn galw am becyn uchelgeisiol o bolisïau a deddfwriaeth, a bydd y comisiynydd, wrth gwrs, yn rhan bwysig o beth bynnag a ddaw dros y misoedd a blynyddoedd nesaf. Rydw i'n awyddus iawn ein bod ni'n ystyried adroddiad y comisiynydd mewn ffordd eang iawn ac yn edrych ar sut mae wedi cyflwyno'r gwaith. Yn amlwg, mae'r comisiynydd yn ffigwr adnabyddus i ni fan hyn, sy'n dod i bwyllgorau'r Cynulliad, sy'n rhan o drafodaethau ar y Gymraeg. Mae hefyd wedi ymateb i gwynion gan y cyhoedd er mwyn sicrhau bod unigolion yn gallu mynnu cyfiawnder yn eu defnydd o'r Gymraeg. Mae'r holl waith y mae'n ei wneud ar draws Cymru yn hollbwysig ar ran pob un ohonom ni sy'n defnyddio ac yn siarad y Gymraeg. Ar ben hynny, mae'r comisiynydd wedi cyhoeddi adroddiad ei phum mlynedd gyntaf, sydd, ymhlith pethau eraill, yn adrodd ar ganlyniadau'r Cyfrifiad o safbwynt y Gymraeg. Mi fyddwn ni'n ystyried yr adroddiad wrth i ni lunio'r strategaeth newydd. O ddiddordeb hefyd yw'r adroddiad 'Amser gosod y safon', sy'n bortread o brofiadau pobl wrth geisio defnyddio'r Gymraeg gyda sefydliadau cyhoeddus. Yn aml iawn, mae'r portread rydym ni'n ei weld yn rhywbeth mae lot fawr ohonom ni yn ei adnabod o'n profiad personol a phrofiad ein teuluoedd ni. Rydw i'n diolch i'r comisiynydd am y gwaith y mae wedi ei wneud yn creu darlun o ddarpariaeth anghyson ar draws y sector cyhoeddus, ac yn dangos pam fod angen y safonau arnom ni. O ran y safonau, fel efallai dylem ni wedi'i ddisgwyl pan fo trefn newydd a heriol yn cael ei sefydlu, rydym ni'n gwybod bod yr adborth wedi bod yn gymysg hyd yn hyn. Serch hynny, yn ogystal â'r hawliau y mae'r safonau yn eu rhoi i ni fel defnyddwyr, mae pethau fel safonau llunio polisi yn dechrau dangos eu potensial. Mae'r ethos o gynllunio gweithlu er mwyn y dyfodol a sicrhau ein bod ni'n gallu ateb y galw am y Gymraeg, a gwasanaethau Cymraeg, wedi dechrau digwydd. Rydw i'n credu bod angen rhagor o drafod gyda'r comisiynydd ar ambell i beth. Er enghraifft, mae sefydliadau sy'n dweud bod angen deall y safonau yn well, a bod angen cefnogaeth arnyn nhw wrth fynd i'r afael â rhai gofynion. Dyddiau cynnar ydy'r rheini, ond mae'n bwysig ein bod ni'n gweld y broses o greu safonau a chreu gwasanaethau yn y Gymraeg fel rhywbeth rydym ni'n gweithio gyda'n gilydd arni. Rydym ni wedi cyflwyno pedwar set o reoliadau i wneud safonau yn gymwys i gyrff gwahanol. Mae Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol a pharciau cenedlaethol eisoes yn cydymffurfio â safonau, ac mae'r comisiynydd wedi cyflwyno hysbysiadau i dros 50 arall o gyrff. Rydym ni newydd orffen ymgynghori ar reoliadau drafft i'r sector iechyd. Mi fyddaf i'n ystyried yr ymatebion yr ydym wedi eu gweld cyn gosod rheoliadau cyn y Cynulliad yn gynnar yn y flwyddyn nesaf. Fy mwriad i yw cyflwyno datganiad ysgrifenedig i Aelodau yn ystod yr wythnosau nesaf yn cynnig amserlen i chi ar gyfer cyflwyno rheoliadau pellach. Rydw i mawr yn gobeithio y gallem ni gael cytundeb ar sut yr ydym ni yn symud ymlaen o le rydym ni heddiw. Mae Aelodau hefyd yn ymwybodol, yn ystod y cyfnod sydd i ddod, mi fyddem ni hefyd yn edrych eto ar Fesur y Gymraeg (Cymru) 2011 er mwyn gwella'r ddeddfwriaeth sydd gyda ni. Mae'n rhy gynnar eto i nodi manylion beth fydd hynny yn ei olygu: a ydym ni'n mynd i ddiwygio'r Mesur presennol neu greu Bil iaith newydd? Un peth sy'n sicr yw bod yr her o greu 1 miliwn o siaradwyr a 1 miliwn o ddefnyddwyr y Gymraeg yn galw am newid sylweddol, ac mae hynny'n wir ym mhob un maes polisi sy'n gysylltiedig â'r Gymraeg. Mae meddwl am gynllunio yn rhan mor bwysig o'r strategaeth ddrafft, oherwydd drwy gynllunio yr ydym ni'n cael sicrhau bod y sylfaeni yn eu lle. Felly, rydw i eisiau strategaeth ar gyfer y Gymraeg i ddod yn gyntaf, ac, ar sail y strategaeth, mi fyddem ni'n dod at drafod deddfu a pha fath o ddeddfwriaeth y bydd ei hangen arnom ni. Ar hyn o bryd, rydym ni'n dechrau dod i ben â'r broses o ymgynghori ar y strategaeth a lansiom ni yn yr Eisteddfod. Rwy'n ddiolchgar iawn i bob un sydd wedi bod yn rhan o'r broses o drafod ac sydd wedi ymateb i'r drafodaeth ac i'r ymgynghoriad. Rydym ni wedi gosod targed gydag uchelgais oherwydd rydym ni eisiau newid y ffordd rydym ni'n cefnogi ac yn hyrwyddo'r Gymraeg. Rwy'n gobeithio y bydd pob un Aelod ym mhob un rhan o'r Siambr yn rhannu'r weledigaeth sydd gennym ni ac yn teimlo fel ein bod ni i gyd yn gallu cyfrannu at y weledigaeth mewn ffordd wahanol. Ond, rwy'n mawr obeithio y bydd y strategaeth, pan gaiff ei chyhoeddi yn y gwanwyn, yn un a fydd yn cael cefnogaeth ym mhob un rhan o'r Siambr yma. Cyn i mi gau, a chyn i mi ddod â fy sylwadau cychwynnol i ben, Ddirprwy Lywydd, fe wnaf i edrych ar y gwelliannau sydd wedi cael eu gosod yn enw Rhun ap Iorwerth. Fe wnaf i ddweud ar y dechrau fy mod i a'r Llywodraeth yn bwriadu derbyn pob un o'r gwelliannau. Yn amlwg, rydym ni'n hapus iawn i dderbyn y gwelliant cyntaf ynglŷn â phwysigrwydd cynllunio'r gweithlu er mwyn darparu gwasanaethau Cymraeg. Mae cynllunio, a chynllunio'r gweithlu yn arbennig, yn rhan gwbl ganolog o'r strategaeth ddrafft ac yn rhan gwbl ganolog o'r gwaith rydym ni wedi bod yn ei arwain yn ystod yr wythnosau a'r misoedd diwethaf. Mae'n wir ym maes gofal plant, mae'n wir ym maes addysg, mae'n wir am gyrff sy'n darparu gwasanaethau ac mae'n wir am fusnesau. Dyna pam hefyd rwyf i'n fodlon derbyn yr ail welliant, sy'n ymwneud â gweithio gyda'r comisiynydd i gyflwyno strategaeth Cymraeg yn y gweithle. Mae'n bwysig cofio bod sawl corff a ariennir gan y Llywodraeth eisoes yn gweithio yn y maes, gan gynnwys y Coleg Cymraeg Cenedlaethol a'r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol, sydd wedi nodi yn ei chynllun strategol y bydd yn gweithio mewn partneriaeth â'r comisiynydd i ddatblygu strategaeth Cymraeg yn y gweithle. Ond, mae'r gwelliant hwn hefyd yn sôn am hyrwyddo hawliau pobl i dderbyn gwasanaethau Cymraeg. Mae hynny hefyd eisoes yn swyddogaeth i Gomisiynydd y Gymraeg, ond rwy'n hapus iawn i dderbyn y gwelliant. Wrth droi at welliant 3, bydd ymateb swyddogol y Llywodraeth i adroddiad gweithgor y Gymraeg a llywodraeth leol yn cael ei gyhoeddi yn yr wythnosau nesaf. Nid wyf eisiau dechrau breuddwydio na dechrau rhagweld beth fydd yn yr ymateb a fydd yn cael ei gyhoeddi. Ond, mae hi hefyd yn deg i ddweud bod y safonau sydd ar awdurdodau lleol eisoes yn rhoi dyletswydd statudol arnyn nhw i gynllunio'r gweithlu o safbwynt ieithyddol ac i ddarparu hyfforddiant addas ar hynny o beth. Rwyf i wedi bod yn glir nad wyf i eisiau gwneud unrhyw ymrwymiadau penodol o safbwynt deddfwriaethol ar hyn o bryd, oherwydd rwyf eisiau i'r strategaeth derfynol liwio'r gwaith o ddatblygu hynny. Ond, rwy'n fodlon derbyn y gwelliant am ei fod yn rhan o'r pecyn ehangach o'r pethau a fydd angen eu hystyried er mwyn sicrhau ein bod ni'n gallu camu ymlaen o ddifri ar ran y Gymraeg yn y gweithle. Rwy'n gobeithio y bydd Aelodau'n derbyn ein bod ni'n derbyn y gwelliant ond hefyd yn gwneud hynny gan gydnabod y bydd rhaid trafod sut yn union rydym ni'n symud ymlaen yn y dyfodol. Ddirprwy Lywydd, rwy'n credu bod yr adroddiad yn un da ac yn adroddiad sy'n un pwysig. Rwy'n gobeithio y bydd Aelodau â sylwadau i'w gwneud ar yr adroddiad, ond rwyf hefyd yn gobeithio y bydd Aelodau'n ymuno â minnau yn diolch i'r comisiynydd â'i thîm am eu gwaith yn ystod y flwyddyn.