English: Diolch, Dirprwy Lywydd, for the opportunity to update Members today about the deepening cost-of-living crisis, which is being acutely felt by the most vulnerable, by disabled people and by lower income households. Over the last week, we've seen further evidence of just how quickly prices are rising. The cost of filling up an average-sized family car passed £100 for the first time, and, a week ago today, prices at the pump recorded their biggest one-day increase in 17 years. A great many households are struggling to make ends meet. Work by the National Institute of Economic and Social Research has found that some 48,000 Welsh households are already facing food and energy bills that are greater than their disposable incomes. Unfortunately, this crisis will get worse as we head towards winter, with another energy price cap rise in October, which could add a further £800 to energy bills. Dirprwy Lywydd, our focus as a Government has always been to help people with everyday costs by introducing a wide range of programmes that put money back in their pockets. We provide thousands of free breakfasts for primary school pupils every year and, as a result of the co-operation agreement with Plaid Cymru, we will be extending free school meals to all primary school children from September. We provide help with the costs of sending children to school. Our Healthy Start vouchers give families money off their shopping. We provide free swimming for the old and the young, and we support hundreds of thousands of people with council tax bills every year. We help people get the benefits that they are entitled to - we've run two successful 'Claim what's yours' campaigns and the most recent in March helped people to claim more than £2.1 million of additional income. Our single advice fund's benefit advice services were launched two years ago to help people navigate the benefit system. And our Warm Homes scheme has improved the home energy efficiency of more than 67,000 lower income households, and more than 160,000 people have received energy-efficiency advice since its launch in 2011. We are now developing the next iteration of the programme. But this cost-of-living crisis is unprecedented. The Office for Budget Responsibility says that this year will see the biggest fall in living standards in the UK since records began. We will continue to do everything we can to help people in Wales through this crisis, with support targeted towards those who need it most. As the crisis has worsened, we have introduced two new packages of measures that are unique to Wales and are targeted at those who need our help the most. Just a few days ago, I announced £4 million to help people on prepayment meters and households not on mains gas - two groups that were left out of the Chancellor's most recent package of measures. We are funding the Fuel Bank Foundation to provide fuel vouchers to help people on prepayment meters who are facing real hardship. Around 120,000 people will be eligible. People on prepayment meters have been hit particularly hard by rises in standing charges in recent months; the increases have been highest in north Wales. Vouchers worth £30 in the summer and £49 in the winter will be available to all eligible households, and people will be able to claim up to three times in a six-month period. We are also launching a heat fund to help those households not on mains gas, many of whom are in rural Wales, and will have experienced rapidly rising costs for oil or liquid gas, and this will help an estimated 2,000 households across Wales. This is in addition to the support payments for off-grid households available through the discretionary assistance fund. More than 1,000 people have received grants worth almost £192,000 between October and April. Last week, the Deputy Minister for Social Services announced an additional £4.5 million for the carers support fund over the next three years. Unpaid carers will be able to apply for up to £500 to pay for food, household items and electronic items. Dirprwy Lywydd, this support is on top of our other all-Wales schemes, such as the £200 winter fuel support payment and the £150 payment for everyone in council tax bands A to D, which continues to be paid into people's bank accounts today. Beyond these schemes, I have met with energy suppliers to discuss what help is available to households struggling with energy bills and debt. Many companies fund grants of up to £600 to households with long-term debt issues. The suppliers supported our calls for the UK Government to extend the Warm Home Discount Scheme and to introduce an energy social tariff for lower income households. I've also hosted a cost-of-living summit, chaired a food poverty round-table, and met with the Wales Race Forum to better understand the impact of the crisis in our communities. I'll be meeting the Disability Equality Forum later this month and will be holding a follow-up summit in July. All these events will help to shape our actions and build partnerships to strengthen our response over the coming months. But, Dirprwy Lywydd, this is a cost-of-living crisis with its roots firmly in Downing Street and the actions of successive Conservative Governments. It is the UK Government, with its tax and benefit powers, that can and must make a real difference to this crisis. We need to see benefit payments urgently uprated to match rising inflation and a lower energy tariff for lower income households, and a reinstatement of funding for discretionary housing payments. Without such action, there is a real risk that a great many families will be faced with the terrible choice between heating and eating this winter. In a rich country like ours, that's a choice no-one should ever have to make.
Welsh: Diolch, Dirprwy Lywydd, am y cyfle i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau heddiw ynglŷn â'r argyfwng costau byw cynyddol, sy'n cael ei deimlo yn enbyd gan y rhai mwyaf agored i niwed, gan bobl anabl a chartrefi incwm is. Dros yr wythnos diwethaf, rydym ni wedi gweld tystiolaeth bellach o ba mor gyflym y mae prisiau yn codi. Aeth y gost o lenwi car teulu o faint cyfartalog dros £100 am y tro cyntaf, ac, wythnos yn ôl i heddiw, fe welodd prisiau wrth y pwmp eu cynnydd undydd mwyaf mewn 17 mlynedd. Mae llawer iawn o aelwydydd yn ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd. Mae gwaith gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol wedi canfod bod tua 48,000 o gartrefi yng Nghymru eisoes yn wynebu biliau bwyd ac ynni sy'n fwy na'u hincwm gwario nhw. Yn anffodus, fe fydd yr argyfwng hwn yn gwaethygu wrth i ni nesáu at y gaeaf, gyda'r cap arall ar brisiau ynni yn codi ym mis Hydref, a allai ychwanegu £800 arall at filiau ynni. Dirprwy Lywydd, yn y Llywodraeth rydym ni bob amser wedi canolbwyntio ar helpu pobl gyda chostau bob dydd drwy gyflwyno ystod eang o raglenni sy'n rhoi arian yn ôl yn eu pocedi nhw. Rydym ni'n darparu miloedd o frecwastau rhad ac am ddim i ddisgyblion ysgolion cynradd bob blwyddyn ac, o ganlyniad i'r cytundeb cydweithredu â Phlaid Cymru, fe fyddwn ni'n ymestyn prydau ysgol am ddim i bob plentyn ysgol gynradd o fis Medi ymlaen. Rydym ni'n darparu cymorth gyda chostau o ran danfon plant i'r ysgol. Mae ein talebau Cychwyn Iach ni'n rhoi gostyngiadau ariannol i deuluoedd ar eu neges nhw o'r siopau. Rydym ni'n cynnig nofio rhad ac am ddim i'r hen a'r ifanc, ac rydym ni'n cefnogi cannoedd o filoedd o bobl gyda biliau'r dreth gyngor yn flynyddol. Rydym ni'n helpu pobl i gael y budd-daliadau y mae ganddyn nhw'r hawl i'w cael nhw - rydym ni wedi cynnal dwy ymgyrch lwyddiannus 'Hawliwch yr hyn sy'n ddyledus i chi' ac mae'r un ddiweddaraf ym mis Mawrth wedi helpu pobl i hawlio mwy na £2.1 miliwn o incwm ychwanegol. Lansiwyd gwasanaethau cyngor ar fudd-daliadau ein cronfa gynghori sengl ni i helpu pobl i lywio'r system fudd-daliadau ddwy flynedd yn ôl. Ac mae ein cynllun Cartrefi Clyd ni wedi gwella effeithlonrwydd ynni cartref ar dros 67,000 o aelwydydd incwm is, ac mae dros 160,000 o bobl wedi cael cyngor effeithlonrwydd ynni ers ei lansio ef yn 2011. Rydym ni'n datblygu fersiwn nesaf y rhaglen ar hyn o bryd. Ond mae'r argyfwng costau byw hwn yn un digynsail. Mae'r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol yn dweud bydd eleni yn gweld y gostyngiad mwyaf mewn safonau byw yn y DU ers dechrau cadw cofnod o hynny. Fe fyddwn ni'n parhau i wneud popeth yn ein gallu ni i helpu pobl yng Nghymru drwy'r argyfwng hwn, gyda chymorth a anelir at y rhai sydd â'r angen mwyaf amdano. Wrth i'r argyfwng waethygu, rydym ni wedi cyflwyno dau becyn newydd o fesurau sy'n unigryw i Gymru ac a anelir at y rhai y mae angen ein cymorth ni arnyn nhw fwyaf. Ychydig ddyddiau nôl, fe gyhoeddais i £4 miliwn i helpu pobl ar fesuryddion rhagdalu ac aelwydydd nad ydyn nhw'n cael nwy o'r prif gyflenwad - dau grŵp a adawyd allan o becyn mesurau diweddaraf y Canghellor. Rydym ni'n ariannu'r Sefydliad Banc Tanwydd i ddarparu talebau tanwydd i helpu pobl ar fesuryddion rhagdalu sy'n wynebu caledi gwirioneddol. Fe fydd tua 120,000 o bobl yn gymwys. Mae pobl ar fesuryddion rhagdalu wedi cael eu taro yn arbennig o galed gan godiadau mewn taliadau sefydlog yn ystod y misoedd diwethaf; mae'r cynnydd wedi bod ar ei uchaf yn y gogledd. Bydd talebau gwerth £30 yn yr haf a £49 yn y gaeaf ar gael i bob aelwyd gymwys, ac fe fydd pobl yn gallu hawlio hyd at dair gwaith mewn cyfnod o chwe mis. Rydym ni hefyd yn lansio cronfa wres i helpu'r aelwydydd hynny nad ydyn nhw'n cael nwy o'r prif gyflenwad, y mae llawer ohonyn nhw'n byw yng nghefn gwlad Cymru, ac wedi gweld costau yn codi yn gyflym, gyflym iawn am olew neu nwy hylif, ac fe fydd hyn yn helpu tua 2,000 o aelwydydd ledled Cymru. Mae hynny ar ben y taliadau cymorth ar gyfer aelwydydd oddi ar y grid sydd ar gael drwy'r gronfa cymorth dewisol. Mae dros 1,000 o bobl wedi cael grantiau gwerth bron i £192,000 rhwng mis Hydref a mis Ebrill. Wythnos diwethaf, fe gyhoeddodd y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol £4.5 miliwn ychwanegol ar gyfer y gronfa cymorth i ofalwyr dros y tair blynedd nesaf. Bydd gofalwyr di-dâl yn gallu gwneud cais am hyd at £500 i dalu am fwyd, eitemau cartref ac eitemau electronig. Dirprwy Lywydd, mae'r cymorth hwn ar ben ein cynlluniau eraill ni i Gymru gyfan, fel y taliad cymorth tanwydd gaeaf o £200 a'r taliad o £150 i bawb ym mandiau A i D y dreth gyngor, sy'n parhau i gael ei dalu i gyfrifon banc pobl heddiw. Y tu hwnt i'r cynlluniau hyn, rwyf i wedi cyfarfod â chyflenwyr ynni i drafod pa gymorth sydd ar gael i aelwydydd sy'n cael trafferth gyda biliau ynni a dyledion. Mae llawer o gwmnïau yn ariannu grantiau o hyd at £600 i aelwydydd sydd â phroblemau dyled hirdymor. Fe gefnogodd y cyflenwyr ein galwadau ni ar Lywodraeth y DU i ymestyn y Cynllun Gostyngiad Cartrefi Cynnes a chyflwyno tariff cymdeithasol ynni ar gyfer aelwydydd incwm is. Rwyf i wedi cynnal uwchgynhadledd costau byw hefyd, wedi cadeirio bwrdd crwn tlodi bwyd, ac wedi cyfarfod â Fforwm Hil Cymru i ddeall effaith yr argyfwng ar ein cymunedau ni'n well. Fe fyddaf i'n cwrdd â'r Fforwm Cydraddoldeb i Bobl Anabl yn ddiweddarach y mis hwn ac fe fyddaf i'n cynnal uwchgynhadledd ddilynol ym mis Gorffennaf. Fe fydd yr holl ddigwyddiadau hyn yn helpu i lywio ein camau ni ac yn meithrin partneriaethau i gryfhau ein hymateb ni dros y misoedd nesaf. Ond, Dirprwy Lywydd, yn Stryd Downing ac oherwydd camau gan Lywodraethau Ceidwadol olynol y mae'r argyfwng costau byw hwn yn tarddu, yn sicr. Llywodraeth y DU, gyda'i phwerau hi o ran trethu a budd-daliadau, sydd â'r gallu i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i'r argyfwng hwn, ac fe ddylai hi wneud hynny. Mae angen i ni weld taliadau budd-daliadau yn cael eu huwchraddio ar fyrder i gyfateb i chwyddiant cynyddol a thariff ynni is ar gyfer aelwydydd incwm is, ac adfer cyllid ar gyfer taliadau tai yn ôl disgresiwn. Heb weithredu fel hyn, mae yna berygl gwirioneddol y bydd llawer iawn o deuluoedd yn wynebu'r dewis ofnadwy rhwng gwresogi neu fwyta yn ystod y gaeaf sydd i ddod. Mewn gwlad gyfoethog fel ein gwlad ni, dewis yw hwnnw na ddylai neb fyth orfod ei wneud.