English: Of course, both the Minister and I, alongside both the Deputy Presiding Officer and the Member for Clwyd West, attended the north Wales Armed Forces Day a week ago on Saturday, where we heard moving references to the battles of Jutland and the Somme, and it's particularly pertinent - and I know the Minister will have timed this statement accordingly - that Friday of this week will be the centenary of the start of the battle of Somme, that dreadful day and the beginning of carnage, killing hundreds of thousands. You referred to funding; I wonder if you could comment on the projects in Wales funded by the LIBOR money, which part-funded or helped to fund the First Choice development in Wrexham that you referred to, and also funds the projects being delivered through CAIS as the lead organisation - Change Step, peer mentoring and advice services to veterans, and the Listen In service, supporting families and friends of veterans, which has developed into an all-Wales project. Thankfully, funding was confirmed in the UK budget earlier this year. You referred to the £585,000 a year to maintain the unique Veterans' NHS Wales service. I wonder if you could help the understanding of that, where Welsh Government, after a period of uncertainty, reconfirmed £100,000 recurrent annual funding for that specific service, as opposed to veterans services generally within the NHS, and how that equates to the £585,000 figure you refer to here, particularly in the context of the statement made at a meeting of the cross-party group on armed forces and reserves earlier this year by clinicians that funding for the Veterans' NHS Wales service specifically remained below equivalent funding in Scotland and England. In terms of the Homes for Veterans in Wrexham, I hope you'll acknowledge that this is the third residence in north Wales to be managed by Alabaré Wales Homes for Veterans. I recently visited both Colwyn Bay and Llandudno Junction homes and met privately the residents and listened to what they had to say. I hope you will take note of their concerns at your meeting with the expert group in July, if you're going to identify key priorities and the means to deliver these. In that context, in a written answer today, the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport told me that Veterans' NHS Wales provides dedicated therapists in each health board area, providing specialist outpatient care for veterans with mental health problems, such as PTSD. How do you therefore refer to the comments made to me by a veteran, from a wheelchair, two weeks ago after my intervention had finally got him in front of the community mental health team for assessment, when the promised care co-ordinator - promised within four weeks - hadn't arrived after two months? When they chased that, they were told that the health board had lost six members of staff and were in the process of replacing them, and I was told on the same visit that another person being supported by Homes for Veterans Wales had been waiting four months since being assessed, and that now the Veterans' NHS Wales psychological therapist was herself away on sick leave. I was also told during that meeting with veterans themselves that although Veterans' NHS Wales is providing a good initial response to referrals, it was just a quick assessment meeting and the patient was then back on the waiting list if they actually needed psychological intervention. Of course, these are serious, particularly when they come from the mouths of the service users, and I'd be grateful if you and your colleagues could look at that. They also told me - . Sorry, the Cabinet Secretary also told me in her written response today that, with regard to priority treatment and healthcare for veterans, she had asked GPs to consider when making referrals whether, in their clinical opinion, priority treatment may be appropriate as the patient's condition relates to military service. Would you also therefore consider the concern expressed to me by veterans in person two weeks ago? One in particular told me that he can't access the health service 'because his mental health condition prevents him from being able to articulate his words to his GP, and his GP needs to read his notes and his long-standing mental and physical health conditions'. Again, a lot more work, I hope you'll agree, is required in this area. Last week, I raised with the business Minister the 'Call to Mind: Wales' report published earlier this month, showing that much more needs to be done to support the mental health needs of veterans, and the Minister confirmed that a statement would be forthcoming. Can you confirm that this isn't that statement, and when that is likely to occur? Just two final points. As you know, the Scottish Government has introduced a commissioner for veterans who has been very effective in identifying and articulating their needs, and there is a growing call in the armed forces community in Wales for a commissioner here who not only does that, but actually reaches the wider armed forces community to improve outcomes and promote the availability of support. What is this new Welsh Government's current position on that? Will you look further at the experience in Scotland and engage with the senior armed forces representatives in Wales who have expressed support for this? And finally in terms of everything I've said and everything you and everybody else has said, do you or do you not agree that a veterans' needs assessment across Wales is needed as the basis for service delivery by the Welsh Government, if it's finally to acknowledge what planning is required to achieve the provision that all these people are telling us they need?
Welsh: Wrth gwrs, bu'r Gweinidog a minnau, gyda'r Dirprwy Lywydd a'r Aelod dros Orllewin Clwyd, yn Niwrnod Lluoedd Arfog y gogledd wythnos yn ôl i ddydd Sadwrn, lle clywsom gyfeiriadau teimladwy at frwydrau Jutland a'r Somme, ac mae'n arbennig o berthnasol - a gwn y bydd y Gweinidog wedi amseru'r datganiad hwn yn unol â hynny - mai dydd Gwener yr wythnos hon fydd canmlwyddiant dechrau brwydr y Somme, y diwrnod ofnadwy hwnnw a dechrau'r lladdfa, lle y lladdwyd cannoedd o filoedd o filwyr. Soniasoch am gyllid; tybed a wnewch chi sôn am y prosiectau yng Nghymru a ariennir gan arian LIBOR, a ariannodd yn rhannol neu a helpodd i ariannu'r datblygiad Dewis Cyntaf yn Wrecsam y cyfeiriasoch ato, ac mae hefyd yn ariannu prosiectau sy'n cael eu darparu trwy CAIS, sef y sefydliad arweiniol - Change Step, mentora cymheiriaid a gwasanaethau cynghori i gyn-filwyr, a'r gwasanaeth Listen In, sy'n cefnogi teuluoedd a ffrindiau cyn-filwyr, sydd wedi datblygu'n brosiect Cymru gyfan? Diolch i'r drefn, cadarnhawyd y cyllid yng nghyllideb y DU yn gynharach eleni. Cyfeiriasoch at y £585,000 y flwyddyn i gynnal gwasanaeth unigryw GIG Cymru i gyn-filwyr. Tybed a allech helpu â'r ddealltwriaeth o hynny, lle'r ailgadarnhaodd Llywodraeth Cymru, ar ôl cyfnod o ansicrwydd, £100,000 o gyllid blynyddol rheolaidd ar gyfer y gwasanaeth penodol hwnnw, yn hytrach na gwasanaethau cyn-filwyr yn gyffredinol o fewn y GIG, a sut y mae hynny'n cyfateb i'r ffigur o £585,000 yr ydych yn cyfeirio ato yma, yn enwedig yng nghyd-destun y datganiad a wnaed gan glinigwyr mewn cyfarfod o'r grŵp trawsbleidiol ar y lluoedd arfog a milwyr wrth gefn yn gynharach eleni fod cyllid ar gyfer gwasanaeth GIG Cymru i gyn-filwyr yn benodol yn dal i fod yn is na'r cyllid cyfatebol yn yr Alban a Lloegr. O ran Homes for Veterans yn Wrecsam, rwyf yn gobeithio y byddwch yn cydnabod mai hwn yw'r trydydd llety yn y gogledd i gael ei reoli gan Alabaré Wales Homes for Veterans. Yn ddiweddar, bûm yn ymweld â chartrefi Bae Colwyn a Chyffordd Llandudno ac yn cwrdd yn breifat â'r preswylwyr ac yn gwrando ar yr hyn yr oedd ganddynt i'w ddweud. Rwyf yn gobeithio y byddwch yn nodi eu pryderon yn eich cyfarfod â'r grŵp arbenigol ym mis Gorffennaf, os ydych yn bwriadu nodi blaenoriaethau allweddol a'r ffordd o gyflwyno'r rhain. Yn y cyd-destun hwnnw, mewn ateb ysgrifenedig heddiw, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Lles a Chwaraeon wrthyf fod gwasanaeth GIG Cymru i Gyn-filwyr yn darparu therapyddion dynodedig yn ardaloedd pob un o'r byrddau iechyd, yn darparu gofal arbenigol i gyn-filwyr sy'n gleifion allanol ac sydd â phroblemau iechyd meddwl, megis PTSD. Sut ydych chi, felly, yn cyfeirio at y sylwadau a glywais gan gyn-filwr, mewn cadair olwyn, bythefnos yn ôl, ar ôl i ymyriad gennyf i fynd ag ef o'r diwedd o flaen y tîm iechyd meddwl cymunedol i'w asesu, pan nad oedd y cydlynydd gofal a addawyd - a addawyd o fewn pedair wythnos - wedi cyrraedd ar ôl dau fis? Pan aethpwyd ar drywydd hynny, cawsant wybod bod y bwrdd iechyd wedi colli chwe aelod o staff a'i fod wrthi'n cael staff yn eu lle, a dywedwyd wrthyf ar yr un ymweliad fod rhywun arall a oedd yn cael cymorth gan Homes for Veterans Cymru wedi bod yn aros pedwar mis ers cael ei asesu, a bod therapydd seicolegol gwasanaethau GIG Cymru i Gyn-filwyr bellach i ffwrdd ar absenoldeb salwch ei hun. Dywedwyd wrthyf hefyd yn ystod y cyfarfod hwnnw â chyn-filwyr, er bod gwasanaeth GIG Cymru i Gyn-filwyr yn cynnig ymateb cychwynnol da i atgyfeiriadau, mai dim ond cyfarfod asesu cyflym ydoedd a bod y claf wedyn yn ôl ar y rhestr aros os oes angen ymyrraeth seicolegol arno mewn gwirionedd. Wrth gwrs, mae'r rhain yn ddifrifol, yn enwedig pan fyddant yn dod o enau defnyddwyr y gwasanaeth, a byddwn yn ddiolchgar pe gallech chi a'ch cydweithwyr edrych ar hynny. Dywedwyd wrthyf hefyd - . Mae'n ddrwg gennyf, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet wrthyf yn ei hymateb ysgrifenedig heddiw, o ran triniaeth a gofal iechyd blaenoriaethol i gyn-filwyr, ei bod wedi gofyn i feddygon teulu ystyried, wrth iddynt wneud atgyfeiriadau, a oedd triniaeth flaenoriaethol, yn eu barn glinigol hwy, yn briodol gan fod cyflwr y claf yn ymwneud â gwasanaeth milwrol. A wnewch chi hefyd felly ystyried y pryder a fynegwyd wrthyf yn bersonol gan gyn-filwyr bythefnos yn ôl? Dywedodd un yn benodol wrthyf na all ddefnyddio'r gwasanaeth iechyd 'am fod ei gyflwr iechyd meddwl yn ei atal rhag gallu lleisio ei eiriau wrth ei feddyg teulu, a bod angen i'w feddyg teulu ddarllen ei nodiadau a'i gyflyrau iechyd meddwl a chorfforol hirdymor'. Unwaith eto, mae angen llawer mwy o waith, rwyf yn gobeithio y byddwch yn cytuno, yn y maes hwn. Yr wythnos diwethaf, codais gyda'r Gweinidog busnes yr adroddiad 'Dwyn i Gof: Cymru' a gyhoeddwyd yn gynharach y mis hwn, sy'n dangos bod angen gwneud llawer mwy i gefnogi anghenion iechyd meddwl cyn-filwyr, a chadarnhaodd y Gweinidog y byddai datganiad yn dod. A allwch gadarnhau nad dyma'r datganiad hwnnw, a phryd y mae hynny'n debygol o ddigwydd? Dim ond dau bwynt i orffen. Fel y gwyddoch, mae Llywodraeth yr Alban wedi cyflwyno comisiynydd i gyn-filwyr sydd wedi bod yn effeithiol iawn o ran nodi a mynegi eu hanghenion, ac mae galw cynyddol yng nghymuned y lluoedd arfog yng Nghymru am gomisiynydd yma sydd nid yn unig yn gwneud hynny, ond sydd yn cyrraedd cymuned ehangach y lluoedd arfog er mwyn gwella canlyniadau a hyrwyddo'r cymorth sydd ar gael. Beth yw safbwynt Llywodraeth newydd Cymru ar hynny ar hyn o bryd? A wnewch chi edrych eto ar y profiad yn yr Alban ac ymgysylltu â chynrychiolwyr uwch y lluoedd arfog yng Nghymru sydd wedi mynegi cefnogaeth i hyn? Ac yn olaf, o ran popeth yr wyf wedi ei ddweud a phopeth yr ydych chi a phawb arall wedi ei ddweud, a ydych yn cytuno ai peidio fod angen asesiad o anghenion cyn-filwyr ledled Cymru yn sail i ddarparu gwasanaethau gan Lywodraeth Cymru, os yw am gydnabod yn y pen draw pa waith cynllunio sydd ei angen i gyflawni'r ddarpariaeth y mae'r holl bobl hyn yn dweud wrthym y mae ei hangen arnynt?