English: Being the, I think, fourth or fifth speaker, most of what I wanted to say has now been said, so there are just a few particular comments I want to make. The first one is to welcome the report, and to welcome in particular this model of short, sharp reports that are very timely and current, because that way guarantees they actually can have a direct impact on what is happening at the time. One of the things that hit me most during the evidence sessions we had was the importance of how many heritage centres, museums of various types, are now almost entirely run by local communities, by volunteers, responsible for raising their own resources, but who play a vital role in preserving the community history, the community knowledge that exists. It was clear to me that there's a lot of work that ought to be done and needs to be done in actually blending these and melding these together in some form of coherent form. I was very impressed with some of the evidence we had in respect of the - not so much the difficulties, but the opportunities that arise from the work of the National Library of Wales, particularly around digitisation. It seemed to me, with all of these, in terms of the role they may now play with the national curriculum of Wales in our schools - . For example, just two in my constituency. The Nantgarw pottery is something that has actually gone through a renaissance recently in terms of people's identification and value of it, because it is so rare, and because of the quality of it. Of course, during the COVID pandemic, they looked at very imaginative ways of raising funds. They've actually taken ancient shards of pottery, turned them into jewellery, and have been selling that, but as well as providing a lot of local information about the work and the way the pottery operated. The same with the Llantrisant Guildhall - I know the culture Minister has been there on a number of occasions. And of course these are all institutions that now struggle, are very dependent on grants for their survival, and their survival is absolutely vital. The point I would make, and perhaps I could ask the Minister to comment on, is this: what seems to me to be really important is the role that these now play within our education system, and the need for the national curriculum to actually include, engage, and somehow encompass all these heritage centres, museums and institutions. So, if we really want to teach about Welsh history, about the history of the communities we live in, well, we have the institutions there. What they don't have is the integration, the resources, the digitisation to make those materials available and accessible in a way that actually delivers the curriculum. So, I think the one message that came out of it really strongly for me is what a tremendous opportunity we have now we are looking at the resources that we have, and how in the future we can so much better make them available to all the people of our communities, but also as an integral part of our education system. Thank you, Dirprwy Lywydd.
Welsh: Gan mai fi yw'r pedwerydd neu'r pumed siaradwr, rwy'n credu, mae'r rhan fwyaf o'r hyn roeddwn am ei ddweud bellach wedi'i ddweud, felly dim ond ychydig o sylwadau penodol rwyf am eu gwneud. Yr un cyntaf yw croesawu'r adroddiad, a chroesawu'n benodol y model hwn o adroddiadau byr ac i'r pwynt sy'n amserol ac yn gyfredol iawn, oherwydd mae'r ffordd honno'n gwarantu y gallant gael effaith uniongyrchol ar yr hyn sy'n digwydd ar y pryd. Un o'r pethau a'm trawodd fwyaf yn ystod y sesiynau tystiolaeth a gawsom oedd pwysigrwydd faint o ganolfannau treftadaeth, amgueddfeydd o wahanol fathau, sydd bellach yn cael eu rhedeg bron yn gyfan gwbl gan gymunedau lleol, gan wirfoddolwyr, sy'n gyfrifol am godi eu harian eu hunain, ond sy'n chwarae rhan hanfodol yn cadw hanes y gymuned, y wybodaeth gymunedol sy'n bodoli. Roedd yn amlwg i mi fod llawer o waith y dylid ei wneud ac y mae angen ei wneud i gyfuno'r rhain a'u hasio gyda'i gilydd ar ryw ffurf gydlynol. Gwnaeth peth o'r dystiolaeth a gawsom argraff fawr arnaf, o ran - nid yn gymaint yr anawsterau, ond y cyfleoedd sy'n codi o waith Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn enwedig mewn perthynas â digideiddio. Roedd yn ymddangos i mi, gyda phob un o'r rhain, o ran y rôl y gallant ei chwarae nawr gyda chwricwlwm cenedlaethol Cymru yn ein hysgolion - . Dim ond dwy enghraifft yn fy etholaeth i. Mae crochenwaith Nantgarw yn rhywbeth sydd wedi mynd drwy ddadeni'n ddiweddar o ran pa mor gyfarwydd yw pobl ag ef a'r gwerth y mae pobl yn ei roi arno, oherwydd ei fod mor brin, ac oherwydd ei ansawdd. Wrth gwrs, yn ystod pandemig COVID, edrychasant ar ffyrdd dychmygus iawn o godi arian. Maent wedi troi teilchion hynafol o grochenwaith yn emwaith, ac wedi bod yn ei werthu, yn ogystal â darparu llawer o wybodaeth leol am y gwaith a'r ffordd roedd y crochendy'n gweithio. Yr un peth gyda Neuadd y Dref Llantrisant - gwn fod y Gweinidog diwylliant wedi bod yno droeon. Ac wrth gwrs, mae'r rhain i gyd yn sefydliadau sydd bellach yn wynebu anawsterau, yn ddibynnol iawn ar grantiau i oroesi, ac mae eu goroesiad yn gwbl hanfodol. Y pwynt y byddwn yn ei wneud, ac efallai y gallwn ofyn i'r Gweinidog wneud sylw arno, yw hwn: mae'r rôl y mae'r rhain yn ei chwarae nawr o fewn ein system addysg i'w gweld yn bwysig iawn i mi, yn ogystal â'r angen i'r cwricwlwm cenedlaethol gynnwys, ymgysylltu a chwmpasu, rywsut, yr holl ganolfannau treftadaeth, amgueddfeydd a sefydliadau hyn. Felly, os ydym am addysgu am hanes Cymru mewn gwirionedd, am hanes y cymunedau rydym yn byw ynddynt, wel, mae'r sefydliadau gennym yno. Yr hyn nad oes ganddynt yw'r integreiddio, yr adnoddau, y digideiddio i sicrhau bod y deunyddiau hynny ar gael ac yn hygyrch mewn ffordd sy'n cyflwyno'r cwricwlwm mewn gwirionedd. Felly, credaf mai'r un neges a ddaeth allan ohono'n gryf iawn i mi yw'r cyfle gwych sydd gennym gan ein bod yn edrych yn awr ar yr adnoddau sydd gennym, a sut y gallwn sicrhau gymaint yn well yn y dyfodol eu bod ar gael i holl bobl ein cymunedau, ond hefyd fel rhan ganolog o'n system addysg. Diolch, Ddirprwy Lywydd.