English: Diolch, Ddirprwy Lywydd. This debate is focused around possibility, about how much potential is embedded in our nation and natural resources, but a potential kept tantalisingly out of our reach. I'll focus my remarks, in opening our debate, on actions we could take to address the climate and nature emergencies and fulfil our energy potential. Let's consider the Crown Estate. There's a theme that will come up repeatedly in this debate that things are different in Scotland. In that nation, the Crown Estate was devolved to the Scottish Government in 2017. Were we to follow the same path, lucrative revenues from Crown Estate leases would go to the Welsh Treasury instead of Westminster and, indeed, the Queen's coffers. Instead, the Crown Estate's control over our sea bed and large tracts of land means Wales could lose out on a green goldrush that's currently benefiting Scotland. Some estimates show that the UK Government could raise up to £9 billion over the next decade alone from auctioning sea bed plots to windfarm developers - all potential, all money that is passing us by. The Crown Estate's lands generated £8.7 million in revenue last year, and the valuation of the Crown Estate's Welsh marine portfolio has increased from £49.2 million to £549.1 million. This is money that would enable Wales to build and develop our own Welsh renewable energy industry and retain wealth to fund public services rather than selling off our precious assets to the highest foreign bidder. It's outrageous that these resources are locked away from us and benefit others instead, because not only is the Crown Estate preventing local ownership of Welsh land and taking revenue out of Wales, it's also supporting other economies to profit from Welsh assets. The Crown Estate paid the UK Government £345 million in 2019-20. The estate's net revenue fell by 29.9 per cent in 2020 because of the pandemic, though the monarch did not see a decrease in the sovereign grant, as the grant does not fall when profits decrease, even though it does go up when profits increase. And all the while, the people who are suffering as a result are the people of Wales. It follows, Dirprwy Lywydd, that we should renew calls for the full devolution of energy powers, since we're currently stymied by an inadequate grid infrastructure and a regulatory regime that demands more strategic thinking. We need to control and to benefit from our country's natural resources and have the ability to develop larger projects if we are to deliver on net zero and deliver for our people and our communities. Because even the cost-of-living crisis that's on the horizon will be made worse in Wales by the fact that we lack powers over natural resources. One of the core ironies of the UK new liberal energy market is that it sees state-backed energy companies from across mainland Europe earn revenue using Wales's resources, which, in turn, helps to fund their public services back home. Wales as a proxy place, an entity that benefits others, not itself. And on this same issue, I'll close by saying a word about tree planting. Wales's route to net zero includes a target of planting an additional 180,000 hectares with trees by 2050, but concerns have come to light about Welsh farms being purchased by multinational corporations from outside Wales to plant trees as a way of offsetting their carbon emissions. Again, this locks our landscapes under the control of people who may never set foot in Wales. And this tree planting may impact gravely on food production, social considerations and the wider environment. George Monbiot has referred to it as the great climate land grab, while the academic Dr Thomas Crowther describes it as mass corporate tree planting damaging nature. It's like something out of a dystopian novel. The Welsh Government has acknowledged that there's a problem here. It's a phenomenon that's part of a wider global trend. And surely, the environmental impact assessment requirements need reviewing to strengthen protections for human, agricultural, social and even linguistic considerations. In Wales, Dirprwy Lywydd, we are as rich in natural resources as we are with our culture and history. Those natural resources are currently being used as a means of impoverishing our potential. We cannot let this great gains grab continue. I look forward to hearing the debate.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae'r ddadl hon yn canolbwyntio ar bosibilrwydd, ar faint o botensial sydd wedi'i wreiddio yn ein cenedl a'n hadnoddau naturiol, ond potensial a gedwir allan o'n cyrraedd. Byddaf yn canolbwyntio fy sylwadau, wrth agor ein dadl, ar y camau y gallem eu cymryd i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd a'r argyfwng natur a chyflawni ein potensial ynni. Gadewch i ni ystyried Ystâd y Goron. Mae yna thema a fydd yn codi dro ar ôl tro yn y ddadl hon fod pethau'n wahanol yn yr Alban. Yn y wlad honno, cafodd Ystâd y Goron ei datganoli i Lywodraeth yr Alban yn 2017. Pe baem yn dilyn yr un llwybr, byddai refeniw proffidiol o brydlesi Ystâd y Goron yn mynd i Drysorlys Cymru yn hytrach na San Steffan, a choffrau'r Frenhines yn wir. Yn hytrach, mae rheolaeth Ystâd y Goron dros ein gwely môr a darnau mawr o dir yn golygu y gallai Cymru fod yn colli cyfle i elwa ar y rhuthr am aur gwyrdd sy'n creu budd i'r Alban ar hyn o bryd. Mae rhai amcangyfrifon yn dangos y gallai Llywodraeth y DU godi hyd at £9 biliwn dros y degawd nesaf yn unig o werthu lleiniau gwely môr i ddatblygwyr ffermydd gwynt - y cyfan yn botensial, yn arian na allwn ni fanteisio arno. Cynhyrchodd tiroedd Ystâd y Goron £8.7 miliwn mewn refeniw y llynedd, ac mae prisiad portffolio morol Ystâd y Goron yng Nghymru wedi cynyddu o £49.2 miliwn i £549.1 miliwn. Mae hwn yn arian a fyddai'n galluogi Cymru i adeiladu a datblygu ein diwydiant ynni adnewyddadwy ein hunain yng Nghymru a chadw cyfoeth i ariannu gwasanaethau cyhoeddus yn hytrach na gwerthu ein hasedau gwerthfawr i'r cynigydd tramor uchaf. Mae'n warthus fod yr adnoddau hyn wedi'u cloi rhagom ac o fudd i eraill yn lle hynny, oherwydd nid yn unig y mae Ystâd y Goron yn atal perchnogaeth leol ar dir Cymru ac yn mynd â refeniw allan o Gymru, mae hefyd yn cefnogi economïau eraill i elwa ar asedau Cymru. Talodd Ystâd y Goron £345 miliwn i Lywodraeth y DU yn 2019-20. Gostyngodd refeniw net yr ystâd 29.9 y cant yn 2020 oherwydd y pandemig, er na welodd y frenhines ostyngiad yn y grant sofran, gan nad yw'r grant yn gostwng pan fydd elw'n gostwng, er ei fod yn codi pan fydd elw'n cynyddu. A thrwy'r amser, y bobl sy'n dioddef o ganlyniad yw pobl Cymru. Mae'n dilyn, Ddirprwy Lywydd, y dylem adnewyddu galwadau am ddatganoli pwerau ynni'n llawn, gan ein bod ar hyn o bryd yn cael ein llyffetheirio gan seilwaith grid annigonol a threfn reoleiddio sy'n galw am feddwl mwy strategol. Mae angen inni reoli ac elwa o adnoddau naturiol ein gwlad a chael gallu i ddatblygu prosiectau mwy os ydym am gyrraedd sero net a chyflawni dros ein pobl a'n cymunedau. Oherwydd bydd hyd yn oed yr argyfwng costau byw sydd ar y gorwel yn cael ei waethygu yng Nghymru gan y ffaith nad oes gennym bwerau dros adnoddau naturiol. Un eironi sylfaenol am farchnad ynni ryddfrydig newydd y DU yw ei bod yn gweld cwmnïau ynni a gefnogir gan wladwriaethau o bob rhan o dir mawr Ewrop yn ennill refeniw trwy ddefnyddio adnoddau Cymru, sydd, yn ei dro, yn helpu i ariannu eu gwasanaethau cyhoeddus hwy yn ôl adref. Cymru fel man dirprwyol, endid sydd o fudd i eraill, nid iddi hi ei hun. Ac ar yr un mater, rwyf am orffen drwy ddweud gair am blannu coed. Mae llwybr Cymru tuag at sero net yn cynnwys targed o blannu 180,000 hectar ychwanegol o goed erbyn 2050, ond daeth pryderon i'r amlwg am ffermydd Cymru yn cael eu prynu gan gorfforaethau rhyngwladol o'r tu allan i Gymru i blannu coed fel ffordd o wrthbwyso eu hallyriadau carbon. Unwaith eto, mae hyn yn cloi ein tirweddau o dan reolaeth pobl na fyddant byth yn gosod troed yng Nghymru o bosibl. A gall y plannu coed hwn effeithio'n ddifrifol ar gynhyrchiant bwyd, ystyriaethau cymdeithasol a'r amgylchedd ehangach. Mae George Monbiot wedi cyfeirio ato fel yr ymgyrch fawr i fachu tir oherwydd yr hinsawdd, tra bo'r academydd Dr Thomas Crowther yn ei disgrifio fel ymgyrch dorfol gorfforaethol i blannu coed sy'n niweidio natur. Mae fel rhywbeth allan o nofel ddystopaidd. Mae Llywodraeth Cymru wedi cydnabod bod problem yma. Mae'n ffenomenon sy'n rhan o duedd fyd-eang ehangach. Ac yn sicr, mae angen adolygu'r gofynion asesu effaith amgylcheddol er mwyn cryfhau'r amddiffyniadau i ystyriaethau dynol, amaethyddol, cymdeithasol a hyd yn oed ieithyddol. Yng Nghymru, Ddirprwy Lywydd, rydym cyn gyfoethoced mewn adnoddau naturiol ag yr ydym gyda'n diwylliant a'n hanes. Caiff yr adnoddau naturiol hynny eu defnyddio ar hyn o bryd fel ffordd o gyfyngu ar ein potensial. Ni allwn adael i'r ymgyrch fawr i fachu enillion barhau. Edrychaf ymlaen at glywed y ddadl.