English: Here we are again, lamenting the fact that, in an allegedly developed and civilised state, substantial numbers of people rely on food banks for basic nutrition and live in homes that make them ill. According to the Institute for Public Policy Research think tank, more than 120,000 deaths in the UK could have been prevented since 2012, had it not been for austerity. The Westminster Government's policies are killing people, and I won't apologise for saying that. Recent statistics from the End Child Poverty coalition show that almost one in three children in Wales are in poverty - one out of every two in some council wards. Wales is the only nation in these islands to see an increase in child poverty. To call these figures a wake-up call would imply they were unexpected, but sadly we've got used to such bad news on a rolling basis. It's easy to describe the problem, but what about solutions? What do we in Plaid Cymru say that the Welsh Government should do? What would we do if we were running the Government? We often use the term 'co-production' without really meaning it, but the concept remains a valid and potentially helpful one. Too often, people living in poverty and working-class people in general are not listened to. Policy is something that's done to them, rather than something that they are a part of. So, I want those who oversee the delivery of services crucial to tackling poverty to ensure that proper representation of people experiencing poverty in decision making. The recent remarks of Philip Hammond, claiming that poverty doesn't exist and dismissing the findings of the UN rapporteur, illustrate the battle that people in poverty face getting their problems taken seriously by wealthy millionaires who make decisions about their lives. How many MPs are now millionaires? We have to tackle the under-representation of working-class people in all aspects of public life. I want any bodies that are tasked with tackling poverty to be able to demonstrate how they are tackling this imbalance, how they are including and listening to people who are living in poverty. That is how real co-production would work. The second solution: we must have administrative control over welfare immediately. Only this will enable us to start joining the dots, allowing us to create a Welsh new deal - a green one, of course - that helps people into careers and provides them with the means to be able to provide for themselves, rather than bully and sanction them for things like attending funerals. Third solution: we must stop the poor decision making we're seeing by various public services. We've seen cuts proposed, even if some have been reversed, to eligibility for school uniform grants, free school meals, bus services that serve poorer communities, cuts to subsidies for the sports clubs that service deprived areas - the list goes on and can be extensive. But it reflects a culture where public services to poor people are the collateral damage of a failure to plan truly preventative services. Austerity has resulted in the poor being worse off while the wealthy have become wealthier. This has to stop. Homelessness is a growing scourge on our society. The Welsh Government must adopt a housing first policy as the philosophy underpinning homelessness policy, which of course means that you must stop dithering and you must abolish priority need, like everyone is telling you to do. Implement the recommendations of the crisis report immediately. We can't wait for that to happen over the next 10 years. It's a scandal that there has been no strategy, no overarching programme to tackle poverty, since the Communities First programme was abolished. With Brexit set to pull even more millions of pounds out of Wales's most deprived communities, how can we ensure that these communities don't sink even further? I remember back in 1997 the campaign to set up this Assembly - how, after almost two decades of Tory rule back then, we needed an Assembly to protect people against the Tories' worst excesses. In Scotland, with their stronger devolution settlement, they've gone some way towards mitigating the worst effects of the Tories' policies. It's more than disappointing that we've not been able to do the same here, and it's about time that we changed it.
Welsh: Dyma ni eto, yn gresynu at y ffaith bod niferoedd sylweddol o bobl, mewn gwladwriaeth ddatblygedig a gwareiddiedig, yn dibynnu ar fanciau bwyd am faeth sylfaenol ac yn byw mewn cartrefi sy'n eu gwneud yn sâl. Yn ôl melin drafod y Sefydliad Ymchwil Polisi Cyhoeddus, gallai mwy na 120,000 o farwolaethau yn y DU fod wedi'u hatal ers 2012, oni bai am gyni. Mae polisïau Llywodraeth San Steffan yn lladd pobl, ac nid wyf am ymddiheuro am ddweud hynny. Mae ystadegau diweddar gan y gynghrair Dileu Tlodi Plant yn dangos bod bron un o bob tri phlentyn yng Nghymru yn byw mewn tlodi - un o bob dau mewn rhai wardiau cyngor. Cymru yw'r unig wlad yn yr ynysoedd hyn i weld cynnydd mewn tlodi plant. Mae galw'r ffigurau hyn yn ysgytwad yn awgrymu eu bod yn annisgwyl, ond yn anffodus, rydym wedi arfer cael newyddion mor wael yn gyson. Mae'n hawdd disgrifio'r broblem, ond beth am yr atebion? Beth rydym ni ym Mhlaid Cymru yn dweud y dylai Llywodraeth Cymru ei wneud? Beth fyddem ni yn ei wneud pe baem yn Llywodraeth? Defnyddiwn y term 'cydgynhyrchu' yn aml heb ei olygu go iawn, ond erys y cysyniad yn un dilys a allai fod o gymorth. Yn rhy aml, ni wrandewir ar bobl sy'n byw mewn tlodi a phobl dosbarth gweithiol yn gyffredinol. Mae polisi yn rhywbeth sy'n cael ei wneud iddynt, yn hytrach na rhywbeth y maent yn rhan ohono. Felly, rwyf am i'r rheini sy'n goruchwylio'r broses o ddarparu gwasanaethau sy'n allweddol er mwyn trechu tlodi i sicrhau bod pobl sy'n profi tlodi yn cael eu cynrychioli'n briodol yn y broses o wneud penderfyniadau. Mae sylwadau diweddar Philip Hammond, sy'n honni nad yw tlodi'n bodoli ac yn diystyru canfyddiadau rapporteur y Cenhedloedd Unedig, yn dangos y frwydr y mae pobl mewn tlodi yn ei hwynebu wrth geisio sicrhau bod eu problemau'n cael sylw o ddifrif gan filiwnyddion cyfoethog sy'n gwneud penderfyniadau am eu bywydau. Sawl Aelod Seneddol sydd bellach yn filiwnyddion? Rhaid inni fynd i'r afael â'r ffaith nad oes gan bobl ddosbarth gweithiol gynrychiolaeth ddigonol ym mhob agwedd ar fywyd cyhoeddus. Rwyf am i unrhyw gyrff sydd â chyfrifoldeb dros drechu tlodi allu dangos sut y maent yn mynd i'r afael â'r anghydbwysedd hwn, sut y maent yn cynnwys ac yn gwrando ar bobl sy'n byw mewn tlodi. Dyna sut y byddai cydgynhyrchu go iawn yn gweithio. Yr ail ateb: rhaid inni gael rheolaeth weinyddol ar les ar unwaith. Dim ond hynny fydd yn ein galluogi i ddechrau cyflawni atebion, gan ganiatáu inni greu bargen newydd i Gymru - un werdd, wrth gwrs - sy'n helpu pobl i ddilyn gyrfaoedd ac sy'n rhoi'r modd iddynt allu darparu ar eu cyfer eu hunain, yn hytrach na'u bwlio a'u cosbi am bethau fel mynychu angladdau. Trydydd ateb: rhaid i ni roi diwedd ar y penderfyniadau gwael a welwn gan wasanaethau cyhoeddus amrywiol. Rydym wedi gweld toriadau'n cael eu hargymell, hyd yn oed os oes rhai wedi'u gwrthdroi, i gymhwysedd i gael grantiau gwisg ysgol, prydau ysgol am ddim, gwasanaethau bws sy'n gwasanaethu cymunedau tlotach, toriadau i gymorthdaliadau i'r clybiau chwaraeon sy'n gwasanaethu ardaloedd difreintiedig - mae'r rhestr yn parhau a gall fod yn helaeth. Ond mae'n adlewyrchu diwylliant lle mae gwasanaethau cyhoeddus i bobl dlawd yn ddifrod cyfochrog yn sgil methiant i gynllunio gwasanaethau gwirioneddol ataliol. Mae cyni wedi golygu bod y tlodion yn waeth eu byd tra bod y cyfoethog wedi tyfu'n gyfoethocach. Rhaid i hyn ddod i ben. Mae digartrefedd yn bla sy'n tyfu yn ein cymdeithas. Rhaid i Lywodraeth Cymru fabwysiadu polisi tai yn gyntaf fel athroniaeth sy'n sail i bolisi digartrefedd, sydd wrth gwrs yn golygu bod yn rhaid ichi roi'r gorau i din-droi a rhaid ichi ddileu angen blaenoriaethol, fel y mae pawb yn dweud wrthych am ei wneud. Gweithredwch argymhellion yr adroddiad argyfwng ar unwaith. Ni allwn aros i hynny ddigwydd dros y 10 mlynedd nesaf. Mae'n sgandal na fu unrhyw strategaeth na rhaglen drosfwaol i drechu tlodi ers i raglen Cymunedau yn Gyntaf gael ei diddymu. Gyda Brexit yn mynd i fynd â mwy fyth o filiynau o bunnoedd oddi wrth gymunedau mwyaf difreintiedig Cymru, sut y gallwn sicrhau nad yw'r cymunedau hyn yn suddo ymhellach fyth? Cofiaf yr ymgyrch i sefydlu'r Cynulliad hwn yn 1997 - sut yr oeddem angen Cynulliad, ar ôl bron i ddau ddegawd o reolaeth y Torïaid bryd hynny, i amddiffyn pobl rhag creulondeb gwaethaf y Torïaid. Yn yr Alban, gyda'u setliad datganoli cryfach, maent wedi mynd gam o'r ffordd tuag at liniaru effeithiau gwaethaf polisïau'r Torïaid. Mae'n fwy na siomedig nad ydym wedi gallu gwneud yr un peth yma, ac mae'n hen bryd i ni newid hynny.