English: Thank you very much, Deputy Presiding Officer, for giving me the opportunity to speak in this debate on such an important subject. I'm not on this committee, but I'd like to thank the committee for looking at the very important Violence against Women, Domestic Abuse and Sexual Violence (Wales) Act 2015, because I think, as so many people have said, it was groundbreaking legislation and I really welcomed it, as did the whole Assembly, and I hope we can really do it justice in the implementation here in Wales, because obviously the key now is how do we implement it. I also would like to thank the committee for doing this post-legislative scrutiny fairly early on so that we can see now where the hitches are and where we need to make some changes. I'd like to thank the committee for doing that, because I know people have expressed some concern about the pace and the consistency of implementation. I think that there are still some practical improvements that need to be made. I, along with many others, want to particularly mention recommendation 9 of the committee's report in relation to teaching about healthy relationships in our schools. That was the one area that wasn't really concluded in the Act and it was left for the review and for the Donaldson review to take this into account and see how it would be implemented. I do think there is a degree of confusion in people's minds about exactly what is happening about how this is going to be developed in schools. So, I'd be grateful if the Minister were able to clear this up when he does reply. I wholeheartedly agree with most other people who have spoken that it's absolutely key that we tackle attitudes to healthy relationships early on in a child's education, because it's vital that we do give young people positive information and advice in this area. Because, if we don't, where are they going to see the role models? Who's going to inform their views? I think we do know how much information is freely available on the internet and on social media that is negative information and can lead to negative attitudes and the formation of unhealthy attitudes. In particular, I think the issue of ideas about relationships and consent is something that is really important - that that is discussed in school. And the sooner we try to provide this on healthy relationships, the better. I know that it is happening, but it is happening in a very patchy way, and I do not understand whether it is actually compulsory for it to happen or not, and I feel very strongly that it should be compulsory - that it is absolutely vital that we do have this as a compulsory element in the school curriculum. My understanding of it is that it is currently covered in key stage 2 as part of personal and social education, which includes lessons on healthy relationships and domestic violence, but that schools do not have to deliver the entire programme, although it's considered good practice to do so. Then, sex and relationships education in more depth is covered in science in key stage 3, which many experts say is actually too late and too focused on the biological. Because we do want to look at general attitudes - the attitudes that young men have towards young women, and to try to encourage healthy relationships. I know that the Donaldson review, 'Successful Futures', recommended that health and well-being be one of the six areas of learning, and this includes SRE. And, again, I think SRE is the key to preventing violence against women. I think we've talked a lot about it being as early as possible; we must get in so that we get rid of the stereotypes that do arise, and we do know what happens with some attitudes within schools. I would also like to make the point that, when we do get age-appropriate, good-quality SRE in schools throughout Wales, it must also be LGBT inclusive. I know that children themselves are calling for help in navigating these choppy waters. I had a meeting with a youth forum in Cardiff, and top of their list was healthy relationships. That's what they wanted to have in schools. And I've done some work recently with the campaigner for girls' rights, Nikki Giant, who I think I've mentioned in the Chamber before for the work she's done surveying teenage girls on body image, sexual bullying and harassment. In her manifesto for girls' rights, she states that one in three girls and young women are likely to be the victim of violence and domestic abuse and calls for young healthy relationship advocates to be recruited, trained and appointed in schools across Wales, in line with the Act. So, in conclusion, I think the Act is a huge step forward, and I think we are all very proud of it, but I do think that the key thing that will take it further and will start trying to help form young people's attitudes at an early age is to ensure that we get that education in the schools and that we do make it compulsory.
Welsh: Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd, am roi'r cyfle i mi siarad yn y ddadl hon ar bwnc sydd mor bwysig i mi. Nid wyf yn aelod o'r pwyllgor hwn, ond hoffwn ddiolch i'r pwyllgor am edrych ar Ddeddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015, sy'n Ddeddf bwysig, gan fy mod o'r farn, fel y mae cymaint o bobl wedi dweud, ei bod yn ddeddfwriaeth sy'n torri tir newydd ac roeddwn yn ei chroesawu'n fawr iawn, fel y gwnaeth y Cynulliad cyfan, ac rwy'n gobeithio y gallwn wneud cyfiawnder go iawn â hi o ran ei gweithrediad yma yng Nghymru, oherwydd mae'n amlwg mai'r allwedd yn awr yw sut yr ydym yn ei gweithredu. Hefyd, hoffwn ddiolch i'r pwyllgor am wneud y gwaith craffu ôl-ddeddfwriaethol hwn yn weddol gynnar fel y gallwn weld yn awr ble y mae'r gwendidau a ble y mae angen i ni wneud newidiadau. Hoffwn ddiolch i'r pwyllgor am wneud hynny, oherwydd gwn fod pobl wedi mynegi peth pryder ynghylch cyflymder a chysondeb gweithredu. Credaf fod yna rai gwelliannau ymarferol sydd angen eu gwneud o hyd. Rwyf fi, fel llawer o bobl eraill, yn awyddus i sôn yn arbennig am argymhelliad 9 o adroddiad y pwyllgor ynglŷn ag addysgu am berthynas iach yn ein hysgolion. Dyna oedd yr un maes na chafodd ei gwblhau mewn gwirionedd yn y Ddeddf a gadawyd i'r adolygiad ac i adolygiad Donaldson ystyried hyn a gweld sut y byddai'n cael ei roi ar waith. Rwy'n meddwl bod rhywfaint o ddryswch ym meddyliau pobl ynglŷn â beth yn union sy'n digwydd o ran sut y caiff hyn ei ddatblygu mewn ysgolion. Felly, buaswn yn ddiolchgar pe bai'r Gweinidog yn gallu egluro hyn wrth ymateb. Cytunaf yn llwyr â'r rhan fwyaf o'r bobl eraill sydd wedi siarad ei bod yn gwbl allweddol ein bod yn mynd i'r afael ag agweddau tuag at berthynas iach yn gynnar yn addysg plentyn, am ei bod yn hanfodol ein bod yn rhoi gwybodaeth a chyngor cadarnhaol yn y maes hwn i bobl ifanc. Oherwydd os na wnawn hynny, ymhle y maent yn mynd i weld modelau rôl? Pwy sy'n mynd i lywio eu barn? Rwy'n credu ein bod yn gwybod faint o wybodaeth sydd ar gael am ddim ar y rhyngrwyd ac ar gyfryngau cymdeithasol sy'n wybodaeth negyddol a gall arwain at agweddau negyddol a ffurfio agweddau afiach. Yn benodol, rwy'n meddwl bod syniadau am berthynas a chydsyniad yn rhywbeth sy'n wirioneddol bwysig - fod hynny'n cael ei drafod yn yr ysgol. A gorau po gyntaf y ceisiwn ddarparu hyn ar berthynas iach. Rwy'n gwybod ei fod yn digwydd, ond mae'n digwydd mewn ffordd ddarniog iawn, ac nid wyf yn deall a yw'n orfodol iddo ddigwydd mewn gwirionedd ai peidio, ac rwy'n teimlo'n gryf iawn y dylai fod yn orfodol - ei bod yn gwbl hanfodol fod gennym hyn yn elfen orfodol yng nghwricwlwm yr ysgol. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae'n cael ei gynnwys ar hyn o bryd yng nghyfnod allweddol 2 fel rhan o addysg bersonol a chymdeithasol, sy'n cynnwys gwersi am berthynas iach a thrais domestig, ond nid oes yn rhaid i ysgolion gyflwyno'r rhaglen gyfan, er yr ystyrir bod gwneud hynny'n arfer da. Yna, ymdrinnir ag addysg rhyw a pherthynas yn fwy manwl mewn gwersi gwyddoniaeth yng nghyfnod allweddol 3, ac mae llawer o arbenigwyr yn dweud bod hyn yn rhy hwyr mewn gwirionedd ac yn canolbwyntio gormod ar agweddau biolegol. Oherwydd rydym yn awyddus i edrych ar agweddau cyffredinol - yr agweddau sydd gan ddynion ifanc tuag at fenywod ifanc, a cheisio annog perthynas iach. Gwn fod adolygiad Donaldson, 'Dyfodol Llwyddiannus', wedi argymell bod iechyd a llesiant yn un o'r chwe maes dysgu, ac mae hyn yn cynnwys addysg rhyw a chydberthynas. Ac unwaith eto, rwy'n meddwl bod addysg rhyw a chydberthynas yn allweddol i atal trais yn erbyn menywod. Rwy'n meddwl ein bod wedi siarad llawer amdano'n digwydd mor gynnar â phosibl; mae'n rhaid i ni fynd i mewn er mwyn i ni gael gwared ar y stereoteipiau sy'n codi, ac rydym yn gwybod beth fydd yn digwydd gyda rhai agweddau mewn ysgolion. Hefyd, pan fyddwn yn cael addysg rhyw a chydberthynas o ansawdd da sy'n addas i'r oedran mewn ysgolion ledled Cymru, hoffwn wneud y pwynt fod yn rhaid iddo fod yn gynhwysol o ran pobl lesbiaidd, hoyw, ddeurywiol a thrawsrywiol. Gwn fod plant eu hunain yn galw am help i lywio'r dyfroedd tymhestlog hyn. Cefais gyfarfod gyda fforwm ieuenctid yng Nghaerdydd, ac ar frig eu rhestr, roedd perthynas iach. Dyna roeddent am ei gael mewn ysgolion. Ac rwyf wedi gwneud peth gwaith yn ddiweddar gyda'r ymgyrchydd dros hawliau merched, Nikki Giant, y soniais amdani yn y Siambr o'r blaen o ran y gwaith a wnaeth ar arolwg merched yn eu harddegau mewn perthynas â delwedd y corff, bwlio rhywiol ac aflonyddu. Yn ei maniffesto dros hawliau merched, mae'n dweud bod un o bob tair merch a menyw ifanc yn debygol o fod yn ddioddefwr trais a cham-drin domestig ac mae'n galw am recriwtio, hyfforddi a phenodi eiriolwyr perthynas iach ifanc mewn ysgolion ledled Cymru, yn unol â'r Ddeddf. Felly, i gloi, rwy'n meddwl bod y Ddeddf yn gam mawr ymlaen, ac rwy'n meddwl ein bod i gyd yn falch iawn ohoni, ond rwy'n meddwl mai'r peth allweddol a fydd yn mynd â hi ymhellach ac yn dechrau helpu i ffurfio agweddau pobl ifanc ar oedran cynnar yw sicrhau ein bod yn cael yr addysg honno yn yr ysgolion a'n bod yn ei gwneud yn orfodol.