English: May I first of all acknowledge the wonder of the speech that we've just heard - one of the most staggering in the history of this Senedd? But I am not surprised, of course, because, as Neil Hamilton mentioned very kindly, we were both Members of another Parliament in Westminster. I won't seek to respond to the broad international and philosophical canvas he chose to paint for us. But I will, first of all, set out what the system is for scrapping statues, and this is entirely clear and based in law: if statues or monuments are listed, then you must have listed building consent in order to remove them. Now, I won't comment on the individual cases that he has mentioned, because if there were a request to delist over the next four months, it would end up on my desk as the Minister with responsibility for this area. But it is important that I state that this process is administered by local planning authorities and that particular consideration will be given to how desirable safeguarding a listed structure would be, in terms of its location or any particular features of historical or architectural importance, before deciding whether it should be removed or taken down. Now, particular historic consideration may be very pertinent in this debate, because history is not a process controlled by the past; history is a science that is understood and read in the present, hopefully with a view to the future, or at least that's how I was taught in a number of universities in Scotland and in Wales. And I want to make it entirely clear, therefore that, to my mind, if any Member of this Senedd has the desire to see any statutes or commemorations removed, then that request must go through the appropriate process. Cadw, on behalf of Welsh Ministers - it's a body that I'm responsible for - recommend which buildings and monuments should be listed or delisted, which is another reason why I can't respond directly to the individual cases that Neil Hamilton has referred to. But it's only in the light of new evidence that any request to delist any structure would be considered, and that evidence must relate to architectural or particular historical interest. And, of course, if one accepts that historical hermeneutics is the only way to understand history, then it's possible that we understand history differently now than the way we understood history a century ago, when some of the memorials mentioned were erected. And it is possible - I'm not saying it's desirable or undesirable - to make an application to ensure that monuments or statues are moved or removed. And Neil Hamilton hasn't been fair with the city of Cardiff in this case. As I understand it - and I haven't been there to look at it in detail - the particular monument he referred to hasn't been removed, it has been boxed. And if the government of this city and county of Cardiff decide that the historical aspects of Thomas Picton have changed to justify placing it in a box, then that is a matter for the city and county of Cardiff. It is - [ Interruption. ] Legally speaking, it is, unless someone leads a process asking for them to act differently. Neil Hamilton also made specific reference to Black Lives Matter. Now, I have to say that, although he used the term 'Marxist', which is usually used in an accusatory way, about people who are on the left and are described as communist - . I was once called 'the Marxist from Meirionnydd'. Well, I certainly am from that area in terms of my family, but I wouldn't espouse an unreasonable Marxist theory in any sense in my public life, or my academic life previously. So, it is time that we had a better understanding of this idea of the future and our past. Removing statues is lawful, but that process has to be gone through. It's not a matter of having a rhetorical debate in the Senedd or some sort of brief academic lecture from the culture Minister - that should not be the process for that.
Welsh: A gaf i yn gyntaf gydnabod y rhyfeddod o araith a glywsom ni - un o'r rhai mwyaf rhyfeddol, mae'n sicr, yn hanes y Senedd hon? Ond dwi ddim yn synnu, oherwydd, fel y cyfeiriodd Neil Hamilton yn garedig iawn, roeddem ein dau yn Aelodau o Senedd arall yn San Steffan ar yr un pryd. Dwi ddim am geisio ymateb i'r cynfas eang rhyngwladol ac athronyddol a ddewisodd o i'w ddilyn. Ond fe wnaf i yn gyntaf osod gerbron beth yw'r drefn ar gyfer cael gwared â cherfluniau, ac mae hyn yn hollol glir a chyfreithlon: os yw cerfluniau neu henebion wedi'u rhestru, yna mae'n rhaid cael caniatâd adeilad rhestredig cyn eu symud ymaith neu eu dymchwel. Nawr, gwnaf i ddim gwneud sylw ar yr achosion unigol y mae e wedi sôn amdanyn nhw, oherwydd pe byddai yna gais i ddadrestru yn digwydd yn ystod y pedwar mis nesaf, byddai'n dod i mi, fel y Gweinidog cyfrifol. Ond mae'n bwysig fy mod i'n dweud bod y broses yma yn cael ei gweinyddu gan awdurdodau cynllunio lleol ac mi fydd yna ystyriaeth arbennig i ba mor dymunol fyddai diogelu strwythur rhestredig, o ran ei leoliad neu unrhyw nodweddion o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol, cyn penderfynu a ddylid ei symud ymaith neu ei ddymchwel. Fe all ystyriaeth hanesyddol arbennig fod yn berthnasol iawn yn y drafodaeth hon, oherwydd nid proses a reolir gan y gorffennol mo hanes; mae hanes yn wyddor sy'n cael ei ddeall a'i ddarllen yn y presennol, gobeithio gyda golwg ar y dyfodol, neu o leiaf fel yna cefais i fy nysgu mewn sawl prifysgol yn yr Alban ac yng Nghymru. Ac felly, dwi am ei gwneud hi'n hollol glir: yn fy meddwl i, os oes gan unrhyw Aelod o'r Senedd hon yr awydd i symud unrhyw gerfluniau neu heneb, mae'n rhaid i'r cais hwn fynd drwy broses briodol. Cadw, ar ran Gweinidogion Cymru - corff dwi'n gyfrifol amdano - sy'n argymell pa adeiladau y dylid cael eu rhestru neu eu dadrestru, sy'n rheswm arall pam na allaf i ymateb i'r achosion unigol y mae Neil Hamilton wedi cyfeirio atyn nhw. Ond dim ond yng ngoleuni tystiolaeth newydd y byddai unrhyw gais i ddadrestru unrhyw strwythur yn cael ei ystyried a rhaid i'r dystiolaeth yna ymwneud â diddordeb pensaernïol neu hanesyddol arbennig. Ac, wrth gwrs, os ydy rhywun yn derbyn mai hermeniwteg hanesyddol yw'r unig ffordd i ddeall hanes, yna mae'n bosib ein bod ni yn deall hanes yn wahanol erbyn hyn i'r ganrif yn ôl pan godwyd rhai o'r cofebau sydd wedi'u cyfeirio atyn nhw. Ac felly, mae hi yn bosib - a dwi ddim yn dweud pa un ai ydy hi'n ddymunol neu'n annymunol - i wneud cais i sicrhau bod cofebau yn cael eu symud. A dyw Neil Hamilton ddim wedi bod yn deg â dinas Caerdydd yn yr achos yma. Fel dwi'n deall - a dwi ddim wedi bod yna i edrych yn fanwl - dydy'r gofeb arbennig roedd o'n cyfeirio ati ddim wedi cael ei dileu na'i symud; mae hi wedi cael ei gosod mewn bocs. Ac os yw llywodraeth dinas a sir Caerdydd yn penderfynu bod yr agwedd hanesyddol ar Thomas Picton wedi newid i feddwl y dylid ei rhoi o mewn bocs, yna mater i ddinas a sir Caerdydd yw hynny. A dwi ddim yn mynd i fynegi - [ Torri ar draws.] Ie, yn gyfreithiol, os nad oes yna rywun yn mynd i arwain proses yn gofyn yn wahanol. Fe wnaeth Neil Hamilton hefyd gyfeirio yn benodol at Bywydau Du o Bwys. Mae'n rhaid i mi ddweud, er ei fod o yn defnyddio'r term 'Marcsaidd', sydd fel arfer yn cael ei ddefnyddio fel term i gyhuddo pobl sydd ar y chwith o fod yn arddel syniadau comiwnyddol - . Ces i unwaith fy ngalw 'y Marcsydd o Feirionnydd'. Wel, dwi'n sicr yn dod o Feirionnydd yn deuluol, ond fuaswn i ddim yn arddel athroniaeth Farcsaidd ddireswm mewn unrhyw ysytyr yn fy mywyd cyhoeddus nac yn fy mywyd academaidd cyn hynny. Ac felly, mae'n bryd inni gael dealltwriaeth well, os gwelwch chi'n dda, o'r syniad yma am y dyfodol a'r gorffennol. Mae cael gwared ar gerfluniau yn gyfreithlon, ond mae'n rhaid i'r broses honno gael ei dilyn. Nid drwy godi dadl rethregol yn y Senedd na rhyw fath o ddarlith academaidd fer gan y Gweinidog diwylliant mae gwneud hynny.