English: Rhun, me and you both smoke, so we're both guilty of something on that one. We've been in lockdown now for more than 13 weeks. We were told this was to protect the NHS and to flatten the curve. I think we all understood that the timing of the lockdown was very finely balanced, but I doubt anyone consented to having their liberty curtailed for this length of time. And now here we are 13 weeks in. The curve has been flattened, the NHS has coped - at least with COVID. Why are we still in lockdown? When exactly was the date of the change to cure or vaccine or elimination? When did that happen? And here I am repeating the same questions I posed a few weeks ago that were not even acknowledged by the First Minister, let alone answered, so I would appreciate answers today, please. Wales remains in lockdown in ways that are cruel, very damaging in terms of reputation and risks, and, to my mind, you are storing up many and varied non-COVID problems that will test the NHS again and risk lives and livelihoods again and again. Your messaging has been incoherent. You only spoke out about mass protests after they happened, and, yes, many of my constituents did agree with me that this was indeed a slap in the face for all of those who diligently followed your rules. We now have a file-mile rule that is a rule, also a rule of thumb, also a guidance and a judgment call. It cannot be all of these things and enforceable in the courts or by law. Our constituents are our eyes and ears, and they tell me that testing centres around them appear largely empty. So, where are you with testing? Are you actually meeting your targets? And, following on from that, the R rate in Wales is low, at 0.5 last week, and I think I need to offer my congratulations for that, but surely that number is really dependent on testing. If we don't know how many have COVID or have had COVID, isn't the R rate absolutely meaningless? I'd also point out that, while lockdown measures have been in place, there are two very concerning outbreaks of COVID on Anglesey and Wrexham. I am truly glad that field hospitals were created in double-quick time and not needed. This is a good thing. However, I am deeply concerned about the number of deaths that have been recorded officially as COVID. I'm hearing from some constituents that their loved ones' deaths are recorded as being due to COVID when no actual testing took place and no symptoms were present. Others tell of pre-existing serious conditions like cancer, where the death has also been recorded as COVID. There is a massive difference between 'of COVID' and 'with COVID': even the ONS uses the term 'involving COVID'. How can the Welsh public have confidence that the total number of deaths recorded is actually accurate? Just last week, your deputy chief medical officer signed off on a reduction in the alert status to 3, a very welcome development, and yet Wales's lockdown measures are currently the most stringent in the whole of the UK. Why? The three-weekly reviews have been interminable for those literally fighting for the survival of their businesses, and, while I welcome some clarity for tourism-based businesses, what do you think business owners are doing in these last few weeks? They're not waiting for you to say, 'Spend the next three weeks preparing' like you did with the non-essential retail and, last time, hairdressers: they have prepared and they are ready. They have been ready for weeks. It may come as a surprise to you, but businesses can be trusted to do what's right to keep themselves, their staff and their customers safe, and most individuals can take the steps needed to keep themselves and their friends and loved ones safe too. We don't need our lives or our businesses micromanaged by Welsh Government. From what I see in my inbox, Wales was happy to put its trust in both Welsh and UK Governments at the start, but that trust is now wearing incredibly very thin, and, in many cases, has evaporated. I think it's time to end the lockdown. Trust us, the Welsh public, to use our judgment and to live our lives and to take care of ourselves, those and each other. Thank you.
Welsh: Rhun, rydych chi a minnau yn smygu, felly rydym ein dau'n euog yn hynny o beth. Rydym wedi bod o dan gyfyngiadau symud yn awr ers dros 13 wythnos. Dywedwyd wrthym mai er mwyn diogelu'r GIG a gwastatáu'r gromlin y gwnaed hyn. Rwy'n credu ein bod i gyd wedi deall bod amseriad y cyfyngiadau'n gorfod bod yn berffaith, ond rwy'n amheus a wnaeth unrhyw un gydsynio i gael eu rhyddid wedi ei gwtogi am gymaint o amser. Ac yn awr dyma ni 13 wythnos yn ddiweddarach. Mae'r gromlin wedi'i gwastatáu, mae'r GIG wedi ymdopi - gyda COVID o leiaf. Pam ein bod ni'n dal o dan gyfyngiadau symud? Pryd yn union oedd dyddiad y newid i iachâd neu frechlyn neu ddiddymu? Pryd y digwyddodd hynny? A dyma fi yma yn ailadrodd yr un cwestiynau a ofynnais ychydig wythnosau'n ôl na chafodd eu cydnabod hyd yn oed gan y Prif Weinidog, heb sôn am eu hateb, felly byddwn yn gwerthfawrogi atebion heddiw, os gwelwch yn dda. Mae Cymru'n dal i fod dan gyfyngiadau symud mewn ffyrdd sy'n greulon, yn niweidiol iawn o ran enw da a risgiau, ac yn fy marn i, rydych yn crynhoi llawer o broblemau amrywiol nad ydynt yn ymwneud â COVID a fydd yn bwysau ar y GIG eto ac yn peryglu bywydau a bywoliaeth pobl dro ar ôl tro. Mae eich negeseuon wedi bod yn annealladwy. Ni wnaethoch fynegi barn am brotestiadau torfol tan ar ôl iddynt ddigwydd, ac oedd, roedd llawer o fy etholwyr yn cytuno â mi ei fod yn slap yn wyneb pawb a oedd yn dilyn eich rheolau'n ffyddlon. Erbyn hyn mae gennym reol 5 milltir sy'n rheol, a hefyd yn synnwyr cyffredin, a hefyd yn arweiniad ac yn fater o farn. Ni all fod yn bob un o'r rhain ac yn orfodadwy yn y llysoedd neu mewn cyfraith. Ein hetholwyr yw ein llygaid a'n clustiau, ac maent yn dweud wrthyf fod canolfannau profi o'u hamgylch yn wag i raddau helaeth. Felly, ble rydych chi arni gyda phrofi? A ydych chi'n cyrraedd eich targedau? Ac i ddilyn hynny, mae'r gyfradd R yng Nghymru yn isel, sef 0.5 yr wythnos diwethaf, ac rwy'n meddwl bod angen i mi eich llongyfarch ar hynny, ond does bosibl nad yw'r ffigur hwnnw'n ddibynnol ar brofi. Os nad ydym yn gwybod faint sydd â COVID neu wedi cael COVID, onid yw'r gyfradd R yn gwbl ddiystyr? Hoffwn nodi hefyd, er bod cyfyngiadau symud wedi bod ar waith, ceir dau glwstwr COVID sy'n peri pryder mawr, ar Ynys Môn ac yn Wrecsam. Rwy'n wirioneddol falch fod ysbytai maes wedi'u creu'n gyflym eithriadol ac nad oedd mo'u hangen. Mae hyn yn beth da. Fodd bynnag, rwy'n pryderu'n fawr am nifer y marwolaethau a gofnodwyd yn swyddogol fel rhai COVID. Rwy'n clywed gan rai etholwyr fod marwolaethau eu hanwyliaid wedi'u cofnodi fel rhai'n deillio o COVID pan na chynhaliwyd unrhyw brofion mewn gwirionedd ac nid oedd unrhyw symptomau'n bresennol. Mae eraill yn sôn am gyflyrau difrifol sy'n bodoli eisoes fel canser, lle mae'r farwolaeth wedi'i chofnodi fel COVID. Mae gwahaniaeth enfawr rhwng 'marw o COVID' a 'marw gyda COVID': mae hyd yn oed y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn defnyddio'r ymadrodd 'cysylltiedig â COVID'. Sut y gall y cyhoedd yng Nghymru fod yn hyderus fod cyfanswm y nifer o farwolaethau a gofnodwyd yn gywir mewn gwirionedd? Yr wythnos diwethaf, llofnododd eich dirprwy brif swyddog meddygol ostyngiad yn lefel y rhybudd i 3, datblygiad a oedd i'w groesawu'n fawr, ac eto ar hyn o bryd, cyfyngiadau symud Cymru yw'r rhai mwyaf caeth yn y DU gyfan. Pam? Mae'r adolygiadau tair wythnos wedi bod yn ddiddiwedd i'r rhai sy'n ymladd yn llythrennol i gadw eu busnesau'n fyw, ac er fy mod yn croesawu rhywfaint o eglurder i fusnesau twristiaeth, beth y credwch y mae perchnogion busnesau'n ei wneud yn ystod yr wythnosau diwethaf hyn? Nid ydynt yn aros i chi ddweud, 'Treuliwch y tair wythnos nesaf yn paratoi' fel y gwnaethoch chi gyda siopau nwyddau dianghenraid, a'r tro diwethaf, siopau trin gwallt: maent wedi paratoi ac maent yn barod. Maent wedi bod yn barod ers wythnosau. Efallai y bydd yn syndod i chi, ond gellir ymddiried mewn busnesau i wneud yr hyn sy'n iawn i gadw eu hunain, eu staff a'u cwsmeriaid yn ddiogel, a gall y rhan fwyaf o unigolion gymryd y camau sydd eu hangen i gadw eu hunain a'u ffrindiau a'u hanwyliaid yn ddiogel hefyd. Nid oes angen i'n bywydau na'n busnesau gael eu microreoli gan Lywodraeth Cymru. O'r hyn a welaf yn fy mewnflwch, roedd Cymru'n hapus i ymddiried yn Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU ar y dechrau, ond mae'r ymddiriedaeth honno bellach yn lleihau, ac mewn llawer achos mae wedi diflannu. Rwy'n meddwl ei bod hi'n bryd rhoi diwedd ar y cyfyngiadau symud. Dangoswch ymddiriedaeth ynom ni, y cyhoedd yng Nghymru, i ddefnyddio ein crebwyll ac i fyw ein bywydau a gofalu amdanom ein hunain a'n gilydd. Diolch.