English: I would like to declare an interest, as I am the chair for Brynawel Rehab Wales. I am pleased to have signed this motion for debate and thank you for calling me to speak this afternoon. Dementia is a cruel disease: cruel for the individual and for their families. It is also one that is going to place more pressure on public services to reform to meet people's needs, where higher quality, more adaptable care will be needed as more people face this illness. We are ageing. Dementia is on the increase, and to live a good life becomes a big challenge - a challenge we must meet. Our motion rightly calls for the need to ensure an accurate diagnosis of someone's condition and the right package of support to be identified quickly. We must also recognise that around one in 10 people with dementia have some form of alcohol-related brain damage - that is called ARBD - especially in younger people under the age of 65, where ARBD affects about one in eight people. It is reversible and has a better prognosis if diagnosed early. The Welsh Government's dementia action plan for Wales expires next year, and whilst I welcome many of the sentiments and the commitments from here on in, we need to be more ambitious in how we provide a good quality of life for those with dementia. The plan said that because of the actions contained within it, more people would be diagnosed earlier, enabling them to plan and to access early support and care if needed. I look forward to the Minister outlining how this plan has worked for individuals and what evidence there is that more people have been diagnosed earlier. When people are diagnosed, some experience a fear of what it might mean for them. Many people want to be cared for at home, close to their families and neighbours, remaining part of the community. This is something we all value, and for those older people with dementia, we can never underestimate the importance of family and familiarity with surroundings and locality. Sadly, many people end up in a care home, not because their condition cannot be responded to in their own homes, but because it becomes a matter of finance. For some people it's not about what is best for them, but best for the state and the convenience of others. That saddens me and we need to think more creatively in helping people to remain at home for longer. Our care sector is struggling, and the pandemic has exposed weaknesses in our ability to sustain a sector based on high quality. The First Minister has previously campaigned on a policy of shifting care provision towards the not-for-profit sector, to realise more investment. This is sensible, but we need to think about what types of homes we build, how they are designed, located, and connected. It's also about the service we provide, the lives and daily experiences we can support. The Government's plan rightly talks about developing links between homes and the community, but we need to pause and reimagine what these homes should look like in the future, and the environment that they provide. It is also about the way that families can remain involved in their loved ones' care and in their lives. I would like to see a faster pace in securing the integration of services, including health, social care and housing partners. Fundamentally, however, we need to work through how we build the capacity in care to respond to the likely increase in those who will live with dementia into older age. We need to understand from people and their families about the sorts of things that will make a difference to them, what matters to them in their lives and how we, together, can help them achieve it. I would like an assurance this afternoon that there has been some progress and a commitment to be more ambitious in how we approach the delivery of care and services for those with dementia. Thank you.
Welsh: Hoffwn ddatgan buddiant, gan fy mod yn gadeirydd Brynawel Rehab Wales. Rwy'n falch o fod wedi cefnogi'r cynnig hwn i'w drafod a diolch am fy ngalw i siarad y prynhawn yma. Mae dementia yn glefyd creulon: creulon i'r unigolyn ac i'w teuluoedd. Mae hefyd yn un a fydd yn rhoi mwy o bwysau ar wasanaethau cyhoeddus i ddiwygio er mwyn diwallu anghenion pobl, lle bydd angen gofal mwy hyblyg o ansawdd gwell wrth i fwy o bobl wynebu'r salwch hwn. Rydym yn heneiddio. Mae dementia ar gynnydd, ac mae byw bywyd da yn dod yn her fawr - yn her y mae'n rhaid inni ei goresgyn. Mae ein cynnig yn galw'n briodol am yr angen i sicrhau diagnosis cywir o gyflwr rhywun a sicrhau bod y pecyn cymorth cywir ar gael yn gyflym. Mae'n rhaid inni gydnabod hefyd fod gan oddeutu un o bob 10 o bobl â dementia ryw fath o niwed i'r ymennydd yn gysylltiedig ag alcohol - a elwir yn ARBD - yn enwedig mewn pobl iau o dan 65 oed, lle mae ARBD yn effeithio ar tua un o bob wyth o bobl. Gellir ei wrthdroi a cheir gwell prognosis os ceir diagnosis cynnar. Mae cynllun gweithredu Cymru ar gyfer dementia yn dod i ben y flwyddyn nesaf, ac er fy mod yn croesawu llawer o'r teimladau a'r ymrwymiadau hyd yma, mae angen inni fod yn fwy uchelgeisiol er mwyn gallu sicrhau bywyd o ansawdd da i bobl â dementia. Oherwydd y camau gweithredu sydd wedi'u cynnwys ynddo, roedd y cynllun yn dweud y byddai mwy o bobl yn cael diagnosis cynharach gan eu galluogi i gynllunio a chael gafael ar gymorth a gofal cynnar pe bai angen. Edrychaf ymlaen at weld y Gweinidog yn amlinellu sut y mae'r cynllun hwn wedi gweithio i unigolion a pha dystiolaeth sy'n dangos bod mwy o bobl wedi cael diagnosis yn gynharach. Pan gaiff pobl ddiagnosis, mae rhai'n ofni'r hyn y gallai ei olygu iddynt hwy. Mae llawer o bobl eisiau gofal gartref, yn agos at eu teuluoedd a'u cymdogion, gan barhau i fod yn rhan o'r gymuned. Mae hyn yn rhywbeth yr ydym i gyd yn ei werthfawrogi, ac i bobl hŷn â dementia, ni allwn fyth danbrisio pwysigrwydd teulu a phwysigrwydd bod yn gyfarwydd â'r hyn sydd o'n cwmpas a'n hardal leol. Yn anffodus, mae llawer o bobl yn gorfod mynd i gartref gofal yn y pen draw, nid am na ellir ymateb i'w cyflwr yn eu cartrefi eu hunain, ond oherwydd problemau cyllid. I rai pobl, nid yw'n ymwneud â'r hyn sydd orau iddynt hwy, ond yn hytrach yr hyn sydd orau i'r wladwriaeth a chyfleustra pobl eraill. Mae hynny'n peri tristwch imi ac mae angen inni feddwl yn fwy creadigol ynglŷn â helpu pobl i aros gartref am fwy o amser. Mae ein sector gofal yn ei chael hi'n anodd, ac mae'r pandemig wedi amlygu gwendidau yn ein gallu i gynnal sector o ansawdd uchel. Mae'r Prif Weinidog wedi ymgyrchu'n flaenorol ar bolisi o symud darpariaeth gofal tuag at y sector dielw, er mwyn rhyddhau mwy o fuddsoddiad. Mae hyn yn synhwyrol, ond mae angen inni feddwl am ba fathau o gartrefi a adeiladwn, sut y cânt eu cynllunio, eu lleoli a'u cysylltu. Mae hefyd yn ymwneud â'r gwasanaeth a ddarparwn, y bywydau a'r profiadau dyddiol y gallwn eu cefnogi. Mae cynllun y Llywodraeth yn sôn yn briodol am ddatblygu cysylltiadau rhwng cartrefi a'r gymuned, ond mae angen inni oedi ac ailfeddwl sut y dylai'r cartrefi hyn edrych yn y dyfodol, a'r amgylchedd y maent yn ei ddarparu. Mae hefyd yn ymwneud â'r ffordd y gall teuluoedd barhau i fod yn rhan o ofal a bywydau eu hanwyliaid. Hoffwn weld gwasanaethau'n cael eu hintegreiddio yn gyflymach, gan gynnwys partneriaid iechyd, gofal cymdeithasol a thai. Yn y bôn, fodd bynnag, mae angen inni weithio drwy'r ffordd yr ydym yn adeiladu capasiti mewn gofal i ymateb i'r cynnydd tebygol yn y rhai a fydd yn byw gyda dementia pan fyddant yn hŷn. Mae angen inni ddysgu gan bobl a'u teuluoedd am y mathau o bethau a fydd yn gwneud gwahaniaeth iddynt hwy, yr hyn sy'n bwysig iddynt hwy yn eu bywydau a sut y gallwn ni, gyda'n gilydd, eu helpu i gael hynny. Hoffwn gael sicrwydd y prynhawn yma y bu rhywfaint o gynnydd ac ymrwymiad i fod yn fwy uchelgeisiol yn y modd yr awn ati i ddarparu gofal a gwasanaethau i bobl â dementia. Diolch.