English: Diolch, Deputy Presiding Officer. I'm pleased to lead this first debate of two this afternoon. Our first debate this afternoon is on hepatitis C. I thought it would be useful just to set out some background, perhaps, for Members who might be less informed on this issue. The hepatitis C virus is a blood-borne virus affecting the liver, and if untreated, four fifths of those infected develop chronic hepatitis C, which can cause fatal cirrhosis, scarring of the liver, which can lead to liver failure, and also liver cancer. The virus is spread when the blood of an infected person gets into the bloodstream of another person. The main way in which HCV is spread in the UK is through drug use by sharing of needles. Body piercing or tattooing using unsterilised needles can also spread the virus, and on rare occasions it can be spread through sexual contact, or from mother to baby before or during birth. Other people at higher risk of acquiring HCV include those who come into contact with blood, such as healthcare workers, prison officers and people who've received a blood transfusion before 1991 in the UK, or in countries that do not screen donated blood for the virus. There is no vaccine for HCV. New medications are seen to have revolutionised the treatment so that it is now curable in nine out of 10 people, if treated early. The new tablet treatments are more effective and have far fewer side effects, and treatment takes about eight to 12 weeks. Even if treatment does not clear the virus, it can slow down inflammation or liver damage. The World Health Organization estimates that globally, 71 million people have chronic hepatitis C infection. The UK is a low-prevalence country, and Wales has around 12,000 to 14,000 people with HCV. Much of what I have outlined in my opening there has been sourced from the former Health, Social Care and Sport Committee report published in June 2019. In their report, 'Hepatitis C: Progress towards achieving elimination in Wales', the committee set out a number of recommendations, which included recommendations that the Welsh Government produces a comprehensive national elimination strategy for hepatitis C, a targeted awareness campaign, and investment into Welsh prisons to improve testing. The Welsh Government did accept the majority of the recommendations - in fact, it accepted all of the recommendations either in principle or fully. Unfortunately, Wales is an outlier amongst UK nations in its elimination targets. Wales is at risk of missing the World Health Organization's elimination target of 2030. So, what we in our motion today, Minister, seek to achieve is to build on the recommendations of the Health, Social Care and Sport Committee. We are calling on the Welsh Government to mandate the re-establishment of frontline blood-borne virus and harm reduction services in all health board areas, so that the identification, testing, linkage to care and treatment of HCV patients in Wales can resume. We are calling for a national strategic plan to deliver HCV elimination by 2030 at the latest, which is also sustainably resourced and patient centric. Our third point in our motion calls to ensure that health boards are fully funded and accountable for delivering the national strategic plan. Whilst the previous health committee called for the Government to write to health boards, we in our motion are asking the Government to go even further and make sure that our local health boards have the ability to meet the elimination target. Without action, Wales is on track to miss its commitment to eliminating hepatitis C by 2030, and with this is the increased risk of further health impacts and health inequalities in our communities. In order to reach the 2030 elimination target in Wales, at least 900 patients must be treated each year, and sadly only 300 were treated between 2020 and 2022. Of course, I accept the pandemic as the reason for this. However, even pre pandemic the treatment rates were around 600 to 700 patients per year, which would now not be good enough, I look forward to Members' contributions and the Minister's comments in our debate this afternoon.
Welsh: Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch o arwain y ddadl gyntaf o ddwy y prynhawn yma. Mae ein dadl gyntaf y prynhawn yma ar hepatitis C. Roeddwn yn meddwl y byddai'n ddefnyddiol nodi rhywfaint o gefndir, efallai, i Aelodau a allai fod yn llai gwybodus ynghylch y mater hwn. Mae feirws hepatitis C (HCV) yn feirws a gludir yn y gwaed sy'n effeithio ar yr afu, ac os na chaiff ei drin, mae pedwar o bob pump o bobl sydd wedi'u heintio yn datblygu hepatitis C cronig, a all achosi sirosis angheuol, creithio'r afu, a all arwain at fethiant yr afu, yn ogystal â chanser yr afu. Mae'r feirws yn cael ei ledaenu pan fo gwaed unigolyn sydd wedi'i heintio yn mynd i mewn i lif gwaed unigolyn arall. Y brif ffordd y caiff HCV ei ledaenu yn y DU yw drwy rannu nodwyddau wrth ddefnyddio cyffuriau. Gall tyllu'r corff neu datŵio gan ddefnyddio nodwyddau heb eu sterileiddio ledaenu'r feirws hefyd, ac ar adegau prin, mae modd ei ledaenu drwy gyswllt rhywiol, neu o'r fam i'r babi cyn neu yn ystod genedigaeth. Mae pobl eraill sydd â risg uwch o gael HCV yn cynnwys pobl sy'n dod i gysylltiad â gwaed, megis gweithwyr gofal iechyd, swyddogion carchar a phobl sydd wedi cael trallwysiad gwaed cyn 1991 yn y DU, neu mewn gwledydd nad ydynt yn sgrinio gwaed a roddwyd am y feirws. Nid oes brechlyn ar gyfer HCV. Ystyrir bod meddyginiaethau newydd wedi chwyldroi'r driniaeth fel bod modd ei wella bellach mewn naw o bob 10 o bobl, os caiff ei drin yn gynnar. Mae triniaethau tabledi newydd yn fwy effeithiol ac yn arwain at lawer llai o sgil-effeithiau, ac mae triniaeth yn cymryd oddeutu wyth i 12 wythnos. Hyd yn oed os nad yw triniaeth yn cael gwared ar y feirws, gall arafu llid neu niwed i'r afu. Mae Sefydliad Iechyd y Byd yn amcangyfrif bod gan 71 miliwn o bobl ledled y byd haint hepatitis C cronig. Mae'r DU yn wlad sydd â nifer isel o achosion, ac mae gan Gymru oddeutu 12,000 i 14,000 o bobl â HCV. Mae llawer o'r hyn rwyf newydd ei amlinellu yn fy agoriad wedi dod o adroddiad y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon blaenorol a gyhoeddwyd ym mis Mehefin 2019. Yn eu hadroddiad, 'Hepatitis C: Cynnydd tuag at ei ddileu yng Nghymru', nododd y pwyllgor nifer o argymhellion, a oedd yn cynnwys argymhellion y dylai Llywodraeth Cymru gynhyrchu strategaeth ddileu genedlaethol gynhwysfawr ar gyfer hepatitis C, ymgyrch ymwybyddiaeth wedi'i thargedu, a buddsoddiad yng ngharchardai Cymru i wella'r drefn brofi. Derbyniodd Llywodraeth Cymru y rhan fwyaf o'r argymhellion - mewn gwirionedd, derbyniodd bob un o'r argymhellion naill ai mewn egwyddor neu'n llawn. Yn anffodus, mae Cymru'n eithriad ymhlith gwledydd y DU o ran ei thargedau dileu. Mae Cymru mewn perygl o fethu targed dileu Sefydliad Iechyd y Byd, sef 2030. Felly, yr hyn yr ydym yn ceisio'i gyflawni yn ein cynnig heddiw, Weinidog, yw adeiladu ar argymhellion y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon. Rydym yn galw ar Lywodraeth Cymru i fandadu ailsefydlu gwasanaethau rheng flaen ar gyfer feirysau a gludir yn y gwaed a gwasanaethau lleihau niwed ym mhob ardal bwrdd iechyd, fel y gellir ailddechrau'r gwaith o nodi, profi, a thrin cleifion HCV yng Nghymru a'u cysylltu â gofal. Rydym yn galw am gynllun strategol cenedlaethol i ddileu HCV erbyn 2030 fan bellaf, cynllun sydd ag adnoddau cynaliadwy ac sy'n canolbwyntio ar y claf. Mae'r trydydd pwynt yn ein cynnig yn galw am sicrhau bod byrddau iechyd yn cael eu hariannu'n llawn ac yn atebol am gyflawni'r cynllun strategol cenedlaethol. Er bod y pwyllgor iechyd blaenorol wedi galw ar y Llywodraeth i ysgrifennu at fyrddau iechyd, rydym ni yn ein cynnig yn gofyn i'r Llywodraeth fynd hyd yn oed ymhellach a sicrhau bod gan ein byrddau iechyd lleol allu i gyflawni'r targed dileu. Heb weithredu, mae Cymru ar y trywydd i fethu ei hymrwymiad i ddileu hepatitis C erbyn 2030, gan arwain at y risg gynyddol o effeithiau pellach ar iechyd ac anghydraddoldebau iechyd yn ein cymunedau. Er mwyn cyrraedd targed i'w ddileu erbyn 2030 yng Nghymru, mae'n rhaid trin o leiaf 900 o gleifion bob blwyddyn, ac yn anffodus, 300 yn unig a gafodd driniaeth rhwng 2020 a 2022. Wrth gwrs, rwy'n derbyn mai'r pandemig yw'r rheswm am hyn. Fodd bynnag, hyd yn oed cyn y pandemig, roedd y cyfraddau triniaeth oddeutu 600 i 700 o gleifion y flwyddyn, na fyddai'n ddigon da erbyn hyn, ac edrychaf ymlaen at gyfraniadau'r Aelodau a sylwadau'r Gweinidog yn ein dadl y prynhawn yma.