English: It's a pleasure to follow Llyr, our Chair on this committee, and to say a few words. I'll try not to replicate what he said, but I want to touch on a few points, including in the Welsh Government's response as well, before I come to what I think is the critical issue of data and evidence, which I'm going to major on, if that's okay. First of all, in terms of recommendation 1, that an external analysis of the Wales national marine plan should be commissioned, we note that there's an agreement in principle there, but it is to inform the next statutory report. I think the committee would feel strongly that we'd like to see it earlier than that because of the urgency that the Chair has laid out so much. So, we would still, I think, push hard on that and I'm sure we'll return to it. On the stakeholder engagement in recommendation 2, just to say to the Minister that it isn't that there aren't the structures in place to do the stakeholder engagement, it's actually the quality of the stakeholder engagement. The feeling from some - and I will confess and admit that it's from some particularly in the environmental sector - is that whilst they're engaged, and they stretch themselves to engage on the various stakeholder groups, they're not clear that they're being listened to in the way that we face the nature crisis and the biodiversity crisis. The baseline that they want to start from is not the baseline, always, that Government wants to start from. They want to see a picture of the sea bed and the flora and fauna as it should be, not as it is now, and so on. So, it would simply be an encouragement, on recommendation 2, Minister, to see that recommendation in the way that the subtext behind it is that it's the quality of the engagement and the listening. You do an enormous amount of stakeholder engagement, but it's actually the engagement and the detail to follow through as well. So, take that in the spirit it's meant. And I know I'm the worst nightmare of any Minister sitting in that position - [ Interruption.] I know I am; thank you for a 'yes' there. As a former fisheries and marine Minister myself, I am the worst nightmare. On recommendation 4, setting out the plans for the devolution of the management of the Crown Estate, I'm just wondering, Minister, if we have a contradiction, because you have accepted that, and that's wonderful, it really is wonderful, but then it talks about 'looking at the implications of devolution Once this task has been completed we will be able to finalise our plans for the Crown Estate.' You've accepted the recommendation about the devolution of the management, setting out the plans, and so on. I guess you can't go any further yet, but it would be interesting if you could get on your feet today and say, 'Well, actually, it makes sense now to just move ahead with this and move to the devolution of it.' I'm not underplaying, by the way, the role that they have and the work that they are currently doing, but it would be interesting to have some of the levers of control here. On recommendations 9, 10 and 11, on evidence and data - . Well, let me come back to that in a moment, because I do want to spend a couple of minutes going over it. Let me just skip ahead here. On recommendation 13, where we look at the lack of progress on the designation of marine protected areas and MCZs, and ask you to set out a timetable, you have accepted this, and you've said that this will be in the next phase of work to be launched in the coming months, which is great to hear. Subsequently, in recommendation 16, we go on to the slow progress on highly protected marine areas, and again, you accept that. You accept that 'The need, and appropriateness, for areas of higher protection should be considered as part of this process.' We get all of that. All I would say to you - and I know you get this, Minister, I really know you get this - is that there is a real hunger out there to get on not only with the designation of those, but also, then, because that enables us to get on with the effective management of those areas as well, because that's the other thing. We've got a recommendation in here to do with trawling - that's the only other one I wanted to touch on before the issues over data and evidence. It's on dredging and bottom trawling. Again, you've accepted our recommendation, and you've said - and it's very well written - that you'll undertake 'a structured evaluation of potential fishing gear interactions with features of Welsh Marine Protected Areas (MPAs) referred to as the Assessing Welsh Fishing Activities project' and that it'll be completed in summer 2022. That's really great, but we actually know the damage that these activities do to some of the most highly sensitive areas. And I know this is tricky for people involved in the fishing industry, but, actually, this is one of the areas we're going to have to make a decision on, ultimately, for that aspiration of returning these areas to what we know they should be as opposed to what they are now, and how they're being damaged. I've run out of time already. I would ask you particularly, then, without referring to my notes, to look at this issue of evidence and data. There's a lot of good evidence that we took here. A lot of people said we are not at the point we need to be at with data and evidence, and unless we can actually see what is there in that great blue zone below the waves, and so on, it's going to be limited as to what we can do. I think, Minister, this has been going on for a decade and more, trying to pull together the evidence base. I know there are commercial sensitivities, and as my five minutes comes up, I would simply say, Minister, we need to go further with the marine science strategies and the work that the Welsh Government is doing to break down the barriers about sharing information between academia, commercial interests and NRW. Everybody should be pooling that, even if it's anonymised, so we can map more accurately what is actually happening out there now. Diolch yn fawr.
Welsh: Mae'n bleser dilyn Llyr, ein Cadeirydd ar y pwyllgor hwn, a dweud ychydig eiriau. Ceisiaf beidio ag ailadrodd yr hyn a ddywedodd, ond hoffwn grybwyll ychydig o bwyntiau, gan gynnwys rhai yn ymateb Llywodraeth Cymru hefyd, cyn imi ddod at y mater allweddol, yn fy marn i, sef data a thystiolaeth, ac rwyf am ganolbwyntio ar hynny, os yw hynny'n iawn. Yn gyntaf oll, o ran argymhelliad 1, y dylid comisiynu dadansoddiad allanol o gynllun morol cenedlaethol Cymru, nodwn fod cytundeb mewn egwyddor yno, ond bydd yn llywio'r adroddiad statudol nesaf. Credaf y byddai'r pwyllgor yn teimlo'n gryf y byddem eisiau ei weld yn gynharach na hynny oherwydd y brys y mae'r Cadeirydd wedi'i bwysleisio. Felly, byddwn yn dal i wthio'n galed ar hynny, rwy'n credu, ac rwy'n siŵr y byddwn yn dychwelyd ato. Ar ymgysylltu â rhanddeiliaid yn argymhelliad 2, hoffwn ddweud wrth y Gweinidog nad dweud nad oes strwythurau ar waith i ymgysylltu â rhanddeiliaid y mae, ond yn hytrach, mae'n ymwneud ag ansawdd yr ymgysylltiad â rhanddeiliaid. Mae rhai yn teimlo - ac rwy'n cyfaddef mai unigolion o'r sector amgylcheddol ydynt yn bennaf - er eu bod yn ymgysylltu, ac yn ymestyn eu hunain i ymgysylltu â'r gwahanol grwpiau rhanddeiliaid, nad ydynt yn sicr eu bod yn cael eu clywed yn y ffordd yr ydym yn wynebu'r argyfwng natur a'r argyfwng bioamrywiaeth. Nid y llinell sylfaen y maent hwy eisiau dechrau ohoni yw'r llinell sylfaen y mae'r Llywodraeth eisiau dechrau ohoni. Maent eisiau gweld darlun o wely'r môr a'r fflora a'r ffawna fel y dylai fod, nid fel y mae ar hyn o bryd, ac yn y blaen. Felly, byddai'n anogaeth, mewn perthynas ag argymhelliad 2, Weinidog, i allu gweld yr argymhelliad hwnnw yn yr is-destun sy'n sail iddo sef ei fod yn ymwneud ag ansawdd yr ymgysylltu a'r gwrando. Rydych yn ymgysylltu'n helaeth â rhanddeiliaid, ond mewn gwirionedd mae'n ymwneud â'r ymgysylltiad a'r manylion i'w ddilyn hefyd. Felly, peidiwch â chymryd hynny o chwith. A gwn mai fi yw hunllef waethaf unrhyw Weinidog yn y swydd honno - [ Torri ar draws.] Rwy'n gwybod hynny; diolch am ddweud 'ie'. Fel cyn-Weinidog pysgodfeydd a morol fy hun, fi yw'r hunllef waethaf. Ar argymhelliad 4, sy'n nodi'r cynlluniau ar gyfer datganoli'r cyfrifoldeb dros reoli Ystad y Goron, rwy'n meddwl tybed, Weinidog, a oes yna wrth-ddweud, oherwydd rydych wedi derbyn hynny, ac mae hynny'n wych, ond wedyn mae'n sôn am 'edrych ar oblygiadau datganoli Unwaith y bydd y dasg hon wedi'i chwblhau, byddwn yn gallu cwblhau ein cynlluniau ar gyfer Ystâd y Goron.' Rydych wedi derbyn yr argymhelliad ynghylch datganoli'r cyfrifoldeb dros reoli, sy'n nodi'r cynlluniau, ac yn y blaen. Mae'n debyg na allwch fynd ymhellach ar hyn o bryd, ond byddai'n ddiddorol pe gallech godi heddiw a dweud, 'Wel, mewn gwirionedd, mae'n gwneud synnwyr yn awr i symud ymlaen gyda hyn a'i ddatganoli.' Gyda llaw, nid wyf yn tanbrisio'r rôl sydd ganddynt a'r gwaith y maent yn ei wneud ar hyn o bryd, ond byddai'n ddiddorol cael rhai o'r dulliau rheoli yma. Ar argymhellion 9, 10 ac 11, ar dystiolaeth a data - . Wel, gadewch imi ddod yn ôl at hynny mewn munud, oherwydd rwyf am dreulio ychydig funudau'n sôn amdano. Gadewch imi fwrw ymlaen yma. Ar argymhelliad 13, lle rydym yn edrych ar y diffyg cynnydd ar ddynodi ardaloedd morol gwarchodedig a pharthau cadwraeth morol, ac yn gofyn ichi nodi amserlen, rydych wedi derbyn hyn, ac rydych wedi dweud y bydd hyn yn digwydd yng ngham nesaf y gwaith sydd i'w lansio yn ystod y misoedd nesaf, sy'n wych i'w glywed. Yn dilyn hynny, yn argymhelliad 16, symudwn ymlaen at y cynnydd araf ar ardaloedd morol gwarchodedig iawn, ac unwaith eto, rydych yn derbyn hynny. Rydych yn derbyn y 'Dylid ystyried yr angen, a phriodoldeb, ar gyfer meysydd lle ceir mwy o ddiogelwch fel rhan o'r broses hon.' Rydym yn deall hynny i gyd. Y cyfan y byddwn yn ei ddweud wrthych - a gwn eich bod yn deall hyn, Weinidog, rwy'n gwybod yn iawn eich bod yn deall hyn - yw bod yna ddyhead mawr allan yno i fwrw ymlaen â dynodi'r rheini, a hefyd, felly, oherwydd bod hynny'n ein galluogi i fwrw ymlaen â'r gwaith o reoli'r ardaloedd hynny'n effeithiol hefyd, oherwydd dyna'r peth arall. Mae gennym argymhelliad yma sy'n ymwneud â threillrwydo - dyna'r unig beth arall yr oeddwn eisiau sôn amdano cyn y materion sy'n ymwneud â data a thystiolaeth. Mae'n ymwneud â llusgrwydo a threillrwydo môr-waelodol. Unwaith eto, rydych wedi derbyn ein hargymhelliad, ac rydych wedi dweud - ac mae wedi'i ysgrifennu'n dda iawn - y byddwch yn cynnal 'gwerthusiad strwythuredig o'r rhyngweithio posibl rhwng offer pysgota â nodweddion Ardaloedd Morol Gwarchodedig Cymru y cyfeirir atynt fel prosiect Asesu Gweithgareddau Pysgota Cymru.' ac y bydd yn cael ei gwblhau yn ystod haf 2022. Mae hynny'n wych iawn, ond rydym yn gwybod am y niwed y mae'r gweithgareddau hyn yn ei wneud i rai o'r ardaloedd mwyaf sensitif. A gwn fod hyn yn anodd i bobl sy'n ymwneud â'r diwydiant pysgota, ond mewn gwirionedd, dyma un o'r meysydd y bydd yn rhaid inni wneud penderfyniad arno yn y pen draw mewn perthynas â'r dyhead i newid yr ardaloedd hyn yn ôl i'r hyn y gwyddom y dylent fod yn hytrach na'r hyn ydynt ar hyn o bryd, a sut y cânt eu difrodi. Mae fy amser wedi dod i ben yn barod. Gofynnaf i chi'n benodol, felly, heb gyfeirio at fy nodiadau, i edrych ar fater tystiolaeth a data. Clywsom lawer o dystiolaeth dda yma. Dywedodd llawer o bobl nad ydym lle y dylem fod mewn perthynas â data a thystiolaeth, ac oni bai ein bod yn gallu gweld beth sydd yno yn y parth mawr glas o dan y tonnau, ac yn y blaen, bydd yr hyn y gallwn ei wneud yn gyfyngedig. Weinidog, mae hyn wedi bod yn mynd rhagddo ers dros ddegawd, ceisio dwyn ynghyd y sylfaen dystiolaeth. Gwn fod sensitifrwydd masnachol, ac wrth i fy mhum munud ddirwyn i ben, hoffwn ddweud yn syml, Weinidog, fod angen inni fynd ymhellach gyda'r strategaethau gwyddoniaeth forol a'r gwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i chwalu'r rhwystrau sy'n gysylltiedig â rhannu gwybodaeth rhwng y byd academaidd, buddiannau masnachol a Cyfoeth Naturiol Cymru. Dylai pawb fod yn rhannu'r wybodaeth honno, hyd yn oed os yw'n ddienw, fel y gallwn fapio'r hyn sy'n digwydd allan yno ar hyn o bryd yn fwy cywir. Diolch yn fawr.