English: Children have the right to access information that keeps them safe from harm and that allows them to navigate the complex world we live in - one that is very different to the world that we grew up in. As a society, we're becoming ever more aware of advances in technology, including the rising influence of social media and increased use of digital communications and devices. In this context, RSE is an important support in enabling learners to navigate these changes and to keep them safe from harm. There's also an important role for RSE to respond to a wide range of alarming issues and challenges that young people face, which have been highlighted more recently, whether it's staying safe online, peer-on-peer sexual harassment, or the exposure of children and young people to sexual imagery and pornography. It's essential that our learners have an understanding of these issues, but it is also essential that we support them to be safe in an inclusive environment that is supportive of all children and that we equip our teachers and practitioners to deal with these issues. We have maintained that all learning in RSE should be developmentally appropriate and the phases outlined within the code are a guide to give practitioners an understanding of what is likely to be developmentally appropriate. Promoting and supporting healthy relationships is already a key part of our approach to end violence against women, domestic abuse and sexual violence, and has already informed the new Curriculum for Wales. The Welsh Government's new draft VAWDASV strategy will run alongside the new relationships and sexuality education code and statutory guidance. More broadly, we continue to promote healthy relationships in the way we support families and vulnerable individuals. By promoting a consistent concept of what healthy relationships look like, we will support our whole-society approach to end the abuse of women and girls in Wales. Our new strategy for VAWDASV will be delivered through a genuine partnership approach, including education, health, police, specialist services, and survivors to create the blueprint for action. On 26 November, I wrote to Members of the Senedd, sharing the draft RSE statutory guidance. Within this guidance, which must be read with the code, Members will note it is clear that the approach to RSE should be positive, protective and preventative, considering how learners can be supported to have the knowledge to recognise all forms of discrimination, violence, abuse and neglect, including violence against women, domestic abuse and sexual violence. A link is included to a toolkit of resources to support schools and settings on the issue of violence against women and girls. I would like to particularly pay tribute to and thank organisations such as the National Society for the Prevention of Cruelty to Children, Welsh Women's Aid and others for their continued support for mandatory RSE and their input over recent months as we strengthen this area of learning within the statutory guidance and code, which will support learners' safety by enabling them to recognise unsafe or harmful relationships and situations. Estyn's recent report on peer-on-peer sexual harassment in education settings is very challenging to read, and the prevalence of peer-on-peer sexual harassment in our society amongst young people is unacceptable. It is also clear that violence against women and girls is far too common, and I strongly believe that mandatory RSE will help support learners to form and maintain a range of healthy relationships based on mutual trust and respect. Estyn's report also highlighted that our LGBTQ+ pupils have substantial personal experiences of verbal, homophobic harassment. Any form of bullying is completely unacceptable. RSE will be realised, Dirprwy Llywydd, in a way that is inclusive, in accordance with the principles of equality. This helps ensure that all learners can see themselves, their families, their communities and each other reflected across the curriculum and can learn to value difference and diversity as a source of strength. This, of course, includes gender equity and LGBTQ+ inclusivity. This contributes to a cohesive, fair and equitable society that equips learners with the skills for life. We are clear that effective RSE requires specialist expertise, time and resources. This will ensure a supportive environment is created to enable learners and practitioners to be safe, in order to discuss and learn about issues that may be sensitive or challenging. A key priority for us over the coming months will be to support schools and setting ahead of the implementation of RSE. A national plan for professional learning for RSE is currently being developed with practitioners and partners. Earlier this year I announced a budget of £100,000 to support the development of high-quality RSE resources, which will help develop teachers' confidence and understanding in delivering high-quality, inclusive RSE. We are in dialogue with key stakeholders and practitioners to identify any gaps and to commission new, high-quality resources, where required, to support that implementation. Our national network conversations with the sector will also provide an opportunity to discuss RSE implementation further. I wish to thank the practitioners within the RSE working group for their hard work and for their dedication and commitment in developing this code. I'd also like to offer thanks to the organisations spanning religion, rights, stakeholders representing children's interests, and experts for their involvement in developing this code. You are far too many in number to name individually, but my thanks is no less personal. I am so proud that this RSE code commands so much consensus and support from across civic society. I look forward to the contributions in the debate and to dialogue with Members on this important area of learning. Diolch yn fawr iawn.
Welsh: Mae gan blant yr hawl i gael gafael ar wybodaeth sy'n eu cadw'n ddiogel rhag niwed ac sy'n caniatáu iddyn nhw lywio'r byd cymhleth yr ydym ni'n byw ynddo - un sy'n wahanol iawn i'r byd y cawsom ni ein magu ynddo. Fel cymdeithas, rydym ni'n dod yn fwyfwy ymwybodol o ddatblygiadau mewn technoleg, gan gynnwys dylanwad cynyddol y cyfryngau cymdeithasol a'r cynnydd yn y defnydd o gyfathrebu a dyfeisiau digidol. Yn y cyd-destun hwn, mae addysg cydberthynas a rhywioldeb yn gymorth pwysig i alluogi dysgwyr i lywio'r newidiadau hyn a'u cadw'n ddiogel rhag niwed. Mae gan addysg cydberthynas a rhywioldeb swyddogaeth bwysig hefyd i ymateb i ystod eang o faterion a heriau brawychus y mae pobl ifanc yn eu hwynebu, sydd wedi eu hamlygu'n fwy diweddar, boed yn cadw'n ddiogel ar-lein, aflonyddu rhywiol gan gyfoedion, neu amlygiad plant a phobl ifanc i ddelweddau rhywiol a phornograffi. Mae'n hanfodol bod gan ein dysgwyr ddealltwriaeth o'r materion hyn, ond mae hefyd yn hanfodol ein bod ni'n eu cynorthwyo i fod yn ddiogel mewn amgylchedd cynhwysol sy'n gefnogol i bob plentyn a'n bod ni'n paratoi ein hathrawon a'n hymarferwyr i ymdrin â'r materion hyn. Rydym ni wedi parhau â'r safbwynt y dylai'r holl ddysgu mewn addysg cydberthynas a rhywioldeb fod yn briodol yn ddatblygiadol ac mae'r camau a amlinellir yn y cod yn ganllaw i roi dealltwriaeth i ymarferwyr o'r hyn sy'n debygol o fod yn briodol yn ddatblygiadol. Mae hyrwyddo a chynorthwyo perthnasoedd iach eisoes yn rhan allweddol o'n dull o roi terfyn ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol, ac mae eisoes wedi llywio'r Cwricwlwm i Gymru newydd. Bydd strategaeth ddrafft newydd Llywodraeth Cymru ar drais yn erbyn menywod cam-drin domestig a thrais rhywiol yn cyd-fynd â'r cod addysg cydberthynas a rhywioldeb newydd a'r canllawiau statudol. Yn fwy cyffredinol, rydym yn parhau i hyrwyddo perthnasoedd iach yn y ffordd yr ydym yn cefnogi teuluoedd ac unigolion sy'n agored i niwed. Drwy hyrwyddo cysyniad cyson o beth yw perthnasoedd iach, byddwn yn cefnogi ein dull cymdeithas gyfan o roi terfyn ar gam-drin menywod a merched yng Nghymru. Bydd ein strategaeth newydd i atal trais yn erbyn menywod cam-drin domestig a thrais rhywiol yn cael ei chyflawni drwy ddull partneriaeth gwirioneddol, gan gynnwys addysg, iechyd, yr heddlu, gwasanaethau arbenigol, a goroeswyr i greu'r glasbrint ar gyfer gweithredu. Ar 26 Tachwedd, ysgrifennais at Aelodau'r Senedd, gan rannu'r canllawiau statudol drafft ar addysg cydberthynas a rhywioldeb. Yn y canllawiau hyn, y mae'n rhaid eu darllen gyda'r cod, bydd yr Aelodau'n sylwi ei bod yn glir y dylai'r dull o ymdrin ag addysg cydberthynas a rhywioldeb fod yn gadarnhaol, yn amddiffynnol ac yn ataliol, gan ystyried sut y gellir cynorthwyo dysgwyr i gael yr wybodaeth i adnabod pob math o wahaniaethu, trais, cam-drin ac esgeulustod, gan gynnwys trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol. Mae dolen wedi ei gynnwys mewn pecyn adnoddau i gefnogi ysgolion a lleoliadau ar drais yn erbyn menywod a merched. Hoffwn i dalu teyrnged yn arbennig a diolch i sefydliadau fel y Gymdeithas Genedlaethol er Atal Creulondeb i Blant, Cymorth i Ferched Cymru ac eraill am eu cefnogaeth barhaus i addysg cydberthynas a rhywioldeb orfodol a'u cyfraniadau dros y misoedd diwethaf wrth i ni gryfhau'r maes dysgu hwn o fewn y canllawiau a'r cod statudol, a fydd yn cefnogi diogelwch dysgwyr drwy eu galluogi i gydnabod perthnasoedd a sefyllfaoedd anniogel neu niweidiol. Mae adroddiad diweddar Estyn ar aflonyddu rhywiol rhwng cyfoedion mewn lleoliadau addysg yn anodd iawn ei ddarllen, ac mae nifer yr achosion o aflonyddu rhywiol rhwng cyfoedion yn ein cymdeithas ymhlith pobl ifanc yn annerbyniol. Mae hefyd yn glir bod trais yn erbyn menywod a merched yn llawer rhy gyffredin, ac rwyf i'n credu'n gryf y bydd addysg cydberthynas a rhywioldeb orfodol yn helpu i gefnogi dysgwyr i ffurfio a meithrin ystod o berthnasoedd iach wedi eu seilio ar ymddiriedaeth a pharch at ei gilydd. Tynnodd adroddiad Estyn sylw hefyd at y ffaith bod gan ein disgyblion LGBTQ+ brofiadau personol sylweddol o aflonyddu geiriol, homoffobig. Mae unrhyw fath o fwlio yn gwbl annerbyniol. Bydd addysg cydberthynas a rhywioldeb yn cael ei gwireddu, Dirprwy Lywydd, mewn ffordd sy'n gynhwysol, yn unol ag egwyddorion cydraddoldeb. Mae hyn yn helpu i sicrhau bod yr holl ddysgwyr yn gallu gweld eu hunain, eu teuluoedd, eu cymuned a'i gilydd yn cael eu hadlewyrchu ar draws y cwricwlwm ac yn gallu dysgu gwerthfawrogi gwahaniaeth ac amrywiaeth fel ffynhonnell o gryfder. Mae hyn, wrth gwrs, yn cynnwys cydraddoldeb rhwng y rhywiau a chynwysoldeb LGBTQ+. Mae hyn yn cyfrannu at gymdeithas gydlynol, deg a chyfiawn sy'n rhoi'r sgiliau am oes i ddysgwyr. Rydym yn glir bod angen arbenigedd, amser ac adnoddau arbenigol ar addysg cydberthynas a rhywioldeb i fod yn effeithiol. Bydd hyn yn sicrhau bod amgylchedd cefnogol yn cael ei greu i alluogi dysgwyr ac ymarferwyr i fod yn ddiogel, er mwyn trafod a dysgu am faterion a allai fod yn sensitif neu'n heriol. Un o'r prif flaenoriaethau i ni dros y misoedd nesaf fydd cynorthwyo ysgolion a lleoliadau cyn gweithredu addysg cydberthynas a rhywioldeb. Mae cynllun cenedlaethol o ddysgu proffesiynol ar gyfer addysg cydberthynas a rhywioldeb yn cael ei ddatblygu ar hyn o bryd gydag ymarferwyr a phartneriaid. Yn gynharach eleni cyhoeddais gyllideb o £100,000 i gynorthwyo'r gwaith o ddatblygu adnoddau addysg cydberthynas a rhywioldeb o ansawdd uchel, a fydd yn helpu i ddatblygu hyder a dealltwriaeth athrawon o ran darparu addysg cydberthynas a rhywioldeb gynhwysol o ansawdd uchel. Rydym yn trafod gyda rhanddeiliaid ac ymarferwyr allweddol i nodi unrhyw fylchau ac i gomisiynu adnoddau newydd o ansawdd uchel, pan fo'u hangen, i gefnogi'r gweithredu hwnnw. Bydd ein sgyrsiau rhwydwaith cenedlaethol â'r sector yn gyfle hefyd i drafod y gwaith o weithredu addysg cydberthynas a rhywioldeb ymhellach. Hoffwn i ddiolch i'r ymarferwyr yn y gweithgor addysg cydberthynas a rhywioldeb am eu gwaith caled ac am eu hymroddiad a'u hymrwymiad i ddatblygu'r cod hwn. Hoffwn i ddiolch hefyd i'r sefydliadau sy'n cynnwys crefydd, hawliau, rhanddeiliaid sy'n cynrychioli buddiannau plant, ac arbenigwyr am gymryd rhan yn y gwaith o ddatblygu'r cod hwn. Mae llawer gormod ohonoch i'ch enwi'n unigol, ond nid yw fy niolch yn llai personol. Rwyf i mor falch bod y cod addysg cydberthynas a rhywioldeb hwn yn ennyn cymaint o gonsensws a chefnogaeth o bob rhan o'r gymdeithas ddinesig. Edrychaf ymlaen at y cyfraniadau yn y ddadl ac at ddeialog ag Aelodau ar y maes dysgu pwysig hwn. Diolch yn fawr iawn.