English: This guidance is intended to help public bodies make good decisions that manage the risks of controversy, that take opportunities to create a more informed relationship with our history, and that genuinely celebrate the diversity of our communities. The guidance fulfils a commitment in the programme for government to address fully the recommendations of 'The Slave Trade and the British Empire: An Audit of Commemoration in Wales', which was first published in November 2020, and re-issued with amendments a year later. The guidance also directly supports one of the goals of the Welsh Government's 'Anti-racist Wales Action Plan': 'To work with public bodies to fully recognise their responsibilityfor setting the right historic narrative, promoting and delivering a balanced, authentic and decolonised account of the past'. The action plan includes a specific action of 'appropriately addressing the way in which people and events with known historical associations to slavery and colonialism are commemorated' in our public spaces and collections, 'acknowledging the harm done by their actions and reframing the presentation of their legacy to fully recognise this.' The guidance also fulfils a recommendation in the report of the Senedd Culture, Welsh Language and Communications Committee, published in March 2021, 'Set in Stone? A report on who gets remembered in public spaces'. This recommended that Welsh Government should provide clear guidance that would present a route-map for decision making in relation to both historical and future acts of commemoration. The audit of commemoration in Wales demonstrated very clearly the extent to which legacies of the slave trade and the British empire are still visible in our public places. The purpose of the guidance is to help public bodies deal with those legacies. The guidance also addresses the diversity of Welsh society, and the fact that many of its characteristics are barely visible in public commemorations. For example, very few people of black, Asian or minority ethnic heritage, and very few named women, have been publicly commemorated in Wales, and it would be difficult to find any representation of disabled and LGBTQ+ people. So, as we reflect on who is commemorated already, we should also reflect on who and what is missing, taking opportunities to address under-representation, and respond to changing values, as well as to deepen our understanding of historical issues and events. The guidance sets out best practice for decision making and is not mandatory. Its focus is on how to make good decisions rather than on what decisions to make. It is in two parts. Part 1 introduces the issues around public commemoration and its impact, and part 2 sets out four steps that public bodies should take in order to address these issues and realise the contribution of public commemoration to the achievement of an anti-racist Wales. These four steps are: establishing a framework for inclusive decision making; setting clear objectives for public commemoration; establishing criteria for decision making; and, taking action to meet objectives and address the issues raised by public commemoration. Taking all these steps will help public bodies to discharge their responsibilities under the specific action included in the 'Anti-racist Wales Action Plan'. It will also enable them to use public commemorations more generally to contribute to an anti-racist Wales, and to deepen understanding of our past and its legacies, and to celebrate the achievements of our diverse society. The guidance is focused on permanent and deliberate commemoration in public places - that is, statues, sculptures, and plaques - and the names of streets and public buildings. There are many such commemorations in Wales, and past decisions about who or what to honour - decisions that were often taken by a small elite - remain highly visible in our public spaces. Many of them add character to our surroundings and, by offering a visible reminder of people and events in the past, they can prompt historical enquiry. But, as the audit of commemoration in Wales has shown, that enquiry can sometimes lead us to dark places in our past, especially where figures linked with the slave trade and colonial exploitation are literally put on a pedestal. The commemorations that we have inherited don't necessarily reflect our values, but they may still be able to earn their place if we use them actively to learn about how earlier generations viewed the world, to reflect on the different way we view the world today, and to provoke thought rather than division. The recent re-interpretations of Thomas Picton, through information panels adjacent to the monument in Carmarthen and through the re-framing of his portrait in Amgueddfa Cymru, are intended to do just that. And, just as we have inherited these legacies that tell us something about the values of the past, so we should consider bequeathing something to future generations that presents what we value as we strive to achieve a more equal Wales. We can do that through the way we treat existing commemorations, we can do it through who we choose to commemorate in future, but we must also do it through the way in which decisions about commemorations are made. The guidance assumes that decisions should be made locally, grounded in inclusive practices that encourage public bodies to listen and respond to the full diversity of our communities. Development of the guidance itself was fully informed by a series of workshops attended by a broad spectrum of stakeholders with relevant lived experience. I'd like to thank the workshop attendees and all those who gave their time to contribute to the development of this guidance, including Gaynor Legall who led the original task and finish group and kindly commented on earlier drafts. The public consultation exercise that starts today gives another opportunity for different voices to be heard. Diolch yn fawr.
Welsh: Bwriad y canllawiau hyn yw helpu cyrff cyhoeddus i wneud penderfyniadau da sy'n rheoli risgiau yn ymwneud â phynciau dadleuol, sy'n cymryd cyfleoedd i greu perthynas fwy gwybodus â'n hanes, ac sy'n wirioneddol dathlu amrywiaeth ein cymunedau. Mae'r canllawiau yn cyflawni ymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu i fynd i'r afael yn llawn ag argymhellion 'Y Fasnach mewn Caethweision a'r Ymerodraeth Brydeinig: Archwiliad o Goffáu yng Nghymru', a gyhoeddwyd am y tro cyntaf ym mis Tachwedd 2020, ac a ailgyhoeddwyd gyda gwelliannau flwyddyn yn ddiweddarach. Mae'r canllawiau hefyd yn cefnogi un o nodau 'Cynllun Gweithredu Cymru wrth-hiliol' Llywodraeth Cymru'n uniongyrchol: 'Gweithio gyda chyrff cyhoeddus i gydnabod eu cyfrifoldeb yn llawn i osod y naratif hanesyddol cywir, gan hyrwyddo a chyflwyno cyfrif cytbwys, dilys a dadwladychol o'r gorffennol'. Mae'r cynllun gweithredu'n cynnwys cam penodol sef, 'Mynd i'r afael yn briodol â'r ffordd y coffeir pobl a digwyddiadau gyda chysylltiadau hanesyddol hysbys i gaethwasiaeth a gwladychiaeth' yn ein manau a'n casgliadau cyhoeddus, 'gan gydnabod y niwed a wnaed gan eu gweithredoedd ac ail-fframio'r modd y cyflwynir eu gwaddol i gydnabod hyn yn llawn.' Mae'r canllawiau hefyd yn cyflawni argymhelliad yn adroddiad Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu'r Senedd, a gyhoeddwyd ym mis Mawrth 2021, 'Ar gof a chadw. Adroddiad ar bwy sy'n cael eu coffáu mewn mannau cyhoeddus'. Argymhellodd hyn y dylai Llywodraeth Cymru ddarparu canllawiau clir a fyddai'n cyflwyno canllaw ar gyfer gwneud penderfyniadau mewn cysylltiad â gweithredoedd hanesyddol a choffáu yn y dyfodol. Dangosodd yr archwiliad o goffáu yng Nghymru yn glir iawn i ba raddau y mae gwaddol y fasnach gaethwasiaeth a'r ymerodraeth Brydeinig i'w weld o hyd yn ein mannau cyhoeddus. Pwrpas y canllawiau yw helpu cyrff cyhoeddus i ymdrin â'r gwaddol hwnnw. Mae'r canllawiau hefyd yn mynd i'r afael ag amrywiaeth y gymdeithas Gymreig, a'r ffaith nad yw llawer o'i nodweddion i'w gweld bron mewn cofadeiliau cyhoeddus. Er enghraifft, ychydig iawn o bobl o dreftadaeth ddu, Asiaidd neu leiafrifoedd ethnig, ac ychydig iawn o fenywod penodol, sydd wedi cael eu coffáu'n gyhoeddus yng Nghymru, ac fe fyddai'n anodd dod o hyd i unrhyw gynrychiolaeth o bobl anabl a LHDTQ+. Felly, wrth i ni fyfyrio ar bwy sy'n cael ei goffáu'n barod, dylem ni hefyd fyfyrio ar bwy a beth sydd ar goll, cymryd cyfleoedd i fynd i'r afael â thangynrychiolaeth, ac ymateb i werthoedd sy'n newid, yn ogystal â dyfnhau ein dealltwriaeth o faterion a digwyddiadau hanesyddol. Mae'r canllawiau'n nodi'r arfer gorau ar gyfer gwneud penderfyniadau ac nid yw'n orfodol. Mae eu pwyslais ar sut i wneud penderfyniadau da yn hytrach nag ar ba benderfyniadau i'w gwneud. Mae mewn dwy ran. Mae Rhan 1 yn cyflwyno'r materion sy'n gysylltiedig â choffáu cyhoeddus a'i effaith, ac mae Rhan 2 yn nodi pedwar cam y dylai cyrff cyhoeddus eu cymryd er mwyn mynd i'r afael â'r materion hyn a gwireddu cyfraniad coffáu'r cyhoedd i gyflawni Cymru wrth-hiliol. Y pedwar cam hyn yw: sefydlu fframwaith ar gyfer gwneud penderfyniadau cynhwysol; gosod amcanion clir ar gyfer coffáu cyhoeddus; sefydlu meini prawf ar gyfer gwneud penderfyniadau; a, gweithredu i gyflawni amcanion a mynd i'r afael â'r materion a godwyd gan goffáu cyhoeddus. Bydd cymryd yr holl gamau hyn yn helpu cyrff cyhoeddus i gyflawni eu cyfrifoldebau o dan y camau penodol sydd wedi'u cynnwys yn y 'Cynllun Gweithredu Cymru wrth-hiliol'. Bydd hefyd yn eu galluogi i ddefnyddio coffáu cyhoeddus yn fwy cyffredinol i gyfrannu at Gymru wrth-hiliol, ac i ddyfnhau dealltwriaeth o'n gorffennol a gwaddol hynny, ac i ddathlu cyflawniadau ein cymdeithas amrywiol. Mae'r canllawiau'n canolbwyntio ar goffáu parhaol a bwriadol mewn mannau cyhoeddus - hynny yw, cerfluniau, delwau, a phlaciau - ac enwau strydoedd ac adeiladau cyhoeddus. Mae llawer o goffáu o'r fath yng Nghymru, a phenderfyniadau'r gorffennol ynglŷn â phwy neu beth i'w anrhydeddu - penderfyniadau a oedd yn aml yn cael eu gwneud gan elît bach - yn parhau i fod yn weladwy iawn yn ein mannau cyhoeddus. Mae llawer ohonyn nhw yn ychwanegu cymeriad at ein hamgylchfyd a, drwy gynnig atgof gweladwy o bobl a digwyddiadau yn y gorffennol, gallan nhw ysgogi ymholiad hanesyddol. Ond, fel y dangosodd yr archwiliad o goffáu yng Nghymru, gall yr ymholiad hwnnw weithiau ein harwain at lefydd tywyll yn ein gorffennol, yn enwedig pan fo ffigyrau sy'n gysylltiedig â'r fasnach gaethweision ac ecsbloetio trefedigaethol yn llythrennol yn cael eu rhoi ar bedestal. Nid yw'r coffáu yr ydym wedi ei etifeddu o reidrwydd yn adlewyrchu ein gwerthoedd, ond efallai y byddant yn dal i allu ennill eu lle os ydym yn eu defnyddio'n weithredol i ddysgu am sut yr oedd cenedlaethau'r gorffennol yn edrych ar y byd, i fyfyrio ar y ffordd wahanol yr ydym yn gweld y byd heddiw, ac i ennyn myfyrio yn hytrach nag ymraniadau. Bwriad yr ail-ddehongli diweddar ar Thomas Picton, trwy baneli gwybodaeth gerllaw'r heneb yng Nghaerfyrddin a thrwy ail-fframio ei bortread yn Amgueddfa Cymru, yw gwneud yr union beth hynny. Ac, yn union fel yr ydym ni wedi etifeddu'r gwaddol hwn sy'n dweud rhywbeth wrthym ni am werthoedd y gorffennol, felly dylem ystyried gadael rhywbeth i genedlaethau'r dyfodol sy'n cyflwyno'r hyn yr ydym yn ei werthfawrogi wrth i ni ymdrechu i sicrhau Cymru fwy cyfartal. Gallwn wneud hynny drwy'r ffordd yr ydym yn trin coffáu presennol, gallwn ei wneud drwy bwy yr ydym ni'n dewis ei goffáu yn y dyfodol, ond mae'n rhaid i ni hefyd ei wneud drwy'r ffordd y gwneir penderfyniadau am goffáu. Mae'r canllawiau yn tybio y dylid gwneud penderfyniadau yn lleol, wedi'u seilio mewn arferion cynhwysol sy'n annog cyrff cyhoeddus i wrando ac ymateb i amrywiaeth lawn ein cymunedau. Cafodd datblygiad y canllawiau ei hun ei lywio'n llawn gan gyfres o weithdai a fynychwyd gan sbectrwm eang o randdeiliaid gyda phrofiad bywyd perthnasol. Hoffwn ddiolch i'r rhai ddaeth i'r gweithdy ac i bawb a roddodd o'u hamser i gyfrannu at ddatblygu'r canllawiau hyn, gan gynnwys Gaynor Legall a arweiniodd y grŵp gorchwyl a gorffen gwreiddiol ac a wnaeth sylwadau caredig ar ddrafftiau cynharach. Mae'r ymarfer ymgynghori cyhoeddus sy'n dechrau heddiw yn rhoi cyfle arall i leisiau gwahanol gael eu clywed. Diolch yn fawr.