English: Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Can I begin by thanking Members for their contributions today, because I think the number of contributors is testament to the strong feeling in this Assembly that we need to effectively prevent domestic abuse, sexual violence and violence against women, and redouble and renew our efforts to make sure that this legislation is effective? There have been quite a number of common themes, and I think the strongest one has been around education and healthy relationships, and understandably so if we're talking about prevention, obviously; we need to make sure that in the earliest years and throughout school and beyond, our young people are receiving the right messages and developing the right attitudes. So, on the points made around a mandatory approach, however it's shaped and however it's carried forward, we must be confident that our schools will consistently and effectively teach healthy relationships to our pupils. Obviously, Donaldson is absolutely key as far as schools are concerned, and we also have measures in this legislation for further and higher education. This was recognised in the contributions today. We must make sure that we get it right as far as education is concerned, so I was very pleased to hear the Cabinet Secretary recognise that and, indeed, refer to discussions with colleagues to ensure that we do have that consistent approach required of our education system. Obviously the committee, and I'm sure all Members here and stakeholders outside, will be following developments very carefully and closely as far as that's concerned. There are also general themes, Dirprwy Lywydd, around the pace of the implementation, the effectiveness of implementation, and many examples given in terms of recommendations from the committee and the responses from Government as to how that needs to be looked at again and taken forward in as timely and effective a way as possible. Again, I was very pleased to hear the Cabinet Secretary recognise those concerns in the committee's report and in the debate today, and, again, undertake to refocus Welsh Government's energies and work to ensure that those concerns are properly understood and acted upon. Again, I'm sure everybody here, the committee and stakeholders outside, will follow developments very closely as far as that's concerned. Some of the more specific points raised, Dirprwy Lywydd, I think, were very interesting for us. There are aspects around training, underlining training, which came across very strongly in the evidence that we took, so that the requirements of this legislation should logically and obviously, really, be aligned with the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 and the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, to ensure that those local authorities and others required to implement this legislation can do so in a cost-effective way by aligning their training efforts around those different pieces of legislation. Because they do complement each other, they do require many things in common, and so that's, I think, quite a commonsense approach to take. I think Dawn Bowden was absolutely right, and it was referred to by the Cabinet Secretary, in terms of coercive abuse and controlling attitudes, and how significant that is in a general picture of abuse. So, we do need to make sure that, coming back to healthy relationships education, it is mindful of that particular aspect of abuse, and it does make sure that the healthy attitudes that are developed through education avoid those potential pitfalls. It is a wide-ranging scene when we look at the abuse that occurs; it's not always what people would most readily and obviously think of, and we have to ensure that healthy relationships education captures all aspects of abuse. The good practice guide is obviously very useful in terms of schools, and we do need to ensure, as Rhianon Passmore said, that there is a consistent approach taken to that. Also, I think, we should recognise the strength of what Jenny Rathbone said around female genital mutilation, the work going on in pioneer schools, and Donaldson, and, again, how Estyn inspects. That must be at the forefront of development that takes place. Joyce Watson spoke, as she did effectively in committee, on the independent violence against women advisers and the multi-agency groupings, and the importance of joining up with UK Government and the police and crime commissioners, and, again, I very much welcomed that contribution, because it is very important to this debate. Janet Finch-Saunders, again, referred to the national adviser and some of the capacity issues that the Cabinet Secretary recognised. And it was good to hear the Cabinet Secretary talk about his view that we do need to look at these matters again, and, indeed, he has taken action and will consider matters further. Dirprwy Lywydd, I can see you indicating that time is very short - very short indeed - so I will conclude by thanking everyone, particularly the Cabinet Secretary because he really did listen to the debate and respond to the committee's concerns. I know that, as we go forward, we will continue to work very closely with the Cabinet Secretary to make sure that there is that renewed focus and commitment from Welsh Government to ensure that this extremely important legislation, recognised by all the contributions today and our committee report and the stakeholders concerned, is now the subject of renewed focus and action from Welsh Government to ensure that that effective and timely implementation is driven forward. Diolch yn fawr.
Welsh: Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi ddechrau drwy ddiolch i'r Aelodau am eu cyfraniadau heddiw, gan fy mod yn meddwl bod nifer y cyfranwyr yn dyst i'r teimlad cryf yn y Cynulliad hwn fod angen i ni fynd ati i bob pwrpas i atal cam-drin domestig, trais rhywiol a thrais yn erbyn menywod, a chynyddu ac adnewyddu ein hymdrechion i wneud yn siŵr fod y ddeddfwriaeth hon yn effeithiol? Cafwyd cryn nifer o themâu cyffredin, ac rwy'n credu mai'r gryfaf yw'r un yn ymwneud ag addysg a pherthynas iach, ac yn ddealladwy felly os ydym yn sôn am atal, yn amlwg; mae angen i ni wneud yn siŵr fod ein pobl ifanc yn y blynyddoedd cynharaf a thrwy'r ysgol a thu hwnt yn cael y negeseuon cywir ac yn datblygu'r agweddau cywir. Felly, ar y pwyntiau a wnaed ynglŷn â dull gorfodol o weithredu, ar ba ffurf bynnag, ac ym mha ffordd bynnag y caiff ei ddatblygu, mae'n rhaid i ni fod yn hyderus y bydd ein hysgolion yn rhoi addysg perthynas iach i'n disgyblion yn gyson ac yn effeithiol. Yn amlwg, mae Donaldson yn hollol allweddol o ran yr ysgolion, ac mae gennym fesurau yn y ddeddfwriaeth hefyd ar gyfer addysg bellach ac addysg uwch. Cafodd hyn ei gydnabod yn y cyfraniadau heddiw. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr ein bod yn cael pethau'n iawn o ran addysg, felly roeddwn yn falch iawn o glywed Ysgrifennydd y Cabinet yn cydnabod hynny ac yn wir, yn cyfeirio at drafodaethau gyda chyd-Aelodau i sicrhau bod gennym y dull cyson y mae gofyn i ni ei gael yn ein system haddysg. Yn amlwg, bydd y pwyllgor, a phob Aelod yma, rwy'n siŵr, a rhanddeiliaid y tu allan, yn dilyn y datblygiadau'n ofalus ac yn fanwl iawn mewn perthynas â hynny. Mae yna themâu cyffredinol hefyd, Ddirprwy Lywydd, yn ymwneud â chyflymder y gweithredu, effeithiolrwydd y gweithredu, a chafwyd sawl enghraifft o argymhellion gan y pwyllgor a'r ymatebion gan y Llywodraeth ynglŷn â sut y mae angen edrych ar hynny eto a'i ddatblygu mor amserol ac effeithiol ag y bo modd. Unwaith eto, rwy'n falch iawn o glywed Ysgrifennydd y Cabinet yn cydnabod y pryderon hynny yn adroddiad y pwyllgor ac yn y ddadl heddiw, ac unwaith eto, yn ymrwymo i ailffocysu egni Llywodraeth Cymru a gweithio i sicrhau bod y pryderon hynny'n cael eu deall yn briodol a bod camau'n cael eu rhoi ar waith yn eu cylch. Unwaith eto, rwy'n siŵr y bydd pawb yma, y pwyllgor a'r rhanddeiliaid y tu allan, yn dilyn y datblygiadau'n agos iawn o ran hynny. Rwy'n meddwl bod rhai o'r pwyntiau mwy penodol a grybwyllwyd yn ddiddorol iawn i ni, Ddirprwy Lywydd. Mae yna agweddau'n ymwneud â hyfforddiant, tanlinellu hyfforddiant, a gafodd eu cyfleu'n gryf iawn yn y dystiolaeth a gawsom, fel y dylai gofynion y ddeddfwriaeth hon gyd-fynd yn rhesymegol ac yn amlwg mewn gwirionedd â Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 a Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, er mwyn sicrhau y gall yr awdurdodau lleol ac eraill y mae gofyn iddynt weithredu'r ddeddfwriaeth hon wneud hynny mewn ffordd gosteffeithiol drwy gysoni eu hymdrechion hyfforddi o gwmpas y gwahanol ddeddfau hyn. Oherwydd maent yn ategu ei gilydd, maent yn galw am lawer o bethau sy'n gyffredin rhyngddynt, ac felly mae honno, rwy'n meddwl, yn ymagwedd go synhwyrol. Rwy'n meddwl bod Dawn Bowden yn llygad ei lle, a chyfeiriodd Ysgrifennydd y Cabinet at yr hyn a ddywedodd am gam-drin gorthrechol ac agweddau cyfyngol, a pha mor arwyddocaol yw hynny yn y darlun cyffredinol o gam-drin. Felly, mae angen i ni wneud yn siŵr, wrth ddod yn ôl at addysg perthynas iach, ei bod yn cadw'r agwedd benodol honno ar gam-drin mewn cof, a'i bod yn sicrhau bod yr agweddau iach sy'n cael eu datblygu drwy addysg yn osgoi'r peryglon posibl hynny. Mae'n ddarlun eang pan edrychwn ar y cam-drin sy'n digwydd; nid yw bob amser yr hyn y buasai pobl yn ei feddwl yn syth ac yn fwyaf amlwg, ac mae'n rhaid i ni sicrhau bod addysg perthynas iach yn cynnwys pob agwedd ar gam-drin. Mae'r canllaw arferion da yn amlwg yn ddefnyddiol iawn o ran ysgolion, ac mae angen inni sicrhau, fel y dywedodd Rhianon Passmore, fod yna ddull cyson o weithredu ar hynny. Hefyd, rwy'n meddwl y dylem gydnabod cryfder yr hyn a ddywedodd Jenny Rathbone ynglŷn ag anffurfio organau cenhedlu benywod, y gwaith sy'n digwydd mewn ysgolion arloesi, a Donaldson, ac unwaith eto, sut y mae Estyn yn arolygu. Rhaid i hynny fod yn flaenllaw yn y datblygiadau sy'n digwydd. Siaradodd Joyce Watson, fel y gwnaeth yn effeithiol yn y pwyllgor, am y cynghorwyr annibynnol ar drais yn erbyn menywod a'r grwpiau amlasiantaeth, a phwysigrwydd uno â Llywodraeth y DU a'r comisiynwyr heddlu a throseddu, ac unwaith eto, roeddwn yn croesawu'r cyfraniad hwnnw'n fawr, gan ei fod yn bwysig iawn i'r ddadl hon. Cyfeiriodd Janet Finch-Saunders, unwaith eto, at y cynghorydd cenedlaethol a rhai o'r problemau capasiti yr oedd Ysgrifennydd y Cabinet yn eu cydnabod. Ac roedd yn dda clywed Ysgrifennydd y Cabinet yn siarad am ei farn fod angen i ni edrych ar y materion hyn eto, ac yn wir, mae wedi gweithredu a bydd yn ystyried materion ymhellach. Ddirprwy Lywydd, gallaf eich gweld yn nodi bod amser yn brin iawn - yn fyr iawn wir - felly fe orffennaf drwy ddiolch i bawb, yn enwedig Ysgrifennydd y Cabinet am ei fod wedi gwrando o ddifrif ar y ddadl ac wedi ymateb i bryderon y pwyllgor. Wrth inni symud ymlaen, gwn y byddwn yn parhau i weithio'n agos iawn gydag Ysgrifennydd y Cabinet i wneud yn siŵr fod ffocws ac ymrwymiad o'r newydd gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod y ddeddfwriaeth hynod bwysig hon, a gafodd ei chydnabod yn yr holl gyfraniadau heddiw ac yn ein hadroddiad pwyllgor a chan y rhanddeiliaid dan sylw, bellach yn destun ffocws a gweithredu o'r newydd gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod y gweithredu effeithiol ac amserol hwnnw'n cael ei yrru yn ei flaen. Diolch yn fawr.