English: I would like to place on record my thanks to the committee clerks and all those who gave evidence to our committee during the course of our inquiry, and to our dedicated Chair. It is a sad indictment of our society when you consider that around one in five of people in Wales are lonely. Over half of people aged over 25 live alone and research by Age UK found that many older people can go five or six days without speaking to a single person. Research shows that loneliness and social isolation are as damaging to our health as smoking three quarters of a pack of cigarettes a day. Loneliness increases the chances of an early death by around 45 per cent and is associated with an increased risk of developing coronary heart disease and stroke. Lonely individuals are also at higher risk of the onset of disability and also suicide. In a work capacity, someone once said to me, 'You're asking me to confide in you and to tell you what is wrong, but you don't know of my yesterdays or even my todays, but you can help me maybe have a better tomorrow.' It is therefore incumbent upon us all to make people feel worth while and wanted. I was therefore delighted when our committee opted to undertake an inquiry into loneliness and isolation, given the real public health concerns. Witnesses to our inquiry all underlined the health impacts of loneliness and isolation as well as outlining the myriad causes of and contributory factors to loneliness and isolation. One thing was clear: although loneliness can strike at any age, it is particularly heartfelt in our older population. Closure of post offices, banks, local shops, community services, public toilets, and the growing trend to automation have all contributed to a situation whereby many older people go days and weeks without speaking to another human being. We also learnt of the fantastic work being undertaken by voluntary groups across Wales to address loneliness and end isolation by providing a whole raft of activities and support services - Men's Sheds, for example. Whether it's Ffrind i Mi in south-east Wales, Welcome Visitor at Home in south-west Wales, Ponthafren in mid Wales, or Contact the Elderly in north Wales, these organisations, and hundreds like them, plug the gaps left by our shrinking social care sector. They are pivotal in addressing loneliness and isolation. It is our job to ensure that these groups are supported and funded to continue doing what they do, across every part of Wales. Our committee recommended that the Welsh Government works with the voluntary sector and local government to secure the funding stability needed by these organisations by introducing three-year funding programmes. I had hoped the Welsh Government would fully accept all six of our recommendations. It is therefore disappointing that the Welsh Government could not fully commit to this recommendation. You accept that short-term funding can be costlier, but wish the flexibility to make short-term decisions. Short-term decisions based on financial pressures are just the sort of decisions we have to move away from. Welsh Government are proud of their invest-to-save programme. Well, the London School of Economics have undertaken research that shows that every £1 invested in addressing loneliness and isolation can save £3 in costs to our NHS. These voluntary organisations are a lifeline to our older people and deserve Government support. I urge the Welsh Government to reconsider and to accept all of our recommendations. Diolch yn fawr.
Welsh: Hoffwn gofnodi fy niolch i glercod y pwyllgor a'r rhai a roddodd dystiolaeth i'n pwyllgor yn ystod ein hymchwiliad, ac i'n Cadeirydd ymroddedig. Mae'n feirniadaeth drist ar ein cymdeithas pan ystyriwch fod tua un o bob pump o bobl Cymru yn unig. Mae dros hanner y bobl dros 25 oed yn byw ar eu pen eu hunain a chanfu ymchwil gan Age UK fod llawer o bobl hŷn yn gallu mynd am bump neu chwech o ddyddiau heb siarad ag unrhyw berson arall. Dengys gwaith ymchwil fod unigrwydd ac unigedd cymdeithasol mor niweidiol i'n hiechyd â smygu tri chwarter pecyn o sigaréts y dydd. Mae unigrwydd yn cynyddu'r perygl o farwolaeth gynnar tua 45 y cant, ac mae'n gysylltiedig â mwy o risg o ddatblygu clefyd coronaidd y galon a strôc. Mae unigolion unig hefyd yn wynebu risg uwch o fynd yn anabl, a risg uwch o gyflawni hunanladdiad. Dywedodd rhywun wrthyf unwaith yn rhinwedd fy ngwaith, 'Rydych yn gofyn i mi ymddiried ynoch a dweud wrthych beth sydd o'i le, ond nid ydych yn gwybod dim am fy ddoeau na hyd yn oed am fy heddiw, ond efallai y gallwch helpu i mi gael gwell yfory.' Felly, mae'n ddyletswydd ar bawb ohonom i wneud i bobl deimlo eu bod yn werthfawr. Felly roeddwn yn falch iawn pan benderfynodd ein pwyllgor gynnal ymchwiliad i unigrwydd ac unigedd, o ystyried y pryderon iechyd cyhoeddus go iawn. Tanlinellodd tystion i'n hymchwiliad holl effeithiau unigrwydd ac unigedd ar iechyd, yn ogystal ag amlinellu'r myrdd o achosion a ffactorau sy'n cyfrannu at unigrwydd ac unigedd. Roedd un peth yn glir: er y gall unigrwydd daro ar unrhyw oedran, fe'i teimlir yn arbennig o ddwfn ymhlith ein poblogaeth hŷn. Mae cau swyddfeydd post, banciau, siopau lleol, gwasanaethau cymunedol, toiledau cyhoeddus, a'r duedd gynyddol i awtomeiddio oll wedi cyfrannu at sefyllfa lle mae llawer o bobl hŷn yn mynd am ddyddiau ac wythnosau heb siarad â bod dynol arall. Clywsom hefyd am y gwaith gwych a wneir gan grwpiau gwirfoddol ledled Cymru i fynd i'r afael ag unigrwydd a rhoi diwedd ar unigedd drwy ddarparu llu o weithgareddau a gwasanaethau cymorth - Siediau Dynion, er enghraifft. Boed yn Ffrind i Mi yn ne-ddwyrain Cymru, y prosiect croeso i ymwelydd yn y cartref yn ne-orllewin Cymru, Ponthafren yng nghanolbarth Cymru, neu Cyswllt â'r Henoed yng ngogledd Cymru, mae'r sefydliadau hyn, a channoedd o rai tebyg, yn llenwi'r bylchau a adawyd gan ein sector gofal cymdeithasol sy'n crebachu. Maent yn ganolog ar gyfer mynd i'r afael ag unigrwydd ac unigedd. Ein gwaith ni yw sicrhau bod y grwpiau hyn yn cael eu cefnogi a'u hariannu i barhau i wneud yr hyn a wnânt ar draws pob rhan o Gymru. Roedd ein pwyllgor yn argymell bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r sector gwirfoddol a llywodraeth leol i sicrhau sefydlogrwydd y cyllid sydd ei angen ar y sefydliadau hyn drwy gyflwyno rhaglenni ariannu tair blynedd. Roeddwn wedi gobeithio y byddai Llywodraeth Cymru yn derbyn pob un o'n chwe argymhelliad yn llawn. Felly, mae'n siomedig na allai Llywodraeth Cymru ymrwymo'n llawn i'r argymhelliad hwn. Rydych yn derbyn bod cyllid tymor byr yn gallu bod yn ddrutach, ond eisiau'r hyblygrwydd i wneud penderfyniadau tymor byr. Penderfyniadau tymor byr sy'n seiliedig ar bwysau ariannol yw'r union fath o benderfyniadau sy'n rhaid inni symud oddi wrthynt. Mae Llywodraeth Cymru'n falch o'i rhaglen buddsoddi i arbed. Wel, mae Ysgol Economeg Llundain wedi cynnal ymchwil sy'n dangos y gall pob £1 a fuddsoddir i fynd i'r afael ag unigrwydd ac unigedd arbed £3 mewn costau i'n GIG. Mae'r sefydliadau gwirfoddol hyn yn achubiaeth i bobl hŷn ac yn haeddu cefnogaeth y Llywodraeth. Rwy'n annog Llywodraeth Cymru i ailystyried ac i dderbyn pob un o'n hargymhellion. Diolch yn fawr.