English: Diolch, Llywydd. The pandemic is coming at a huge cost to Wales. Two thousand one hundred and twenty-two individuals have sadly lost their lives to date, and the situation is far from being under control, or even contained. One only needs to look no further than here in north Wales, which has 635.7 confirmed cases per 100,000 of population, with many more tests required. Constituents reasonably question whether the Welsh Government has done everything possible to support them. Yes, we face unprecedented circumstances, but in a true and healthy democracy, the measures taken by this Government must be open to transparency and scrutiny. That is clear from listening to some of the contributions to this important debate. Angela Burns - lack of PPE, failure to protect the most vulnerable in our care homes, a chaotic testing regime, lack of data collection. Russ George on the problems facing our businesses with mixed messaging, confusion around financial support and the immense damage to our local economy. Testing has been and continues to be shambolic. Despite the Government's own targets of 5,000 and 9,000 tests per day, we are still only managing 2,492; seriously delayed testing of our symptomatic care home residents and those returning from hospital to care homes, with symptomatic care home workers causing huge risk; and then the scandal of the universal testing announcement for care homes only made on 16 May, despite many obvious calls, from us even, for this to come sooner to protect our most vulnerable. Sadly, they have been failed. A constituent of mine, 94 years old, falling, breaking their hip, going into Glan Clwyd, where she sadly contracted COVID-19 and has since passed away. Others pressured into signing 'do not attempt CPR' forms. Cancer charities concerned that Wales is not opening up COVID-19-free cancer centres as is happening in England, Scotland and Northern Ireland. Thirteen thousand shielding letters for our most vulnerable going to the wrong address. Misleading Welsh Government announcements: £40 million for adult social care on 17 April - reality: this is only related to local authority-commissioned adult social care. A £500 bonus for care staff announced on 1 May - reality: not all working in the social care sector will receive this, and those who do will see this reduced through tax and impact on benefits, the Welsh Government not having done its homework on this before announcing it. An announcement on 6 May of £26 million to support our small charities - still great uncertainty as to how this will be allocated and to whom. The Welsh Government is also responsible for mixed messaging on education, self-isolation and support for businesses. I would stress that we will reject the amendment by the Minister for Finance and Trefnydd. Her amendment and suggestions to remove 'Welsh Parliament appointed, judge-led' speaks volumes and shows up an absolute fear of scrutiny and independent challenge. Such a desire to remove the actual target set indicates a sheer inability to accept judgment. Too often in this Senedd, in my time as a Member, over the past nine years, serious inquiries have been previously commissioned, yet they have never been delivered. Now, with such a global emergency, requiring strong, transparent leadership from this Government in Wales, the only way to seek truth and honest answers is by no less than an independent, Welsh Parliament-appointed, judge-led inquiry, and this, in all fairness, must be delivered before the Senedd elections next May. As has been said earlier in this debate, those who've sadly lost their lives, and their families, those who've worked hard in our social care and the NHS and other services across Wales - they deserve it. At the end of the day, from an independent inquiry will come the transparency that we all seek, and I would ask and plead with the Welsh Labour Government not to shirk away from the greatest responsibility that they hold, and that is to allow absolute scrutiny and challenge. Diolch yn fawr iawn.
Welsh: Diolch, Llywydd. Mae cost enfawr i'r pandemig yng Nghymru. Mae dwy fil, un cant a dau ddeg dau o unigolion wedi colli eu bywydau hyd yn hyn, yn anffodus, ac mae'r sefyllfa ymhell o fod dan reolaeth, neu wedi ei ffrwyno hyd yn oed. Nid oes angen i neb edrych ymhellach nag yma yn y Gogledd, sydd ag 635.7 o achosion i bob 100,000 o'r boblogaeth, gyda llawer mwy o brofion yn angenrheidiol. Mae etholwyr gyda phob rheswm yn amau a yw Llywodraeth Cymru wedi gwneud popeth sy'n bosibl i'w cefnogi nhw. Ydym, rydym yn wynebu amgylchiadau na welwyd eu tebyg o'r blaen, ond mewn democratiaeth wirioneddol ac iach, mae'n rhaid i'r mesurau a gymerir gan y Llywodraeth hon fod yn agored i dryloywder a chraffu. Mae hynny'n amlwg o wrando ar rai o'r cyfraniadau i'r ddadl bwysig hon. Angela Burns - diffyg cyfarpar diogelu personol, methiant i ddiogelu'r rhai mwyaf agored i niwed yn ein cartrefi gofal ni, trefn brofi afreolus, diffyg casglu data. Russ George ar y problemau sy'n wynebu ein busnesau ni gyda negeseuon cymysglyd, dryswch ynghylch cymorth ariannol a'r difrod enfawr i'n heconomi leol. Mae'r profi wedi bod yn annibendod ac mae'n parhau i fod felly. Er gwaethaf targedau'r Llywodraeth ei hunan o 5,000 a 9,000 o brofion y dydd, dim ond 2,492 yr ydym ni'n llwyddo i'w cwblhau; oedi difrifol wrth brofi ein preswylwyr mewn cartrefi gofal sy'n symptomatig a'r rhai sy'n dychwelyd o'r ysbyty i gartrefi gofal, gyda gweithwyr cartref gofal sy'n symptomatig yn achosi risg enfawr; ac yna sgandal y cyhoeddiad ynglŷn â phrofi cyffredinol ar gyfer cartrefi gofal a wnaed ddim ond ar 16 Mai, a hynny er gwaethaf llawer o alwadau amlwg, gennym ni hyd yn oed, fod angen i hyn ddigwydd yn gynt er mwyn diogelu'r rhai sydd fwyaf agored i niwed. Yn anffodus, maen nhw wedi cael eu siomi. Torrodd un o'm hetholwyr i, a oedd yn 94 oed, ei chlun wrth syrthio a mynd i mewn i Ysbyty Glan Clwyd, lle daliodd hi'r COVID-19 ac fe gollodd hi'r dydd wedi hynny. Roedd eraill dan bwysau i lofnodi ffurflenni 'peidiwch ag adfywio'. Roedd elusennau canser yn pryderu nad yw Cymru yn agor canolfannau canser sy'n rhydd o COVID-19, fel sy'n digwydd yn Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Anfonwyd tair mil ar ddeg o lythyrau i'r unigolion a warchodir sydd fwyaf agored i niwed i'r cyfeiriadau anghywir. Cyhoeddiadau camarweiniol gan Lywodraeth Cymru: £40 miliwn ar gyfer gofal cymdeithasol i oedolion ar 17 Ebrill - y gwirionedd: nid yw hyn ond yn ymwneud â gofal cymdeithasol i oedolion a gomisiynir gan yr awdurdod lleol yn unig. A £500 o fonws i staff gofal a gyhoeddwyd ar 1 Mai - y gwirionedd: ni fydd pawb sy'n gweithio yn y sector gofal cymdeithasol yn cael y bonws hwn, ac fe fydd y rhai sy'n ei gael yn ei weld yn lleihau drwy drethiant a'i effaith ar fudd-daliadau, am nad oedd Llywodraeth Cymru wedi gwneud ei gwaith cartref yn hyn o beth cyn ei gyhoeddi. Cyhoeddiad ar 6 Mai o £26 miliwn i gefnogi ein helusennau bach - mae ansicrwydd mawr o hyd ynghylch sut y bydd hyn yn cael ei ddyrannu ac i bwy. Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn gyfrifol am anfon negeseuon cymysg ynglŷn ag addysg, hunanynysu a chymorth i fusnesau. Rwyf am bwysleisio y byddwn ni'n gwrthod y gwelliant gan y Gweinidog Cyllid a'r Trefnydd. Mae ei gwelliant a'i hawgrymiadau i hepgor 'A benodir gan Lywodraeth Cymru ac a arweinir gan farnwr' yn dweud y cwbl ac yn arwydd o ymgais i gilio'n llwyr oddi wrth graffu a her annibynnol. Mae'r awydd i ddileu'r targed gwirioneddol a bennwyd yn dangos anallu llwyr i dderbyn cael eu barnu. Yn rhy aml yn y Senedd hon, yn fy amser i'n Aelod yma, dros y naw mlynedd diwethaf, mae ymchwiliadau difrifol wedi cael eu comisiynu cyn hyn, ond ni chawsant erioed eu cwblhau. Yn awr, gydag argyfwng byd-eang fel hwn, sy'n gofyn am arweiniad cryf a thryloyw gan y Llywodraeth hon yng Nghymru, yr unig ffordd o geisio'r gwirionedd a chael atebion gonest yw dim llai nag ymchwiliad annibynnol, a benodir gan y Senedd, ac a arweinir gan farnwr, ac mae'n rhaid i hwn, iddo fod yn deg, gael ei gyflwyno cyn yr etholiadau i'r Senedd fis Mai nesaf. Fel y dywedwyd yn gynharach yn y ddadl hon, mae'r rhai sydd, yn anffodus, wedi colli eu bywydau, a'u teuluoedd nhw, y rhai sydd wedi gweithio'n galed ym meysydd gofal cymdeithasol a'r GIG a gwasanaethau eraill ledled Cymru - maen nhw'n haeddu hynny. Yn y pen draw, bydd ymchwiliad annibynnol yn cynnig y tryloywder yr ydym ni i gyd yn ei geisio, ac rwy'n gofyn ac yn ymbil ar Lywodraeth Lafur Cymru i beidio ag osgoi'r cyfrifoldeb mwyaf sydd ganddyn nhw, sef rhoi cyfle i graffu a herio hyd yr eithaf. Diolch yn fawr iawn.