English: Diolch, Presiding Officer. I'm pleased to contribute to this debate and to move the Welsh Conservatives' amendments in Paul Davies's name. As our amendments highlight, Wales has the worst high-street vacancy rate in the UK, and footfall is down by 1.4 per cent, compared with October 2015. Okay, one of many statistics, but an important statistic nonetheless. I think we are all very well aware of the important role our high streets play in local economies across Wales, and that's in urban and rural parts of Wales. We've had many, many debates - some of us more than others - in this Chamber about this over the years. I've spoken in many of them, and, in the last Assembly, I chaired the Enterprise and Business Committee's report into high-street regeneration. I've got a copy of it here. It still makes very pertinent reading. That report made a number of recommendations - 21, in fact. How many of those recommendations that were accepted at the time by the Welsh Government have been acted on? Indeed, in those days, the revaluation was not even on our radar, but there were other issues to do with the decline of our high streets that were on the radar, and which the Welsh Government was aware of. Three years on, I think it is important we do have an update on the implementation of those recommendations. There's no doubt at all that we need an integrated approach, which involves a close relationship between the Welsh Government on the one hand, the retail industry, a simplified planning system, and business rate reform. Of course, although this is one of those catch-all, or catch-many-things, motions that includes many different aspects, uppermost in our minds over the last few weeks has been the impact of the business rates revaluation. I have to say, turning to the Government's amendment to this motion - well, it's almost an alternative motion, I suppose you would call it - yes, we know that the revaluation is not designed to raise additional revenue, and we know that, overall, rates have fallen, but that doesn't help those businesses that have been affected by an increase in rates. Let's not forget that those businesses that have seen increases have, in many cases, seen nothing less than eye-watering increases. Only yesterday I received an e-mail from a constituent with a business in Tintern, who said, I quote, 'It is with concern that I note the increase to my business rates of 60 per cent, which I think is unreasonable, unjustifiable and plainly diabolical. We are a visitor centre, which we could not run from a lock-up shop.' - Could not run from an internet site, indeed. 'There is no admission charge. Your decision' - and this was addressed primarily to the Valuation Office Agency, copied to me - 'Your decision will ultimately be the making of whether we continue in business or not.' There was another one received a couple of days ago: 'I've just received the revised rateable value for my business, and due to, at present, a non-increase in the small business rate relief threshold, my business will be charged, for 2017, nearly £2,500 that it is not charged now. I cannot support this cost and it will cause my business to close.' The e-mail goes on: 'Can you please advise how this can be avoided, or please come to my shop-closing sale that I intend to hold?' Heart-wrenching, heart-rending e-mails from people who are at the end of their tether now they realise the effect that this will have on their businesses. Cabinet Secretary, this is a deeply worrying situation. If nothing is done, we could see a loss of small businesses next year on a scale not previously seen, at least in those parts of Wales where the worst effects are seen. That will have a knock-on effect for high streets, employment and shoppers. This cannot be the intention. I'm sure it's not the intention of the revaluation or the Welsh Government. Our businesses need action and reassurance, so we therefore support the call to expand the transitional relief available to small businesses affected by this revaluation. These aren't just statistics; these are real people with livelihoods, staff to employ, and families to raise. Making ends meet can be difficult enough, as we know, without these sorts of rates hikes. As the motion says, the current business rates system places a disproportionate burden on small businesses here, compared with the rest of the UK. At the end of the day, this is also a question of fairness. The Labour Party have always proclaimed to be the party of fairness - or always did - so, I don't see how you can stand by and allow such a disparity to develop between the winners and the losers, both within Wales and, indeed, between Wales and across the border, where we have seen different relief support packages coming through. To close, Presiding Officer, and just turning briefly to the last parts of the motion, we believe a target to increase procurement levels is a good idea. Levels of Welsh procurement are way less than they should be. I met with a local engineering firm in Chepstow last year that had given up on applying for contracts this side of the border because of the dominance of larger firms in the process. So, we need a greater weighting towards local firms and, yes, a buy-local strategy would be a very positive development. So, there's a lot of good things in this motion. In conclusion, I thank Plaid Cymru for bringing it forward. Let's get on with the job of regenerating our high streets and providing necessary support for our local businesses, so that they may flourish, put money back into the local economy, and improve the local economic environment for everyone.
Welsh: Diolch, Lywydd. Rwy'n falch o gyfrannu at y ddadl hon ac i gynnig gwelliannau'r Ceidwadwyr Cymreig yn enw Paul Davies. Fel y mae ein gwelliannau yn nodi, Cymru sydd â'r gyfradd uchaf o siopau gwag ar y stryd fawr yn y DU, ac mae nifer yr ymwelwyr wedi gostwng 1.4 y cant, o'i gymharu â Hydref 2015. Iawn, un o nifer o ystadegau, ond ystadegyn pwysig serch hynny. Rwy'n credu ein bod i gyd yn ymwybodol iawn o'r rhan bwysig y mae ein strydoedd mawr yn chwarae mewn economïau lleol ledled Cymru, ac mae hynny'n wir mewn rhannau trefol a gwledig o Gymru. Rydym wedi cael llawer o ddadleuon - rhai ohonom yn fwy nag eraill - yn y Siambr am hyn dros y blynyddoedd. Rwyf wedi siarad mewn llawer ohonynt, ac yn y Cynulliad diwethaf, cadeiriais adroddiad y Pwyllgor Menter a Busnes ar adfywio strydoedd mawr. Mae gennyf gopi ohono yma. Mae'n parhau i fod yn ddeunydd darllen perthnasol iawn. Roedd yr adroddiad hwnnw'n gwneud nifer o argymhellion - 21, mewn gwirionedd. Faint o'r argymhellion hynny a dderbyniwyd ar y pryd gan Lywodraeth Cymru sydd wedi cael eu gweithredu? Yn wir, yn y dyddiau hynny, nid oedd yr ailbrisiad ar ein radar hyd yn oed, ond roedd materion eraill yn ymwneud â dirywiad ein strydoedd mawr ar y radar, ac roedd Llywodraeth Cymru yn ymwybodol ohonynt. Dair blynedd yn ddiweddarach, rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn cael y newyddion diweddaraf ynglŷn â gweithredu'r argymhellion hynny. Nid oes amheuaeth o gwbl ein bod angen dull integredig, sy'n galw am berthynas agos rhwng Llywodraeth Cymru ar y naill law, y diwydiant manwerthu, system gynllunio symlach, a diwygio ardrethi busnes. Wrth gwrs, er bod hwn yn un o'r cynigion dal popeth, neu ddal llawer o bethau, sy'n cynnwys llawer o wahanol agweddau, effaith ailbrisio ardrethi busnes sydd wedi bod ar flaen ein meddyliau dros yr wythnosau diwethaf. Mae'n rhaid i mi ddweud, gan droi at welliant y Llywodraeth i'r cynnig hwn - wel, mae'n gynnig amgen bron, mae'n debyg mai dyna y buasech yn ei alw - rydym yn gwybod nad bwriad yr ailbrisio yw codi refeniw ychwanegol, ac rydym yn gwybod bod ardrethi wedi gostwng ar y cyfan, ond nid yw hynny'n helpu'r busnesau yr effeithiwyd arnynt gan gynnydd yn yr ardrethi. Gadewch i ni beidio ag anghofio bod y busnesau sydd wedi gweld cynnydd, mewn llawer o achosion, wedi gweld cynnydd sy'n dod â dŵr i'r llygaid. Ddoe, derbyniais e-bost gan etholwr sydd â busnes yn Nhyndyrn, a ddywedodd, ac rwy'n dyfynnu, 'Gyda phryder, nodaf y cynnydd o 60 y cant yn fy ardrethi busnes, ac rwy'n credu bod hynny'n afresymol, yn anghyfiawn ac yn gwbl ddieflig. Canolfan i ymwelwyr sydd gennym, canolfan na allem ei rhedeg o siop gloi' - Ni fuasai'n bosibl rhedeg y ganolfan o safle ar y rhyngrwyd, yn wir. 'Nid oes tâl mynediad. Eich penderfyniad' - ac anfonwyd hwn yn benodol at Asiantaeth y Swyddfa Brisio, a chopi ataf fi - 'Eich penderfyniad fydd yn pennu yn y pen draw a fyddwn yn aros ar agor ai peidio.' Cefais un arall ychydig o ddyddiau'n ôl: 'Rwyf newydd gael gwerth ardrethol diwygiedig ar gyfer fy musnes, ac oherwydd nad oes cynnydd yn nhrothwy'r rhyddhad ardrethi i fusnesau bach ar hyn o bryd, ar gyfer 2017, bydd fy musnes yn wynebu taliad o bron i £2,500 nad yw'n ei dalu ar hyn o bryd. Ni allaf fforddio'r gost hon a bydd yn golygu bod fy musnes yn cau.' Mae'r e-bost yn mynd ymlaen i ddweud: 'A allwch roi gwybod sut y gellir osgoi hyn os gwelwch yn dda, neu dewch i'r arwerthiant cau siop rwy'n bwriadu ei gynnal?' E-byst torcalonnus ac ingol gan bobl sydd ar ben eu tennyn ers iddynt sylweddoli'r effaith y bydd hyn yn ei gael ar eu busnesau. Ysgrifennydd y Cabinet, mae hon yn sefyllfa ofidus iawn. Os na fydd unrhyw beth yn cael ei wneud, gallem golli nifer o fusnesau bach y flwyddyn nesaf ar raddfa nas gwelwyd o'r blaen, o leiaf yn y rhannau o Gymru lle y gwelir yr effeithiau gwaethaf. Bydd hynny'n cael effaith ganlyniadol ar strydoedd mawr, cyflogaeth a siopwyr. 'Does bosibl mai dyma'r bwriad. Rwy'n siŵr nad dyma yw bwriad yr ailbrisio na bwriad Llywodraeth Cymru. Mae ein busnesau angen camau gweithredu a sicrwydd, felly rydym yn cefnogi'r alwad i ehangu'r rhyddhad trosiannol sydd ar gael i fusnesau bach yr effeithir arnynt gan yr ailbrisio hwn. Nid ystadegau'n unig yw'r rhain; mae'r rhain yn bobl go iawn gyda bywoliaeth, staff i'w cyflogi, a theuluoedd i'w magu. Mae cael dau ben llinyn ynghyd yn gallu bod yn ddigon anodd, fel y gwyddom, heb y mathau hyn o godiadau yn yr ardrethi. Fel y mae'r cynnig yn ei ddweud, mae'r system ardrethi busnes gyfredol yn rhoi baich anghymesur ar fusnesau bach yma, o'i gymharu â gweddill y DU. Yn y pen draw, mae hwn hefyd yn fater o degwch. Mae'r Blaid Lafur wedi dweud erioed mai hi yw plaid tegwch - neu arferai ddweud hynny o hyd - felly, nid wyf yn gweld sut y gallwch eistedd yn ôl a chaniatáu i anghyfartaledd o'r fath ddatblygu rhwng y rhai sydd ar eu hennill a'r rhai sydd ar eu colled, yng Nghymru ac yn wir, rhwng Cymru a thros y ffin, lle y gwelsom wahanol becynnau cymorth rhyddhad ardrethi busnes yn cael eu cyflwyno. I gloi, Lywydd, gan droi'n fyr at rannau olaf y cynnig, rydym yn credu bod gosod targed i gynyddu lefelau caffael yn syniad da. Mae lefelau caffael Cymru gryn dipyn yn is nag y dylent fod. Cyfarfûm â chwmni peirianneg lleol yng Nghas-gwent y llynedd a oedd wedi rhoi'r gorau i wneud cais am gontractau ar yr ochr hon i'r ffin, oherwydd goruchafiaeth cwmnïau mawr yn y broses. Felly, mae angen mwy o bwysoliad tuag at gwmnïau lleol, ac yn wir, buasai strategaeth prynu'n lleol yn ddatblygiad cadarnhaol iawn. Felly, mae llawer o bethau da yn y cynnig hwn. I gloi, hoffwn ddiolch i Blaid Cymru am ei gyflwyno. Gadewch i ni fwrw ymlaen â'r gwaith o adfywio ein strydoedd mawr a darparu cymorth angenrheidiol i'n busnesau lleol, er mwyn iddynt ffynnu, rhoi arian yn ôl i'r economi leol, a gwella'r amgylchedd economaidd lleol i bawb.