tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Sabett

Sabett () om aterjžilo Venäman Tümenin agjas, sen Jamalan Nenciden avtonomižen ümbrikon lodehes. Sijadase Jamalan rajonan territorijal.
Istorii.
Ende pen' Sabett-külä oli žilon sijas (19 eläjad vl 2002), om tühjitadud vl 2006. Külän aluz oli pandud geologoil 1980-nzil vozil i sai nimitust jogen mödhe ().
Vspäi 2011 saudihe žilonno Venäman kaikiš surembad tegint nozoltamha sijališt sadud londuselišt gazad Suvitambein gazkondensatižes löudmižsijaspäi. Vl 2017 oli sätud enamba 30 tuhad radinsijid sauvomižes. Tegimen ezmäine jono om töhöpästtud vn 2017 lopus, toižed kaks' vn 2018 lopus, nellänz' jono om vaumitud vl 2021. Sauvond tarbhaiči 27 mlrd $ rahapanendoid, mail'man nozoltadud gazan viž procentad (2019) pästase tegimel. Gaz vedase ujuden tankeril Pohjoižedme meritedme vodes läbi i lähteb verhiže maihe, jänmurendajad ratas 7..9 kuhusai vodes.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase Jamal-pol'saren päivnouzmaižen mererandan pohjoižpalas, 2 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Salehardhasai om 570 km suvhe orhal.
Ei ole registriruidud kaikenaigaižid eläjid dai kaikenaigašt eländpunktad. Ümbärdai tahond om nencalaižiden eländsija.
Transport.
Vspäi 2015 rahvahidenkeskeine lendimport radab. Vlpäi 2016 žilo om znamasižeks portaks Jävaldmeren randal, portan ezmäine jono om saudud vll 2012−2013. Vspäi 2019 Sabettan port om Venäman Arktikan kahtenz' vedadud jüguiden mödhe (27..28 mln tonnoid vodes) Murmanskan portan jäl'ghe.
Planiruihe sauda raudted Bovanenkovo-aterjžilospäi läz 170 km pitte vodele 2019, no sen sauvomine ei olend augotadud (vn 2021 heinkun andmused). Projekt om kal'hed i jüged elohopanendale igähižed rougun da soiden arvoimižiš.
Siligo

Siligo (mugažo italijan kelel i sen sardinijan paginal, "Sìligo") om Italijan kommun (kund) i žilo Sardinii-saren da regionan lodehes.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase Sassarin provincijan keskuzpalas, 400 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Geografižed koordinatad oma 40°35′0″N da 8°44′0″E. Matkad Sassarihesai om 25 km lodeheze.
Eläjad.
Vn 2011 Italijan rahvahanlugemižen mödhe kommunan eläjiden lugu oli 912 ristitud. Kaikiš suremb kommunan ristitišt oli 1 856 eläjad vl 1951.
Kundan edeline pämez' om Džuzeppina Ledda (2005−2015).
Mel'heižtahoiden keskes oma vizantine bazilikjumalanpert' i rimalaine akveduk.
Česmen jumalanpert'

Česmen jumalanpert' (), toine nimituz om Ph. Johann-endustajan Raštvoiden jumalanpert' () om ortodoksine jumalanpert' Piterin Lensovetan irdal. Alusenpanii om Jekaterina II-imperatornaine.
Jumalanpert' om saudud vozil 1777−1780 vn 1770 Venäman laivišton vägestusen muštoks sodas Turkanmad vaste. Pühäpertin arhitektor om Jurii Fel'ten.
Pühäpert' om saudud psevdogotik-stiliš. Se oli sauptud vll 1919−1991, toižed aluzkundad radoiba sauvuses. Oli muretud paloin Toižen mail'man sodan aigan, om udessündutadud vspäi 1996. Arhitekturan muštnik federaliženke znamoičendanke.
Kilimandžaro

Kilimandžaro () om koumepäine mägi Tanzanijan da Kenijan röunal. Se om potencialižikš aktivine vulkan. Mägenpäd oma Tanzanijan territorijas, sen homendezbokas. Afrikan kaikiš korktemb mägi (Kibo-vulkanan Uhuru-mägenpä — 5891,8 m) mülüb Päivnouzmafrikanižhe mägitazangištho, no se om seižui üksnäze mägi todeks.
Kilimandžaro seižub Masai-mägitazangištos, sen keskkorktuz — 900 m meren pindan päl. Eile dokumentiruidud lavan heitandoid Kilimandžaron polhe. Tägälaižiš legendoiš starinoitas, miše vulkanal oli aktivižuz 150..200 vot tagaz. Vl 2003 tedomehed löuziba, miše sulatadud lav sijadase 400 metras Kibo-mägenpän krateran pindalpäi. Om-ki varuz, miše vulkan longahtaškandeb, sikš ku longoitesed jo oleškeliba. Se vedab sur't lavan heitandad.
Istorii.
Neniden lumekahiden mägenpäiden ezmäine johtutez oli 2. voz'sadas meiden erad, mäged znamoičese Ptolemejan geografižel kartal. Kilimandžaron avaidusen dataks lugetas 1848 voz', semendkun 11. päivän, avaidust tegi saksalaine Iohannes Rebman-pastor. Vn 1889 redukun 5. päiväl saksalaine Gans Mejer-matkadai da avstrijalaine Lüdvig Purtšeller hänen ühtes saiba Kibo-mägenpäd ezmäižen kerdan. Vll 1902−1918 mägel "Vil'gel'm-kaizeran mägenpä"-nimi oli (). Nügüdläine nimi sündui suahili-keles, se ezimeletaden znamoičeb «mägi, kudamb hoštab».
Geografii.
Röun Kenijanke mäneb pohjoižil da päivnouzmaižil pautkil. Kilimandžaro-mägi ülenub kesked tazosavannad, ka se om kaikiš korktemb üks'jäine mägi mail'mas. Mägi otab läz 70 x 50 km pindad, vai 388 500 gektarad, sijadase 340 km suvehe ekvatoraspäi. Vulkan om läz konusanvuitte, kogoneb koumiš päižiš mägenpäišpäi — sambnužiš vulkanoišpäi: Šir päivlaskmas (3962 m), Kibo (5891,8 m) keskuses da Mavenzi (5149 m) päivnouzmas. Vulkan mülüb täuzin Kilimandžaron rahvahaližhe puištho. Läz 250 penembid konusoid oma neniden koumiden mägenpäiden molembil pautkil «lodeh/longibok»-värtmudel. Indižen valdmeren radpolehesai om 270 km matkad, Dodomahasai (Tanzanijan pälidn) — 380 km orhal ehtbokha, Nairobihesai (Kenijan pälidn) — 200 km matkad lodeheze.
Gidrologii.
Kilimandžaron jäžom om vaiše Kibo-mägenpäl. Vl 2003 sen pind oli 2 km². Severdan voz'kümnid tagaze lumesine šapuk näguihe lujas hüvin, i nügüd' se kostub heredas. Tedomehiden andmusiden mödhe, kesked vozid 2020−2030 jäžomad ei linne, sikš ku äi mecad čaptas. Arni lumi mecan purutusišpäi lankteb mägenpähä.
Transport.
Kilimandžaron rahvahidenkeskeine lendimport sijadase 50 km matkad ehtbokha mägenpälpäi. Vspäi 1971 se radab kaiken regionan hüvüden täht, sen rahvahaližiden puištoiden täht. Kenijan čuraspäi eile infrastrukturad, oma vaiše policijan postad. Libund vastmägehe om lasktud vaiše Tanzanijan čuraspäi.
Al'pinizm.
Mitte taht ristit voib libuda kaikiš korktembale Uhuru-mägenpäle eskai eriližeta vaumičendata, no akklimatizacii tarbhaičese.
Mavenzi-mägenpäle libundan täht kaik-se pidab vastkall'oihe libundan mahtoid lumedme da jädme.
Libundan vastmägehe aigan ristit läbitab läz kaikid klimatižid zonoid, kudambad oma Man pindal, lähembuden ekvatorale tagut.
Vagon

Vagon, raudtevagon (, anglijan sanaspäi "waggon" — «ajoregi, korj») om likutimetoi transport likutamha raudtedme (rel'soidme, monorel'sadme, maglevraižudme). Se radab vedimenke tobjimalaz. Nügüd'aigaižed passažirjonused da avtomotrissad jokstas vedimeta. Vagonan prototip om pen' konor', kudamb likuti purel'soidme mägikaivuziš.
Vagon om likujan jonon ühtnik (raudtejonon paksumba kaiked). Vagonan kävutand — jüguiden da matknikoiden vedamine. Vagonan komplektacijaha mülüb mašiništ vedatamha sidä, mugažo ühtenzoitamha vagonad jonushe.
Tehtas vagonoid vagontegimišton edheotandoiš.
Istorii.
Vagonan eziirdnägud (vagonuded) sünduiba Venämas vl 1764 Altajan Kolivanovo-Voskresenskan tegimes. Ned joksiba kaivuz- da tegimen südäiteidme. Vl 1788 näguihe vagonuzid Petroskoiš, Aleksandrovan tegimes, vl 1810 — Zmeinogorskan kaivudes. Vagonuded puruvedandanke joksiba Alatagilan raudtedme (saudihe vl 1834).
Likujad vagonrived Carinžilon raudten täht (vagonoid sen ühtes) osttihe Anglijas. Tegihe ezmäižid tatanmaižid vagonoid Piterin Aleksandrovan tegimes vl 1846. Ned oliba tarbhaižed «Moskv — Piter»-raudten täht.
Vagonoiden klassifikacii.
Klassificiruidas vagonoid teinfrastukturan toižendan mödhe (raudte-, monorel's-, maglevvagonad, VAL/NeoVAL).
Raudtevagonad erinedas kezrparoiden verdan mödhe — seižutadas 4, 6, 8, 12, 16 da 20 kezrparoid ühthe vagonha.
Likujan palan sauvusen mödhe vagonad oma teleguzidenke da teleguzitomad.
Raudtevagonan päižed harakteristikad: jügutoitmižvoind, vagonan ičeze mass, ličend värtmudehe, ühten metran teličend (ajandličend).
Jüguvagonoiden toižendad.
Kattud vagon om päzutamha jüguid hondos säspäi, kaičemha varghuzišpäi i mehanižiš vigastusišpäi. Jävagon da termosvagon mülüdas kattud vagonoihe mugažo.
Pol'vagon om ajelemha putkotadud jüguid (kivendod, kivihil', flüsad, mec), konteinerid, kudambid ei pida päzda sädegišpäi.
Cisternvagonad oma vedamha valabid jüguid (nozoluzid: kivivoi da kivivoinprodukcii, aktivižed himižešti substancijad, nozoltadud gaz, vezi, maid), mugažo jauhod da nozolad cementad.
Platformvagonad oma vedamha pit'kid, üks'jäižid da pärjid jüguid, konteinerid da mašiništod, kudambid ei pida kaita atmosferan painudespäi.
Fitingplatformvagon — nece om platform tügidenke (fitingoidenke) kingitamha da vedamha surid ISO-konteinerid.
Hoppervagon (hopper) om ajelemha putkotadud jüguid (kivihil', kivend, cement, vill', lete, ballast), sil om ičejoudutandan mehanizm.
Passažirvagonoiden toižendad.
Ülitadud komfortan vagonad, kategorijan da holitesiden kompleksan mödhe:
RIC-vagonad:
Kriman Tazovaldkund

Krim (, , ), vai Kriman Tazovaldkund (, , ), om Ukrainan region de jure. Se om Venälaižen Federacijan subjekt de facto, Suvižen federaližen ümbrikon pala.
Om röunoid Sevastopolinke (federaližen alištusen lidn, kudamb om Krim-pol'saren südäimes), Ukrainan toižidenke regionoidenke i Venäman Krasnodaran randanke.
Kriman Tazovaldkundan pälidn om Simferopol'. Pol'saren kaikiš suremb lidn om Sevastopol', no se om erine region. Vl 2014 tazovaldkundan eläjiden lugu oli 1,967,200 ristitud. Pind om 26 081 km².
Päministr — Sergei Aksönov.
Holl Rikki

Rikki Holl (; sünd. 4. keväz'ku 1987, Vulvergempton, Anglii, Sur' Britanii) om tutab britanijalaine model', akt'or da enzne lehtezmez'. Eläb Londonas.
Hänen järgeližusetoi imidž da epatažine ičtazvedandstil' tegiba händast populärižeks Internetas. Rikkil om enamb 125 tatuid.
Fil'mzihe händast «Submarin»- da «Kamikadze»-fil'miš.
Kriman lidnad

Kaik om ühesatoštkümne lidnad (, , ) i 53 lidnanvuittušt žilod (, ukr. "селище міського типу", ven. "посёлок городского типа") Krimas.
The Doors

«The Doors» ("Dorz", anglijaks znamoičeb "Verajad") om tutab amerikalaine muzikgrupp. Se edestab muzikad blüzrok- da hardrok-stiliš.
Gruppan aluz om pandud vl 1965. Vspäi 1973 ühtnijad zavodiba soližid projektoid. Grupp oleli pordoidme: vozil 1978, 1993, 1997, 2000 da 2011.
Malindpeza (zamk)

Malindpeza (, , ) om zamk Kriman suves, Mustmeren randal. Se om arhitekturine da istorine muštnik. Om olmas Gaspr-žilon südäimes, Ai Todor-nemen 40:metrižel kall'ol.
Ezmäine sauvuz oli letud 19. voz'sadas. Moskvalaine Rahmanina-torgovannaine pani mantazole endišt pertid i sauvoi puižen zamkan, kuspäi se sai nügüd'aigaižen nimen. Nügüdläine kivine zamk om olmas vspäi 1912 neogotik-stiliš.
Zamk om Suvikriman randan ičevuitte simvol. Čoma zamk saskendeb populärižust kesked turistoid.
Dül'ber

Dül'ber (ukr. i , «čomakulu» krimantataran kelespäi) om pert'kuluiž-puištol'ne ansambl' Kriman Koreiz-žilos, Mustmeren randištol. Kävutase sanatorijaks nügüd'aigan.
Pert'kulu om saudud vll 1895−1897 venämalaižen Petr Romanov-ruhtinasen täht, vanhan hudran pertin sijas. Sädi Nikolai Krasnov-arhitektor mavritanižes stiliš ruhtinasen pirdatesiden mödhe. Arhitekturine kompleks om üks' Suvikriman randan pämel'heižtahoišpäi.
Vl 1922 udesnimitihe usadibad «Krasnoje znamä:ks» (rusked flag) da avaitihe nevondkundališt spravitandsijad 35 mehen täht. Vl 1938 kahtenz' korpus om saudud siš-žo stiliš. Pert'kulun kompleks oli muretud znamasižikš Toižen mail'man sodan aigan, ottud plenha saksalaižed i romanijalaižed sodamehed kohenziba sidä.
Abdalk

Abdalk (, , vai "Абдальская") om pen' jogi Kriman keskuzpalan suvipäivlaskmas.
Abdalk jokseb Simferopoliš; nece om Penen Salgiran oiged ližajogi. Piduz om 9 kilometrad. Äiluguižed purtked lanktas jogehe kaikel pidusel.
Avund

Avund (, ukr. i ) om jogi Kriman suves.
Pen' jogi jokseb mägiden pautkilpäi ülemb mi 1000 m ü.m.t. kortte i lankteb Mustmerhe Gurzuf-žilon territorijal. Piduz om 7,6 kilometrad, basseinan pind — 24 km². Keskmäine vedhuz om 0,115..0,13 m³/s. Jogen alajoksmusen toižed nimitused oma Su-nar-Putan i Salgir.
Ai Serez

Ai Serez (, ukr. i , grekankel'ne "Aios Sergios" znamoičeb «pühä Sergii») om jogi Kriman suvipäivnouzmaižel randištol.
Ai Serez jokseb Jogidenkeskeine-žilos (nimitihe ühtejiččikš jogenke edel 1945. vot). Lankteb Voron-jogehe huralpäi (Mustmeren bassein). Piduz om 9,4 kilometrad. Basseinan pind — 20,6 km². Keskmäine vedhuz om 0,015 m³/sek. Üks' nimetoi ližajogi.
Jogen eriližuz — reduvalud, i tedomehed sädiba poligonad jogen alangištos tedoidamha niid.
Ajan Uzen'

Ajan Uzen' (, ukr. i ) om jogi Kriman suves.
Ajan Uzen' jokseb Partenit-žilos. Lankteb Mustmerhe. Piduz om 7,8 kilometrad. Basseinan pind om 20,8 km².
Om kaks' pen't ližajoged — Ai Iori da Šarhanlik Uzen'.
Derekoik

Derekoik (, , vai "Быстрая") om pen' mägijogi Kriman suves.
Geografijan andmused.
Derekoik jokseb 1150 m ü.m.t. korktusespäi i lankteb Mustmerhe Jalt-lidnas. Piduz om 9,6 kilometrad, basseinan pind om 44 km², vedhuz — 0,577 m³/sek.
Vihmad, lumi i karstpurtked anttas vet jogele. Viž ližajoged da ojad lanktas jogehe: Guv ("Гува") huralpäi, Temiar dai Lük ("Люка") oiktalpäi, i kaks' oma nimeta. Enamba mi 60 purdet, sidä kesken Massandran vezilanktend 0,23 m³/sek keskmäiženke vedhudenke. Madal vezi oleskeleb heinkus-redukus, voib kuida alajoksmuses.
Etimologii.
Jogi sai nimitust Derekoi-žilon mödhe. Znamoičend krimantataraks "dere" «ur», "köy" «žilo». Joginiškan severz'-se rahvahaližid nimitusid om olmas mugažo.
Kokkozk

Kokkozk ( «sinivauvaz sil'm», ukr. i ) om jogi Kriman suves.
Jogi sädase 3,5 kilometras Sokolinoje (Kokkoz)-žilospäi Auzun-Uzen'- i Sari-Uzen'-jogiden ühthejoksmusel, 410 m ü.m.t. korktusel. Lankteb Bel'bek-jogehe huralpäi Aromat-žilon territorijal. Piduz om 18 kilometrad, basseinan pind — 83,8 km². Kümne znamasišt ližajoged.
Kapsel' (Meganom)

Kapsel' (, ) om kukhikaz mererandaline tahond ani päivnouzmha Sudak-lidnaspäi i Meganom-nemen päivlaskmas. Se sijadase Mustmeren randal, vedase 7 kilometrad pidust' Kapsel'-merikarad, Krim-pol'saren Suvirandan pohjoižpäivnouzmas.
Tahondan mahuz om kuiv, harvanke, no arvokahanke kazmusištonke. Nevondkundaližen aigan Kriman znamasine Kapsel'-avtokemping radoi merikaranno. Om severz'-se kül'bendrandoid.
Saharanpähut (Sudak)

Saharanpähut (mugažo — Sudakan Golgof; ven.: "Сахарная Головка" vai "Голгофа", ukr.: "Цукрова Голівка" vai "Судакська Голгофа") om mägi läz Kriman Sudak-lidnad.
«Master i Margarita»-serial (2004) paloin fil'mziba sigä, sen jäl'ghe mägi sai toine oficialitoi "Golgof"-nimi.
Angara Burun

Angar(a) Burun ( «mägi uran päl», , ) om mägi läz Kriman Alušt-lidnad.
Mägen korktuz om 1453 metrad. Om Čatir Dag-mägisel'gan pala, sijadase sen päivnouzmas. Libund mägen pautkidme om populärine al'pinistoiden keskes. Om severz'-se maršrutoid järgeližiden-ki turistoiden täht.
Ümbrikirjutand.
Mägenpä om kumplonvuitte, suvižed i päivlaskmaižed pautked oma heinäkahad. Mägen suvipala om kall'oikaz. Päivnouzmas mägi lopiše Angaran ülämänegel teravas.
Mägi kogoneb mouckivisuguišpäi päpaloin. Alapautked oma kattud bukmecal tobjimalaz. Taholine Vilu Kuluar-alang sijadase Angara Burunan pohjoižpalas, lugetas alangod Kriman kaikiš varukahambaks lumilaskmoil sijaks.
Saharanpähut (Čatir Dag)

Saharanpähut (, ) om mägi Kriman suves. Om Čatir Dag-mägisel'gan pala, sijadase läz Angara Burun-mäged sen pautkel.
Saharanpähut-mägen korktuz om 1053 metrad ü.m.t.. Se om kazvahtunu mecal konus pallištonke mägenpäl, om kall'vöid pautkil. Sai nimitust valatud sahar-rafinadan pojavan forman taguiči.
Venäman federaližed ümbrikod

Ezmäižed seičeme federališt ümbrikod om olmas vspäi 2000. Ei ole rahvahaližid tazovaldkundoid Federaližes keskuzümbrikos. Venälaižed ei olgoi enambuses Pohjoižkavkazan federaližes ümbrikos.
Venäma jagase administrativižešti kahesaks federaližeks ümbrikoks vspäi 2016:
Sasik (Krim)

Sasik vai Sasik Sivaš (ven.: "Сасык" vai "Сасык-Сиваш", ukr.: "Сасик" vai "Сасик-Сиваш", krim.-tat.: "Сасыкъ" vai "Сасыкъ Сываш") om kaikiš suremb järv (liman) Krim-pol'sarel.
Nece om solakaz järv, kudamb om Jevpatorii- da Saki-lidnoiden keskes. Pind om läz 75 km2, a makssüvüz om 1,2 metrad.
Krimantataran kelel "„сасыкъ сываш“" (originaline nimi) znamoičeb „haižui pačak“.
Kriman ristitišt

Kriman (Kriman Tazovaldkundan da Sevastopolin) ristitišt (vn 2001 rahvahanlugemižen mödhe, rahvahad enamba 0,01%):
 Venälaižiden kaikiš suremb procent om Kerčin lidnnevondas (78,7%).
 Ukrainalaižiden kaikiš suremb procent om Krasnoperekopskan rajonas (43,4%).
 Krimantatarlaižiden kaikiš suremb procent om Belogorskan rajonas (29,2%).
 Vaugedvenälaižiden kaikiš suremb procent om Sakin da Krasnogvardeiskojen rajoniš (2,2 procentan mödhe).
 Kazanin totarlaižiden kaikiš suremb procent om Černomorskojen rajonas (1,5%).
 Armenijalaižiden kaikiš suremb procent om Razdol'nojen rajonas (0,7%).
Mamankel' (2001): venäkel' — 77%, krimantataran kel' — 11,4%, ukrainan kel' — 10,1%.
Kaikiš suremb pol'saren ristitišt oli 2 458 655 ristitud vl 1989. Vll 2014−2016 kaik 22 437 ristitud sirtihe Ukrainan toižihe regionihe Krimaspäi, sidä kesken krimantatarlaižed läz pol't.
Ristad (kartankarv)

Ristad (kävutase vaiše äilugus; , , ) om must kartankarv. Se om francijan pačkan üks' nelläs kartankarvaspäi.
Ristoiden znamad — ♣, ♧. Francijankel'ne «trèfle»-nimituz znamoičeb «papuš». Kartankarvan znam om papušan stilizuidud koumepalaine lehtez vardenke alahaks. Nell'mujuižes pačkas ristoiden muju voib olda vihandan, se pačk kävutase pokeras i amerikaižes bridžas.
52-kartaižes pačkas.
tuz 2 3 4 5 6 7 8 9 10 saldat (Lanselot) dam (Aržin) kunigaz (Aleksandr)
Näkad (kartankarv)

Näkad (kävutase äilugus vaiše; , , ) om must kartankarv. Se om francijan pačkan üks' nelläs kartankarvaspäi. Näkad oma mustan mujun nell'mujuižes-ki pačkas tobjimalaz.
Näkiden znamad — ♠, ♤. Francijankel'ne «pique»-nimituz znamoičeb «pik». Znam om käroutud agjal ülähäks must südäin ližatud alusenke.
Vižkümnekaks'kartaižes pačkas.
tuz 2 3 4 5 6 7 8 9 10 saldat (Ožje) dam (Afina Pallada) kunigaz (David)
Nellikod (kartankarv)

Nellikod, vai Bubnäd (kävutase äilugus vaiše; , , ), om rusked kartankarv. Se om francijan pačkan üks' nelläs kartankarvaspäi.
Nellikoiden znamad — ♦ ♢. Francijankel'ne «carreau»-nimituz znamoičeb «nellik(ut)». Kartankarv kuvadase pandud agjaha parallelogrammaks. Znam om sinine bridžan, francijan i šveicarijan nell'mujuižes pačkas, ruskedpakuine anglijan i saksan nell'mujuižes pačkas.
52-kartaižes pačkas.
tuz 2 3 4 5 6 7 8 9 10 saldat (Gektor) dam (Rašel') kunigaz (Cesar')
Feodosii

Feodosii (, , ) om lidn, meriport da kurort Kriman päivnouzmas. Se om pol'saren kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Feodosijan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Miletan grekalaižil 6. voz'sadal EME. Nimituz libub grekan kelen Θεοδοσία-sanaspäi «Jumalal anttud». Vll 355 e.m.e. — 5. voz'sada m.e. mülüi Bosporan car'kundha. Lidn oli alištunu Genujan administracijale 14.-15. voz'sadoil, sen nimi oli "Kaff" ("Kaffa"). Vspäi 1804 eziauguine amuine nimituz om pördutadud oficialižikš.
Feodosii šingotase meriportal (sidä kesken kalanpüdajiden), istorižel turizmal i lebutahoks, sömtegimištol (vin, südäiveded, tabak), mašinansauvomižel (mehanine, optine i laivanmehanine tegimed), mugažo sauvondmaterialiden kombinat, čulkfabrik i meblin edheotand ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Mustmeren Feodosijan lahten randal, Kriman pol'saren longibokaližel (suvipäivnouzmaižel) randištol, kümne metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kriman mäged röunatadas lidnad päivlaskmaspäi, Tepe-Ob-mägi om niiden lopuks 302 metrad kortte.
Matkad Simferopolihesai om sada kilometrad päivlaskmha orhal vai 114 km avtotedme.
Klimat om subtropine ezimägišton, kontinentan valatoitusenke. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +12,8 C°, heinkun-elokun +24,6..+24,8 C°, kezakun i sügüz'kun +21,9 i +19,3 C°, tal'vkun-uhokun +2,0..+4,1 C°. Ekstremumad oma −25,1 C° (viluku, uhoku) i +38,9 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +5,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +21,8 C° (tal'vku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +1,1 C°). Paneb sadegid 478 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba tal'vkus (46 mm), vähemba sulakus (32 mm) i heinkus (33 mm). Paneb lunt 31 päiväd tal'ves. Läz ei oleskele lumikatet tal'vaigan (kahthe santimetrhasai). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 64..70 % röunoiš semendkus-sügüz'kus, 77..82 % redukus-keväz'kus.
Eläjad.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 69 786 ristitud, vl 2014 — 69 038 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 86 400 eläjad vl 1992.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2014): venänikad — 79,4 %, ukrainalaižed — 11,4 %, krimantatarlaižed — 1,0 %, vaugedvenälaižed — 1,0 %, totarlaižed — 0,8 %, armenijalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad — 2,0 %, rahvahuden ozutandata — 3,7 %.
Kerč

Kerč ( [ˈkʲɛrtɕ], , ) om lidn da lidnümbrik Kriman päivnouzmas. Vägilidn. Se om pol'saren koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti Amuižen Grekanman "Pantikapei-kolonii" ( "Pantikapaion") vll 610−590 EME. Pantikapei oli Bosporan car'kundan pälidnaks vll 480 e.m.e. — 500 m.e..
Toižen mail'man sodan aigan lidnan viž kudendest oli pandud mantazole, eläjiden seičemendez oli amptud i völ seičemendez todud ajaden Germanijha. Okkupacii tuli lophu vn 1944 11. päiväl sulakud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kerčin sal'men lodehližel randal (ühtenzoitab Mustmert Azovmerenke), 0..91 m korktusil, 10 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Mitridat-mägi om lidnan keskuzpalas.
Klimat om subtropine, kontinentan valatoitusenke. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +11,9 C°, heinkun-elokun +24,0..+24,1 C°, kezakun i sügüz'kun +21,2 i +18,6 C°, tal'vkun-uhokun +0,7..+2,8 C°. Ekstremumad oma −23,7 C° (viluku, uhoku) i +37,9 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +2,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,4 C° (tal'vku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus (sügüz'kun minimum om +1,0 C°). Paneb sadegid 429 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba kezakus (53 mm), vähemba uhokus-semendkus (29..33 mm kus), heinkus (33 mm) i redukus (31 mm). Paneb lunt 30 päiväd tal'ves. Läz ei oleskele lumikatet tal'vaigan (kahthe santimetrhasai). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 65..71 % röunoiš kezakus-sügüz'kus, 83..86 % kül'mkus-uhokus.
Tobmuz.
Kerč om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnan pämez' om Oleg Osadčii (1998−2014).
Eläjad.
Vl 2014 Kerčin eläjiden lugu oli 144 600 ristituid, läz 70 % heišpäi oma venälaižed etnižikš. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 174 365 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2014): venänikad — 84,7 %, ukrainalaižed — 8,2 %, krimantatarlaižed — 0,9 %, totarlaižed — 0,7 %, vaugedvenälaižed — 0,7 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,4 %, rahvahuden ozutandata — 3,0 %.
Jalt

Jalt (ven. i ; ) om lidn-kurort Kriman suves. Se om Jaltan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase vspäi 1154, i 15. voz'sadahasai sen nimitused oliba "Džalit, Jalit, Kaulit" (). Jalit oli muretud manrehkaidusel 15. voz'sadan kahtendes poles, udessündutihe 70 vodes päliči. Sai lidnan statusad vl 1838. Toižen mail'man sodan aigan oli okkupiruidud nacistoil (7. kül'mku 1941 — 16. sulaku 1944). Vn 1945 4.-11. päivil uhokud lidn vastsi Jaltan konferencijad, se pani sodanjäl'ghišt mail'man jagod.
Jalt šingotase kurortal, meriportal i sömtegimištol (vin, kalanümbriradmine).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 54 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnümbrik vedase 70 km pidust' Mustmeren randad.
Kaik 32 eländpunktad mülüdas lidnümbrikho: 2 lidnad (toine om Alupk), 21 lidnanvuittušt žilod (järedad oma Gaspr, Gurzuf, Koreiz, Massandr) i 9 žilod.
Eläjad.
Vl 2014 Jaltan eläjiden lugu oli 76 746 ristitud, lidnümbrikon — 141 365 ristitud 282,9 km² pindal. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 89 tuhad eläjid vl 1987, lidnümbrikon territorijan — 163 230 eläjad vl 1989. Turistižel sezonal (keväz'ku-sügüz'ku) lidnan ristitišt ližadub 500 tuhazesai tulnuzidenke turistoideke.
Rahvahad (lidnan eläjad, 2001): venänikad — 67%, ukrainalaižed — 27%, vaugedvenälaižed — 2%, krimantatarlaižed — 1%, toižed rahvahad — 3%.
Transport.
Avtobusad, trolleibusad i funikulörad oma kundaližeks transportaks lidnas. Torguindmeriport radab. Lähembaižed raudtestancii i lendimport sijadasoiš Simferopoliš 90 km pohjoižhe avtotedme (trolleibusjono) i Sevastopoliš 85 km päivlaskmha avtotedme.
Sevastopol'

Sevastopol' ( [sʲɪvɐˈstopəlʲ], [seʋɐˈstɔpolʲ], [aqˈjar], "Sevastoúpoli", , ) om lidn Kriman suvipäivlaskmas. Se om valdkundan alištusen lidn, ei mülü Kriman Tazovaldkundha, hot' om Krim-pol'saren südäimes.
Lidn om Kriman jädumatoi torguind- da kalaport, tedon, tegimišton, kul'turan, istorijan keskuz. Siš om äi adivpertid turistoiden täht. Sevastopolin ristitišt turizman sezonan aigan ližadub nell'hä-vidhe kerdha. Lidnan istorine keskuz (Hersonesan jändused) sijadase Sevastopolin karan suvirandal.
Istorii.
Vl 1783 nügüdläižen lidnan aluz om pandud Venäman Jekaterina II Sur'-imperatornaižen käskön mödhe. Se om vägilidn da sodahoštusen lidn. Venäman Mustmeren laivišton sodameribazad sijadasoiš täs.
Geografijan andmused.
Sevastopol' sijadase Kriman pol'saren Mustmeren randal, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Simferopolihesai om 60 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 83 km avtotedme, Jalthasai om 52 km päivnouzmha orhal vai 80 km avtotedme.
Klimat om subtropine kuivahk, valdmeren nell'sezonižen klimatan röunal. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +12,1 C°, kezakun-elokun +19,5..+22,4 C°, tal'vkun-keväz'kun +2,8..+5,4 C°. Ekstremumad oma −22,0 C° (tal'vku, uhoku) i +39,0 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +6,7 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +23,9 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +0,6 C°). Paneb sadegid 379 mm vodes, enamba sügüz'kus (42 mm) i kül'mkus-tal'vkus (42..52 mm kus), vähemba semendkus (18 mm). Meriveden lämuz voib vajehtadas +0,2..+26,5 C° röunoiš, sen keskmäine lämuz om +6,5..+8,8 C° tal'vkus-keväz'kus, +19,9..+23,5 C° kezakus-sügüz'kus.
Tobmuz.
Sevastopolin administracijan territorii jagase nelläks administrativižeks rajonaks. Gagarinan i Leninan rajonad mülütadas vaiše lidnfartaloid. Balaklavan da Nahimovan rajonad, päiči lidnfartaloiš, mülütadas mugažo üht lidnad (Inkerman), 28 küläd, üht lidnanvuittušt žilod (Kač) da enamba mi 30 pen't küläd.
Vn 2014 keväz'kun 17. päiväspäi Sevastopol'-lidnan Käskusenandai Suim om regionan käskusenandajaks tobmudeks. Se om tehtud Sevastopolin lindannevondkundan udesnimitandaks.
Sevastopolin gubernator om radonoigendajan tobmuden pämez', hänel oiktuz om tehtas Sevastopolin ohjastusen pämeheks. Lidnan Käskusenandai Suim paneb gubernatoran radsijha. Gubernatoran valdatusiden strok om viž vot, enamba mi kaht strokud jäl'geten ei sa.
Eläjad.
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 344 479 ristitud, vl 2014 — 393 304 ristitud, vspäi 2014 lidnan territorii om tazostadud kaikhe regionha. Kaikiš suremb lidnan-regionan ristitišt oli 416 tuhad eläjid vll 1993−1994 i om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2014): venänikad — 77,1 %, ukrainalaižed — 13,4 %, vaugedvenälaižed — 1,0 %, krimantatarlaižed — 0,7 %, totarlaižed — 0,7 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 4,9 %.
Transport.
Trolleibusad, avtobusad, maršruttaksid, venehlikutimed i ehtatim oma kundaližeks transportaks lidnas.
Rahvahidenkeskeižes Bel'bek-lendimportaspäi om kahesa kilometrad matkad lidnan pohjoižehesai (avtotedme), 25 km — lidnan suvehesai (merikaran ümbärtedme).
Ristoiden tuz

Ristoiden tuz (A♣; franc.: "as de trèfle", angl.: "ace of clubs", ven.: "туз треф") om vändkart, tuz. Mülüb ristoiden kartankarvha.
Unicode-simvol — 🃑 (U+1F0D1).
Ristoiden kaks'

Ristoiden kaks' (2♣; franc.: "deux de trèfle", angl.: "two of clubs", ven.: "двойка треф") om vändkart 52-nden kartoiden pačkas. Mülüb ristoiden kartankarvha.
Unicode-simvol — 🃒 (U+1F0D2).
Jevpatorii

Jevpatorii (, , ) om lidn-kurort Kriman päivlaskmas. Se om pol'saren nellänz' lidn kaikenaigaižiden eläjiden lugun mödhe, Jevpatorijan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud amuižil grekalaižil vl 497 EME kuti "Kerkinitid" (). Turkan "Gözlöv"-lidnuz sai venän "Козлов"-nimitust. Om udesnimitadud venäks vl 1784 hondoin kulujan nimitusen tagut. Nügüdläine nimituz znamoičeb «hüväsuguine» grekan kelespäi, om anttud Pontan Mitridat VI-carin (ohjasti vll 120−63 EME) Jevpator Dionisius-arvon mödhe, kaiči lidnad skifoiden londoid vaste.
Jevpatorii šingotase sömtegimištol (leib- da maidtegesed, kolbas, alkogolitomad jomad, olud, vin), sauvondmaterialiden tehmižel, omblendedheotandoil, kulemižapparatoiden tegimel, bobaižiden i meblin pästandal, lebutahol i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Mustmeren madalan Jevpatorijan lahten randal, 3..22 m korktusil, 10 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Viž tervehtajad järved oma ani päivnouzmha i päivlaskmha lidnaspäi. Ottas reskvet artezianižiš mareiguišpäi. Matkad Simferopolihesai om 65 km suvipäivnouzmha avtotedme. Lähembaine Saki-lidn da kurort sijadase 20 km päivnouzmha raudtedme vai avtotedme.
Eläjad.
Vn 2014 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 106 840 ristitud, lidnümbrikon — 119 258 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 113 300 eläjad vl 1992 i 113 500 eläjad vl 1998. Kaik 221 483 ristitud elihe lidnaglomeracijas vl 2018.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4% vl 2014): venänikad — 71,1%, ukrainalaižed — 13,4%, krimantatarlaižed — 6,3%, totarlaižed — 1,5%, vaugedvenälaižed — 1,0%, armenijalaižed — 0,7%, toižed rahvahad — 2,2%, rahvahuden ozutandata — 3,8%.
Transport.
Avtobusad, tramvaid i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Raudte- (vspäi 1915) i meritransport ühtenzoittas Kriman toižidenke lidnoidenke.
Vanh Krim

Vanh Krim (, , ) om lidn da lidnankund Kriman suvipäivnouzmas. Mülüb Kirovskojen rajonha.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 13. voz'sadal "Kirim"-nimitusenke, se oli Kuldaižen ordan sijaližen emiran rezidencijaks, tatarlaižiden i armenijalaižiden torguindlidnaks. Aigan mändes nimitaškanzihe kaiken pol'saren necen lidnan mödhe.
Vanh Krim šingotase sömtegimištol. Seičeme muzejad, Armenižen jumalankodikundan Surb Hač-jumalankodi («pühän ristan»), islaman medrese i vanhan lidnan jändused oma olmas lidnas da sen ümbrištos. Keskaigan lidn oti surembad territorijad mi nügüd'.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Čurük-Su-jogen üläjoksmusen hural randpolel (, 33 km pitte, alajoksmuz kävutase Pohjoižkriman kanalaks), 300 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Simferopolihesai om 78 km päivlaskmha orhal vai 90 km avtotedme. Lähembaine lidn om Feodosii 20 km päivnouzmha avtotedme.
Vanh Krim om lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 9 485 ristitud, vl 2014 — 9 277 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 10 101 eläjad vl 2001.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2014): venänikad — 49,5%, krimantatarlaižed — 35,7%, ukrainalaižed — 7,0%, totarlaižed — 3,3%, grekalaižed — 1,0%, vaugedvenälaižed — 0,5%, turkad — 0,5%, uzbekad — 0,5%, toižed rahvahad — 1,6%, rahvahuden ozutandata — 0,4%.
Pugačova Alla

Alla Borisovna Pugačova (; sünd. 15. sulaku 1949, Moskv, Venäman NFST, NSTÜ) om tutab venämalaine pajatai, muzikankirjutai, aktris, prodüser da TV-vedai. (1991), Venäman valdkundaližen premijan laureat (1995).
Hänen repertuarha mülüb enamb 500 pajod venän, anglijan, saksan, francijan, evrejan, suomen da ukrainan kelil, a diskografijas om enamb 100 soloplatoid, CD- da DVD-diskoid (kesked niid 17 al'bomad, 34 singlad, 25 kompiläcijad). Päiči Venämas da postnevondkundaližiš valdkundoiš Pugačovan al'bomad pästtihe Japonijas, Suvikorejas, Ročinmas, Suomenmas, Saksanmas, Pol'šanmas, Čehoslovakijas da Bolgarijas. Ühthine disktiraž om enamb 250 millionad egzemplärid.
Biografii.
Alla om sündnu Moskv-lidnha. Vl 1965 seičemendestoštkümnendes igäs äneti ičeze ezmäižen "Робот"-pajon. Vl 1967 hän sädi TV-debüt "Иду из кино"-pajonke. Vozil 1968-1972 pajatai äneti naižroliden pajoid erazvuiččiš fil'miš. Sid' vozil 1974-1976 Alla oli «Весёлые ребята»-ansamblin solistan. Vl 1975 hän sai vägestust noriden edestajiden "Золотой Орфей"-konkursal "Арлекино"-pajonke. Vl 1977 Alla pästi ičeze ezmäine studine "«Зеркало души»"-al'bom platal. Vl 1978 hän edesti Anna Strel'cova-rolid (toižin sanoin, ičtaze) "Женщина, которая поёт"-fil'mas. Vl 1985 pästtihe "Пришли и говорю"-fil'm-koncert hänen ühtnendanke.
Vl 1997 hän ezini "Evrovizii"-konkursal, kus pajati "Primadonna"-pajon. Alla sai 15-nden sijan (33 čokkoint).
Vl 2009 Alla tedoti aktivižen sädamižradmižen lopindas. Vspäi 2011 vhesai 2013 hän ühtni sudijoiden ezimeheks «Faktor A»-TV-šouhu. Nügüd' Alla pajatab scenal harvoin kanzaližiden holiden tagut.
Om naindas Maksiman Galkinanke (nece om hänen 5. naind). Hänel om kaks' tütred, poig da koume lapsenlapsed. Üks' tütrišpäi — Kristina Orbakaite — om mugažo tetab pajatai; sen poig (Allan tütrenpoig), Nikita Presnäkov, om populärine teatr- da kinoakt'or, pajatai.
Pohjoižen rahvahiden institut

Pohjoižen rahvahiden institut (lühüdašti PRI, ) — üks'jäine üläopendusen aluzkund Venälaižes Federacijas, kudamb vaumičeb pedagogižid da tedoližid radnikoid enamba mi 30 Pohjoižen, Sibirin da Edahaižen Päivnouzmpolen igähižen vähäluguižen rahvahan täht kogonaz, ühtes sijas.
Institutan aluz om pandud vl 1925 Leningradan valdkundaližen universitetan "Pohjoižeks institutaks".
Nügüd'aigan institut om Gercenan nimel nimitadud Venäman valdkundaližen pedagogižen universitetan (VVPU:n) palaks.
PRI sijadase Stačkiden prospektan 30. pertiš (Piterin Kirovan rajon). Se om enččen školan pertiden kompleks, saudud vll 1930−1932 Igor' Fomin-arhitektoran ohjandusen al, konstruktivizman stiliš.
Institutan direktor — L.B. Gašilova, hän om filologijan kandidat da docent.
Kafedrad.
Kaik om nell' kafedrad:
Sur' Nedal'

Sur' Nedal' (grek.: "Μεγάλη Εβδομάδα", ven.: "Страстная седмица" vai "Страстная неделя") om Pühän Aigan (Suren Pühän) jäl'gmäine nedal'. Hristanuskondaližed johtuteledas Judan petind , Peitol'ne Ehtpraznik, käskuzkund Iisusan päl, Hänen petošindad, nagloičend ristha da mahapanend. Vaumičese Äipäivänke.
Äipäivmuna

Äipäivmuna om mujutadud vai kirjutadud muna, kudamban lahjoitas Äipäivän kaikiš hristanuskondaližiš valdkundoiš.
Muna om londuzvägen (kazvateližusen) da udessündundan veroline znam. Hristanuskondas äipäivmuna znamoičeb kut Sündun Grob, ninga uden elon zavodind-ki; s.v. hristanuskondaližile nece om muštatuz Iisusan Hristan eläbzdusen polhe, päzutandas da igähižes elos todesižiden uskondaližiden täht.
Sab kävutada kanamunid da toižiden linduiden munid, ratud munid mugažo (Faberžen munad). Mujutadud munan rusked muju simvoliziruib letud ristale Hristan vered, ühtenaigašti ozutab Päzutajan arvokahust carikš. Ottas laukan kuivatud kor't londuseližeks mujutimeks. Sab mujutada munid toižil-ki mujuil.
Sanderson Uill

Uill Sanderson (angl. i ; sünd. 26. semendku 1980, Vankuver, Britanine Kolumbii, Kanad) om kanadalaine TV- da kinoakt'or.
Kar'jer.
Uill kändihe tutabaks mödradon tagapäi Uve Boll-režissöranke; taughui Bollan kompjutervändoiden ekranizacijoiden rivhe, niiden kesken «Kolnuziden kodi», «Üks'jäine pimeduses», «Bladrein», «». Vl 2007 fil'mzihe mugažo Bollan «»-fil'mas kut pärolin edestai.
Akt'oran kar'jer jätkustui vll 1997−2008. Nenihesai Senderson fil'mzihe kanadižiš da amerikaižiš serialoiš dai TV-fil'miš epizodižidenke rolidenke, no radab kiruhabun lekarin. Vspäi 2005 om naižiš, Kristin Sanderson om hänen ak.
Krimantatarlaižed

Krimantatarlaižed (, ) vai (harvašti) krimalaižed (, ) om eläb rahvaz Krim-pol'sarel da toižiš maiš (oz., 100..150 tuhad ristituid elädas Turkanmas).
Ühthižed andmused.
Rahvahan lugumär om läz 500 000 ristituid Krimas, se om läz 10..12 % Kriman ristitištos. Pagištas krimantataran kelel, mugažo venän i ukrainan kelil. Oma islamanuskojad.
Rahvahan istorii.
Kriman tatarlaižed formiruisoiš erižeks rahvahaks 14.−15. voz'sadoil. Toižen mail'man voinan aigan krimantatarlaižiden enambuz ezini fašistižen Saksanman polel, sikš vl 1944 rahvaz oli deportiruidud Krimaspäi. Nügüd'aigaižed postnevondkundaližed valdkundad hondostadas necidä aigtegod.
Faktine Kriman ühtištoituz Venämanke heraštoiti sur'kulud käraidust krimantatarlaižiden (enambusen heišpäi) keskes. Levedad mel't vaste, krimantatarlaižed ei olgoi Kriman igähižen rahvahan.
Krimantatarlaižed i kazanin totarlaižed oma erazvuiččed rahvahad, hot' molembad sunnitižen islaman polenpidajad ičeze enambuses.
Lakki Ken

Ken Lakki (; sünd. 1985, Dallas, Tehas, AÜV) om amerikalaine akt'or da prodüser.
Biografii.
Om sündnu vl 1985 Dallas-lidnha, kurdižlamanoiden kanzha. Sirdi Los Andželesha jäl'ges üläškolan lopindad.
Fil'mzihe erazvuiččiš serialoiš, n. k. «Doktor Haus», «Smolvilin peitused», «CSI» da m. e..
Zdvižen'

Zdvižen' (vai Zdvižen'jad; , , ) om üks' hristanuskondan kaikiš surembiš praznikoišpäi (pühänikoišpäi), kaks'toštkümnen kesken.
Pühänik om pandud Sündun Ristan löudandan ph. Jelenal muštoks, se azj tegihe Jerusalimas Golgof-mägenno vl 326 kaivandusiden satuseks.
Praznikoitas sügüz'kun 27. päiväl ortodoksižiš valdkundoiš (14. päiv vanhan stilin mödhe), katolikad — 14. päiväl sügüz'kud.
Radonic

Radonic ( vai "Радуница", ) om üks' hristanuskondan praznikoišpäi (pühänikoišpäi). Praznikoitas päivnouzmslavižiš valdkundoiš (eriližin Vaugedvenämas, Venämas da Ukrainas), Radonican Nedalin tožnargen (kevädel, kahtenz' nedal' Äipäivän jäl'ghe).
Nece om Vaugedvenäman valdkundpraznik. Radonic om mugažo lebupäiv erazvuiččiš Venäman regioniš (ozutesikš, Saratovan, Bränskan, Orenburgan agjoiš, eskai Adigejan Tazovaldkundas, i m. e.). Uskondaližed muštištatas kolijaižid dai mändas kaumištoihe «ihastoitta» heid: turutadas mujutadud munid kaumadme, valadas kaumid oludel, lodaitas keskneze. Kaumišton taga rauhad mehed kargaitas. Ehtal pestas kül'betiš (Vaugedvenämas da Ukrainas). Venäman pohjoižiš agjoiš johtutadas kazvatajid pertiš vaiše i jädas kodiš.
Inkerman

Inkerman (, , ) om lidn da raudtestancii Kriman suves. Se alištub Sevastopol'-lidnan tobmudele da ei mülü Kriman Tazovaldkundha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 6. voz'sadal m.e. kuti "Kalamit"-lidnuz ("Kalamita"). Vl 1475 turkad anastiba lidnust i udesnimitihe nügüdläižikš ("inkerman" «karakaz lidnuz»), no se oli heile tarbhaižuseta, vaiše jändused oliba lidnusespäi 18. voz'sadal.
Venäman imperijan ezmäižed futorad oliba saudud lidnusenno 19. voz'sadan keskes. Saihe kivid sauvomha Sevastopolid. Vll 1976 erigoittihe eländpunktad Sevastopolišpäi i nimitihe lidnad "Belokamensk:aks", se oli vauktan kiven purtkeks sauvomha. Vspäi 1991 lidn nimitase nügüdläižikš raudtestancijan mödhe «Simferopol' — Sevastopol'»-raudtekeskustal.
Inkerman šingotase raudten edheotandoil i vintegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Krim-pol'saren südäimes, Čorn-jogen ( 35 km pitte) lanktendan sijan oiktal randal pit'kha Sevastopolin merikarha, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Sevastopolin keskushesai om 5 km päivlaskmha.
Inkerman mülüb Sevastopolin Balaklavan rajonha.
Eläjad.
Vl 2011 eläjiden lugu oli 11 884 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 442 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2014): venänikad — 82,9%, ukrainalaižed — 11,8%, azerbaidžanlaižed — 1,0%, totarlaižed — 0,7%, vaugedvenälaižed — 0,7%, toižed rahvahad — 1,7%, rahvahuden ozutandata — 1,2%.
Simferopol'

Simferopol' ( [sʲɪmfʲɪˈropəlʲ], [sʲimfɛˈrɔpɔlʲ], «vauged mečet'») om lidn Kriman keskuzpalan suvipäivlaskmas. Se om pol'saren i Simferopolin lidnümbrikon administrativine keskuz, kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1784.
Simferopol' šingotase mašinansauvomižel («Fiolent»-tegimen elektroinstrument i laivanavtomatik, pnevmatikan tegim), sömtegimištol, nahktegesiden omblendfabrikal i himižel tegimel (kodihimii, plastik).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Salgir-jogen randoil (, 232 km pitte), 350 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Simferopolin vezivaradim om saudud ülezjogen, täuttihe vl 1956, se om lidnan suvipäivnouzmaižeks röunaks. Lähembaine lidn om Bahčisarai 30 km suvipäivlaskmha avtotel Sevastopolihesai.
Klimat om subtropine ezimägišton, kontinentan valatoitusenke. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +11,4 C°, kezakun-elokun +20,2..+23,0 C°, tal'vkun-uhokun +0,4..+2,4 C°. Ekstremumad oma −30,3 C° (uhoku) i +39,5 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +0,7 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +25,4 C° (tal'vku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 501 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba kezakus (58 mm), vähemba uhokus-sulakus (33..36 mm kus). Paneb lunt 44 päiväd tal'ves. Läz ei oleskele lumikatet tal'vaigan (kahthe santimetrhasai). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 61..69 % röunoiš sulakus-sügüz'kus, 81..85 % kül'mkus-uhokus.
Tobmuz.
Simferopol' jagase koumeks rajonaks: Raudten, Keskuzline i Kiivan. Nell' lidnanvuittušt žilod da üks' muite žilo mülüdas lidnümbrikho Simferopolin ližaks.
Eläjad.
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 337 285 ristitud, vn 2014 Venäman rahvahanlugemižen mödhe — 332 317 ristitud (ümbrikon ühesa kümnendest). Kaikiš suremb ristitišt oli 343 565 eläjad vl 1989 i 343 644 eläjad vl 2001. Lidnümbrikon pind om 107,41 km².
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2014): venänikad — 67,8 %, ukrainalaižed — 12,1 %, krimantatarlaižed — 8,3 %, totarlaižed — 1,5 %, armenijalaižed — 0,8 %, vaugedvenälaižed — 0,8 %, evrejalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 6,0 %.
Ščelkino

Ščelkino (, , ) om lidn Kriman päivnouzmas. Se om Leninon rajonan lidnankund.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1978 redukus Kriman atomelektrostancijan sauvojiden žiloks. Nimitihe sidä nevondkundaližen Kirill Ščelkin-atomfizikantedomehen (1911−1968) muštho vn 1982 16. päiväl sulakud. Vl 1981 AES:an sauvomine oli zavottüd läz žilod, vl 1987 azotihe sauvondad tahondan geologižen stabilitomuden tagut. Vn 1992 18. päiväl tal'vkud lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad. Vn 2016 uhokuspäi atomstancijan jändusiden panend mantazole tegese.
Ščelkino šingotase merikurortaks, sörfingan tahoks. Ei ole tegimištod lidnas, planiruitas industriališt parkad enččen AES:an territorijal. Jogavozne «Respublika KaZantip»-danspopmuzikfestival' oigendase Ščelkinos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Azovmeren randal, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, om ümbärtud meren lahtil koumes polespäi. Kazantip-nem' om pohjoižhe, solakaz Aktaš-järv levigandeb suvhe lidnaspäi. Matkad Simferopolihesai om 144 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 174 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Feodosii 55 km suvipäivlaskmha orhal vai 65 km avtotedme i Kerč 50 km päivnouzmha orhal vai 80 km avtotedme.
Ščelkino om lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vl 2012 Ščelkinon eläjiden lugu oli 11 194 ristitud, vl 2014 — 10 620 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 14 659 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2014): venänikad — 72,3%, ukrainalaižed — 21,2%, totarlaižed — 0,8%, vaugedvenälaižed — 0,8%, toižed rahvahad — 2,0%, rahvahuden ozutandata — 2,9%.
Muju

Muju om elektromagnitižen sädegoičendan kvalitativine subjektivine harakteristik optižes diapazonas.
Mujun harakteristik märičese fiziologižen nägemižmujandan pohjal da rippub fizikan, fiziologijan da psihologijan faktoroišpäi: ristitun individualižuz, spektran mülünd, mujun da loštusen kontrast vauktusen purtkidenke ümbrištos, toižen materialižen objektan olend olmas.
Pagištes jogapäiväližel kelel, muju om "mujand", kudambad ristit sab vauktusen sädegiden ozaidusen aigan hänen sil'mhä. Ühtejiččed vauktusen painuded kuctas erazvuiččid mujandoid.
Rahvahidenkeskeine mujun päiv () oigendase joga vodel 21. keväz'kud vspäi 2009 enamba mi koumeskümnes valdkundas — Rahvahidenkeskeižen mujun associacijan ühtnijoiš.
Päižed spektraližed mujud.
Nene mujud erašti nimitadas völ jumalanbemblen mujuikš.
Rusked muju

Rusked muju om spektraline (jumalanbemblen) muju. Üks' koumes päižes mujuspäi RGB-sistemas, ližaduzmuju om sinižvihand muju.
Kävutadas vedatamha kenen-se tarkust mihe-se. Mugažo se om varusen muju.
Ümbrikirjutand.
Rusked om ližamujuiden agj näguban spektran pit'klainhižes palas. Ned sättudas elektromagnitižen sädegoičendan minimaližile paksuzile, kudambid ristitun sil'm voib nähta, minimuman röun rippub mehen igäspäi.
Rusttoiden ližamujuiden diapazon märičese spektras lainhiden pidusil 630..760 nanometrad, se sättub paksuzile 476..394 teragercad.
Sudak

Sudak (, , ) om Kriman lidn-kurort da lidnümbrik.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud koumandel voz'sadal meiden erad. Keskaigan lidnan nimitused oliba: Sugdei (), Soldai () i Surož (). Nimitadud Sudak:aks Osmanan imperijan aigan (1475−1783); «sudag»-sana znamoičeb «mäged vedenno». Om oficialiženke lidnan statusanke vspäi 1982.
Sudak šingotase erazvuiččen vinan i rozanvoin tehmižel.
Geografijan andmused.
Lebutaho sijadase pol'saren suvipäivnouzmas, Mustmeren Sudakan karan randal, 33 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Simferopolihesai om 69 km orhal, 102 km avtotedme. Lähembaine lidn om Vanh Krim 36 km pohjoižhe orhal. Lähembaine raudtestancii radab Feodosijas 55 km pohjoižpäivnouzmha.
Sudak om ühtennimižen lidnümbrikon üks'jäižeks lidnaks, üks' lidnanvuitte žilo da 14 muite žilod mülüdas ümbrikho mugažo.
Eläjad.
Vl 2012 Sudakan eläjiden lugu oli 15 368 ristitud. Kaikiš suremb lidnan i lidnümbrikon ristitišt om nügüd', lidnümbrikon ristitišt oli 32 797 eläjad vl 2018.
Rahvahad (lidnan eläjad vn 2014 rahvahanlugemižen mödhe, enamba 0,2 %): venälaižed — 63,8 %, krimantatarlaižed — 16,9 %, ukrainalaižed — 12,3 %, totarlaižed — 1,6 %, vaugedvenälaižed — 0,7 %, armenijalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad — 1,7 %, rahvahuden ozutandata — 2,3 %.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' keskškolad (nomer 1..4, niišpäi openduz školas nomer 3 mäneb krimantataran kelel), lapsiden da norišton keskuz, sportškol.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas, ned-žo ühtenzoittas ezilidnoidenke da lähižidenke lidnoidenke.
Krasnokamenk (Jaltan rajon)

Krasnokamenk (, , ) om lidnanvuitte žilo Kriman suves läz Jalt-lidnad.
Edel 1945 vot oficialine nimituz oli "Kiziltaš". Kätihe lidnanvuiččeks vl 1971.
Žilo sijadase 211 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Jalthasai om 18 km suvipäivlaskmha.
Vl 2012 Krasnokamenkan eläjiden lugu oli 1 023 ristitud.
Se oli istorižišti grekalaine eländpunkt; nügüd' elädas venälaižed da krimantatarlaižed sigä.
Foros

Foros (, ukr. i ) om lidnanvuitte žilo Kriman suves. Sijadase suvhe Sevastopolišpäi i päivlaskmha Alupkaspäi. Om alištunu Jalt-lidnan tobmudele.
Istorii.
Nügüdläine eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 1360-nziden voziden Genujan Kafan rahakirjuteses "Fovi"-nimitusenke. Vspäi 1475 mülüi Osmanan imperijha koume voz'sadad, sid' oli Venäman imperijan peneks küläks.
Nece om populärine kurort.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase Mustmeren randal, 32 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Eläjad.
Vl 2012 Forosan kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 1 982 ristitud. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 2 810 eläjad vl 1989.
Kodikelen mödhe (2001): ukrainan kel' — 14,1 %, venän kel' — 84,9 %, toižed keled — 1,0 %.
Saki

Saki (ukr. i , ) om lidn-kurort da lidnümbrik Kriman suvipäivlaskmas. Se om Sakin rajonan administrativižeks keskuseks, no ei ole rajonan palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 14. voz'sadal. Se sai lidnan statusad vl 1952.
Sakin ižandusen päsarakod oma turizm (äiluguižed sanatorijad da pansionatad), sömtegimišt (leibänkombinat, maidtegim), mugažo raudbetontegesiden pästand om olmas.
Geografijan andmused.
Sakinjärv sijadase lidnan da Mustmeren keskes, 10 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidn otab järven pohjošt randad. Matkad Simferopolihesai om 45 km suvipäivnouzmha raudtedme. Lähembaine Jevpatorii-lidn da port sijadase 20 km päivlaskmha raudtedme vai avtotedme. "Saki-raudtestancii" om olmas «Simferopol' — Jevpatorii»-jonol vspäi 1915.
Klimat om ven meren kuivahk päipaštokaz. Heinkun lämuz om +22,7 C°, vilukun — +1,3 C°, voden keskmäine lämuz om +11,8 C°. Paneb sadegid 443 mm vodes, kuidme läz tazomäras. Kovad tulleid stepišpäi oleskeldas paksus.
Saki om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vl 2014 eläjiden lugu oli 23 400 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 990 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2014): venänikad — 69,0%, ukrainalaižed — 15,9%, krimantatarlaižed — 5,3%, totarlaižed — 1,8%, vaugedvenälaižed — 1,4%, armenijalaižed — 0,6%, toižed rahvahad — 1,6%, rahvahuden ozutandata — 4,4%.
Transport.
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos.