tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Mijadzaki Hajao

Hajao Mijadzaki ( "Mijadzaki Hajao"); sünd. 5. viluku 1941, Bunkö-rajon, Tokio, Japonii) om japonijalaine kirjutai, pirdai da režissör. Studio Ghibli-kompanijan direktor.
Biografii.
Hajao om sündnu Tokion Bunkö-rajonha, lendimiden paloiden «Mijazaki Airplane»-fabrikan pidajan kanzha. Kahtenz' nelläs vellesespäi. Om otnus mangan pirdandha i animacijha lapsessai.
«Keratud rahkoil»-fil'm (2001) sai vn 2003 «Oskar-premijad» kuti parahim animacine täuz'piduzline fil'm. Vn 2014 kül'mkus Mijadzaki sai Oskar-premijad suriš edessatusiš kinematografas. Režissör da hänen radod saihe koumekümne tošt premijad.
Valitud fil'mografii.
Mijadzakin täuz'piduzližiden animacižiden fil'miden nimikirjutez, kaikiden niiden hän om režissöraks i kirjutajaks:
Vätkan Poläni

Vätkan Poläni ( «pallištod Vätk-jogenno», ) om Venäman lidn da lidnümbrik Kirovan agjan suvipäivnouzmaižes čogas. Se om agjan koumanz'-nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo Vätkan Polänin rajonan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe vl 1596 kuti žilo ortodoksižen hristanuskondan Vätkan Emäganpäivän jumalankodinno. Vn 1914 redukus «Moskv — Kazan' — Jekaterinburg»-raudte läbiti žilod raudtesildanke Vätkas päliči. Vl 1938 kätihe radnikžiloks, se sai lidnan statusad vl 1942. Vspäi 2007 avtotesild ühtenzoitab Vätkan randoid kahesas kilometras päivnouzmha lidnaspäi.
Vätkan Poläni šingotase tuikutimiden «Molot»-tegimel («pall'»), lukloiden tegimel, sauvondmaterialiden tehmižel (raudbeton, puižed konstrukcijad), sömtegimištol (leibänproduktad, lindferm), omblendedheotandoil (pälembaižed sobad, radsobad, sumkad), laivoiden i mineraližheretusiden pästandal. Jogivaldmad oma väges.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vätk-jogen oiktal randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vätkan oiktad Oštorm- () i Toimenk- (ven. "Тойменка") ližajoged jokstas lidnas.
Matkad Tatarstanan röunhasai om kaks' kilometrad suvipäivlaskmha orhal, koume kilometrad raudtedme vai avtotedme, agjan administrativižhe Kirov-keskushesai om 278 km pohjoižhe-lodeheze orhal, 330 km avtotedme vai 610 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Sosnovk kümnes kilometras päivnouzmha orhal, 21 km avtotedme vai 14 km raudtedme, Kukmor (Tatarstan) kümnes kilometras suvipäivlaskmha orhal, avtotedme vai raudtedme, i Malmiž 41 km lodeheze orhal vai 58 km avtotedme.
Tobmuz.
Vätkan Poläni om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Andrei Klükin, radoi vn 2018 uhokuhusai. Lidnan Duman ezimez' om Mihail Babuškin vn 2021 redukuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Aleksandr Zäzev (reduku 2016 — reduku 2021), Sergei Kisläkov (radoi vn 2016 redukuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 35 162 ristitud vn 2021 — 29 742 ristitud. Kaik 32 817 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 46 tuhad eläjid vl 1992.
Rahvahad (2002): venälaižed — 70,2 %, totarlaižed — 18,2 %, udmurtalaižed — 5,3 %, marilaižed — 2,5 %, toižed rahvahad — 3,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (om saudud vll 1818−1826, kellčuhunduz 1893), kaks' jumalanpertid, kaks' časounäd, Raštvoiden Iveran naižjumalankodin kaks' jumalanpertid. Niiden ližaks Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (oli avaitud vspäi 1838) ei ole kaičenus. Islaman mečet' i medrese oma avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad, muzikškol, teatraline škol, čomamahtoine škol, čomamahtoiden škol. Vätkan Polänin mehanine tehnikum i Vätkan Polänin gumanitarine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Händikahanbut'k

Händikahanbut'k () om üks'vozne vai (harvoin) kaks'vozne heinäsine kazmuz. Erik om heimon üks'jäine, mülüb Sel'derejižed-sugukundha.
Leviganduz.
Putub vastha Anatolijan pol'sarel i Kavkazal, Evropas (Venäman evropižiš agjoiš harvoin), Afrikan lodehes. Invazivine erik Pohjoižamerikas.
Navedib rohlid, väghižid, karbonatižid mahusid. Kazvab rujoheinäks ristitun pertištonno, saduiš i linmaiš.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz oleleb ühthe metrhasai kortte. Seikh om but'k, sarakoičese. Petruškan pojav, no händikahanbut'ken lehtesen üläh om loštai. Lehtesed oma koumesaumnikan konturan, oma jagadud süväs kahtišti i koumašti, höunhenvuiččed, lehtesen palaižed oma romban i koumesaumnikan formal.
Änikoičeb vauktoil änikoil kezakuspäi redukuhusai, änikused oma äiluguižed. Plod om läz šurunvuitte 2,5..3 mm surtte, lapakoidenke semnidenke.
Kävutand.
Händikahanbut'k om morii, hajub vastmel'žikš, ei ole olmas kävutandad. Erased toksinad čihotas kuivandan aigan, ka kuivatud hein ei ole varuline muga kabjživatišton täht.
Vauged Holunic

Vauged Holunic () om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Se om Vauktan Holunican rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt aluz om pandud vl 1764 kuti žilo sauvomha da holitamha Novotroickii Holunickii (Beloholunickii)-raudantegint, nimitihe jogen mödhe. Uiton ezmäine puine padosein oli saudud sil-žo vodel. Manmehed Uz'lidnan i Vologdan gubernijoišpäi oliba ezmäižil sirdanuzil mehil. Vll 1928−1965 eländpunkt oli lidnanvuiččeks "Beloholunickii"-žiloks. Se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1965.
Beloholunickii-tegim pästi raudad vhesai 1909. Vll 1916−1941 tegim pästaškanzi maižanduzinventarid (adrad). Vl 1941 libutimtransportižen mašiništon tegim Nikopolišpäi (Ukrain) oli evakuiruidud sihe, siš aigaspäi tehtihe metalližkonstrukcijoid tobjimalaz (erazvuiččed konvejerad, mägilibutimed), mugažo čomamahtolišt valamišt. Vspäi 2017 tegim eläb bankrotnendas läbi, no radab.
Vauged Holunic šingotase mecanümbriradmižen kombinatal i omblendfabrikal (vspäi 2018).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Vauged Holunic-jogen (168 km pitte, Vätkan hura ližajogi) i sen Beloholunickii-uiton-vezivaradimen (16 km²) randoil, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad agjan Kirov-pälidnhasai om 73 km suvipäivlaskmha-päivlaskmha orhal vai 81 km «Kirov — Perm'»-avtotedme. Lähembaine lidn om Slobodskoi 40 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 45 km avtotedme.
Tobmuz.
Kaik ühesa küläd mülüdas lidnankundha Vauktan Holunican ližaks, sidä kesken kaks' küläd seištas kaikenaigaižeta ristitištota. Lidnankundan pind — 510 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 232 ristitud, lidnankundan — 12 308 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 lidnan — 9 997 ristitud. Kaik 10 517 ristitud elihe lidnas i 11 526 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 13 tuhad eläjid vll 1979−1996 (13 400 eläjad vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: Hristan Eläbzdusen (om saudud vn 2006 jäl'ghe) i Kaikiden Pühämehiden (kaumžomal, letihe vll 1864−1868, kellčuhunduz 1887).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Lidnan professionaližen opendusen aluzkund om Vätkan avtotegimištoližen kolledžan (Kirovo-Čepeck) filial.
Hörmhein

Hörmhein (, levitadud sinonimad oma "Chamerion angustifolium" i "Epilóbium angustifolium") om äivozne heinäsine kazmuz. Erik om heimon tipine, mülüb Enoterižed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazvab Pohjoižen mapoliškon kavag'mecoiden zonas. Navedib letemad harvas mecas. Kazvab palatišil ezmäižeks babarmonke paksus, mugažo pilitišil i mecanröunal, pidust' raudtepudotesid da rovid, pöudoidenno, vedenno, torhen polhe mahusil. Kadob penzhiden i puiden šingotesen jäl'ghe.
Ümbrikirjutand.
Hörmhein oleleb 0,5..2 metrad kortte, sädab žomid. Jurišt om sanged ujelii, sätab urboid i uzid seikhid teravas (vegetativine äikerdoičend).
Änikoičeb kezan kahtendel polel. Plodud ehttäs elokus-sügüz'kus.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe hörmheinäd zelläks. Ištutadas dekorativižeks kazmuseks, hüvä medenkandai. Kuivatas lehtesid da jodas čajun vajehtimeks. Slokosttäs jurid. Ottas seikhid lehtesidenke živatoile sötkeks.
Alaerikod.
Hörmheinän kaks' alaerikod om olmas:
Ščecinan tramvai

Ščecinan tramvai () om tramvai Pol'šanmas. Se om avaitud elokun 23. päiväl 1879-ndel vodel. Ščecinan tramvaiš kaik kaks'toštkümne linijad funkcioniruib nügüd', tramvaiteiden ühthine piduz om 114 km. Stancijoiden lugu om 104. Siš om kaks' depod i 12 tehništ stancijad.
Kotel'nič

Kotel'nič () om Venäman lidn, lidnümbrik da transporttesol'm Kirovan agjan päivlaskmas. Se om agjan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Kotel'ničun rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunkt mainitaze ezmäižen kerdan «Starinas Vätkanmas» (17.-18. voz'sadad) kuti alusenpandud uz'lidnalaižil žilo anastadud marilaižil "Kokšarov"-lidnuden ( tähäsai) sijas vl 1181. Sirtihe žilod videks kilometraks jogen mödvedhe 14. voz'sadal, saudihe Kremlid. Vspäi 1647 ph. Oleksijan jarmank oleskeli keväz'kus (7.-22. surtte Venämas vozidme, südäiazjoiden ministrusen mödhe).
Kotel'nič sai makundan lidnan statusad vl 1780, oli torgovanoiden lidnaks. Saudihe sildad Vätkas päliči «Vätk — Piter»-raudtel vll 1903−1905. Vl 1927 raudte ühtenzoiti Alauz'lidnanke, i Kotel'nič kändihe raudtesol'meks. Kaks' raudtestancijad om olmas: "Kotel'nič-1" i "Kotel'nič-2". Mugažo lidn šingotase pun ümbriradmižel (pilindmaterialad, klejatud brus, pertid cilindruidud parzišpäi), villän kuivadamižmašinoiden pästandal, saguden edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vätk-jogen oiktal korktal randal, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Sur' van («katl'uz») läbitab lidnad pohjoižespäi suvhe.
Matkad agjan Kirov-keskushesai om 84 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal, 121 km avtotedme vai raudtedme. Toine lähembaine lidn om Orlov 41 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 48 km avtotedme.
Tobmuz.
Kotel'nič om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan pämehed oma Sergei Vdovkin (keväz'ku 2021 — reduku 2022), Andrei Likov ("Андрей Лыков", reduku 2017 — uhoku 2021). Lidnan Duman ezimez' om Sergei Bol'šakov vn 2016 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 979 ristitud, vn 2021 — 20 144 ristitud. Kaik 23 966 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 38 tuhad eläjid vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (saudihe vll 1903−1905) i jumalanpert' (saudud privatižes pertišpäi vl 1948), kaks' tošt jumalanpertid, kodijumalanpert', kaks' časounäd. Niiden ližaks nell' pühäpertid ei ole kaičenus: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (oli saudud vll 1705−1713, rušihe vl 1940), üksin jumalanpert', kodijumalanpert' i časoun'.
Kirovan maižanduztehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Imičaine

Imičaine (), mugažo Imel'tahtheinäine i Imel'nic paginoiš, om äivozne vai erasti kaks'vozne heinäsine kazmuz Bobanvuiččed-sugukundaspäi. Se om heimon tipine erik.
Leviganduz.
Kazvab londuseližešti kaikes Evropas, Afrikan pohjoižes, Azijan päivlaskmas i keskuses, putub vastha Venäman Sibiriš i Edahaižes Päivnouzmas.
Navedib nituid keskmäiženke nepsudenke, mecpallištoid, sijid pidust' pöudoid i teid. Imičaine om ottud kul'turha, semetas sötmižheinäks levedali.
Ümbrikirjutand.
Seikh sarakoičese, kazvab 15..55 sm kortte, om ujelii paloin. Lehtesed oma koumepalaižed tobjimalaz. Änik nimitase "papuš:aks", om purpurine, oleleb vauged-ki i kirjav. Änikoičeb kezakus-sügüz'kus. Semned küpsnedas elokus-redukus. Äikerdoičeze semnil i vegetativižikš.
Papušad alištudas "Botrytis anthophyla"-senüdele.
Kävutand.
Znamasine sötmižkazmuz (äi vauktušt), siderat — jurišt kogodab azotad il'maspäi. Andab 6 kg met gektaraspäi, vaiše mezjäižed pit'kanke hobodudenke voidas otta nektarad papušoišpäi.
Jonikaine

Jonikaine (), paginoiš mugažo Kukič, Lölikaine i Lölikad, om äivozne kazmuz, plodpenzhaine Kanabränvuiččed-sugukundaspäi. Se om "Vaccinium"-heimon tipine erik.
Leviganduz.
Kazvab Pohjoižen mapoliškon äjiš regioniš, kus ven i vilu klimatad oma olmas: tundr, meczon, mägiden ülävö, paksus löutas turbazsoil. Sädab penid pallištoid pidust' ojid da jogid, mugažo žomid kümenikad nellikkilometrid pindal (oz., Baikalantaguižes).
Ümbrikirjutand.
Penzaz vai penzhaine 1 metrhasai kortte, 30..50 sm tobjimalaz. Seikh pudub läz ülähäsai mustikaižen erineden, ujeleb erasti. Jonikaižen südäivezi om vauh, läipad nahkal puhtastadas kebnas.
Jurišt kogoneb ribujurišpäi, mikoriz sab sötmižsubstancijoid mahusespäi. Lehtesed 3 santimetrhasai pitte hoikad. Henod änikod käroutas mahannoks, vauktad vai ruskedvauktad. Küpsad plodud oma sinižed kehkrad södabad 12 mm:hasai surtte, ned oma hahksiniženke kerthenke, ruskedsiniženke südäimenke. Sügüzel lehtesed rusknedas i lanktas maha. Erik om pakaiženvastaine lujas. Penzaz eläb sadha vodhesai.
Kazvatadas muiktal mahusel (pH 4..5), gruntveziden tazopind piidab olda 30..60 sm süvüdel. Tetas jonikaižen 26 sortud. Läz ei olele travijoid i läžundoid.
Kävutand.
Südäiveden kaičendan strok om lühüd, ka tehtas keitišt, ližatas vinoihe (likörad). Lehtesed oma kožujad dubimha nahkoid.
Kirs

Kirs () om Venäman lidn Kirovan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Üläkaman ümbrikon (vll 1965−2020 rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1729 kuti "Kirs"-žilo sauvomha da holitamha kaugedraudan tegint, nimitihe jogen mödhe ( «pengr», «(jogen)vago»). Sur' uit om saudud vll 1729−1739 varatoitamha tegint vedel. Raudte tuli lidnha vl 1931, "Kirs"-raudtestancii radab vspäi 1940. Vll 1963−1965 žilo oli Kirsan tegimištoližen rajonan keskuseks, Omutninsk-ki mülüi sihe. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1965.
Kirs šingotase elektrokabelän tegimel, sömtegimištol i mecan ümbriradmižen edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suves, Sur' Kirs-jogen (, lankteb Vätkan üläjoksmushe oiktalpäi kahtes kilometras päivlaskmha lidnan röunaspäi) i Suren Kirsan uiton-vezivaradimen (4,3 km²) randoil, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Uit ühtenzoitab Vätkad Kaman basseinanke.
Matkad agjan administrativižhe Kirov-keskushesai om 169 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 192 km avtotedme vai 250 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Omutninsk 75 km suvhe orhal, 90 km avtotedme vai raudtedme i Vauged Holunic 79 km suvipäivlaskmha orhal vai 114 km avtotedme.
Tobmuz.
Kaik nell' žilod i kaks' küläd mülüiba lidnankundha Kirsan ližaks. Lidnankund om tühjitadud vl 2022. Sen pind oli 1 347 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Lidnan Dum om likvidiruidud vn 2022 kezakule, likvidacižen laudkundan ezimez' oli Irina Semenovih. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2022 vilukus-tal'vkus, likvidator Jelena Štrauh. Jäl'gmäine Administracijan pämez' oli Eduard Utemov (kül'mku 2017 — kül'mku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 420 ristitud, lidnankundan — 11 388 ristitud, rajonan koumandez. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe 8 520 ristitud elihe lidnas. Kaik 9 589 ristitud elihe lidnas i 10 355 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13..14 tuhad eläjid vll 1970−2001 (14 387 eläjad vl 1979).
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken jumalanpert' om saudud vll 1894−1915.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, üks'jäine keskškol erasiden-se disciplinoiden süvetud opendusenke (om sätud vl 2005 školoiden nomer 1 i 3 ühtištusel), muzikškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Vätkan torguindtegimištoline tehnikum (ende profškol nomer 24), baziruiše Kirsas.
Jumalankäzi

Jumalankäzi () om äivoččiden mugulakahiden heinäsižiden kazmusiden heim. Se om Orhidejižed-sugukundan tipine. Kaik om 21 erikod i 37 erikoidenkeskešt gibridad heimos (vn 2014 kezakun andmused). Luja gibridizacii ozutab, miše erikoiden sädamine jätkustub.
Leviganduz.
Kazdas vilus, venos i subtropižes vöiš. Voib vastata Evropan keskuses da suves, Kavkazan i Kriman mägil, Azijas (Tibet, Mongolii, Sin'czän), Afrikan pohjoižes, erased erikod oma olmas Pohjoižamerikas. Äjad erikod oma kaičendan al.
Jumalankäden erikoiden tobj pala navedib nepsad mahust mouckivenke, lankteb unhe kuivan kezaräkän pordol, kazvab sijil hüvänke päivänvauktusenke (nit, mecanröun, harv mec). Subtropižed erikod oma lämudennavedijad.
Ümbrikirjutand.
Seikh oleleb 10..50 sm kortte. Kaks' mugulad oma jurel. Lehtesed oma levedad lancetanvuiččed, sebaitas seikhed. Penen änikon muju oleskeleb lilaiž-ruskedpakuižen i muzavišnän keskes. Änikuz om tähkanvuitte, 7..9, erasti 15 sm pitte. Änik om verez 7..10 päiväd ku ei olend pölüstoitandad, no ku oli, ka näidub teravas.
Jumalankäzi änikoičeb sulakus-elokus. Äikerdoičese vaiše semnil, no erased erikod voidas äikerdoitas mugažo muguloiden jagundal.
Sosnovk (lidn, Venäma)

Sosnovk ( «pedai»-pun nimitusespäi, mugažo totaran kelel) om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan suvipäivnouzmaižes čogas. Mülüb Vätkan Polänin rajonha, sen üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 17. voz'sadan lopus kuti külä. Möhemba se šingotihe tegimištžiloks: vl 1763 vas'kentegim radaškanzi, vl 1830 kervačunkudondan fabrik oli avaitud, vspäi 1905 mecpilindtegim radoi. «Moskv — Kazan' — Jekaterinburg»-raudte läbiti žilod vl 1915, saudihe Sosnovk-stancijad. Vspäi 1924 laivansauvomižen verf' om olmas, kändihe tegimeks Toižen mail'man sodan aigan. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1962 29. päiväl keväz'kud. Vspäi 2007 avtotesild ühtenzoitab Vätkan randoid 2 km päivlaskmha lidnaspäi.
Sosnovk šingotase mecanümbriradajal kombinatal, mecan oigendamižen bazal, laivansauvomižen tegimel (pästi motorvenehid, astjoid il'mpölusel, seižub radmata).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, Vätk-jogen hural randal i sen Pižmank-ližajogen ( 49 km pitte) oiktal randpolel, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Udmurtijan röunhasai om 7 km päivnouzmha orhal, agjan Kirov-pälidnhasai om 278 km pohjoižhe-lodeheze orhal, 352 km avtotedme vai 596 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Vätkan Poläni 10 km päivlaskmha orhal, 21 km avtotedme vai 14 km raudtedme i Kukmor (Tatarstan) 25 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 35 km avtotedme vai 30 km raudtedme.
Sosnovk om lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 960 ristitud, rajonan kaks' videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15..16 tuhad eläjid vll 1967−1992 (16 748 eläjad vl 1970).
Rahvahad (2010): venälaižed — 66,8%, totarlaižed — 28,8%, udmurtalaižed — 1,7%, toižed rahvahad — 2,7%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Sosnovkan laivansauvomižen tehnikum.
Sosnovk

Sosnovk (, libub "сосна"-sanaspäi «pedai») om eländpunktoiden i jogiden levitadud nimituz venäkel'žiš maiš. Se voib znamoita:
Junaine

Junaine () om äivozne heinäsine kazmuz. Erik mülüb Junaiženvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazmuz om levitadud Evrazijas avaros, sidä kesken Evropas, Kavkazal, Sibiriš, Edahaižes Päivnouzmmas i Keskuzazijas. Invazivine erik Pohjoižamerikas, om todud sihe läz 1739. vot.
Junaine kazvab kuivil nituil, pallištoil, rujosijiš. Om rujoheinäks maižanduses.
Ümbrikirjutand.
Ujelii jurišt sarakoičese. Junaižen seikh om kerdui hoik, sase 0,5..2 metrad pitte da sen enamba. Lehtesed kazdas 2..5 sm pitte.
Vauktan vai ruskedvauvhan vižpalaižen änikon diametr oleleb 10..25 mm.
Kävutand.
Junaine sättub sötlemha maižanduzživatoid heinäl. Mülütab psihoaktivižid alkaloidid, ka Keskaigan ottihe junašt noidvoišken tehmižen aigan.
Kazmused jured mülütadas konvol'vulin-morindsubstancijad, hot' sigad södas jurištod omaluižes. Varuline heboile, kazmusen vihandan palan otand südäimehe kucub heil diarejad.
Medenkandai kazmuz sekundariženke znamoičendanke. Nektar i heid'om oma junaižen änikoiš, ned vedatadas mecmezjäižid, bumbakoid da lipkaižid.
Luz (lidn)

Luz () om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan lodehližes čogas. Se om Luzan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Ezmäine eländpunkt oli olmas 17. voz'sadaspäi. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1897 kuti žilo sauvomha da holitamha «Perm' — Kotlas»-raudted, nimitihe jogen mödhe. Luz-raudtestancii radaškanzi passažiroiden täht vn 1899 1. (13.) päiväl vilukud. Žilo stancijanno šingotihe mecan sirdandan bazaks vedespäi raudtehe i kändihe radnikžiloks vl 1935, sai lidnan statusad vl 1944. Kätihe rajonan keskuseks vn 1963 uhokus.
Luz šingotase mecan ümbriradmižel (pilindkombinat, klejatud brusan i pertiden tegim) i sömtegimištol (leibänkombinat).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Luz-jogen alajoksmusen oiktal randal tobjimalaz (Pohjoižen Dvinan bassein), 95 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Vologdan agjan röunhasai om vižtoštkümne kilometrad päivlaskmha orhal, agjan Kirov-pälidnhasai om 263 km suvipäivnouzmha orhal, 383 km «Vätk»-avtotedme vai 298 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Sur' Ustüg (Vologdan agj) 54 km päivlaskmha orhal, 71 km avtotedme vai 160 km raudtedme, Kotlas (Arhangel'skan agj) 77 km pohjoižhe-lodeheze orhal, 140 km avtotedme vai 88 km raudtedme, i Koräžm (Arhangel'skan agj) 76 km pohjoižhe orhal vai 152 km avtotedme.
Tobmuz.
Hristoforovo-žilo (412 rist. vl 2010) da 35 küläd mülüdas lidnankundha Luzan ližaks, sidä kesken 13 küläd seištas kaikenaigaižeta ristitištota.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 260 ristitud, lidnankundan — 12 283 ristitud, vn 2021 lidnan — 9 122 ristitud. Kaik 10 359 ristitud elihe lidnas i 11 414 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017, rajonan seičeme kümnendest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 14 tuhad eläjid vll 1970−1979 (14 033 eläjad vl 1970).
Ortodoksižen hristanuskondan ezmäine pühäpert' om sauvomas vn 2022 tal'vkuspäi Jumalanmaman Smolenskan jumalaižen oiktastuseks. Toine lähembaine pühäpert' sijadase Ozörad-küläs.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Kirovan äiprofil'žen tehnikuman Luzan filial.
Jänišankäbälad

Jänišankäbälad () om äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundha.
Leviganduz.
Voib löuta londuses Pohjoižen mapoliškon subarktižes i venos vöiš. Kazmuz om levitadud Evropas, Azijas (Venäma, Kazahstan, Mongolii, Kitain pohjoine, Japonii) i Pohjoižamerikas (Aläsk).
Kazvab pedajikoiš, kanabrän žomiden keskes, mugažo kuivil nituil i pallištoil. Jänišankäbälad navettäs päivänvauktust i letemad.
Ümbrikirjutand.
Hoik jurišt andab ujelijoid seikhid i severzid-se oiktoid änikoičijoid seikhid 10..30 sm kortte. Änikuz om kändaz, kazmused oma erazsuguižed. Naižänikod oma ruskedvauvhad päpaloin, mužikänikod — vauktan mujun.
Änikoičeb semendkun keskespäi heinkun lophusai. Äikerdoičese semnil i vegetativižikš.
Kävutand.
Mecživatad söttas heinäd: jänišad, pedrad. Ottas zelläks jänišankäbäliden heinäd () i butonid ("Flores Antennariae dioicae"), niiden sättundan strok om üks' voz'. Om sätud dekorativižid sortuid.
Malmiž

Malmiž (, mugažo totaran i nitmarin kelil) om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan suvipäivnouzmas. Se om Malmižan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Ende lidn oli marilaižiden Malmižan ruhtinazkundan keskuseks (1320-nded voded — 1553). Nimituz libub marin kelen "малымаш"-sanaspäi «ösija», «lebun sija». Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1553 käskös alištamha varmitadud tahondad Moskvan carile. Alištuz mäni jügedas, i saudihe venälašt lidnust vl 1580. Mülütihe lidnad Kazanin makundha vl 1584. Malmiž sai lidnanznamad vl 1780 lidnan oficialiženke statusanke. Puine lidnuz paloi lophu vl 1785.
Malmiž om ümbärtud maižanduzrajonal, šingotase sömtegimištol (leibäntegim, spirttegim, voitegim) i dizel'likutimiden kohenduzmehanižel tegimel (vspäi 1931). Kazanin jarmank i Sabantui-praznik oleskeldas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Vätk-jogen oiktal randpolel i sen Šošm-ližajogen (109 km pitte, ) oiktal randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tatarstanan röunhasai om kahesa kilometrad päivlaskmha orhal, agjan Kirov-pälidnhasai om 239 km pohjoižhe orhal vai 282 km R169-avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Uržum 77 km pohjoižhe-lodeheze orhal vai 91 km avtotedme, Vätkan Poläni 41 km suvipäivnouzmha orhal vai 58 km avtotedme i Kukmor (Tatarstan) 40 km suvhe orhal vai 55 km avtotedme.
Tobmuz.
Malmiž om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Oksana Alöškina (kül'mku 2017 — sulaku 2023). Lidnankundan Duman ezimez' om Radif Gatijatullin vn 2022 redukuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Lüdmila Valieva (kül'mku 2019 — reduku 2022), Fatima Ašrapova (radoi vn 2019 kül'mkuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 265 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 6 931 ristitud. Kaik 7 531 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10..11 tuhad eläjid vll 1970−2001 (11 462 eläjad vl 1979).
Rahvahad (2010): venälaižed — 58,1 %, totarlaižed — 36,0 %, marilaižed — 3,7 %, udmurtalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 0,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus lidnas: Jumalannägundan päjumalanpert' (om avaitud, saudihe vll 1788−1802) i ph. Mitrofan Voronežalaižen jumalanpert' (om letud vl 1844, udessündutadas).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomer 1, 2, 4), licei, keskškol nomer 2, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund sijadase Savali-žilos kaks' kilometrad lodeheze lidnaspäi, se om Savalin politehnine tehnikum.
Karvmarjad

Karvmarjad () om madal plodpenzaz. Nece om "Ríbes"-heimon erik, mülüb Karvmarjanvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazmuz libub Päivlaskmaižes Evropaspäi i Afrikan pohjoižespäi. Voib vastata meckazmuseks Evropan keskuses i suves, Kavkazal, Keskuzazijas, Afrikan pohjoižes, Pohjoižamerikas.
Kazvab penzhištos mägiden kivipautkil. Ištutadas saduiš, ka lindud todas semnid lähižihe mecoihe, i muga karvmarjad kändasoiš meckazmuseks.
Ümbrikirjutand.
Penzaz kazvab 1..1,2 metrhasai kortte. Kor' om muzahahk vai muzabur, koritase, vezoil om hahkan mujun. Barbad oma ogakahad, noril om penid mustoid čokkoimid. Urbad oma karvakahad koričmad. Lehtesed oma kehkrakahad koume-vižlabaižed härmäkod kudhe santimetrhasai pitte, piiženke röunanke. Vihandan vai rusttan polhe änikod kazdas semendkus, 1..3 änikod lehtesen kaimlospäi.
Plodud oma ellipsan vai šurun kartte sonekahad marjad 12..40 mm surtte, oleldas siledad vai karvakahad. Küpsnedas kezakus-elokus. Ehtnüded marjad oleskeldas pakuižen, purpurižen vai vihandan mujun. Mülütadas saharad 13,5 procenthasai.
Kävutand.
Ottas sömäks veresid ploduid vai tehtas nenid söndtavaroid: keitiž, tisel', konfetsüdäin, kompot, žele, ližatas vinoihe. Voib kuivata, marinuida marjoid, vai henota i pudotada saharad.
Tetas enamba pol'tošt tuhad karvmarjoiden sortuid, kul'tiviruidas venos vös. Kazmuz alištub gavedijile-travijoile paksus.
Rahvahaline medicin kävutab marjoid substancijoiden vajehtusen palahtelendad i razvdust vaste, utandzelläks, kuti kuzen- i sapinajai abutuz.
Nolinsk

Nolinsk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan suvipalas. Se om Nolinskan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1668 kuti "Nikol'skoje (Noli)"-žilo ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulain päjumalanpertinno läz Vätkan Emäganpäivän ph. Trifonan jumalankodid. Žilo sai makundan lidnan statusad vl 1780 nügüdläiženke nimenke. Vll 1940−1957 lidnan nimituz oli Molotov nevondkundaližen valdkundan Väčeslav Molotov-šingotajan kanzannimen mödhe. Vanh torgovanoiden lidn, arhitekturine umbrišt om kaičenus hüvin.
Nolinsk om ümbärtud maižanduzrajonal. Lidn šingotase konditerižel fabrikal (pästab pränikoid, limonadad i mineralvet) i toižel sömtegimištol (lihakombinat, voitegim), maižanduztehnikan kohenduztegimel, puižiden suveniriden edheotandal (matroškad, puižed astjad), punümbriradai kombinat tegeb meblid. Ende omblendfabrik radoi mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Voi-jogen oiktal randal ( 174 km pitte), 20 kilometras sen lanktendan sijaspäi Vätkha huralpäi, 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad agjan administrativižhe Kirov-keskushesai om 117 km pohjoižhe orhal vai 140 km R169-avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Sovetsk 58 km päivlaskmha orhal vai 120 km avtotedme i Uržum 50 km suvhe orhal vai 58 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +2,8 C°, kezakun-elokun +16,5..+18,9 C°, tal'vkun-uhokun −10,4..−12,9 C°. Ekstremumad oma −48 C° (tal'vku) i +37,8 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −1,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +7,3 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Paneb sadegid 647 mm vodes, enamba kezakus-redukus (62..76 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (30..38 mm kus).
Tobmuz.
Nolinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pamez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Jelena Uspenskaja (kül'mku 2012 — sügüz'ku 2022). Lidnan Duman ezimez' om Sergei Bušmelev vn 2023 vilukuspäi. Oleg Kosticin radoi lidnan Duman edeližen ezimehen (sulaku 2018 — viluku 2023).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 554 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 8 262 ristitud. Kaik 9 720 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 637 eläjad vl 1979.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (saudihe vodele 1724, ei ole väges), Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert' (om letud vl 1843 i om avaitud), ph. Ioann-edelkävujan jumalanpert' (enččenno hengeliženno školanno, om saudud vl 1899 vai sen aigemba, ei rada). Niiden ližaks Kaikiden Pühämehiden jumalanpert' i ph. Aleksandr Nevalaižen časoun' ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid, kaks' keskškolad i kaks' školad invalidoiden täht, čomamahtoiden škol, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Nolinskan maižandusen mehanizacijan tehnikum i Nolinskan politehnine tehnikum.
Kastehein

Kastehein (, libub -sanaspäi «sötmižhein»), om levitadud üks'voččiden i äivoččiden kazmusiden heim, mülütadas Tähkheiniden sugukundha. Kaik om läz 230 erikod heimos.
Leviganduz.
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižen mapoliškon venon vönen zonoiš i tropikoiden mägirajoniš. Kazdas il'mmahusil, nepsoiš tahondoiš: nit, so, vezišton rand. Luhtan päkomponent paksus.
Ümbrikirjutand.
Kasteheinäd kazdas üks' metrad kortte da sen enamba, sätas maturbišt. Teravad lehtesed čereduidas, 1..6 mm levette.
Änikuz om löuste tähkišpäi 1,2..3 mm pitte. Änikoitas kezakus-heinkus.
Ottas kasteheinäd sötkeks (verez i kuivatud hein) kabjživatištole. Semetas da kazdas nor'mid.
Orlov (lidn)

Orlov () om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Orlovan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Orlovan lidneihuden aluz oli pandud 12.-13. voz'sadal sirdnikoil Alauz'lidnaspäi, kaivandusiden lähtmižvendon mödhe. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan nügüdläiženke nimenke vl 1459 Moskvan Vasilii II-ruhtinasen sodavägiden matkanke anastamha Vätkan maid. Nimituz libub personaližes nimespäi vai sijaližes "orel' "-sanaspäi «terav nem'» (jogiden ühthejoksmusenno). Vl 1600 mainitase kuti "Orlovec". Sai makundan lidnan statusad vl 1780. Koume jogavottušt jarmankad oleli lidnas, torguihe nahkoid, pästtihe tal'jankoid i kožalid, tegesid koivun kurčuspäi. Vll 1923−1992 oficialine nimituz oli Halturin sijaližen sündnuden Stepan Halturin-revolücioneran oiktastuseks.
Orlov šingotase šahmatoiden i nardoiden tehmižel, maidtegimel i parziden cilindruindan edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmaiženno röunanno, Vätk-jogen oiktal randal, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad agjan Kirov-pälidnan röunhasai om 36 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 66 km «Vätk»-avtotedme. Toine lähembaine lidn om Kotel'nič (raudtestancijanke) 41 km suvipäivlaskmha orhal vai 48 km «Vätk»-avtotedme.
Tobmuz.
Orlov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 149,02 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Sergei Popul'kin (kezaku 2018 — tal'vku 2023). Lidnan Duman ezimez' om Aleksei Anan'jin vn 2023 vilukuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Nina Repnicina (uhoku 2021 — viluku 2023), Aleksandr Obuhov (reduku 2017 — uhoku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 959 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 5 508 ristitud. Kaik 6 709 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba kümned tuhad eläjid vll 1970−2001 (10 751 eläjad vl 1979 i 10 600 rist. vl 1996).
Ortodoksižen hristanuskondan viž jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas. Niiden ližaks Kazanin Jumalanmaman päjumalanpert' (oli saudud vll 1801−1805) ei ole kaičenus, kellčuhunduz jäi sišpäi vaiše.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, aluzškol (nomer 1), keskškol, čomamahtoiden škol, sportškol. Orlovan-Vätkan maižanduzkolledž i Orlovan pedagogikan da proftehnologijoiden kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Urazhein

Urazhein () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden (päpaloin) heim. Mülüb Urazheinižed-sugukundha, sen tipine heim. Kazmused oleldas üks'voččed-ki lujas harvoin, i puttas toižid elonformid — penzhid i puid.
Leviganduz.
Heimon 490 erikod ühtenzoittas 36 sekcijha. Kazdas Pohjoižen mapoliškon venos i tropižes vöiš. Äi erikod om Keskmeren randoil. Tipine "Hypericum perforatum"-erik kazvab Venämas avaros.
Ümbrikirjutand.
Seikhed oma nell'tahkoižed tobjimalaz. Lehtesed oma ištujad vai lühüdoil varzil, niiden röun om siled. Urazheinän lehtesen pindal om penid läbinägujid vai mustoid rauguid. Änikod oma üks'jäižed vai äiluguižed, kuldataban pakuižen mujun, keradasoiš löuste- vai kändaz-änikuseks. Viž äniklehtest, vai nell' lujas harvoin.
Plod om konorüt. Küps plod jagase koumeks-videks äisemnižeks palaks, erasti palatoi vai marjanvuitte jagamatoi. Semned oma äiluguižed henod.
Kävutand.
Urazhein andab mezjäižile äi heid'omad, enamba homendesidme. Nimitusen mödhe, ottas tervehtamha urasid. Rahvahaline medicin nevob unotesen kävutandad äjid kibuid vaste. Londuseline antidepressant. Kucub kibuid živatoil i humalzdoitab heid.
Slobodskoi

Slobodskoi () om Venäman lidn da lidnümbrik Kirovan agjan keskuzpalas. Se om Kirovan pohjoižpäivnouzmaine ezilidn i mülüb sen aglomeracijha, agjan koumanz'-nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe. Om Slobodskoin rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha vspäi 1944.
Istorii.
Varmitadud sauvused oliba lidnan sijas 13. voz'sadaspäi kaivandusiden mödhe. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Moskvan Ivan III Sur'-carin kirjeižes, konz hän oigendab "Slobodskoi-(ülä)lidnudhe" () Andrei Plemännikov-sodavejad vl 1505, lugetas sidä oficialižen alusenpanendan vodeks. Sai lidnan oficiališt statusad vl 1780. Vll 1913−1921 raudte ühtenzoiti Vätkanke, umbikraudtestancijan nimituz om "Slobodskoje", nügüd' se radab vaiše jügujonusiden täht. Vl 2005 mülütihe lidnanvuittušt Pervomaiskii-žilod lidnha mikrorajonaks.
Slobodskoi šingotase mašinansauvomižen tegimel (sötkenandlimed da toine maižanduztehnik), fanerankombinatal, sömtegimištol (lihakombinat, konditerine fabrik, maid- i leibänkombinatad), omblendtegimištol (sobad karvaspäi i tekstiližed), turizmal, mugažo virifabrik radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vätk-jogen oiktal korktal randal, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad agjan Kirov-pälidnan keskushesai om 33 km suvipäivlaskmha orhal, 36 km avtotedme vai 75 km raudtedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Vauged Holunic 40 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 45 km avtotedme, i Kirovo-Čepeck 22 km suvhe orhal, 46 km avtotedme vai 70 km raudtedme.
Tobmuz.
Kaik kaks' žilod i kaks' küläd mülüdas lidnümbrikho Slobodskoin ližaks, üks' külä kahtespäi seižub kaikenaigaižeta ristitištota. Lidnümbrikon pind om 49,6 km², sidä kesken territorii Vätkan hural-ki randal.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 33 981 ristitud, lidnümbrikon — 34 460 ristitud. Kaik 33 829 ristitud elihe lidnümbrikos vl 2016. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 39 tuhad eläjid vll 1989−1992 (39 249 ristitud vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,0 %, udmurtalaižed — 1,7 %, totarlaižed — 0,8 %, toižed rahvahad — 1,5 %.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Slobodskoin tehnologine tehnikum i Slobodskoin pedagogikan i socialižiden kosketusiden kolledž.
Lep

Lep () om lehtezpuiden i penzhiden heim, mülütadas Koivunvuiččed-sugukundha. Heim kogoneb läz nell'kümnes erikospäi i niiden kümnes gibridaspäi.
Leviganduz.
Heimon erikod kazdas Pohjoižen mapoliškon venos vönes tobjimalaz, suvemb — mägiden pautkil vaiše.
Ümbrikirjutand.
Lepan elonform voib vajehtadas kazvandan sijha kacten. Lehtesed čereduišoiš, ned oma ünäižed i varzil.
Änikoičeb kevädel, erased-se mererandaližed erikod — redukus-tal'vkus. Tullei pölüstoitab kazmusid. Pord pölüstoitandan i sugutandan keskes sase 85 päiväd, ka semned küpsnedas redukule.
Kävutand.
Kävutadas pumaterialaks, varhapandas haugoid. Ištutadas dekorativižeks kazmuseks. Ottas käbuid i lehtesid zelläks. Kor' kävutase dubimha nahkoid. Sadas mustad, rusttad i pakušt sauvondmujuid.
Lep paremboičeb mahust, ka semetas kaivuztegimišton samižen jändusil. Aigaline medenkandai kazmuz.
Limon

Limon (, levitadud sinonim om "Citrus limon") om pu, penzaz vai honuzkazmuz, i sen plod. Erik mülüb Rutaižed-sugukundan "Citrus"-heimho.
Leviganduz.
Kazmuz libub Indijan i Kitain rajonišpäi, mugažo Tünen valdmeren sarišpäi. Mainitaškanzihe Indijan kul'turkazmuseks 12. voz'sadaspäi, konz arabialaižed toiba kazmust Keskuzpäivnouzman i Pohjoižafrikan maihe, Ispanijha i Italijha. Kazvatadas subtropižes vös.
Sortud oma äiluguižed, sidä kesken om honuzkazmusid. Vozne satuz oli 14 mln tonnoid vl 2011. Päkazvatajad (enamba 1 mln tonnoid) oma Meksik (16% mail'man satust), Indii (16%), Kitai (10%), Argentin (9%) i Brazilii (8%).
Kazvatand.
Äikerdoitas juritandal limonan da toižiden citrusiden oksha. Limon kazvab da änikoičeb vodes läbi tropižes vös, pord šingoteseta oleleb pohjoižemb. Limon om kaikiš vilunvastaižemb i pil'vesenvastaižemb citrusiden keskes, no ei tirpi pakaižid ani (koleb −5..−9 C° lämudel). Vezad i oksad kazdas +10 C° keskmäižel lämudel da sen enamba, optimaline lämuz — +17..+18 C° mahusen +20..+22 C° lämudenke, plodud küpsnedas +21..+22 C° lämudel. Limon ei navedi räkäd, mugažo muiktoid, muglid i sodunuzid mahusid. Küzub valatandad eskai nepsoiš alangištoiš nell'..viž kerdad vegetacijas, kuiviš tahondoiš — 32 kerdhasai vodes. Luja heretuz om velgusine.
Zujevk

Zujevk () om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan päivnouzmas. Se om Zujevkan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1929).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vll 1896−1898 kuti žilo stancijanno puruvedimdeponke uden «Perm' — Kotlas»-raudten «Vätk — Glazov»-keskustal, nimitihe lähižen Zui-külän mödhe. Žilo sai lidnan statusad vn 1944 16. päiväl keväz'kud. Vl 2008 oigetihe lidnan 110-vottušt jubilejad. Mülünuded lidnha küläd oliba vanhemb — 300..400 vot.
Zujevk šingotase kahtel mehanižel tegimel, sömtegimištol (maidtegim, leibäntegim, sömkombinat, lindfabrik), raudten edheotandoil (vedimdepo, vagondepo).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Čepc-jogen hural randpolel (Vätkan oigedpol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Minimaline matk Čepchasai om kaks' kilometrad lodeheze lidnan röunaspäi. Sokaz tahond i turbhan löudmižsijad levinedas kudeks..kahesaks kilometraks pohjoižhe, lidnan i Čepcan keskes.
Matkad agjan Kirov-pälidnhasai om 88 km päivlaskmha orhal, 120 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Kirovo-Čepeck 66 km päivlaskmha orhal, 80 km avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Zujevk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Andrei Rodigin ("Андрей Родыгин", reduku 2017 — sügüz'ku 2022). Lidnan Duman ezimez' om Oleg Jaroslavcev vn 2022 kül'mkuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Viktor Anikeev (reduku 2017 — kül'mku 2022), Andrei Rodigin (radoi edel vn 2017 redukud).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 198 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 9 767 ristitud. Kaik 10 595 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 903 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Mikoi-arhangelan jumalanpert' (letihe vll 1996−2005), Spasan Londuseližen Mel'kuvan puine jumalanpert' (saudihe vll 1989−1995 nevondkundaližes pertišpäi), ph. Jurgii-vägestusenkandajan časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud päivkodid, keskškol, ližaopendusen Lapsiden keskuz, čomamahtoiden škol, sportškol. Zujevkan mehaniž-tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Olivanpu

Olivanpu (), mugažo Evropine olivanpu, om subtropižen vönen igähižvihand kul'turine pu. Se om Olivanpu-heimon tipine erik, mülütadas Olivanpuižed-sugukundha.
Kul'tiviruidud maižanduzkazmuz amussai. Mectunu alaerik nimitase "Olea europaea" var. "sylvestris". Libub Keskmeren suvipäivnouzmaižes randištospäi. Om levitadud Keskmeren randan maiš, mugažo kazdas mail'madme (Amerikas vspäi 1560). Kazvatadas ploduihe näht, södas niid i sadas puvoid.
Plod om lumarj, küpsneb nelläs-vides kus änikoičendan jäl'ghe. Küps plod oleleb vihandan, mustan i muzaruskedsinižen mujun, vahan kerthenke paksus. Pu andab ploduid kaks'kümnevoččes igäspäi, kerdan kahtes vodes. Lehtesen unotez normalizuib veren painust i hengaidust. Olivanpud oma avaronke jurusenke, azotadas mahusen erozijad, hüväd meliorantad.
Otepä

Otepä vai Otepäe (, edel 1917 vot "Odenpe", ) om Estinman lidn da volost' valdkundan suves. Mülüb Valgan makundha, sen kaikiš penemb lidn koumespäi. Lugetas Estinman tal'veližiden sportansuguiden i turizman keskuseks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Venän aigkirjoiš -nimitusenke vl 1116. «Ott» estin kelel om kondin närituznimišpäi. Vanhan zamkan jändused oma kaičenus lidnan päivnouzmas (mägel) tähäsai, kivine zamk oli saudud saksalaižil papil vl 1224 estilaižiden külän sijas. Vl 1907 ezmäine škol külätahondas oli avaitud Odenpes opendusenke estin kelel.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vn 1919 13. päiväl redukud kuti "Nuustaku-žilo" () läz endevanhad Otepäd. Meletihe, miše ned ühtištudas teravas territorialižešti, i udesnimitihe Nuustakud "Otepä-žiloks" vn 1922 redukus. Vl 1929 Estinman suks'voibuižiden ezmäine čempionat mäni Otepäs. Žilo sai lidnan statusad vn 1936 1. päiväl sulakud. Vll 1950−1959 lidn oli Otepän rajonan keskuseks. NSTÜ:n ezmäine suks'čempionat mäni arni neciš lidnas vl 1958.
Otepän ižandusen päsarak om sportturizm, mugažo fanerantegim radab. Om meden tehmišt lidnan ümbrištos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ühtennimižel ülüdel. Om ümbärtud londuseližel puištol i penil järvil, kaikiš suremb om Pühajärv (3,1 km², Peipusjärven bassein) ani suvipäivlaskmha lidnaspäi. Matkad Tallidnhasai om 180 km lodeheze orhal vai 225 km avtotedme. Matkad makundan Valg-keskushesai om 48 km suvipäivlaskmha avtotedme, Tartuhusai om 42 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn om Elv 25 km pohjoižhe-lodeheze avtotedme.
Kaik 54 küläd alištudas Otepän volostin () tobmudele vs 2017 redukun 24. päiväspäi. Volostin pind — 520,2 km².
Eläjad.
Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 070 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2 445 eläjad vl 1941, 2 424 vll 1970 i 1989. Kaik 6 623 ristitud elihe Otepän volostiš vn 2018 augotišes.
Volostin edeline pämez' oli Siim Kalda (2016−2017). Jaanus Barkala radab Otepän volostin nevondkundan ezimehen vn 2018 uhokuspäi.
Ret'k

Ret'k ( vai "Raphanus raphanistrum" subsp. "sativus") om üks'vozne (redis) vai kaks'vozne (ret'k järgeližes el'genduses) heinäsine kazmuz, Kapustižed-sugukundan erik. Lugetas läz kahesad alaerikod da toižendad.
Ümbrikirjutand.
Kul'turkazmuz libub Azijaspäi. Navedib väghišt süväd nepsakast mahust. Kävutadas pezasemendust.
Ret'kan jur' om sanged södab, erazvuiččen mujun — rusked, vauged, ruskedvauvaz, ruskedsinine, must. Jur' oleleb hoik mugažo (voiret'k). Lehtesed oma liranvuiččed, ülälaba om järedamb mi kül'glaboiden 2..6 parad. Äniklehtesed oleskeldas vauktad, ruskedvauvhad vai ruskedsinižed.
Ottas sömäks ročkujid jur'ploduid teravanke magunke i norid lehtesid.
Alavus

Alavus (mugažo suomen kelel; ) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan päivlaskmas. Se om Suvipohjanma-agjan kudenz' lidn kahesaspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Ezmäine Alavusan jumalanpert' om saudud vl 1677, toine — 1740-nzil vozil. Erigoittud kundan aluz om pandud vl 1865. «Keuruu — Seinjogi»-raudte mäni koumes kilometras pohjoižhe Alavusaspäi, i kaks' keskust tegihe žilos. Se kändihe lidnankundaks () vl 1974, sai lidnan statusad (suom. "kaupunki") vl 1977. Vspäi 2013 enzne Töüsä-municipalitet ("Töysä", oli olmas vspäi 1896) mülüb lidnha.
Alavus šingotase puižiden sauvondmaterialiden tehmižel, sauvondedheotandoil (projektiruind, ohjanduz).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suves, Kirkkojärven ( läz kaht nellikkilometrad pindanke) pohjoižel randal. Kund om alemba mi 30 m ü.m.t. korktusil.
Matkad lidnaspäi agjan Seinjogi-keskushesai om 52 km lodeheze, Ähtäri-lidnhasai om 30 km päivnouzmha, Virrathasai (Pirkanma) — 43 km suvhe.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 1151,50 km², sidä kesken kuivma — 1087,24 km², sokaz ma otab 64,26 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Kaik viž lidnrajonad, Töüsä-külän kaks' rajonad i 18 küläd mülüdas lidnankundha. Alavusan municipaline suim kogoneb 31 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Pekka Ala-Mäenpää (2010 — viluku 2020).
Eläjad.
Vl 1980 kundan territorijan eläjiden lugu oli 13 580 ristitud, vl 2000 — 13 135 ristitud, vl 2010 — 12 439 ristitud, vl 2020 — 11 452 ristitud. Kaikiš suremb lidnankundan ristitišt oli 13 781 eläjad vl 1985 i 13 785 eläjad vl 1990. Rahvahantiheduz om 9,98 rist./km² (2024).
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 98,6 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 1,4 %.
Kojeghein

Kojeghein () om äivozne heinäsine kazmuz hobedakahanke ližamujunke da lujanke hajunke. Heimon tipine erik, mülütadas Puzuänikoižed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazmusen augotižlibundan tahondad oma Evropas, Azijan päivlaskmas i Afrikan pohjoižes. Invazivine erik Pohjoižamerikas (kazvatadas i sadas void).
Kojeghein kazvab pustolänil, pidust' teid i mecanröunoidme. Navedib venod nepsut i väghišt neitrališt mahust.
Ümbrikirjutand.
Oiktoiden seikhiden korktuz voib olda 50..200 sm, erasti pol'penzhan pojav. Jur' om värtmenvuitte, sarakoičese. Seikh om sarakoikaz üläpalas. Kazvab äi lühüdoid plodutomid vezoid alusespäi. Seikhen pindan faktur om hoban pojav, hobedan mujun. Lehtesiden varden piduz poleneb kazmusen alahaspäi ülähäsai.
Pakuižed änikod oleskeldas kezakus-heinkus (Venäma). Änikuz om löustkekaz, kogoneb tophikahiš paloišpäi. Plod om burahk semnikaz nügunke, läz üht millimetrad pitte, küpsneb änikoičendan jäl'ghe.
Kazmuz om pakaiženvastaine, seižui kuivaigpordod vaste. Äikerdoičeze semnil.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe kuivatud seikhid zelläks. Lujas karged kazmuz. Sadas tarbhaižid zell'substancijoid voišpäi.
Kojegheinän unotez om absentan tarbhaine komponent.
Kurk (kazmuz)

Kurk vai Järgeline kurk () om üks'vozne heinäsine kazmuz, maplod. Heimon tipine erik, mülütadas Tikvižed-sugukundha.
Etimologii.
Kazmusen nimituz om paralleliš -sananke "agonros" «kurk», mitte libub -sanaspäi "aoros" «ehtmätoi» Maks Fasmeran etimologižen vajehnikan mödhe. Södas ravakos olendas toižiden kazmusiden erineden.
Leviganduz.
Kul'turine kazmuz sündui Indijan tropižiš rajoniš Gimalajad-mägiden pohjanno, meckurk kazvab siš nügüd'-ki. Mainitase kuti Egiptan maplod Biblijas, oli tetab Amuižes Grekanmas i Rimas. Kurkun ezmäine mainitez Moskvan valdkundas datiruiše vl 1528, om tehtud saksalaižel sur'oigenudel. Kazvatadas mail'man äjiš valdkundoiš.
Kazvatand.
Tetas äi sortuid, salatan i konserviruindan täht. Veresed kurkud paremboittas litud. Ottas kosmetižeks maskaks. Solatas i marinuidas kurkuid, no sid' ned kadotadas äjid ližakahid ičendoid.
Vl 2016 mail'man satuz oli 80,6 mln tonnoid, sidä kesken Kitai kazvati 61,9 mln tonnoid. Koume tošt järedad tegijad oma Venäma (2,0), Turkanma (1,8) i Iran (1,7 mln tonnoid).