tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Volčansk (Sverdlovskan agj)

Volčansk () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan lodehes. Se om Volčanskan municipaližen ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da päpala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1850 kuti "Volčank" () ühtennimižen jogen randal ostmaha meckarvad da ecmähä kuldad. Vl 1859 löutihe burad hil't Volčankan joginiškas, otaškanzihe kävutamha 1890-nzil vozil. Todesine samine zavodihe kar'jermahtusel vl 1942 ottud plenha saksalaižil varatoitmaha Bogoslovskii-alüminijantegimen sauvondan lämuzelektrokeskust lähižes Krasnoturjinskas (samine om loptüd vl 2015). "Mecvolčank"-žilo (ven. "Лесная Волчанка", istorine keskuz i ühtennimine raudtestancii) sai lidnan statusad vn 1956 25. päiväl vilukud nügüdläiženke nimenke. Toine lidnan pala om "Volčank" hil'kar'jeranno.
Volčansk šingotase mehanižel tegimel (gazballonad, raudtevagonad-hopperad i palad niile) — «Uralvagonzavod:an» pala, mecan ümbriradmižel i vagonoiden kohendusel. Tramvaijono i avtobusmaršrut ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pohjoižen Uralan päivnouzmaižil pautkil, 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Pen' i Sur' Volčank-jogiden randoil (Pen' lankteb Sur'he). Sur' Volčank om 57 km pitte, 18. voz'sadal mainitase venäks "Валча, Волча"-nimitusenke (Sos'van oiged ližajogi, Obin hurapol'ne bassein).
Matkad Jekaterinburghasai om 346 km suvhe orhal, 415 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Severoural'sk kaks'kümne viž kilometrad pohjoižhe orhal, avtotedme vai raudtedme, i Karpinsk Krasnoturjinskanke 20 km suvhe orhal, avtotedme vai raudtel.
Tobmuz.
Vjužnii-žilo (251 rist. vl 2010) i Makar'jevk-külä (kaikenaigaižeta ristitištota) mülüdas lidnümbrikho Volčanskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 470,8 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 010 ristitud, ümbrikon — 10 261 ristitud, vn 2021 lidnan — 8 573 ristitud. Vl 2017 kaik 8 885 ristitud elihe lidnas i 9 140 ristitud kaikes ümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 031 eläjad vl 1959.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 86,6 %, saksalaižed — 4,6 %, totarlaižed — 4,1 %, toižed rahvahad — 4,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om saudud i pühästadud vodele 2014.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid (nomer 1 (koume adresad) i nomer 4 (nell' adresad)), kaks' keskškolad (nomer 23 i 26), lapsiden sädamižen pert'kulu, čomamahtoiden škol, sportškol.
Karpinskan mašiništonsauvomižen tehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Turinsk

Turinsk () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan päivnouzmas. Se om Turinskan ümbrikon (edel 2025. vot lidnümbrikon, edel 2006. vot — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Ende "Jepančin-jurt"-eländpunkt oli olmas lidnan sijas, se oli muretud Jermakal. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1600 kuti lidnuz kaičemha vezited Solikamskaspäi Sibirihesai, nimitihe jogen mödhe. 1640-nziš vozišpäi eländpunkt šingotihe sijaližen villän torguindal. Vl 1750 lidnuz paloi lophu, no panihe bumagmanufakturan alust. Turinsk sai Tobol'skan agjan makundan lidnan statusad vl 1782. Tavdan raudte läbiti lidnad vodele 1916, raudtestancijan nimi om "Turinsk-Ural'skii".
Turinsk šingotase cellülozbumagaižel tegimel (bumag, špalerad, pukuidlehthed), metallan i mecan ümbriradmižel, sömtegimištol, lebukeskusel hulanno purtkenno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suvipäivnouzmas, Turan tazangištol, Tur-jogen keskjoksmusen oiktal randal ( 1030 km pitte, Tobolan hura ližajogi, Obin hurapol'ne bassein), 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Kaks'kilometrine avtotesild ühtenzoitab Turan randoid «Jekaterinburg — Tavd»-avtotel, se ümbärdab lidnad pohjoižespäi. Matkad Jekaterinburghasai om 228 km suvipäivlaskmha orhal, 260 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Irbit vižkümne viž kilometrad suvipäivlaskmha orhal, 64 km avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Kaik 62 žilod i küläd mülüdas municipaližhe ümbrikho Turinskan ližaks. Ümbrikon pind om 7513,06 nellikkilometrad.
Turinskan ümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline ümbrikon pämez' om Andrei Belousov (keväz'ku 2011 — eloku 2019). Municipaližen ümbrikon Duman ezimez' om Valerii Kovkov vn 2023 sulakuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Andrei Belousov (reduku 2022 — sulaku 2023), Anatolii Ponomaröv (keväz'ku 2021 — reduku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 925 ristitud, ümbrikon kaks' koumandest, vn 2021 — 16 561 ristitud. Kaik 17 316 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 22..23 tuh. eläjid vll 1967−1998 (23 300 rist. vl 1992).
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 96,8 %, toižed rahvahad — 3,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulain naižjumalankodi (ph. Vasilisk Turinskalaižen jumalanpertinke), kaks' jumalanpertid, ph. Simeon Üläturalaižen časoun' (1855). Niiden ližaks Ristan Zdviženjan päjumalanpert' i nell' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa päivkodid (vn 2022 olend), nell' keskškolad (nomer 1..4), specialine (korrekcine) škol-internat, čomamahtoiden škol, ližaopendusen «Spektr»-keskuz, lapsiden da norišton sportškol.
Turinskan äiprofil'ne tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Bogdanovič (lidn)

Bogdanovič () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suves. Se om Bogdanovičun ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon, edel 2006. vot — rajonan) administrativine keskuz da sen pala.
Istorii.
Amuine "Kašinan (Čudin) lidnut" () om tedoiduses vspäi 1884, sijadase vides kilometras pohjoižhe lidnaspäi.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1885 kuti "Overino"-sol'mraudtestancii udel «Jekaterinburg — Tümen'»-raudtel. Sil-žo vodel udesnimitihe raudtestancijad žilonke Venäman imperijan jaugvägiden Jevgenii Bogdanovič-jenaralan (1829−1914) kanzannimen mödhe, hän andoi pakičendoid sauvomha «Kazan' — Tümen'»-raudted varatoitamha Permin agjoid villäl näl'gvoziden aigan kuti Transsiban ezmäine projekt. Žilo sai lidnan statusad vn 1947 19. elokud. Oli alištunu agjan tobmudele oikti vll 1963−2019. Vll 1973−2010 porcellanan järed tegim radoi lidnas.
Bogdanovič šingotase leskusenvastaižmaterialiden tegimel, špaloiden imetamižtegimel, sauvondmaterialiden sarakol (mouckivi, lämuzizoläcijan plitad) i sömtegimištol (lihakombinat, maidtegim), mugažo kombisötken tegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan pohjoižes, Kunar-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 59 km pitte, Pišman oiged ližajogi, Obin hurapol'ne bassein), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kurtuguz-järv (vai Kortoguz, 11 km²) zavodiše kudes kilometras lodeheze lidnaspäi.
«Jekaterinburg — Tümen'»-avtote läbitab lidnan suvipalad. Matkad Jekaterinburghasai om kahesakümne kahesa kilometrad päivlaskmha orhal, 94 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Suhoi Log kümnes kilometras pohjoižhe orhal, avtol i raudtel.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 670 ristitud, ümbrikon kaks' koumandest, vn 2021 — 30 142 ristitud. Kaik 29 311 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 35..36 tuh. eläjid vll 1989−2001 (36 700 rist. vl 1996).
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,5 %, totarlaižed — 2,1 %, toižed rahvahad — 3,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Johann-jumalantedomehen (om saudud vll 1993−2019) i ph. Jekaterina-moknikan jumalanpertid oma saudud lidnas. Islaman loičendpert' radab.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma vižtoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 9..11, 13, 15, 18, 19, 27, 31, 37..39, 45), viž keskškolad (nomer 1..5), Bogdanovičun škol-internat nomer 9, ehtal'ne (avol'jaine) škol, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, čomamahtoine škol, sportškol hokkeiš mäčunke.
Bogdanovičun politehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kačkanar

Kačkanar () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan päivlaskmas. Se om Kačkanaran municipaližen ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1957 27. päiväl semendkud kuti žilo samha raudkivendod kar'jermahtusel, nimitihe Uralan lähižen Kačkanar-mägen mödhe (878 m), 18. voz'sadan purtkes — "Keskanar". Komsomolan i kompartijan ühtnijad, armijan enččed sodamehed sauvoiba ut lidnad pal'hal sijal. Vspäi 1968 Kačkanar om lidnan statusanke.
Kačkanar šingotase raudkivendon küllästamižfabrikal, raudbetontegimel, lämuzelektrokeskusel, elektromašiništon tehmižel samižsarakon täht, mugažo leibäntegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kačkanar-mägen al, Pit'k-mägen pautkel (, 402 m kortte), Tur-jogen Vii-joginiškan oiktal randal (, Obinjogen hurapol'ne bassein), 330 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Alavijan vezivaradim (9,4 km²) om pohjoižhe lidnaspäi. Voib olda penid sijaližid manrehkaidusid (30. keväz'ku 2010 — nell' ballad).
Matkad Permin randan röunhasai om viž kilometrad päivlaskmha orhal, Jekaterinburghasai — 217 km suvhe orhal, 253 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Lesnoi kuz'toštkümne kilometrad suvipäivnouzmha orhal, 30 km avtol vai 42 km raudtedme, i Alatur ani Lesnoin taga.
Tobmuz.
Valerianovsk- (2198 rist. vl 2010) i Imennovskii- (55 rist. vl 2010) žilod mülüdas ümbrikho Kačkanaran ližaks. Municipaližen ümbrikon pind — 318,39 km².
Municipaližen ümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Ümbrikon Duman ezimez' om Anatolii Läpunov vn 2023 redukuspäi. Edeližed lidnan Duman ezimehed oma Jurii Bäčkov (reduku 2018 — reduku 2023), Gennadii Russkih (radoi vn 2018 redukuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 41 426 ristitud, kaiken ümbrikon — 43 679 ristitud, vn 2021 lidnan — 37 307 ristitud. Kaik 39 338 ristitud elihe lidnas i 41 579 ristitud kaikes ümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 47..48 tuhad eläjid vozil 1989−2001 (48 800 rist. vl 1996).
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 93,8 %, totarlaižed — 2,7 %, toižed rahvahad — 3,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalanmaman «Pölištunuziden aznoičend»-jumalaižen vanh i uz' jumalanpertid, mugažo ph. Panteleimon-spravitajan časoun'. Islaman pühäpert' om avaitud, uz' mečet' om sauvomižes vspäi 2021.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud päivkodid (kaik 14 adresad), aluzškol nomer 5, nell' keskškolad (nomer 2, 3, K.N. Novikovan nimed (ende 4), 7), licei nomer 6, korrekcine škol, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, čomamahtoine škol, čomamahtoiden škol, nell' sportškolad («Olimp», mägisuksiden «ROUKS», üks'borcuindoiden «Atlant», «Ritm»), lapsiden tehnižen sädamižen "Al'ternativa"-keskuz.
Kačkanaran kaivuztegimišton kolledž i Uralan radiotehnižen kolledžan filial (Jekaterinburg) oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Talic (lidn)

Talic () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suvipäivnouzmas. Se om Talican ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon, edel 2006. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1732 žiloks privatiženno vinedheotandanno. 18. voz'sadan kahtendel polel žilon eläjad ühtniba Sibirin traktan sauvomižes, se läbiti tahondad seičemes virstas pohjoižhe. Vll 1774−1779 järed valdkundaline vintegim oli saudud Jekaterina II-imperatornaižen käskön mödhe (100 tuhazesai dekalitroid). 19. voz'sadan lopus Transsiban «Jekaterinburg — Tümen'»-keskust läbiti tahondad pohjoižhe žilospäi Poklevskai-raudtestancijanke (). Vn 1942 19. päiväl kezakud Talic sai lidnan statusad.
Talic šingotase mecan ümbriradmižel, lidnümbrikon tegimišton toižed edheotandad i Transsiban Talic-raudtestancii () sijadasoiš Troickii-žilos (10 467 rist. vl 2010) ani pohjoižhe lidnaspäi. Ende biohimine tegim radoi lidnas (antibiotikad živatoiden täht), om likvidiruidud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan pohjoižes, Pišm-jogen oiktal randal tobjimalaz (, Turan oigedpol'ne bassein, Obin hurapol'ne bassein), 85 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Rahvahaline «Pišmanverižed kanghad»-puišt () levineb ani päivnouzmha i suvhe Talicalpäi.
Matkad Jekaterinburghasai om 190 km päivlaskmha orhal, 217 km avtotedme vai raudtedme, raudte tuleb Talicha vaiše jüguiden täht. Lähembaine lidn om Kamišlov kuz'kümne viž kilometrad päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 78 km avtotedme. Lähembaine järed lidn om Tümen' sada kilometrad päivnouzmha kaikil teil.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +1,3 C°, kezakun-elokun +15,0..+17,8 C°, tal'vkun-uhokun −12,6..−16,0 C°. Paneb sadegid 601 mm vodes, enamba kezakus-elokus (71..93 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (23..24 mm kus).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 225 ristitud, ümbrikon kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 14 808 ristitud. Kaik 15 874 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19..20 tuhad eläjid vll 1989−2001 (20 100 eläjad vl 1992).
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 96,4 %, toižed rahvahad — 3,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud: phh. Pedroin- da Pauloin-apostoloiden, se kivine om saudud vll 1805−1807 puižen sijas i ei olend sauptud, i ph. Spiridon Trimifuntalaižen (om letud vodele 2022). Niiden ližaks Illä-endustajan kivine jumalanpert' ei ole kaičenus (oli saudud vll 1897−1902, panihe mantazole 1930-nzil vozil).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 5, 14, 16, 21..23), kaks' aluzškolad (nomer 2 i 8), koume keskškolad (nomer 1, 4, 55), lapsiden sädamižen pert'kulu (sidä kesken čomamahtoiden škol), sportškol Ju.V. Islamovan nimed.
Talican mectehnine kolledž N.I. Kuznecovan nimed om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Litvanman administrativiž-territorialine jagand

Ende Litvanma jagoihe kümneks administrativižeks agjaks (litvank. üks'lugu "apskritis"), surembad lidnad oliba ičenaižed agjad.
Nügüdläine administrativine jagand om olmas vspäi 2010. Enččed agjad jäiba statistikan regionikš, ned alajagasoiš 60 municipalitetaks (üks'lugu ), niiden keskes seičeme oma lidnad: Alitus, Kaunas, Klaiped, Palang, Panevežis, Šäuläi, Vil'nüs. Municipalitetad oma tobmuden ezmäine tazopind, ned kogotas 546 tobminkundaspäi (üks'lugu ). Tobminkundad kogotas alajagusišpäi (üks'lugu ), valitas alajagusen pämest kahteks vodeks.
Sredneural'sk

Sredneural'sk () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suvipäivlaskmas. Se om Jekaterinburgan pohjoine ezilidn, Sredneural'skan municipaližen ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1931 "SUGRES"-žiloks sauvomha da holitamha valdkundaližen rajonižen elektrostancijan (Sredneural'skan GRES, radab vspäi 1936). Vn 1932 10. päiväl heinkud kätihe radnikžiloks nügüdläiženke nimenke. Vn 1966 17. päiväl uhokud Sredneural'sk-žilo sai lidnan statusad.
Sredneural'sk šingotase järedal GRES:al, sauvondmaterialiden tehmižel (metalližkonstrukcijad, raudbetontegesed, pumaterialad, asfal't) i sömtegimištol (pühävoi, kolbas, vin), mugažo maižandusel (kalakazvatusen edheotand, lindfabrik).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Isetinjärven-vezivaradimen päivnouzmaižel randal (24 km², , Iset'-jogen purde, Obin hurapol'ne bassein), Keskmäižen Uralan päivnouzmaižil pautkil, 252..278 m ü.m.t. korktusil. Pened manrehkaidused oleldas, voib olda kudhe ballhasai.
Matkad Jekaterinburghasai om viž kilometrad suvhe orhal vai kahesa kilometrad avtotedme, keskuzpalaspäi — vižtoštkümne kilometrad suvipäivnouzmha. Raudte tuleb Sredneural'skha vaiše jüguiden täht. Toine lähembaine lidn om Üläpišm üks' kilometr suvipäivnouzmha orhal vai avtotel.
Tobmuz.
Kaik kaks' pen't küläd (Koptäki 217 rist., Murzink 38 rist. vl 2010) da üks' Kirpičnii-žilo (67 rist. vl 2010) mülüdas ümbrikho Sredneural'skan ližaks. Lidnümbrikon pind — 83,98 km².
Municipaližen ümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed ümbrikon pämehed oma Aleksandr Koval'čik (uhoku 2021 — sulaku 2023), Andrei Zašläpin (semendku 2019 — uhoku 2021). Lidnan ümbrikon Duman ezimez' om Veniamin Biktašev vn 2021 redukuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Oleg Prudnikov (tal'vku 2019 — reduku 2021), Andrei Kasjanenko (reduku 2016 — kül'mku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 449 ristitud, lidnan ümbrikon — 20 771 ristitud. Lidnan ristitišt oli 23 344 eläjad vl 2021. Vl 2017 kaik 22 896 ristitud elihe lidnas i 23 479 ristitud kaikes ümbrikos. Kaikiš suremb lidnan i municipaližen ümbrikon ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 88,8 %, totarlaižed — 5,0 %, baškiralaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 4,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nened kuz' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om saudud vll 2001−2011), ph. Aleksii-carinpoigan jumalanpert' (letihe vll 2009−2021) i Sredneural'skan naižjumalankodi (nell' jumalanpertid).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud päivkodid, augotižškol nomer 5, nell' keskškolad (nomer 6, 19, 31, 215), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, Energii-sportškol.
Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš Üläpišm- i Jekaterinburg-lidnoiš. Uraližen metrologijan da ladun tehnikum oli lidnas vhesai 2008, sid' Uralan federaližen universitetan filial sen sijas (ei ole rados, om Üläpišmas). Metrologijan kolledžan rekonstrukcii i töhöpästand planiruiše vll 2025−2027.
Verhoturje

Verhoturje () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan keskuzpalan lodehes. Se om agjan kaikiš amuižemb da penemb lidn, Verhoturjen ümbrikon (edel 2025. vot lidnümbrikon, edel 2006. vot — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Ende mansiden "Neromkar"-lidnut oli lidnan sijas, nimitase muga komin kelel tähäsai. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Venäman valdkundaližel ekspedicijal vl 1598 kuti Verhoturjen lidnuz da lidn (), nimitihe jogen mödhe. Vspäi 1600 muit oli olmas lidnas, üks'jäine oficialine te Sibirinnoks läbiti lidnust. Voziden 1674 i 1738 lämoipalod mureniba lidnad lujas. 18. voz'sadan kahtendel polel tühjitihe muitad. 19. voz'sadal lidn kadoti torguindznamoičendad-ki, saudihe surid teid edahan suves lidnaspäi. Vll 1926−1947 Verhoturje oli žilon statusanke.
Verhoturje šingotase mecan ümbriradmižel i turizmal, mugažo Verhoturjen pen' GES radab (7 MVt).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižröunanno, Tur-jogen hural pohjoižel randal (Obin hurapol'ne bassein), Keskmäižen Uralan päivnouzmaižen pautken taga, 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jekaterinburghasai om 220 km suvhe orhal, 300 km avtotedme vai «Alatagil — Serov»-raudtedme. Lähembaine lidn om Uz' Läl' kaks'kümne viž kilometrad lodeheze orhal vai raudtel, 41 km avtol. "Verhoturje"-raudtestancii om saudud vspäi 1906, sijadase municipaližen ümbrikon Privokzal'nii-žilos ani lodeheze lidnaspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 820 ristitud, ümbrikon pol', vn 2021 — 6 706 ristitud. Kaik 8 651 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10 917 eläjad vl 1959.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 95,0 %, totarlaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 3,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan järedad kivižed pühäpertid sijadasoiš lidnas, ned oma pühämatkoiden objektoikš: Venäman kaikiš penemb Kreml' Stroican päjumalanpertinke (1703−1709) lidnan päivnouzmas, ph. Mikulai-čudonsädajan mez'jumalankodi (vspäi 1604) Ristan Zdviženjan päjumalanpertinke (koume surtte Venämas, 1905−1913), Jumalanmaman katken naižjumalankodi (1621−1782, 1896−1926, vspäi 1991 om avaitud möst). Kaik om kaks' päjumalanpertid i ühesa jumalanpertid lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nomeruidud päivkodid (nomer 3, 17, 19, 24, 25), aluzškol nomer 2, kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), Verhoturjen gimnazii, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, sportškol.
Üläturan mehanižen tehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Mihailovsk (Sverdlovskan agj)

Mihailovsk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Sverdlovskan agjan suvipäivlaskmas, sen Alasergin rajonas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1805 kuti "Mihailovskii Tegim"-žilo () lehtezraudtegimenno (radaškanzi vl 1808), nimitihe tegimen pidajan moskvalaižen Mihail Gubin-torgovanan nimen mödhe. Vspäi 1860 kirjutuzbumagan fabrik radoi koumes virstas žilospäi (ei ole rados vspäi 2004). Tegim oli pästnu lehtezraudad 1940-nzihe vozihesai, sid' alüminii vajehti raudad. Vn 1961 9. päiväl vilukud Mihailovsk sai lidnan statusad.
Mihailovsk šingotase alüminijasižen fol'gan i teraz-alüminijan ühthesuladusiden pästandal, räzintehnižiden tegesiden da segoitusiden tegimel, asfal'tbetonan edheotandal, sömtegimištol (maidtegim, leibtegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipolen suvipäivlaskmas, Uf-jogen oiktal randal tobjimalaz (jogen tarh nimitase Šaram, , Kamanjogen hurapol'ne bassein), edel Keskmäižen Uralan päivlaskmašt pautet, 250 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Mihailovskan uit-vezivaradim (ühesa nellikkilometrad) om saudud Ufan oiktoil Kub- i Serg-ližajogil (ven. "Куба" i "Серга́") žilon alusenpanendaspäi. Kümnekilometrine raudtesarak radab vaiše jüguiden täht, se tuleb lidnha penes Mihailovskii Tegim-raudtežilospäi «Alasergid — Näzepetrovsk»-raudtekeskustal.
Matkad Čeläbinskan agjan röunhasai om seičeme kilometrad suvhe orhal, Jekaterinburghasai om 101 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 129 km avtotedme. Lähembaine lidn om Alasergid-rajonkeskuz kaks'kümne viž kilometrad pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal, raudtel vai avtol.
Tobmuz.
Kaik seičeme žilod da nell' küläd mülüdas lidnankundha Mihailovskan ližaks. Lidnankundan pind — 490,5 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Municipaližen ühtnikan Duman ezimez' om Andrei Baida vn 2017 redukuspäi. Duman edeline ezimez' om Salavat Gubaev, radoi vn 2017 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 852 ristitud, lidnankundan — 15 330 ristitud, vn 2021 lidnan — 9 756 ristitud. Kaik 9 088 ristitud elihe lidnas i 13 981 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11..12 tuhad eläjid vll 1970−2001 (12 955 eläjad vl 1979).
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 86,5 %, totarlaižed — 11,9 %, toižed rahvahad — 1,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: Sündun Voznesen'jan päjumalanpert' (19. voz'sadan lop, om udessündutadud vspäi 1994) i Mikoi-arhangelan jumalanpert' kaumžomal (letihe vl 2003). Islaman loičendpert' radab.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 15, 17, 19, 63), koume keskškolad (nomer 1, 2, 4), specialine (korrekcine) škol-internat, lapsiden sädamižen "Raduga"-keskuz («Jumalanbembel'»), čomamahtoiden škol (ende muzikškol).
Sergin äiprofil'žen tehnikuman (Üläsergid-žilo) filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Zarečnii (Sverdlovskan agj)

Zarečnii () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suves. Se om municipaližen Zarečnii-ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1955 2. päiväl heinkud kuti Zarečnii-žilo sauvomha da holitamha Belojarskan LES:an. Se oli Komsomolan ühtnijoiden sauvomine. Vl 1957 vajehtihe projektad i sauvoškanzihe ezmäižen tegimištoližen nevondkundaližen AES:an. Ühtenz' energoblok om pästtud töhö vl 1964, kahtenz' — vl 1967, koumanz' — vodel 1980, nellänz' om rados vspäi 2016. Vl 1992 lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad.
Zarečnii šingotase Belojarskan AES:al (energii, izotopad) i sauvondmaterialiden tehmižel (polipropilentorved, rosttumatoi metalline vanutez), mülüiden pästandal kivivoin samižen da ümbriradmižen täht, mugažo meblin i oluden edheotandad ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suvipäivnouzmas, Pišm-jogen üläjoksmusen ( 603 km pitte, Tur-jogen oiged ližajogi) Belojarskan vezivaradimen päivnouzmaižel hural randal (om täuttud vodele 1963, 38 km²), 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Lidnan raudte radab vaiše juguiden täht, lähembaine "Muranitnii"-raudtestancii, 5. km i 11. km-seižutezplatformad oma kahtes kilometras päivnouzmha lidnaspäi. Matkad Jekaterinburgan röunhasai om koumekümne kilometrad päivlaskmha orhal vai 41 km avtotedme, keskushesai — 43 km orhal vai 54 km avtol. Lähembaižed lidnad oma Asbest 34 km pohjoižhe orhal vai avtol, i Aramil' Kol'covo-lendimportanke 29 km päivlaskmha orhal vai 44 km avtotedme.
Tobmuz.
Mezenskoje-žilo (vspäi 1612, 1457 rist. vl 2010) da koume pen't küläd mülüdas ümbrikho Zarečniijan ližaks. Lidnümbrikon pind — 299,3 km².
Municipaližen ümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Jevgenii Dobrodei, radoi vn 2016 keväz'kuhusai. Lidnan Duman ezimez' om Andrei Kuznecov vn 2019 uhokuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 820 ristitud, lidnan ümbrikon — 29 765 ristitud, vn 2021 lidnan — 28 112 ristitud. Kaik 27 617 ristitud elihe lidnas i 31 207 ristitud kaikes ümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 29 800 eläjad vll 1998−2000.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 93,9 %, totarlaižed — 1,7 %, ukrainalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 3,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma avaitud lidnas: puine Mikulai-čudonsädajan (letihe vl 1993), kivine Jumalanmaman Katken (om saudud vll 2010−2016) i Aleksii Moskvalaižen (2001−2005). Protestantizman (vižkümnenden päivän uskojiden) «Päzutand»-pühäpert' om saudud Zarečnijas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koumetoštkümne nimitadud päivkodid, kuz' keskškolad (nomer 1..4, 7, Mezenskoje-žilon nomer 6), lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, čomamahtoine škol, kaks' sportškolad («Desantnik» i «Atom»).
Uralan tehnologine kolledž (MIFI:n filial) i Belojarskijan äiprofil'žen tehnikuman (lidnanvuitte Belojarskii-žilo) palakund oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Pervoural'sk

Pervoural'sk () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suvipäivlaskmas. Se om agjan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Pervoural'sk-ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1732 kuti "Vasil'jevsko-Šaitanskii"-žilo () ühtennimiženno raudtegimenno, tegim radoi sijaližel kivendol. Vl 1920 pästaškanzihe Uralan ezmäižid raudtorvid, udesnimitihe žilod nügüdläižikš sen-žo voden sügüz'kul. Anttihe Pervoural'sk-žilole lidnan statusad vn 1933 20. päiväl kezakud. Vspäi 1963 Pervoural'sk alištub agjan tobmudele oikti.
Pervoural'sk šingotase sauvondmaterialiden järedoil tegimil (torved, leskusenvastaižed tegesed) i sömtegimištol (leibkombinat, maidtegim), mugažo pästtas hroman ühtnendoid i ühthekeitandan mašiništod, tegesid poliuretanaspäi i kaivuzmašiništod kivivalamižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suvipäivnouzmas, Keskmäižen Uralan päivlaskmaižil pautkil, 283 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Se seižub Sur' Šaitank-jogen randoil (, 17 km pitte), jogi sädab vezivaradint-«uitod» i lankteb Čusovai-jogehe oiktalpäi (Kamanjogen hurapol'ne bassein).
Matkad Jekaterinburgan röunhasai om koumekümne kilometrad päivnouzmha orhal, 34 km avtotedme vai raudtedme; keskuzpalhasai — 43 km orhal vai 47 km avtotedme. Lähembaine lidn om Revd ani suvhe.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 124 528 ristitud, lidnümbrikon viž kudendest, vn 2021 — 114 450 ristitud. Kaik 124 447 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 144 tuhad eläjid vll 1991−1993.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 88,1 %, totarlaižed — 6,6 %, baškiralaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 3,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž jumalanpertid oma saudud lidnas, mugažo Jumalannägundan päjumalanpert' om sauvomas vspäi 2015. Islaman «Sabr»-pämečet' om avaitud vl 2004.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa päivkodid (nomer 3 (päivkodid-filialad 21, 29, 32..34, 50), nomer 5 (päivkodid-filialad 10 i 36), nomer 9 (filialad 1, 8, 11, 13, 14, 28), nomer 12 (filialad 18, 44, 45, 48, 59, 63, 65,77), nomer 26 (filialad 27, 54, 64, 69), nomer 37 (filialad 16, 49, 55, 84), nomer 39 (filialad 15, 20, 20, 25, 43, 95), nomer 70 (filialad 38, 41, 42, 46, 47, 57, 60)), augotižškol-päivkodi nomer 14, nell'toštkümne keskškolad (nomer 1..7, 9..12, 15, 20, 28), licei nomer 21 (kaks' adresad), škol nomer 32, lapsiden da norišton šingotesen keskuz, ližaopendusen keskuz, kaks' sportškolad (muite i "Jevrazija" «Evrazii»).
Pervoural'skan politehnikum i metallurgine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Alatur

Alatur () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan päivlaskmas. Se om Alaturan ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala, üks'jäine lidn.
Istorii.
Ende mansiden pühäpert' oli lidnan territorijal, mansin i vanhuskolaižiden küläd oliba lidnan ümbrištos. Alatur-eländpunktan aluz om pandud vl 1754 kuti žilo sauvomha da holitamha Alaturan raudantegint. Se sai nimed jogen mödhe, radaškanzi vl 1766, toihe kaugedraudad lähižiš tegimišpäi i ümbriratihe sidä korgedladuižeks raudaks. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1949 9. päiväl keväz'kud agjan alištusenke.
Alatur šingotase mašiništonsauvomižen tegimel (ventilätorad, mašiništ atomsarakon täht), elektromehanižel tegimel (järgenduzstancijad kivivoigazkompleksan täht), Alaturan GRES:al, lämuzizoläcijan tegimel i leibänkombinatal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Keskmäižen Uralan päivnouzmaižil pautkil, Tur-joginiškon (Obin hurapol'ne bassein) da sen Alaturan vezivaradimen-«uiton» oiktal randal tobjimalaz, 205 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om mägid da mecoid lidnan ümbrištos.
"Alatur"- i "Mir"-raudtestancijad ratas passažiroiden täht, sijadasoiš Turan oiktal randpolel. Matkad Jekaterinburghasai om 200 km suvhe orhal, 230 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Lesnoi ani päivlaskmas (pit'k röun senke).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 006 ristitud, lidnümbrikon nell' videndest, vn 2021 — 18 392 ristitud. Kaik 20 217 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 24..26 tuhad eläjid vll 1989−2003 (26 800 rist. vl 1992).
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 93,0 %, totarlaižed — 1,8 %, ukrainalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 4,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Koumen Pühämehen jumalanpert' udessündutase, ph. Sergii Radonežalaižen časoun' om letud vl 2022. Niiden ližaks koume jumalanpertid ratas lidnümbrikon toižiš eländpunktoiš. Lidnan kaks' časounäd ei ole kaičenus. Islaman «Abd-Ar-Rašid»-pühäpert' om avaitud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud päivkodid, nell' keskškolad (nomerad 1, 2, 3, 7), gimnazii, kul'turan da joudan «Junost'»-keskuz, čomamahtoiden škol, čomamahtoine škol, sportškol.
Isan geotedištelendan tehnikum (baziruiše Alaturas) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Lübim

Lübim () om Venäman lidn da lidnankund Jaroslavlin agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om agjan kaikiš penemb lidn eläjiden lugun mödhe, Lübiman rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1538 Ivan Grazijan käskön mödhe kaičemha tahondan eläjid totarlaižiden londoišpäi. Žilo sai makundan lidnan statusad vl 1777. Vspäi 1918 "Lübim"-raudtestancii radab lidnan suves «Danilov — Bui»-keskustal.
Lübim šingotase meckombinatal, sömtegimištol (leibänedheotand, saguden da argvoin tegim) i omblendcehal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Obnoranjogen (132 km pitte, , Kostrom-jogen oigedpol'ne bassein) i sen oiktan Uč-ližajogen ( 87 km pitte) ühthejoksmusen kaikil randoil, 105 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jaroslavlihesai om ühesakümne nell' kilometrad suvipäivlaskmha orhal, 109 km avtol vai raudtel. Lähembaine lidn om Danilov koumekümne kuz' kilometrad suvipäivlaskmha orhal, 51 km avtotedme vai 40 km raudtedme.
Tobmuz.
Kaik kaks' žilod i 15 küläd mülüdas lidnankundha Lübiman ližaks. Lidnankundan pind — 85,71 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Aleksandra Kozlova (sügüz'ku 2013 — reduku 2023). Lidnan Municipaližen nevondkundan ezimez' om Raisa Kovalevič.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 555 ristitud, lidnankundan — 7 243 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 5 037 eläjad. Kaik 5 125 ristitud elihe lidnas i 6 372 ristitud kaikes lidnankundas (rajonan koume videndest) vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba seičemed tuhad eläjid vll 1939−1989 (7 722 rist. vl 1970).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 98,6 %, toižed rahvahad — 0,8 %, rahvahuden ozutandata — 0,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma väges: koume jumalanpertid da časoun'. Niiden ližaks Jumalannägundan päjumalanpert' om udessündutamižes, völ kahten jumalanpertin i Ristan Zdviženjan päjumalanpertin jändused oma kaičenus.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' školad (keskškol i aluzškol), lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, lapsiden da norišton sportškol.
Lübiman agrariž-politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Pošehonje (lidn)

Pošehonje () om Venäman lidn da lidnankund Jaroslavlin agjan pohjoižes. Se om Pošehonjen rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzi kuti "Pertom"-žilo (, Pertomk-jogen mödhe) vspäi 1680, konz sodavejan kancelärii radaškanzi. Žilo sai Jaroslavlin agjan (gubernijan) makundan lidnan statusad vl 1777 nügüdläiženke nimenke amuižen tahondan mödhe Šeksnanjogen "Šehon"'-paginnimitusespäi. 19. voz'sadal lidn šingotihe nahkan pramozlal, lehtezkuldan i lehtezhobedan tehmižel, torguindrivil.
Vll 1918−1992 lidnan nimi oli "Pošehonje-Volodarsk" () riktud revolücijan V. Volodarskii-šingotajan muštoks. Lidnan landšaft i znamoičend vajehtihe vn 1941 Ribinskan vezivaradimen täutmižen jäl'ghe, laivansauvomine oli šingotadud i sätihe kaht ut sildad «Čerepovec — Ribinsk»-avtotel surenzoittud jogiš päliči. Pošehonjen saguden sijaline pästand oli 1960−1990-nzil vozil, jäihe vaiše fotokuvid muzejas.
Pošehonje šingotase mecan ümbriradmižel, sömtegimištol (kalategim, leibänedheotand, konditerižed tegesed), maižandusel (lindfabrik), omblendfabrikal da turizmal. Vezituršhan «rezidencii» om avaitud lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Sogož-jogen hural randal ( 129 km pitte, Volgan hurapol'ne bassein) sen da huran Sog-ližajogen () lanktendan (estuarijan) sijas Ribinskan vezivaradimhe (keskmäine tazopind 102 m), kümnes kilometras merospäi, 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jaroslavlihesai om 108 km suvipäivnouzmha orhal vai 136 km avtol. Lähembaine lidn om Ribinsk 53 km suvhe orhal vai 71 km avtotedme.
Tobmuz.
Pošehonje om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Municipaližen nevondkundan ezimez' om Aleksei Tretjakov vn 2023 elokuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 084 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 5 150 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 5 867 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz kahesad tuhad eläjid vll 1959−1996 (8 042 rist. vl 1989).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 97,7 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,0 %, rahvahuden ozutandata — 0,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma väges: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (1717) i Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert' (1822). Niiden ližaks Raštvoiden päjumalanpert' (1864−1883) ei ole kaičenus, poukahtihe 1930-nzil vozil, vaiše kellčuhunduz jäi sišpäi i seižub ph. Stroican päjumalanpertinno.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 3, 7, 8), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), škol-internat, lapsiden sädamižen "Edel'veis"-keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.
Pošehonjen agrariž-politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Danilov (lidn)

Danilov () om Venäman lidn da lidnankund Jaroslavlin agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Danilovan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Vasilii II-carin-ruhtinasen dokumentas vl 1457 kut Iona Moskvalaine-mitropolitan "Danilovskoje"-žilo (). Vl 1592 mainitase mugažo «Книга, глаголемая росискихь святыхь»-käzikirjuteses («Starinoičii venämalaižiš pühämehiš kirj») kut "Danilovskai"-slabad (ven. "Даниловская слобода"). Suren Petran aigan toihe heboid armijan täht carin pert'kulun "Danilovo"-žilon hebovodindfermaspäi. Žilo sai Jaroslavlin agjan (gubernijan) makundan lidnan statusad vn 1777 3. päiväl elokud nügüdläiženke nimenke, sijazihe (dai sijadase) Arhangel'skan čuradusel Moskvaspäi. Vl 1870 saudihe puižen päraudtestancijan Danilovas, i vl 1872 raudten «Jaroslavl' — Vologd»-keskust radaškanzi. Raudtevagzalan uz' sauvuz om olmas vspäi 1930. Vll 1941−2009 pun ümbriradmižen mašinoiden tegim radoi.
Danilov šingotase mecpilindal, sömtegimištol (leibänedheotand, argvoin da saguden tegim), maižandusel (lindfabrik) i raudtesol'mel (Jaroslavl', Vologd, Bui (Kostroman agj)).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Peleng-joginiškon oiktal randal tobjimalaz ( 21 km pitte, Sot'-jogen oigedpol'ne i Volgan hurapol'ne bassein), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jaroslavlihesai om kuz'kümne viž kilometrad suvhe orhal, 68 km avtol vai raudtel. Lähembaine lidn om Lübim koumekümne kuz' kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal, 51 km avtotedme vai 40 km raudtedme. Federaline «Moskv — Arhangel'sk»-avtote (M8) ümbärdab lidnad päivlaskmaspäi.
Tobmuz.
Danilov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 861 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 13 677 ristitud. Kaik 14 868 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18..19 tuhad eläjid vll 1989−2001 (19 000 rist. vl 1992).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 92,4 %, tadžikalaižed — 0,4 %, armenijalaižed — 0,4 %, jezidad — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,1 %, rahvahuden ozutandata — 5,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen Danilovan naižjumalankodi (1918), ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (saudihe vll 1910−1917) i Sündun Voznesenjan pühäpert' (1856−1859) oma väges, kaks' časounäd.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, Goruškinon augotižškol, koume keskškolad (nomer 1, 2, 12), norišton "Brigantina"-keskuz, čomamahtoižen sädamižen pert', čomamahtoiden škol.
Danilovan politehnine kolledž (edel 2015. vot nimitihe tehnikumaks) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Gavrilov Jam

Gavrilov Jam () om Venäman lidn da lidnankund Jaroslavlin agjan suvipäivnouzmas. Se om Gavrilov Jaman rajonan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1545 Varnican mez'jumalankodin (Sur' Rostov) nimikirjuteses kuti "Vor (Gavrilovo)"-külä (). Vl 1580 mainitase Ivan Grazijan käskös kuti "Gavrilovskii Jam"-külä, sid' oli "Gavrilov Jamskai slabad" (). Kätihe žiloks nügüdläiženke nimenke jumalanpertin sauvondan jäl'ghe 18. voz'sadan lopus.
1870-nzil vozil sijaline Aleksei Lokalov-torgovan sädi tekstilinedheotandad žilos, i se šingotaškanzi «Jaroslavl' — Ivanovo»-tel. Panihe žilod lidnanvuiččeks vn 1922 elokus. Anttihe radnikžilole lidnan statusad vn 1938 26. päiväl tal'vkud. Vhesai 2003 pöl'vhankombinat radoi.
Gavrilov Jam šingotase mašiništonsauvomižen «Agat»-tegimel (motoblokad, palad avia- i avtotehnikan täht, kangazramaižed konstrukcijad), sauvondmujuiden tegimel (tuli bankrotnendale vn 2023 uhokus) i leibänedheotandal, turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Kotorosl'-jogen oiktal randal tobjimalaz (126 km pitte, Volgan oiged ližajogi), 92 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kotoroslin pen' oiged Bočevk-ližajogi () läbitab lidnan keskust, pen' uit om saudud sil.
Matkad Jaroslavlihesai om koumekümne kuz' kilometrad pohjoižhe orhal, 44 km avtol vai 70 km raudtel. Lähembaine lidn om Sur' Rostov kaks'kümne ühesa kilometrad suvipäivlaskmha orhal, 45 km avtotedme vai 35 km raudtedme. Raudtesarak lopiše Gavrilov Jamas, se om saudud Semibratovo-stancijaspäi vl 1927 (oli ruštüd Suren sodan aigaks) i kaks'kümne kilometrad pitte, kävutadas vaiše vemha jüguid vspäi 2003.
Tobmuz.
Gavrilov Jam om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Municipaližen ühtnikan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' oli Valerii Popov (2009 — sügüz'ku 2014, koli vl 2016). Lidnankundan Nevondkundan ezimez' om Andrei Golicin vn 2022 tal'vkuspäi. Edeližed Nevondkundan ezimehed oma Anatolii Mazilov (kül'mku 2016 — reduku 2019, uhoku — tal'vku 2022), Natalija Grek (reduku 2019 — uhoku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 791 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 16 084 ristitud. Kaik 17 351 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..21 tuhad eläjid vll 1959−1998 (21 353 rist. vl 1989).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 96,2 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 1,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas. Niišpäi kaks' oma avaitud: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om saudud vl 1798), sen udessündutamine jätktase, i ph. Gavriil-arhangelan časoun' (om avaitud vodele 2022). Kaks' pühäpertid oma kaičenus vaiše paloin: Pühän Jumalanmaman sündundan jumalanpertin (1782) i 20. voz'sadan augotišen puine časoun'.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1, 2, 3, 6), lapsiden sädamižen pert'kulu, sportškol.
Gavrilov Jaman politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Sur' Rostov

Sur' Rostov (), edel vn 2025 zavodindad muite Rostov (), om Venäman lidn da lidnankund Jaroslavlin agjan suves. Se om agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Rostovan rajonan administrativine keskuz.
Rostov mülüb turizman tetabha «Kuldaine rengaz»-maršrutha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 862 lidnan statusanke, nece voz' lugese alusenpanendan oficialižeks vodeks. Se sijazihe merälaižiden tahondas i oli Saran lidnuden ezilidnaks, lidnut oli olmas Neron suvirandpolel 7-11. voz'sadoil. Vll 1207−1474 oli Rostovan kunigahusen pälidnaks. Kivižen Rostovan Kremlin seinäd oma saudud vll 1670−1683, siš om 11 čuhundust. Vl 1777 Rostov sai makundan lidnan statusad.
Sur' Rostov šingotase mašiništonsauvomižel (cisternad, öližen nägendan sodaladimed), zelliden substancijoiden tedotehmižkompleksal (vspäi 2019) i farmaceftižel fabrikal, iknoiden tegimel, sömtegimištol (lihakombinat, kofecikorijan tegim, maidon edheotand, vasan tehmine, tabaktegesed), finiftin da keramikan pästandal i turizmal (572 tuh. matknikoid vl 2019).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Nero-järven lodehižel randal (54 km², Volgan oigedpol'ne bassein), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jaroslavlihesai om vižkümne viž kilometrad pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal, 60 km avtol vai raudtel. Lähembaine lidn om Gavrilov Jam 29 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 45 km avtotedme vai 35 km raudtedme.
Tobmuz.
Sur' Rostov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Andrei Los' (reduku 2017 — tal'vku 2022). Lidnan Municipaližen nevondkundan ezimez' om Svetlana Kičkova vn 2017 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Aleksei Gavrilov, radoi vn 2017 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 792 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 28 122 ristitud. Kaik 31 039 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 35..36 tuhad eläjid vll 1989−2001 (36 600 rist. vl 1996).
Ortodoksižen hristanuskondan koumekümne kaks' pühäpertid oma kaičenus lidnas: Emäganpäivän päjumalanpert' da koume jumalanpertid Rostovan Kremliš, kaks' naižjumalankodid i üks' mez'jumalankodi, Sündun Voznesenjan pühäpert' om avaitud. Niiden ližaks üks'toštkümne jumalanpertid i phh. Petran da Pavlan päjumalanpert' ei ole kaičenus.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..3, 7, 8, 13..15, 17, 20, 22, 23), koume keskškolad (nomer 2, 3, 4), municipaline gimnazii A. L. Kekinan nimed, rajonan kul'turan i rahvahansädamižen keskuz, školanirdpol'žen radon keskuz, čomamahtoiden škol V. N. Gorodovskajan nimed, lidnan sportškol.
Rostovan saraktehnologijoiden kolledž i Rostovan pedagogine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Vas (znamoičendad)

Vas om tärtuz äjidenke znamoičendoidenke:
Žukova Ol'ga

Ol'ga Jurjevna Žukova (, om sündnu 19. tal'vkud vodel 1978 Kurb-külähä vepsläižkanzha, Leningradan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om runoilii, kändai kelišpäi, filologian tedokandidat, vepsän kelen opendai.
Školan jäl'ghe openzihe Petroskoin universitetas, sen Baltijanmeren-suomalaižiden keliden tedokundal. Radab siš vepsän kelen opendajan vspäi 2001.
Ol'ga Žukova om Vepsän kul'tursebran aktivist. Hänen sarnad, sanutesed, pajod da runod vepsän kelel paindihe Kodima-lehteses da Kipinä-kulehteses, runokogomusiš, Verez tullei-al'manahas. Vodel 2011 Ol'ga Žukovan «Mäthudel»-kirj tuli eloho. Siš om paindud vepsänkeližid runoid da pajoid lapsiden täht.
Baburova Galina

Galina Sergejevna Baburova (, om sündnu 25. tal'vkud vodel 1987 Petroskoihe, Karjalan NST, Venäman NFST, NSTÜ) radab Kodima-lehtesen i Kipinä-kulehtesen toimitajan nügüd' (vl 2019), mülüb Verez tullei-al'manahan redakcijha. Hän kirjutab runoid vepsän kelel.
Vepsläižed jured oma Kakkarv'-küläspäi. Ende Galina Baburova radoi Karjalan radion toimitajan da vepsän kelen opendajan. Hän om lopnu Petroskoin universitetan Baltianmeren suomalaižiden keliden da kul'turan tedokundad vl 2010, openzi vepsän kel't. Vll 2009−2013 radoi Karjalan tele- da radiokompanijas, sen rahvahaližes redakcijas. Galina paindas «Kodima»-lehteses da «Verez tullei»-al'manahas.
SANTTU KARHU

SANTTU KARHU (psevdonim), todesine nimi om Aleksandr Jevgenjevič Medvedev (, om sündnu vn 1967 6. päiväl uhokud), edestab ičeze pajoid livvin kelel folkrok-stiliš «Santtu Karhu &amp; Talvisovat»-gruppan ühtnijan.
Aleksandr Medvedev openzihe Petroskoin valdkundaližen universitetan filologižel tedokundal. Opetes hän löuzi karjalan rokgruppan olmatomut pajoidenke rahvahan kelel, hot' Estinman i Suomenman ozutesed oliba sil'miš vl 1987. Vodel 1988 hän pani «Studio»-roksebran augun, vl 1989 se vajehti nimen «Talvisovikš» ("Tal'vsobad"). Grupp sai tetabut antten koncertoid Suomenmadme ezikät. Muzikgrupp oli čihodanu vll 1995−1998, no om olmas tämbäi-ki. Aleksandr ühtneb gruppha änel i pajoiden tekstoiden sädandal, vändab koskimsoitoil i mandolinal.
Santtu Karhun runod om paindud ühtes suomen kelen openduzkirjas «Mustas kois»-pajoks ("Mustas kodiš") kut nügüdlaižen karjalan kelen ozutesen. «Olen vieras teijän čomas muailmas»-runokogomusen tegii ("Olen veraz teiden čomas mirus").
Presli Elvis

Elvis Aron Presli (, sünd. 8. viluku 1935, Tupelo-lidn, Mississipi-štat, AÜV — kol. 16. eloku 1977, Memfis, Tennessi-štat, AÜV) oli amerikalaine pajatai da akt'or. 20. voz'sadan popmuzikan üks' kaikiš satusekahambiš edestajišpäi kommertižikš. Vändi gitaral i pianinol. Än' — bariton, pajati anglijan kelel.
Elvis om tetab AÜV:oiš kuti «rok-n-rollan kunigaz», populärizui necidä žanran. Pajatai sädi ičeze rokabilli-stil' kantri- i blüz-muzikstilišpäi. Ližadui gospel-stilin da estradan elementoid i sai mail'man tetabut («Heartbreak Hotel», «Don't Be Cruel», «Hound Dog» hitad-pajod).
Biografii.
Vl 1956 Elvis edesti ezmäšt rolid fil'mas («Armasta mindai herkäli»). Vll 1958−1960 Elvis Presli radnikoiči , tankdivizii sijazihe Päivlaskmaižes Saksanmas. Äneti i pästi viž singlad-platad armijan radnikoičendan aigan (otiba 1.-4. sijad valdkundan čartoiš), sil-žo aigal tegi tundmust tulijanke Priscilla Bjuli-akanke.
Lähtendan erindha jäl'ghe Elvis fil'mzihe 31 muzikfil'mas vhesai 1968, sid' tegeškanzi koncertoid eläbalaz da televizijal.
Kanz.
Naimiželo jätkustui vll 1967−1973. Liza Marija Presli om tütär (sünd. 1968).
Sädused.
Elvi Presli om koumen «Gremmi»-premijan laureatan (1968, 1973, 1975). Möihe enamba 1 mlrd muzikplatoid mail'mas hänen änetusidenke, niiden keskes koume videndest AÜV:oiden ostajile.
Kaik 769 pajod om änetadud Elvisal sädamižpordos. Om pästtud vll 1956−1977: 111 singlad, 23 studiial'bomad, 7 koncertal'bomad, 30 minial'bomad, 19 saundtrekad i 11 kogodust.