Nikaragua

Nikaragua ( [ni.kaˈɾa.ɣwa]), täuz' oficialine nimituz — Nikaraguan Tazovaldkund (ispanijan kelel: "República de Nicaragua" [reˈpuβlika ðe nikaˈɾaɣwa]), om valdkund Keskuzamerikas. Nikaraguan pälidn da kaikiš järedamb lidn om Managua.
Istorii.
Vn 1821 15. päiväl sügüz'kud Nikaragua sai ripmatomut Ispanijaspäi, no sai täut ripmatomut vn 1838 31. päiväl semendkud Keskuzamerikan Federaližen Tazovaldkundan čihodamižen jäl'ghe.
Vozil 1979−1990 rahvahanikoiden soda mäni valdkundas "kontras:oid" vaste. Sil aigalpäi ižanduz udessündutase vitkos.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1826. Jäl'gmäine 14nz' lugul Konstitucii om väges vn 1987 vilukun 9. päiväspäi äiluguižidenke vajehtusidenke, vn 2014 versii om nügüdläine. Vn 2025 vilukun 30. päiväl uded kohendused kändihe prezidentan valdatusiden strokud kuz'voččeks i vahvištiba Ortegan Rosario Muril'jo-akad valdkundan kahtendeks prezidentaks ühtes rives mužikanke.
Geografijan andmused.
Nikaragua röunatab Gondurasanke pohjoižes (röunan piduz — 940 km) i Kostarikanke suves (313 km). Ühthine mavaldkundröunoiden piduz om 1253 km. Valdkundan päivlaskmaižed randad lainištab Tün' valdmeri 320 kilometrad piččen randanpirdanke, päivnouzmaižed randad — Atlantižen valdmeren Kariban meri (randanpird — 480 km). Ühthine randanpird saridenke om 910 km.
Mogoton-mägi om kaikiš korktemb valdkundas (2438 m). Manrehkaidused oleldas paksus. Keskuzamerikan kaikiš järedambad reskveden Managua- da Nikaragua-järved levigatas Nikaraguas. Saum vezid om 10 380 km², se otab 8 % territorijad.
Klimat om valdmerine neps. Päivlaskmaižel randal paneb sadegid 1000..1500 mm vodes, semendkul-redukul vihmsezon oleskeleb. Päivnouzmaižel randal paneb 2500..6500 mm vodes, sigä om äi soid.
Londuseližed pävarad oma metallad (kuld, hobed, vas'k, cink, hahktin, vol'fram), toižed varad — mec, kala.
Politine sistem.
Nikaragua om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan da ohjastusen pämez' om prezident (). Kaik rahvaz valičeb händast. Prezidentan valdatusiden strok om kuz' vot (edel vn 2025 vilukud oli viž vot), strokuiden lugu om röunatusita (vspäi 2014). Üks' varaprezident om hänele abhu.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim () 92 deputatanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Ohjastusele mugažo sab säta da vahvištada käskusid.
Nikaraguan järgenduseližed pävaličendad, sidä kesken valdkundan parlamentha da prezidentan, oliba vn 2016 6. päiväl kül'mkud. Nügüdläine prezident om Daniel' Ortega vspäi 2007. Vl 2016 hän sai vägestust valičendoiden satuseks (72,44 %, 2011 — 62,46 %), radab nelländen strokun (ezmäine strok oli vozil 1985−1990).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Nikaraguan administrativiž-territorialine jagand."
Nikaragua jagase seičemetoštkümneks regionaks: vižtoštkümne agjad (departamentad, ), mugažo kaks' avtonomišt agjad () valdkundan päivnouzmpoles. Regionad alajagasoiš 156 municipaližeks ühtnikoks (isp.: "municipio").
Eläjad.
Nikaraguas elädas nikaragualaižed. Vn 2012 kezakus valdkundan ristitišt oli 6,071,045 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe: mestizo (segoitadud amerindian indejalaižed evropalaižidenke) — 69 %, evropalaižed — 17 %, afrikalaižed — 9 %, indejalaižed — 5 %.
Uskondan mödhe (2017): riman katolikad — 50 %, evangelistad — 33,2 %, toižed uskojad — 2,9 %, märhapanendata — 13,2 %, uskondata — 0,7 %.
Toižed znamasižed lidnad (enamba 80 tuh. ristituid vn 2005 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Leon, Činandeg, Masai, Esteli, Tipitap, Matagal'p. Vl 2005 kaik oli 46 lidnad enamba mi 10 tuh. eläjidenke. Koume ristitud videspäi oma lidnalaižed (2020).
Rahvahanižanduz.
Nikaragua om goll' šingotai industrialiž-agrarine ma, ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Männu hätkeline rahvahanikoiden soda mureni ižandust lujas, se udessündutase tähäsai. Vl 2024 valdkundan nominaline KSP oli 18,83 mlrd. US$ ekvivalentas (127. sija mail'mas; US$2,599 ühtele hengele, 135. sija) vai 54,89 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (123. sija; US$7,642 ühtele hengele, 129. sija). Industrijan päsarakod oma kaivuztegimišt, himine, kivivoin ümbriradmine i tond, mašiništon pästand, produkcii metalloišpäi i puspäi, elektrokabeliden tehmine, sobafurnituran (nübläd) i kengiden pästand, sömtegimišt (sidä kesken jomad). Fiskaline voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2015): maižanduz 15,5 %, tegimišt 24,4 %, holitišiden sfer 60,1 %. Radajiden järgenduz sektoroidme vl 2011: maižanduz 31 %, tegimišt 18 %, holitišiden sfer 60 %.
Valdkundan päeksport om kofe (19 %, sidä kesken koncentriruidud — 2 %), lehmänliha (16 %), sagud da toižed maidproduktad (9 %), merenproduktad da kala (8 %), kuld (7 %); toine eksport — pähkmed da voi niišpäi (5 %), alkogoližed jomad (4 %), rogosahar (3 %), sigarad (1 %), bananad (1 %). Importan tavarad (2021) oma kivivoin ümbriradmižen produktad, mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, erazvuitte torhuz, kulutajiden tavarad. Irdpol'žen torguindan päine partnör om AÜV (Nikaraguan eksportan 51,7 % i importan 25,6 % vl 2022), toižed znamasižed partnörad (2022) oma Meksik (Nikaraguan eksportan 11,9 % i importan 9,4 %), Gonduras (eksportan 6,8 % i importan 9,6 %), Kitai (importan 11,1 %), Gvatemal (importan 9,4 %).