tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Linii 1 (Piterin metropoliten)

Piterin metropolitenan jono 1, mugažo Kirovo-Viborgskai-jono vai Rusked jono, om kaikiš amuižemb kiruhtransitjono Piteriš, om avaitud vl 1955, se ühtenzoitab lidnan Kirovan i Viipurin rajonid. Originaližed stancijad oma lujas čomad da tarkašti čomitadud, eriližešti Avtovo da Narvskai. Linii ühtenzoitab Piterin nell' päraudtestancijad videspäi. Vl 1995 sur'vezi tegihe tonneliš Lesnai- i Rohktusen torgu-stancijoiden keskes, i ühesa vot jono jagase kahteks ripmatomaks segmentaks (keskust om ühtenzoittud maršrutavtobusad-maršrutal). Mugažo jono om üks' kahtes jonospäi verkos, siš om madaliden veziden stancijoid, toine om «Nevsk — Vasileostrovskii»-jono.
Linii läbitab Piterin keskust värtmudel pohjoižpäivnouzmha-suvipäivlaskmha. Suvipoles sen tazostuz mäneb Suomen lahten randan taga. Pohjoižes se lähteb lidnan röunaspäi Leningradan agjaha (se om üks'jäine jono, kudamb levigandeb lidnan irdpolel). Kirovsko-Viborgskai-jono om mujutadud rusttaks metropolitenan kartoil tobjimalaz, i ližatihe necen mujun znamad passažiroiden orientacijan täht sen stancijoil; Jubileinnii-vagonoiden uden pol'ven jonused 2010-nziš vozišpäi oma irdnägul mugažo, se sättub jonon mujule.
Škap

Škap — meblin i kaluišton pala (päazjan uksidenke, liphaižidenke vai niita) erazvuiččiden funkcionaližiden kaluiden kaičendan täht.
Istorii.
Edel industrialižen dizainan tulendad škapan tegijad oliba otnus miččen taht meblin koncepcijha i tehmižhe. 18. voz'sadan kahtendes poles škapan sauvojad — Tomas Šeraton, Tomas Čippendale, Šeiver- i Uormli-velliden kabinetoiden konstruktorad, i Džordž Heppluit — pästiba mugažo meblin formiden kirjoid. Nene kirjad oliba heiden projektoiden kogomused da toižiden sauvojiden töd. Kaikiš tetabamb punümbriradai edel industrialižen dizainan tulendad om Andre-Šarl' Bul' (11. kül'mku 1642 — 29. uhoku 1732), i hänen jäl'guz om tetab kuti «Bulän tö», i Parižan kuvadamižčomamahton i dekorativiž-sättutoitud čomamahton "École Boulle"-kolledž todištab hänen čomamahtos nügüd'.
Industrialiženke revolücijanke i puruenergijan kävutandanke instrumentoihe tehmaha škapad, massižen tehmižen mahtused kävutihe hilläšti läz kaikihe škapan tehmižen polihe, i veroline lauk ei olend meblin päižeks purtkeks, kodi- vai kommertižeks. Paralleližikš necenke evolücijanke küzund kazvab kazvajal keskklassalpäi tegimišton valdkundoiden enambuses henos mebeliš. Se ližazi veroližiden sauvojiden ühthišt lugumärad lopuks.
Edel 1650. vot čoma mebel' oli harv Päivlaskmaižes Evropas i Pohjoižamerikas. Tobjimalaz ristituile ei olend sidä tarbiž i enambal ei sand antta ičtaze. Hö tegiba kebnoid, no radon täht sättujid predmetoid.
Čomamahton da radonmahtoiden likund zavodihe Sures Britanijas 19. voz'sadan keskes, se libuti veroližen škapan i toižiden käzitöiden tehmižen torgust. Leviganzi teravas AÜV:oihe i Britanižen imperijan kaikihe maihe. Se likund kändihe reakcijan ozuteseks viktorianižen aigan eklektižhe istorizmha i «hengatomaha» mašintehmižhe, kudamb leviganzi avaros. Sen aigan Suren Britanijan ristitišton läz nelländest tundišti, miše magistran rad om üks' kaikiš ülevambiš i ihastusen arvokahambiš mahtoišpäi, i 31 % uskojišpäi tahtoi, miše heiden lapsed openužihe mastaruden čomamahtho.
Toižen mail'man sodan jäl'ghe mecan ümbriradmine kändihe populärižeks navettüd joudaks keskklassan keskes. Tozižembad da kvalificiruidud navedijad neciš avarudes nügüd' tehtas kaluištod, kudambad rideltas professionaližiden škapoiden radonke. Kogonaz heiden rad otab vaiše pen't procentad meblin tehmižes miččes taht industrialižes valdkundas, no niiden lugu om znamasižeks enamba mi heiden kollegoil 18. voz'sadal da sen aigemba.
Kalmikan kel'

Kalmikan kel' (ičeze nimituz: "hal'mg keln, xaľmg keln", [xaljˈməɡ keˈlən]) om kalmikalaižed-rahvahan kel', kudambad elädas Venäman evropižen palan suves (Kalmikijan Tazovaldkund), mongoližen kel'kundan pala.
Kelentedomehiden tobj pala lugeb erižeks keleks Päivlaskmaižen Kitain (Sin'czän-Uiguran avtonomine rajon, Cinhai) i Päivlaskmaižen Mongolijan (Hovd- i Uvs-aimakad) oiratan kelespäi. Venän kelen rindal türkižed, ugrilaižed da tungusižed elementad valatoitiba kalmikan kel't röunatud märal, ned mülüiba kalmikalaižiden rahvahaze šingotesen erasel-se pordhal.
Pit'k literatur om sätud kalmikan kelel: pästtas «Хальмг үнн»-lehtest, literaturišt periodišt «Теегин герл»-aiglehtest, norišton i lapsiden «Байр»-, «Байрта»-aiglehtesid.
Pagižijoiden lugu ližadui vodele 2021 vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen rindataden. Nored lidnoiš kävutoitaba bazižid sanoid hot' kodiš, külätahondas situacii om paremb, lapsed mahttas pagišta kelel aigvoččiden sugupol'ven kartte, no ei ole kaik. Školiš jatktas opeta kalmikan kel't i erašti voib vastata südäiolendad kalmikan kelen opendamižes, kudamb om tarbhaine. Valdkund holdub kelen kaičendas.
Budö

Budö () om Norvegijan lidn da kund Nurlann-fül'kes, sen administrativine keskuz.
Ühthižed andmused.
Nimi.
Kommun om nimitadud vanhan "Bodøgård"-ferman mödhe (vanh norv. "Boðvin"), lidn sündui sen territorijal. Nimitusen ezmäine pala, voib olda, oli "boði"-sana, kudamb znamoičeb vedenalaižid kall'oid vai šherid, nimen toine pala om "vin"-sana, znamoičeb «nit» vai «omaluine».
Lidnanznam.
Kommunan nügüdläine znam om vahvištadud vn 1959 24. päiväl heinkud. Sil kaks'toštkümnesädegine pakuine päiväine kuvadase rusttal tagamal, se simvolizuruib polärišt päiväd.
Istorii.
Budö sai lidnan statusad ičeohjastusenke vl 1816 i nügüd'aigan se om Nurlann-fül'ken administrativižeks keskuseks. Budö-lidn sai kundan (kommunan) statusad vn 1838 1. päiväl vilukud. Mülütihe Budön kommunad Budö-lidnha vn 1968 1. päiväl vilukud, Skjerstad-kommunad — vn 2005 1. päiväl vilukud. Budö om kaikiš suremb Nurlannan lidn pohjoižpolehe i kahtenz' surtte Pohjoižnorvegijas.
Budön tobj pala oli muretud Lüftvaffen londan aigan vn 1940 27. päiväl semendkud. Kaik kudes tuhaspäi, kudambad eliba lidnas, sen londan aigan 15 ristitud pölištuiba: kaks' britaništ saldatad i 13 norvegijalašt. Eländkodin teravan vajaguden tagut Ročinman ohjastuz abuti sauda 107 faterad vn 1941 tal'vkus. Nened pertid oma saudud kompaktižikš ani lidnan röunan taga. Pen' territorii, nügüd' Budön keskuzpalas, nimitase "svenskebyen" (Ročin lidn) tähäsai. Sodan jäl'ghe udessaudihe lidnad. Lidnan udessündutamine tuli lophu täuzin vl 1959 lidnan uden ratušan sauvondanke.
Budö-lendimport oli AÜV:oiden "Lockheed U-2"-špionlendimen tulendan sijaks Frensis Pauers:an ohjandusen al, amptihe NSTÜ:n päl vn 1960 1. päiväl semendkud, matkan Pakistanaspäi Budöhö aigan.
Q

Qq
Q (q) om bazižen latinan kirjamišton 17. kirjam. Virktas «ku».
Ei ole kirjant vepsän kirjamištos.
Libui lähtnuden kävutandaspäi grekan koppa-kirjamespäi (Ϙ).
W

Ww
W (w) om bazižen latinan kirjamišton 23. kirjam. Virktas «u dupleks».
Ei ole kirjant vepsän kirjamištos.
Ei olend kirjant latinan amuižes kirjkeles. Libui Evropas Keskaigan, 11. voz'sadal, V-kirjamen dupliciruindal tarbhaičendan tagut germanižiš keliš.
X

Xx
X (x) om bazižen latinan kirjamišton 24. kirjam. Virktas «ekse».
Ei ole kirjant vepsän kirjamištos. 
Libui grekan ksi-kirjamespäi (Ξ, ξ). Znamoičeb 10-lugud rimalaižes lugendsistemas.
Znamoitas X-kirjamel tundmatont vajehtujad vai objektad matematikas, literaturas, suližes paginas.
Y

Yy
Y (y) om bazižen latinan kirjamišton 25. kirjam. Virktas [yːpˈsiːlon] vai ['iː ˈɡrae̯ka].
Ei ole kirjant vepsän kirjamištos.
Libui grekan ipsilon-kirjamespäi (Υ, υ), tuli latinan kirjamištho 1. voz'sadal EME i kävutihe ottud velgha grekan kelen sanoišpäi vaiše eziauguižin.
Kirjam kävutase kut vajehtui i koordinatvärtmuden znamoičend matematikas.
Leninan prospekt (Petroskoi)

Leninan prospekt (, ) om Petroskoin päird. Se sijadase Petroskoin Keskuzrajonas. Ird om 1,8 km pitte.
Transport.
Nened avtobusan maršrutad mülütadas prospektad: №№ 3, 4, 5, 8, 12, 14, 17, 18, 19, 21, 22, 25, 26, 27, 28, 30, 31, 32.
Trolleibusan maršrutad: №№ 1, 4, 5, 7, 8.
Redukun prospekt (Petroskoi)

Redukun prospekt (, ) om Petroskoin ird. Se sijadase lidnan ühtennimižes rajonas. Ird om 2,6 km pitte. 
Sauvused.
Prospektal om kaks'-, viž- da ühesažiruižid eländpertid. Laukad, keskškolad i muzikškol ratas sil. 
Anna Lisicinan monument om seižutadud prospektan da Lisicinan irdan risttel.
Transport.
Nened avtobusan maršrutad mülütadas prospektad: №№ 4, 8, 14, 19, 21, 22, 25, 28, 31. Maršrutan № 19 «Petrozavodskmaš»-lopseižutez sijadase prospektan i Krasnodoncev-irdan risttel.
Trolleibuspark № 1 om saudud prospektanno.
Gagarinan torg (Petroskoi)

Gagarinan torg (, , ) om torg Petroskoiš. Se sijadase lidnan Keskuzrajonas, Leninan prospektan, Šotmanan i Rusttan armijan irdoiden risttel.
Transport.
Nened avtobusan maršrutad mülütadas torgud: №№ 2, 3, 4, 5, 10, 12, 14, 16, 17, 21, 22, 26, 27, 28, 30, 31, 32.
Trolleibusan maršrutad: №№ 1, 5, 7, 8.
In Flames

«In Flames» («Leskusiš» anglijan kelespäi) om ročilaine anglijankel'ne muzikgrupp. Vodele 2011 se möi enamba mi 2,5 mln ičeze änetusiden kopijoid kaiked mail'madme. Ezmässai gruppan stil' oli melodine dedmetal, no nügüd' se edestab muzikad al'ternativine metal-stiliš. 
Istorii.
Grupp om tehnus Ročinman Göteborg-lidnas vl 1990. Sen alusenpanii om Jesper Strömblad. 
Vl 1994 grupp leviti ezmäšt studijanal'bomad. Sen nimi om «Lunar Strain». 
Vl 1996 grupp leviti «The Jester Race»-al'bomad, se om melodižen dedmetalan klassikaks.
Jäl'ges «Clayman»-al'bomad grupp vändab muzikad al'ternativine metal-stiliš.
Mask Ilon

Ilon Riv Mask ( [ˈiːlɒn 'mʌsk], sünd. 28. kezaku 1971 Pretorii-lidnha, Suviafrikan Tazovaldkund) om amerikaine biznesmez', inžener, melestegii da rahapanii suviafrikan augotižlibundan.
Melestegii om SpaceX-kompanijan alusenpanijan, pämehen da tehnologijan pämehen, Tesla, Inc.-kompanijan pämehen da produktan arhitektoran, SolarCity-edheotandan ezimehen, kommertižetoman OpenAI-organizacijan ühtnijan.
Biografii.
Mask sirdi Kanadha seičemetoštkümnevoččes igäs. Sirdi Kalifornii-štatha vl 1995 openumha Stenfordan universitetas, no zavodi biznesad iceze Kimbal-vellenke. Molembad ühtniba Zip2-kompanijha, kudamb oli vll 1995−1999 i oli otnus programholitusen sädandha Internet-verkon täht.
Vl 2025 vilukun 20. päiväspäi semendkun 30. päivhäsai Mask radoi amerikaižen Donal'd Tramp-prezidentan administracijan nevojaks. 
Elokahuz.
Vn 2018 heinkus biznesmehen varad oliba arvostadud 22,5 mlrd oid, senke hän oli 39. kaikiš elokahambaks AÜV:oiš ristituks. Vn 2020 kül'mkus Maskan varad oliba arvostadud 160 mlrd dollaroid, kudambidenke hän oli kahtendeks kaikiš elokahambaks meheks mail'mas Džef Bezosan jäl'ghe. Vn 2021 heinkus Tesla-kompanijan akcii libui kudhe procentha, se libuti Maskan nettoarvod 191 milliardhasai dollaroid i kändi händast kaikiš elokahambaks meheks mail'mas. Vn 2025 redukus Maskan elo ületi US$500 mlrd, ezmäižen kerdan mail'mas ühtel ristitul oficialižiden andmusiden mödhe.
Matematine analiz

Matematine analiz om lopmätomikš peniden suruziden matematine tedoiduz, kut geometrii om geometrižiden formiden tedoiduz. Sen erineden algebr om arifmetikan operacijoiden ümbriradmižiden tedoiduz. 
Eziauguižešti nimitadud "lopmätomikš peniden suruziden lugustuseks", siš om kaht järedad sarakod: differencialine lugustuz i integraline lugustuz. Ezmäine kosketab piguziden i koveroiden kon'akusiden kurovajehtusid, toine — suruziden i pindoiden kogodust koveroiden al vai niiden keskes. Nened kaks' sarakod oma sidodud keskneze matematižen analizan fundamentaližen teoreman abul. Hö ottas kävutamižhe lopmätomiden järgendusiden i lopmätomiden rividen ühthejoksmusen märhapandud hüvin röunannoks fundamentaližid el'gendusid. Se om «matematine aluz» tegendoiden pätandan täht, kudambiš vajehtujad vajehtadas aigan mändes vai toižen, aluzvajehtujan mödhe.
Evropižed Isaak Njuton- i Gotfrid Vil'hel'm Leibnic-tedomehed formuliruiba lopmätomikš peniden suruziden lugustust erigoittud disciplinaks 17. voz'sadan lopus. Möhembaižed tedotöd, niiden kesken märhapandud röunoiden idejan kodifikacii, paniba necen sarakon tedošingotest varmdambale konceptualižele pohjale. Löutud matematižen analizan koncepcijad da metodad oma erazvuiččid kävutandoid tedos, inženerijas da matematikan toižiš sferoiš.
EuroBasket

EuroBasket, mugažo nimitadas Evropan basketbolčempionataks, om kaikiš järedamb rahvahidenkeskeine basketbolkonkurs eziauguižešti Evropan valdkundoiden vanhembiden mužikoiden täht. Se mäneb kerdan nelläs vodes i om FIBA Evropan zonaks, Rahvahidenkeskeižen basketbolan federacijan organizacijan.
Konkurs mäni ezmäižen kerdan vl 1935. Kuldaižiden mötaliden rekord om enččes Nevondkundaližes Ühtištuses, niid om 14. Turnir mäneb kluboiden järedoiden konkursoiden sezonoiden lopindan jäl'ghe. Nügüdläine čempion om Saksanma, se sai vn 2025 arvod.
Limerik (runoišt)

Limerik () om vižvokaine irdpoem, kudamban ezmäine virz' lopiše paksus sijaliženke nimitusenke i kudamban jäl'gmäine virz' mülütab čudokahan, paksus kaks'meližen kärzundan. Kaks'mel'žusen vai oikti ridoiden ližaks, limerikas voib olda anarhišt jumorad, ironijad, satirad da parodijad.
Limerikas ezmäine, kahtenz' da jäl'gmäine sädused tegesoiš koumespäi anapest-runokirjištospäi (lühü-lühü-pit'k), koumanz' i nellänz' kahtespäi. Jäl'gmäižed oma formas A-A-B-B-A, kus:
Lugetas, miše runoiden form sai ičeze nimen erases-se täuz'kaznudes limerikaspäi, kus ezmäižen värsan sijaližeks nimeks oli irlandine Limerik-lidn. Toižen sel'gitusen mödhe, britanižed saldatad toiba runoiden formad Limerikha pörtten sodamatkaspäi Francijannoks.
Kaikiš amuižembad tetabad limerikad oma tetabad 17. voz'sadaspäi, no limerikanvuiččed vižsauvuižed runod oliba sätud 13. voz'sadal. Anglijalaine Edvard Lir-čomitai da runokirjutai kirjuti runoiden formad ičeze vn 1846 "Book of Nonsense"-kirjas («Tühjan kirj»). Hänen jäl'ghe äjad toižed-ki tetabad kirjutajad oma tehnuded limerikoid, mugomad kut Al'fred Tennizon, Redjard Kipling, Robert Lui Stivenson i Mark Tven.
Professionaližen pičukuvan čomamahton muzei Genrik Jan Dominäk Tihiš

Professionaližen pičukuvan čomamahton muzei Genrik Jan Dominäk Tihiš () — se om Pol'šanman muzei Tihi-lidnas.
Muzei om sätud vspäi 2013 Pol'šanman kul'turan kaičendan täht. Se kogoneb 1,01 tuhad objektoid, kudambad oma sidodud Brazilijan da evropižen (pol'šan, ukrainan, ročin i mad'jaran) čomamahtho.
Korpiklaani

«Korpiklaani» («Kor'ben klan» suomen kelespäi) om suomalaine suomen- da anglijankel'ne muzikgrupp. Se edestab muzikad folkmetal-stiliš. Ezmässai gruppan nimed oliba «Shamaani Duo» (1993−1997) i «Shaman» (1997−2003).
Istorii.
Grupp om tehnus Suomenman Laht-lidnas vl 1993. Sen alusenpanjad oma Jonne Järvelä i Maaren Aikio. Hö vändiba saamenkelišt muzikad "Hullu poro"-restoranas.
Vl 1996 grupp leviti ezmäšt studijanal'bomad. Sen nimi om «Hunka lunka». Nece al'bom oli lahjoitud Venäman ezmäižele Boris Jel'cin-prezidentale Hel'sinkin sammital vl 1997.
Vl 1997 Maaren Aikio-vokalist läksi gruppaspäi.
Vl 1999 muzikgrupp leviti ezmäšt «Idja»-al'bomad «Shaman»-nimen al.
Vl 2003 grupp tegi ut «Korpiklaani»-nimed da leviti «Spirit of the Forest»-al'bomad. Se om gruppan ezmäižen anglijankel'žen al'boman.
Vll 2005−2024 grupp leviti üks'toštkümne studijanal'bomad.
Nitrugižbobaine

Nitrugižbobaine () om äivozne heinäsine kazmuz, mülüb Puzuänikoižed-sugukundha.
Leviganduz.
Erik om levitadud Evropan venodme vödme päpaloin, Päivlaskmaižes Sibirišpäi Portugalijhasai. Vajehtase lujas, lugetas enamba kümned alaerikod i äiluguižid gibridoid. Nitrugižbobaižen gibrid "Centaurea nigrescens"-erikonke om levitadud Sures Britanijas i AÜV:oiš.
Kazvab nituil, mecanröunoil, teveril.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu om 80 santimetrhasai kortte. Seikh om püštoiged, varmed, kauged mujugel, sarakoičese üläpalas üks'jäiženke änikonke päl. Vihandad lehtesed oma kogonaižed, munan- i lancetanvuiččed. Lehtesiden molembad pindad oma kauktad harvoiden koverikahiden hibusuziden tagut.
Änikoičeb kezakus-sügüz'kus, änikod oma lilaiž-ruskedvauvhad. Änik avaidase tulijale gavedile i tulkib südäimespäi heid'oman andust. Tullei i omaluižiden živatad levitadas semnid. Voib äikerdoitas jurdutadud juril.
Kävutand.
Hüvä medenkandai kazmuz. Rujohein villän pöudoil. Kazmuz mülütab dubindsubstancijoid.
Kävutase rahvahaližes medicinas kuti kuzenajai, sapinajai, palatusenvastaine i anestezirui abutuz.
.dj

.dj om Džibutin Internet-domen. Se om avaitud 1996-nden voden 22. päiväl semendkud.
Tüp

Tüp om miččen-ni materialan pala märhapandud formal, kudambad kävutadas butulkoiden, torvuden vai bot'kan sauptandale.
Tehtas tüpid neniš materialoišpäi: erazvuiččed pud, metalližed ühthesuladused, plastik, fol'g, räzin, stökol.
Pakuidas avtomatan abul. Kävutadas erinijad instrumentad avaidamha mülüid tüpišpäi. Punotüpäd oma olmas ümbärdamha avaidimid.
Šampanj

Šampanj (franc. "Champagne") om vändai vin, tehtud Francijan Šampan'-regionas.
Vändai vin

Vändai vin om vin hil'nikan dioksidanke, kudamb tegeb sidä šihaidajaks. Hil'muiktuzgaz sündub londuseližen kävundan processas, gaziruidud kibinoičijan vinan erineden.
Erazvuiččiš maiš (sidä kesken Venämas) vändai vin om šampanjan sinonim. Vinan kävundan process jätktase pakuiteses, ka kävutadas varmdad stökolbutulkad i tüpäd vanuimenke, vanuimen nimi om "müzle". Vin om vauktan vai ruzan mujun päpaloin, no om severt-se rusttad markad.
Hil'muiktuzgazan liža lähteb tüpän üläihastuseližel «poukahtusel» butulkan avaidusen aigan. Bulüižiden-sil'maižiden vänd fužeran seinil nimitase "perläž:aks". Ku painuz butulkas om koumen atmosferan vähemb, ka sen nimituz om šihaidai vai pol'vändai vin. Vändajan vinan painuz sase vidhe-kudhe atmosferhasai.
Palan

Palan (, , ) om Venäman lidnanvuitte žilo da lidnümbrik Kamčatkan randan keskuzpalan päivlaskmas. Om Koräkan ümbrikon keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1697 kut koräkalaižiden "Angavit"-lidnuz. Kozakad nimitiba sidä "Keskmäine Palanan žilo" (). Vspäi 1876 sirtihe nügüdläižhe sijha paksuiden sur'veziden tagut, i vhesai 1920 žilon oficialine nimi oli "Pallan" (). Se sai radnikžilon (lidnanvuiččen žilon) statusad vn 1962 20. päiväl heinkud. Vspäi 1990 Koräkan pedagogine škol radoi (nüg. Palanan kolledžan pala). Lidnümbrik vn 2005 uhokuspäi. Edel vn 2007 heinkud žilo oli valdkundan subjektan administrativižeks keskuseks.
Palan šingotase ümbrišton openduzkeskuseks, meriportal (semendku..reduku) Palan-jogen suhištos i regionaližel "Palan"-lendimportal (" ПАН / UHPL") nelläs kilometras päivlaskmha.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase Kamčatk-pol'saren päivlaskmažel randištol, Palan-jogen ( «jogi vezilanktendanke» 141 km pitte) oiktal randpolel, jogi lankteb Ohotskan merhe seičemes kilometras päivlaskmha žilon keskusespäi. Matkad Petropavlovskhasai Kamčatkal om 936 km suvhe avtotedme.
Klimat om subarktine. Voden keskmäine lämuz om −3 C°, heinkun-elokun +11 C°, tal'vkun-uhokun −14..−17 C°. Ekstremumad oma −42 C° i +30 C°. Paneb sadegid 472 mm vodes, enamba heinkus-kül'mkus (58..66 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (11..12 mm kus).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 3 155 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 4 343 eläjad vl 1989. Vl 2017 žilon ristitišt oli 2 922 eläjad.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om saudud vll 2010−2014.
Keskškol nomer 1 radab žilos. Palanan kolledž om žilon professionaližen opendusen aluzkundaks.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Ol'ga Mohireva, hän radoi vn 2018 uhokuspäi.
Morit

Morit () om Togon pen' lidn. Sijadase valdkundan keskuzpalan suves, mülüb Plato-agjaha.
Lidn sijadase agjan pohjoižröunanno, Päivnouzmaine Mono-prefekturas. Se om prefekturan üks'jäine lidn.
Raudtestancii radab lidnas.
Nkaukau

Nkaukau ( «rusked», čvi: "Nkɔkɔɔ") om lidn Ganan suvipalas. Mülüb Päivnouzmaižhe agjaha.
Lidn sijadase agjan päivlaskmas, pol'tel Akkran i Kumasin keskes. Lugetas kvahu-rahvahan päižeks lidnaks.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 60 427 ristitud. Severz'-se adivpertid ratas lidnas.
Suomalaine veič

Suomalaine veič om eriline veičen tip, tegihe populärižeks Venämas 19. voz'sadaspäi. Om adaptiruidud puukko-veič.
Secret Service

«Secret Service» om ročilaine anglijankel'ne muzikaline grupp Stokhol'maspäi.
Kaikiš tetabamb gruppan pajo — «10 O'Clock Postman».
Msvati III

Msvati III (; sünd. kuti "Hänen Kunigahan Korktuz Mahosetive-princ" 10. sulaku 1968, Manzini-lidn, Esvatini) om kahtenz' da nügüdläine Esvatinin kunigaz, ohjastab vs 1986 sulakun 25. päiväspäi.
Mehen tat om valdkundan edeline Sobuza II-kunigaz, mam om Ntfombi Esvatinilaine, hän om kunigaznaine-mam-arvonke nügüd'.
Msvati Koumanz' om üks'jäine absolütine monarh Afrikan valdkundas. Udessünduti parlamentan radod, kudamb oli pästtud radmaspäi hänen tatal. Kunigaz om kuvatud Esvatinin jäl'gmäižiden serijoiden kaikiš banknotoiš. Otab kancleran radsijad Esvatinin universitetas. Kaik svazi anttas rahoid Tibijo Taka Ngvane-fondha, mitte ei ole kunigahan, no hän valdoičeb sen rajadusil.
Msvati Koumandel om 15 akad i 36 last.
Letsie III

Letsie III (mugažo anglijan kelel; sünd. 17. heinku 1963, Moridž, Lesoto) om 4. da nügüdläine Lesoton kunigaz vs 1996 uhokun 7. päiväspäi, mugažo oli kunigahan vll 1990-1995.
Lenka

Lenka, täuz' nimi om Lenka Kripač (; sünd. 19. keväz'ku 1978, Beg-lidn, Uz' Suviuel's, Avstralii) om avstralijalaine pajatai, aktris da muzikankirjutai.
Kändihe populärižeks jäl'ges "«Everything at Once»"-pajon pästandad. Nece pajo om mülütadud operacižen «Windows 8»-sisteman reklamha.
Biografii.
Lenka om sündnu pen'he Beg-lidnha () valdmeren randal, 225 km suvipäivnouzmha Kanberraspäi, čehalaižen Džiri Kripač-muzikantan-immigrantan i avstralijalaižen Eden-školopendajan kanzha. Sirdi kazvatajidenke Sidneihe seičemevoččen i openuškanzi muzikad alaškolale vaumiten.
Hän läksi mehele, Džeims Gulliver Henkok-pirdajale. Vl 2012 Lenka kändihe mamaks, Kuinn-poig om sündnu. Vl 2016 Etta-tütar om sündnu.
Happy Tree Friends

«Happy Tree Friends» («HTF», "Ozakahad mecaližed sebranikad") om amerikaiž-kanadine mul'tiplikacine serial trilleran i mustan jumoran žanroiš simpatižiden mecživatoiden polhe. Tegese fleš-tehnologijan mödhe, original om anglijan kelel.
Serialan ezmäine sezon om pästtud televizijha vll 1999−2001, toižed koume sezonad oma sätud vhesai 2016 da pästtud Internetha. Kaik om 181 serijad 1..7 minutad hätkte, sidä kesken 39 TV-serijad, 92 internetserijad i 51 erilišt serijad.
De-fakto serial om kel'tud Venämas vspäi 2008, no kogonanzo om populärine ičeze (dai ei vaiše) valdkundoiš. Živatad pölištudas tragižikš, no se kändase iloks.
Truganini

Truganini, paksus mugažo Trugernanner (, "Trugernanner"; sünd. läz 1812, Bruni-sar', Tasmanii — kol. 8. semendku 1876, Hobart, Tasmanii) oli naine, kudambad lugedas jäl'gmäižeks puhtazverižeks tasmanijalaižeks. Pagiži mamankelel, Tasmanijan ühtel kelišpäi.
Smit Fanni Kokrein

Fanni Kokrein Smit (; sünd. tal'vku 1834, Vaibalen, Flinders-sar', Tasmanii — kol. 24. uhoku 1905, Port-Sainet, Tasmanii, Avstralijan Ühtištuz) oli jäl'gmäine ristit, ken pagiži Tasmanijan kelel kuti mamankelel. Oli segoitadud augotižlibundanke.
Vl 1903 hänen pajod oma änetadud vahasižile cilindroile, i nügüd' nece om Tasmanijan keliden üks'jäine änetamine.
Sor'mikod

Sor'mikod oma sobiden erik käzivarziden täht. Kindhišpäi erineden, niiš oma erištod kaikuččele sor'mele.
Istorii.
Amuižen Egiptan sor'mikod ozutiba kortktad augotižlibundad. Kaikiš amuižembad sor'mikod oma löutud Tutanhamonan kaumuses. Eziauguižešti tehtihe sor'mikoid hodroita sor'mile, kävutihe kaičemha käzid sömižen aigan i ambumha taugaspäi. Ricarin sobad mülüti täuzid sor'mikoid. Säta tervhut kenenke-ni sor'mikod päle om etiketan norman irdpolel.
Ezmäine sor'mikoiden tegimišt sündui 12. voz'sadal Italijan, sid' Francijan territorijal. Ombleškanzihe sor'mikoid künambrushesai pitte 14. voz'sadaspäi.
Palad.
Kämen', irdpol', sor'med, furšetad (sor'miden laptad), gripk, kragad, putuz, räzink kaludimel, aksessuarad (oz., sor'med sensorekranan kävutandan täht).
Erasti sidodas sor'mikoid räzinkal lapsiden sobale päzutamha niiden kadotust.
Toižendad.
Ombletas nahkaspäi, karvaspäi i kanghišpäi, sidä kesken sintetižiš (kevlar, neopren da toižed), valadas räzinaspäi.
Kindhad

Kindhad vai alaižed oma tal'veližiden sobiden toižend käzivarziden täht.
Niiš om kaks' erištod: pen' ("käbä") peiglole i sur' sijatamha toižid sor'mid.
Ümbrikirjutand.
Kindhad kaitas lämut paremb mi sor'mikod, alaižiš sor'med oma ühtheze.
Tehtas erazvuiččes villaspäi, nahkaspäi, trikokanghaspäi i sintetižiš kanghišpäi (kevlar). Oleldas kombiniruidud materialoišpäi i kaksitadud.
Kävutand.
Edahaižen Pohjoižen rahvahiden sädoiden tarbhaine pala, kaičend pakašt vaste.
Ottas eriližeks radsobaks vodes läbi kaičemha käzid henoiš satatesišpäi, om kebnemb heitta niid teravašti mi sor'mikoid ku piidab. Specialižed kindhad sodamehiden täht oma palanke sijadamha orasor'med voimusenke ampta heitändata alaižid. Toižed kävutandad oma al'pinizmas teravan laskendan täht i keitimpoles otmaha palabid astjoid.
Livin Vikipedii

Livin Vikipedii (liv.: "Līvõ Vikipēdij") linneb joudjaks enciklopedijaks livin kelel, Vikipedijan livinkel'žeks jaguseks.
Nügüd' sijadase as.
Maseru

Maseru (mugažo sesoto- da anglijan kelil; kändase sesoton kelespäi «rusttan čurukiven sija») om Lesoton pälidn da kaikiš suremb lidn, agrarižen valdkundan industrialine keskuz. Se-žo om Maserun ümbrikon administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1869 policijan lagerikš kuti britanižen Basutolend-protektoratan pälidn. Vspäi 1966 om ripmatoman valdkundan pälidnaks. Eli läbi järgendusetomuziš 1990-nzil vozil.
Maseru šingotase sömtegimištol, sobiden tehmižel, kouriden i mohertegesiden edheotandoil, tohusiden pästandal, torguindal i turizmal. Valdkundan finansoiden i üläopendusen keskuz. Kaik kaks' biznesrajonad i kaks' tegimištzonad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan lodehliženno rounanno Suviafrikan Tazovaldkundanke, 1600 metrad korktusel valdmeren pindan päl, Kaledon-jogen (sesoto: "Mohokare") hural randal.
Sild Kaledon-joges päliči ühtenzoitab lidnad SAT:anke vspäi 1905. Raudtesol'm radab lidnas.
Klimat om subtropine mägiden vihmsezonanke (reduku-sulaku), päivoikaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +15 C°, tal'vkun-uhokun +20..+22 C°, semendkun-elokun +9..+11 C°. Ekstremumad oma −3 C° (heinku) i +33 C° (viluku). Paneb sadegid 691 mm vodes, enamba kül'mkus-keväz'kus (89..114 mm kus), vähemba semendkus-sügüz'kus (12..29 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 24..43 % röunoiš voden aigan.
Eläjad.
Vn 1966 rahvahanlugemižen mödhe, Maserun eläjiden lugu oli 28 tuhad ristituid. Ripmatomuden tedotusen jäl'ghe vl 1966 ristitišt ližadaškanzi teravas, äi ekspatriantoid tuliba elämižhe Maseruhu. Vn 1986 rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 98 017 ristitud, vn 1996 — 137 837 ristitud. Nügüd'aigan valdkundan ristitišton kümnendez eläb pälidnas. Läz 430 tuhad eläjid om kaikes lidnaglomeracijas (2006).
Lesoton nacionaline universitet (9,2 tuh. üläopenikoid vl 2018) sijadase Rom-eländpunktas () 34 km suvipäivnouzmha pälidnaspäi. Sen aluz om pandud vl 1945 kut Katoline universitetine kolledž Pii XII-papan nimed. Om universitetan statusanke vspäi 1964. Siš om seičeme fakul'tetad i palakundad.
Transport.
Lidn om avtobusühtenzoitusen valdkundadme päižeks keskuseks. Raudtesarak tuleb lidnha Suviafrikan Tazovaldkundaspäi sildadme Kaledon-joges päliči vspäi 1905.
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport Mošvešve I-kunigahan nimed ("MSU / FXMM") sijadase 18 km suvipäivnouzmha pälidnan keskuzpalaspäi Mazenod-lidnas. Tehtas reisid Johannesburgha (SAT), mugažo valdkundan mägirajonoidme. Kahtenz' "Medžametalan"-lendimport (, "FXMU") sijadase arni lidnas i kävutase sodatarbhaičendoiden täht, se oli valdkundan päižeks edel uden lendimportan vaumičendad Mazenod-lidnas vl 1985.
Comalies

«Comalies» ("Koma-kelastuz") om Lacuna Coil-muzikgruppan koumanz' studijanal'bom. Se om pästtud vn 2002 8. päiväl redukud.
Al'bom om pästtud kahtel diskal.
Karmacode

«Karmacode» ("Karmkod") om italižen Lacuna Coil-muzikkollektivan nellänz' studine al'bom. Se om pästtud vn 2006 31. päiväl keväz'kud.
End of Time

«End of Time» ("Aigan lopind") om italižen Lacuna Coil-muzikgruppan kudenz' pajo kudendes «Dark Adrenaline»-studijanal'bomas da ühtennimine singl, koumanz' al'bomaspäi. Ned oma pästtud vl 2012: al'bom 23. vilukud, singl 12. tal'vkud.
Pajon tekst om sätud anglijan kelel. Kompozicijan tegijad oma gruppan ühtnijad i Don Gilmor. Muzikvideo pajole om fil'mdud Milan-lidnas vn 2012 redukus.
Kuziine om sündnu mecha

«Kuziine om sündnu mecha» (В лесу родилась ёлочка) om populärine venäkel'ne lapsenpajo. Pajatadas sidä Venämas Uden voden praznuičendan aigan.
Om sattud «Kuz'»-runon (1903) alusen Raisa Kudaševan avtoruselpäi. Muzikankirjutai om Leonid Bekman, no pojav melodii om tetab kuti saksalaine rahvahaline 19. voz'sadaspäi, nimitase «Türingijan motiv».
 В лесу родилась ёлочка,
 В лесу она росла.
 Зимой и летом стройная,
 Зелёная была.
 Метель ей пела песенку:
 «Спи, ёлочка, бай-бай!»
 Мороз снежком укутывал:
 «Смотри, не замерзай!»
 Трусишка зайка серенький
 Под ёлочкой скакал.
 Порою волк, сердитый волк,
 Рысцою пробегал.
 Чу! Снег по лесу частому
 Под полозом скрипит.
 Лошадка мохноногая
 Торопится, бежит.
 Везёт лошадка дровенки,
 На дровнях мужичок.
 Срубил он нашу ёлочку
 Под самый корешок.
 И вот она, нарядная,
 На праздник к нам пришла
 И много, много радости
 Детишкам принесла.
Hobednitid

Hobednitid oma mujutadud nitid, kudambad služidas kut kuzen čomitez Uden voden kuzil.
Hobednitid oma sätud 18. voz'sadal. Edel evropalaižed sädatiba kuzid naturaližil čomitesil vaiše: jablokoil, pähkmil, magedusil dai tohusil.
Lumenšur

Lumenšur om populärine Uden voden da Raštvoiden suvenir stökolšurun nägul.
Zavottihe tehta lumenšuruid ezimeletaden Francijas, ned oliba ozutadud vn 1889 Mail'man ozutelendal Parižas. Ezmäine patent pästamha šuruid lumenke om anttud avstrižen Venan tegijoile 19. voz'sadan lopus. 1920-nzil vozil lumenšurud levitaškanzihe AÜV:oiš. Tegeškanzihe lumenšuruid suril lugumäril 20. voz'sadan keskes, osttihe niid lahjaks.
Ümbrikirjutand.
Kehker suvenir om aličunke, päpala om täuttud gelil antifrizanke, mugomanke kut glicerin, mugažo loštkil vai plastikal. Pudištandan aigan loštked lumenšurus širmotasoiš aniku «lumi». Suveniran südäimes om penid figuruzid tobjimalaz (čomitadud pranzikale pertiine, lumiuk, kuz'haine da m.e.); erasišti lumenšur voib olda eriliženke mehanizmanke, kudamb vändab praznikmelodijan.
1950-nziš vozišpäi ireg plastik kävutase stöklan sijas tobjimalaz päzutamha satatesišpäi.
Sleep of Right

«Sleep of Right» ("Oiktusekahuden uni") oli italine lühüdaigaine dummetal/gotikmetalgrupp Milanaspäi, oli olmas 1994-ndes vodes. Kollektiv pästi ičeze üks'jäižen ühtennimižen demoal'boman.
Vodes päliči «Sleep of Right»-kollektivan muzikantad sädiba «Ethereal»-gotikmetalgruppan, kudamb edelespäi oli udesnimitadud «Lacuna Coil:aks».
Gruppan mülükund oli nell' ristitud: Andrea Ferro (än'), Marko Koti Celati (än', gitar), Raffaele Cagarija (gitar) da Mikelandželo Al'gardi (barabanad).
Muzikgruppan üks'jäine pajo om "Bleeding Souls" 4 minutad 54 sekundad hätkte.
Plazm

Plazm om paloin vai täuzin ioniziruidud gaz, miččes pozitivižiden i negativižiden elektrovägiden kinktuded oma ani ühtejiččed.
Plazm ( "«sädud käzil»", "«čomitanus»") om paloin vai täuzin ioniziruidud gaz, kudamb om neitraližiš atomišpäi (vai molekuloišpäi) i vägitadud henegišpäi (ionišpäi i elektronišpäi). Plazman kaikid tärktamb eričuz om sen kvazineitraližuz. Nece znamoičeb, miše pozitivižiden i negativižiden vägitadud henegiden mülündkinktuded tuldas ani kohtaižushe.
Erašti nimitadas plazmad substancijan nelländeks (kovan, nozolan da gazanvuiččen jal'ghe) agregatižeks olendaks.
Nellänz' substancijan olemine om avaitud Vil'jam Kruksal vl 1879 i om nimitadud «plazmaks» Irving Lengmüral vodes 1928, voib olda, «veren plazman» kartte. Lengmür oli kirjutanu:
Antižed filosofad, Empedoklalpäi, vahvištoitiba, miše mir kogoneb nelläs augusespäi: maspäi, vedespäi, il'maspäi da lämoišpäi. Nece vahvištuz erasidenke lähenemidenke ühtes om kožui nügüdläiženke tedokacmusenke nellän agregatižen substancijan olemižen poliš, i plazmale, tetpas, lämoi om sättui. Plazman eričused opendase "plazman fizikal".
Nügüdläižiden kacmusiden mödhe, mirun substancijan fazaolemine om plazm ičeze enambištos (massal läz 99,9 %).
Kaik tähthad oma plazmaspäi, sen ližaks avaruz niiden keskes om täuttud plazmal, hot' harvetud-ki lujas (muga nimitadud "tähtazkeskeine avaruz").
Bekman Johan

Erkki Johan Bekman (; sünd. 18. semendku 1971, Porvoo, Suomenma) om suomalaine kundantedomez', publicist da oiktusenkaičii, oiktusen doktor. Om Suomenman antifašistižen komitetan pämehen.
Johan Bekman linni tetabaks ičeze kirjutusil Suomenman da Venäman kosketusiš ičekesken. Kaičeb venälaižiden naižiden oiktusid, kudambilpäi Suomenman tobmuded todas lapsid.
Neišlotan kujo

Neišlotan kujo () om kujo Piterin Viipurin i Kalininan rajoniš. Mäneb Sur' Sampsonijevskii prospektaspäi Oktäbrin raudten Suomenman jonohosai.
Kujo mainitase ezmäižen kerdan vn 1798 kartal i vedab umbikho alusenpanendan aigaspäi, ka sen eziauguine nimituz oli "Gluhoi"-kujo («umbistadud»). Nimitihe nügüdläižikš käsköl vn 1859 heinkun 14. päiväspäi, sen mödhe Piterin äjad irdad dublirujanke nimitusenke saihe uzid nimid. Kätihe Neišlotan kujoks Suomenman Suren ruhtinazkundan Nüslott-lidnan mödhe (nüg. Savonlidn), Viipurin polen erased-se toižed irdad saiba Suomenman lidnoiden nimitusid mugažo.
Kujo om 600 metrad pitte. Ristikoičeb Lesnoi-prospektad. Kaik kümnen pertin ocseinäd kactas kujho.
Ethereal (demo)

«Ethereal» ("Efirine") om Lacuna Coil-muzikkollektivan demoal'bom. Se om pästtud 1996-ndes vodes.
Siloi muzikantad ühtištuiba «Ethereal»-nimenke mugažo. Jäl'ges allekirjutadud kontraktad «Century Media»-leiblanke hö udesnimitiba ičeze muzikgruppan «Lacuna Coil:aks» (sikš ku Grekanmas jo oli olnu grupp karthiženke nimenke).
Bleeding Souls

«Bleeding Souls» ("Verestunuded henged") om «Sleep of Right»-muzikgruppan (nügüdläižen «Lacuna Coil») üks'jäine pajo. 
Kompozicii om pästtud 1994-ndes vodes. Se om mülütadud vn 1995 «Noise of Bolgia»-kompiläcijha.
Pajo om änetadud dummetal-žanras, toižin jäl'ghižihe kompozicijoihe kacten.
Rahvahidenkeskeine kosmosstancii

Rahvahidenkeskeine kosmosstancii, RKS (, ) om orbitstancii, kudambad kävutadas kuti äimetoine kosmostedokompleks. RKS — ühthine rahvahidenkeskeine projekt, kudambha ühtnedas 15 valdkundad (kirjamišton mödhe): Alamad, AÜV, Bel'gii, Brazilii, Danii, Francii, Germanii, Ispanii, Italii, Japonii, Kanad, Norvegii, Ročinma, Šveicarii, Venäma.
Irdkosketused.
[[Kategorii:Orbitstancijad]]
Mir (orbitine stancii)

«Mir» () oli nevondkundaline (jäl'ges venämalaine) koumanden sugupol'ven orbitstancii, kudamb oli palakahan äimetoižen tedokompleksan.
Se oli vedatud orbitale vn 1986 uhokus i upotadud Tünehe valdmerehe vn 2001 keväz'kun 23. päiväl. 
Stancii kogoni 7 moduläspäi, südäimülü oli 376 m³. Oledan aigan tehtihe enamba 23 tuhad tedokodvid, sidä kesken ezmäižid kodvid kazmusidenke. Kaik 104 kosmonavtad 12 valdkundaspäi radoihe stancijal 28 ekspedicijan ühtnijoikš.
Sinine kit

Sinine kit vai blüval () om Kitanvuiččiden infraheimkundan meriživatan erik.
Klassifikacii.
Erištadas koume alaerikod:
Leviganduz.
Lugumär poleneb lujas. Läz 10 tuhad eričuid, valdmeren redustuz telustab lugumäran udessündutamižele. Kaik saihe 340 tuhad sinižid kitoid 20. voz'sadal, saliž om kel'tud 1970-nziš vozišpäi.
Erikon eričud ujudas kaikedme Mail'man valdmeredme.
Ümbrikirjutand.
Nece om kaikiš suremb živat mail'mas i, aigoin, kaikiš suremb živat, kudamb om konz-ni elänu Mas. Kitan piduz voib olda 33 metrhasai, veduz oleleb enamba 150 tonnad. Elädas 80..90 vodhesai.
Sinine kit söb planktonad i penid kaloid.
Kävutand.
Kävutihe lihad i razvad, mugažo «habinod» edel plastikan tehmišt.
Gurbakaz kit

Gurbakaz kit () om Kitanvuiččed-infraheimkundan meriživat. "Megaptera"-heimon üks'jäine eläb erik.
Leviganduz.
Imetaiživat om levitadud kaikedme mail'madme päiči polärižiš veziš. Pidase randištonno i peneb mi toižed kitad, ka mecatihe händast paksumba. Mectuz om kel'tud vspäi 1966, i nügüd'aigan populäcijan lugumär udessündui.
Gurbakahad kitad tehtas sezonmigracijoid joga vodel, päiči erasiš-se emäčuiš i Arabijan meren joukus. Migracijan piduz sase kahesha tuhad kilometrhasai, om erigoittud joukuid Pohjoižes mapoliškos i Suvižes mapoliškos.
Ümbrikirjutand.
Nimitihe kitad hänen sel'gsuugan tagut gurban forman polhe vai har'gnemižespäi käta sel'gad lujas ujundan aigan. Latinan "Megaptera"-nimi om anttud suriden rindazsuugiden mödhe, erikon "novaeangliae"-nimituz — sadud kitan Uden Anglijan regionas ezmäižen tedoližen ümbrikirjutandan tagut.
Živatan keskmäine piduz om 14,5 m ižačuil i 13,5 m emäčuil, mass — 48 tonnahasai, keskmäine om 30 tonnad. Ižačun i emäčun irdpol'ne nägu om ühtejitte päiči suruziš i suguorganoiden zonas.
Hahk kit

Hahk kit ( vai "Eschrichtius gibbosus") om Kitanvuiččiden infraheimkundan levitadud meriživat. "Eschrichtiinae"-alasugukundan üks'jäine eläb erik, kaks' tošt erikod oma kadonuded.
Heimon "Eschrichtius"-nimituz om anttud danižen Daniel' Frederik Ešriht-londusentedomehen (1798−1863) muštoks.
Leviganduz.
Hahkad kitad elädas Tünen valdmeren pohjoižpalan randištonno, tehtas sezonmigracijoid. Edel 17. voz'sadad eliba mugažo Pohjoižatlantikas i sen Baltijan meres, no oliba kačusteldud i läksiba kuivman libundan tagut madaliden veziden sijiš.
Hahk kit pidase randištonno. Äikerdoičese madaloiš merilahtoiš. Se tegeb kaikiš pidembid sezonižid migracijoid imetaiživatoiden keskes, ujub 12..19 tuhad kilometrid vodes.
Ümbrikirjutand.
Nece kitan erik kaiči enamba pirdoid kuivman ezitatoišpäi.
Täuz'kaznuded oleskeldas kahesavoččes igäs. Vspäi 1949 oma kaičendan al. Piduz om 11..14,6 m ižoil i 12..15 m emil, mass — 15..35 tonnad.
Grenlandine kit

Grenlandine kit vai polärine kit () om Kitanvuiččiden infraheimkundan levitadud meriživat. "Balaena"-heimon üks'jäine erik, mülüb Siledad kitad-sugukundha.
Leviganduz.
Ned kitad elädas Pohjoižen mapoliškon viluiš polärižiš veziš kaiken elon, koume millionad vozid jo. Kaikiš suvižemb populäcii eläb Ohotskan meres 54 gradushasai pohjoižlevedust, kaclend vedase Šantarižiš sarišpäi. Živatan oiged kaclend om jüged soraviden arvoimižiden tagut.
Erik kaičese vspäi 1935 ristitun mectust vaste. Nügüdläine populäcii om keskitadud Čukotkan, Beringan i Bofortan meriš tobjimalaz, lugumär ülitab kümne tuhad eričuid.
Ümbrikirjutand.
Grenlandižen kitan kaikiš suremb piduz om 18 m ižoil i 20..22 m emil, veduz — 75..100 tonnad i 150 tonnhasai.
Živatad sätas migracijoid suvhe sügüzel i pohjoižhe kevädel, ei navet'koi eläda jänke pindal. Äikerdoičemine zavodiše keväz'kezal. Kohtuz jätktase 13 kud, läz nell'metrine poigaine sündutase formiruidud razvšoidunke. Elon keskmäine hätkeližuz om 40 vot, no püdihe ižačuid enamba mi sada vot igänke, i voib eläda kaks'sadaha vodhesai ezimeletaden. Se om kaikiš hätkemba eläjiš imetaiživatoišpäi, ühtes rives grenlandiženke "Somniosus microcephalus"-akulanke.
Kit čukloitelese 200 metrad süvüdehesai, voib jäda čuklos 40 minuthasai. Ujub läz 20 kilometrad časpigudenke keskmäras. Sötlese planktonal vaiše, üks' erič voib söda sidä 1,8 tonnhasai päiveses. Fil'truindplatod oma henomb mi toižil kitoil.
Leib

Leib om sömižprodukt, kudambad tehtas tahthan paštandan, purul ümbriradmižen vai räkištandan mahtusel. 
Ümbrikirjutand.
Leib om mugoi produkt, kudamban tahtaz mülütab jauhod i vet minimaližikš, oleleb rohlenzoittud sepil. Venämas lugetas leibäks leibtegesid enamba mi 500 grammad vedusenke i 19 % nepsudenke da sen enamba (GOST 32677-2014).
Ližatas eriližmagutesud leibän erasihe-se toižendoihe: kuminan jüväd, pähkmed, kuivatud vinmarj, künz'lauk, kurag, unikon i kunžutan semned. Ottas semnid čomitamha-ki leibäd.
Kävutand.
Voib söda leibäd eriži, no kävutadas kut ližaduz sömižes paksumb, sen aigan leibän supal om sömkalun sijas. Ližoidenke — voileib i sendvič. Voib lämbitada vai räkištada vähäižin leibäd edel söndad.
Järgeližen leibän sönd om kel'tud ristituile genetiženke celiakii-läžundanke elon hätkte glütenan olendan tagut. Heiden täht pästtas leibäd glütenata.
Söm

Söm om kaik, mi sättub söndale i jondale eläjiden organizmoiden täht.
Kulinarii om sömän vaumičendan (slokostindan) tedo. Sömtegimišt pästab söndtavaroid maižandusen da erasiden toižiden sarakoiden pol'fabrikatoišpäi. Istorižikš mectuz da poimind oliba sömän samižen päižikš purtkikš, ned processad oma kaičenus tähäsai külälaižil, erasiden igähižiden rahvahiden elon aluz.
Mülünd i toižendad.
Otandan südäimehe process om sömine, sen jäl'ghe sömänsulatand zavodiše. "Söte" kävutase kodikoittud živatoiden sömižen täht. Söm om tarbhaine täutmaha hibjan energijan varoid i metabolizman himižiden reakcijoiden täht. Mülütab nenid substancijoid: vauktušad, razvad, hil'vezikod, vitaminad, mineralad i mikroelementad. Hibj kazvab, kändase täuz'kaznudeks da eläb toižen ontogenezan kal't.
Jagadas sömid augotižlibundan mödhe: kazmusišpäi i živatoišpäi. Ku söm kogoneb produktoišpäi vaiše ühtenke augotižlibundanke, ka nimitadas sidä dietaks: vegetarižuz, lihadiet, maiddiet da toižed. Ičeze energine arvuz om sömän kaikuččel toižendal.
Sömän korged lad om tarbhaine. Varuitoi söm ei mülü toksinoid, pesticidoid, fizižid redustoitajid substancijoid, kucujid läžundoid mikroorganizmoid (bakterijad, parazitad, virusad). Joga sömäl kožundan strok om olmas. Piidab kaita gigijenad edel sömän otandad südäimehe, pesta keitimpol't, sen astjoid edelpäi i pesta käzid ani edel sömišt puhthan veden i muilan kävutandanke.
Sömhä sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed.
Muštatišed.
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.
Villänkul'turad

Villänkul'turad om kaikiš tarbhaižembiden kazmusiden grupp, kudamb andab jüväd — ristitun päsöndtavarad i torhust äjiden tegimišton sarakoile dai sötet maižanduzživatoiden täht.
Kaikiš enamba levitadud villänkul'turad oma nižu, ris, kukuruz, rugiž, hirs', kagr, greč i ozr.
Villän jüviden korged sötmižarvuz märičese sen mülündal (kuivan olendan andmused): hil'vezikod — 60..80%, vauktušed — 7..20%, fermentad, vitaminad (A, B1, B2, B6, PP).
Tedo villän kazvatandas nimitase "villänkazvatuz".
Istorii.
Zavottihe kazvatada villäd Lähižes Päivnouzmmas 12 tuhad vozid tagaz. Nened kazmused oma domestificiruidud ezmäižikš Kazvateližen Pol'kun maiš: nižu, ozr, herneh.
Lugetas ozimsemendan kävutandad amuižiden indoevropalaižiden levigandusen süks.
Mail'man kazvatuz.
Villän kazvatusen andmused alemba kirjutadud tabludes lugetas nenid kul'turoid: ozr, kagr, hirs', durr, kukuruz, ris, rugiž i nižu.
Liha

Liha om živatoiden kudeh, kudambad kävutadas kuti söm. Voib olda lunke vai ei.
Mülünd.
Produktan mülünd: vezi (73..77%), vauktušed (18..21%), razvad (1..3%), ekstraktivižed substancijad (2,6-3,2%), mineraližed substancijad (0,8..1,0%). Lihan mülünd erištase živatan erikon mödhe.
Živatoiden lihan vauktušed mülütadas nenid vajehtamatomid aminomuiktusid: fenilalanin, izoleicin, leicin, lizin, metionin, treonin, triptofan, valin. Poliküllästamatomad razvmuiktused oma lihas vaiše. Ekstraktivižed substancijad paremboittas sömän magud, ližatas litud i lujetas sömänsulatusen rauguiden radod.
Lihan tehmine.
Lihan tobj pala tegese lihasuguiden maižanduseližen kabjživatišton da lindun kazvatandal i rikondal. Mecživatoiden i reptilijoiden liha om harv, no ottase sömäks mugažo. Rahvahad kävutadas lihad ičeze veron i živatoiden olendan olmas mödhe.
Kolbasan da lihan massine tehmine zavodihe valdkundaližiden sodavägiden šingotesenke. Torhan lihan kaičendan strok honuzlämudel om lühüd, ka pidadas vilus i ümbriratas sidä erazvuiččil mahtusil: ahavoičend, räkištand, keitand, konservuind.
Lihan vozne tehmine ühtele hengele om 33,2 kg, valdkundad-liderad da päeksportörad oma Evropan mad, Avstralii, Uz' Zelandii. Mail'man tehmine om 53..54 mln tonnoid vodes. Kazvatadud lihan toižendoiden struktur: sigaliha — 39,1 %, linduiden liha — 29,3 %, lehmänliha — 25,0 %, lambazliha — 4,8 %, toine liha — 1,8 %.
Diet.
Lihan üläkulutuz i sidodud sihe toižiden balansirujiden produktoiden kulutuz lujetas hibjan läžundoiden riskad, verenvendsisteman päpaloin: ateroskleroz i gipertonii, insul't, sahardiabet; kuctas sömänsulatusen palahtelendoid, rakad, maksun i südäimuniden eivoindoid. Läžundoiden päine sü om holesterolan da toižiden toksinoiden tulend organizmha lihanke.
Dietologii rekomenduib pordaigaližid vai kaikenaigaižid pučindoid lihan kulutandaspäi polenemha i spravitamha läžundoid. Religijan pühiden met om mugoi-žo.
"Vegetarižuz" om ičetahtoine pučind lihan kulutandaspäi.
Kudeh

Kudeh om organizman stajiden i stajankeskeižen avaruden sistem, kudambad oma ühtenzoittud ühthižel augotižlibundal, sauvusel da funkcijoil. 
Gistologii tedoidab kudehiden sauvust. Erazvuiččed radajad ühtheze kudehed sätas elimid.
Živatoiden kudehed jagadas nenikš toižendoikš: ühtenzoitajad, lihasiden, nervkudehed i epitelijan.
Ferro Andrea

Andrea Ferro (mugažo italijan kelel, ; sünd. 19. eloku 1973, Aron (P'jemont), Italii) om italine pajatai (bariton), gotikmetal-stilin Lacuna Coil-muzikkollektivan solist Kristina Skabbia:n ühtes (vspäi 1996).
Mez' i Marko Zelati paniba Lacuna Coil-gruppan alust vl 1994 (ezmäi kävutihe "Sleep of Right"- i "Ethereal"-nimid). Ferro om gruppan pajoiden (muzik i sanad) riven tegijan, sädab i pajatab anglijan kelel. Grupp om olmas tähäsai.
Andrea Ferro nai vn 2012 sügüz'kus, oti ičeze hätkaigališt Paola Penni Gigliotti-mel'hešt ("Paola Penny Gigliotti") akaks.
Ronson Šarlotta

Šarlotta Džulija Ronson (; sünd. 7. eloku 1977, London, Sur' Britanii) om britanijalaine (anglijalaine) dizainer da model'jer. Nügüd' eläb i baziruiše Udes Jorkas.
B'jacci Marko

Marko Emanuele B'jacci (; sünd. 3. sulaku 1977, Sesto San Džovanni, Italii) om italijalaine gitarist, Lacuna Coil-kollektivan ühtnii.
«Uz'vozne»-tarif

«Uz'vozne»-tarif () om Venäman komedii fantastikan elementoidenke. Režissör — Jevgenii Bedarev.
Ezmäine ozutez oli vl 2008 tal'vkun 4. päiväl.
Uz' voz'

Uz' voz' om rahvahidenkeskeine praznik, kudambad oigetas joga voden 1. päiväl vilukud grigorianižen kalendarin mödhe. Praznuičendan zavodindan kuro tuleb aigvön järgendusedme. Aigtegod oma praznikehtad, praznikambuškelendad, guleindad. Elon uden pordon tulend oigendase.
Jättas praznuičendata neniš valdkundoiš ičeze kalendarinke vai veroidenke: Indii, Iran, Kitai, Saudan Arabii.
Voden augotiž vilukun 1. päiväspäi om pandud rimalaižel Gai Julii Cezar'-ohjandajal vl 46 EME. Amuižes Rimas nece päiv oli pühätadud Janus-jumalale, hän kaičeb valičendad, verajid da uksid, kaikid zavodindoid.
Shallow End

«Shallow End» ("Madalvezi") om Lacuna Coil-muzikgruppan üks' ezmäižiš pajoišpäi. Se om pästtud 1996-ndes vodes ühtendeks pajoks Ethereal-demoal'bomal.
Frozen Feeling

«Frozen Feeling» ("Jäižed mujandad") om italižen Lacuna Coil-muzikgruppan üks' ezmäižiš pajoišpäi, om pästtud 1996-ndes vodes Ethereal-demoal'bomal.
«Shallow End»-kompozicijaspäi erineden neciš-žo demoal'bomaspäi, nece pajo ei olend ezitadud fanatoile nikonz. Pajon hätkeližuz om 4 minutad 51 sekundad, i nece om kaik, mi om tetpal sen polhe.
B

Bb
B (b) om latinan kirjamišton 2. kirjam. Libub grekan kirjamišton beta-kirjamespäi. Znamoičeb [b]-konsonantad, erasiš keliš [p]- vai [v]-sätkulundoid.
Se om kahtenz' kirjam vepsän kirjamištos, lugetas [bee].
Raštvad

Raštvad oma üks' hristanuskondan kaikiš surembiš praznikoišpäi (pühänikoišpäi), Iisusan Hristan Marijal Neiččelpäi sündundan oiktastuseks.
Praznuičendan dat om erazvuitte: ortodoksižed hristanuskojad i vanhuskolaižed oigetas 25. päiväl tal'vkud julianižen kalendarin mödhe (nüg. 7. viluku), katolikad i protestantad — 25. päiväl tal'vkud grigorianižen kalendarin mödhe (se om järgeline mail'mas), Armenijan apostoline jumalankodikund — 6. päiväl vilukud.
C

Cc
C (c) («ce») om latinan kirjamišton koumanz' kirjam.
Om 3. kirjam vepsän kirjamištos, lugetas [cee].
Libub grekižen kirjamišton gamma-kirjamespäi. Latinine G-kirjam om saudud C-kirjamen alusel 3. voz'sadal EME.
Znamoičeb tedos: hil'nik, vauktusen piguz, muzikaline do-not, C-vitamin.
Č

Čč
Č (č) om latinan kirjamišton kirjam.
Om 4. kirjam vepsän kirjamištos.
D

Dd
D (d) (virktas «de») om latinan kirjamišton nellänz' kirjam.
Om 5. kirjam vepsän kirjamištos, lugetas [dee].
Libub grekan kirjamišton del'ta-kirjamespäi (Δ).
E

Ee
E (e) om latinan kirjamišton kirjam.
Om 6. kirjam vepsän kirjamištos.
F

Ff
F (f) om latinan kirjamišton kirjam.
Om 7. kirjam vepsän kirjamištos.
G

Gg
G (g) om latinan kirjamišton kirjam.
Om 8. kirjam vepsän kirjamištos.