Čehanma

Čehanma vai Čehii ( [ˈtʃɛsko]), täuz' oficialine nimi — Čehan (Čehijan) Tazovaldkund ( [ˈtʃɛskaː ˈrɛpublɪka]), om mererandatoi valdkund Keskuzevropas. Sen pälidn da kaikiš järedamb lidn om Prag.
Vspäi 1999 Čehanma om PAKO:n ühtnijaks, vspäi 2004 — EÜ:n ühtnii.
Etimologii.
Valdkundan nimituz libui čehalaižed-etnonimaspäi (äilugu , rahvaz "Český lid", mužiksugun üks'lugu "Čech" [ˈtʃɛx]), se om tetab 5. voz'sadaspäi i znamoiči heimod Bogemijan keskuzpalas. Heimon nimen augotižlibund ei ole el'getud lophusai. Järgeline sel'gitez om "čel"-jurespäi ("čeleď" znamoičeb «kanz», "člověk" «ristit», ka "čel" om «rahvahan ühtnii»), se libub indoevropižes "*kel-/kol"-jurespäi (znamoiči «klan», «pol'v»). Toižed sel'gitesed: personaližes «Če»-nimespäi ("*Čьstьslavъ &gt; Čestislav, Česlav"), toponimižes "čachy/čechy" («kuiv tahond»), "*čechati, *česati"-verbaspäi «sibitada, hostä, löda»-znamoičendoidenke (substantiv linneb «sodamez'»).
Nügüdläižen valdkundan territorii mainitase rimalaižiš purtkiš 1. voz'sadal meiden erad kut «Boigem» ("Boiohaemum") — kel'tižen «boijad-heimon ma», sišpäi «Bogemii»-nimi libui. Se om istorine agj, čehalaižiden eziauguine olendsija, otab Čehanman päivlaskmašt palad.
Istorii.
Nügüdläine Čehijan Tazovaldkund om sündnu voden 1993 1. päiväl vilukud, sil datal jagoiba Čehoslovakijad Čehanmaks da Slovakijaks. Sil-žo päiväl valdkundan Konstitucii () tuli väghe. Se Konstitucii om väges nügüd'-ki, vn 2012 jäl'gmäižidenke vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Čehanmal om mavaldkundröunoid Pol'šanmanke (röunan piduz — 658 km) pohjoižes, Slovakijanke (214 km) päivnouzmas, Avstrijanke (362 km) suves, Saksanmanke (646 km) päivlaskmas da lodehes. Valdkundröunoiden ühthine piduz om 1880 km.
Joged jokstas koumen meren basseinoihe: Pohjoižen, Baltijan i Mustmeren. Kaikiš korktemb čokkoim om Sudetiden Snežk-mägi (, 1603 m ü.m.t.) valdkundan pohjoižröunal Pol'šanmanke. Znamasižed joged oma Lab da sen hura Vltav-ližajogi päivlaskmas, Morav päivnouzmas.
Klimat om ven meren i kontinentaline. Tal'v om viluhk neps, om vilu mägiden pautkil. Keza om läm' (+16..+20 C°). Sän vajehtused oma harvad, ümbärdajad mäged ei antkoi tulleile puhuda südäimehe paksus.
Londuseližed varad oma raudkivend, kivihil', bur hil', grafit, ämetalližed kivendod, uran, saved.
Politine sistem.
Čehanman ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (). Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, enamba kaht strokud ei sa.
Parlament () om kaks'kodine. Üläkodi om Senat () 81 ühtnijanke, kaik rahvaz valičeb heid kudeks vodeks, koumandez (27 mest) vajehtase kaikuččel kahtel vodel. Alakodi om Ezitajiden Kodi (čeh. "Poslanecká sněmovna") 200 ühtnijanke, kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks, lidirujan partijan ezimez' kändase päministraks.
Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2023 vilukus (13-14. i 27-28. päivil), Petr Pavel sai vägestust kahtendes turas (58,33 % änid) da radab vn 2023 keväz'kun 9. päiväspäi. Edeline prezident om Miloš Zeman (8. keväz'ku 2013 — 8. keväz'ku 2023). Parlamentan ühtnijoiden alakodin järgenduseližed valičendad oliba vn 2021 8-9. päivil redukud (9. kucund), üläkodin — vl 2024 (20-21. sügüz'ku i 27-28. sügüz'ku, koumandez). Petr Fiala radab päministran vn 2021 tal'vkun 17. päiväspäi. Edeližed päministrad oma Andrei Babiš (6. tal'vku 2017 — 17. tal'vku 2021), Bohuslav Sobotka (17. viluku 2014 — 13. tal'vku 2017).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Čehanman administrativiž-territorialine jagand."
Čehanma jagase pälidnaks ("hlavní město") da koumetoštkümneks randaks (üks'lugu ).
Eläjad.
Vn 2011 Čehanman rahvahanlugemižen mödhe valdkundan eläjiden lugu oli 10,436,560 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2011): čehalaižed — 64,3 %, moravalaižed — 5,0 %, slovakalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 27,5 %.
Uskondan mödhe (2011): riman katolikad — 10,4 %, protestantad — 1,1 %, toižed uskojad i märhapanendata — 54,0 %, religijatomad — 34,5 %.
Čehanman toižed järedad lidnad (enamba 100 tuh. ristituid, vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe): Brno, Ostrav, Pl'zen', Liberec, Olomouc. Lidnalaižiden pala om 74,1 % (2020).
Ižanduz.
Čehanma om šingotadud valdkund vägevanke tegimištonke. Vl 2023 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 335 mlrd. US$ ekvivalentas (47. sija mail'mas, US$30,500 ühtele hengele) vai 539 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (47. sija; US$49,000 ühtele hengele, 38. sija molembiš statjoiš). Industrijan znamasižed sarakod oma poltuzenergetine (Temelin- da Dukovani-atomelektrostancijad), raudmetallurgii, avtotegimišt (Škoda), metalloiden ümbriradmine, himine tegimišt, kanghiden pästand, stökoltegesed, sömtegimišt (olud, sahar, vinmarjad, nižu). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz 2,3 %, tegimišt 36,9 %, holitišiden sfer 60,8 %. Radnikoiden järgenduz sarakoidme vl 2015: maižanduz 2,8 %, tegimišt 38,0 %, holitišiden sfer 59,2 %.
Valdkundan päeksport om mašinansauvomižen produkcii, tarkoiged inženerine ladimišt, transportine mašiništ, elektronik, zelläd, medicinine ladimišt. Importan tavarad oma mašinansauvomižen komponentad, materialad torhudeks, poltuz, himižen tegimišton produkcii. Vl 2022 eksport i import oliba läz kohtaižed. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2016) oma EÜ:n valdkundad (Čehanman eksportan 84,1 % i importan 77,2 %), enamba kaiked Saksanma (Čehanman eksportan 32,4 % i importan 30,6 %), Pol'šanma (eksportan 5,8 % i importan 9,6 %), Slovakii (eksportan 8,4 % i importan 6,3 %), mugažo Kitai (importan 7,5 %).