Zambii

Zambii ( [ˈzæmbiə, ˈzɑːm-]), täuz' oficialine form — Zambijan Tazovaldkund (), om mererandatoi valdkund Afrikan suvipalas, Viktorii-vezilanktendanke Zimbabven röunal. Edel 1964. vot Zambijan nimi oli Pohjoižrodezii. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Lusak.
Etimologii.
Valdkundan nimituz om saudud Zambezi-jogen nimespäi («Zambezi» voib znamoita «Jumalan jogi»), sen joginišk sijadase man lodehližiš kukhiš. Jogi jokseb päivlaskmha, sid' formiruib valdkundan suviröunad.
Istorii.
Nügüdläižen Zambijan territorii om elänzoittud kaikiš amužiš aigoišpäi. Läz meiden eran zavodindad keradajiden da mecnikoiden koisanan heimod oliba ahtištadud tulnuzil pohjoižespäi Keskmäižen i Päivlaskmaižen Afrikan bantukel'žil heimoil (massižen mirgacijan severzil-se valuil) i suvespäi ngoni-heimoil. Lugetas Zambijad raudan metallurgijan amuižiš keskusišpäi Tropižes Afrikas. Peniden heimühtištusiden rivi oli (Bemb, Päivnouzmaine Lund i Bis), niiden materialine kul'tur eli korktas aigas läbi. 17. voz'sadan lopus vägev ripmatoi valdkundanvuitte Kazembe-Lund-säduz oli Zambijan pohjoižpäivnouzmas. Toine znamasine politine säduz oli Lozi (Barotse)-valdkund, formiruihe pidust' Zambezi-jogen üläjoksmusen keskpalad 18. voz'sadan lopus, se om kaičenus tähäsai kut pol'avtonomine Barotselend-säduz Zambijan Päivlaskmaižes agjas (provincijas).
Portugalijan torgovanad kändihe ezmäižikš evropalaižikš nügüdläižen Zambijan territorijal, hö tuliba 18. voz'sadal. Hö i araban torgovanad ostliba orjid, elefantlud i vas'ked. 19. voz'sadal region tartui mel'he Germanijan, Bel'gijan i Suren Britanijan tobmudele, britanijalaižed saiba satusid. Vl 1891 Barotselend (nüg. Zambijan Päivlaskmaine agj) kändihe Britanijan protektorataks, sil-žo vodel Sur' Britanii i Portugalii allekirjutiba kožundkirjutest Zambezi-jogen basseinan jagos.
Vn 1964 redukun 24. päiväl Zambii tedištoiti ripmatomudes Sures Britanijaspäi.
Jäl'gmäine koumanz' lugul Konstitucii om väges vspäi 1991, sen udistamižed oliba vozil 1996, 2009 i 2016.
Geografijan andmused.
Zambii om mavaldkundröunoiš Kongon Demokratiženke Tazovaldkundanke pohjoižes (röunan piduz — 1930 km), Tanzanijanke pohjoižpäivnouzmas (338 km), Malavinke päivnouzmas (837 km), Mozambikanke (419 km), Zimbabvenke (797 km), Botsvananke (1 km) da Namibijanke (233 km) suves, Angolanke päivlaskmas (1110 km). Ühthine röunoiden piduz om 5664 km. Zambii om mererandatoi valdkund.
Valdkund sijadase mägištoil süvidenke jogialangištoidenke. Zambezi om Zambijan päjogi, sen bassein otab man territorijan koume nelländest. Kongo-jogen bassein levineb man pohjoižes. Kaikiš korktemb čokkoim om Keskmafing-mägi, 2339 m valdmeren pindan päl.
Sikš ku man enambuz sijadase mägil, ka Zambijan klimat om tropine. Om kaht sezonad: vihmakaz (kül'mku-sulaku) da kuiv (semendku-reduku). Kahesa kud vodes da sen enamba keskmäine lämuz ületab +20 C°.
Londuseližed pävarad oma vas'kkivend (ühesanz' sija mail'mas), äimetalližed kivendod, izumrudad, kivihil' da gidroenergii.
Tobmuz.
Zambii om unitarine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan, ohjastusen pämez' da armijan päkäsknik om prezident (). Kaik rahvaz valičeb prezidentad (kahtenz' tur om voimusine) videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Käskusenandai tobmuz om ohjastusel i parlamental.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim (). Se kogoneb 167 ühtnijaspäi, heišpäi rahvaz valičeb 156 ristitud, prezident paneb kahesad mest, i koume oma varaprezident, parlamentan ezimez', parlamentan varaezimez'. Valitas parlamentan ühtnijoid videks vodeks. Ku Suim ei voi säta pätandad, ka prezident voib pästta radmaspäi sidä.
Edgar Lungu radab prezidentan vn 2015 vilukun 25. päiväspäi, vajehti kolnut prezidentad. Hän i parlamentan ühtnijad oma vahvištadud radnikusile Zambijan järgenduseližil pävaličendoil vn 2016 11. päiväl elokud, prezident sai vägestust 50,35 % änid satusenke. Valdkundan jäl'gmäižed pävaličendad mäniba vn 2021 12. päiväl elokud, valitud Hakainde Hičilema-prezident sai 59,38 % änid i oti vägestust Edgar Lunguspäi (38,33 % änid).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Zambijan administrativiž-territorialine jagand."
Zambijan Tazovaldkund jagase kümneks agjaks (provincijaks). Agjad alajagasoiš 89 ümbrikoks.
Eläjad.
Zambijas elädas zambijalaižed. Vl 2012 valdkundan ristitišt oli 14,309,466 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Uskondan mödhe (2010): protestantad — 75,3 %, riman katolikad — 20,2 %, toižed uskojad — 2,7 % (sidä kesken islamanuskojad, buddistad, induistad, bahai-uskondan polenpidajad), religijatomad — 1,8 %.
Toižed sured lidnad (enamba 500 tuh. ristituid vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Kitve i Ndola.
Ižanduz.
Zambii om goll' šingotai valdkund maižandusen i kaivuztegimišton prevaliruindanke, rippub irdpol'žes torguindaspäi keskmäižes märas. Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline kogosüdäiprodukt linneb 31,83 mlrd. US$ ekvivalentas (US$1,466 ühtele hengele) vai 96,14 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (US$4,428 ühtele hengele). Koume ristitud videspäi elädas gollüden pirdan taga (vn 2010 andmused), keskmäine opendusenmär om madal. Päindustrijad oma vas'ken samine da küllästamine, sauvond, himine sarak (heretused da toižed substancijad), tekstilin pästand, sömtegimišt (söndtavarad i jomad) sijaližen kazmuzkazvatusen alusel. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2015): maižanduz 8,6 %, tegimišt 31,3 %, holitišiden sfer 60,1 %. Radajiden järgenduz sektoroidme vl 2017: maižanduz 54,8 %, tegimišt 9,9 %, holitišiden sfer 35,3 %.
Vl 2008 valdkundan päeksport oli vas'kkivend, nikel', kobal't, uran, tabak, änikod, puvill. Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii, transportmašiništ, kivivoin ümbriradmižen produktad, elektruz, heretused, sobad, söndtavarad. Vl 2024 eksport i import oliba kohtaižed. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2019) oma Kitai (Zambijan eksportan 16 % i importan 14 %), Šveicarii (eksportan 29 %), Suviafrikan Tazovaldkund (importan 29 %), Namibii (eksportan 12 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (importan 12 %), Kongon Demokratine Tazovaldkund (eksportan 9 %), Singapur (eksportan 5 %), Indii (importan 5 %).