tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Sterlitamak

Sterlitamak ( [stʲɪrlʲɪtɐˈmak], [stær.ˌlɪ̞.tɑ.ˈmɑq] «Sterlin jogensu», , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Baškortostanan Tazovaldkundan keskuzpalan suves. Se om tazovaldkundan kahtenz' surtte lidn, mugažo Sterlitamakan rajonan administrativižeks keskuseks vspäi 1930 (ei mülü sihe).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Savva Tetüšev-torgovanan taričendan mödhe vodel 1766 kuti "Aškadaran valdmad" i "Sterlitamakan solvaldmad" () tomha solad Ileckaspäi Keskuzvenämaha. Vl 1781 sai makundan lidnan statusad, mülüi Orenburgan gubernijha. Vozil 1920−1922 oli Baškiran avtonomijan pälidnaks.
Sterlitamakan ižandusen päsarakod oma himine, kivivoihimine, mašiništonsauvomine (tömašinoiden tegim, vagonoiden kohenduz), sauvond da sauvondmaterialiden tehmine (cement), sömtegimišt (spirtkombinat, oludtegim, leibkombinat, kaks' maidkombinatad, lihan edheotandad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vaugedjogen hural randal, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ufahasai om 120 km pohjoižhe orhal, avtotedme vai raudtedme. Lidn röunatab Išimbain rajonanke päivnouzmas, Sterlitamakan rajonanke toižiš čuradusiš. Sädab aglomeracijad lähižidenke Salavat- i Išimbai-lidnoidenke.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +4,1 C°, kezakun-elokun +18..+20 C°, tal'vkun-uhokun −10..−12 C°. Paneb sadegid 553 mm vodes, enamba heinkus-elokus (59..60 mm kus), vähemba keväz'kus-sulakus (29..32 mm kus).
Tobmuz.
Sterlitamak om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Raudte jagab lidnad päivnouzmaižeks i päivlaskmaižeks palaks, om kahesa mikrorajonad kaikuččes palas, kaik niid om 16.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnümbrikon Administracijan pämehed oma Rustem Gazizov (kül'mku 2021 — sügüz'ku 2024), Vladimir Kulikov (eloku 2016 — reduku 2021). Lidnümbrikon Nevondkundan ezimez' om Igor' Sirov ("Игорь Сыров") vn 2024 redukuspäi. Edeližed Nevondkundan ezimehed oma Sergei Boikov (tal'vku 2020 — sügüz'ku 2024), Andrei Širäjev (tal'vku 2016 — tal'vku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 273 486 ristitud, lidnaglomeracijan läz 600 tuhad ristituid. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 280 233 eläjad vl 2017.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 49,5 %, totarlaižed — 23,9 %, baškiralaižed — 15,8 %, čuvašalaižed — 5,3 %, ukrainalaižed — 1,9 %, mordvinalaižed — 1,5 %, toižed rahvahad — 2,1 %.
Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad oma Sterlitamakan äiprofil'ne professionaline, politehnine, sauvondan da proftehnologijoiden, fizkul'turan, ohjandusen da servisan kolledžad, Ufan tedon da tehnologijoiden universitet, sen Sterlitamakan filial i kolledž senno.
Transport.
Trolleibusad, avtobusad, maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Avtobusad da rel'sobusad ühtenzoittas lähižidenke järedoidenke lidnoidenke.
«Uf — Orenburg»-avtote ümbärdab lidnad da Salavatad päivlaskmaspäi. "Sterlitamak"-raudtestancii om avaitud vspäi 1934.
Džasper

Džasper ( «jašm»-mineral) om kanzannimi i meheline nimi persijan augotižlibundanke. Se voib znamoita:
Venälaižen Federacijan Federaline suim

Venälaižen Federacijan Federaline suim () om Venäman parlament. Se om olmas vn 1994 vilukuspäi.
Federaline suim om kaks'kodiine (kaks' palatad), kaik om 620 ezitajad (deputatad), ratas kaikenaigaižikš. Kodid sijadasoiš Moskvan keskuses, 1 kilometras keskneze Sur' Dmitrovk-irdadme. Palatad tehtas ištundoid eriži päiči statjoiš kundlemha kedä-se völ. Venäman Konstitucii märičeb suimad kirjutusil nomer 5, 95, 99 i 100.
Ülähäine kodi (palat) om Federacijan nevondkund (). Se radab partijatomal alusel, mülütab 170 ezitajad vspäi 2014 — kaks' ezitajad kaikuččes federacijan subjektaspäi. Region valičeb üht ezitajad käskusenandajan tobmuden suimaspäi da üht ezitajad radonoigendajas tobmudespäi. Sen ližaks, prezident voib ližata ičeze ezitajiden kümnendest, nimitadas heid «Venälaižen Federacijan ezitajikš». Senatoran radnikoičendan strokun hätkeližuz voib olda mitte taht.
Alahaine kodi nimitase Valdkundaližeks Dumaks (lühüdas "Gosdum:aks", , "Госдума"), valitas 450 ezitajad kaikel rahvahal partijoiden ühtnendanke videks vodeks.
Prezident pidab ezinendad kerdan vodes edel Federaližen suiman ühtnijoid oigendamha käskusišton korrektiruindan strategijad.
Venälaižen Federacijan subjektad

Voden 1993 konstitucijan mödhe Venälaine Federacii om federativine valdkund. Venälaižes Federacijas om 83 subjektad (regionad): 21 tazovaldkundad, 46 agjad, 9 randad, 4 avtonomišt ümbrikod, 2 federaližen alištusen lidnad da 1 avtonomine agj.
Pol'šan kel'

Pol'šan kel' (ičeze nimitused: "język polski" vai "polszczyzna") om pol'šanmalaižiden kel' da Pol'šanman Tazovaldkundan valdkundkel', mugažo EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi. Pol'šan kel' om indoevropine, slavine kel'.
Pagižijoiden lugu om enamb 40 mln ristituid (2007), sidä kesken 36,41 mln rist. elädas Pol'šanmas (vn 2011 rahvahanlugemine).
Kaikiš amuižemb kirjutadud purde om 14. voz'sadan «Sventokšiski-mägiden pühäpaginad» (pol'š. "Kazania Świętokrzyskie"). Paginoiden gruppad: Suren Pol'šanman, Penen Pol'šanman, mazoveckan, silezijan, kašuban. Kirjankel' om sätud ezmäižen kahten paginan alusel.
Reguliruindorganzacii om Pol'šan kelen Nevondkund ("Rada Języka Polskiego") Pol'šanman Tedoakademijanno vn 1996 sügüz'kuspäi, sijadase Varšavan Stašican pert'kulus.
Pol'šan kelen kirjamišt.
Kaik 32 kirjant om pol'šan kelen kirjamištos:
Aa, Ąą, Bb, Cc, Ćć, Dd, Ee, Ęę, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Łł, Mm, Nn, Ńń, Oo, Óó, Pp, Rr, Ss, Śś, Tt, Uu, Ww, Yy, Zz, Źź, Żż.
Kirjamištos om mugažo 7 digrafad ("ch, cz, dz, dź, dż, sz, rz") da trigraf "dzi".
Präžan rahvahaline rajon

Präžan rahvahaline rajon (, karjalan keled: "Priäžän kanzalline piiri", suomeks: "Prääsän kansallinen piiri") om Venälaižen Federacijan Karjalan Tazovaldkundan municipaline ühtnik.
Administrativine keskuz om lidnanvuitte Präž-žilo.
Istorii.
Rajon om sätud vl 1930, uhokun 28. päivän VCIK:an käskön mödhe, ühtištadihe Pühäjärven i Sämjärven rajonid.
Vozil 1941−1944 Suomenman sodaväged oliba rajonas.
Vspäi 1956 enččen Vedljärven rajonan territorii mülüb Präžan rajonha päiči Tigvjärven küläkundas. Vozil 1963−1966 Präžan rajonan territorii mülüi Änižröunan rajonha.
Vn 2008 redukun 7. päiväspäi rajonan nimi om «rahvahaline»-sananke rajonan Nevondkundan pätandan mödhe.
Geografijan andmused.
Präžan rahvahaline rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvine taho. Pind — 6 395 nellikkilometrad (kümnenz' sija tazovaldkundas 18:späi), saum vezid om 9,4 % (600 km²).
Om röunoid Venäman kudenke rajonanke:
Reljef om kukhikaz mecakaz sodunu tazangišt. Joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha, erigoitai pird Änižen i Ladogan basseinoiden keskes läbitab rajonan territorijad. Znamasine järv om Sämjärv () 266 km² pindanke rajonan pohjoižes.
Klimat om ven pehmed. Heinkun keskmäine lämuz om +16,3 C°, vilukun −10,7 C°.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (rugižkivi, ozrikkivi, mramor, sauvondkivi, savi), mec, kala, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase sečemeks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da kuz' küläkundad.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 18 224 ristitud, vn 2010 — 14 664 ristitud, vn 2021 — 12 069 ristitud.
Kaik om 82 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidnanvuitte žilo, 14 külänvuittušt žilod, koume raudtestancijad kaikenaigaiženke ristitištonke da 63 küläd.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Čaln-žilo (2,6 tuh. rist. vl 2013), Essoil-žilo (1,7 tuh. rist. vl 2013) da Matrosad-žilo (1,4 tuh. rist. vl 2016).
Rahvahad (enamba 5 % vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 46 %, karjalaižed — 37 %, suomalaižed — 6 %, vaugedvenälaižed — 5 %, toižed rahvahad — 6 %.
Kondopogan rajon

Kondopogan rajon (, ) om Venälaižen Federacijan Karjalan Tazovaldkundan municipaline ühtnik.
Administrativine keskuz om Kondopog-lidn (mülüb rajonha vspäi 2005). Siš eläb rajonan ristitišton nell' videndest.
Istorii.
Rajon om sädud vl 1927, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe. Kondopog-radnikžilo kändihe sen keskuseks.
Vspäi 1941 (reduku) vhesai 1944 (kezaku) Suomenman sodaväged oliba rajonas.
Sodan jäl'ghe udessündutihe rajonan ižandust. Sid' se eli lujas diversifikacijas läbi.
Geografijan andmused.
Kondopogan rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvine taho. Pind — 5 951,48 nellikkilometrad (üks'toštkümnenz' sija tazovaldkundas 18:späi), saum vezid om videndez-nelländez. Mec (pedai, kuz') kazvab territorijan enambuses (enamba 70 %).
Om röunoid Karjalan Tazovaldkundan nellänke rajonanke:
Joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha. Änine lainištab rajonan päivnouzmaižid randoid. Kivač-vezilanktend sijadase rajonas.
Klimat om ven pehmed. Heinkun keskmäine lämuz om +16,4 C°, vilukun −10,9 C°.
Londuseližed varad oma titankivend, sauvondmaterialad (rugižkivi, ozrikkivi, diabaz, šungit, porfirit, lete), dolomit, mec, kala, reskvezi, gidroenergii.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase ühesaks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da kahesa küläkundad.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 9 719 ristitud (44 582 Kondopoganke), vl 2010 — 41 114 ristitud (8 127 Kondopogata).
Kaik om 78 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidn, 13 žilod, nell' žilod raudtestancijanno da 60 küläd.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Kendjärvi-žilo (1,5 tuh. rist. vl 2013), Jänišpol'-žilo (1,1 tuh. rist. vl 2013) da Hirvas-žilo (1,0 tuh. rist. vl 2013).
Anusan rahvahaline rajon

Anusan (Olonecan) rahvahaline rajon (, , ) om Venälaižen Federacijan municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan suves.
Administrativine keskuz om Anus-lidn.
Istorii.
Rajon om sätud vl 1927, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe. Vspäi 1930 enččen Vidlican rajonan territorii mülüb Olonecan rajonha.
Vozil 1941−1944 Suomenman sodaväged oliba rajonas.
Vspäi 2004 rajonan oficialine nimituz om «rahvahaline»-sananke.
Geografijan andmused.
Olonecan rahvahaline rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvine taho. Pind — 3 988 nellikkilometrad (nell'toštkümnenz' sija tazovaldkundas 18:späi). Mecad da sod ottas territorijan ühesad kümnendest. Kavag'mecad oma enambuses (78 %), sidä kesken pedajikod oma levitadud (53 %).
Om röunoid Venäman nellänke rajonanke:
Ladog lainištab rajonan suvipäivlaskmaižid randoid läz 120 km pitte.
Reljef om tazo tobjimalaz, om ülüzid pohjoižes i päivnouzmas. Kaikiš korktemb čokkoim om Raudasine-mägi () 97 m kortte valdmeren pindan päl. Joged mülüdas Ladogan da Atlantižen valdmeren basseinha. Kaik om 11 joged i 49 järved rajonas.
Klimat om ven pehmed. Heinkun keskmäine lämuz om +16,5 C°, vilukun −9,9 C°. Paneb sadegid 584 mm vodes.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (saved, letked, gravii), mineraline muju (mars-umbr), mec, kala, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase kümneks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da ühesa küläkundad.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 27 034 ristitud, vn 2010 — 23 124 ristitud, vn 2021 — 19 011 ristitud.
Kaik 65 eländpunktad om rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidn, kahesa külänvuittušt žilod da 56 küläd.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Il'jinskii-žilo (2,8 tuh. rist. vl 2013), Vidlic-žilo (1,6 tuh. rist. vl 2013) da Tuks-külä (1,1 tuh. rist. vl 2015).
Pit'krandan rajon

Pit'krandan rajon (venäkelel: "Питкярантский район", ) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om Pit'krand-lidn. Siš eläb rajonan ristitišton nell' seičemendest.
Geografijan andmused.
Pit'krandan rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmaine taho. Pind — 2 254 nellikkilometrad (15nz' sija tazovaldkundas 18späi).
Om röunoid Karjalan Tazovaldkundan nellänke rajonanke:
Joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha, kaik ned oma lühüdad da kohubad. Ladog lainištab rajonan suvipäivlaskmaižid randoid. Sen ližaks, läz kaht sadad penid järvid om olmas rajonas.
Londuseližed varad oma äimetalližed kivendod (vas'k, tin, raud), urankivend, sauvondmaterialad (rugižkivi, ozrikkivi, špat, šebin'), pol'kalližarvoižed kived (granatad), mec, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase videks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da nell' küläkundad.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 23 844 ristitud, vl 2010 — 19 895 ristitud.
Kaik om 36 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidn, viž žilod, üks' raudtestancii da 29 küläd.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Läskel'-žilo (2,9 tuh. rist. vl 2013) da Salmi-žilo (2,2 tuh. rist. vl 2013).
Sojärven rajon

Sojärven rajon (, , ) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om Sojärv-lidn. Siš eläb rajonan ristitišton viž ühesandest.
Istorii.
Rajon om sätud vn 1940 heinkus enččel Suomenman territorijal, anttihe sidä Tal'vsodan jäl'ghe. Sojärv-žilo kändihe lidnaks da rajonan keskuseks.
Vozil 1941−1944 Suomenman sodaväged oliba rajonas.
Vspäi 1957 enččen Petrovskan rajonan territorii om jagadud Sojärven da Kondopogan rajoniden keskes. Vl 1964 anttihe Veškelican küläkundad rajonha Änižröunan rajonaspäi. Vl 1982 sijatihe Gumarinon küläkundad rajonha Medvežjegorskan rajonaspäi.
Geografijan andmused.
Sojärven rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmaine taho. Pind — 13 731 nellikkilometrad (koumanz' sija tazovaldkundas 18:späi).
Om röunoid Suomenmanke da Karjalan Tazovaldkundan kudenke rajonanke:
Kaik om 1800 järved da 490 pen't joged rajonan territorijas. Joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha. Znamasižed järved oma Sojärv (58,6 km²), Salonjärv (46 km²) da Loimolanjärv (20,7 km²).
Londuseližed varad oma turbaz, nikel', sauvondmaterialad (ozrikkivi, rusked mramor, gabrodiabaz, saved, letked, gravii), pirit, mec, kala, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase videks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da nell' küläkundad.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 24 028 ristitud, vn 2010 — 18 814 ristitud, vn 2021 — 13 078 ristitud.
Kaik om 27 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidn, 18 külänvuittušt žilod, kaks' raudtestancijad kaikenaigaiženke ristitištonke da kuz' küläd.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Porosjärv-žilo (2,6 tuh. rist. vl 2013) da Naistenjärv-žilo (1,2 tuh. rist. vl 2013).
Bolgarijan kel'

Bolgarijan kel' (ičeze nimituz: "български език") om bolgarijalaižiden kel' da Bolgarijan valdkundkel'.
Ühthižed andmused.
Nece kel' om indoevropine, slavine kel'. Pagižijoiden lugu om läz 9 millionad ristituid mamankeleks (2008) da 1 mln toižeks keleks. Pagištas Bolgarijas (7,2 mln vl 2015), Pohjoižmakedonijan Tazovaldkundas (2,0 mln, oficialine kirjkel'), Turkanman lodehes, Serbijan päivnouzmas, Grekanman pohjoižes, Ukrainan Odessan agjan päivlaskmas, AÜV:oiš (57 tuh. vl 2008).
Tetas 10 paginoiden gruppad: 3 päivnouzmašt, 4 päivlaskmašt, 2 Makedonijas i emigrantoiden paginad. Reguliruindorganizacii om Bolgarijan Tedoakademijan Bolgarijan kelen institut (bolg.: "Институт за български език"), sijadase Sofijas, om olmas vspäi 1942.
Kirjamišt.
Om 30 kirjant bolgarijan kelen kirjamištos:
Pol'šanmalaižed

Pol'šanmalaižed ( [pɔˈlat͡sɨ], mez' üks'lugus: "Polak", naine üks'lugus: "Polka") oma indoevropalaine, slavine rahvaz. Elädas Pol'šanmas da lähižiš maiš (Čehanma, Litvanma, Vaugedvenäma), om äi eläjid pol'šan augotižlibundanke Amerikas.
Pol'šanmalaižiden rahvankel' om pol'šan kel', AÜV:oiden i Kanadan eläjad pagištas anglijan kelel mugažo. Eläjiden Pol'šanmas uskond om katoline jumalankodikund nacionaližen valdkundan alusenpanendan aigaspäi.
Istorii.
Rahvahan erine istorii zavodihe 10. voz'sadal meiden erad. Ezmäižed valdkundad oliba sätud nügüdläižen Pol'šanman päivlaskmas. Ven reljef i sijaduz ristteil kucuiba migrantoiden äjüt Evropan toižiš regionoišpäi. Reč Pospolitai-valdkund oli olmas voz'sadoiš, i sen tolerantine politik rahvahan vähembusiden kosketaden vedi etnižiden gruppiden kirjavannoks mülükundannoks.
Erinedas rahvahan etnografižid gruppid geografižen sijadusen mödhe Pol'šanmas (keskuzregion, Sur' Pol'šanma, Pen' Pol'šanma, Mererand, Silezii), mugažo om severz'-se subetnižid gruppid — guralid, kašubad (kaičiba kel't i rahvahanveroid), mazurad, kurpad (alištuiba assimiläcijale läz täuzin) da toižed.
Leviganduz.
Pol'šanmalaižiden i rahvahanikoiden pol'šan augotižlibundanke lugu om 55..60 millionad ristituid mirus, sidä kesken Pol'šanmas 38 mln (enamba 97 % ristitištos), AÜV:oiš 10,6 mln (2015), Brazilijas 2,4 mln (2015), Saksanmas 2,25 mln (2018), Francijas 1,35 mln (2012), Kanadas 1 mln (2013), Sures Britanijas 695 tuh. (2019), Argentinas 500 tuhad (2014).
Pol'šanmalaižed oma EÜ:n kudenz' rahvaz lugumäran mödhe.
Zelenogorsk (Piter)

Zelenogorsk (, ) om Venäman kurortlidn Piterin administrativižiš röunoiš. Se mülüb Kurortan rajonha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1548. Lidnan enzne (vhesai 1948) i tutab nimi om Terijoki (, ročinkel'ne toižetadud nimi suomen "tervajoki" sanaspäi, znamoičeb «tervasjogi»). Oli ripmatoman Suomenman palaks vll 1918−1940. Vozil 1939−1940 Tal'vsodan aigan žilo oli pandud mantazole. Suren sodan aigan se oli Suomenman kontrolin al (31. eloku 1941 — 11. kezaku 1944). Žilo sai lidnan statusad vn 1946 kül'mkus, uz' ristitišt tuli Nevondkundaližen Ühtištusen erazvuiččiš rajonoišpäi.
Mülütihe Piterihe Zelenogorskan rajonanke vl 1994. Vspäi 1997 Zelenogorsk om eriline municipaline lidnalaine ühtnik Piterin Kurortan rajonas.
Zelenogorsk šingotaze turizman da lebun edheotandoil, «Avtomatika»-tegimel (elektrotehnižed ohjanduzlaudad), sauvondmaterialiden pästandal lähižes tegimištzonas Rešetnikovo-žilonno (plastiktorved, raudbetontegesed).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase pidust' Suomen lahten randad.
Matkad Piterin Suomen päraudtestancijhasai om vižkümne kilometrad päivnouzmha-suvipäivnouzmha. Lähembaine lidn om Piterin regionan Sestroreck suvipäivnouzmha. Ühtennimine "Zelenogorsk"-raudtestancii radab lidnas, saudihe vl 1869 i udesnimitihe lidnanke ühtes.
Tobmuz.
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen nevondkundan ezimez'. Edeline ühtnikan pämez' om Boris Semenov (sügüz'ku 2016 — viluku 2022). Sijaližen Administracijan pämez' om Igor' Dolgih vn 2014 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 958 ristitud, vn 2021 — 15 613 ristitud. Kaik 15 136 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 206 eläjad vl 1970.
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,7 %, ukrainalaižed — 2,1 %, vaugedvenälaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 3,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma saudud lidnas: koume jumalanpertid i kaks' časounäd. Niiden ližaks Spasan Londuseližen Mel'kuvan jumalanpert' kaumžomas ei ole kaičenus. Lüteranine Sündun Toižetamižen jumalanpert' om saudud vll 1907−1908, se om udessündutadud i pühästadud tošti vl 2008. Baptizman «Toivon vest'»-jumalanpert' om avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid, kaks' keskškolad, sädamižen pert', čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Kolpino

Kolpino (, ) om Venäman lidn da municipaline ühtnik Piterin i sen Kolpinon rajonas suvipäivnouzmas. Vspäi 2011 om Venäman sodahoštusen lidnaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1722 kuti radnikslabad' pilindmellicanno sauvomha laivoid. Šingotihe laivansauvomižen tegimil. Sai lidnan statusad vl 1912. Vn 1918 9. päiväl semendkud Nevondkundaline tobmuz kävuti azegištod proletariatad vaste ezmäižen kerdan — ambui Ižoran tegimiden radnikoid, kudambad kävuiba sen tobmust vaste.
Kolpino šingotase Ižoran tegimil (energomašiništonsauvomine i suren diametran torved), metallan valamižtegimil (ezitegesed tegimišton äjiden sarakoiden täht), sauvondmaterialiden tegimil (savič, gipsmaterialad, lämuzizoläcii, sauvondpolimerad), söndtavaroiden edheotandoil, avtodetaliden pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Nevanveren alangištos, Ižor-jogen alajoksmusen randoil (, Nevan hura ližajogi). Matkad Piterin keskushesai om 35 km lodeheze. Leningradan agjan Tosnon rajonan Tel'manan lidn sijadase ani suvhe lidnaspäi.
Kolpino ühtenzoitase avtobusoil Piterin metrostancijoidenke da Piterin regionan lidnoidenke. «Piter — Moskv»-raudte läbitab lidnad.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 138 979 ristitud, rajonan koume nelländest. Kaik 144 901 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt oli 145 tuh. eläjid vll 1991−1992 i 149 156 eläjad vl 2020.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (uz', letihe vll 2003−2009), viž jumalanpertid i viž časounäd. Baptizman jumalanpert' i katoline časoun' oma avaitud mugažo.
Ižoran kolledž i Tegimišttehnologijoiden akademii oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Krasnoje Selo

Krasnoje Selo (, vepsäks «rusked/čoma žilo», ) om Venäman lidn Piterin röunoiš, sen suves. Se mülüb Krasnosel'skii-rajonha, otab sen suvipalad.
Istorii.
Petr I pani eländpunktan alust vl 1714 kuti "Pert'kulun Krasnoje"-žilo () sijadamha bumagfabrikad. 19. voz'sadal Krasnoje Selo oli Venäman imperijan sodavägiden kezaližeks päsijaduseks. Žilo sai lidnan statusad vl 1925.
Krasnoje Selo šingotase plastmassantegimel da karvanfabrikal. Edel 2003. vot bumagfabrik radoi mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ižoran ülüden kukhil. Nimetoi-järv da Dudergofk-jogi oma ülüden pohjanno.
Ühtennimine raudtestancii ühtenzoitab lidnad Baltijan päraudtestancijanke. Kaik om koume raudtestancijad, mugažo avtobusstancii om saudud. Lähembaine metro om Prospekt Veteranov-metrostancii.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahalugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 44 323 ristitud. Kaik 55 550 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 59 066 eläjad vl 2020 i om nügüd'.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: koume jumalanpertid i časoun'.
Krasnosel'skii-kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Lomonosov (lidn)

Lomonosov (, ) om Venäman lidn da meriport Piterin röunoiš. Vspäi 2011 om Venäman sodahoštusen lidnaks. Se mülüb Petrodvorecan rajonha, otab sen päivlaskmašt palad. Mugažo Leningradan agjan Lomonosovan rajonan ohjandusen aluzkundad sijadasoiš lidnas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1710 kuti "Menšikovan pert'kulu" lähiženke tahondanke. Vspäi 1727 sen nimi lähevenujanke žilonke oli Oranijenbaum (, , ), raudtestancijoiden nimed (Oranijenbaum I i Oranijenbaum II) oma mugoižed tähäsai. Žilo sai lidnan statusad vl 1780. Vl 1948 udesnimitihe lidnad nügüdläižikš Mihail Lomonosov-tedomehen kanzannimen mödhe.
Lomonosov-lidn šingotase ladimensauvomižel, raudten passažirvagonoiden südäimen tehmižel, sauvondmaterialiden edheotandoil (mecan ümbriradmine).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Suomen lahten suvirandal, Karast-jogensunno ().
Matkad Piterin keskuzpalhasai om koumekümne kilometrad päivnouzmha orhal. Lähembaižed lidnad oma Piterin regionan Petergof suvipäivnouzmha i Kronštadt pohjoižhe.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 42 505 ristitud, vn 2021 — 39 147 ristitud. Kaik 43 182 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 43 300 eläjad vl 1979 i 43 182 eläjad vl 2017, vajehtihe 42..43 tuh. eläjid röunoiš vll 2010−2020.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikoi-arhangelan päjumalanpert', seičeme jumalanpertid, kodijumalanpert' i koume časounäd. Niiden ližaks nell' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Sodamerilaivišton Lomonosovan merikolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline municipalitetan pämez' om Aleksandr Kornejev (viluku 2017 — reduku 2019).
Transport.
Kaks' raudteplatformad (Martiškino, Kronštadtan Kolonii) oma kahten raudtestancijan ližaks, ezilidnelektrojonused ühtenzoittas lidnad Baltijan päraudtestancijanke. Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Bronk-meriport () om saudud jüguiden täht, se radaškanzi vn 2015 lopus, Piterin Suren portan üks'jäine terminal suriden laivoiden täht (ujudas 13 metrhasai süvütte).
Lähembaine metro om Avtovo- da Kirovskii zavod-metrostancijad, avtobusad ühtenzoittas lidnad niidenke.
Pavlovsk (Piter)

Pavlovsk (, ) om Venäman lidn federacijan Piter-subjektan administrativižiden röunoiden südäimes. Se mülüb Puškinan rajonha.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1777 kuti "Pavlovskoje"-žilo (), konz Jekaterina II lahjoiči sidä mad ičeze poigale, tulijale Pavel-imperatorale. Žilo sai lidnan statusad vl 1796 "Pavlovsk"-nimenke. Vozil 1918−1944 lidnan nimi oli "Sluck" (Vera Sluckaja-revolücionernaižen kanzannimen mödhe).
Pavlovsk šingotase turizmal (pol'tošt millionad ristituid vodes), nahkgalanterejan fabrikal (sumkad da aksessuarad) i kahtel tipografijal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase subjektan i rajonan suves, Slavänk-jogen randoil, Nevan alangišton hural randpolel. Matkad Piterin rengazavtotehesai om läz vižtoštkümned kilometrad pohjoižhe. Pavlovsk röunatab Puškin-lidnanke lodehes. Pavlovskan puišt (kuz' nellikkilometrad) otab lidnan pohjoižpäivnouzmpol't.
"Pavlovsk"-raudtestancii sijadase Puškin-lidnan röunal. Raudtesarak om Pavlovskan jäl'ghe, i tulijad Piterišpäi jonused ajadas Suren Uz'lidnan vai Vitebskan raudteidme. Matkad Pavlovsk-raudtestancijaspäi Vitebskan päraudtestancijhasai om 25 km pohjoižhe.
Tobmuz.
Municipaližen ühtnikan pämez' om Pavlovsk-lidnan Municipaližen nevondkundan ezimez'. Lidnan Sijaližen administracijan pämez' om Alla Kozlova vn 2019 redukuspäi. Edeline administracijan pämez' om Mihail Sizrancev ("Михаил Сызранцев"), radoi edel vn 2019 redukud.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 087 ristitud. Kaik 16 792 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 tuhad eläjid vl 1935 i 24..25 tuhad eläjid vll 1979−1998 (25 500 rist. vl 1989), sid' vajehtihe lidnan röunoid.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma letud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert', nell' jumalanpertid i kaks' časounäd. Lüteranine pühäpert' om saudud.
Regionidenkeskeine reabilitacine keskuz (kolledž) personoiden täht kulemižen problemoidenke om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Petergof

Petergof (, — «Petran tanaz», ) om Venäman lidn Piterin röunoiš, sen suvipäivlaskmaižes Petrodvorecan rajonas. Opendusen znamasine keskuz, vspäi 2005 Petergof om tedolidnan statusanke, ezmäine mugoine Venämas.
Istorii.
Ende kaks' suomalašt küläd seižuiba neniš tahoiš — "Kuusoja" da "Pohjajoki"; mugažo "Papingondo"-külä oli ülüdel.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1710 kuti imperatoran lidnantagaine rezidencii. Žilo sai lidnan statusad vl 1762. Vspäi 1944 vhesai 1997 lidnan nimi oli Petrodvorec ().
Petergof šingotase turizmal, ladimensauvomižel (časuiden pästand) i metallfurnituran tehmižel, raudbetontegesiden pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Suomen lahten suvirandal da sen randpolel. Puištoiden ühthine pind om 8,19 nellikkilometrad.
Lähembaine lidn om Piterin regionan Lomonosov lodeheze. Matkad Piterin keskuzpalhasai om 29 km raudtedme.
Tobmuz.
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline municipalitetan pämez' om Svetlana Malik (reduku 2016 — reduku 2019). Petergof-lidnan Sijaližen administracijan pämez' om Tat'jana Jegorova vn 2019 tal'vkuspäi. Aleksandr Šifman radoi administracijan edeližen pämehen vn 2019 tal'vkuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 73 199 ristitud, vn 2021 — 80 814 ristitud. Kaik 80 662 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 83 800 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan nell'toštkümne pühäpertid oma saudud lidnas: phh. Pedroin da Pauloin päjumalanpert', kümne jumalanpertid i koume časounäd. Niiden ližaks kuz' jumalanpertid i časoun' ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 14 päivkodid, 11 keskškolad da gimnazijad, lapsiden sädamižen pert', kaks' muzikškolad (nomer 17, 22), pajatandan da muziciruindan «Kantorum»-škol, lapsiden da norišton «Petergof»-keskuz, kaks' olimpižen varan sportškolad (basketbol, hihtandvoibištelendad, ujund, dzüdo, hokkei). Krasnosel'skii-kolledž (Krasnoje Selo) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, edel vn 2022 elokud erigoittud Petrodvorecan kolledž radoi. Tedoinstitutad i Piterin valdkundaližen universitetan fakul'tetad ratas lidnan päivlaskmas. Sodameriakademijan N. Kuznecov-admiralan nimed openduzkeskuz (vhesai 2010 radioelektronikan sodameriinstitut A. Popovan nimed) i Raudtevägiden da sodaühtenzoitusiden sodainstitut (Materialiž-tehnižen varmitusen sodaakademijan A. Hrilövan nimed pala) oma avaitud lidnas, molembiden päaluzkundad sijadasoiš Piteriš.
Transport.
Universitet-raudteplatform om kahten raudtestancijan ližaks (Vanh Petergof da Uz' Petergof), ned ühtenzoittas lidnad Baltijan päraudtestancijanke (29 km matkad) da Lomonosov-lidnanke. Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes.
Lähembaine metro om Avtovo- da Kirovskii zavod-metrostancijad.
Sestroreck

Sestroreck (, — znamoičeb «čigičaiženjogi», — vepsän kirjamil «Süsterbek») om Venäman kurortlidn Piterin administrativižiš röunoiš. Se mülüb Kurortan rajonha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1643 kuti ročine torguindjarmank, om nimitadud jogen mödhe. Vspäi 1703 se om Venäman žilo.
Vl 1724 azegtegim zavodi radod. Vl 1735 metallurgine tegim avaižihe, se radaškanzi sijaližel raudkivendol. Vozil 1868 luja lämoipalo tegihe žilos. Žilo sai lidnan statusad vl 1925. Vozil 1918−1940 oli röunmas, valdkundröun Suomenmanke oli kahtes kilometras pohjoižhe lidnaspäi.
Sestroreck šingotase avtosauvomižel (Hönde:n tegim), leibäntegimel, «Salüt»-omblendfabrikal. Turizm da lebu oma populärižed täs, 13 sanatorijad da lebukodid oma avaitud, turistine baz radab, gol'fklub i jahtklub oma, koume adivpertid. Edel 2008. vot instrumentaline tegim radoi (specialine i instrument elektronižen sarakon täht, ratud diamantad; edel 1923. vot azegtegim), sid' sen tehmine oli sirtud Piterin Hebonlaht-territorijha Merenrandaižes rajonas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Suomen lahten pohjoižrandal i Sestroreckii Razliv-järven päivlaskmaižel randal. Leterand om madal, 50 metrhasai levette.
Matkad "Sestroreck"-raudtestancijaspäi Suomenman päraudtestancijhasai om koumekümne nell' kilometrad suvipäivnouzmha.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 37 248 ristitud, vn 2021 — 45 192 ristitud. Kaik 40 570 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma saudud lidnas: phh. Pedroin da Pauloin jumalanpert', ph. Ksenija Piterilaižen jumalanpert', viž časounäd. Niiden ližaks kaks' Spasan Toižetamižen jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Sestroreckan tehnologine kolledž Sergei Mosinan nimed om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen nevondkundan ezimez'. Edeline ühtnikan pämez' om Aleksandr Bel'skii (reduku 2014—).
Transport.
Kundaline transport om avtobusad (12 maršrutad) i ezilidnelektrojonused. Ühtennimine "Sestroreck"-raudtestancii da viž raudteplatformad seištas «Piter — Beloostrov»-raudtekeskustal.
Avtobusad ühtenzoittas lidnad Piterin metropolitenan seičemenke stancijanke i lähižidenke ezilidnoidenke.
Indii (himine element)

Indii ("In" — "indium" latinan kelel) om 49nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element vasttase Man kores koume kerdad paksumb mi hobed, indijan pala — 0,21 grammad tonnas, voib löuta sidä puhthas olendas.
Germanižed Ferdinand Raih- i Teodor Rihter-himikad avaižiba indijan vl 1863 spektroskopijal, erigoitiba puhtast metallad vodes sen jäl'ghe. Om nimitadud indigo-mujun jonon spektras tagut.
Fizižed ičendad.
Indii om tagokaz, lujas pehmed hobedaižvauged metall. Irdpol'ne nägu om cinkan pojav. Kändase üläveimeks 3,41 K lämudel.
Atommass — 114,818. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,31 g/sm³. Suladandlämuz — 429,75 K (156,6 C°). Kehundlämuz — 2345 K (2072 C°).
Londuseline indii kogoneb kahtes izotopaspäi: stabiline 113In (4,29 %) i β-vähänradioaktivine 115In (95,71 %, T½=4,4 × 1014 vot, kändase tinaks). Sen ližaks tetas 37 ratud radioaktivišt izotopad 97..112, 114, 116..135 atommassanke i niiden 47 izomärad. Kaikiš hätkemban 111In-izotopan pol'čihodamižen pord om 2,8 päivest, sid' 110In (T½=4,9 časud) i indii-109 (4,2 časud), mugažo 114m1In-izomär (T½=49,5 päivest), 115mIn-izomär (4,5 časud) i 113mIn-izomär (1,66 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomerad 100..102), β- i neitronižen (nomerad 127..134) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš kadmijaks vai tinaks, indii-112, -114 i 116 — molembikš, izotopad 100..102 — kadmijaks i hobedaks.
Himižed ičendad.
Indijan himižed ičendad koskudas lujas alüminijan da gallijan ičendoihe. Ei ole reakcijoid muglidenke. Muigotandmär oleleb +1 i +3, koumevalentižed ühtnendad oma kaikiš enamba seižujad. Metall palab siniženke leskusenke il'mas enamba 800 C° lämudel i sädab hapandust.
Samine da kävutand.
Sadas indijad cinkan kivendon ümbriradmiženke tobjimalaz. Kävutadas metallan enamba pol't tehmaha sensorekranid. Pätegijad vl 2016 — Kitai (290 tonnad) i Suvikorei (195 tonnad), arv — 240 US$ kilogrammas (2016).
Ei ole löutud indijan biologišt rolid.
Tin

Tin ("Sn" — "stannum" latinan kelel) om 50nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan päalagruppas, IVA), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harvahk Man kores, otab 10−4 % massan mödhe (47. sija). Ei voi löuta sidä puhthas olendas, no levitadud kassiterit-mineral (SnO2) kogoneb koumhesai nelländest tinaspäi. Toine stannin-mineral (Cu2FeSnS4) om harv i mülütab 27,5 % tinad. Luja znamoičend om olnu tinal ristitun civilizacijan istorijas kaiken. Tin om bronzan päkomponent, i sikš bronzaigan se oli olnu «strategižen» metallan.
Tin-metall paloiš om varuitoi, sen pölün i purun palaižed oma toksižed (voib kahthe grammhasai). Om morijoid tinan ühthendoiden keskes.
Fizižed ičendad.
Tin om kebn tagokaz hobedaižvauged postpäličmänendmetall. Tetas nell' allotropišt modifikacijad: α, β, γ i σ, kaks' jäl'gmäižed oma olmas korktan painuden al. Kändusen α (hahkalaz tin) → β (vauged tin) lämuz om +13,2 C°.
Atommass — 118,71. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,31 g/sm³. Suladandlämuz — 505,08 K (231,93 C°). Kehundlämuz — 2875 K (2602 C°).
Londuseline tin kogoneb kümnes stabiližes izotopaspäi (kaikiš suremb lugu elementoiden keskes): 112-atommassanke (0,96 % massan mödhe), 114 (0,66 %), 115 (0,35 %), 116 (14,30 %), 117 (7,61 %), 118 (24,03 %), 119 (8,58 %), 120 (32,85 %), 122 (4,72 %) i 124 (5,94 %). Tetas mugažo 31 ratud radioaktivišt izotopad 99..111, 113, 121, 123, 125..139 atommassanke, i voib olda olmas 33 izomärad. Kaikiš hätkemban 126Sn-izotopan pol'čihodamižen pord om 230 tuhad vozid, sid' 123Sn (T½=129,2 päivest) i tin-113 (115,1 päivest), mugažo 121m1Sn-izomär (T½= 44 vot), 119m1Sn-izomär (293,1 päivest) i 117m1Sn-izomär (13,76 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 100..103, 105), β- i neitronižen (nomer 133..136) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't. Izotopad 100..103 i 105 kändasoiš indijaks i kadmijaks, izotopad 104, 106..111, 113 — indijaks, izotopad 121, 123, 125..139 — antimonijaks (nomerad 133..136 — sen kahteks izotopaks, nomer 126 — kahteks izomäraks).
Himižed ičendad.
Muigotandmärad: +2, +4.
Honuzližel lämudel tin seižub il'mad i vet vaste sen-žo gruppan germanijan kartte. Mugoi inertižuz om hapandusiden olendan tagut metallan pindal järgeližiš arvoimižiš. Tinan muigotuz zavodiše il'mas +150 C° lämudel da sen korktemba:
 formula_1
Lämbitamižes tin reagiruib metallatomiden substancijoiden enambusenke. Sen aigan ühtnendad sädasoiš +4-muigotandmäranke, kudamb harakterine tinan täht enamba mi +2. Ozutesikš:
 formula_2
Metall suladase vähäkoncentriruidud muiktusiš (HCl, H2SO4):
 formula_3
Kävutand.
Ottas kävutamižhe metallad krepindaks i ühthesuladusiš tobjimalaz: pakuitez (mülüd, fol'g) sömtavaroiden täht, elektrotehnižed ühtištoitused, torved, pörutüged (babbit-ühthesuladuz), akkumulätoriden anodad, tarbhaine ližaduz titanan i cirkonijan ühthesuladusiš.
Tinan disul'fid (SnS2) kävutase imitirujiš kuldad mujuiš («potal'»).
Antimonii

Antimonii ("Sb" — "stibium" latinan kelel) om 51nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan päalagruppas, VA), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Antimonii om tutab ristituile amu lujas. Tehtihe astjoid Päivnouzmmas viž tuhad vozid tagaz, mujutadihe kül'mid antimonitan (Sb2S3) tuhkal Amuižes Egiptas 19. voz'sadaspäi EME. Nimi om sündnu elementan arabižes "athimar"-nimitusespäi ezimeletaden, "antimonium"-sana ozutaškanzi araban medicinižiden purtkiden kändusiš vll 1050−1100.
Element om harv londuses, 0,2..0,5 grammad tonnas. Ei voi löuta antimonijad puhthas olendas, no sen ühtnendad oma enamba mi sadas mineraloiden keskes.
Fizižed ičendad.
Puhtaz antimonii om hoštai metalloid (pol'metall) siniženke ližamujunke. Antimonijal om mugažo metalloiden ičendoid. Tetas nell' metallišt allotropišt modifikacijad erazvuiččil painuzil i koume amorfišt (poukahtuzsubstancii, must i pakuine).
Atommass — 121,760. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,697 g/sm³. Suladandlämuz — 903,78 K (630,63 C°). Kehundlämuz — 1908 K (1635 C°).
Londuseline antimonii kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 121Sb (57,36 %) i 123Sb (42,64 %). Sen ližaks, 35 ratud radioaktivišt izotopad oma olmas 103..120, 122, 124..139 atommassanke, i niiden 29 izomärad. Kaikiš hätkemb om 125Sb-izotop 2,76 vot pol'čihodamižen pordonke, sid' 124Sb (T½=60,2 päivest) i antimonii-126 (12,35 päivest), mugažo 120m1Sb-izomär (T½=5,76 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas α-, β- i protonižen (nomer 104), β- i protonižen (nomerad 105 i 108), β- i neitronižen (nomerad 135..138) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš tinaks vai telluraks, izotop 122 — molembikš, izotopad 104, 105 i 108 — tinaks i indijaks.
Kävutand.
Nügüd'aigan ottas kävutamižhe antimonijad elektronikas (diodad, infrarusttad andimed, pol'veimiden legiruind) i pörutügiden tehmižes (babbit — tinan vai hahktinan ühthesuladuz antimonijanke da vas'kenke päpaloin). Tehtas ühthesuladusid hahktinanke, kabeliden korid, ambundazegid, trassirujid pul'kid.
Vl 2010 pästtihe antimonijan 196,5 tuhad tonnoid, sidä kesken 39,5 tuhad tonnoid reciklingan rezul'tataks. Pätegii — Kitai (koume nelländest), toižed sured tegijad (koume..nell' procentad) oma Venäma (Saha Tazovaldkund), Mjanmar, Kanad, Tadžikistan, Bolivii.
Tellur

Tellur ("Te" — "tellurium" latinan kelel) om 52nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan päalagruppas, VIA), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om lujas harv Man kores, 0,01 grammad tonnas, no voib löuta sidä puhthas olendas (ičesündui tellur) i enamba mi sadas mineraloiden keskes. Vl 1798 avstrine Martin Genrih Klaprot-himik sai puhtast tellurad ezmäižen kerdan da avaiži sen ičendoid.
Tellur da kaik sen ühtnendad oma morijad!
Fizižed ičendad.
Puhtaz tellur om räbed hobedaižvauged metalloid (pol'metall) lujanke metallhoštanke. Diamagnetik i pol'veim. Kristalline segluz om geksagonaline.
Atommass — 127,60. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,24 g/sm³. Suladandlämuz — 722,66 K (449,51 C°). Kehundlämuz — 1261 K (988 C°).
Londuseline tellur kogoneb kahesas izotopaspäi, niišpäi kuz' oma stabiližed, atommassoidenke: 120 (0,09 %), 122 (2,55 %), 123 (0,89 %), 124 (4,74 %), 125 (7,07 %), 126 (18,84 %), i kaks' oma vähäradioaktivižed: 128Te (31,74 %, T½=2,2 × 1024 vot, kaikiš hätkemb löutud pord radionuklidoiden keskes, kändase ksenonaks) i 130Te (34,08 %, T½ — 8,2 × 1020 vot, kändase ksenonaks). Tetas 30 ratud radioaktivišt izotopad 105..119, 121, 127, 129, 131..142 atommassanke, sen ližaks 17 izomärad om olmas. Niiden kesken kaikiš hätkembad oma koume izomärad: 121mTe-izomär 154 päiväd pol'čihodamižen pordonke, 123mTe (T½=119 päiväd) i 127mTe (T½=109 päiväd). Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 121Te (T½=19,16 päivest), 118Te (kuz' päivest) i 132Te (3,2 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas α-čihodamižen kal't täuzin (nomerad 104..106, kaikiš kebnemb mugoi element), α- i β- (nomer 107), α-, β- i protonižen (nomerad 108, 109), β- i protonižen (nomerad 110 i 111), β- i neitronižen (nomerad 136..141) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš antimonijaks vai jodaks, izotopad 104..106 — tinaks, izotopad 107, 110 i 111 — tinaks i antimonijaks, izotopad 108 i 109 — tinaks, antimonijaks i indijaks.
Himižed ičendad.
Element om aktivine himižešti vaiše keskmäras. Muigotandmärad: +6, +4, +2, −2. Telluran tuhk muigotub il'mas honuzližel lämudel TeO2-hapandusen sädandanke, huldutamižel il'mas palab i jätab sidä-žo hapandust. Reagiruib vedenke 100 C° lämudel.
Metalloid segoib muglihe, rik- i azotmuiktusihe. Reakcii koncentriruidud rikmuiktusenke:
 formula_1
Sädab vällid muiktusid: tellurvezinikmuiktuz (H2Te), telluraižmuiktuz (H2TeO3) i tellurmuiktuz (H6TeO6). Tellural om reakcijoid galogenidenke i metalloidenke.
Jod

Jod ("I" — "iodum" latinan kelel, amuižgrekan kelen ἰώδης-sanaspäi "iodes" «zolotuhheinän mujun polhe», «ruskedsinine») om 53nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan päalagruppas, VIIA), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Jod om harv londuses, no voib löuta sidä kaikjal. Elementan pala Man kores — 0,46 grammad tonnas, merivedes — 20..30 mg tonnas. Ičesündui jod putub vaiše Italijas. Francine Bernar Kurtua-himik avaiži jodan merišoll'oiden tuhkas vl 1811.
Nece om aktivine himižešti galogen. Jodan molekul om kaks'atomine — sen formul om I2.
Jod om tarbhaine mikroelement ristitun hibjan täht, no luja morim suriš lugumäriš. Surmaline doz om koume grammad. Erased merišoll'od kogotas jodad ühthe procenthasai.
Fizižed ičendad.
Normaližiš arvoimižiš puhtaz jod om olmas muzahahkoikš kristallikš ruskedsiniženke metallhoštanke. Diamagnetik. Kristalline segluz om ortorombine. Jod tegeb ruskedsiništ purud (kändase gazaks), i sil luja harakterine paha haju om.
Atommass — 126,90447. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 4,93 g/sm³. Suladandlämuz — 386,85 K (113,7 C°). Kehundlämuz — 457,4 K (184,3 C°).
Londuseline jod kogoneb üks'jäižes stabiližes 127I izotopaspäi. Tetas 36 ratud radioaktivišt izotopad 108..126, 128..144 atommassanke, i 13 izomärad. Kaikiš hätkemb om 129I-izotop 15,7 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, sid' 125I (T½=59,4 päivest) i 126I (12,93 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 126mI (T½=1,4 časud) i 120m2I (53 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas α- i β-čihodamižen kal't (nomerad 111, 113), α-, β- i protonižen (nomerad 108..110, 112), β- i protonižen (nomer 114), β- i neitronižen (nomerad 137..142) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš telluraks vai ksenonaks, izotopad 108, 109, 111, 113 — telluraks i antimonijaks, izotopad 110, 112 i 114 — telluraks, antimonijaks i tinaks.
Himižed ičendad.
Jod om aktivine himižikš, no penembas märas mi hlor i brom. Muigotandmärad: −1, 0, +1, +3, +5, +7.
Sädab nenid muiktusid: jodvezinikmuiktuz (jodvezinikan HI vezisegoitez), gipojodmuiktuz (HIO), jodakaz muiktuz (HIO2), jodine muiktuz (HIO3), jodmuiktuz (HIO4).
Tetab kvalitativine reakcii jodan olendan ecmižen täht om sen ičekeskentehmine trahmalanke, sen aigan sinine mujutand kaclese jodühtnendan sädandan tagut. Se reakcii om avaitud vl 1814 Žan-Žak Kolen- i Anri-Fransua Gotje de Klobri-tedomehil.
 &lt;chem&gt;Hg + I2 -&gt; HgI2&lt;/chem&gt;
 &lt;chem&gt;H2 + I2 &lt;=&gt; 2 HI ^&lt;/chem&gt;
Segoiden vedes jod reagiruib senke paloin:
 &lt;chem&gt;I2 + H2O -&gt; HI + HIO&lt;/chem&gt;, p"K"c = 15,99.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe pidatimiš i medicinas dezinfektoraks i tervehtamha rindhankatusenvuittušt raugud. Jodan purud ozutadas sormiden jäl'gid pindoil. Kävutadas tehmaha displeid nozolil kristallil.
Sadas kivivoin burauduzvezišpäi tobjimalaz. Mugažo Čili i Japonii sadas mineraloišpäi (lautarit, jodobromit — mail'man varoiden 99 % sijadase niiš maiš) i merišoll'oišpäi.
Ksenon

Ksenon ("Xe" — "xenon" latinan kelel) om 54nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses. Anglijalaižed himikad Uil'jam Ramzei i Moris Travers avaižiba ksenonan vl 1898 spektroskopijan abul kriptonan ližasegoituseks — il'man palaks (0,86 × 10−5 pala). Nimitihe -sanan mödhe "ksenos" «veraz».
Ksenonal ei ole nimittušt biologišt rolid. Gazan ingaläcii om tazostadud dopingha.
Fizižed ičendad.
Ksenon om inertine üks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta. Vauvhatub lasketuses ruskedsinižel mujul.
Atommass — 131,293. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, 0 C°) — 0,005894 g/sm³; (nozolas olendas, −109 C°) — 2,942 g/sm³. Suladandlämuz — 161,4 K (−111,75 C°). Kehundlämuz — 165,05 K (−108,1 C°).
Londuseline ksenon kogoneb ühesas londuseližes izotopaspäi (kahtenz' element tinan jäl'ghe niiden lugul), niišpäi seičeme stabilišt i kaks' vähäradioaktivišt, atommassan mödhe: 124 (0,09 %, T½=1,8·1022 vot, kändase telluraks), 126 (0,09 %), 128 (1,91 %), 129 (26,4 %), 130 (4,07 %), 131 (21,23 %), 132 (26,91 %), 134 (10,44 %), 136 (8,86 %, T½=2,165·1021 vot, kändase barijaks). Niiden ližaks, tetas 29 ratud radioaktivišt izotopad 110..123, 125, 127, 133, 135, 137..147 atommassanke, i 12 südäitukušt izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad izotopad oma 127Xe 36,35 päivest pol'čihodamižen pordonke, 133Xe (T½=5,25 päivest) i 122Xe (20,1 časud). Kaikiš hätkembad izomärad oma 131mXe (T½=11,84 päivest), 129mXe (8,88 päivest) i 133mXe (2,19 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas α-čihodamižen kal't (nomerad 108, 109), α- i β-čihodamižen kal't (nomerad 110..112), α-, β- i protonižen (nomerad 113, 115), β- i protonižen (nomer 117), β- i neitronižen (nomerad 141, 142, 144, 147) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš jodaks vai cezijaks, izotopad 108 i 109 — telluraks, izotopad 110..112, 117 — telluraks i jodaks, izotopad 113 i 115 — telluraks, jodaks i antimonijaks.
Kävutand.
Ottas ksenonad kävutamižhe medicinas kuti narkoz, radioizotopoid — diagnostikas. Kävutadas elektrolampoiden gazaks. Ksenon om elektroreaktivižen likutimen radsubstancijaks. Ottas nozolad ksenonad lazeriden radümbrištoks.