Saudan Arabii

Saudan Arabii ( "as-Suʿūdiyya", "as-Suudijja"), täuz' oficialine nimituz — Saudan Arabijan Kunigahuz ( "al-Mamlaka al-ʿArabiyya as-Suʿūdiyya", vepsän transkripcii: "al'-Mamläka al'-Arabijja as-Suudijja"), om kaikiš järedamb valdkund Arabijan pol'sarel. Se sijadase Suvipäivlaskmpol'žen Azijan territorijal. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Rijad.
Saudan Arabii om araban kahtenz' valdkund ičeze ristitišton lugun mödhe (Alžiran jäl'ghe).
Istorii.
Osmanan imperii valdoiči Arabijan pol'sarel 16. voz'sadaspäi, no sen tobmuden vald oli väll' erasti, i arabad napriba tehta ičeze valdkundad. Ezmäižed saudan valdkundad oliba Dirjijan emirat (vll 1744−1817) i Nedžd-emirat (vll 1824−1891). Abdul-Aziz ibn Abdurrahman Al' Saud sauvoi koumant saudan valdkundad koumekümne vot. Vn 1932 23. päiväl sügüz'kud nügüdläižen valdkundan aluz om pandud kut Nedžd- i Hidžaz-regionoiden ühtmuz, Abdul-Aziz kändihe sen kunigahaks.
Vn 1938 keväz'kus löutihe kivivoin sur'kuluid varoid valdkundan territorijal, no niiden otand kävutamižhe zavodihe vaiše vl 1946 Toižen mail'man sodan tagut. Vodele 1949 hüvin lattüd kivivoin samižen industrii radoi jo Saudan Arabijas. Kivivoi kändihe valdkundan elokahusen da korktan aigan purtkeks. Toižen mail'man sodan aigan kunigahuz oli neitraline, no vl 1941 Saudan Arabii lopi diplomatižid kesksidoid Germanijanke, vl 1942 — Italijanke, i vl 1943 Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad leviganziba käskusen lend-lizas väged Saudan Arabijha. Lopuks, vn 1945 uhokus kunigahuz tedoti sodas Germanijad vaste, no saudan sodaväged ei ühtnend realižihe sodategendoihe. Koumanz' kunigaz oli Feisal ibn Abdul-Aziz Al' Saud (1964−1975), hän tegi surt tondad valdkundan šingoteshe. Feisalan tobmuden aigan kivivoin samižen mülü ližadui severt-se kerdoid, se laski vedada socialižiden reformiden rived i säta nügüd'aigašt infrastrukturad.
Saudan Arabijan päkäskuz om Koran, sid' Sunn i valdkundan Konstitucii. Valdkundan ezmäine Konstitucii oli väges vspäi 1926. Nügüdläine kahtenz' lugul Konstitucii ( "Al Nizam Al Asasi lil Hukm") om vahvištadud kunigahal da om publikoitud vn 1992 31. päiväl vilukud, se om väges voziden 1993, 2003, 2005, 2007 i 2013 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Saudan Arabii röunatab Iordanijanke (röunan piduz — 731 km), Irananke (811 km) da Kuveitanke (221 km) pohjoižes, Kataranke (87 km) da Araban Ühtenzoittud Emiratoidenke (457 km) päivnouzmas, Omananke suvipäivnouzmas (658 km) da Jemenanke suves (1307 km). Ühthine röunoiden piduz om 4272 km. Saudan Arabijan randad lainištab Persijan laht pohjoižpäivnouzmas da Rusked meri päivlaskmas. Ühthine randanpird — 2640 km.
Mäged oma man päivlaskmal, letkesižed rahvahatomad mad oma valdkundan päivnouzmpolel. Kaikiš korktemb čokkoim om Džabal' Savd-mägi (3133 m). Kaikiš madalamb om valdmeren tazopind. Ei ole surid kaikenaigaižid jogid, no om äi ojandehid. Ei ole olmas mecoid. Maižandusele sättujan territorijan pind om 1,8 %.
Klimat om lujas kuiv, päivoikaz da räk letetazangišton päiči korktoiš mägiš. Ani ei florad äjiš sijiš, no om äi živatoiden erikoid. Kel'dtahod ottas territorijan kaht videndest.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz i metallad (raudkivend, vas'k, kuld).
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine islamine absolütine monarhii. Valdkundan pämez' om kunigaz ( "m’alik"). Kaik koume tobmuden sarakod alištudas hänele. Kunigaz paneb kaikid niiden ülembaižiden organoiden ühtnijoid radnikusele. Nügüdläine kunigaz om Salman ibn Abdul-Aziz vn 2015 vilukun 23. päiväspäi, hän-žo tegeb päministraks. Radonoigendai tobmuz om Ministriden Nevondkund (ministrišt) sen ezimehenke. Kaik ministrad oma kunigahan heimolaižed. Vaiše kunigahale sab vahvištada valdkundan käskusid i vaiše islaman šariatan da Koranan ramuziš.
Käskusenandai tobmuz om Konsul'tativine Nevondkund ( "Medžlis aš Šura al' Saudii", parlamentan sijas) 150 ühtnijanke, kunigaz paneb kaikid heid radsijihe nelläks vodeks, vspäi 2011 naižile pidab otta koumekümne sijad nevondkundas.
Käskuzkundaline tobmuz om religiozižiden käskuzkundoiden sistem šariatanke oiktusiden aluseks. Sen pä om Ülembaine käskuzkundaline nevondkund (kaks'toštkümne ristitud).
Municipaližen tobmuden aluzkundoiden ühtnijoiden valičendad oma vspäi 2005 i oleldas kerdan nelläs-kudes vodes, järgenduseližed valičendad oliba vn 2015 12. päiväl tal'vkud.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Saudan Arabijan administrativiž-territorialine jagand."
Administrativiž-territorialižikš Saudan Arabii jagase koumetoštkümneks agjaks (vai provincijaks, "almnat aladarih"). Agjad alajagasoiš agjan pälidnoiden municipalitetoikš (aminah:oikš) i 118 muhafaz:aks.
Eläjad.
Saudan Arabijas elädas arabialaižed (saudalaižed). Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 29,994,272 ristitud, sidä kesken läz 5,6 mln. verazmaižid radnikoid. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe: arabialaižed — 90 %, afrikalaižed i azijalaižed — 10 %. Vl 2019 immigrantad otiba 38 % ristitištos.
Uskondan mödhe (2012): islamanuskojad (oficialine religii, rahvahanikad oma sunnitad 85..90 % i šijitad 10..15 %) i toižed uskojad (sidä kesken ortodoksižed hristanuskojad, protestantad, riman katolikad, judaistad, induistad, buddistad i sikhad).
Saudan Arabijan lidnad-millionerad (2013): Rijad (pälidn), Džidd, Mekk, Medin, Dammam, Taif. Ristitišton viž kudendest eläb lidnoiš.
Ižanduz.
Saudan Arabii om šingotai elokaz industrialine valdkund korktoidenke sal'hidenke irdpolespäi. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 1,1 trln. US$ ekvivalentas (19. sija mail'mas; US$32,881 ühtele hengele, 35. sija) vai 2,11 trln. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (18. sija; US$63,118 ühtele hengele, 25. sija). Valdkundmaksoiden koveritoi sistem (zakät i nalog ližoihe), holitišiden sferan diversifikacii vižvoččen planan mödhe ("Saudi Vision 2030") harakterizuidas valdkundan ižandust. Ristitišton korged keskmäine opendusenmär i šingotez, madal valdkundaline velg (KSP:n nelländesen surtte vl 2024) ližatas ekonomikale seižundmahtod. Maižandusen šingotez om röunatud londusen arvoimižil, se ižanduz baziruiše finikoiden eksportal, villän kal'hel kazvatusel, živatvodindal (lambhad, kozad, verblüdad, lehmäd), matarhoiden kävutandal lähižiš verhiš maiš. Industrijan päsarakod oma kivivoin samine da ümbriradmine, himine i kivivoihimine (gazoiden, heretusiden i plastmassan pästand), elektroenergetik i reskan veden samine, cementan da metalloiden tehmine, sauvond, turizm (pühämatkajad). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz 2,6 %, tegimišt 44,2 %, holitišiden sfer 53,2 %. Radnikoiden järgenduz sektoroidme vl 2005: maižanduz 6,7 %, tegimišt 21,4 %, holitišiden sfer 71,9 %.
Saudan Arabii tegeb kivivoin üht kaikiš surembiš eksportoišpäi mail'mas. Kivivoi da sen produktad ottas ühesad kümnendest valdkundan eksportas. Toine eksport om londuseline gaz i himižen tegimišton produkcii (polimerad, alkogolid tegimišton täht). Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, likkuimed, himižed substancijad, pakuidud zelläd, tekstil', radioogendai ladimišt da telefonad. Vl 2023 eksport ületi importad enamba mi nelländeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2023) oma Kitai (Saudan Arabijan eksportan 21,5 % i importan 21,3 %), Indii (eksportan 11,6 % i importan 5,7 %), AÜV (eksportan 5,5 % i importan 7,3 %), Japonii (eksportan 11,6 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (importan 7,6 %).