Monako

Monako ( [mɔnako], monakon dialekt: "Mùnegu" [ˈmuneɡu]) vai Monakon Ruhtinazkund (, monakon dialektal: "Prinçipatu de Mùnegu"), om pen' lidn-valdkund Evropan suves, Keskmeren randal. Sen pälidn om ühtennimine Monako-lidn.
Istorii.
Vl 1297 Monakon alusenpanii-kund — Grimal'din Kodi — tedištoiti ičeze ripmatomudes.
Ezmäine Konstitucii () oli vl 1911. Jäl'gmäine koumanz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 1962 17. päiväl tal'vkud, se om väges vn 2002 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Monako sijadase Keskmeren pohjoižel randal, kaks'kümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha francižes Nicc-lidnaspäi. Ruhtinazkundan röun Francijanke om 4,4 km pitte. Randanpird om 4,1 km.
Monakon pind märičese nellikmetril (2 023 194 m² — ühtes udes elänzoittud 11ndenke Le Portje-rajonanke) da ližadub meren kuivatoitmižel.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Mont Ažel'-mägen paute, 163 m valdmeren pindan päl (sen mägen korktuz om 1148 m Francijan territorijal).
Klimat om Keskmeren, lämänke tal'venke, keza oleskeleb kuivan lämän. Oleleb koume sadad päivoikahid päivid vodes. Voden keskmäine lämuz om +16,3 C°, heinkun da elokun +26 C°, tal'vkun da uhokun +8 C°.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine konstitucine parlamentine monarhii. Valdkundan pämez' om Al'ber II-ruhtinaz (vspäi 2005). Sen tobmuz om absolütine.
Ruhtinaz da parlament jagadas käskusenandajad tobmut. Monakon üks'kodine parlament om Nacionaline Nevondkund (), se om olmas vspäi 2002. Parlament kogoneb 24 deputatad-ühtnijad, rahvaz valičeb heid videks vodeks.
Radonoigendajan tobmuden pämez' om valdkundaline ministr (, monakon dialekt: "Ministru de Statu"), Francijan rahvahanik. Ruhtinaz paneb händast radnikusele koumeks vodeks Francijan ohjastusen nevondan mödhe. Monakon ohjastuses (Valdkundaline Nevondkund) om nell' ristitud.
Käskuzkundaližen tobmuden pämez' om ruhtinaz.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2023 5. päiväl uhokud. Izabel' Berro tegeb valdkundaližen ministran velgusidme vn 2025 vilukun 17. päiväspäi. Edeližed valdkundaližed ministrad oma Didje Gijom (2. sügüz'ku 2024 — 17. viluku 2025, koli sil-žo datal), Pjer Dartu (1. sügüz'ku 2020 — 2. sügüz'ku 2024), Serž Tel' (1. uhoku 2016 — 1. sügüz'ku 2020).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Monakon administrativiž-territorialine jagand."
Nügüd'aigaine Monako om üks'jäižeks kundaks vaiše (), no edel 1917. vot koume kundad oli olmas. Lidnan da ruhtinazkundan röunad oma ühtejiččed. Sihe kacmata, niiden ohjandused oma erazvuiččed. Monako-valdkund jagase kümneks rajonaks (), ned alajagasoiš lidnfartaloikš (kaik om 178 fartalad, franc. "îlot").
Eläjad.
Vl 2011 valdkundan eläjiden lugu oli 36 371 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2016): monakolaižed — 32,1 %, francijalaižed — 19,9 %, italijalaižed — 15,3 %, britanijalaižed — 5,0 %, bel'gijalaižed — 2,3 %, šveicarijalaižed — 2,0 %, saksalaižed — 1,9 %, venänikad — 1,8 %, amerikalaižed — 1,1 %, alamalaižed — 1,1 %, marokolaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 16,5 %.
Uskondan mödhe: riman katolikad (oficialine religii) — 90 %, toižed uskojad i religijatomad — 10 %.
Monakon ühtištadud lidnad: Monako i Monte Karlo.
Ižanduz.
Monakos om kaikiš suremb mail'mas vozne kogosüdäiprodukt ühthe henghe — 169,694 US$ (vl 2011).
Monakon elektroverkod da muitad oma ühtenzoittud Francijanke. Päsarakod — bankad, kazinod, turizm. Ajeltas radmaha Monakhosai enamba ristituid, mi eläb (48 tuhad radnikoid-verazmalaižid, Italijaspäi i Francijaspäi).
Valdkundan monopolii levigandeb tabakha da počtha sen markoidenke.