tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Viru

Viru ( [ˈʋɤru], , ; edel 1917 vot) om lidn da transporttesol'm Estinman suvipäivnouzmas. Om Virun makundan administrativižen keskusen.
Istorii.
Edeline Kirumpää-lidneihut mainitaškanzihe vspäi 1322. Se kaiči Derptan arhijereikundan röunad i oli pandud mantazole suriden susedvaldkundoiden äiluguižiden sodoiden rezul'tataks. Nügüd' se om pen' eländpunkt ani pohjoižhe lidnaspäi.
Verro-usadib mainitase ezmäižen kerdan vl 1590. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Lifländijan jenaralgubernatoran käskön mödhe vn 1784 elokun 21. päiväspäi kuti uden makundan lidn-keskuz usadiban sijas. Saudihe pertištod vn 1785 planan mödhe. Vn 1793 pühäpert' om letud Jekaterina II-imperatornaižen aburahoišpäi, nimitihe hänen oiktastuseks.
Viru šingotase mecan ümbriradmižen, meblin i turizman edheotandoil, maižanduzrajonan keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan keskuzpalan pohjoižes. Tamul-järv ( 69 m ü.m.t., 2,3 km²) om lidnan päivlaskmas. Vagul-järv (est.: "Vagula" 6 km²) sijadase sen taga, Vihandu-jogi (est.: "Võhandu jõgi" 162 km pitte) lähteb sišpäi i om lidnan lodehližeks röunaks. Koreli-oja läbitab lidnan keskuzpalad. Matkad Tallidnhasai om 221 km lodeheze orhal, 253 km avtotedme vai raudtedme. «Petseri — Valg»-raudtekeskust läbitab lidnan suvipalad.
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 667 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 17 496 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2011): estilaižed — 91,98%, venänikad — 6,35%, ukrainalaižed — 0,51%, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 1,16%.
Näzepetrovsk

Näzepetrovsk (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan lodehes. Se om Näzepetrovskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1744−1749 kuti žilo sauvomha da holitamha Näze-Petrovskii-raudantegint sijaližel torhudel. Nimitihe Näz'-jogen i tegimen Pötr Osokin-alusenpanijan mödhe. Tegim oli muretud Venäman rahvahanikoiden sodan aigan, udessaudihe vodele 1929. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1944 27. päiväl kezakud.
Näzepetrovsk šingotase valamižmehanižel tegimel (čuhunduzlibutimiden TDK- i SMK-torguindmarkad), mecan ümbriradmižen edheotandoil, Jekaterinburgan vedenamundusen pompstancijoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Näz'-jogen ( 59 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein) lanktendan sijas Ufanjogehe, 330 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Näzepetrovskan vezivaradim (24 km²) Ufanjogel levineb päivnouzmas lidnaspäi.
Matkad Čeläbinskhasai om 151 km suvipäivnouzmha orhal, 219 km avtotedme vai 250 km raudtedme. Lähembaine lidn om Üläufalei 39 km päivnouzmha orhal vai 45 km avtotel.
«Üläufalei — Mihailovsk»-avtotekeskust läbitab lidnan pohjošt. «Alasergid — Zlatoust»-raudtekeskust om lidnan suviröunaks. "Näzepetrovskai"-raudtestancii () om olmas vspäi 1915, se radab vaiše jüguiden täht vn 2012 sügüz'kuspäi.
Tobmuz.
Kaik koume žilod mülüdas lidnankundha Näzepetrovskan ližaks, niiden ühthine ristitišt oli 33 eläjad vl 2010. Lidnankundan pind — 1122,43 km².
Edeline lidnankundan pämez' om Aleksandr Korostelev (2008 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 451 ristitud, lidnankundan — 12 484 ristitud, rajonan viž seičemendest, vn 2021 lidnan — 10 379 ristitud. Kaik 11 752 ristitud elihe lidnas i 11 785 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 22 tuhad eläjid vll 1959−1967 (22 497 rist. vl 1959).
Rahvahad (2010): venälaižed — 85,2 %, totarlaižed — 7,1 %, baškiralaižed — 6,2 %, toižed rahvahad — 1,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan phh. Pedroin da Pauloin jumalanpert' om kaičenus lidnas, pühäpert' om saudud vll 1853−1866.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškol. Kaslin tegimištoliž-gumanitarižen tehnikuman Näzepetrovskan filial om professionaližen opendusen aluzkundaks.
Löcunsil'm

Löcunsil'm () om heinäsine äivozne kazmuz Saviheinižed-sugukundaspäi. Se om Marumenc-heimon tipine erik.
Leviganduz.
Kazmuz libub Keskuzevropan päivnouzmaižes palaspäi, kazvab Al'piden pautkil 2309 m ü.m.t. korktushesai. Eläb Päivnouzmaižes Evropas, Baltijan meren maiš (päiči Skandinavijan pohjoižes) i Kavkazal, om introduciruidud erikoks Evropan päivlaskmas i Pohjoižamerikas.
Ümbrikirjutand.
Löcunsil'm om kauged kobramujegel. Seikh sarakoičese, 20..100 sm kortte. Lehtesed oma kaidad, 5..12 sm pitte i läz 1 sm levette. Alahaižed lehtesed oma varzil, ülähän išttas seikhel.
Änikod oma ruskedsinižed löustkikahas änikuses. Kaik viž äniklehtest i viž pölükäd om änikos. Kazmuz änikoičeb semendkus-elokus, andab ploduid kezakuspäi. Plodud oma hahkad pähkmuded, niiden form om munanvuitte.
Kävutand.
Sädab äi nektarad mezjäižiden täht. Kävutadas löcunsil'man änikoid čomitandmujun tehmižes. Ottas kävutamižhe travijoid jurid rahvahaližes medicinas kuti rökunsül'gii i palatusenvastaine abutuz.
Kus (lidn)

Kus (, ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan lodehes. Se om Kusan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1940).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1778 kuti žilo sauvomha da holitamha Kusan raudantegint. Nimitihe Kus-jogen mödhe ( 59 km pitte). Šingotihe kaugedraudan čomamahtoližel valamižel 19. voz'sadan aigan. Kätihe "Kusinskii Tegim"-radnikžiloks vn 1928 28. päiväl elokud, se sai lidnan statusad vn 1943 8. päiväl vilukud.
Kus-lidn šingotase valamižmašinansauvomižen tegimel (katilmašiništ), mecan ümbriradmižen mašiništon tegimel, henoiden diamantoiden ümbriradmižel, sömtegimištol (lihaproduktad, olud).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Kus-jogen lanktendan sijas Ai-jogehe oiktalpäi (, Kaman hurapol'ne bassein), 352 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Čeläbinskhasai om 126 km päivnouzmha orhal, 178 km avtotedme vai 220 km raudtedme. Lähembaine lidn om Zlatoust 24 km suvipäivnouzmha orhal, 31 km avtotel vai 70 km raudtel. "Kus"-raudtestancii () om saudud lidnan lodehes, edel 2012. vot se radoi passažiroiden-ki täht.
Voden keskmäine lämuz om +2,6 C°. Il'man vozne keskmäine relätivine nepsuz om 64,8 %.
Tobmuz.
Kaik koume žilod mülüdas lidnankundha Kusan ližaks, niiden ühthine ristitišt oli 87 eläjad vl 2010.
Edeline lidnankundan pämez' om Valerii Vasenöv (kül'mku 2015 — tal'vku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 792 ristitud, lidnankundan — 18 879 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 17 136 eläjad. Kaik 17 368 ristitud elihe lidnas i 17 436 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 21..22 tuhad eläjid vll 1959−1998 (22 800 rist. vl 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 86,9 %, baškiralaižed — 7,7 %, totarlaižed — 3,8 %, toižed rahvahad — 1,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud da avaitud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpert' (1882) i puine časoun' purtkenno (2022). Niiden ližaks koume jumalanpertid i časoun' ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen lähembaižed aluzkundad ratas Zlatoustas.
Kartali

Kartali (, , ) om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Čeläbinskan agjan suves. Se om Kartalin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vll 1914−1915 kuti žilo udenno Kartali-stancijanno «Troick — Orsk»-raudtekeskustan sauvomižen aigan. Nimitihe jogen mödhe. Aigan mändes Kartali ühtenzoiti žiloid kivihilen kaivuzidenno i kozakoiden Poltavk-žilod (aluz 1843 kuti Poltavskii). Kartali-žilo sai lidnan statusad vn 1944 17. päiväl sulakud. Vll 1964−2005 raketdivizii seižui lidnanvuiččes Lokomotivnii-žilos koume kilometrad lidnaspäi, se žilo om erine lidnümbrik (ei ole SATÜ:n statusad vspäi 2017) i ei mülü rajonha.
Kartali šingotase raudten edheotandoil, šebnän samižel, sömtegimištol (villänpurnud, leibän produktoiden pästand). Om maižanduzrajonan keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Karataliajat-jogen oiktal randal päpaloin ( 175 km pitte, Tobolan hurapol'ne bassein), 300 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kazahstanan röunhasai om kaks'kümne viž kilometrad päivnouzmha raudtedme, Čeläbinskhasai om 240 km pohjoižhe orhal, 321 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Magnitogorsk 118 km lodeheze orhal, 168 km avtotel vai 140 km raudtel. Kaks' raudtestancijad ratas lidnas, "Kartali-I" i "Kartali-II".
Tobmuz.
Kartali om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Stanislav Markovskii (reduku 2019 — tal'vku 2020), Oleg Germanov (sügüz'ku 2017 — sügüz'ku 2019). Lidnankundan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Jelena Protasova vn 2019 vilukuspäi. Edeline Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Natal'ja Novokreščenova (kül'mku 2015 — viluku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 29 131 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 27 103 ristitud. Kaik 28 577 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 42 801 eläjad vl 1970.
Rahvahad (2010): venälaižed — 89,5 %, ukrainalaižed — 2,7 %, kazahlaižed — 2,3 %, totarlaižed — 2,1 %, toižed rahvahad — 3,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen (om saudud vll 1900−1903), Mihail-arhangelan (2007), Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen (2014−2015).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Kartalin äisarakoline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Mecoi

Mecoi () om levitadud Evrazijan meclind Fazanižed-sugukundaspäi. Erištadas kuz'toštkümne alaerikod.
Ümbrikirjutand.
Kehker händ i pit'kad höunhed kurkul oma mecoin nägujikš tundusikš. Ižačun maihutuzkeskust sase 1,4 metrhasai, täuz'kaznu oleleb 4,1..6,5 kg vedutte. Emäčud oma penemba koumandeses i vedadas läz kaht kilogrammad. Suguiden mujund om erazvuitte mugažo.
Elonmahtuz.
Mecoi om poligamine lind. Vaiše koppal haudub poigaižid, sid' kaičeb heid üks'näze.
Kim' tuleb keväz'kus-semendkus tobjimalaz, sen aigan mecoi kadotab herküst i edhenägendad, kändase šlipkmel'žeks. Än' kuluse ristituile pol'kilometras. Toižen aigan lind om varukaz lujas, nägemine i kulemine oma hüväd. Lendab hubin, lühüdoil keskustoil.
Lind om mectusen objektaks. Navedib samalsoid mecas marjoidenke, kavag'mecoid i segoitadud mecad, voib vastata lehtezmecas harvoin. Eläb päiväd man pindal tobjimalaz, ödub puiden oksil.
Söte.
Kevädel da kezal mecoi söb vezoid, änikoid, puiden urbid, lehtesid, heinäd, mecmarjoid, semnid i gavedid. Sügüzen tulendanke lind otab sötkeks lehtkuzen kavaged. Tal'vel eläb pedajan da kuzen kavagid, urbid. Lindunpoigaižed södas gavedid da hämähoukuid.
Aš (lidn, Venäma)

Aš (, bašk. i ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Se om Ašan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1898 kuti žilo udenno kaugedraudan Aša-Balašovo-tegimenno, nimitihe jogen mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1933 20. päiväl kezakud.
Aš šingotase raudan metallurgijan tegimel, mugažo lämuzarmaturan i mechimine tegimed ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmaiženno röunanno, Sim-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 239 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Aš-jogi ( 59 km pitte) lankteb Simha oiktalpäi lidnas.
Baškortostan levitase ani päivlaskmha lidnaspäi Aš-jogen vastrandal. Matkad Čeläbinskhasai om 263 km päivnouzmha orhal, 333 km avtotedme vai 360 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Sim-lidn päivnouzmha i Min'jar pohjoižpäivnouzmha. «Čeläbinsk — Uf»-raudte läbitab lidnad, "Aš"-stancii () radab sen keskuzpalas.
Tobmuz.
Aš om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind om 549,32 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 881 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 27 890 ristitud. Kaik 29 946 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36..39 tuhad eläjid vll 1959−1998 (39 100 rist. vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan ühesa pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalanmaman Odigitrija-jumalaižen naižjumalankodi (om sätud vspäi 2006 pal'hal sijal, jumalanpert' i kuz' časounäd) i kaks' tošt jumalanpertid. Islaman mahallä-mečet' nomer 160 om avaitud mugažo.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Ašan industrialine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Aš (lidn)

Aš-lidn voib znamoita:
Mouchein

Mouchein (), mugažo Babuhein i Porohein paginoiš, om üks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden, pol'penzhiden i penzhiden heim. Kogoneb 258 erikospäi. Mülütadas Amarantižed-sugukundha.
Leviganduz.
Heimon erikod kazdas molembiden mapoliškoiden venos i tropižes vöiš. Enamba kaiked erikod om Pohjoižamerikan AÜV:oiden keskusen i päivlaskman štatoiš i Avstralijan südäirajoniš. Läz 15 erikod kazdas Venämas.
Navedib pustolänid, randoid i vanoid, putub solačuil.
Ümbrikirjutand.
Lapačuikahad lehtesed čereduišoiš päiči severziš-se alahaižiš erasti. Änikod oma ühten sugun ühtel kazmusel. Hobedakahad hibusuded kattas moucheinäd paksus, ka kazmuz nägub aniku mouckivel putkotadud.
Kävutand.
Semetas puhtastamha mahust solaspäi. Lehtesed kogotas azotad. Heimon äjad erikod oma södabad. Ottihe moucheinäd ližasömkazmuseks näl'gan aigan, eriližešti "Atriplex hortensis"-erikod.
Mezjäižed ottas moucheinäd heid'oman purtkeks kezan kahtendel polel i sügüzel.
Bakal

Bakal (, , ) om Venäman lidn Čeläbinskan agjan päivlaskmaižen sarakon keskuzpalas. Mülüb Satkan ümbrikho (edel vn 2023 tal'vkud — rajonha), sen kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud žiloks nügüdläiženke nimenke vl 1757 samha raudkivendod, nimitihe jogen i kivendon löudmižsijan mödhe. Kätihe radnikžiloks vl 1928. Ottihe kävutamižhe raudan löudmižsijid lujas Suren sodan aigan, saihe kivendon 760 tuhad tonnoid vodes sil aigal. Ühtištadihe Bakal-radnikžilod lähižidenke žiloidenke da anttihe lidnan statusad vn 1951 25. päiväl redukud.
Bakal šingotase raudkivendon kar'jeril tähäsai, mugažo kaivuzil. Kivendon küllästamižtegim radab lidnas. Toižed edheotandad oma kaivuzmašiništon tegim (varapalad ekskavatoriden täht i küllästamižmašiništon kohenduz), Zlatoustan omblendfabrikan filial, sauvondmaterialiden sarak (kuividen sauvondsegoitusiden tegim, šebnän tehmine). «Suviural»-ralli i «Ural-Kosmopoisk»-organizacijan suim oleldas lidnan ümbrištos joga vodel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivlaskmaiženno röunanno, Suviuralan päivlaskmaižil pautkil, Sulei- i Sur' Suk-mägisel'giden keskes (, , i "Большая Сука́ / Оло Суҡы"), 568 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Baškortostanhasai om seičeme kilometrad lodeheze orhal, Čeläbinskhasai om 167 km päivnouzmha orhal, 206 km avtotedme vai 250 km raudtedme. Lähembaine lidn om Satk-rajonkeskuz kaks'toštkümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha orhal vai 15 km avtotel.
Ural-trassan «Uf — Čeläbinsk»-pala mäneb seičemes kilometras suvipäivnouzmha lidnaspäi. «Berdäuš — Bakal»-sarak ühtenzoitab lidnad «Uf — Čeläbinsk»-raudtekeskustanke, "Bakal"-stancii radab vaiše jüguiden täht vspäi 2012.
Tobmuz.
Kaik nell' pen't žilod mülüiba enččehe lidnankundha Bakalan ližaks, niiden kesken kaks' oma kaikenaigaižeta ristitištota.
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' oli Sergei Stepanov, radoi vn 2017 semendkuhusai. Lidnankundan Deputatoiden nevondkundan ezimez' oli Jurii Grebenščikov vn 2019 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' oli Vladimir Pankratov, radoi vn 2019 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 940 ristitud, lidnankundan — 21 118 ristitud, rajonan nelländez, vn 2021 lidnan — 16 345 ristitud. Vl 2017 kaik 19 590 eläjad oli lidnas i 19 782 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 29..31 tuhad eläjid vll 1959−1967 (31 tuh. rist. vl 1967).
Rahvahad (2010): venälaižed — 87,3 %, totarlaižed — 6,4 %, baškiralaižed — 3,4 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 1,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud i avaitud lidnas. Niiden ližaks kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus. Islaman pühäpertin sauvond planiruihe vl 2021.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid (nomer 15, 16, 17, 31, 37, 38, 45), koume keskškolad (nomer 8, 9, 12), armahtamatomiden lapsiden kodi, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol (ende muzikškol), lidnan sportškol. Bakalan proftehnologijoiden da holitišiden tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Mujuherneh

Mujuherneh () om äivoččiden kazmusuden heim. Mülüb Bobanvuiččed-sugukundha. Läz 90 erikod i 10 gibridad.
Leviganduz.
Heimon ezitajad kazdas Keskmeren randoil, Evropas i Pohjoižamerikas. Severz'-se dekorativižid erikoid om intoduciruidud Avstralijha.
Navettäs kuivid letemaid, kivekahid mahusid mouckivenke. Elädas kuivaigan, päivännavedijad. Ei voigoi päzda liigas nepstoindaspäi i lujiš pakaižišpäi.
Ümbrikirjutand.
Madalad penzhad, pol'penzhad vai lianad. Lehtesed oma pened ünäižed, kazdas tophikš. Erased erikod oma ogahakahad.
Henoiden änikoiden äjüz nägub kuti hernhuded paugus. Änikod oma pakuižen mujun, oleldas vauktalaz i hajukahad erasti. Kazdas toppaz-änikusil barban agjas i kaimolurbišpäi. Konz gaved' tuleb leten änikon päle, ka erasiden erikoiden änikod avaitas ühtel kurol i anttas heid'omad gavedin sel'gha.
Äikerdoitas semnil, harvamb i hubin vihandoil čokvezoil.
Kävutand.
Ištutadas erasid erikoid dekorativižikš i mahusen pindan varmdusen täht. Kozad i lambhad södas tahtonke, lehmäd ottas vaiše nälgan aigan.
Järgeline mujuherneh ("Genista tinctoria") sättub samha pakušt mujud, hot' kazmuz om morii.
Kištim

Kištim (, «tün' tal'vdundsija») om Venäman lidn da transporttesol'm Čeläbinskan agjan pohjoižes. Se om Kištiman lidnümbrikon administrativine keskuz da päpala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud osttud baškiran territorijal vl 1757 kuti žilod kahtenno tegimenno severziš-se kilometriš toine toižespäi: Üläkištiman kaugedraudan i Alakištiman raudan, nimitihe jogen mödhe. Ezmäine puruvedim tuli tegimidennoks vn 1896 redukul. Vn 1921 lämoipalo pani mantazole pertišton koumandest i tegimid, udessaudihe tegimid vodele 1925. Ühtenzoittihe žiloid da anttihe lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vl 1934. Toižen mail'man sodan aigan Leningradan pedagogine institut Gercenan nimed oli evakuiruidud neche lidnha.
Kištim šingotase tegimištol sijaližel torhudel: metalloiden (vas'k, selen, tellur, kuld, hobed), grafitan, materialoiden kaolinaspäi, abrazivoiden, lämoinvastaižiden materialoiden i kvarcan koncentratan pästand. Mugažo kaivuzmašiništon tegim, sömtegimišt (konditerine fabrik, kalankazvatusen edheotand) i omblendedheotandad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmaiženno röunanno, ühtennimižen jogen purtkel i randoil ( 25 km pitte, Tobolan hurapol'ne bassein), 260 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud mecoil i penil järvil. Lidnan uit läbitab Kištiman suvipäivlaskmad, Sugomak-järv (3,72 km²) om ani päivlaskmha lidnaspäi.
Matkad Čeläbinskan keskushesai om kahesakümne üks' kilometr suvipäivnouzmha orhal, 98 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Ozörsk päivnouzmha, Karabaš suvipäivlaskmha i Kasli pohjoižpäivnouzmha.
Kaik kaks'toštkümne žilod mülüdas lidnümbrikho Kištiman ližaks. Lidnümbrikon pind — 763 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 38 942 ristitud, lidnümbrikon — 41 791 ristitud, vn 2021 lidnan — 36 045 ristitud. Kaik 37 480 eläjad oli lidnas i 40 150 eläjad kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 41..42 tuhad eläjid vll 1989−2005 (42 852 rist. vl 1989).
Ortodoksižen hristanuskondan Raštvoiden päjumalanpert' i nell' jumalanpertid, islaman pämečet' oma avaitud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nimitadud päivkodid, augotižškol-päivkodi nomer 14, augotižškol nomer 2, kaks' aluzškolad (nomer 4 i 11), viž keskškolad (nomer 1, 2, 3, 10, 13), ehtal'ne škol, specialine korrekcine škol 8. toižendan nomer 5, lapsiden sädamižen pert', lapsiden da norišton tehnižen sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, nell' sportškolad (hokkei, futbol, üks'borcuindad, specializacijata), lapsiden da norišton turizman i ekskursijoiden "Strannik"-stancii («Kalaidai»).
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Suviuralan valdkundaližen kolledžan (Čeläbinsk) Kištiman filial i Miassan medicinižen kolledžan Kištiman filial.
Kärnakbut'k

Kärnakbut'k () om äivoččiden (kaks'vozne harvoin) heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Sel'derejižed-sugukundha.
Leviganduz.
Heimon erikod kazdas Evropan i Päivlaskmaižen Azijan venos vönes, Kanarižiš sarišpäi Sibirihesai, enamba kaiked Keskmeren maiš. Lämuden i päivännavedii kazmuz. Valičeb mahusid mouckivenke.
Ümbrikirjutand.
Seikh om but'k, pall'az vai karvakaz. Lehtesed oma kahtišti koumekahad.
Änikuz om kändaz. Äniklehtesed oleskeldas vauktan, ruzan vai pakuižetaban mujun. Plod om pit'kač kül'gekaz.
Kävutand.
Šveicarijas ottas "Laserpitium siler"-erikon jurid eriližmaguteseks. Sadas efirvoid erasiden erikoiden ploduišpäi (1,5..3% mülündas, päkomponent om geraniol), kävutadas void parfümerijas i sömtegimištos. Ottas juren unotest zelläks.
Erikod.
Kaik om 14 erikod heimos:
Ust'-Katav

Ust'-Katav (, , ) om Venäman lidn Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Se om Ust'-Katavan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1758 kuti mecpilindan žilo jogivaldmoidenke sauvomha susedližid raudantegimid, sid' žilo udenno raudantegimenno, nimitihe jogen mödhe. "Ust'-Katavan Tegim"-radnikžilo sai lidnan statusad vn 1942 28. päiväl elokud, vspäi 1943 om nügüdläiženke nimitusenke.
Ust'-Katav šingotase vagonansauvomižen tegimel (tramvaid, pompad i torvarmatur, gazanregulätorad, kosmine sarak) i mecan ümbriradmižen tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suvipäivlaskmas, Jurüzan'-jogen molembil randoil, Katav-jogen ( 111 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein) lanktendanno Jurüzanihe huralpäi, 371 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Katavan uit padoseinänke om saudud lidnan keskuzpalas da suves.
Baškortostan om ani lodeheze lidnaspäi. Matkad Čeläbinskhasai om 209 km pohjoižhe orhal, 260 km avtotel vai 290 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Jurüzan' i Tröhgornii suvipäivnouzmha, Katav-Ivanovsk suvhe, Sim-lidn päivlaskmha.
«Čeläbinsk — Uf»-avtote (M5-trass) mäneb lidnan suviröunaks. "Ust'-Katav"-stancii radab «Čeläbinsk — Uf»-raudtekeskustal vspäi 1890, sijadase Jurüzanin pohjoižrandal.
Tobmuz.
Kaik seičeme muite žilod, kaks' žilod raudtestancijanno i üks' külä mülüdas lidnümbrikho Ust'-Katavan ližaks. Lidnümbrikon pind — 675 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Sergei Pul'däjev vn 2020 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 580 ristitud, lidnümbrikon — 26 917 ristitud, vn 2021 lidnan — 21 439 ristitud. Vl 2017 ühthemänho 22 536 ristitud elihe lidnas i 25 583 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 400 eläjad vl 1992.
Rahvahad (2010): venälaižed — 87,0 %, baškiralaižed — 7,2 %, totarlaižed — 3,6 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: Raštvoiden jumalanpert' (letihe vll 1799−1820) i Jumalanmaman Smolenskan jumalaižen puine časoun' (1998). Niiden ližaks üks' jumalanpert' om avaitud i kaks' jumalanpertid oma kaičenus vaiše paloin lidnümbrikon žiloiš. Islaman pühäpert' om avaitud lidnas vspäi 2021.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid (nomer 3, 5, 9, 10, 12, 13, 15), kaks' augotižškolad (nomer 6 i 9), aluzškol nomer 4, koume keskškolad (nomer 1, 5, 7), ehtal'ne škol, specialine (korrekcine) škol-internat, lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, sportškol. Ust'-Katavan industrialiž-tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Plast (lidn)

Plast ( «šoid», mugažo totaran i baškiran kelil) om Venäman lidn Čeläbinskan agjan keskuzpalan suves. Se om Plastan ümbrikon (edel vn 2024 vilukud — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1919 kuti "Jekaterinburgan küläkund"-žilo () žiloiden ühtenzoitusel kuldan samižen kaivuzidenno. Niiden žiloiden aluz oli pandud 19. voz'sadan aigan, kuldan samine zavodihe vl 1845. Vl 1931 udesnimitihe žilod nügüdläižikš kuldakahiden letkiden löudmižsijan geologijan mödhe. Se sai lidnan statusad vl 1940.
Plast šingotase kuldan samižel i kaolinan küllästamižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmas, Suviuralan päivnouzmaižil pautkil, 299 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pened Kočkark- ( 11 km pitte, vezivaradimenke) i Čornai-joged ( kümne kilometrad pitte, augotase lidnan suvipalas, Tobolan hurapol'ne bassein) jokstas lidnas.
Matkad Čeläbinskhasai om ühesakümne kuz' kilometrad pohjoižhe orhal vai 123 km avtotel. Lähembaine lidn da raudtestancii om Suviural'sk 31 km päivnouzmha orhal vai 35 km avtotedme. «Čeläbinsk — Magnitogorsk»-avtote ümbärdab lidnad pohjoižes i päivlaskmas.
Tobmuz.
Pčel'nik-futor (39 rist. vl 2017) mülüi enččehe lidnankundha Plastan ližaks.
Lidnankundan pämez' oli Deputatoiden nevondkundan ezimez', edel 2018. vot oli Administracijan pämez'. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimehed oliba Aleksei Cikolenko (sügüz'ku 2017—), Galina Jurtejeva (radoi edel vn 2017 sügüz'kud). Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2019 kezakus. Edeline lidnan Administracijan pämez' oli Nikolai Dolgopolov (kül'mku 2016 — viluku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 342 ristitud, lidnankundan — 17 376 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 lidnan — 18 379 ristitud. Kaik 17 648 elihe lidnas i 17 687 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 24..25 tuhad eläjid vll 1939−1967 (25 897 rist. vl 1959).
Rahvahad (2010): venälaižed — 83,3 %, totarlaižed — 8,4 %, baškiralaižed — 1,9 %, kazahlaižed — 1,8 %, ukrainalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 3,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma letud lidnas: kaks' jumalanpertid i časoun', niiden ližaks kivine jumalanpert' om sauvomas vspäi 2018. 19. voz'sadan puine jumalanpert' ei ole kaičenus (paloi). Islaman pühäpert' alatorguses om avaitud, se om saudud 19. voz'sadan lopus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nomeruidud päivkodid (nomer 2, 5, 7, 8, 10..13), nell' školad (nomer 2, 10, 12, 20), specialine škol-internat nomer 8, ližaopendusen büdžetine "Akvamarin"-aluzkund, lapsiden da norišton sädamižen šingotesen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Kopeiskan politehnižen kolledžan Plastan filial.
Majag

Majagad () om pol'vezižiden živatoiden heim Nühtajad-heimkundaspäi. Majagižed-sugukundan üks'jäine jänu elegil heim, kogoneb kahtes levitadud erikospäi: Järgeline (Evrazijalaine) majag ("Castor fiber", kahesa alaerikod) i Kanadine majag ("Castor canadensis", ei ole alaerikoid, om introduciruidud Skandinavijan maihe).
Etimologii.
Heim erigoiči toižišpäi läz 31 mln vozid tagaz. Latinine nimituz om kal'k amuižgrekan κάστωρ-sanaspäi «majag», mitte libub "kaston"-sanaspäi «pumaterial».
Ümbrikirjutand.
Majagad sötlesoiš puiden korel i noril barboil, sen tagut sortas puid nühtten alust. Elänzoittas hilliden mecjogiden, ojiden i järviden randoid. Elädas uruiš i hatoiš.
Živatad tehtas kanalid i saudas padoseinid sortud puišpäi i muga sätas učulmoid lendamha hatoid. Hatad oma ujujad peitsijad-sared ragoišpäi nälömanke kümnehe metrhasai diametral i üks'..koume metrad kortte, vedenalaiženke tulendanke. Majagad ödudas hatoiš, kaitas varoid tal'veks niiš i kaičesoiš lihansöjid vaste.
Kävutand.
Edel 20. voz'sadan kesked majagan karv oli populärine Evropas, Venälaižes Federacijas i Pohjoižamerikas, ka tehtihe mectusid karvha näht, i majagan populäcii oli polenenu lujas.
Katav-Ivanovsk

Katav-Ivanovsk (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Se om Katav-Ivanovskan rajonan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1755 kuti žilo sauvomha da holitamha raudtegint, nimitihe Katav-jogen mödhe i torgovanoiden-alusenpanijoiden nimiden mödhe: Ivan Tverdišev i Ivan Mäsnikov. Tehtihe rel'soid edel Oktäbrin revolücijad. Oli radnikžiloks vspäi 1933, sai lidnan statusad vn 1939 27. päiväl elokud. Rajonan keskuz vspäi 1935.
Katav-Ivanovsk šingotase cementantegimel, navigacijan laivladimiden tegimel, valamižtegimel (mašiništ i varapalad tegimišton täht), räkištadud semniden edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Katav-jogen randoil ( 111 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein), Suviuralan pautkil, 477 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Katav-Ivanovskan uit (1,6 km²) om olmas 18. voz'sadaspäi, se om saudud päivnouzmha lidnan keskusespäi.
Matkad Čeläbinskhasai om 209 km päivnouzmha orhal, 257 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Ust'-Katav ühesatoštkümne kilometrad pohjoižhe orhal, 28 km avtotedme vai 45 km raudtedme, Jurüzan' 19 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 23 km avtotedme vai raudtedme, i Tröhgornii (SATÜ) 18 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 27 km avtotel.
Manrehkaidused viž..kuz' magnitudanke oleldas harvoin. "Katav"-raudtestancii (edel 1963. vot "Katav-Ivanovskii Tegim") radab vspäi 1905, se om lopstancijaks sarakol «Čeläbinsk — Uf»-keskustaspäi.
Tobmuz.
Polovink-žilo (, 154 rist. vl 2010) i Nil'skii-žilo (kaikenaigaižeta ristitištota vl 2010) mülüdas lidnankundha Katav-Ivanovskan ližaks.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 14 300 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 630 ristitud, lidnankundan — 17 784 ristitud, rajonan pol', vn 2021 lidnan — 14 663 ristitud. Kaik 16 088 ristitud elihe lidnas i 16 210 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 22..24 tuhad eläjid vll 1979−1998 (24 972 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 90,2 %, totarlaižed — 3,6 %, baškiralaižed — 3,3 %, toižed rahvahad — 2,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid om kaičenus lidnas: Ioann-endustajan jumalanpert' (om saudud vll 1824−1825) i Ill'a-endustajan časoun' (1901). Niiden ližaks Jumalanmaman Kazanin jumalaižen puine pühäpert' udessündutase vl 2020.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, kaks' aluzškolad (nomer 4 i 5), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), korrekcine škol-internat, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Katav-Ivanovskan industrialine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Mänt

Mänt () om äivoččiden (tobjimalaz) heinäsižiden hajukahiden kazmusiden heim. Mülütadas "Lamiaceae"-sugukundha. Heim kogoneb 24 erikospäi i niiden 15 gibridaspäi.
Leviganduz.
Heimon erikod kazdas Evropas, Azijas, Afrikas, Avstralijas i Pohjoižamerikas. Navettäs nepsut. Kazvatadas maižanduzkul'turaks.
Ümbrikirjutand.
Jurišt kazvab avaros i anastab uzid territorijoid. Seikhed oma nellikleiktusenke, püštoiktad 10..120 sm pitte, sarakoičesoiš. Lehtesed oma parakahad, pehmdad paksus, piiženke röunanke. Niiden muju oleleb muzavihand, hahkvihand, ruskedsinine, sinine, vauhpakuine.
Änikoiden muju om vauktaspäi purpurižhesai. Plod om pähkmut, siš om 1..4 sement.
Kävutand.
Kazvatadas lehtesid eriližmaguteseks i miše sada efirvoid, kaikuččen erikon voi om toine. Mentol om efirvoin päsubstancii, ottas parfümha i ližatas kodihimijha. Mäntan lehtesed mülüdas tuaregoiden čajhu. Ližatas limonadha, šokoladha, keitišhe.
Spravitadas kibuid südäikohtus i rindhas. Hajuterapijan pala. Ottas mäntad londuseližeks insekticidaks. Kucub allergijad erasil ristituil.
Čomakulu voz'sada

«Čomakulu voz'sada» () — om turkaine TV-serial dram-žanras. Original om turkan kelel. Kaik om nell' sezonad serialas. Scenarijan tegii om Meral Okai. Serialan prodüserad — Jagmur Tailan, Durul Tailan, Mert Baikan da Jagiz Al'p Akaidin.
Kaikutte epizod vedase 90..140 minutad. Läksi ekranoile Turkanmas vozil 2011−2014 Star TV-telekanalal. Om ozutadud venäkel'ženke kändusenke vozil 2012−2015 Venäman «Domašnii»-kanalal.
Troick

Troick om Venäman eländpunktoiden riven nimituz. Se voib znamoita:
Hirenherneh

Hirenherneh () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden erik. Mülüb Bobanvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazvab Evrazijan äjil sijil i Pohjoižamerikas. Navedib nituid, pautkid, penzhištoid, mecanröunoid, erasti kazvab harvas mecas. Voib vastata rujoheinäks pöudoil i teveril.
Ümbrikirjutand.
Polimorfine (vajehtui) erik lujas. Kazvab 120 santimetrhasai pitte. Kerdui kazmuz, sen välläd seikhed sarakoitas. Lehtesed oma 5..12 sm pitte, lühüdoil varzil, i kogotas lehthuziden 6..10 paraspäi.
Änikuz om tihed toppaz, 40 änikhosai ühtes, pit'kal vardel kaimlospäi. Änikod 8..11 mm pitte oma lilaižen mujun, erasti vauktad. Änikoičeb kezakus-elokus. Plodud oma "hirenpaugud" 15..25 mm pitte i 4..6 mm levette, pit'kačud, 4..6 semnenke. Semned oma šurunvuiččed 2,3..3 mm diametral, mustad läipoidenke. Hirenhernhen semniden ottud südäimehe sur' lugumär om morii.
Kävutand.
Kävutadas hirenherneht sötmižkazmuseks. Ottas zelläks verenjoksmusid vaste, kuti tüništoitai abutuz i pehmitamha hüväladuižid paiškid. Medenkandai kazmuz.
Karabaš

Karabaš (, , «must mägenpä») om Venäman lidn Čeläbinskan agjan pohjoižes. Se om Karabašan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1822 kuti "Soimanovskii"-žilo samha kuldad sijaližiš letkišpäi. Löutihe vas'ken kivendod, i vspäi 1837 ezmäine vas'kentegim oli ranu viž vot. Vspäi 1910 nügüdläine vas'kentegim radab. Nimitihe Karabaš-žilod mägen mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1933 20. päiväl kezakud. 1980-nzile vozile sauptihe äi kaivuzid, i lidnan ekologine olend oli paha, sen tagut ristitišt poleni lujas.
Karabaš šingotase vas'kentegimel, abrazivtegimel vas'kentegimen jändusil, mugažo leibänkombinat i murdonsortiruindan tegim (vspäi 2019) ratas lidnas. Ende radiotegim oli väges.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, 350 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud järvil. Sak-Elg-jogi ( 19 km pitte, Tobolan hurapol'ne bassein) i Bogorodskii-uit sil oma lidnan suviröunaks.
Matkad Čeläbinskhasai om 84 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal, 109 km avtotel vai raudtel. Lähembaine lidn om Kištim 33 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 38 km avtotel vai raudtel. "Pirit"-raudtestancii () radab vspäi 1960 sarakol Kištimaspäi, se om vaiše jüguiden täht vspäi 2009.
Tobmuz.
Kaik ühesa pen't žilod mülüdas lidnümbrikho Karabašan ližaks. Lidnümbrikon pind — 682 km².
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Oleg Budanov (tal'vku 2015 — reduku 2022). Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Dmitrii Šutkin vn 2010 sulakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 152 ristitud, lidnümbrikon — 13 424 ristitud, vn 2021 lidnan — 10 514 ristitud. Vl 2017 kaik 11 178 kaikenaigašt eläjad oli lidnas i 11 385 eläjad kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 38 300 eläjad vl 1939.
Rahvahad (2010): venälaižed — 88,0 %, totarlaižed — 4,5 %, baškiralaižed — 4,0 %, toižed rahvahad — 3,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: koume jumalanpertid i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1, 2, 4, 6), škol-internat, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol. Kaslin tegimištoliž-gumanitarižen tehnikuman Karabašan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kagrand

Kagrand () om Tähkheiniden sugukundan äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Kogoneb 61 erikospäi.
Leviganduz.
Heimon ezitajad kazdas Evrazijan znamasižes palas päiči tropikoiš, Afrikan pohjoižes i suves korktoiden mägiden pautkil.
Ümbrikirjutand.
Kagrandad kazdas metrhasai kortte. Om manalaižid ujelijoid vezoid erasti, sätas tihedad turbišt.
Seikhed oma püštoiktad. Lehtesed oma oiktad kaidad, pandud vai käroutud südäimehe pidust' paksus, 12 millimetrhasai levette.
Kävutand.
Kaik kagrandad oma omaluižen sötmižkazmused, no hondladuižed lehtesiden kärnakusen tagut. Korktoiden mägiden erikod oma parembad sötkeks.
Čebarkul' (lidn)

Čebarkul' (, , «čoma /kirjav/ järv») om Venäman lidn da lidnümbrik Čeläbinskan agjan keskuzpalan pohjoižes. Se om Čebarkulin rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud baškiran territorijal vl 1736 kuti venämalaine lidnuz imperijan röunal. Nimitihe järven mödhe. Kändihe kozakoiden stanicaks, varatoiti heiden edembaižid žiloid. Toižen mail'man sodan aigan Elektrostalin tegim (Moskvan agj) oli evakuiruidud žilho. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1951 25. päiväl redukud.
Čebarkul' šingotase järedal «Uraline paja»-tegimel (valamižezitegesed, tagodud tegesed, ühthekeittud konstrukcijad mašinansauvomižen i aviacijan täht), libutimiden tegimel, sauvondmaterialiden tehmižel (šlakblok, faner), sömtegimištol (leibänproduktad, maidtegim, kalategim, konditerine fabrik, lindun edheotand), mugažo omblendfabrik radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan lodehes, Suviuralan Il'menan mägisel'gan päivnouzmaižel pautkel, 345 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidn om ümbärtud järvil, sured oma: Čebarkul' päivlaskmaižeks röunaks (19,8 nellikkilometrad), Jelovoje ani lodeheze (3,1 km²), i Misäš pohjoižpäivnouzmas (4,4 km²). Kaik järved mülüdas Tobolan hurapol'žhe basseinha.
Matkad Čeläbinskhasai om 69 km päivnouzmha orhal, 82 km avtotel vai 79 km raudtel. Lähembaine lidn om Miass kümne kilometrad päivlaskmha orhal, 15 km avtotel vai raudtel. «Čeläbinsk — Uf»-raudte läbitab lidnan pohjoižpalad. Nened stancijad ratas lidnas: "Čebarkul' " (vspäi 1954), "Misäš" (edel 1954. vot Čebarkul'), "Kisegač", "Kaširinskii"-platform. Ural-avtote (M5-trass) mäneb nelläs kilometras suvhe lidnaspäi.
Tobmuz.
Čebarkul' om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Sergei Kovrigin (tal'vku 2015 — keväz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 42 844 ristitud, vn 2021 — 44 693 ristitud. Kaik 39 914 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 50..51 tuhad eläjid vll 1989−2001 (51 800 rist. vl 1996).
Rahvahad (2010): venälaižed — 90,2 %, totarlaižed — 2,7 %, baškiralaižed — 2,2 %, ukrainalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 3,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Spasan Toižetamižen jumalanpert' (1745, om udessündutadud vl 2007) pühäpäivän školanke i islaman «Ihlas»-pühäpert' (vspäi 2009) oma avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Čebarkulin professionaline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Üläufalei

Üläufalei (, , ) om Venäman lidn Čeläbinskan agjan pohjoižes. Se om Üläufalein lidnümbrikon administrativine keskuz da päpala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1761 kuti žilo Üläufalein kaugedraudan da raudan tegimenno (). Nimitihe sijadusen Ufaleik-jogel mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1940 26. päiväl sulakud. Järed nikelintegim radoi lidnas vll 1933−2017 sijaližel torhudel, pästi nikelid i kobal'tad, mašiništ om konservacijas.
Üläufalei šingotase mašinansauvomižen edheotandoil (metallurgine mašiništ, avtokomponentad, tesauvondan mašinad), akkumulätoriden tegimel, mramoran samižel da ümbriradmižel, raudten edheotandoil (vedimdepo i vagondepo), mugažo mectegimišton edheotandad i leibäntegim ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Keskuralan Ufalein mägisel'gan päivnouzmaižil pautkil, Ufaleik-jogen randal ( 70 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein). Üläufalein uit (2 km²) levigandeb lidnan pohjoižpalas.
Matkad Sverdlovskan agjahasai om seičemetoštkümne kilometrad pohjoižhe orhal, Čeläbinskhasai om 124 km päivnouzmha orhal, 149 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Snežinsk päivnouzmha, Kasli, Ozörsk i Kištim suvipäivnouzmha, Näzepetrovsk päivlaskmha, Polevskoi (Sverdlovskan agj) pohjoižhe.
«Čeläbinsk — Jekaterinburg»-raudte läbitab lidnan päivnouzmašt palad vspäi 1896, "Üläufalei"-stancii radab sil.
Tobmuz.
Alaufalei-žilo (2443 rist. vl 2010), Čeremšank-žilo (1025 rist. vl 2010), völ kahesa žilod, kaks' žilod raudtestancijanno, üks' külä i üks' futor mülüdas lidnümbrikho Üläufalein ližaks. Lidnümbrikon pind — 1613,08 km².
Edeline lidnümbrikon pämez' om Vera Uskova (kül'mku 2015 — viluku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 481 ristitud, lidnümbrikon — 35 006 ristitud, vn 2021 lidnan — 22 981 ristitud. Vl 2017 kaik 27 879 ristitud elihe lidnas i 31 769 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36..40 tuhad eläjid vll 1959−1998 (40 tuh. rist. vl 1967 i 40 061 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 85,6 %, totarlaižed — 6,0 %, baškiralaižed — 5,2 %, toižed rahvahad — 3,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman Sündundpäivän (vspäi 1993) i kaks' časounäd. Niiden ližaks kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus (poukahtihe vai rušihe 1930-nzil vozil). Islaman mahallä-mečet' nomer 872 Nažmetdinan nimed om avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa nimitadud päivkodid, viž keskškolad (nomer 1, 2, 5, 6, 12), "Stupeni"-gimnazii («Pordhad», nomer 7), specialine (korrekcine) škol nomer 9, lapsiden ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Kaslin tegimištoliž-gumanitarižen tehnikuman Üläufalein filial.
Eskišehir

Eskišehir ( [esˈciʃehiɾ] «vanh lidn») om lidn Turkanman päivlaskmaižes palas. Se om Eskišehiran agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Amuine "Dorilei"-eländpunkt oli olmas nügüdläižen lidnan sijas.
Eskišehir šingotase neniden produktoiden pästandal: jüguavtod, raudtevedimed, sodaaviacijan likutimed, maižanduzmašiništ, tekstil', savičud, cement, himižed substancijad, kodikalud i kodielektronik (Arçelik), söndtavarod (konditerižed päpaloin).
Eläjad.
Vl 2020 agjan ristitišt oli 888 828 eläjad 13 925 km² pindal. Agjan kaks' rajonad 14:späi ottas läz kaiked ristitištod: Odunpazari i Tepebaši.
Anatolijan universitet baziruiše Eskišehiras (, 21 tuh. üläopenikoid vl 2021 i läz 1 mln stacionaratomas palakundas), se om sätud nellän opendusen aluzkundan ühtištusel vl 1982. Sen ližaks, kaks' tošt universitetad ratas lidnas.
Ojakelloine

Ojakelloine () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden erik. Mülütadas Rozanvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazvab Evropan kaikedme territorijadme, Keskuzazijas, Sibiriš i Edahaižes Päivnouzmas, Kitaiš, Pohjoižamerikas. Ojakelloine om kaičendan al erasil tahoil.
Navedib nepsoid kazvateližid väll'muiktoid mahusid. Londuseližed zonad: lehtezmec, jogenrand, soröun, nit, penzhišt.
Ümbrikirjutand.
Ojakelloižen jurišt om bur sanged ujelii. Seikh om püštoiged 25..80 sm pitte, läz sarakoita, muzarusked päpaloin. Se da lehtesed oma karvakahad.
Änikoičeb keväz'kezal 15..20 päiväd. Änikod oma kellonvuiččed 1..1,5 sm diametral. Kazdas 2..5 vauktad vai vauhpakušt änikod seikhen päl, pit'kil varzil. Heid'om om vihandvauvhan mujun. Plod küpsneb heinkus-elokus, se om rusked semnikaz, koukudenke levigandemha živatoil.
Kävutand.
Hein om hüvä söte kabjživatištole kevädel. Lehtesed sättudas salatoihe, keitoshe i tučkuižihe. Jured vajehtadas uniheinäd eriližmaguteseks. Ottas zelläks, keratas jurid kevädel vai sügüzel i heinäd änikoičendan zavodindas.
Voib sada jurištospäi rusttiž-koričmad mujud. Andab mezjäižile heid'omad keväz'kezal, mugažo nektarad hüviš arvoimižiš. Ištutadas sortuid dekorativižes sadunkazvatuses.
Kasli

Kasli (, vai "Кәһте" paginoiš, ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan pohjoižes. Se om Kaslin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1747 kuti "Kaslinskii"-žilo sauvomha da holitamha kaugedraudan tegint, nimitihe järviden mödhe. Kätihe radnikžiloks vl 1929. Kasli sai lidnan statusad vn 1942 29. päiväl heinkud. Sirtihe eläjid aigaks radiacižen avarijan tagut «Majak»-tegimel vn 1957 sügüz'kul.
Kasli šingotase kaugedraudan čomamahtoližen valamižen tegimel, radiotegimel (kaičendsignalizacii, sodaelektrotehnik), mugažo kalategim i omblendfabrik ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmaiženno röunanno. Se om ümbärtud nenil järvil: Irtäš-järv-vezivaradim (, , 227 m ü.m.t., 53,5 km²) om lidnan suvirandaks, Sur' Kasli-järv (, 20,5 km²) — pohjoižrandaks, Kireti-järv ( 7,4 km², 230 m ü.m.t.) om lodehes, Pen' Kasli i Kutaši päivnouzmas. Järved mülüdas Iset'-jogen oigedpol'žhe basseinha, kanal ühtenzoitab Sured Kasli-järved Irtäšunke lidnan päivlaskmas.
Matkad lidnaspäi Čeläbinskhasai om ühesakümne kilometrad suvipäivnouzmha-suvhe orhal vai 125 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Ozörsk 15 km suvhe orhal vai 20 km avtotedme i Snežinsk 22 km pohjoižhe orhal vai 27 km avtotedme.
Prigorodnii-žilo (32 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Kaslin ližaks. Lidnankundan pind — 243,54 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 969 ristitud, lidnankundan — 17 032 ristitud, rajonan pol', vn 2021 lidnan — 15 383 ristitud. Kaik 16 263 ristitud elihe lidnas i 16 295 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..21 tuhad eläjid vll 1939−1992 (21 837 rist. vl 1959, kaks' vot jäl'ghe avarijad).
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,3 %, baškiralaižed — 2,7 %, totarlaižed — 1,9 %, toižed rahvahad — 3,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud lidnas: Sündun Voznesenjan jumalanpert' (1852), ph. Mikulai Likijalaižiden Mir-čudonsädajan jumalanpert' (1861), ph. Serafim Sarovalaižen časoun'. Venäman amuižortodoksižen hristanuskondan Pedroi- i Pauloi-apostoloiden pühäpert' om saudud vll 2010−2013.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 5, 8, 9, 11, 12), aluzškol (nomer 25), kaks' keskškolad (nomer 24 i 27), ehtal'ne škol (nomer 31), lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Kaslin tegimištoliž-gumanitarine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Unihein

Unihein () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim tobjimalaz, om mugažo pol'penzhid i üks'voččid, kaks'voččid erikoid. Mülütadas Uniheinižed-sugukundha, sen tipine heim.
Karl Linnei andoi latinižen nimen uniheinän heimole, sauvoi grekan kelen sanoišpäi: Ζεύς «Zevs» Δῖος-genitivan formas i ἄνθος «änik», ühtheze znamoičeb «Zevsan änik», änikoiden čomuden taguiči.
Leviganduz.
Kaik om läz 330..350 erikod, niiden enambuz sädab gibridoid keskneze kebnas. Uniheinän erikoiden tobj pala libub Keskmeren randoišpäi, nügüd' mecerikod kazdas Evropas, Azijas, Afrikas i Pohjoižamerikas. Kändihe äjid erikoid dekorativižikš sortuikš, ned mectudas tagaz erasti.
Uniheinäd oma päivännavedijad, elädas kuivaigas läbi, pakaiženvastaižed päpaloin.