tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Korkino

Korkino (, mugažo totaran i baškiran kelil) om Venäman lidn Čeläbinskan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Čeläbinskan suvine ezilidn, Korkinon ümbrikon (edel 2022. vot rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1746 kuti pen' "Korkinankülä" (), mainitaškanzihe dokumentoiš vspäi 1789. Kätihe "Korkinskii"-radnikžiloks vl 1932, radoihe buran hilen löudmižsijad (avaitihe vl 1931). Korkino sai lidnan statusad vn 1942 2. päiväl redukud. Buran hilen samine tuli lophu vl 2017, no hilen sured varad oma olmas völ.
Korkino šingotase kartonfabrikal, stöklantegimel (stökolbankad), ekskavatoriden da vagonoiden kohenduztegimel, sauvondmaterialiden pästandal (cement, raudbetontegesed, torviden izoläcijan i antikoran tegim, keramižen savičun tegim), sömtegimištol (konditerine fabrik).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, 243 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Buran hilen järed kar'jer om lidnan pohjoižpäivnouzmas, se om kahtenz' surtte mail'mas: seičeme kilometrad diametral i enamba mi 500 m süvütte.
Matkad Čeläbinskan röunhasai om kaks'toštkümne kilometrad pohjoižhe orhal vai 17 km avtotel, keskushesai — 30 km pohjoižhe orhal vai 42 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Jemanželinsk 15 km suvhe orhal vai avtotedme.
«Čeläbinsk — Troick»-avtote om lidnan päivlaskmaižeks röunaks. "Korkino"-raudtestancii radab vaiše jüguiden täht kümnekilometrižel sarakol «Čeläbinsk — Troick»-keskustaspäi.
Tobmuz.
Dubrovka-Čeläbinskai-žilo raudtestancijanno (810 rist. vl 2010) i Dubrovk-külä (142 rist. vl 2010) mülüihe lidnankundha Korkinon ližaks edel 2022. vot. Lidnankundan pind oli 48,8 km².
Jäl'gmäižed lidnankundan pämehed (Administracijan pämehed) oma Vadim Galämov (viluku 2021 — tal'vku 2022), Dmitrii Gatov (viluku 2016 — kül'mku 2020).
Eläjad.
Vl 1989 lidnan ristitišt oli 45 198 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 38 596 ristitud, lidnankundan — 39 549 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 lidnan — 37 224 ristitud. Kaik 34 967 ristitud elihe lidnas i 35 874 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 83..84 tuhad eläjid vll 1959−1967 (84 962 rist. vl 1959).
Rahvahad (2010): venälaižed — 87,8 %, totarlaižed — 3,2 %, ukrainalaižed — 2,2 %, saksalaižed — 2,0 %, toižed rahvahad — 4,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan phh. Pedroin i Pauloin jumalanpert' om saudud Korkinos vl 1888.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Korkinon kaivuzsauvondan tehnikum i Čeläbinskan sömindustrijan da torguindan valdkundaližkolledžan Korkinon filial (ende Korkinon sömtegimišton tehnikum).
Rugižhein

Rugižhein (), mugažo Kostr i Ozrikhein paginoiš, om üks'voččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Tähkheiniden sugukundha.
Areal.
Kazvab rujoheinäks semetud sügüzel maižandusen vill'kazmusiden keskes. Eziauguine leviganduz om Evrazii i Afrik, nügüd'aigan invazivine heim Venäman Edahaižes Päivnouzmas i Amerikas.
Navedib jogiden luhtoid, letemaid, pustolänid. Putub mahusil lujetud muiktuzmäranke paksumb.
Ümbrikirjutand.
Rugižheinän seikh om püštoiged siled, lehtesed oma kaidad lapakod. Kostran (Ozrikheinän) pened äiluguižed üks'änikoižed tähkad oma 2..3 mm pitte. Ned sätas levedad vai kaidad löuste-änikust.
Küpsnuded semned putkotadas maha kebnas, i rugižhein levigandeb. Idüb sügüzel tobjimalaz.
Erikod.
Rugižheinän heim kogoneb vides erikospäi:
Koumanz' i nellänz' erikod kazdas Venäman-ki territorijal.
Min'jar

Min'jar (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Mülüb Ašan rajonha, sen kaikiš penemb lidn koumespäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1771 kuti žilo sauvomha da holitamha Min'jaran raudantegint. Se radaškanzi vl 1784, nimitihe jogen mödhe. Vl 1901 raudtegim pästli lehtezraudad päpaloin, jarmank radoi. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1943 14. päiväl semendkud.
Min'jar šingotase šebnän samižel i šebnäntegimel, vanundtermižel tegimel (teraraudlent), mägisuksiden keskusel (koume libutint).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Suviuralan päivlaskmaižil pautkil, Sim-jogen alangištos ( 239 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein). Min'jar vedase pidust' jogen molembid randoid läz seičemed kilometrad, seižub 165 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Min'jar-jogi (42 km pitte) lankteb Simha oiktalpäi Min'jaran uitos-vezivaradimes, se om saudud lidnan pohjoižpäivnouzmas.
Matkad Čeläbinskhasai om 350 km päivnouzmha avtotedme vai 357 km raudtedme, Uf-lidnhasai — 125 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Aš-rajonkeskuz ühesatoštkümnes kilometras suvipäivlaskmha orhal, 23 km avtotel vai raudtel, i Sim-lidn 13 km suvipäivnouzmha orhal vai 24 km avtotedme.
«Čeläbinsk — Uf»-avtote (M5-trass) mäneb kahesa kilometrad suvhe lidnaspäi. "Min'jar"-stancii radab «Čeläbinsk — Uf»-raudtel vspäi 1890.
Tobmuz.
Volkovo-žilo (111 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Min'jaran ližaks. Lidnankundan pind — 420,7 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Jevgenii Seredov, radoi vn 2017 keväz'kuhusai. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Larisa Koltunenko vn 2020 redukuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Ol'ga Čistäkova (keväz'ku 2017 — reduku 2020), Güzel' Sibagatulina (tal'vku 2015 — keväz'ku 2017).
Eläjad.
Vl 1939 radnikžilon ristitišt oli 9 800 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 194 ristitud, lidnankundan — 10 324 ristitud, rajonan kudendez. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 8 500 eläjad. Kaik 9 342 ristitud elihe lidnas i 9 453 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15..16 tuhad eläjid vll 1959−1967 (16 tuh. rist. vl 1967).
Rahvahad (2010): venälaižed — 73,1 %, totarlaižed — 13,7 %, baškiralaižed — 9,5 %, čuvašalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 2,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Tulendan Pühäpert'he jumalanpert' om kaičenus lidnas, pühäpert' om saudud vll 1795−1819. Islaman mahallä-mečet' nomer 363 om avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Ašan industrialižen tehnikuman Min'jaran filial.
Salat (kazmuz)

Salat () om üks'vozne heinäsine maižanduseline kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundha.
Latinine nimituz om saudud "lac"-sanaspäi «maid», kazmusen südäivezi om sen pojav.
Leviganduz.
Eziauguine todesine kodima om tundmatoi, no tetihe kazmust Amuižes Kitaiš i Amuižes Egiptas, Keskmeren maiš. Salat om ottud kul'turkazmuseks Keskmeren randal edel meiden erad.
Kazvatadas Evropadme 16. voz'sadaspäi, Venämas — 17. voz'sadaspäi. Nügüd'aigan ištutesed oma levitadud kaikes mail'mas.
Ümbrikirjutand.
Kaks' toižendad om salatal:
Järedad siledad vai kid'žorad ünäižed lehtesed oma varzita, kazdas kogol jurusespäi. Ned oleldas pakuižvihandad, mugažo rusttad harvoin. Lehtesen kesksonen alah om sugasekaz. Kera oleskeleb kehkranvuiččen forman. Seikh šingotase lehtesiden jäl'ghe, sase 60..120 sm kortte reiguta südäimes, sarakoičese lujas, änikoidenke.
Henod pakuižed änikod oma molembiden suguiden. Puzuižed-änikused sijadasoiš seikhel löustken nägul. Salatan semnikaz plod om lendandabutusenke.
Vilunvastaine kazmuz, idüd tirptas lämut −3..−5 Cel'sijan gradushasai. Salat navedib päivänvauktust i lujad nepsut.
Kävutand.
Ottas sömäks veresid lehtesid i keroid, vitaminoikaz vihoštez. Ku kazmuz pästaškandeb nägujad seikhed, ka kaik kargištub.
Salatan mail'man satuz oli 27 mln tonnoid vl 2017, sidä kesken: Kitai — 15,2 mln tonnoid, AÜV — 3,8 (vl 2013 läz kaik satuz oli kahtes štatas, Kalifornii 71% i Arizon 29%), Indii — 1,1, Ispanii — 1,0, Italii — 0,7.
Miass

Miass (, , ) om Venäman lidn Čeläbinskan agjan keskuzpalan lodehes. Se om agjan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Miassan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1773 kuti žilo sauvomha da holitamha Mijasskii-vas'kentegint, nimitihe jogen mödhe. Tegim radaškanzi vn 1777 elokus, sauptihe 19. voz'sadal keskes, kuldan samine änikoiči ühten aigan. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1919 tal'vkus. Toižen mail'man sodan aigan evakuiruihe sihe jüguavtoiden tegint Moskvaspäi. Vodele 1959 saudihe raudted Učalihesai (Baškortostan), i lidn kändihe raudtesol'meks.
Miass šingotase avtosauvomižel («Ural»-jüguavtod i aterjavtobusad), mašinansauvomižel (raketsistemad, mašiništ konditerižen i kivivoinhimižen tegimišton täht, steriline medicinine mašiništ), elektrotehnižel sarakol (andimed, kodvindsistemad, perimetran kaičendsistemad, mašiništ lämuzdiodižen tegimišton täht), mugažo omblendfabrik, keramikantegim, meblin i leibän edheotandad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalas, pidust' ühtennimišt joged sen molembil randoil, Suviuralan Il'menan mägisel'gan pautkidenno, 341 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vedase 25 kilometraks suvespäi pohjoižhe. Om ümbärtud nenil järvil: Miassan uit i Il'menskoje-järv suves, Kisikul'-järv i Polikarpovskii-uit päivlaskmas, Turgojak-järv pohjoižes. Matkad Čeläbinskhasai om 83 km päivnouzmha orhal, 106 km avtotel vai 90 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Čebarkul' kümnes kilometras päivnouzmha orhal, 15 km avtotel vai raudtel, i Zlatoust 30 km päivlaskmha-lodeheze orhal, 40 km avtotedme vai raudtedme.
«Čeläbinsk — Uf»-raudte läbitab lidnan keskuzpalad. Nened stancijad ratas lidnas: "Miass-I" (vspäi 1892, edel 1959. vot muite Miass), "Miass-II" (vspäi 1959), üks' raudteplatform. Ural-avtote (M5-trass) om lidnan suviröunaks.
Tobmuz.
Miass-lidn jagase videks territorialižeks ümbrikoks. Kaik 28 eländpunktad mülüdas lidnümbrikho lidnan ližaks: 25 muite žilod i koume žilod raudtestancijanno, niišpäi kaikiš znamasižemb om Turgojak-žilo (2618 rist. vl 2020). Lidnümbrikon pind om 1756 km².
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 38 tuhad eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 151 751 ristitud, lidnümbrikon — 166 452 ristitud, vn 2021 lidnan — 147 995 ristitud. Vl 2017 kaik 151 856 ristitud elihe lidnas i 167 481 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 170..171 tuhad eläjid vll 1991−1994 (171 tuh. rist. vll 1993−1994).
Rahvahad (2010): venälaižed — 89,5 %, baškiralaižed — 3,5 %, totarlaižed — 3,3 %, ukrainalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid om avaitud lidnas: Sündun Nägundan päjumalanpert', kahesa jumalanpertid i kaks' časounäd. Islaman pämečet' om sauvomas lidnas vspäi 2020, «Gailä»-mečet' radab Selänkino-žilos.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Miassan sauvondtehnikum, viž kolledžad (medicinine, mašinansauvomižen, geotedištelendan, pedagogine, čomamahton da kul'turan), Čeläbinskan koumen universitetan filialad, mugažo mineralogijan tedoinstitut radab.
Plakačud

Plakačud () om puidenvuiččiden penzhiden i peniden puiden heim. Mülütadas Plakačuižed-sugukundha. Kaik om 35 erikod heimos.
Leviganduz.
Heimon erikod oma levitadud molembiden mapoliškoiden venos i subtropižes vönes. Erikoiden luja erazvuiččend kazvab Pohjoižamerikas.
Ümbrikirjutand.
Lehtesed čereduišoiš. Lehtesen pind eile nahkanvuitte, röun ünäine vai henpiine, om 5..15 parad sonid.
Änikod oma henod aktinomorfižed kaks'suguižed, kazdas pol'kändasiks vai kir'biks kaimolurbišpäi. Viž levedad äniklehtest oleskeldas pakuižvauktan, pakuižetaban vai vihandan polhe mujul. Rehedad plodud oma šurunvuiččed lumarjad 6..9 mm diametral, küpsad oma ruskedsiniž-mustad kehkrad lapakod.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe dekorativižeks kazmuseks, zell'kazmuseks. Sadas mujutimid (pakuine, koričma).
Zlatoust

Zlatoust (, , ) om Venäman lidn Čeläbinskan agjan päivlaskmas. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Zlatoustan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Venälaižed ectihe kuldad niiš tahoiš 17. voz'sadal, no saihe kilt. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud osttud baškiralaižil maihe vl 1754 kuti žilo raudkivendon löudmižsijanno sauvomha da holitamha Zlatoustovskii-tegint, nimitihe ph. Johann-Kuldansun mödhe. Valdkund osti tegint vl 1811, i radnikžilo sai lidnan statusad sil-žo vodel. Vspäi 1815 vilun azegišton fabrik radaškanzi, vspäi 1857 — terazjuraižimiden tegim. Vl 1890 raudte ühtenzoiti Venäman evropižen palan keskusenke. Toižen mail'man sodan aigan evakuiruihe sihe enamba 20 edheotandad: Tulan azegišton, Podol'skan mehanine, Ezmäine Moskvan časuiden da toižed tegimed.
Zlatoust šingotase elektrometallurgižel tegimel, raketkompleksoiden tegimel, sauvondmašiništon tehmižel (vibropressad, betontegimed), sauvondmaterialiden pästandal (abrazivad, metalližkonstrukcijad), časuiden tegimel, vilun azegišton fabrikal, sömtegimištol (jomad, lihaproduktad), mugažo omblendfabrik, vedimdepo i Uralan tegimištoližiden edheotandoiden projektine institut ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalas, Ai-jogen alangišton randoil ( 549 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein) sen ližajogidenke, 400..600 m korktusil, 538 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Suviuralan evropižes palas. Rel'jef om mägikaz, lidn om ümbärtud mägisel'gil da kavag'mecoil. Zlatoustan uit (4,2 km², 413 m ü.m.t.) om saudud lidnan keskuses.
Matkad Čeläbinskhasai om 109 km päivnouzmha orhal, 143 km avtotel vai 161 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Karabaš 49 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 83 km avtotel vai 230 km raudtel, i Miass koumekümnes kilometras päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal, 40 km avtotedme vai raudtedme.
«Čeläbinsk — Uf»-raudte läbitab lidnan pohjoižpalad i om päivnouzmaižeks röunaks, Zlatoust-stancii radab lidnas. Ural-avtote (M5-trass) mäneb koumes..kudes kilometras suvipäivlaskmha lidnan röunaspäi.
Kaik kahesa pen't žilod i üks' žilo raudtestancijanno mülüdas lidnümbrikho Zlatoustan ližaks. Lidnümbrikon pind — 1895 km².
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 99 tuhad eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 174 962 ristitud, lidnümbrikon — 177 155 ristitud, vn 2021 lidnan — 161 774 ristitud. Kaik 167 978 ristitud elihe lidnas i 170 127 ristitud kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 200..208 tuhad eläjid vll 1982−1998 (208 tuh. rist. vll 1991−1992).
Nened pühäpertid oma avaitud lidnas: ortodoksižen hristanuskondan viž jumalapertid i kaks' časounäd, islaman pämečet' i Mahallä-pühäpert' nomer 938.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Zlatoustan tehnologijan da ekonomikan tehnikum, Zlatoustan medicinine tehnikum, pedagogine i industrialine kolledžad, üläopendusen aluzkundoiden (Čeläbinsk, Jekaterinburg) koume filialad.
Pihllindud

Pihllindud () om kezalinduiden heim. Mülüdas Pihllindunvuiččed-sugukundha. Kaik om 62 erikod heimos.
Nimituz libub pihl'-puspäi.
Leviganduz.
Heimon erikod oma levitadud Evropan, Azijan, Pohjoižamerikan i Suviamerikan maiš, mugažo Avstralijas. Kaks' erikod oma introduciruidud Udhe Zelandijha.
Meclindud päpaloin. Pohjoižerikod letas suvirajonihe tal'veks suril parvehil.
Ümbrikirjutand.
Hibj om 20..25 sm pitte. Likkudas madme hüpkil küküiden. Pezoiteldas paroil üksin vai penil kolonijoil, sätas pezoid puil, penzhil vai man pindal; pezad oma jüžmakod, paksus manke vai savenke seinüziš. Mundäs 1..2 kerdad kezaaigan, kaikuččes munindas om 3..7 munad.
Södas gavedid, hämähoukuid, madoid, mollüskid i marjoid, sötlesoiš man pindal paksus.
"Turdus merula"- i "Turdus philomelos"-erikod pajatadas čomin.
Tröhgornii

Tröhgornii ( «koumel mägel», mugažo totaran i baškiran kelil) om Venäman sauptud lidn da lidnümbrik Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Om ümbärtud Katav-Ivanovskan rajonan territorijal.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1952 vilukus-sulakus (9. sulakud) kuti žilo sauvomha da holitamha atombomboiden tegint nomer 933. Panihe radnikžilod oficialižikš vn 1954 17. päiväl keväz'kud. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1955 27. päiväl redukud "Zlatoust-20"-nimitusenke. Vll 1967−1993 sen nimi oli "Zlatoust-36". Vn 1993 redukun 29. päiväspäi lidn om olmas nügüdläiženke nimenke.
Tröhgornii šingotase ladimidensauvomižel tegimel (südäitukuižed šlibakod) i mägisuksiden kurortal. Kaik enamba mi 600 organizacijad om registriruidud lidnas, niišpäi kaks' sadad oma järedad i keskmäižed surtte.
Geografijan andmused.
Lidnan eländfartalad sijadasoiš Jurüzan'-jogen üläjoksmusen oiktal randpolel (Kaman hurapol'ne bassein), 431 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Čeläbinskhasai om 181 kilometrad päivnouzmha orhal vai 232 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Jurüzan' (raudtestancijanke vaiše jüguiden täht) vides kilometras pohjoižhe orhal vai avtotel, Katav-Ivanovsk kahesatoštkümnes kilometras päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 27 km avtotedme, i Ust'-Katav (raudtestancijanke) 23 km lodeheze orhal vai 38 km avtotedme. «Čeläbinsk — Uf»-mante (M5-trass) ümbärdab lidnad kudes..kahesas kilometras pohjoižes.
Tobmuz.
Tröhgornii om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 162,49 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Jevgenii Sičov ("Евгений Сычёв", kezaku 2020 — kezaku 2022), Vladimir Beläkov (kezaku 2016 — kezaku 2020). Lidnan Deputatoiden suiman ezimez' om Vasilii Bobkov vn 2024 redukuspäi. Edeližed lidnan suiman ezimehed oma Sergei Bukrin (kezaku 2020 — reduku 2024), Jevgenii Sičov (radoi vn 2020 kezakuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 33 670 ristitud, vn 2021 — 32 463 ristitud. Kaik 32 355 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba mi 34 tuhad eläjid vll 2002−2009 (34 700 rist. vl 2007).
Rahvahad (2010): venälaižed — 88,2 %, totarlaižed — 4,5 %, baškiralaižed — 3,4 %, ukrainalaižed — 1,5 %, toižed rahvahad — 2,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma saudud lidnas: nell' jumalanpertid (Pühän Jumalanmaman Katken, Jumalanmaman «Palamatoi penzaz»-jumalaižen, ph. Luka Voino-Jasenecalaižen, ph. Jurgii-vägestusenkandajan) i koume časounäd. Islaman mahallä-mečet' nomer 919 om avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 4, 7, 8, 16, 17), viž keskškolad (nomer 106, 108, 109, 110, 112), specialine (korrekcine) škol-internat 8. toižendan lapsiden tervhuden röunatud voimusidenke täht, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton kaks' sportškolad (nomer 1 i dzüdon). Professionaližen opendusen aluzkund om Tröhgornijan tehnologine institut — Nacionaližen MIFI-südäitukuižtedoiduzkeskusen filial.
Agj (külä)

Agj () om enččel vepsän külä Vepsän rahvahaližes küläkundas. Se mülüb Vologdan agjan Babajevon rajonha.
Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om 13 km lodeheze orhal vai 15 km avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai om läz 104 kilometrad suvhe. Lähembaižed eländpunktad oma Rakunovo, Stunino da Jakutino, kaik oma suvhe Agjalpäi.
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Agjan eläjiden lugu oli 8 ristitud, etnine mülükund oli tundmatoi. Vodel 2010 kaik 11 ristitud eliba jo küläs.
Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Lübov' Anatol'jevna Lebedeva.
Rogohein

Rogohein (), mugažo Ozrikhein paginoiš, om äivoččiden i üks'voččiden kazmusiden heim. Mülütadas Saraheinižed-sugukundha. Heim kogoneb läz 50 erikospäi, ned alištudas gibridizacijale.
Ümbrikirjutand.
Heimon erikod oma levitadud mail'madme päiči Afrikas i Antarktikas, sidä kesken om kuz' erikod Venäman territorijal. Navettäs uitoid, jogiden randoid i suhištoid.
Kazdas sokhiš tahondoiš žomil-rogozikoil. Seikh om but'k vai koumetahkoine, täuz'kaznu oleskeleb 30 santimetraspäi 3,5 metrhasai kortte erikoidme. Änikod oma kaks'suguižed, kazdas tähkikš, ned sätas kändaz-, löuste- vai päkast änikust.
Kävutand.
Plettäs nenid tegesid rogoheinän lehtesišpäi: sumcäd, puzud, matad, kouruded. Kreptäs plettüd ragoišpäi tegesid. Čaptas rogoheinäd 10..15 santimetras veden pindan päl, heinkus samha vihandad mujud, sügüz'kezal — čomad pakušt mujud. Kuivatas pil'veses kaičemha lehtesen mujud i elastižust.
Voib tehta jauhod kuivatud jurišpäi, om äi trahmalad niiš. Kävutadas poltuseks. Ottas čomamahtoližihe heinkompozicijoihe. Ende ottihe rogoheinäd maižanduses sauvondmaterialaks sidondsubstancijanke (cement, gips). Nügüd'aigan ištutadas heitmähä mahusen erozijad i ezmäižeks kazmuseks elänzoitmaha tahod mecerikoil.
Feminizm

Feminizm (-sanaspäi «naine»), vai "naižküzund", om ideologijoiden, politižiden i socialižiden likundoiden spektr, kudambad oma olmas samha tazooiktust naižiden täht politikas, rahvahaližes ižanduses, personas i ristitkundas, vai heitmaha seksizmad.
Feminizman met.
Nene oma oiktusiden keskes samha tazooiktust naižiden täht: valičemižoiktuz, oiktuz olda valdkundmehen erazvuiččil radnikusil, oiktuz sada radod da kohtašt aigpaukad, oiktuz ičezkaluištho, opendushe, ühtnendha keskladindoihe, kohtaižed oiktused naimiželos, oiktuz dekretpästushe, kaičendoiktuz hibjan koskmatomudhe. Feminizman likundad oma naižoiktusen vajehtusiden päine vägi. Niiden radmine Päivlaskmman valdkundoiš toi mugomid satusid: naižiden valičemižoiktuz, reproduktivižed oiktused (joudai kontracepcii i abortan tehmine), oiktuz tehta keskladindoid i olda ičezkaluišton pidajan, sanoiden genderiž-neitraline kävutand.
Äjad feministad pagištas mužikoiden-ki päzutandas, ristitkundan patriarhaline sauvond i veroližed genderižed rolid todas pahut mužikoile-ki, naižmelen mödhe.
Istorijan pordod.
Päivlaskmman naižlikundan enzne jagase koumeks pordoks-«aldoks».
1.Ezmäine pord om sufražizman likund 19. voz'sadal i 20. voz'sadan zavodindas, tarbhaitihe oiktust ičezkaluištho lähtnuziden mehele naižiden täht i valičemižoiktust.
2.Kahtenz' pord augoti 1960-nzil vozil, likund tahtoi sada mehiden i naižiden täut juridišt tazooiktust.
3.Koumanz' pord jätkustub 1990-nziš vozišpäi i kazvab kahtenden pordon erasiš-se satusetomuzišpäi, mugažo seksualižiš sodoišpäi i diskussijoišpäi feministoiden keskes. Likund jagoihe kaks'haze: antopornografine feminizm i seksualiž-pozitivine feminizm.
Kopeisk

Kopeisk (, mugažo totaran i baškiran kelil) om Venäman lidn Čeläbinskan agjan keskuzpalan päivnouzmas, Čeläbinskan suvipäivnouzmaine ezilidn. Se om agjan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Kopeiskan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1907 Tugaikul'-žilon sijas samha burad hil't. Se sai lidnan statusad vl 1933. Sauptihe kaikid buran hilen kaivuzid 1990-nzil vozil. Vl 2004 mülütihe lähižid kaivuzžiloid lidnha, i sen ristitišt ližadui läz pol'tošt kerdad.
Kopeisk šingotase kaivuzmašinoiden tegimel (kaivuzkombainad, mašinad kaivamha tonnelid), armijan raketoiden i šlibakoiden tegimel, sauvondplastikan edheotandoil (torved, fitingad, polietilenkerteh), mugažo keramižen propantan tegim, zell'edheotand i äjintorguindkeskused ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon suvipalas, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Kopeisk röunatab Čeläbinskanke päivlaskmas. Toine lähembaine lidn om Korkino 28 km suvipäivlaskmha-suvhe orhal, 44 km avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Kopeisk jagase seičemeks territorialižeks palakundaks. Koume žilod mülüdas lidnümbrikho Kopeiskan ližaks: Kalačovo, Zaozörnii, Sineglazovo. Žilod sätas ümbrikon kahesant territoriališt palakundad. Lidnümbrikon pind — 355 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Andrei Faleičik (sulaku 2019 — sulaku 2024), Vladimir Možin (sulaku 2017 — sulaku 2019), Väčeslav Istomin (vn 2016 sügüz'kuhusai). Lidnümbrikon Deputatoiden suiman ezimez' om Jevgenii Giske vn 2020 redukuspäi. Edeline suiman ezimez' om Vladimir Jemel'janov, radoi vn 2020 redukuhusai.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 60 tuhad eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 137 601 ristitud, lidnümbrikon — 139 756 ristitud, vn 2021 lidnan — 147 806 ristitud. Kaik 147 573 ristitud elihe lidnas i 149 735 ristitud kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 160..168 tuhad eläjid vll 1959−1967 (168 tuh. rist. vl 1962).
Rahvahad (2010): venälaižed — 85,8 %, totarlaižed — 5,7 %, ukrainalaižed — 2,0 %, saksalaižed — 2,0 %, baškiralaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 2,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan vižtoštkümne pühäpertid oma avaitud lidnas da sen ümbrikos: kümne jumalanpertid i viž časounäd. Nell' türmad-kolonijad oma olmas lidnas mugažo.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Kopeiskan medicinine tehnikum, Kopeiskan politehnine kolledž, Suviuralan valdkundaližen universitetan (Čeläbinsk) filial.
Artäntant

Artäntant () om külä Vepsän rahvahaližes küläkundas, kudamb mülüb Vologdan agjan Babajevon rajonha.
Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om 10 km päivlaskmha avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai om läz 99 kilometrad suvhe. Lähembaižed eländpunktad oma Mäguine, Gridino, Dunovo, Sautino, Sergejevo da Homankülä, kaik oma suvipäivnouzmha Artäntantalpäi.
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Artäntantan eläjiden lugu oli 32 ristitud (15 mest dai 17 naišt), heišpäi 97% oliba (etnižed) venälaižed. Vl 2010 kaik 26 ristitud eliba jo küläs.
Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Valentina Mihailovna Kužleva.
Paide

Paide (mugažo estin kelel) om Estinman lidn da municipalitet () valdkundan keskuzpalas. Se om Järva-makundan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1265 kuti Livonan ordenan Vaisenštain-lidnuz-zamk. Saudihe zamkad mouckivespäi (), sišpäi lidnan nimituz libub. Vll 1918−1972 kaidraižuine «Türi — Tamsalu»-raudtekeskust mäni lidnas läbi, raudtestancijan sauvuz om kaičenus. Nevondkundaližen aigan lidn oli Paiden rajonan keskuseks (1950−1991), Koigi-aviabaz sijazihe lidnanno.
Paide šingotase penil edheotandoil, leibäntegimel, mašinansauvomižen tegimel (metalližkonstrukcijad, konvejerad da niiden palad, lumenkeradandtehnik).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan keskuzpalan päivlaskmas. Matkad Tallidnan keskushesai om 77 km lodeheze orhal vai 92 km «Tallidn — Tartu»-avtotedme.
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 228 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10 849 eläjad vl 1989. Kaik 10 590 ristitud elihe Paiden municipalitetas vn 2019 augotišes 443 km² pindal.
Rahvahad (lidnalaižed, enamba 0,4% vl 2011): estilaižed — 92,39%, venänikad — 4,36%, ukrainalaižed — 1,06%, suomalaižed — 0,73%, toižed rahvahad — 1,46%.
Edeline lidnan pämez' om Siret Pihelgas (2015–2017).
Mäguine (Vepsän rahvahaline küläkund)

Mäguine, vai Gork (), om külä Vepsän rahvahaližes küläkundas, kudamb mülüb Vologdan agjan Babajevon rajonha.
Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om läz 9 km päivlaskmha avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai om läz 97 kilometrad suvhe. Lähembaižed eländpunktad oma Artäntant, Gridino, Sergejevo, Homankülä, kudambad oma pohjoižhe da homendezbokha Mäguiželpäi, i Dunovo dai Sautino, kudambad oma suvhe.
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Mäguižen eläjiden lugu oli 114 ristitud (49 mest da 65 naišt), kaik oliba (etnižed) venälaižed. Vl 2010 kaik 92 ristitud eliba jo küläs.
Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Valentina Mihailovna Kužleva.
Rusked Mäguine (Babajevon rajon)

Rusked Mäguine, vai Krasnai Gork (), om külä Vepsän rahvahaližes küläkundas, kudamb mülüb Vologdan agjan Babajevon rajonha.
Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om läz 10 km, a Babajevo-rajonkeskushesai om läz 100 kilometrad pohjoižhe. Rusked Mäguine om izoliruidud avtotedilpäi. Lähembaižed eländpunktad oma Janglaht öbokha dai Pust (üks' kahtes, läz Timošinküläd) longibokha.
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Rusttes Mäguižes ei olnugoi jo kaikenaigaišt eläjid.
Se om čutud eländpunkt, vhesai 2019 sil ei olend külän tobminad.
Pust (Kaistanno)

Enččen Kaistan rahvahaližen vepsän küläkundan Pust-külä () om vepsän külä Vepsän rahvahaližes küläkundas, kudamb mülüb Vologdan agjan Babajevon rajonha.
Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om 20 km suvipäivlaskmha orhal vai 37 km avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai om läz 128 kilometrad suvhe. Lähembaižed eländpunktad oma Virahtan da Markutan, kaik oma pohjoižpäivnouzmha Pustalpäi.
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Pustan eläjiden lugu oli 11 ristitud, heišpäi 4 oliba (etnižed) venälaižed dai 7 oliba vepsläižed. Žall' om, no vhesai 2010 ei niken elänugoi jo küläs.
Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Angelina Födorovna Gerasimova.
Solsberi (znamoičendad)

Solsberi om Suren Britanijan lidn. Grafanarv, markizanarv, kanzannimi i severz'-se toponimoid libudas lidnan nimusespäi:
2017

2017 (kaks' tuhad seičemetoštkümnenz') voz' — järgeline voz', kudamb augotihe pühäpäiväl grigorianižen kalendarin mödhe.
Ekologijan voz' Venämas, Tedon voz' Vaugedvenämas, Islamižen ühtmuden voz' Azerbaidžanas.
2018

2018 (kaks' tuhad kahesatoštkümnenz') voz' — järgeline voz', kudamb augotihe ezmärgel grigorianižen kalendarin mödhe.
Rahvahidenkeskeine Korallrifiden voz'. Ičetahtnikan voz' Venämas, Penen kodiman voz' Vaugedvenämas, Azerbaidžanan Demokratižen Tazovaldkundan (1918−1920) voz' Azerbaidžanas.
2016

2016 (kaks' tuhad kuz'toštkümnenz') voz' — ližapäivvoz', kudamb augotihe videnz'päiväl grigorianižen kalendarin mödhe.
Kaikiš lämhemb voz' mail'mas sänkaclendoiden istorijas. Rahvahidenkeskeine Bobanvuiččiden-söndtavaroiden voz'. Tatanmaižen kinon voz' Venämas, Kul'turan voz' Vaugedvenämas, Mul'tikul'turalizman voz' Azerbaidžanas.
Rozmehein

Rozmehein () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Rozanvuiččed-sugukundha. Heim kogoneb 12 erikospäi.
Etimologii.
Heimon latinine nimituz om saudud "filum"- «nit'» i "pendere"- «ripta» sanoišpäi, järgeližen rozmeheinän mugulad riptas hoikil juril. Vepsän nimituz om rozmevedhe sidodud.
Ümbrikirjutand.
Kazdas Evropas, Azijan i Pohjoižamerikan venos vös. Navettäs nepsut, kaik erikod oma vilunvastaižed.
Heinäd oma järedad püštoiktanke seikhenke. Lehtesed oma höunhesižed, erasti sor'meližed.
Henod äiluguižed vauktad vai ruskedvauvhad änikod kazdas kändaz- vai löuste-änikusikš. Änikoitas kezan ezmäižel polel. Plod om äipähkmut.
Kävutand.
Kävutadas norid jurištod vezoidenke sömäks. Ottas änikusid čajun vajehtimeks vai ližaduseks, Skandinavijas — ližatas oludhe i vinha andmaha mezihajud.
Mülütab äi askorbinmuiktust (läz 300 mg%) i salicilmuiktust, ka ottas kävutamižhe unotest zelläks irdpolel i südäimehe. Rozmehein om hüvä palatusenvastaine, antibakterialine, antitoksine abutuz, insekticid (gavedid vaste).
Sakramento

Sakramento ( [sakɾaˈmento] «mess», «sakraline tego», anglijan virkand: [ˌsækrəˈmɛntoʊ]) om toponim. Se voib znamoita:
Kolumbus

Kolumbus, Kolambus () — lidnoiden i sijiden nimituz, personalijoiden kanzannimi. Se om tetaban Hristofor Kolumb-merimatkadajan italižen "Colombo"-kanzannimen latinine variant.
Hamin

Hamin ( [ˈhɑminɑ], [freːdrɪks¹hamːn]) om Suomenman lidnankund, lidn da järed meriport Kümenlakso-provincijas. Se om valdkundan 56nz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
"Vehkalahti"-külä mainitihe vspäi 1336. Vl 1653 se sai lidnan statusad "Uz' Vehkalahti"-nimitusenke, lugetas sidä vot eländpunktan oficialižen alusenpanendan vodeks. Vspäi 1723 udesnimitihe lidnad ročin kelel "Fredrikshamn:aks" («Fredrikan merikar») Ročinman uden Fredrik I-kunigahan nimen mödhe. Oli röunmalidnuseks i Ročinman palaks vhesai 1743. Vn 1821 luja lämoipalo polti lidnan ühesa kümnendest. Vl 1960 saudihe kivivoinvalamižportad, portan jüguiden mülü ületi 5 mln tonnoid vl 1988. Ende bumagantegim radoi lidnas. Vl 2003 ühtištadihe Vehkalahti-kundanke.
Hamin šingotase turizmal i Google-kompanijan datakeskusil vspäi 2009 (Evropan üks' videspäi). Järed jügumeriport radab lidnas, se om ühtenzoittud lähižen Kotk-lidnan meriportanke.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan i valdkundan suvipäivnouzmas, Suomen lahten pohjoižrandal.
Matkad Hel'sinkihesai om 145 km päivlaskmha avtotedme vai raudtedme, Venäman röunhasai — 40 km päivnouzmha orhal. Lähembaižed lidnad oma Kouvol 50 km pohjoižhe i Kotk 15 km suvipäivlaskmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 1 155,15 km², sidä kesken kuiv ma 609,94 km², sokaz tahond — 23,77 km², meri otab 521,44 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Haminan municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Hannu Muhonen (2004 — keväz'ku 2023).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 22 995 ristitud (kaikiš suremb), vl 2000 — 21 847 ristitud, vl 2010 — 21 400 ristitud, vl 2020 — 19 877 ristitud. Vspäi 1975 kaikiš suremb kundan ristitišt oli 23 298 eläjad vl 1975.
Eläjad mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 93,9 %, ročin kel' — 0,4 %, toižed keled — 5,7 %.
Nokia (lidn)

Nokia (mugažo suomen i ročin kelil, suomen virkand: [ˈnokiɑ]) om lidn da lidnankund Suomenman suvipäivlaskmas, Pirkanma-agjas. Se om Tamperehen päivlaskmaine ezilidn, valdkundan 33nz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Vspäi 1868 sauvoškanzihe bumagantegint nügüdläižen lidnan tahondas. Eländpunktan oficialižen alusenpanendan voz' om 1922 kuti "Pohjoine Pirkal" (). Se sai lidnanvuiččen žilon (suom. "kauppalaksi") oiktusid vl 1937. Udesnimitihe nügüdläižikš vl 1938. Ühtištadihe Suoniemi-kundanke vl 1973, Tottijärvi-kundanke vl 1976. Anttihe lidnan statusad vl 1977.
Nokia-lidn šingotase Nokian-kompanijan šintegimel, bumagantegimel, sodatransportan pästandal (Patria, Sisu) i «Nanso Group Oy»-kompanijan (päfater) tekstiližel tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, Pühäjärven suvipäivlaskmaižel randal (121 km², 77,2 m ü.m.t.) i läksijan sišpäi Nokianvirtanjogen oiktal randal tobjimalaz (kahesan kilometrad pitte, Kokemäenjogen bassein), se jokseb Kulovezi-järvhe ( 36 km², 57,5 m ü.m.t.).
Matkad agjan Tampereh-keskushesai om 15 km päivnouzmha, Hel'sinkihesai om 180 km suvipäivnouzmha avtotedme vai raudtedme. Toine lähembaine lidn om Sastamal 35 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha. «Tampereh — Pori»-raudtekeskust läbitab lidnad, sen kundan raudtestancijad oma "Nokia" i "Siuro".
Lidnankundan ühthine pind om 347,84 km², sidä kesken ma — 288,31 km², sokaz tahond — 59,53 km² (vn 2022 andmused).
Tobmuz.
Lidnankund jagase 26 rajonaks (). Nokian municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Eläjad.
Vl 1980 kundan eläjiden lugu oli 23 644 ristitud, vl 2000 — 26 905 ristitud, vl 2010 — 31 647 ristitud, vl 2020 — 33 966 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'.
Eläjad mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,2 %, ročin kel' — 0,3 %, toižed keled — 2,5 %.
Sarahein

Sarahein (), mugažo Sohein paginoiš, om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Saraheinižed-sugukundha. Heim mülütab pol'tošt vai kaks' tuhad erikoid.
Leviganduz.
Heimon erikod kazdas kaikil kontinentil, kaikiš londuseližiš zonoiš, no enamba kaiked Pohjoižen mapoliškon venos i vilus vöiš. Läz ei ole erikoid räkiš letkesižiš rahvahatomiš maiš (Afrikan i Arabijan pol'saren rahvahatomad mad). Erikoiden arealan tahondad vajehtadas znamasižikš aigan mändes, endemikad oma kaičenus mägitahondoiš i izoliruidud sijiš vaiše (oz., Uz' Zelandii). Kaik om 103 erikod Venäman Arktikas.
Saraheinäd formiruidas kazmuskatet znamasižes märas. Erikoiden enambuz navedib nepsut i kendäkoid.
Ümbrikirjutand.
Kaidoiden lehtesiden röun om terav, henoidenke piidenke pilan kartte. Lehtesed kazdas koumeks riveks, se om Saraheinižiden eriližuz. Henod änikod kazdas tähk-änikusel, kaikuččel seikhel.
Kazmused sädas nenid elonformid: mäthad, maturbhad, ühtenzoittud ližajuril vezoiden žomad.
Kävutand.
Sarahein om turbhan päkomponent, reskveden akkumulätor. Äjiden vezilinduiden ümbrišt da söte.
Ištutadas seižujaks dekorativižeks kazmuseks, puhtastamha vezištoid i vahvištamha mahust. Erasiden erikoiden lehtišt om hüväks sötkeks kodiživatoiden täht.
Ottas kävutamižhe lehtesid, seikhid i jurid rahvahanmedicinas, kacmata erikho paksus. Kazmusen äjad tervehtajad ičendad oma tedoitud vähän, "Carex brevicollis"-erik om lasktud farmakologijas.
Lüter Martin

Martin Lüter ( [ˈmaɐ̯tiːn ˈlʊtɐ]; sünd. 10. kül'mku 1483, Aisleben, Saksonii — kol. 18. uhoku 1546, sigä-žo) oli hristanuskondan jumalantedomez', Reformacijan iniciator, Biblijan päine kändai saksan kel'he. Protestantizman üks' sarakoišpäi om nimitadud hänen kanzannimen mödhe — lüteranižuz. Saksan kirjankelen üks' sädajišpäi.
Biografii.
Tuleban aigan reformator oli sündnu vas'kkaivuden Gans Lüter-radnikan (1459−1530) kanzha. Se sirdi Mansfel'd-mägilidnudhe Martinan sündundan jäl'ghe, kus tat kändihe elokahaks bürgeraks. Vspäi 1497 Martin openui kazvatajiden valičendan mödhe Magdeburg-lidnan franciskanižes školas, vll 1501−1505 sai opendust Erfurtan universitetas i joudjaližiden čomamahtoiden magistran arvod, zavodi opeta jurisprudencijad, no sil-žo 1505-ndel vodel poikesti kazvatajile i tuli Avgustinan ordenan jumalankodihe Erfurt-lidnas. Vl 1506 Lüter tegi manahan toivotust. Vspäi 1507 kändihe papikš.
Vl 1525 nell'kümnekaks'vozne Lüter nai, oti Katarina fon Bora, endišt manahinäd, akaks. Sündutihe kuz' last naimiželos.
Čapajevsk

Čapajevsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Samaran agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om agjan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud voziden 1909/1910 tal'vel kuti žilo sauvomha da holitamha poukahtuzsubstancijoiden tegint. Raudtesarak tuli tegimennoks vn 1911 sügüz'kus. Nimitihe žilod "Ivaščenkovo" sauvondan Vladimir Ivaščenko-pämehen kanzannimen mödhe. Vn 1918 tal'vkuspäi udesnimitihe "Trock-žiloks". Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1927. Vl 1929 udesnimitihe nügüdläižikš Rusttan armijan Vasilii Čapajev-käskijan kanzannimen mödhe. Tehtihe himižazegištod lidnas pit'kan aigan, ka lidnan territorii om redustadud morijoil substancijoil (dioksinad, geksahloran, lüizit, iprit), vajehtadas mahust.
Čapajevsk šingotase himižen tegimišton edheotandoil (substancijad, polimerad, himižen azegišton utilizacii), sauvondmaterialiden sarakol (silikatine savič, metalližed i raudbetonkonstrukcijad, elektrodad), mehanižel tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Čapajevk-jogen alajoksmusen oiktal randal (ende 298 km pitte, Volgan hura ližajogi), 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Samaran röunhasai om 25 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 30 km raudtedme, keskushesai om 36 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 45 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Novokuibiševsk viž kilometrad pohjoižpäivnouzmha. Čapajevsk-raudtestancii radab lidnan keskuzpalas «Samar — Sizran'»-keskustal.
Ribačii-žilo (1 rist. vl 2017) mülüb lidnümbrikho Čapajevskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 200,50 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 72 692 ristitud, lidnümbrikon — 72 705 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 97 984 eläjad vl 1989. Vl 2017 kaik 72 945 ristitud elihe lidnümbrikos.
Rahvahad (2010): venälaižed — 86,1%, totarlaižed — 1,7%, azerbaidžanlaižed — 1,3%, mordvinalaižed — 1,0%, ukrainalaižed — 1,0%, toižed rahvahad — 8,9%.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme jumalanpertid oma olmas lidnümbrikos, sidä kesken Sergii Radonežalaižen-pühämehen jumalanpert' vspäi 1916 (vll 1926−2000 kävutihe Kaičendan, sid' Pioneroiden pertikš).
Čapajevskan gubernine kolledž i Čapajevskan himižtehnologine tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Vitalii Aščepkov (keväz'ku 2017 — sulaku 2022).
Puzuänikoižed

Puzuänikoižed ( vai "Compositae") om Kaksidülehtesižed-klassan kazmusiden sugukund. Klassan üks' kaikiš znamasižembiš, läz 33 tuhad erikoid mülüdas 1911 heimho.
Tipine heim om Astr ("Aster") Puzuänikoižed-alasugukundaspäi, heimon tipine erik om stepin astr ("Aster amellus").
Leviganduz.
Erikoiden «änikod» oma änikused todeks, sišpäi sugukundan nimituz. Sugukundan kazmused oma levitadud kaikil kontinentil i klimatižil zonoil, no enamba kaiked erikoid om Pohjoižamerikas i Evrazijan subtropižes vönes.
Ümbrikirjutand.
Erikod oma üks'voččed vai äivoččed heinäsižed kazmused tobjimalaz, erasti penzhad vai madalad pud, kaks' erikod oma todesižed pud: "Scalesia pedunculata" Galapagosan saril i "Brachylaena merana" Madagaskaral.
Jur' om värtmenvuitte. Lehtesed čereduišoiš päpaloin. Gavedid pölüstoitas kazmusid. Plod om semnikaz pähkmut, äjiden erikoiden semned oma ogakahad vai höunhesižed levigandemha.
Alasugukundad.
Kaik lugetas 13 alasugukundad. Nimikirjutez erikoiden lugun mödhe:
Nell' alasugukundad ottas sugukundan erikoiden 99%: "Asteroideae" (70%), "Cichorioideae" (14%), "Carduoideae" (11%) i "Mutisioideae" (3%).
Neftegorsk (Samaran agj)

Neftegorsk () om Venäman lidn da lidnankund Samaran agjan päivnouzmas. Se om Neftegorskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1960 samha löutud sil-žo vodel kivivoid. Lidnanvuitte "Neftegorsk"-žilo kändihe rajonan keskuseks vl 1965. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1989.
Neftegorsk šingotase kivivoin samižel, gazan ümbriradmižen tegimel, vas'ken vanundan da kabeliden tegimel, leibän edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sjezžai-jogen alajoksmusen hural randal ( 107 km pitte, Samar-jogen hura ližajogi), 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Samarhasai om 83 km lodeheze orhal vai 101 km avtotedme. Toižed lähembaižed lidnad om Kinel' 58 km lodeheze orhal vai 77 km avtotel, Otradnii 65 km pohjoižhe orhal vai 82 km avtotedme, i Buzuluk (Orenburgan agj) 73 km päivnouzmha orhal vai 84 km avtotedme.
Tobmuz.
Neftegorsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden suiman ezimez'. Edeline suiman ezimez' om Sergei Rižov ("Сергей Рыжов", reduku 2015 — reduku 2020). Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2021 keväz'kus, rajonan administracii tegeb sen velgusidme. Lidnan administracijan jäl'gmäine pämez' oli Aleksandr Grebenkin (keväz'ku 2019 — sügüz'ku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 254 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 18 076 ristitud. Kaik 18 119 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 21 400 eläjad vll 1998−2001.
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,5 %, mordvinalaižed — 2,1 %, totarlaižed — 1,8 %, čuvašalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 3,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: pühän Varvara-moknikan jumalanpert' (vspäi 2004) i Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen jumalanpert' (vspäi 2011).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), čomamahtoiden škol, sportškol keskškolanno nomer 1. Neftegorskan valdkundaline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kinel'

Kinel' () om Venäman lidn da raudtesol'm Samaran agjan keskuzpalas. Se om Samaran päivnouzmaine ezilidn, Kinelin lidnümbrikon administrativine keskuz, om Kinelin rajonan administrativižeks keskuseks mugažo vspäi 1928, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1837 kuti žilo, nimitihe jogen mödhe. "Kinel' "-raudtestancii radab vspäi 1877, ezmäine nimituz oli Čarikovskai (), no udesnimitihe Kinelikš bajarin-manpidajan surman jäl'ghe hänen poigan pakičendan mödhe. Vspäi 1885 raudte sarakoičese, sarakod lähttas Ufha i Orenburgha. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1944.
Kinel' šingotase raudten edheotandoil (sortiruindstancii, vedimdepo, vagondepo, raudten distancii, varapaloiden tehmine raudtetehnikan täht), avtoplastmassan, räzintegesiden da plastikpakuitesen edheotandoil, sömtegimištol (lihatavarad, konditerižed tegesed), tegimištoližiden mülüiden tegimel agrohimijan täht i lämoipaloid vaste, mugažo mebel'fabrik i omblendfabrik ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Samar-jogen ( 594 km pitte) oiktal randpolel i Sur' Kinel'-jogen hural randpolel ( 422 km pitte) läz sen lanktendad Samar-jogehe oiktalpäi, 35 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad lähembaižen Samar-lidnan röunhasai om 15 km päivlaskmha orhal, 18 km avtotedme vai raudtedme, keskushesai — 28 km orhal vai 33 km avtotel. Ühtennimine "Kinel' "-raudtestancii om saudud lidnan pohjoižpalas.
Tobmuz.
Kaik kaks' järedad lidnanvuittušt žilod mülüdas lidnümbrikho Kinelin ližaks: Aleksejevk (, 10 877 rist. vl 2021) i Ust'-Kinel'skii (10 547 eläjad vl 2021). Ned sijadasoiš päivkaskmha-lodeheze lidnaspäi Sur' Kinel'-jogen taga, Samaran i Kinelin keskes. Lidnümbrikon pind om 108,78 km².
Edeline lidnümbrikon pämez' om Vladimir Čihirev (2005−2008, reduku 2015 — reduku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 34 491 ristitud, lidnümbrikon koume videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 42 051 eläjad vl 1979, nügüdläižiš röunoiš — 35 753 ristitud vl 2020.
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,8 %, armenijalaižed — 1,7 %, totarlaižed — 1,6 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 3,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Jurgii-vägestusenkandajan kafedraline päjumalanpert' (om saudud vll 2005−2009) i Kazanin Jumalanmaman jumalaižen kaks' jumalanpertid.
Kinelin valdkundaline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Pohvistnevo

Pohvistnevo (, , ) om Venäman lidn Samaran agjan päivnouzmas. Se om Pohvistnevon lidnümbrikon administrativine keskuz, om Pohvistnevon rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1888 8. päiväl sügüz'kud kuti žilo raudtestancijanno udel «Samar — Uf»-keskustal. Nimitihe bajarišton Pohvisnevad-rodun kanzannimen mödhe, Pohvist (Pozvizd) om il'man i sän jumal päivlaskmaižil slavilaižil.
Avaitihe kivivoin löudmižsijid rajonas, i radnikžilo sai lidnan statusad vn 1947 19. päiväl elokud.
Pohvistnevo šingotase mašinansauvomižen tegimel (pörutüged, piikezrad, pol'vvärtmuded), sauvondmaterialiden tegimel, sömtegimištol (lihan ümbriradmižen tegim, jauhtegim), kombisötken tegimel i vagonkohendusen edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sur' Kinel'-jogen hural randal (, Samar-jogen oiged ližajogi), 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, vedase läz 10 km pidust' joged. Röunatab Orenburgan agjanke päivnouzmas.
Matkad Samarhasai om 142 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 153 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Buguruslan (Orenburgan agj) 11 km päivnouzmha röunhasai orhal vai kaikil teil.
Tobmuz.
Oktäbr'skii-žilo (1033 rist. vl 2017) mülüb lidnümbrikho Pohvistnevon ližaks.
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Nikolai Vazlev, radoi edel vn 2015 tal'vkud. Lidnan Duman ezimez' om Aleksandr Šulaikin vn 2005 heinkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 28 169 ristitud, lidnümbrikon — 29 261 ristitud. Vspäi 1989 lidnan ristitišt om kaikiš suremb i vajehtase 27..28 tuhad eläjid röunoiš (28 600 rist. vl 1996). Kaik 28 223 ristitud elihe lidnas i 29 256 ristitud kaikes lidnümbrikos vl 2017.
Rahvahad (2010): venälaižed — 66,3 %, čuvašalaižed — 11,7 %, totarlaižed — 11,1 %, mordvinalaižed — 6,3 %, ukrainalaižed — 1,1 %, saksalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Tabinin jumalaižen päjumalanpert' (om letud vll 1988−2010), Kirill i Marija Radonežalaižiden jumalanpert' (om saudud vll 2019−2021). Islaman kaks' mečetid ratas lidnas.
Pohvistnevo-lidnan gubernine kolledž om professionaližen opendusen aluzkundaks.