Uzbekistan

Uzbekistan ( [ozbekiˈstɒn]), Uzbekistanan Tazovaldkund ( vai "Oʻzbekiston Jumhuriyati / Ўзбекистон Жумҳурияти"), om valdmererandatoi valdkund Keskmäižes Azijas. Pälidn da kaikiš järedamb lidn om Taškent.
Uzbekistan om neitraline valdkund.
Istorii.
Vn 1991 31. päiväl elokud Uzbekistan tedištoiti ičeze ripmatomudes NSTÜ:späi. Vn 1991 25. päiväl tal'vkud valdkund erištui täuzin.
Valdkundan üks'jäine Konstitucii () om vahvištadud vn 1992 8. päiväl tal'vkud. Se om väges voziden 2003, 2007, 2008, 2011, 2014, 2016 i 2017 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Uzbekistan om mavaldkundröunoiš Turkmenistananke (röunan piduz — 1793 km) suves da suvipäivlaskmas, Kazahstananke (2330 km) lodehes, pohjoižes da pohjoižpäivnouzmas, Kirgizstananke päivnouzmas (1314 km), Tadžikistananke suvipäivnouzmas (1312 km) da Afganistananke suves (144 km). Ühthine maröunoiden piduz om 6893 km. Uzbekistan om valdmererandatoi valdkund.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Hazret Sultan-mägenpä Tän'-Šanin Gissaran-mägisel'gal, 4643 m valdmeren pindan päl. Kaikiš alahaižemb čokkoim om Sarikamiš-järven Minbulak-alang (−12,8 metrad) rahvahatomas Kizilkum-mas.
Kaikiš järedambad joged oma Amudarj da Sirdarj. Niiden veziden enambuz ei sabuta Aralmert, sen tagut Aralmeri kuivab voz' voden jäl'ghe. Se azj vedab ekologižid problemoid.
Klimat om terav kontinentaline, keza om räk.
Londuseližed pävarad oma londuseline gaz, turbaz, kivivoi, kivihil' da metallad (kuld, uran, hobed, vas'k, cink, hahktin, vol'fram, molibden).
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan da armijan pämez' om prezident (). Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Prezident paneb ohjastusen päministrad da ministrid radnikusile, mugažo koumen valdkundaližen käskuzkundan sudijoid.
Parlament om kaks'kodine Olii Mažlis (). Sen üläkodi om Senat ("Senati") 100 ühtnijanke. Alakodi om Käskusenandai kodi () 150 ühtnijanke, sidä kesken 15 sijad om Uzbekistanan Ekologjan likundan kvot. Kaik rahvaz valičeb niiden ühtnijoid videks vodeks.
Šavkat Mirzijoev radab prezidentan vn 2016 tal'vkun 14. päiväspäi i Abdulla Aripov om päministran siš-žo dataspäi. Edel sidä Mirzijoev radoi Uzbekistanan päministran vn 2003 tal'vkuspäi. Islam Karimov oli valdkundan prezidentan hätken aigan (24.03.1990−02.09.2016). Parlamentan alakodin ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2019 22. päiväl tal'vkud, ližaänestuz mäni vn 2020 5. vilukud. Üläkodi om valitud järgkerdan vn 2020 16.-17. päivil vilukud.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Uzbekistanan administrativiž-territorialine jagand."
Uzbekistan jagase nell'toštkümneks regionaks: 12 agjad (), avtonomine Karakalpakijan Tazovaldkund-agj i Taškent-pälidn. Päiči pälidnas, regionad alajagasoiš lidn- da külärajonikš ( «rajon»).
Eläjad.
Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 30,488,600 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd', radmigracii valdkundaspäi om luja.
Rahvahad (vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe): uzbekad — 82,4 %, tadžikalaižed — 4,8 %, venänikad — 2,9 %, kazahlaižed — 2,9 %, karakalpakad — 2,2 %, kirgizlaižed — 1,9 %, totarlaižed — 0,8 %, korejalaižed — 0,7 %, turkmenalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 0,8 %.
Kodikelen mödhe (2020): uzbekan kel' — 74,3 %, venäkel' — 14,2 %, tadžikan (persijan) kel' — 4,4 %, toižed keled — 7,1 %.
Uskondan mödhe (2020): islamanuskojad — 88 % (sunnitad päpaloin), ortodoksižed hristanuskojad — 9 %, toižed uskojad i religijatomad — 3 %.
Uzbekistanan toižed järedad lidnad (enamba 200 tuh. ristituid vl 2014, surembaspäi penembha): Samarkand, Namangan, Andižan, Nukus, Buhar, Fergan, Karši, Kokand, Margilan. Vl 2014 kaik oli 120 lidnad valdkundas da 115 lidnanvuittušt žilod. Lidnalaižiden pala om 50,4 % (2020).
Ižanduz.
Uzbekistan om goll' i teravas šingotai agrariž-industrialine valdkund, ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 125,5 mlrd. US$ ekvivalentas (64. sija mail'mas; US$3,380 ühtele hengele, 136. sija) vai 428,2 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (56. sija; US$11,596 ühtele hengele, 119. sija). Sen ližaks, peittud ižanduz om läz US$40 mlrd ekvivalentas. Vspäi 2004 ekonomine vozne kazvand jäb 5..9 % ramiziš. Ižandusen päsarakod oma kaivuztegimišt, maižanduz (puvillan, fruktoiden i villän kazvatand), tekstiline, sömtegimišt, mujumetalloiden metallurgii, himine tegimišt. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Sarakoiden pala kogosüdäiproduktas (2017): maižanduz — 17,9 %, tegimišt — 33,7 %, holitišed — 48,5 %. Radnikoiden 25,9 % om ottud maižandushe, 13,2 % — industrijha, 60,9 % ratas holitišiden sferas (2012).
Valdkundan päeksport om puvill (22 %), turbaz (12 %), uran (11 %), puhtaz vas'k da vas'kvanuim (10 %), avtod (8 %), fruktad da maplodud (7 %), londuseline gaz (6 %); toine eksport — sobad (läz 4 %), kuld (4 %), kivivoi (3 %), cink (2 %), heretused (1 %). Importan tavarad (2024) oma mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, söndtavarad, himižen sarakon tavarad, raud i toižed metallad. Vl 2023 import ületi eksportad pol'toštha kerdha. Pätorguindpartnörad (2024) oma Venäma (Uzbekistanan eksportan 15,4 % i importan 20,9 %), Kitai (Uzbekistanan eksportan 11,7 % i importan 19,0 %), Šveicarii (eksportan 25,4 %), Kazahstan (eksportan 7,4 % i importan 9,9 %), Turkanma (eksportan 9,3 % i importan 5,4 %), Suvikorei (importan 12,0 %), Kirgizstan (eksportan 5,4 % i importan 1,0 %), Saksanma (eksportan 0,6 % i importan 5,1 %), Sur' Britanii (Uzbekistanan eksportan 4,4 %).
Praznikad.
Alemba kirjutadud praznikad oma lebupäiväd-ki valdkundan Tökodeksan 131. kitjutusen mödhe.
Niiden ližaks, kaks' praznikad vajehtujanke datanke oleskeldas: Uraza-bairam (, šavval'-kun 1. päiv, sättub 3. semendkule vl 2022) i Kurban-bairam ("Qurbon hayiti", zu-l'-hidža-kun 10. päiv, sättub 9. heinkule vl 2022).