Bel'gii

Bel'gii (, , ), täuz' oficialine nimi — Bel'gijan Kunigahuz ( [ˈkoːnɪŋkˌrɛik ˈbɛlɣijə], [ʁwa.jom də bɛl.ʒik], [ˈkøːnɪçˌʁaɪ̯ç ˈbɛlɡi̯ən]), om valdkund Evropan päivlaskmas, Pohjoižmeren randal. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Brüssel'.
Vspäi 1949 om PAKO:n ühtnii (alusenpanijaks). Vspäi 1957 om EÜ:n ühtnijan (mugažo ühteks alusenpanijoišpäi).
Istorii.
Vn 1830 4. päiväl redukud Bel'gii tedištoiti ičeze ripmatomudes Alamaišpäi.
Valdkundan Konstitucii om vahvištadud vl 1831, se om väges möhembaižidenke vajehtusidenke, ned oliba paksud vspäi 1980.
Geografijan andmused.
Bel'gijal om mavaldkundröunoid Alamaidenke pohjoižes (röunan piduz — 478 km), Germanijanke päivnouzmas (133 km), Lüksemburganke suvipäivnouzmas (130 km), Francijanke suves da päivlaskmas (556 km). Ühthine röunoiden piduz — 1297 km. Valdkundan lodehližed randad lainištab Pohjoižmeri, sen randan pird — 66 km. Ühthine pind — 30 528 km².
Kaik koume londuselišt rajonad om valdkundas: Ardennad suvipäivnouzmas, keskuzülüz 100..200 m ü.m.t., mererandaline tazangišt pol'deroidenke, siš om tarhoid kaks' metrad alemb meren tazopindad. Kaikiš korktemb čokkoim om Ardenniden Botranž-mägi 694 m ü.m.t.
Vozne vedhuz om 20,8 km³, ottas kävutamižhe koumandest (2005). Järved oma ratud tobjimalaz. Znamasižed joged oma Maas i Šel'd, lanktas merhe Alamaiden territorijal.
Klimat om ven valdmeren. Tal'v om vihmoikaz, hala i lumi oleskeldas harvoin. Keza om viluhk vihmoidenke.
Londuseližed varad oma sauvondmaterialad, karbonatad, letked, väghine mahuz.
Politine sistem.
Ohjandusen form om parlamentine konstitucine monarhii. Bel'gii om federativižeks valdkundaks vspäi 1980, kaks'jäine federacii. Nece znamoičeb, miše ičeohjastuz om kahten parametran mödhe — regionil (koume) da kel'kundoil (koume) — üks'-se valdkundan territorijal.
Valdkundan pämez' om Filipp I-kunigaz (vspäi 2013). Monarh vahvištab päministrad (, , ), toižid ministrid i sudijoid radnikusile, voib pästta parlamentad radmaspäi. Ohjastusen ministriden pol' om Flandrijan (alamankel'žes) kel'kundaspäi i pol' francijankel'žes kel'kundaspäi.
Federaline parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat (, , ) 60 ühtnijanke (50 kel'kundoišpäi i valitud senatorad todas völ kümned). Alakodi om Ezitajiden Kodi (, , ), kaik rahvaz valičeb sen 150 deputatad videks vodeks.
Parlamentan Alakodin ühtnijoiden järgenduseližed federaližed valičendad oliba vn 2024 9. päiväl kezakud. Bart de Vever radab päministraks vn 2025 uhokun 3. päiväspäi. Edeližed päministrad oma Aleksandr De Kro (1. reduku 2020 — 3. uhoku 2025), Sofi Vil'mes (27. reduku 2019 — 1. reduku 2020), Šarl' Mišel' (11. reduku 2014 — 27. reduku 2019).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Bel'gijan administrativiž-territorialine jagand."
Bel'gii jagase koumeks regionaks: Flandrii (alajagase videks agjaks), Vallonii (mugažo videks agjaks), Brüsselin pälidnaine ümbrik. Ühtenaigašti valdkund jagase koumeks kel'kundaks: Flandrijan kel'kund, francijankel'ne da saksankel'ne kundad.
Eläjad.
Bel'gijas elädas bel'gijalaižed. Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 10,444,268 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Kodikel': alaman kel' — koume videndest, francijan kel' — kaks' videndest, saksan kel' — vähemb mi 1 %.
Rahvahad (2012): bel'gijalaižed — 75,2 %, italijalaižed — 4,1 %, marokolaižed — 3,7 %, francijalaižed — 2,4 %, turkad — 2,0 %, alamalaižed — 2,0 %, toižed rahvahad — 10,6 %.
Uskondan mödhe (2009): riman katolikad — 50,0 %, protestantad da toižed hristanuskojad — 2,5 %, islamanuskojad — 5,0 %, judaistad — 0,4 %, buddistad — 0,3 %, ateistad — 9,2 %, religijatomad — 32,6 %.
Toižed sured lidnad (enamba 150 tuh. ristituid vl 2013, surembaspäi penembha): Antverpen, Gent, Šarlerua, L'jež. Vl 2013 kaik oli 71 lidnad valdkundas enamba mi 30 tuh. eläjidenke. Lidnalaižiden pala om 98,1 % (2020).
Ižanduz.
Bel'gijan ižanduz om korktas šingotadud elokaz postindustrialine. Om äi eksportan edheotandoid, valdkund rippub eksportan sal'hišpäi. Vl 2024 Bel'gijan nominaline kogosüdäiprodukt oli 655 mlrd. US$ ekvivalentas (22. sija mail'mas, US$55,536 ühtele hengele, 15. sija) vai 803 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (37. sija, US$68,079 ühtele hengele, 19. sija). Valdkundaline velg om korged (KSP:n 98,6 % surtte vl 2019). Industrijan päsarakod oma avtoiden, tekstilin, metallan i himijan produktoiden tehmine. Ratas energijan koume nelländest kahtel atomelektrostancijal. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz 0,7 %, tegimišt 22,1 %, holitišiden sfer 77,2 %. Radnikoiden järgenduz sektoroidme vl 2013: maižanduz 1,3 %, tegimišt 18,6 %, holitišiden sfer 80,1 %.
Vl 2009 Bel'gijan päeksport oli himižen tegimišton erazvuitte produkcii — voižimad, glikozidad, polimerizacijan produktad (läz 16 %), zelläd (11 %), avtod da niiden palad (8 %); toine eksport oli sobad (läz 4 %), diamantad (3 %), raudan da teraraudan lehtesed (2 %), londuseline gaz (1 %). Importan tavarad oma materialad torhudeks, mašiništ i kaluišt, transportine mašiništ, kivivoin ümbriradmižen produktad, himižed substancijad, diamantad torhudeks, zelläd, söndtavarad. Vl 2023 import ületi eksportad läz kümnendeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2017) oma Saksanma (Bel'gijan eksportan 16,6 % i importan 13,8 %), Alamad (eksportan 12,0 % i importan 17,3 %), Francii (eksportan 14,9 % i importan 9,5 %), Sur' Britanii (eksportan 8,4 % i importan 4,8 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 4,8 % i importan 7,1 %), Kitai (importan 5,2 %), Italii (eksportan 4,9 %), Irlandii (importan 4,2 %).