Ruand

Ruand ( [u.ɾɡwaː.nda], , britanijan anglijan virkand [ruˈændə], amerikan [ruˈɑːndə]), täuz' oficialine nimituz — Ruandan Tazovaldkund (, , ), om valdkund Päivnouzmafrikas, ani suvipolehe ekvatoralpäi. Sen päine da kaikiš suremb Kigali-lidn sijadase valdkundan keskuzpalas.
Istorii.
Vn 1962 heinkun 1. päiväl Ruand tedištoiti ripmatomut Bel'gijaspäi. Vl 1994 genocid tegihe Ruandas.
Jäl'gmaine Konstitucii tuli väghe vn 2003 semendkun 26. päiväl kaiken rahvahan referenduman jäl'ghe. Vn 2015 konstitucine referendum laski (98,3 % «za») Pol' Kagame-prezidentale valitas koumen kerdan vl 2017, no lühenzi prezidentan strokud vidhe vodhesai vspäi 2024.
Geografijan andmused.
Ruand om mavaldkundröunoiš Tanzanijanke pohjoižes (röunoiden piduz — 217 km), Ugandanke suvipäivnouzmas da suves (169 km), Kongon Demokratižen Tazovaldkundanke päivlaskmas (217 km), Burundinke päivlaskmas (290 km). Ühthine röunoiden piduz — 893 km. Ruand om mererandatoi valdkund. Saum vezid om läz 5 %.
Valdkund sijadase kukhil, toine man nimituz — «Tuhan kukhan ma» (, ). Sen kaikiš korktemb čokkoim om Karisimbi-vulkan, 4507 m valdmeren pindan päl. Kaikiš madalamb čokkoim om Rusizi-jogen kendäk, 950 m ü.m.t. kortte. Kaikiš suremb Kivu-järv om röunal KDT:nke. Joged oma Nil- da Kongo-jogiden basseinoiš.
Klimat om subekvatorialine neps pehmed, kuivan sezonanke (kezaku-sügüz'ku). Paneb 1000..1500 mm sadegid vodes. Vodenkeskeine lämuz kuidme pälidnas (korktuz 1550 m) om +17°...+21 C°.
Londuseližed pävarad oma kuld, tinkivend, vol'fram, berillii, londuseline gaz, gidroenergii, väghine mahuz.
Tobmuz.
Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident, hän paneb ministrid radsijha. Kaik rahvaz valičeb händast seičemeks (vspäi 2024 linneb videks) vodeks, ühten kahtenden strokun voimuz om olmas. Molembad ohjanduz da parlament sätas käskusid.
Parlament om kaks'kodine Nacionaline Suim (). Üläkodi om Senat (), se kogoneb 26 ühtnijaspäi, heiden valdatusiden strok om kahesa vot. Alakodi, Ezitajiden Kodi (ruand.: "Umutwe w'Abadepite"), mülütab 80 ezitajad-ühtnijad, valitas heid videks vodeks, heišpäi 53 — kaikel rahvahal, 24 našt — taholižiš nevondkundoišpäi, kaks' ristitud — norištospäi da üks' invalidoišpäi.
Rahvahaline käskusišt om ottud Saksanman da Bel'gijan ozutesen mödhe.
Ruandan prezidentan järgvaličendad oliba vn 2017 elokun 4. päiväl. Nügüdläine Pol' Kagame-prezident radab vn 2000 sulakun 22. päiväspäi. Vn 2017 valičendoil hän sai 98,79 % (vl 2010 — 93,08 %), se om hänen koumanz' strok. Valitihe Senatad järgkerdan vl 2011. Parlamentan alakodin ühtnijoiden järgvaličendad oliba vn 2018 sügüz'kun 3. päiväl. Eduar Ngirente radab päministran vn 2017 elokun 30. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Ruandan administrativiž-territorialine jagand."
Ruandas om viž agjad (provincijad, ). Agjad alajagasoiš 30 administrativižeks rajonaks ("akarere"), ned — sektoroikš.
Eläjad.
Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 12,337,138 eläjad. Ristitišt ližadase, no i poleneb läžundoiden tagut.
Ruandas elädas heimod: hutulaižed — 84 % (bantukel'žed), tutsilaižed — 15 % (hö oma hamitalaižed), tvalaižed — 1 % (pigmejad).
Uskondan mödhe (2012): protestantad — 49,5 %, riman katolikad — 43,7 %, islamanuskojad — 2,0 %, toižed uskojad — 0,9 %, religijatomad — 2,5 %, märhapanendata — 1,4 %.
Ruandan toižed sured lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vl 2010, surembaspäi penembha): Ruhengeri, Gisenji, Butare.
Ižanduz.
Ruand om goll' šingotai agrarine valdkund, šingotase teravas. Ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 13,66 mlrd. US$ ekvivalentas (140. sija mail'mas; US$986 ühtele hengele, 173. sija) vai 51,92 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (132. sija; US$3,747 ühtele hengele, 163. sija). Industrijan päsarakod oma cementan pästand, muilan i plastmasstavaroiden edheotandad, tekstiline i kengiden omblend, meblin tehmine, sömtegimišt (maižandusen produkcijan ümbriradmine i jomad, tabaktegesed). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2023): maižanduz 27,1 %, tegimišt 21,5 %, holitišiden sfer 44,3 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2012 andmused): maižanduz 75,3 %, tegimišt 6,7 %, holitišiden sfer 18,0 %.
Vl 2012 valdkundan päeksport oli kofe (26 %), tin (24 %), cirkonii (16 %), čai (9 %); toine eksport — teraz (2 %), koza- da lehmännahkad (2 %), lumiavtod da gol'fmašinad (1 %). Importan tavarad oma kivivoin ümbriradmižen produktad, kuld, söndtavarad (pal'mvoi, ris, sahar). Vl 2023 import ületi eksportad läz kahthe koumandest. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Araban Ühtenzoittud Emiratad (Ruandan eksportan 32 % i importan 10 %), Kongon Demokratine Tazovaldkund (Ruandan eksportan 25 %), Kitai (importan 19 %), Tanzanii (importan 11 %), Kenii (importan 10 %), Indii (importan 7 %), Tailand (Ruandan eksportan 5 %).