tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Zaozörsk

Zaozörsk (, ) om Venäman sauptud lidn Murmanskan agjan lodehes.
Istorii.
Edel 1940. vot saamalaižiden (vspäi 1833) i suomalaižiden žilod (vspäi 1877, vai "Läätsi") oliba lidnan sijas. Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1958 kuti žilo holitamha vedenalaižiden atomlaividen «Päivlaskmaine Lic»-sodameribazad (). Vspäi 1962 nimitihe "Zaozörnii"-žiloks. Vozil 1972−1981 nimitihe "Severomorsk-7" kirjeižidenvajehtuses. Vl 1981 sodažilo sai lidnan oficiališt statusad nügüdläiženke nimenke erištamha Krasnojarskan randan lidnaspäi, vhesai 1994 mainitihe kuti "Murmansk-150" kirjeiženkoril.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase mägidenkeskeižes, 56 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, kahtes kilometras suvhe Barencan meren Motovan lahten Päivlaskmaine Lic-jogen merikaran randaspäi.
Matkad Murmanskaspäi om vižkümne nell' kilometrad lodeheze orhal vai 108 km avtotedme. Lähembaine lidn om Gadžijevo 38 km suvipäivnouzmha orhal vai 56 km avtol.
Tobmuz.
Kaik nell' sodažilod mülüdas SATÜ:hu Zaozörskan ližaks: Nerpičj-, Lopatkinan, Pen' Lopatk- i Andrejevan lahtiden žilod.
Municipalitetan pämez' om sen Administracijan pämez', edel vn 2019 sügüz'kud Deputatoiden nevondkundan ezimez' oli lidnankundan pämehen. Igor' Vinokur radab nevondkundan ezimehen vn 2019 sügüz'kuspäi. Lidnan Administracijan pämez' om Aleksei Pen'šin vn 2022 keväz'kuspäi. Edeližed Administracijan pämehed oma Il'jas Mazitov (keväz'ku 2019 — kül'mku 2021), Valerii Urošlev (radoi vn 2019 keväz'kuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 199 ristitud, vn 2021 — 7 762 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 300 eläjad vl 1996. Kaik 10 019 eläjad oli lidnas vl 2017.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 81,5 %, ukrainalaižed — 11,3 %, vaugedvenälaižed — 1,9 %, totarlaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 4,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Mikulai-čudonsädajan puine jumalanpert' om saudud vll 1999−2000.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid, keskškol, lapsiden ližaopendusen keskuz, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš. Ende privatižen Murmanskan kooperativižen tehnikuman filial oli lidnas.
Zapolärnii

Zapolärnii () om Venäman lidn Murmanskan agjan lodehes. Mülüb Pečengan ümbrikho (edel vn 2020 semendkud rajon), sen üks'jäine lidn da kaikiš enamba elänzoittud punkt.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud sauvomha küllästamižkombinatad vas'ken da nikelin löudmižsijanno Ždanovan nimel nimitadud vl 1955. Kirjutihe žilod "Zapolärnijaks" vl 1956, kätihe radnikžiloks vl 1957. Zapolärnii sai lidnan statusad vl 1963. Sen kartte Gornii-radnikžilo (edel 1958. vot Pil'gujärvi) om mülütadud lidnha vl 1967.
Zapolärnii šingotase Kolan kaivuzmetallurgižel kompanijal («Noril'skii nikel'»-koncernan pala), sen «Pohjoine»-kaivuz, küllästamižtegim i suladuzcehan poltandtarh ratas lidnas. Kivenümbriradai tegim om saudud.
Geografijan andmused.
Lidn om röunanverine, sijadase ümbrikon pohjoižpalan keskuses, 116 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Nikel'-rajonkeskushesai om kaks'kümne viž kilometrad päivlaskmha avtotedme, Murmanskhasai om 102 km suvipäivnouzmha orhal vai 160 km avtotedme. Om kümne kilometrad pohjoižhe orhal Norvegijan valdkundröunhasai. Lähembaine lidn om Zaozörsk 63 km päivnouzmha orhal vai 87 km avtotedme. "Zapolärnai"-raudtestancii om «Nikel' — Kol»-keskustal.
Tobmuz.
Zapolärnii oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks, kund om likvidiruidud vl 2021. Lidnankundan pind oli 416,5 km².
Jäl'gmäine lidnan Administracijan pämez' oli Andrei Kuznecov (tal'vku 2015 — sügüz'ku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 288 ristitud, rajonan ristitišton kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 14 791 ristitud. Kaik 15 194 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 564 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican puine uz' jumalanpert' om letud vll 2014−2019.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nomeruidud päivkodid (nomer 2, 4..6, 8, 27, 38), aluzškol (nomer 22), kaks' keskškolad (nomer 9 i 19), lapsiden sädamižen pert' nomer 2, muzikškol nomer 2, čomamahtoine škol nomer 2. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš. Ende Mončegorskan politehnižen kolledžan filial oli lidnas.
Kandalakš

Kandalakš (, karjalan kelil: "Kandalakši" / "Kannanlakši" / "Kandalahti", / "Kannanlahti", koltta-saamen kelel: "Käddluhtt") om Venäman lidn da meriport Murmanskan agjan suvipäivlaskmas. Se om Kandalakšan rajonan da lidnankundan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kirjutadud purtkiš vl 1517. Ortodoksižen hristanuskondan mez'jumalankodi oli olmas vll 1548−1742, muretihe sen pühäpertid nevondkundaližel aigal. Vl 1916 «Petroskoi — Romanov Murmanal»-raudte läbiti lidnad. Vspäi 1796 Kandalakš oli Arhangel'skan gubernijan palaks, Pohjoižen Dvinan ambujad kaičiba jumalankodid da ohjastiba sidä istorižikš. Vl 1920 kätihe küläd Karjalan palaks.
Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1938 20. päiväl sulakud, sid' läksi Karjalaspäi i mülüškanzi Murmanskan agjaha sen-žo voden 28. päiväl semendkud. Vozil 1939−1951 saudihe alüminijantegint, i vll 1934−1952 koume gidroelektrostancijad zavodiba radod Niv-jogel. Alüminijantegim radab todud torhudel Pikalövon ümbrištospäi da Ispanijaspäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Niv-jogensun () da Vauktan meren Kandalakšan lahten randoil, 29 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Murmanskhasai om 200 km pohjoižhe orhal vai 245 km «Kol»-avtotedme. Lähembaine lidn om Polärnije Zori kaks'kümnes vides kilometras pohjoižhe orhal vai raudtedme, 35 km avtotedme.
Klimat om kontinentaline, venon i subarktižen röunal. Voden keskmäine lämuz om +1,0 C°, kezakun-elokun +11,5..+14,9 C°, tal'vkun-uhokun −8,2..−11,4 C°. Ekstremumad oma −43,5 C° (viluku) i +32,0 C° (kezaku-eloku). Kezaaigan minimum om −4,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,0 C° (tal'vku, uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +1,8 C°). Paneb sadegid 571 mm vodes, enamba kezakus-redukus (53..75 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (28..34 mm kus). Meriveden lämuz voib vajehtadas −1,6..+21,5 C° röunoiš, keskmäine om −0,2..+0,1 C° tal'vkus-sulakus, +8,2..+12,9 C° kezakus-sügüz'kus.
Tobmuz.
Kaik viž žilod da koume raudtestancijad mülüdas lidnankundha Kandalakšan ližaks. Lidnankundan pind — 6650 km².
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Deputatoiden Nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Mihail Pavlov (reduku 2015 — reduku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 35 654 ristitud, rajonan ristitišton seičeme kümnendest, vn 2021 — 29 138 ristitud. Vl 2017 kaik 32 034 ristitud elihe lidnas i 34 120 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 54 200 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Johann-edelkävujan Sündundan puine jumalanpert' (letihe ezmäšt sauvust vl 1526, om udessündutadud lidnas vl 2005), phh. Petran i Fevroninan puine jumalanpert' (om saudud vll 2020−2021), kaks' pen't časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma vižtoštkümne päivkodid, kuz' keskškolad, lapsiden da norišton "Rovesnik"-keskuz («Ühtenigäine») S.A. Krilovan nimed, muzikškol, čomamahtoiden škol, kaks' sportškolad (järgeline i regisportas). Kandalakšan industrialine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kirovsk (Murmanskan agj)

Kirovsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Murmanskan agjan keskuzpalas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1929 "Kukisvumčorr"-radnikžiloks samha apatit-mineralad. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1931 30. päiväl redukud "Hibinogorsk"-nimenke, alištui Leningradan agjan Murmanskan ümbrikon tobmudele. Vspäi 1934 lidn om tetab nügüdläiženke nimenke, nimitihe Sergei Kirovan oiktastuseks.
Sadas apatit-mineralad Kirovsk-lidnas, om koume kaivut i kaks' küllästamižtegint. Om sömtegimišton edheotandoid (konditerižed tegesed, jomižed), mugažo meblin tehmine. Kirovsk om tetab lebutaho štargumha mägisuksil, turizm šingotase sen alusel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Hibinad-mägimassivan suves, Sur' Vud-järven suvirandal da Vauged-jogen randoil, Umptek-alangištos, 368 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Murmanskhasai om 145 km pohjoižhe orhal vai 205 km avtotedme. Lähembaine lidn om Apatitad 15 km päivlaskmha. Lavinad voidas laskta Kukisvumčorr-mikrorajonha lumipordol.
Tobmuz.
Kaik kaks' eländpunktad mülüdas lidnümbrikho Kirovskan ližaks: Titan-eländpunkt (1442 rist. vl 2010) i Koašv-eländpunkt (, 882 rist. vl 2010). Lidnümbrikon pind — 3600 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om Deputatoiden Nevondkundan ezimez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Vladimir Dädik (sügüz'ku 2015 — reduku 2018). Lidnümbrikon Administracijan pämez' om Jurii Kuzin vn 2018 redukuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Sergei Svinin (viluku 2017 — sügüz'ku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 28 625 ristitud, lidnümbrikon — 30 990 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 24 857 eläjad. Vl 2017 kaik 26 687 ristitud elihe lidnas i 28 863 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 46 000 eläjad vl 1967.
Rahvahad (lidnümbrik, enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 92,4 %, ukrainalaižed — 2,8 %, vaugedvenälaižed — 2,1 %, toižed rahvahad — 2,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma avaitud lidnas: Kazanin Jumalanmaman Hibinogorskan naižjumalankodi Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpertinke (letihe vll 1946−1948), Spasan Londuseližen Mel'kuvan jumalanpert' (saudihe vll 2003−2004), nell' tošt pujumalanpertid (oma saudud tantoižil vozil), kaks' časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa päivkodid, koume keskškolad (nomerad 2, 5, 7), Hibinan gimnazii, lapsiden sädamižen Hibinad-keskuz, čomamahtoiden škol Aleksandr Rozanovan nimed, sportškol. Poläriž-al'pine botanine sad-institut funkcioniruib Kirovskas VT:n Kolan tedokeskusen palakundaks. Murmanskan arktižen valdkundaližen universitetan filial andab professionališt vaumičendad.
Transport.
Avtobusad i funikulörad oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos.
"Kirovsk-Murmanskii"-raudtestancii radoi sarakol Apatitad-lidnaspäi vll 1939−1996, raudte jäi vemha jüguid küllästamižtegimišpäi.
Kovdor

Kovdor (, ) om Venäman lidn Murmanskan agjan suvipäivlaskmas. Se om Kovdoran ümbrikon (edel 2021. vot — rajonan-lidnümbrikon) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vozil 1933−1934 kuti geologiden "Kovdorjärv"-žilo () tedoidamha kivendoiden löudmižsijid. Vozil 1940−1950 türmatud mehed eliba täs, sauvoiba raudtesarakod.
Panihe oficiališt radnikžilod vl 1953 sauvomha da kävutamha küllästamižtegint sijaližel raudkivendol, mugažo sädamha loštkivifabrikad. Nimitihe Kovdoro-järven mödhe. Kätihe radnikžilod lidnanvuiččeks žiloks vl 1956. Kovdor sai lidnan statusad vn 1965 20. sügüz'kud.
Kovdor šingotase raudkivendon (päpaloin), apatitan i cirkonijan hapandusen samižel kar'jermahtusel, Kovdoran kaivuzküllästamižkombinatal (mülüb «Evrohim»-gruppha). Loštkiven edheotand ei ole rados. Sanatorii, mägisuksiden paute i hihtandtrass oma saudud lebuturizman täht.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivlaskmaiženno röunanno, Kovdor-järven randoil, 209 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Eländfartalad oma pohjoižpolel järvespäi, küllästamižtegim da "Kovdor"-raudtestancii sijadasoiš suvipolel, pudotez ühtenzoitab niid.
Matkad Suomenman valdkundröunhasai om kaks'kümne kilometrad päivlaskmha, Murmanskhasai om 190 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 290 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Polärnije Zori i Kandalakš 90 km päivnouzmha orhal.
Klimat om subarktine kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +0,5 C°, kezakun-elokun +11..+14 C°, tal'vkun-uhokun −8..−11 C°. Paneb sadegid 609 mm vodes, enamba kezakus-elokus (68..84 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (33..36 mm kus).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 820 ristitud, rajonan-lidnümbrikon ristitišton viž kudendest, vn 2021 — 15 770 ristitud. Kaik 16 892 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 30 478 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 71,3 %, ukrainalaižed — 2,3 %, totarlaižed — 0,9 %, vaugedvenälaižed — 0,8 %, toižed rahvahad — 3,6 %, rahvahuden ozutandata — 21,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert' om saudud vll 1994−1996.
Opendusen aluzkundad lapsiden täht oma koume päivkodid, keskškol i kaks' aluzškolad, sädamižen keskuz, sportškol. Kovdoran politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kol

Kol () om Venäman lidn Murmanskan agjan pohjoižes, Murmanskan suvine ezilidn. Se om Kolan rajonan lidnankund da administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1565 kuti meriport da lidnuz. Torguind Evropan maidenke šingotihe aigan mändes, i vl 1780 Kol sai lidnan oiktusid. Lidnan nimi sündui Kol-jogen mödhe. "Kol'jok" znamoičeb «kuldjogi» saameks. Mugažo toine versii starinoičeb, miše "kul'joki" om «kalajogi».
Vl 1854 Kol oli pandud mantazole anglijalaižel «Miranda»-korvetal, oli jänu pal'han ühteks vodeks. Se sai lidnan statusad möst vl 1965.
Kolan tegimišton päedheotandad oma oludentegim, mebel'fabrik, sauvondkompanijad, raudteholitusen edheotandad. Äjiden eläjiden radinsija sijadase Murmanskas.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Kolan da Tuloman jogiden ühthejoksmusen randoil, 15 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Znamasine mägi om Solovarak (, ) 80 m ü.m.t. kortte. Harvad manrehkaidused oleldas.
Murmansk sijadase ani lidnan röunan taga, matkad Murmanskan keskuzpalhasai om kaks'toštkümne kilometrad pohjoižhe avtotedme, Kolan lahten randadme.
Tobmuz.
Kol om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan pämez' om sen Deputatoiden Nevondkundan ezimez'. Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2020 tal'vkus, sen pämehed oliba Andrei Vinogradčii (semendku 2017 — reduku 2019), Andrei Černov (tal'vku 2014 — uhoku 2017).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 437 ristitud, rajonan ristitišton nelländez, vn 2021 — 9 016 ristitud. Kaik 9 701 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 541 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud lidnas: Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan päjumalanpert' (saudihe vll 1800−1819), ph. Varlaam Keretilaižen jumalanpert' (vspäi 2001), ph. Feodora Konstantinopolilaižen jumalanpert' kaumžomal tel Murmašinnoks (om pühästadud vl 2010).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol nomer 2 (ühtištadihe koume školad), čomamahtoiden škol. Kolan transportine kolledž (edel vn 2015 kül'mkud sen nimi oli Kolan agrotegimištoline kolledž) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks. Avtobusad i ezilidnelektrojonused ühtenzoittas lidnad Murmanskanke da ümbrištonke. «Kol»-avtote om lidnan suviröunaks, avtotesild om sil Tulomas päliči lidnan suvipäivlaskmas.
"Kol"-raudtestancii om jäl'gmäine passažiroiden täht edel Murmanskad, mugažo raudtesarak tuleb "Nikel'-Murmanskii"-stancijaspäi.
Mončegorsk

Mončegorsk () om Venäman lidn da lidnümbrik alištunudenke territorijanke Murmanskan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om agjan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
"Mončanlaht"-eländpunkt kändihe žiloks vl 1935 ümbriradamha vas'ken i nikelin löudmižsijid. Žilo sai lidnan statusad vl 1937. Nügüd'aigan todas torhut Noril'skaspäi.
Mončegorsk šingotase mujumetalloiden pästandal (vas'k, nikel', kobal't, kuld, hobed, platin, palladii), sen uz' puhthamb ekologižikš tegim linneb saudud vll 2022−2025; mehanine tegim, mebel'fabrik, omblendfabrik i piccan tegim ratas mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Monč-jogen i Imandr- da Lumbolk-järviden randoil, 128 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Taho nimitase Mončetundraks: "monč" znamoičeb «čoma», "tundr" — «mägimassiv» saameks.
Matkad Murmanskhasai om 115 km pohjoižhe. Lähembaine lidn om Olenegorsk kaks'kümnes vides kilometras pohjoižpäivnouzmha orhal, raudtel vai 35 km «Kol»-trassadme.
Klimat om subarktine meren pirdoidenke, korktanke relätiviženke nepsudenke (70..92 % kuidme). Voden keskmäine lämuz om +1,3 C°, kezakun-elokun +12,5..+16,7 C°, tal'vkun-uhokun −8,0..−12,5 C°. Ekstremumad oma −43,2 C° (viluku) i +33,0 C° (kezaku). Kezaaigan minimum om −3,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,0 C° (viluku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Paneb sadegid 619 mm vodes, enamba kezakus-elokus (69..78 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (33..37 mm kus).
Polärižen ön hätkeližuz om 24 päivest (10. tal'vku — 2. viluku). Polärine päiv oleskeleb 52 päivest (27. semendku — 17. heinku).
Tobmuz.
Kaik koume eländpunktad mülüdas lidnümbrikho Mončegorskan ližaks, niiden kesken «Mončegorsk — Olen'j-raudten 27. kilometr»-eländpunkt (2359 rist. vl 2010). Lidnümbrikon pind — 3400 km².
Lidnümbrikon pämez' om Deputatoiden Nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Viktor Sadčikov vn 2018 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 45 361 ristitud, lidnümbrikon — 47 975 ristitud, vn 2021 — 39 962 ristitud (lidn). Vl 2017 kaik 42 581 ristitud elihe lidnas i 45 955 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 68 652 eläjad vl 1989, lidnümbrikon — 55 060 eläjad vl 2002.
Rahvahad (enamba 1 % lidnümbrikos vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 91,1 %, ukrainalaižed — 3,0 %, vaugedvenälaižed — 1,5 %, azerbaidžanlaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Sündun Voznesenjan päjumalanpert' (om letud vll 1992−1997) i Trifon Pečengalaižen jumalanpert' (om saudud tošti nevondkundaližes sauvusespäi vll 1988−1989). Islaman loičendpert' radab.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Mončegorskan politehnine kolledž i Pohjoine fizkul'turan da sportan kolledž oma lidnan profopendusen aluzkundoikš.
Olenegorsk

Olenegorsk (, ) om Venäman lidn Murmanskan agjan keskuzpalas. Se om Olenegorskan lidnümbrikon administrativine keskuz, täuz' oficialine nimituz — «Olenegorsk-lidn alištunudenke territorijanke».
Istorii.
Saudihe "Olen'j"-raudtestancijad (, nüg. Olenegorsk-stancii) vl 1916 kaiken Murmanskan raudten ühtes. Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1949 "Olen'j"-radnikžiloks ("Оленья") samha raudkivendod. Se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1957.
Olenegorskan ižandusen päsarakod oma kaivuztegimišt (raudkivendon koncentrat i üläkoncentrat, raudasiž-stroncijasine tuhk), sauvondmaterialiden tehmine (silikatine savič, šebin'), standartatoman mašiništon i varapaloiden pästand kaivuzmetallurgižiden edheotandoiden täht, raudasižed valamižtegesed.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Permusjärven suvipäivlaskmaižel randal ( 24 km² pindanke, Vauktan meren bassein), 151 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kaivuzkombinat sijadase ani lodeheze lidnaspäi, Kahjärven randal ( 11 km² pindanke, Barencan meren bassein).
Matkad Murmanskhasai om ühesakümne nell' kilometrad pohjoižhe orhal, 105 km raudtedme vai «Kol»-avtotedme. Lähembaine lidn om Mončegorsk 35 km suvipäivlaskmha niil-žo teil.
Tobmuz.
Visokii-sodaeländpunkt («korged», 6860 rist. vl 2010), kaks' pen't raudtestancijad da pen' Imandr-külä mülüdas lidnümbrikho Olenegorskan ližaks. Lidnümbrikon pind om 1889 nellikkilometrad.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Oleg Samarskii (sügüz'ku 2013 — sügüz'ku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 072 ristitud, lidnümbrikon — 30 021 ristitud, vn 2021 — 21 438 ristitud. Vl 2017 kaik 21 039 ristitud elihe lidnas i 29 849 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 35 800 eläjid vl 1992.
Rahvahad (lidnümbrik, enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 89,3 %, ukrainalaižed — 5,1 %, vaugedvenälaižed — 1,8 %, toižed rahvahad — 3,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud lidnas: kaks' jumalanpertid i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad: kaivuztegimišton kolledž, Hibinoiden tehnižen kolledžan filial, Murmanskan, Petroskoin i Moskvan üläopendusen aluzkundoiden koume filialad.
Transport.
Kundaline avtobusmaršrut ühtenzoitab lidnad aviabazanke. Aviabaz sijadase Visokii-sodažilos päivnouzmha lidnaspäi, Permusjärven vastrandal.
Ezilidnelektrojonuz ajab Murmanskhasai i Apatitoihesai. Raudte i «Kol»-avtote oma lidnan päivnouzmaižeks röunaks.
Ostrovnoi

Ostrovnoi (, ) om Venäman sauptud lidn Murmanskan agjan päivnouzmas. Se om lidnümbrikon alištunudenke territorijanke administrativine keskuz.
Pohjoižen laivišton Gremih-sodabaz sijadase kahtes kilometras lidnaspäi.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1611 17. päiväl sügüz'kud kuti saamalaižiden "Jokan'gan pagast" (, jok.-saam.: "Ёфкэ сыййт"), nimi sündui jogen mödhe. Vozil 1920−1938 nimitihe sidä "Jokan'gan žiloks" (), sid' "Gremih-žiloks" (). Vll 1930−1962 žilo oli agjan Saamen rajonan administrativižeks keskuseks.
Sodameribazan aluz om pandud vl 1915 (tacihe sauvondad), sid' vn 1941 kezal vedenalaižid laivid holitamha pol'tel Arhangel'skan i Murmanskan keskes. Gremih-žilo sai lidnan statusad vl 1981 oficialiženke nügüdläiženke nimenke i "Murmansk-140"-počtnimenke. Vodele 2014 laivoiden südäitukuine poltuz oli vedadud ujuden tobjimalaz, territorii om lopuližes puhtastandas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Barencan meren Pühän Nemen lahten randal, meren čogas, 11 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud Lovozeron rajonal.
Matkad Murmanskhasai om 260 km lodeheze orhal, Arhangel'skhasai — 360 km suvhe orhal. Lähembaine lidn om Kirovsk 240 km päivlaskmha orhal. Voib sadas Murmanskaspäi lämuzlaival vai punolendimel, ei ole teid Kolan pol'saredme. "Jokan'g"-valdmad oma saudud lidnas.
Tobmuz.
Kaik viž pen't eländpunktad mülüdas lidnümbrikho Ostrovnoin ližaks. Lidnümbrikon pind — 462,94 km².
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Svetlana Bogdanova, radoi edel vn 2020 vilukud. Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Viktor Onuku vn 2021 kül'mkuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Artöm Ašurov (viluku 2020 — kül'mku 2021), Gennadii Čistopašin (edel vn 2020 vilukud).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 171 ristitud, lidnümbrikon — 2 222 ristitud. Vl 2017 kaik 1 876 ristitud elihe lidnas i 1 924 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 000 eläjid vl 1996, se poleneb Venäman kaičendministrusen štatan lühendamižen tagut planan mödhe.
Rahvahad (lidnümbrik vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 73,8 %, ukrainalaižed — 12,7 %, vaugedvenälaižed — 1,7 %, totarlaižed — 1,5 %, toižed rahvahad — 10,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma SATÜ:n territorijal: ph. Varlaam Keretilaižen jumalanpert' (vspäi 2013) i ph. Mikulai-čudonsädajan puine časoun' (om saudud vll 2002−2004). Niiden ližaks koume jumalanpertid i kaks' časounäd lidnümbrikon territorijal oliba puižed i ei ole kaičenus.
Professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš lähembaižiš lidnoiš.
Polärnije Zori

Polärnije Zori (, «polärižed zor'ad») om Venäman lidn Murmanskan agjan suvipäivlaskmas. Se om municipaližen «Polärnije Zori-lidn»-ühtnikan keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1968 kuti žilo atomelektrostancijan sauvojiden täht Apatitan rajonha läz Zašejek-žilod. Oficialižešti Polärnije Zori-radnikžilo om kirjutadud vn 1973 tal'vkun 20. päiväl, alištui Apatitad-lidnale. Polärnije Zori tegihe lidnaks agjan alištusenke vl 1991 sulakun 22. päiväl.
Polärnije Zorin ižandusen päsarakod oma energetik da sauvond. Kolan AES sijadase läz lidnad, siš om severz'-se stancijan holitajid edheotandoid. Mugažo Niva GES-1 Pirengan vezivaradimenke oma olmas (saudihe niid vll 1950−1954). Sportturizman infrastruktur om tehtud: koume adivpertid, ujundbassein, jästadion suks'trassanke, «Salma»-kompleks mägisuksil štargumha.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Nivanjogen randal () i Pinjärven ("Пинозеро") pohjoižrandal, 116 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Murmanskhasai om 179 km pohjoižhe orhal vai 220 km «Kol»-avtotedme. Lähembaine lidn om Kandalakš 25 km suvhe orhal, 37 km «Kol»-avtotedme.
Polärnije Zori om üks' kaikiš pohjoižembiš eländpunktoišpäi, kudambiš ei olele polärišt öd. 22. päiväl tal'vkud om kaikiš lühüdamb 21-minutaine päiv.
Klimat om subarktine. Voden keskmäine lämuz om −1,1 C°, kezakun-elokun +9,9..+13,1 C°, tal'vkun-uhokun −11,3..−13,7 C°. Paneb sadegid 545 mm vodes, enamba kezakus-redukus (53..68 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (27..31 mm kus).
Tobmuz.
Afrikand- () da Zašejek-žilod mülüdas municipaližhe «Polärnije Zori-lidn»-ühtnikha mugažo, om Venäman sodavägid sigä. Ühtnikan pind om 1000 km².
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Maksim Puhov (tal'vku 2013 — reduku 2024). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Jurii Mel'nik vn 2019 keväz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 096 ristitud, vn 2021 — 14 146 ristitud. Kaik 14 644 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 428 eläjad vl 1989.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 74,7 %, ukrainalaižed — 1,5 %, vaugedvenälaižed — 0,8 %, totarlaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 4,2 %, rahvahuden ozutandata — 18,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican puine jumalanpert' om saudud lidnas vspäi 2002.
Lidnan lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid (nomer 3..7), aluzškol (nomer 3), keskškol (nomer 4), gimnazii (nomer 1), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Niiden ližaks päivkodi nomer 2, aluzškol nomer 1 i čomamahtoiden škol ratas Afrikand-žilos. Polärnije Zorin energetine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes.
Ühtennimine "Polärnije Zori"-raudtestancii radab «Petroskoi — Murmansk»-raudtekeskustal, ezilidnelektrojonused ajadas Kandalakšan da Apatitoiden keskes.
Polärnii

Polärnii () om Venäman lidn Murmanskan agjan pohjoižes. Vspäi 2008 om sodahoštusen lidnaks i mülüb Sauptud administrativiž-territorialižhe «Aleksandrovsk»-ühtnikha (521 km²) territorialižeks ümbrikoks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1896 kuti kommertižen "Aleksandrovsk-portan žilo" Sergei Vitten taričendan mödhe. Se sai oficiališt lidnan statusad vl 1899 üläihastuzavaidusen ühtes. Vl 1926 kätihe "Aleksandrovskoje"-žiloks, vl 1931 udesnimitihe "Polärnoje"-žiloks. Vspäi 1939 om lidnan statusanke tošti da nügüdläiženke nimenke.
Pohjoižen laivišton trallaividen baziruindan jädumatoi punkt i laivankohenduztegim oma olmas Polärnii-lidnas, mugažo leibtegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase tundras, Barencan meren Jekaterinan merikaran randal, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kaikiš korktemb čokkoim om Vestnik-mägenpä 115 metrad korktusel. Matkad SATÜ:n Snežnogorsk-keskushesai om kahesas kilometras päivlaskmha orhal vai 14 km avtotedme (avtobusad ühtenzoittas lidnoid), Murmanskhasai — 30 km suvipäivlaskmha orhal vai 60 km avtotedme.
Klimat om subarktine meren. Voden keskmäine lämuz om +1,4 C°, kezakun-elokun +9..+12 C°, tal'vkun-keväz'kun −5..−8 C°.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 293 ristitud, vn 2021 — 12 293 ristitud. Kaik 17 568 eläjad oli lidnas vl 2017, 17 494 eläjad vl 2020. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 27 635 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud i avaitud: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om pühästadud vl 1999) i puine časoun' (om letud vll 2014−2017).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad nomer 1, 2, 7, gimnazii, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol kahtišti Nevondkundaližen Ühtištusen V.N. Leonov-vägimehen nimed. Murmanskan valdkundaližen tehnižen universitetan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Severomorsk

Severomorsk (, ) om Venäman lidn Murmanskan agjan pohjoižes. Se om Severomorskan lidnümbrikon (alištub agjale) da SATÜ:n (alištub federacijan tobmudele) administrativine keskuz vn 1996 tal'vkuspäi, agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Lidn om Venäman Pohjoižen laivišton päsodameribazaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1896 "Vajeng"-külähä (, saam. "vajongg" — «pohjoižpedran emäč»), nimitihe langenijan merhe jogen mödhe. Vn 1947 1. päiväl semendkud sirtihe Vajeng-žilho Pohjoižen laivišton bazad Polärnii-lidnaspäi. Vn 1951 18. päiväl sulakud radnikžilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.
Severomorsk šingotase laivankohendusen i sauvondan edheotandoil, maidtegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Barencan meren jädumatoman Kolan lahten randal, 31 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Murmanskan röunhasai om seičeme kilometrad päivlaskmha, keskuzpalhasai — 25 km suvipäivlaskmha.
Tobmuz.
Lidnanvuitte Safonovo-žilo, Severomorsk-3- da Ščukozero-eländpunktad mülüdas lidnümbrikho da SATÜ:hü Severomorskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 480 km².
Edeline SATÜ:n pämez' om Vladimir Jevmen'kov (reduku 2017 — kül'mku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 50 060 ristitud, lidnümbrikon — 67 331 ristitud. Vl 2017 kaik 51 209 ristitud elihe lidnas i 60 423 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 67 100 eläjad vl 1992. Vspäi 2015 lidnanvuitte Rosläkovo-žilo (8928 rist. vl 2014) mülüb Murmanskha mikrorajonaks.
Rahvahad (lidnümbrik, enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 85,0 %, ukrainalaižed — 8,0 %, vaugedvenälaižed — 1,8 %, totarlaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 4,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Ondrijan Ezikuctud kafedraline päjumalanpert' (om letud vll 2003−2016), koume jumalanpertid, kaks' kodipühäpertid, kaks' časounäd. Islaman loičendpert' radab.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš Murmanskas. Severomorskan tehnologine kolledž radab Rosläkovo-žilos.
Snežnogorsk

Snežnogorsk () om Venäman lidn Murmanskan agjan pohjoižes. Vspäi 2008 mülüb Sauptud administrativiž-territorialižhe «Aleksandrovsk»-ühtnikha (521 km²) territorialižeks ümbrikoks. SATÜ:n administracii sijadase neciš lidnas.
Istorii.
Ende "Ščitovai"-žilo () oli lidnan sijas vspäi 1933, tegihe pumetoid laivišton amblusiden täht da azuihe kalaverkoid. Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1970 kuti sauptud žilo holitamha vedenalaižiden atomlaivoiden «Nerpa»-kohenduztegint (saudihe vspäi 1964). Vl 1973 nimitihe "Vjužnii"-žiloks, vai "Murmansk-60" kirjeižiden täht. Sai lidnan statusad vl 1980. Vspäi 1994 nimitase nügüdläižikš oficialižešti.
Snežnogorskas utiliziruidas VA-laivid i saudas kalatezlaivoid «Nerpa»-kohenduztegimel, se om Severodvinskan «Tähthaine»-edheotandan filialaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase tundran sambnuden lämoimägen pautkil 174 metrhasai ü.m.t. kortte, koumel terrasal. Snežnogorsk om ümbärtud penil järvil erazvuiččenke formanke, kävutadas jomižvedeks.
Matkad Barencan meren jädumatoman Olen'jan lahten Kut-merikaran randhasai i tegimhesai om nell' kilometrad pohjoižpäivnouzmha, SATÜ:n Polärnii-lidnhasai om kahesa kilometrad päivnouzmha orhal vai 14 km avtotedme (avtobusad ühtenzoittas lidnoid), SATÜ:n Gadžijevo-lidnhasai om 12 km pohjoižpäivnouzmha avtol, Murmanskhasai — 26 km suvipäivlaskmha orhal vai 58 km avtotedme.
Klimat om subarktine meren. Äižiruižen pertišton pind om 0,62 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 683 ristitud, vn 2021 — 9 942 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 12 696 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 300 eläjad vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jurgii-vägestusenkandajan kivine pühäpert' om saudud vll 1995−1998.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Murmanskan kooperativižen tehnikuman filial (vspäi 1997) i Murmanskan pedagogižen kolledžan filial ratas lidnas professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Adigeisk

Adigeisk (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Adigejan Tazovaldkundan lodehes. Se om tazovaldkundan videnz' eländpunkt ristitišton mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1969 kuti "Adigeiskii-radnikžilo" sirdamha upotajiden auloiden da žiloiden eläjid Krasnodaran vezivaradimen täutandan tagut. Mugomiden kanzoiden läz pol't eläškanzihe udes radnikžilos. Vn 1976 27. päiväl heinkud Adigeiskii sai lidnan statusad, nimitihe lidnad "Teučežsk:aks" Cug Teučež-runokirjutajan kanzannimen mödhe. Vl 1990 udesnimitihe nügüdläižikš.
Adigeisk šingotase sömtegimištol (jauh, leibtegesed, adigejan sagud i toižed maidtegesed, olud, alkogolitomad jomad), mugažo omblendedheotand, ratud korundan pästand, Vologdan sauvondkonstrukcijoiden da temašinoiden tegimen ceh (sirdandpertid, sauvondmetallprofil') ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kubanin (, Krasnodaran vezivaradim) hural randpolel, 45 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Maikophasai om 80 km suvipäivlaskmha orhal vai 100 km avtotedme. Lähembaine lidn om Krasnodar (rahvahidenkeskeine lendimport) 15 km lodeheze orhal vai 20 km «Don»-avtotedme (M4).
Klimat om ven Mustmeren valatoitandanke. Voden keskmäine lämuz +11,7 C°, kezakun-elokun +21..+23 C°, tal'vkun-uhokun 0..+3 C°. Paneb sadegid 762 mm vodes, enamba kezakus i tal'vkus-uhokus (73..84 mm kus).
Gatlukai-aul (1 555 rist. vl 2018) i Psekups-futor (907 rist. vl 2018) mülüdas lidnümbrikho Adigeiskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 32,4 km².
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 237 ristitud, lidnümbrikon — 14 659 ristitud. Vspäi 1989 lidnan ristitišt vajehtab 12,2..12,9 tuh. eläjid röunoiš, kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Vl 2018 kaik 12 745 ristitud elihe lidnas i 15 207 ristitud kaikes lidnümbrikos.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 1% vl 2010): adigejalaižed — 78,6%, venälaižed — 17,3%, toižed rahvahad — 2,5%, rahvahuden ozutandata — 1,6%.
Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma lidnümbrikos: ph. Jurgii-vägestusenkandajan (Adigeisk) i Jumalanmaman Ahtirskan jumalaižen (Psekups-futor).
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Lidnan Deputatoiden Nevondkundan ezimez' om Asker Tašu vn 2017 redukuspäi.
Ak-Dovurak

Ak-Dovurak (, «vauged ma» tuvan kelespäi, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Tuvan Tazovaldkundan päivlaskmas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1964 Sauvojiden () i Kaikenaigaine- () žiloiden ühtištusel lidnan statusanke. Panihe žilod edel 1959. vot sauvomha azbestkombinatad pit'kkuiduižen azbestan pästandanke sijaližel torhudel (kar'jer radatoitase pohjoižhe lidnaspäi).
Ak-Dovurak šingotase azbestan i šiferan tehmižel, mugažo tazovaldkundan kahtenz' surtte lämuzelektrokeskuz (Ak-Dovurakan LEK) sijadase lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Hemčik-jogen huran randal ( 320 km pitte, Jenisein üläjoksmusen hura ližajogi), 850 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kizilhasai om 270 km päivnouzmha orhal vai 305 km avtotedme. Lähembaine lidn om Čadan seičemekümnes kilometras päivnouzmha orhal vai 82 km avtol sil-žo tel. Lähembaine raudtestancii sijadase Abaz-lidnas (Hakasii) 170 km pohjoižhe orhal vai 240 km avtotedme.
Klimat om terav kontinentaline vilunke tal'venke. Voden keskmäine lämuz om −0,7 C°, heinkun +18,9 C°, vilukun −24,0 C°. Paneb sadegid 279 mm vodes, enamba heinkus (58 mm), vähemba uhokus.
Tobmuz.
Ak-Dovurak om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrik om ümbärtud Barun-Hemčikan kožuunan territorijal.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Ezitajiden huralan ezimez'. Edeližed huralan ezimehed oma Ruslan Saaja (reduku 2019 — reduku 2023), Aleftina Kuular (reduku 2012 — reduku 2019). Lidnan Administracijan ezimez' om Ruslan Monguš vn 2023 kül'mkuspäi. Edeližed lidnan Administracijan ezimehed oma Andrei Sat (vn 2023 kezaku-kül'mku), Kizil-Ool Mergen (reduku 2022 — kezaku 2023), Artur Kuular (vn 2022 heinku-reduku), Šolban Ooržak (radoi vn 2022 heinkuhusai), Alimaa Sariglar (radoi vn 2015 redukuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 468 ristitud, vn 2021 — 12 456 ristitud. Kaik 13 578 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 191 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, ozutadud rahvahudenke): tuvalaižed — 91,8 %, venälaižed — 6,1 %, hakaslaižed — 0,5 %, kirgizlaižed — 0,4 %, komilaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 0,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan jumalanpert' i buddizman suburgan oma saudud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud päivkodid, "Olčei"-licei, koume keskškolad (nomer 2, 3, 4), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lidnan sportškol.
Ak-Dovurakan kaivuztehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Turan (lidn, Venäma)

Turan (, ) om Venäman lidn da lidnankund (sumon) Tuvan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Pii-Heman kožuunan (rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Se om ezmäine venämalaine eländpunkt Tuvas. Turanan aluz om pandud külähä vl 1885. Külä sai lidnan statusad vl 1945.
Turan-lidn šingotase sauvondedheotandoil da maižanduzturizmal (maralankazvatuz).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase kožuunan-rajonan suven keskuzpalas, ühtennimižen jogen randal (mülüb Jenisein basseinha), 861 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kizilan röunhasai om kuz'kümne viž kilometrad suvhe, se om lähembaižeks lidnaks.
Tobmuz.
Kaik koume žilod (arbanad) mülüdas lidnankundha Turanan ližaks. Lidnankundan pind — 94,01 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden huralan ezimez'. Edeližed lidnan huralan ezimehed oma Ajas Kagai-Ool (kül'mku 2018 — viluku 2020), Irina Abakajeva (radoi vn 2018 kül'mkuhusai). Lidnankundan Administracijan ezimez' om Ajas Dongak vn 2020 sulakuspäi. Edeližed lidnan Administracijan ezimehed oma Andrei Dronin (kül'mku 2018 — reduku 2019), Tat'jana Koval'nogih (heinku 2017 — kül'mku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 981 ristitud, lidnankundan — 5 695 ristitud, kožuunan nell' seičemendest. Vl 2017 kaik 4 921 ristitud elihe lidnas i 5 670 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz kut tuhad eläjid vll 1989−1998 (6 tuh. rist. vl 1998).
Rahvahad (enamba 0,5 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 59,0 %, tuvalaižed — 36,8 %, hakaslaižed — 0,7 %, armenijalaižed — 0,6 %, ukrainalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 2,3 %.
Buddizman suburgan om saudud lidnas vspäi 2012. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Innokentijan Irkutskalaižen puine jumalanpert' (oli saudud vl 1914, om udessündutadud 1990-nzil vozil) i uz' ph. Vladimir-ruhtinasen jumalanpert' (om letud vll 2015−2017).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 3), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden da norišton keskuz, čomamahtoiden škol, kožuunan sportškol.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Čadan

Čadan (, — «madal barbikoikaz penzhišt» vepsäks) om Venäman lidn da lidnankund (sumon) Tuvan Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Dzun-Hemčikan kožuunan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti buddizman "Aldii-Huree-jumalankodi" (). Vozil 1923−1929 jumalankodin seinidentagaine žilo oli tetab kuti "Artaadit", sid' om olmas nügüdläiženke nimenke. Vl 1930 jumalankodi oli muretud. Čadan-žilo sai lidnan statusad vn 1945 semendkus. Vspäi 2003 Aldii-Huree-pühäpert' om udessündutadud.
Čadan šingotase sömtegimišton edheotandoil, mugažo sadas kivihil't kar'jeran mahtusel läz lidnad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase kožuunan keskuzpalan pohjoižes, ühtennimižen jogen randal (98 km pitte, mülüb Jenisein basseinha), 800..825 m korktusil.
Matkad Kizilhasai om 200 km päivnouzmha orhal vai 220 km avtotedme. Lähembaine lidn om Ak-Dovurak seičemekümnes kilometras päivlaskmha orhal vai 82 km avtol.
Lidnan i kaiken kožuunan klimat om Edahaižen Pohjoižen klimatha tazostadud. Voden keskmäine lämuz om −1,7 C° vilun tal'ven tagut (−22..−27 C° keskmäras tal'vkus-uhokus), heinkun-elokun lämuz om +17..+18 C°. Paneb sadegid 300 mm vodes, enamba kaiked heinkus (62 mm), vähemba uhokus (7 mm).
Tobmuz.
Kirsarai-žilo (178 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha (sumonha). Lidnankundan pind — 101,29 km².
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 035 ristitud, kožuunan nell' ühesandest, vn 2021 — 9 732 ristitud. Vl 2017 kaik 8 991 ristitud elihe lidnas i 9 169 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10 775 eläjad vl 1989.
Buddizman kaks' pühäpertid oma udessündutadud lidnas i läz sidä.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1..4), kožuunan lapsiden (norišton) tehnižen sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol K. Č. Tamdinan nimed, olimpižen varan sportškol Č. A. Mongušan nimed.
Tuvan tehnologine tehnikum baziruiše lidnas i om sen professionaližen opendusen aluzkundaks.
Šagonar

Šagonar (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tuvan Tazovaldkundan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Ulug-Heman kožuunan administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1888 (nüg. Vanh Šagonar). Se sai lidnan statusad vl 1945 Tuvan mülütamižen jäl'ghe NSTÜ:he. Šagonar oli sirtud seičemeks kilometraks Sajanan-Šušenskojen vezivaradimen täutmižen tagut vspäi 1975.
Šagonar šingotase sauvondmaterialiden pästandan (savič, šlakblokad, mecanpilind) i sömtegimišton penil edheotandoil (leibän paštandsijad). Om živatvodindan rajonan keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase kožuunan keskuzpalas, Jenisein hural randal (Ülembaine Jenisei, ), 560 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kizilhasai om 105 km päivnouzmha orhal vai 115 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Čadan 97 km päivlaskmha orhal vai 112 km avtol.
Tobmuz.
Šagonar om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden huralan ezimez'. Lidnan Administracijan ezimez' om Uran Serin vn 2025 redukuspäi. Edeližed lidnankundan Administracijan ezimehed oma Leonid Domur-Ool (tal'vku 2020 — tal'vku 2024), Herel Uvaža (semendku 2017 — viluku 2018, eloku 2019 — semendku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 956 ristitud, vn 2021 — 11 772 ristitud. Kaik 10 973 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 386 eläjad vl 2009 i om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,6 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): tuvalaižed — 81,9 %, venälaižed — 15,1 %, komilaižed — 0,8 %, hakaslaižed — 0,6 %, toižed rahvahad da rahvahuden ozutandata — 1,6 %.
Uskojad oma buddizman, lamaizman da paganusen (šamanizm) polestajad tobjimalaz. Buddizman pühäpert' om sauvomas. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' om avaitud lidnas vspäi 2023 (ende loičendhonuz oli), sen ližaks pühäpert' om sauvomas kolonijan nomer 4 territorijal.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..5), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), gimnazii, lapsiden turizman keskuz, lidnan čomamahtoiden škol, kožuunan sportškol.
Tuvan sauvondtehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Konseps'jon

Konseps'jon ( [kon.sepˈsjon]) om lidn Čilin keskuzpalas. Se om Biobion agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud ispanijalaižel Pedro de Valdivia-konkistadoral vn 1550 redukus, hän-žo radoi Čilin ezmäižel gubernatoral. Konseps'jon om sirtud udhe nügüdläižhe sijha vl 1765 lujiden cunamiden tagut. Vl 1818 tedotihe Čili-valdkundan ripmatomudes neciš lidnas. Penko-lidn om olmas vanhal sijal vspäi 1842, pohjoižpäivnouzmaine ezilidn.
Konseps'jon šingotase aglomeracijan torguindan da opendusen keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Biobio-jogen estuarijan oiktal randal, Andiden ezimägištol, 12 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Santjagohosai om 464 km pohjoižpäivnouzmha, voib ajada sihe raudtedme vai avtotedme. Tal'kauano-lidn om Konseps'jonan avanportaks Tünen valdmeren randal, sijadase 13 km lodeheze. Lujad manrehkaidused oliba vozil 1960 (magnitud 7,4..8,2, mureni pertišton koumandest) i 2010 (8,8 magnitudanke).
Valdmerine vilu Gumbol'dtan joksmuz pehmitab säd, ei olele räkad vai halad. Klimat om ven kaks'sezonine. Heinkun lämuz om +9,2 C°, vilukun — +16,9 C°. Voden keskmäine lämuz om +12,9 C°. Paneb sadegid 1130 mm vodes. Kuiv sezon om tal'vkus-keväz'kus (15..25 mm kus), vihmsezon om semendkus-elokus (150..250 mm kus).
Geografižed koordinatad: 36° 46' 22" S 73° 03' 47" W.
Eläjad.
Vl 2002 eläjiden lugu oli 216 061 ristitud, agjan ühesandez. Kaikiš suremb ristitišt oli 231 268 eläjad vl 2015. Konseps'jon om kahtenden surtte Čilin lidnaglomeracijan keskuz, siš om 945 tuhad eläjid (2012).
Antofagast

Antofagast () om lidn da meriport Čilin pohjoižes. Se om Antofagastan agjan i provincijan administrativine keskuz.
Istorii.
Ende lidnan tahond mülüi Inkiden imperijha. Eländpunktan aluz om pandud vl 1868 Bolivijan ohjastusel kuti "Peñas Blancas" ("Penjas Blankas", «vauktad kall'od» ispanijan kelespäi). Bolivii andoi Čilile löudmižsijid koncessijha, no mureni kožundkirjutesen arvod. Vl 1879 Čilin sodaväged anastiba lidnad, Toine Tünvaldmerine soda (1879–83) zavodihe neciš tegospäi. Lidn om Čilin palaks vspäi 1904.
Sadas vas'kkivendod da natrijan nitratad Antofagastan ümbrištos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase letkesižes rahvahatomas Atakam-mas da Andiden ezimägištol, pidust' Tünen valdmeren randad i Suvitropikal. Antofagast seižub 40 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Santjagohosai om 1090 km suvhe orhal, voib sadas sihesai raudtel vai avtotel (1368 km).
Päivän keskmäine lämuz vajehtase +14..+20 C° vodes läbi. Absolütine minimum oleskeli +5 C°. Paneb sadegid vähemb mi 4 mm vodes keskmäras.
Eläjad.
Vl 2002 eläjiden lugu oli 285 255 ristitud, agjan ristitišton pol'. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Transport.
Avtobusad i maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Lidnan meriport voib sirtta 5 mln tonnoid jüguid vodes. Raudte ühtenzoitab Čilin i Bolivijan lidnoidenke.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline lendimport Andres Sabella-runokirjutajan nimed ("ANF", 2,1 mln passažiroid vl 2019) sijadase 10 km pohjoižhe lidnaspäi Serro Moreno-žilos. Tehtas reisid Čilidme i Perun Lim-pälidnha.
Mägr

Mägr (), Järgeline mägr vai Evropalaine mägr, om mecživat. Mülüb Nädanvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Živat eläb Evropas Skandinavijan pohjoižes päiči i Päivlaskmaižes Azijas. Seičeme alaerikod regionha kacten.
Mägr om levitadud segoitadud mecoiš i taigas. Eläb harvemba mägimecoiš, voib putta vastha stepiš. Pidase kuivid, dreniruidud hüvin tarhid, no ei edahamb mi ühtes kilometras vezištospäi vai sokhas alangospäi niiden elokahanke sötmižbazanke. Tegeb i elänzoitab süvid uruid letekukhiden i mecvanoiden pautkidme. Ned uruiden erased tahod kaičesoiš tuhižesai vozid, živatad ottas kävutamižhe pol'vespäi pol'vhe.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu hibj om 60..90 sm pitte, händan piduz — 20..24 sm, järgeline veduz om 24 kilogrammhasai, sügüzel sase 34 kilogrammhasai vedutte edel tal'vuned. Karv om kauged alakarvanke.
Ižačud oma järedamb vähän mi emäčud, ižačun pä om levedamb. Sugudimorfizm lujeneb arealan järgeližetomiš tahondoiš (oz., mägiden pautkil).
Mägr lankteb unhe tal'veks. Ujub hüvin, no ei navedi tulda vezištho muite. Vedab ölišt elonmahtust päpaloin. Ku pahidoitta živatad, ka voib purda ristitud i löda nenal. Söb nühtajid, löcoid, čunžid, gavedid, linduid da heiden munid, senid, marjoid, pähkmid i heinid. Ei sö kolijoid hibjoid näl'ges eskai.