Kuba

Kuba (), oficialižikš — Kuban Tazovaldkund ( [reˈpuβlika ðe ˈkuβa]), oficialitomikš vspäi 1959 — Joudjuden Sar' , om sar'hine valdkund Kariban meren pohjoižpalas. Sen päine da kaikiš suremb lidn om Havan.
Valdkund om ÜRO:n ühtnijan vspäi 1945. Ühtneb Ühtnemižetomuden likundha vspäi 1961, Kariban valdkundoiden organizacijha vspäi 1994. Kuba om Mail'man torguindorganizacijan ühtnijan sen alusenpanendan aigaspäi vl 1995.
Istorii.
Vl 1895 sügüz'kus Kuba tedištoiti ičeze ripmatomudes Ispanijaspäi. Vn 1898 10. päiväl tal'vkud Ispanii tundišti sidä da kändi Kubad dominionaks, no päliči severziš-se kuiš ispaniž-amerikaine soda zavodihe, i Kuba putui AÜV:oiden ohjandusen alle. Vn 1902 20. päiväl semendkud Kuba sai ripmatomut okkupacijan lopindan satuseks da kändihe tazovaldkundaks.
Sur' depressii AÜV:oiš vedi sodakukerdusennoks vl 1933, Ful'hensio Batista oli sen ezinenas. Vl 1934 AÜV:oiden oiktuz toda sodavägid sarele miččel taht aigal oli tühjitadud. Batista jäi tobmuden päl kaks'kümne viž vot, oli sodalideraks, sid' prezidentaks vll 1940−1944 i 1952−1959 (pani diktaturad vn 1952 sodakukerdusen jäl'ghe). Hänen ohjandusen aigan oli vasthalibujiden äiluguižid naprindoid otta tobmut Kuban erasil-se territorijoil, kacmata repressijoihe. Lopuks, diktator pageni sarelpäi vn 1959 1. vilukud i Kuban revolücii tegihe täuzin, liderad oliba Fidel' Kastro i Ernesto Če Gevara. Järedoiden edheotandoiden nacionalizacii mäni vl 1960. Sen jäl'ghe zavottihe repressijoid jo oppozicijad marksistoile vaste. Kuba tegihe NSTÜ:n sebranikaks äjiš sferoiš. AÜV vahvišti Kuban aktad, kudamb garantirui kaikile pagenijoile sarelpäi (mugomid oli 2 mln) kaikenaigašt eländsijad. Vodele 1968 privatižed edheotandad oliba kel'tud sarel. NSTÜ:n čihodamine kucui vällid reformid socialistižes tähäsai Kubas.
Vn 1976 valdkundan Konstitucii om vajehtadud vn 2019 Konstitucijal referenduman abul (24. uhokud, 87 % oliba «za»). Se om Kuban videnz' Konstitucii ripmatomuden sandan aigaspäi, om väges vn 2019 sulakun 10. päiväspäi, vahvištihe edeližid vll 1901, 1934, 1940 i 1976.
Geografijan andmused.
Valdkund otab Kuba-saren, Huventud-saren da äjiden (läz 1600) penembiden sariden territorijoid Suriden Antiliden sariden mülündas. Kuba om jagadud Pohjoižamerikaspäi Atlantižen valdmeren Floridan sal'mel pohjoižes da Jukatanan sal'mel päivlaskmas. Matkad AÜV:oihesai Floridan sal'men kal't om 180 km (kaikiš kaidas sijas), Gaitihesai Tulleipol'žen sal'men kal't — 77 km, Jamaikahasai Kolon-sal'men kal't — 140 km, Meksikhasai Jukatanan sal'men kal't — 210 km. Saren piduz päivlaskmaspäi päivnouzmha om 1250 km. Kariban meren randanpird om 3735 km.
Kubal ei ole valdkundröunoid madme. Guantanamon sodameribaz om anttud kortomha AÜV:oile Kuban territorii röunanke 28,5 km madme.
Mäged da ülüded ottas territorijan koumandest, toine om tazangištod. Koume mägištod om sarel: Sierra Maestra päivnouzmas, Eskambrai keskuzpalas i madal Kordil'jera-de-Guaniguaniko päivlaskmas. Kaikiš korktemb čokkoim om Turkino-mägi 1972 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, sijadase saren päivnouzmas.
Klimat om tropine passatine kaks'sezonine, relätivine nepsuz om korged läz kaiken aigan. Vihmsezon oleskeleb semendkus-sügüz'kus, kuiv sezon tuleb redukus-sulakus. Joged oma lühüdad. Sar' alištub tropižile torokoile kovidenke tulleidenke.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, metallad (raudkivend, vas'k, kobal't, hrom, nikel'), azbest; toižed varad — silikatad, keitandsol, mec (territorijan kümnendez), väghine mahuz.
Politine sistem.
Kuba om unitarine socialistine parlamentine tazovaldkund kommunistižen partijan dominiruindanke. Kuban kompartijan pämez' jäb severzidenke-se valdatusidenke vn 2019 Konstitucijan mödhe. Vll 1976 (tal'vku) — 2019 (reduku) valdkundan pämez' oli Valdkundan Nevondkundan pämez'. Vn 2019 redukuspäi valdkundan pämez' om Kuban prezident, parlamentan ühtnijad valitas händast. Prezidentan valdatusiden strok om viž vot ühtenke voimusenke valitas kahtendeks strokuks, hän oli ohjastusen (ministrišton) pämehen mugažo edel 2019. vot. Nügüd'aigan päministr om ohjastusen (ministrišton) pämez', prezident valičeb kandidatad päministran radnikusele vahvištamha parlamentan ühtnijoil, valdatusiden strok om röunatud videl vodel.
Rahvahan Tobmuden Nacionaline Suim () — se om üks'kodine valdkundan parlament. Deputatoiden lugu om 605 ristitud, valitas heid kerdan vides vodes. Parlament formiruib ohjastust da paneb sen pämest (hän-žo prezident), mugažo Valdkundan Nevondkundan (35 ühtnijad) pämest, radnikusele. Parlament tegeb kaks' sessijad vodes, sen pala — Valdkundan Nevondkund — radab sessijoiden keskes.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 11. päiväl keväz'kud (9. kucund), lindäs vn 2023 26. keväz'kud, ühtnijoiden lugu poleneb i linneb 474. Prezident om Migel' Dias-Kanel' vn 2019 redukun 10. päiväspäi, radoi Valdkundan Nevondkundan pämehen vll 2018−2019, kompartijan pämez' vn 2021 sulakun 19. päiväspäi. Kompartijan edeline pämez' om Raul' Kastro, radoi vll 2011−2021. Päministr om Manuel' Marrero Krus vn 2019 tal'vkun 21. päiväspäi.
Administrativine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Kuban administrativiž-territorialine jagand."
Administrativiž-territorialižikš Kuba jagase kuz'toštkümneks agjaks (provincijaks, ) i specialine Huventud-municipii om olmas. Kaik agjad alajagasoiš municipijoikš (), niid om 169.
Eläjad.
Kubas elädas kubaližed. Vl 2012 valdkundan ristitišt oli 11 163 934 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 11 239 tuh. eläjid vll 2015−2016.
Augotižlibundan mödhe (2012): evropalaižed — 64,1 %, mulatad i segoitadud augotižlibundanke — 26,6 %, afrikalaižed — 9,3 %.
Uskondan mödhe (2010): hristanuskojad — 59,2 %, rahvahaližed religijad (Afrikaspäi, spiritualizm, hristanuskondan pojavad) — 17,4 %, toižed uskojad — 0,4 %, religijatomad — 23,0 %.
Kuban toižed järedad lidnad (enamba 200 tuh. ristituid, surembaspäi penembha): Santjago de Kuba, Kamaguei, Ol'gin, Guantanamo, Santa Klar. Lidnalaižiden pala om 77,2 % (2020).
Rahvahanižanduz.
Ižanduz om šingotai agrariž-industrialine, šingotase vitkos. Valdkund rippub irdpol'žes torguindaspäi keskmäižes märas, hot' sen suruz om pen' (KSP:n 5 % surtte vl 2017). Vll 2016−2018 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 100 mlrd. US$ ekvivalentas (62. sija mail'mas; US$8,822 ühtele hengele, 76. sija) vai 137 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (77. sija; US$12,300 ühtele hengele, 103. sija). Valdkund nacionalizirui kaiked ekonomikad vn 1960 revolücijan jäl'ghe, i se šingotase planan alusel. Äi tavaroid jagasoiš ristitištos kartaižiden mödhe, erased-se oma maksutomad. Vspäi 2016 penen i keskmäižen biznesan (100 radajhasai) edheotandad oma legitimižed, miše revolücijan azj jäi elegiš, Raul' Kastron melen mödhe. Industrijan šingotadud sarakod oma tabakon i saharan processing (om levitadud kaikiš enamba), kaivuztegimišt (nikelin i kobal'tan samine, eksportan täht päpaloin), kivivoin ümbriradmine, terasen i cementan pästand, maižanduzmašiništon tehmine, farmaceftine, sauvond, turizm (vl 2012 3 mln matknikoid verhiš maišpäi toiba £2 mlrd rahaližoid). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): valdkundaline sektor 72,3 %, toine sektor 27,7 %. KSP sektoroidme: maižanduz 5 % (om ottud radnikoiden nelländez), tegimišt da sauvond 34 % (24 % radajid), holitišiden sfer 58 % (radajiden 51 %).
Vl 2009 Kuban päeksport oli nikel' (16 %), sahar (13 %), zelläd da vakcinad (13 %), sigarad (10 %); toine eksport — vin (5 %), merenproduktad (3 %), toižed metallad (2 %), cement (2 %), kivivoi (1 %), raud (1 %). Importan tavarad (2023): kivivoi, söndtavarad, mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, himikalijad. Vl 2017 eksport ületi importad koumandeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2023): Kitai (Kuban eksportan 34,0 % i importan 12,7 %), Ispanii (Kuban eksportan 12,2 % i importan 23,6 %), Alamad (importan 9,8 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (importan 9,2 %), Saksanma (eksportan 6,5 %).