tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Grac

Grac ( [ˈɡʁaːt͡s], ) om Avstrijan lidn valdkundan suvipäivnouzmas. Se om Avstrijan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Štirii-federacijanman administrativine keskuz. Lidn om opendusen järedaks keskuseks, nell' universitetad ratas 55 tuhanke üläopenikoid.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1128 kuti "Gradec"-lidn. Gracan istorine keskuz mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1999.
Gracan ižandusen päsarakod oma mašinansauvomine, himine, tekstiline i sömtegimišt (oluden tehmine). Mašinansauvomižen transnacionaline Andritz AG-koncern baziruiše lidnas (mašiništ segoitusiden erigoitmižen täht cellülozbumagaižes sarakos i GES:oiden elektromehanine mašiništ).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase federacijanman suvipäivnouzmas, Mur-jogen randoil ( 434 km pitte, Dunain oigedpol'ne bassein), 353 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ven-pälidnhasai om 145 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 195 km kiruhavtoteil vai kaks' polenke časud jonusel.
Klimat om ven valdmeren valatoitandanke, territorijan kontinentaliženke klimatanke röunanno. Keza om päivoikaz, kül'mku-viluku oma pil'vekahad. Voden keskmäine lämuz om +11,1 C°, kezakun-elokun +19,4..+21,2 C°, +0,6..+2,7 C°. Ekstremumad oma −19,5 C° (viluku, uhoku) i +38,1 C° (heinku, eloku). Paneb sadegid 854 mm vodes, enamba keakus-elokus (121..129 mm kus), vähemba vilukus-uhokus (20..29 mm kus). Paneb 45 sm lunt tal'ven 32 päiväs.
Tobmuz.
Edeline lidnan pämez' om Zigfrid Nagl' (2003 — kül'mku 2021, "Siegfried Nagl").
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 269 997 ristitud, vl 2021 — 291 134 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 650 tuhad eläjid om ezilidnoidenke (2018).
Kaik nell' kolledžad i nell' universitetad ratas lidnas. Olijad universitetad oma Gracan universitet Karlan i Francan nimed, tehnine, medicinine universitetad, muzikan i akt'orčomamahton universitet.
Dižon

Dižon ( [diʒɔ̃]) om lidn da kund (kommun) Francijan päivnouzmas. Se om Burgundii — Franš-Konte-regionan i Kot-d'Or-departamentan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt oli strategine Rimalaižen imperijan aigan völ. Avrelian-imperator (ohjasti vll 270−275) käski sauda seinid žilos ümbri. Dižon sai lidnan oiktusid vl 1183. Oli Burgundijan parlamentan sijaduseks Keskaigaspäi. Burgundijan universitet radab lidnas vspäi 1722 (27 tuhad üläopenikoid).
Dižon šingotase metallurgijan tegimel, farmaceftižil edheotandoil (Sanofi, Urgo, Groupe Fournier), optikan edheotandoil (Essilor, SAGEM, Nachet), kebnal tegimištol (vill- da puvillkanghad, nahkan ümbriradmine), sömtegimištol (Nestle-kompanijan šokoladfabrik, vinan pästandan edheotandad), tehtas mugažo bučid, špalerid, pakuitest (Tetra Pak-tegim) i avtopaloid. Saduiden da änikoiden kazvatuz kommunas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Burgundijan kanalan randal, 210..410 m korktusil, 245 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Parižhasai om 310 km lodeheze, Lionhasai om 190 km suvhe.
Klimat om ven valdmeren kontinentan valatoitusenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +11,4 C°, kezakun-elokun +18,5..+20,8 C°, tal'vkun-uhokun +2,7..+3,8 C°. Kaikiš lujemb pakaine oleli −22,0 C° (viluku, uhoku), kaikiš lujemb räk +39,5 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +0,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +21,1 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 743 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba semendkus (76 mm) i redukus-kül'mkus (74..78 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (43..48 mm kus). Paneb lunt 23 päiväd tal'ves. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 68..74 % röunoiš sulakus-elokus, 85..89 % redukus-vilukus. Sumeg oleskeleb 67 päiväd vodes.
Tobmuz.
Lidn jagase ühesaks nimitadud i nomeruidud fartalaks (üks' lugu ). Vl 2013 niiden lugu oli 11.
Eläjad.
Vl 2010 lidnan-kommunan eläjiden lugu oli 151 212 ristitud. Kaik 245 895 ristitud eliba lidnaglomeracijas vl 2018. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 151 705 eläjad vl 1975 i om nügüd'.
Ibadan

Ibadan (mugažo anglijan kelel, virktas [ɪˈbædən], amerikaine virkand: [ɪˈbɑːdən], [ì.bà.dã̀]) om lidn Nigerijan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Ojo-štatan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1829 kuti sodalager'. Jäi lidnaks-sodavaldkundaks 20. voz'sadahasai. Vspäi 1893 kändihe britanižen protektoratan palaks i torguindan keskuseks.
Ibadan šingotase sidotud maižandushe sarakoil (söndtorhuden torguind, tedoidused), tekstilin, nahkan i söndtavaroiden tehmižel, kosmetikan da tabaktegesiden pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase štatan suves, 150..275 m korktusil, 230 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Lagos-porthasai om 120 km suvipäivlaskmha, Abudž-pälidnhasai — 530 km pohjoižpäivnouzmha. Nell' päjoged jokstas lidnan territorijadme: Kudeti, Ogbere, Ogunp () i On ("Ona").
Klimat om tropižen savannan neps lühüdanke kuivsezonanke tal'vkus-uhokus (45 mm sezonas), pil'vekaz, heinkus-sügüz'kus eriližešti. Il'man keskmäine kuine lämuz vajehtase +24,9..+29,6 C° röunoiš vodes läbi. Ekstremumad oma +10,0 C° (viluku) i +39,5 C° (uhoku, tal'vku). Il'man lämuz voib ületada +31 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 1449 mm vodes, enamba semendkus-heinkus, sügüz'kus-redukus (175..237 mm kus), vähemba kaiked tal'vkus-vilukus (5..11 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 88..90 % röunoiš sulakus-redukus, 73..78 % tal'vkus-uhokus.
Ibadan jagase üks'toštkümneks nimitadud administrativižeks rajonaks (): viž lidnas i kuz' ezilidnas. Kaikutte rajon om ičeze ohjastusenke.
Eläjad.
Vl 2006 kaikiden rajoniden eläjiden lugu oli 2,559,853 ristitud, vl 2011 — 3,2 mln ristituid. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 6 millionad ristituid om lidnaglomeracijas (2021).
Islam i hristanuskond (protestantoiden jumalankodikundad päpaloin) oma päreligijoikš eläjiden keskes.
Vspäi 1962 Ibadanan universitet radab lidnas (, 35 tuh. üläopenikoid vl 2018). Sen ližaks, lidnas om 13 tošt universitetad i kolledžad üläopendusen pordhiden andandanke.
Transport.
Avtobusad, taksid, skuterad ("Okadas") i taksivenad ("Danfos") oma kundaližeks transportaks lidnas. Avtobusad i raudtejonod ühtenzoittas valdkundan toižidenke järedoidenke lidnoidenke. Ibadanan rengazavtoten ezmäine pala oli sauvomas vn 2023 sulakus.
"Ibadan"-lendimport ("IBA / DNIB") ühtenzoitab Abudžanke i Lagosanke. Vspäi 2021 kiruhraudtejono radab Lagosannoks udessaudud stancijaspäi, jonuz mäneb penemb mi koume časud kahtišti päiväs.
Fijer

Fijer ( [ˈfiˈɛɾ], definitine form "Fieri") om lidn Albanijan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan seičemenz' surtte lidn, Fijerin agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1729 ümbrišton torguindan keskuseks. Se sai lidnan statusad vl 1864.
Fijer šingotase kivivoin samižel i himižel tegimištol, järedal LEK:al, tekstil'tegimištol, sömtegimištol (olivanvoi, sahar, leibän i živatproduktad), turizmal (antikaigan Apollonii-lidnan ruinad 12 kilometras lidnaspäi).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Gjanic-jogen randoil (, langenijan merhe Seman-jogen 85 km pitte hura ližajogi), 44 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Adriatižen meren randhasai om 16 km päivlaskmha, Tiran-pälidnhasai om 100 km pohjoižhe, raudte ei ole rados.
Klimat om Keskmeren. Voden keskmäine lämuz om +15..+16 C°. Paneb sadegid 901 mm vodes, vähemba kezakus-elokus (27..36 mm kus), enamba redukus-tal'vkus (100..123 mm kus).
Eläjad.
Vn 2011 Albanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 85 845 ristitud, ümbrikon — 120 655 ristitud 619,90 km² pindal. Vl 1982 lidnan ristitišt oli 35 tuhad eläjid. Vl 1990 ümbrikon ristitišt oli 251 115 eläjad, 1990-nzil vozil se poleni lujas migracijan tagut verhiže maihe i Tiran-pälidnha.
Amuižen Apollonii-lidnan kaikiš suremb ristitišt oli 50..60 tuhad eläjid.
Valensii (znamoičendad)

Valensii () om toponim ispanijankel'žiš valdkundoiš. Se voib znamoita:
Oksford

Oksford ( [ˈɒksfərd] «härgiden bradindsija») om Suren Britanijan lidn Anglijan keskuzpalan suves. Om Oksford-grafkundan administrativine keskuz, sen üks'jäine lidn "city"-statusanke.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Angližsaksan aigkirjas vl 912 kuti jumalankodi. Kaikiš amuižemb anglijankel'žes mirus Oksfordan universitet om olmas vspäi 1117.
Oksford šingotase universitetal, avtosauvomižel (nügüd' BMW Mini) Kauli-neiborhudas lidnan suvipäivnouzmas, tedoidusil i biznesedheotandoil niiden alusel (instrumentad, mašinad, informacižed tehnologijad), pästandkodil, turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Temz-jogen randoil, jogen kümnemijläine pala nimitase "Aizis:aks" lidnas. Čaruell-jogi ( 64 km pitte) lankteb Temzha huralpäi lidnan territorijal. Matkad Londonhasai om 90 km suvipäivnouzmha, Börmingemhasai om 103 km lodeheze.
Klimat om ven valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +11,1 C°, kezakun-elokun +16..+18 C°, tal'vkun-uhokun +5..+6 C°. Ekstremumad oma −17 C° i +38 C°. Paneb sadegid 681 mm vodes, läz tazomäras kuidme.
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 157 997 ristitud (grafkundan nelländez), sidä kesken läz 30 tuhad üläopenikoid.
Džordžtaun (lidn, Suvikarolin)

Džordžtaun () om AÜV:oiden lidn da meriport Suvikarolin-štatan päivnouzmas. Se om Džordžtaunan ümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt om registriruidud vl 1729, štatan koumanz' lidn alusenpanendan datan mödhe. Ende lidnan tahond šingotihe indigon i risan kazvatandal, mecan ümbriradmižel, sid' cellülozbumagaižel tegimel, himižel tegimel, metallurgijan tegimel (teraz).
Džordžtaun šingotase turizmal i meriportal (läz 1 mln tonnad materialoid vodes), se om štatan kahtenz' surtte Čarlstonan portan jäl'ghe.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vakkamo-jogen ( 225 km pitte) estuarijan randal (Atlantižen valdmeren Vinjah-laht), viž metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad štatan Čarlston-pälidnhasai om 97 km suvipäivlaskmha avtotedme.
Klimat om subtropine neps. Voden keskmäine lämuz om +18,4 C°, kezakun-elokun +26..+27 C°, tal'vkun-uhokun +3..+4 C°. Paneb sadegid 1408 mm vodes, enamba heinkus-sügüz'kus (165..180 mm kus), vähemba kül'mkus (79 mm) i vilukus-semendkus (85..90 mm kus).
Eläjad.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 163 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 12 261 eläjad vl 1960.
Džordžtaun (Tehas)

Džordžtaun () om AÜV:oiden lidn Tehas-štatan keskuzpalas. Se om Uil'jamson-ümbrikon administrativine keskuz. Om Ostinan pohjoižeks ezilidnaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 1840-nzil vozil. Se om lidnan statusanke vspäi 1848. Nimitihe Džordž Vašington Glasskok-edheotajan nimel, hän andoi mad uden lidnan sauvomižen täht. Pumaterialan äjüz, puhtaz vezi, väghine mahuz i sättui nepsuz vedihe sirdnikoid AÜV:oiden toižiš štatoišpäi i Ročinmaspäi.
Džordžtaun šingotase valdkundaližil holitišil, sauvondal. Elektrotehnižen AirBorn Inc.-kompanijan päfater sijadase täs (süddikod, elektrusen märičimed).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase San Gabriel'-jogen randal (Brazos-jogen oigedpol'ne bassein), 230 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad štatan Ostin-pälidnan keskushesai om 40 km suvhe.
Klimat om subtropine. Voden keskmäine lämuz om +19,5 C°, kezakun-elokun +27..+29 C°, tal'vkun-uhokun +9..+11 C°. Ekstremumad oma −19 C° i +44 C°. Paneb sadegid 942 mm vodes (56..108 mm kuidme).
Eläjad.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 400 ristitud 124 km² pindal. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', se ližadui 50..90 % joga voz'kümnel vspäi 1970. Lidn mülüb Sur' Ostin-lidnaglomeracijha (2,1 mln rist. vl 2018). Vspäi 1995 San Siti Tehas-rajon penziimehiden-millioneroiden täht šingotase Džordžtaunas (vl 2010 kaik 11 tuhad ristituid eliba siš 21 km² pindal).
Privatine čomamahtoiden Suvipäivlaskmaine universitet (, 1,5 tuh. üläopenikoid vl 2013) radab siš vspäi 1873, se om sätud nelläs kolledžaspäi (alusenpanend 1840).
Dubai

Dubai ( "Dubajj" [dʊˈbajj], lahten arabine virkand: [dəˈbæj]) om Araban Ühtenzoittud Emiratoiden kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe, ühtennimižen emiratan administrativine keskuz, valdkundan järed logistine keskuz (meriport da lendimport).
Istorii.
Nügüdläine eländpunkt mainitaškanzihe vl 1799 kuti kaitud Al Fahidi-lidnusel pen' žilo. 20. voz'sadan augotišes lidnut oli Persijan lahten znamasižembiš portoišpäi ičeze ližakahan geografižen sijadusen tagut. Dubai oli britanižen Kožundaktaine Oman-protektoratan palaks vspäi 1833 i sen administrativižeks keskuseks vll 1954−1971.
Vl 1966 löutihe kivivoid emiratas, no sen löudmižsijiden mülü om penemb äjan mi Abu Dabi-emiratas. Rahad torhen kivivoin möndoišpäi tuldas lidnha vspäi 1969. Emiratan ižandusen alused oma turizm, aviacii, likutamatomuz, finansižed holitišed. Sal'hiden pala kivivoišpäi om läz vit procentad vaiše.
Mail'man Expo-2020-ozutelend mäni Dubaiš vn 2021 redukus — vn 2022 keväz'kus.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan pohjoižpäivnouzmas, Persijan lahten randal, viž metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab surenke Šardž-lidnanke pohjoižes-pohjoižpäivnouzmas.
Klimat om tropine räk kuiv letetazangišton, päivoikaz lujas, sulakus-sügüz'kus eriližešti. Voden keskmäine lämuz om +28,1 C°, kezakun-sügüz'kun +33,3..+35,9 C°, tal'vkun-uhokun +19,1..+21,2 C°. Ekstremumad oma +7,4 C° (uhoku) i +49,0 C° (heinku, eloku). Il'man lämuz voib ülitada +30 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 79 mm vodes, tal'vkus-keväz'kus päpaloin (10..22 mm kus), läz ei olele sadegid sulakus-redukus (6 mm pordos).
Eläjad.
Lidnan ristitišt ületi millionad 2000-nziden voziden augus i oli 1 204 000 eläjid vl 2005. Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 2 106 177 ristitud, vl 2018 — 3 137 463 ristitud. Läz 5,9 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas 1994 km² pindal (2023, oli 5,6 mln vl 2018). Territorii 4 110 km² pindanke (edel man pudotesiden projektoid oli 3 885 km²) om alištunu lidnan tobmudele.
Läz koumekümne universitetad i niiden filialad oma avaitud lidnas, om akademijoid, institutoid, tedoiduzkeskusid, äi kolledžid da üläškolid. Äjad profopendusen aluzkundad sijadasoiš kahtes openduzzonas, niišpäi akademlidnut (vai Tedoiden puišt, enččes Tedoiden külä) šingotase vspäi 2007 12 km² pindal. Znamasine om valdkundaline Zajedan universitet (alusenpanend 1998, 7,7 tuh. üläopenikoid Abu Dabin kampusanke).
Transport.
Avtobusad, tramvain jono, monorel'san jono, metro i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten radaškanzi vn 2009 sügüz'kus, siš om kaks' jonod 53 stancijanke, 89,6 km raudted, koumanz' jono om sauvomas.
Rahvahidenkeskeine civiline "Dubai"-lendimport ("DXB / OMDB", 87 mln passažiroid i 1,81 mln tonnoid jüguid vl 2023) sijadase nelläs kilometras päivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Se om kahtenz' surtte mail'mas passažiroiden valun mödhe. Tehtas reisid Evropan i Azijad äjihe maihe, Avstralijan i Pohjoižamerikan surihe lidnoihe, Afrikan erasihe-se maihe.
Kolonija Tovar

Kolonija Tovar ( «tovarkolonii») om lidn Venesuelan mererandišton keskuzpalas. Se om Tovar-municipalitetan keskuz, mülüb Aragua-štatha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud sirdnikoil Saksanman Baden-gercogkundaspäi vl 1843. Saksan arhitekturan pertid oma kaičenus lidnas tähäsai i vedatadas turistoid.
Kolonija Tovar šingotase sömtegimištol (olud, lihategesed), turizmal i maižandusel. Kazvatadas erazvuiččid maploduid, persikid, sadmanzikašt, änikoid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase štatan pohjoižröunanno, 15 kilometras Kariban meren randaspäi, Andiden pautkil, 1850..2000 m ü.m.t. korktusil. Matkad štatan Marakai-keskushesai om 70 km suvipäivlaskmha avtotedme, Karakas-pälidnhasai om 44 km orhal vai 65 km avtotel. Municipalitet levitase meren randhasai.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 14 309 ristitud, ristitišt ližadui severt-se kerdoid vspäi 1990. Municipalitetan ristitišt oli 21 600 eläjid 225 km² pindal vl 2016.
Užgorod

Užgorod (, , , ) om Ukrainan lidn valdkundan päivlaskmas. Se om Karpatantagaižen agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud slavilaižiden ühtel heimoišpäi kuti lidnuz 9. voz'sadal. Sen-žo voz'sadan lopus mad'jaralaižed otiba lidnust vägel, i nimitihe lidnad "Ungvar:aks" («Ung-lidnuz») Ezmäižhe mail'man sodahasai, sid' nügüdläižikš. Raudte ühtenzoiti Čop-stancijanke vl 1872. Lidn om Ukrainan palaks vn 1945 kezakuspäi.
Užgorod šingotase torguindal i turizmal valdkundröunanno, elektroladimišton pästandal i mašinansauvomižel (avtoiden palad), meblin tehmižel i punümbriradmižel, omblendfabrikal, jomiden edheotandal, parfümerijan kompanijal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivlaskmas, Slovakijan röunanno, Už-jogen randoil, 105..224 m korktusil, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Karpatoiden ezimägištol. Matkad Kijevhasai om 785 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha.
Eläjad.
Vl 2015 eläjiden lugu oli 115,5 tuhad ristituid. Vll 1989−2015 lidnan ristitišt vajehtihe 115..117 tuhad röunoiš (126,5 tuh. rist. vl 1998).
Rahvahad (2001): ukrainalaižed — 77,8 %, venänikad — 9,5 %, mad'jaralaižed — 7,0 %, slovakalaižed — 2,2 %, toižed rahvahad — 3,5 %.
Užgorodan nacionaline universitet radab lidnas (alusenpanend 1945).
D'jonk

D'jonk ( [ˈɟøŋk], vai "Jenk") om lidn Mad'jaranman keskuzpalan suvipäivlaskmas. Sijadase Tol'n-agjan keskuses.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 1280. Raudtestancii «Budapešt — Peč»-keskustal, radab vspäi 1882. Vn 2009 heinkuspäi D'jonk om lidnan statusanke.
Nened mel'heižtahod oma lidnas: lüteranine jumalanpert' (saudihe vodele 1896), katoline jumalanpert' (1926), reformatorine jumalanpert' (1775−1777), Mad'jari-Kossan zamk (om saudud 1830-nzil vozil).
Eläjad.
Vl 2013 eläjiden lugu oli 2 091 ristitud. Vl 1891 kaik 3 371 ristitud elihe D'jonkan territorijal.
Rahvahad (vn 2011 rahvahanlugemine): mad'jaralaižed — 78,6%, saksalaižed — 11,9%, čiganalaižed — 3,6%, rahvahuden ozutandata — 21%, voi ozutada enamba mi üks' vastuz.
Izmit

Izmit () om lidn Turkanman lodehes. Se om Kodžaelin agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Kaikenaigaižen eländpunktan ezmäižed todištused datiruišoiš 12. voz'sadal EME. Sil aigal territorii oli frigijalaižiden valdas. Möhemba sirdnikad grekižes Megar-lidnaspäi ("Megara") sauvoiba Astakos-portlidnut, sijazihe nügüdläižes Bašiksele-rajonas. Frakijan Lisimah-car' mureni lidnut, i letihe "Nikomedii"-lidnad () sen sijas. Vll 91−94 EME oli alištunu Riman tobmudele, mülüi Rimalaižhe imperijha. Vl 284 Diokletian-imperator kändi Nikomedijad ühteks pälidnoišpäi (imperijan nellänz' surtte), se jäi znamoičendanke pälidnan sirdandan jäl'ghe Konstantinopolihe.
Vspäi 1337 lidn om turkine kaikenaigašti, nimitusen turkan toižendanke. Ižandusen i transportteiden znamasine keskuz.
Izmit šingotase meriportoil, avtosauvomižel i avtopaloiden tehmižel, kivivoinümbriradmižel, alüminijan i bumagan pästandal, sömtegimištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Mramorižen meren Izmitan lahten päivnouzmaižel randal, kukhil 200 metrhasai kortte, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om korktoid mägid läz lidnad. Lujad manrehkaidused oleldas, jäl'gmäine znamasine oli vn 1999 elokus. Matkad Stambulhasai om 85 km päivlaskmha, Ankar-pälidnhasai om 320 km päivnouzmha avtotedme.
Vn 2011 Turkanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 300 611 ristitud. Läz 650 tuhad eläjid om ezilidnoidenke.
Darhan

Darhan ( «sep'») om Mongolijan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe. Se om Darhan-Uul-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1961 kuti sauvondmaterialiden pästandan keskuz i industrijan uz' sijaduz. Pol'šan radnikad abutiba sauda punümbriradajan, savičun i mouckiven tegimid. Darhanan LEK om saudud vl 1966 (48 MVt).
Darhan šingotase raudan metallurgijan tegimel (om saudud vodele 1990) sijaližel torhudel i sömtegimištol: lihakombinat, jauhfabrik, konditerine fabrik, alkogoližiden i alkogolitomiden jomiden kombinat. Lidn om ümbärtud maižanduzrajonal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan pohjoižes, Transmongoližel raudtel, 665 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ühtenzoitase raudtesarakol Šaringol-lidnan hilen kaivuzidenke. Matkad Ulanbatar-pälidnhasai om 188 km suvhe orhal vai 226 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline kuiv. Voden keskmäine lämuz om −0,6 C° vilun tal'ven tagut, tal'vkun-uhokun kesklämuz om −21..−24 C°, kezakun-elokun +18..+20 C°. Paneb 284 mm sadegid vodes, enamba pol't kezakus-elokus (52..67 mm kus), kuivaig oleskeleb kül'mkus-sulakus (3..10 mm kus).
Eläjad.
Vl 2010 eläjiden lugu oli 74 738 ristitud, agjan viž kudendest. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Valdkundan kahtenz' znamoičendal openduzkeskuz, kümne professionaližen opendusen aluzkundad i maižandusen tedoinstitut ratas lidnas. Mongolijan tedon da tehnologijoiden universitetan (Ulanbatar) üks' kampusoišpäi om avaitud lidnas.
Koprivnic

Koprivnic ( [kɔ̝̌priːv̞nit͡sa], ) om lidn Horvatijan pohjoižes. Se om Koprivnican da Križevcin ümbrikon administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1272. Se sai lidnan oiktusid vl 1356.
Koprivnic šingotase sömtegimištol (sen kaikiš järedamb valdkundas «Podravka»-kompanii, oludtegim), himižel tegimel i pun ümbriradmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase «Zagreb — Budapešt»-keskustan transportteil, 149 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Mad'jaranman röunhasai om 10 km pohjoižpäivnouzmha, Zagreb-pälidnhasai om 75 km suvipäivlaskmha.
Koprivnican municipalitet mülütab kahesa tošt eländpunktad lidnan ližaks, niišpäi kaikiš suremb om Starigrad (2248 rist. vl 2021).
Eläjad.
Vn 2011 Horvatijan rahvahanlugemižen mödhe municipalitetan eläjiden lugu oli 30 854 ristitud, sidä kesken lidnan 23 955 ristitud. Kaikiš suremb municipalitetan ristitišt oli 29..31 tuhad eläjid vll 1991−2011 (30 994 rist. vl 2001). Vl 2021 lidnan ristitišt oli 22 262 eläjad.
Pohjoine universitet (, 5,2 tuh. üläopenikoid vl 2021) radab Koprivnicas i Varaždin-lidnas vspäi 2015.
Glinde

Glinde (mugažo saksan kelel, virktas [ˈɡlɪndə], sijaline alasaksan pagin: "Glinn") om Saksanman lidn valdkundan pohjoižes, sen Šlezvig-Gol'štein-federacijanman suviröunanno. Gamburgan päivnouzmaine ezilidn.
Istorii.
Eländpunktan nimituz mainitase 13. voz'sadaspäi, konz Glinde-külä oli lahjoitud jumalankodile. Külä šingotihe vezimellicoil i ümbriradmižen fabrikoil niiden alusel 17. voz'sadaspäi. Vl 1937 Krupp AG-kompanii sauvoi lendimiden pol'vikahiden valoiden tegint küläkundas. Žilo sai lidnan statusad vn 1979 24. päiväl kezakud ičeze 750-voččen jubilejan oiktastuseks.
Glinde šingotase mašiništonsauvomižen edheotandoil, sidä kesken tetabiden kompanijoiden: Alfa Laval, Honeywell Bremsbelag GmbH.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase läz Gamburgan päivnouzmašt röunad, Ostštainbek-küläkundan taga, 24 m korktusel valdmeren pindan päl. Vedase seičemeks kilometraks megapolisan röunaspäi suvespäi pohjoižhe. Tegimištzon levitase lidnan suvipäivnouzmas.
Eläjad.
Vl 1933 se oli pen' žilo 544 eläjanke. Toižen mail'man sodan jäl'ghe žilon ristitišt ližadui eläjil muretud Gamburgaspäi i pagenikoil Päivnouzmažes Germanijaspäi. Vl 2013 eläjiden lugu oli 17 922 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Religijan mödhe (2020): protestantad — 23,7%, katolikad — 8,5%, toižed uskojad i religijatomad — 67,8%.
Fillah

Fillah ( [ˈfɪlax], , ) om lidn da kund Avstrijan suves. Se om valdkundan seičemenz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Karintii-federacijanmaha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 878. Se sai lidnan oiktusid vl 1240. Manrehkaidused mureniba lidnad vll 1348 i 1690. Vl 1932 Fillah sai avtonomižen lidnan statusad. Toižen mail'man sodan aigan gitleranvastaine koalicii bombardurui lidnad lujas, viž sauvust kudespäi oli muretud. Vspäi 1973 lidnankund om nügüdläižiš röunoiš. Padosein ekektrostancijanke kaičeb lidnad sur'vezišpäi.
Fillah šingotase pol'veimiden tehmižel avtoiden i tegimišton täht (Siemens, Infineon — severz'-se tegimid), ratud korundan edheotandal, sauvondal i sauvondmaterialiden pästandal (puhthad honused, täutajad materialad, klei ocseiniden täht, lakk), torvveimiden armaturan tegimel, oluden pästandal, raudtesol'meks, turizmal (teatraline, džazan i čomamahtoiden festivalid, karnaval kül'mkuspäi keväz'kuhusai) i hihtandsportal (trass, nell' tramplinad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Karintijan suves, Drav-jogen randal (, Dunain oiged ližajogi), 501 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud Al'pil.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +8,2 C°, kezakun-elokun +17..+19 C°, tal'vkun-uhokun −1..−3 C°. Paneb sadegid 1075 mm vodes, enamba kezakus-elokus (111..133 mm kus), vähemba tal'vkus-keväz'kus (47..65 mm kus).
Eläjad.
Vn 2011 Avstrijan rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 59 285 ristitud, Karintijan kahtenz' surtte lidn. Vn 2018 augotišes kaik 61 879 eläjad oli lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Sen Sebast'jan sür Luar

Sen Sebast'jan sür Luar () om lidn da kommun Francijan lodehes. Se om Nantan suvipäivnouzmaine ezilidn, mülüb Luaran mad-regionha.
Lidn sijadase 2..33 m ü.m.t. korktusil.
Vn 2011 Francijan rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 25 293 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Kampal

Kampal (angl. i , anglijan virkand: [kæmˈpɑːlə] vai [kɑːmˈpɑːlə]) om Ugandan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Ugandan Keskagjan pälidn mugažo, ičeksaz — üks' 112 ümbrikospäi (Kampal-ümbrik).
Lidn om valdkundan politikan, ižandusen da opendusen päkeskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1890 Suren Britanijan F. Lugard-kolonistal mectuztahon sijas.
Vl 1906 Kampal kändihe lidnaks, sid' lidn šingotihe Bugand-kunigahusen pälidnaks. Vspäi 1962 Kampal om Ugandan pälidnaks sen ripmatomuden sandan jäl'ghe.
Kampal om valdkundan bankkeskuseks, šingotase sömtegimištol, metallan ümbriradmižen edheotandoil, traktoriden i meblin pästandal. Ugandan söndtavaroiden eksport mäneb pälidnan kal't (kofe, čai, puvill, tabak, sahar).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase läz Viktorii-järven pohjošt randištod, 1200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kampalan avanport om Port Bell kümne kilometrad suvhe lidnaspäi. Lidnan pind om 189 km², niišpäi 176 km² om kuivma, vezi otab 13 nellikkilometrad.
Klimat om subekvatorialine pehmed vihmmecoiden pil'vekaz. Kun päiväline keskmäine lämuz om +22,0..+23,7 C° vodes läbi. Ekstremumad oma +12 C° (viluku, kezaku-eloku, tal'vku) i +36 C° (uhoku). Paneb sadegid 1264 mm vodes, enamba sulakus (169 mm) i redukus-kül'mkus (138..149 mm kus), om kaks' kuivahkod sezonad: viluku-uhoku (131 mm) da kezaku-heinku (132 mm). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 66..73 % röunoiš redukus-keväz'kus, 76..80 % sulakus-sügüz'kus.
Eläjad.
Vl 1991 pälidnan eläjiden lugu oli 774 241 ristitud. Vodele 2002 lidnan ristitišt ületi millionad i oli 1 189 142 eläjad. Vn 2014 Ugandan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 516 210 ristitud, läz 2 mln ristituid elihe ezilidnoidenke. Vl 2019 kaik 6 709 900 ristitud elihe ezilidnoidenke 8 451,9 km² pindal, valdkundan kudendez. Kaikiš suremb lidnan i sen aglomeracijan ristitišt om nügüd'.
Znamasine üläopendusen aluzkund om valdkundaline Makerere-universitet (35 tuh. üläopenikoid vl 2018). Sen aluz om pandud vl 1922 kut tehnine kolledž. Om erižeks universitetaks vspäi 1970, kogoneb ühesas kolledžaspäi i ühtes biznesškolaspäi. Om toižid-ki üläopendusen aluzkundoid lidnas, ned oma privatižed päpaloin.
Transport.
Avtobusad, maršruttaksid, taksid i motociklad-taksid («boda-bod:ad») oma kundaližeks transportaks lidnaglomeracijas. Kampal ühtenzoitase raudtel Kenijan Nairobi-pälidnanke.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Entebbe"-lendimport ("EBB / HUEN", 1,8 mln passažiroid vl 2018) radab vspäi 1927, sijadase 41 km suvipäivlaskmha avtotedme Kampalan rahaazjoiden keskusespäi Entebbe-lidnas (oli britanižen kolonialižen administracijan pälidnaks). Sišpäi da sihe tehtas reisid Afrikan, Päivlaskmaižen Evropan da Päivlaskmaižen Azijan verhiže maihe.
Viktorii (järv)

Viktorii (, , , mugažo "Nam Lolve" i "Ukereve" toižil sijaližil kelil) om Afrikan kaikiš suremb järv da koumanz' surtte reskveden järv mail'mas pindan mödhe.
Britanine Džon Henning Spik-matkadai avaiži järved evropalaižile vl 1858 i nimiti Viktoria-kunigaznaižen mödhe.
Ümbrikirjutand.
Järv sündui antropogenan keskes, läz üht millionad vozid tagaz. Sijadase ekvatoran pirdal, Päivnouzmafrikan platforman tektonižes alangos, koumen valdkundan territorijal: Kenii (pen' pala), Tanzanii, Ugand. Om vezivaradimen režimas vspäi 1954, konz Ouen Fols-gidroelektrostancii (nüg. Nalubaale) radaškanzi Vauktan Nilan joginiškal.
Randanpird om koverikaz. Randad oma madalad sodunuded, suvipäivlaskmas korktad kall'oikahad. Znamasižed lahted: Vinam (Kavirondo), Spik, Smit-Saund.
Viktorii mülüb Nilan basseinha. Kaikiš znamasižemb langenii jogi om Kager (), Vauged Nil jokseb järvespäi.
Kävutand.
Kalanpüdand (enamba sadad kalan erikod, äjad oma endemikad) i laivoidenlikund oma šingotadud järvel.
Nened järedad portad ratas randoil: Mvanz, Bukob (Tanzanii), Entebbe (Kampalan ezilidn), Džindž (Ugand), Kisumu (Kenii).
Ühthižed andmused.
Kaik om 84 sart järves 6000 km² ühthiženke pindanke, kaikiš suremb om Ukereve-sar' järven suvipäivnouzmas.
Banžul

Banžul () om Gambijan pälidn da meriport.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1816 kuti britanine "Baterst"-torguindpost () da orjiden satandan keskuz, Gambijan kolonijan da protektoratan pälidn. Vl 1965 kätihe ripmatoman Gambijan pälidnaks. Vspäi 1973 lidn om nügüdläiženke nimenke, värenzoittud "bang džulo"-sanad znamoitas «kervačun kuid» sijaližen mandinka-rahvahan kelel.
Banžul šingotase arahis-mapähkmen ümbriradmižel i maižanduzprodukcijan vendan meriportal Atlantižen valdmeren randal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan päivlaskmas, Gambii-jogensun hural randal, ph. Marijan (Banžul) sarel, 0 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Valdkundan kaikiš järedamb Serekund-lidn sijadase 13 km suvipäivlaskmha. Sildad ühtenzoittas sart kontinentanke suves, ehtatim sidob Barr-lidnanke Gambijan jogensun oiktal randal.
Klimat om tropine kaks'sezonine. Kun keskmäine lämuz vajehtase +23..+28 C° röunoiš. Paneb sadegid 977 mm vodes, kuivsezon oleskeleb kül'mkus-semendkus (4 mm kaikes pordos).
Eläjad da transport.
Vn 2013 Gambijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 301 ristitud, ezilidnoidenke (93 km² pindal) — 413 397 ristitud.
Rahvahidenkeskeine civiline Banžul-Jundum-lendimport ("BJL", läz 1 mln passažiroid vl 2004) sijadase 24 km suvhe lidnaspäi, Kombo-lidnanno. Tehtas reisid Päivlaskmaižen Afrikan i Päivlaskmaižen Evropan erasihe pälidnoihe, Stambulha i Moskvha.
Sent Džordžes

Sent Džordžes () om Grenadan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om ühtennimižen tulendan administrativižeks keskuseks mugažo.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Francijan kolonistoil vl 1650. Nimitihe ph. Georgan jumalanpertin mödhe. Vll 1885−1958 oli britanižen kolonijan pälidnaks. Ripmatoman valdkundan pälidn vspäi 1974.
Sent Džordžes šingotase eksportan meriportal (bananad), sömtegimištol (rom sijaližes saharaspäi) i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase vulkanižen Grenad-saren suvipäivlaskmas, Kariban meren lahten randal, 0..188 m korktusil, 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Torokad oleldas heinkus-redukus.
Klimat om subekvatorialine, tropine passatine. Voden keskmäine lämuz om +27,5 C°, kuidme +26,5..+28,3 C°. Ekstremumad oma +19,4 C° (viluku) i +34 C° (sügüz'ku). Paneb sadegid 1152 mm vodes, enamba kezakus-kül'mkus (123..164 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (26..39 mm kus). Tropižed ciklonad kovan tulleinke oma paksud heinkus-redukus.
Eläjad da transport.
Vl 2006 eläjiden lugu oli 4 315 ristitud. Kaik 33 734 ristitud elihe ezilidnoidenke vl 2012 (tulend, 67 km²).
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport enččen Moris Bišop-päministran nimed ("GND", edel 2009. vot Point Salines) sijadase kahesas kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Torontho, Londonha, AÜV:oiden i Antiloiden lidnoihe.
Bisau

Bisau ( [biˈsaw]) om Gvinei-Bisaun pälidn da kaikiš suremb lidn. Sadab valdkundan erigoittud regionad ("Sector Autónomo de Bissau").
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud portugalijalaižil vl 1687 kuti orjantorguindan keskuz kožujan merikaran randal. Vspäi 1973 om ripmatoman valdkundan pälidnaks.
Valdkundan tegimišton enamba pol't om keskitadud neciš lidnas. Bisau šingotase mugažo maižandusen produkcijan i pumaterialiden vendan meriportan kal't.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Geb-jogen ( 255 km pitte) estuarijan oiktal randal i Atlantižen valdmeren randištol, 39 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Laht om sauptud merisaril.
Klimat om tropižen savannan kaks'sezonine, päivoikaz päiči vihmsezonas. Kun keskmäine lämuz om +24,4..+27,5 C° vodes läbi. Ekstremumad oma +12,2 C° (viluku) i +41,1 C° (sulaku). Paneb sadegid 2022 mm vodes, enamba heinkus-sügüz'kus (435..682 mm kus), kuiv sezon oleskeleb tal'vkus-semendkus (22 mm kaikes pordos).
Eläjad.
Vn 2009 Gvinei-Bisaun rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 384 960 ristitud. Kaik 492 004 eläjad oli lidnas vl 2015.
Religijan mödhe vl 2009 40,2 % eläjid oliba hristanuskojad, 34,2 % islamanuskojad, 7,9 % animizman polenpidajad, 3,3 % ateistad i 14,4% ei antkoi vastust.
Jaunde

Jaunde ( [ja.un.de], mugažo anglijan kelel, britanine virkand [jɑːˈʊndeɪ, -ˈuːn-], amerikan [ˌjɑːʊnˈdeɪ]) om Kamerunan pälidn da üks' kahtes kaikiš surembas lidnaspäi (toine om Dual-port). Lidn om Keskuzagjan da sen Mfundi-departamentan (fr. "Mfoundi", 297 km²) administrativine keskuz mugažo.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Germanijan protektoratan aigan vll 1887−1889 kuti maižanduseline tedoiduzstancii i torguindan keskuz (kaučuk, elefantanlu). Vll 1922−1940 oli Francijan Kamerunan pälidnaks, vspäi 1960 om valdkundan pälidnaks.
Jaunde šingotase sauvondal, sömtegimištol (maid, olud, kofe, kakao, sahar), punümbriradmižel, savesižiden i stökoltavaroiden tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan suvipäivlaskmas, Kamerunan mägitazangištol, 750 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Dual-porthasai om 202 km päivlaskmha orhal vai 263 km avtotedme. Sur'veded oleldas paksus (130 vll 1980−2014).
Klimat om tropine mägitazangišton, pil'vekaz, heinkus-sügüz'kus eriližešti. Voden keskmäine lämuz om +24,2 C°, kuidme +22,9..+25,7 C° voden aigan. Ekstremumad oma +14 C° (viluku) i +36 C° (sulaku). Il'man lämuz voib ületada +30 C° miččel taht kul, ei voi olda madalamb mi +15 C° miččel taht kul päiči vilukus. Paneb sadegid 1541 mm vodes, enamba sulakus-semendkus (171..199 mm kus) i sügüz'kus-redukus (232..293 mm kus), lühüd kuiv sezon oleskeleb tal'vkus-vilukus (19 mm kus). Keskmäine relätivine nepsuz vajehtase kuidme 79..86 % röunoiš.
Tobmuz.
Jaunde om departamentan üks'jäine kommun i jagase seičemeks nomeruidud rajonaks (Jaunde-I..-VII).
Eläjad.
Vl 2005 lidnan eläjiden lugu oli 1,817,524 ristitud, vl 1960 — 100 tuh. ristituid. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 4,7 mln eläjid om ezilidnoidenke.
Vspäi 1962 Jaunden universitet om avaitud lidnas, vspäi 1993 se om jagadud kahteks erigoittud aluzkundaks: Jaunden universitet I i Jaunden universitet II. Üläopendusen toižed aluzkundad ratas lidnas: maižandusen üläškol, Nacionaline politehnine üläškol, Pedagogine üläškol, Nacionaline administriruindan škol, Rahvahidenkeskeižiden kontaktoiden institut, sodaškol, privatine Keskmäižen Afrikan katoline universitet.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Avtobusad i jonused ühtenzoittas Dual-meriportanke.
Rahvahidenkeskeine civiline "Jaunde-Nsimalan"-lendimport ("NSI / FKYS", 209 tuh. passažiroid vl 2009) sijadase kaks'kümnes seičemes kilometras suvhe lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Afrikan lähižihe i järedoihe pälidnoihe, Parižha i Kasablankha, mugažo Kamerunadme. Toine Jaunde-lidnan lendimport ("YAO / FKKY") kävutase soda- i kundaližel aviacijal, sijadase koume kilometrad suvhe lidnan keskusespäi.
Bangi

Bangi ( [bɑ̃ɡi]) , sango: "Kötä gbätä tî Bangî") om Keskafrikan Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1889 kuti francine sodapost. Se oli kolonijan administrativižeks keskuseks, vspäi 1960 ripmatoman valdkundan pälidn. Bangin universitet om avaitud vl 1970.
Bangi om torguindan i kommercijan keskuz. Valdkundan kaik irdpol'ne torguind tegese pälidnas, puvill, pumaterialad, kofe i sizal' lähttas eksportaks. Tehtas nenid produktoid Bangiš: tekstil', sömtavarad (sidä kesken olud), kengäd, muilad. Jogiport i rahvahidenkeskeine lendimport ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan suvipäivlaskmas, Ubangi-jogen oiktal pohjoižel randal (Kongo-jogen oiged ližajogi), 369 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nimituz znamoičeb «kos'ked», ned oma jogen mödvedhe. Kongon Demokratine Tazovaldkund da sen Zongo-lidn levinedas jogen vastrandal, lidnad ühtenzoittas ehtatimel.
Klimat om tropižen savannan. Kun keskmäine lämuz om +25..+27 C° vodes läbi. Ekstremumad oma +13 C° i +39 C°. Paneb sadegid 1520 mm vodes, vähemba tal'vkus-uhokus (20..39 mm kus), enamba semendkus i heinkus-redukus (170..240 mm kus). Vihmoiden aigan relätivine nepsuz om 80..83 %. Ezilidnad alangoiš alištudas sur'vezile. Pälidn sijadase Afrikan kaikiš järedamban magnitanomalijan keskuses, se anomalii om ellips seičemesadad i tuha kilometrad surtte.
Eläjad.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 734 350 ristitud. Valdkundan ristitišton tobj pala eläb pälidnas da läz sidä.
Prai

Prai ( [ˈpɾajɐ] «kül'bendrand») om Kabo Verden pälidn da kaikiš suremb lidn, Atlantižen valdmeren port (kahtenz' surtte valdkundas).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud ülüdel sättujanno merikaranno 16. voz'sadal, kalanpüdajiden "Praia de Santa Maria"-külä mainitase vl 1516. Sirtihe sariden keskust sihe vl 1770. Porto-Prai sai lidnan statusad oficialižešti vl 1858. Kätihe ripmatoman valdkundan pälidnaks vn 1975 heinkus.
Prai šingotase kalan püdandal i ümbriradmižel, sauvondmaterialiden tehmižel (raudbeton, keramik), meblin pästandal, rahvahanpramozlan edheotandoil, turizmal i bankoil, mugažo omblendtegmištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Santjagu-saren suvipäivnouzmaižel randal, 1 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Istorine Plato-keskuz om saudud ülüdel.
Klimat om tropine kaks'sezonine kuiv päivoikaz. Voden keskmäine lämuz om +25,1 C°, kuidme +22,9..+27,2 C°. Ekstremumad oma +16,2 C° (uhoku) i +36,2 C° (sügüz'ku). Paneb sadegid 172 mm vodes, enamba elokus-sügüz'kus (60..61 mm kus), hätk kuiv sezon jätktase ühesa kud (kül'mkuspäi heinkuhusai, 20 mm pordos). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 73..77 % röunoiš heinkus-redukus, 63..70 % toižiš kuiš.
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 130 271 ristitud, valdkundan nelländez i saren pol'. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Religijan mödhe nell' eläjad videspäi om katolikad, toižed uskojad oma hristanuskondan toižiden jumalankodikundoiden i islaman polenpidajad.
Kaik koume universitetad i kaks' üläinstitutad anttas professionališt opendust. Kabo Verden universitet (, viž tuhad üläopenikoid) om üks'jäine valdkundaline, sen aluz om pandud vn 2006 kül'mkus koumen institutan ühtištusel. Kaik nell' fakul'tetad i kaks' školad ratas siš.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Taksid ühtenzoittas saren toižidenke eländpunktoidenke. Meriportan eksport om apel'sinad, sahar i kofe.
Rahvahidenkeskeine civiline "Prai"-lendimport Nel'son Mandelan nimed ("RAI / GVNP", 662 tuh. matknikoid vl 2017) sijadase koumes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Lissabonha, Parižha i Kasablankha, Afrikan lähižihe pälidnoihe, mugažo Kabo Verden tahoiže.
Antananarivu

Antananarivu ( «tuhiden külä», [tananaʁiv], lüh. "Tana" [tana]) om Madagaskaran pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Antananarivun agjan administrativine keskuz mugažo, otab sen koumed departamentad 19:späi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadan augotišes Andrianzaka-kunigahal. 19. voz'sadaspäi om ühtenzoittud Madagaskar-saren pälidnaks. Vl 1896 "Tananarive" kändihe francižen Madagaskar-kolonijan pälidnaks. Se oli francine saren ripmatomuden sandhasai vl 1960.
Saren tegimišton, kommertižiden sauvusiden i üläopendusen aluzkundoiden tobj pala om keskitadud Antananarivus. Industrialižed sarakod oma tekstilin da nahkoiden tehmine, muilan pästand, sömtegimišt, tabakan ümbriradmine i oluden tehmine.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ikop-jogen () kukhikahil randoil, 1240..1470 m korktusil, 1276 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Madagaskar-saren keskuzpalan päivnouzmas. Pen' ratud Anusi-järv (franc. "Lac Anosy") om lidnan suvipalas.
Avtoted ühtenzoittas kaikiden agjoiden pälidnoidenke. Raudte 368 km pitte mäneb Tuamasin-merenporthasai pohjoižpäivnouzmas.
Klimat om subtropine mussonine korktoiden mägiden, subekvatorialižen röunal, päivoikaz päiči vihmsezonas. Voden keskmäine lämuz om +19,6 C°, kuidme +15,6..+22,1 C° vodes läbi. Ekstremumad oma +5,0 C° (heinku) i +34,9 C° (kül'mku). Il'man lämuz voib ületada +27 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 1171 mm vodes, enamba tal'vkus-uhokus (226..312 mm kus), kuiv sezon oleskeleb semendkus-sügüz'kus (39 mm kaikes pordos). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 69..80 % röunoiš voden aigan.
Tobmuz.
Lidnan tobmuden pämez' om mer (, ). Hän valičese radnikusele municipaližen suiman ühtnijoil nelläks vodeks, toižen strokun voimusenke. Edeližed merad oma Naina Andriantsitohaina (viluku 2020 — keväz'ku 2024), Lalao Ravalomanana (reduku 2015 — viluku 2020).
Eläjad.
Vl 2005 lidnan eläjiden lugu oli 1 613 375 ristitud, vl 2014 — 2,2 mln ristituid 88 km² pindal. Läz koumed millionad ristituid elihe ezilidnoidenke vl 2013, valdkundan kahesandez. Äjad ristitud oma ezmäižen pol'ven lidnalaižed, heiden jured oma küliš kaikedme saredme.
Üläopendusen znamasine aluzkund om Antananarivun universitet (, , 22,5 tuh. üläopenikoid), sen aluz om pandud vl 1961, keskiti saren kaiked üläopendust ühteks strukturaks vhesai 1988.
Transport.
Minibusad (läz 80 maršrutad) oma kundaližeks transportaks lidnas. Päraudtestancijan nimi om "Soarano".
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Ivatu"-lendimport (, , "TNR / FMMI", 600 tuh. passažiroid vl 2009) sijadase vižtoštkümnes kilometras lodeheze lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Parižha, Reün'jonha i Afrikan lähižihe maihe, Stambulha, mugažo Madagaskaradme.
Bamako

Bamako (mugažo francijan kelel; bamanan kel': ߓߡߊ߬ߞߐ߬ "Bàmakɔ̌" «krokodiloiden jogi», fulan kel': 𞤄𞤢𞤥𞤢𞤳𞤮 "Bamako-Adlm.") om Malin pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om valdkundan pälidnaine ümbrik administrativižešti.
Istorii.
Ristitun eländsijad oleliba neciš mectahondas amussai. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadal. Kätihe Bamakod Francine Sudan-kolonijan päižeks lidnaks vspäi 1899. Om ripmatoman valdkundan pälidnaks vspäi 1960.
Bamako šingotase pälidnan funkcijoil, valdkundan äjiden kompanijoiden päfateral sijadasoiš täs. Malin industrijan seičeme kümnendest om keskitadud Bamakon rajonas. Amussai lidn šingotase torguindal i käzitöil. Holitišiden sfer om kaikiš enamba šingotadud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan suvipäivlaskmas, Niger-jogen muugotil lapakoil randoil, 350 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Tegimišton zon levineb jogen pohjoižel randal. Koume avtotesildad om saudud joges päliči vozil 1960, 1992 i 2011.
Klimat om tropižen savannan kaks'sezonine, subekvatorialižen pirdoidenke. Voden keskmäine lämuz om +28,0 C°, kuidme vajehtase +24,9..+32,3 C° röunoiš. Ekstremumad oma +6,1 C° (tal'vku) i +46,0 C° (sulaku, semendku). Il'man lämuz voib ületada +38 C° miččel taht kul, ei voi olda madalamb mi +17 C° semendkus i heinkus-sügüz'kus. Paneb sadegid 947 mm vodes, enamba heinkus-sügüz'kus (176..264 mm kus), kuiv sezon oleskeleb kül'mkus-sulakus (26 mm pordos), ei ole vihmoid tal'vkus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 20..27 % röunoiš tal'vkus-keväz'kus, 65..81 % kezakus-redukus, se om 33 % sulakus, 50 % semendkus i 38 % kül'mkus.
Tobmuz.
Bamako jagase kudeks nomeruidud kundaks (kommunaks, I − VI). Ičeze municipaline suim i mer valičesoiš kaikuččes kundas.
Eläjad.
Vl 1960 (ripmatomuden voz') 160 tuhad ristituid elihe lidnas. Vl 2009 eläjiden lugu oli 1,809,106 ristitud 245 km² pindal. Kaik 3,337,122 eläjad oli kaiken lidnan regionas 2992 km² pindal vl 2016. Migracii külišpäi i verhiš lähižiš maišpäi om luja. Lidn kogoneb valdkundan ristitišton videndest, no tegimišton pästandan enamba pol't.
Transport.
Maršruttaksid oma kundaližeks transportaks Bamakos. Lidn om «Dakar — Niger»-raudten lopstancijaks, ottas Nigerad laivjogeks. Bamako om ühtenzoittud avtoteil valdkundan agjoidenke.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline lendimport Malin ezmäižen Modibo Keita-prezidentan nimed (edel 2016. vot nimitihe , "BKO / GABS", 533 tuh. passažiroid vl 2012) sijadase vižtoštkümnes kilometras suvhe lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Afrikan päivlaskman i pohjoižen pälidnoihe, Parižha i Stambulha.
Lilongve

Lilongve ( [lɪˈlɒŋweɪ], amerikaine pagin [-wi, lɪˈlɔːŋweɪ], [ɽiˈɽoᵑɡʷe]) om Malavin pälidn da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Kalanikoiden pen' külä oli voz'sadoiš lidnan sijas. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1906 kuti torguindžilo, nimitihe jogen mödhe. Vl 1909 raudte läbiti eländpunktad. Lilongve šingotihe tabakan biržal i sai lidnan statusad vl 1947. Vl 1975 se kändihe valdkundan pälidnaks suvižen Zomb-lidnan sijas, i valdkundaližed aluzkundad sirdiba Lilongvehe vhesai 2005.
Lilongve šingotase pälidnan funkcijoil, torguindal i sauvondal, finansoiden sarakol, sömtegimištol, sidä kesken tabakan i kukruzan ümbriradmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan keskuzpalas, ühtennimižen Lilongve-jogen randal (200 km pitte, Njas-järven i Zambezin bassein), 1050 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om subtropine kaks'sezonine korktoiden mägiden röunal, päivoikaz päiči vihmsezonas (tal'vku-keväz'ku). Redukun-keväz'kun keskmäine lämuz om +21,7..+23,5 C°, kezakun-elokun +15,4..+17,3 C°, ekstremumad oma −0,6 C° (heinku) i +34,5 C° (reduku, kül'mku). Il'man lämuz voib ületada +30 C° sügüz'kus-semendkus, ei voi olda madalamb mi +10 C° kül'mkus-keväz'kus. Paneb sadegid 869 mm vodes, enamba tal'vkus-uhokus (187..223 mm kus), kuiv sezon oleskeleb semendkus-redukus (24 mm kaikes pordos). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 78..83 % röunoiš tal'vkus-sulakus, 74 % semendkus, 52..53 % sügüz'kus-redukus, 60..69 % toižiš kuiš.
Eläjad.
Vn 2018 Malavin rahvahanlugemižen mödhe pälidnan eläjiden lugu oli 989 318 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Eläjiden tobj pala oma nened afrikanižed igähižed rahvahad: čeva (enamba kaht videndest), ngoni, lomve, jao, tumbuko.
Religijan mödhe (2018) lidnalaižiden 84 % oma hristanuskojad (Keskafrikan presviterianine jumalankodikund, katolicizm, baptistad da toižed protestantad), 11 % islamanuskojad, 5 % — toižed uskojad i religijatomad.
Nuakšot

Nuakšot ( vai انواكشوط "Nuvākšūt", [nwakʃɔt], berberan kelel "Nawākšūṭ" znamoičeb «tulleiden sija») om Mavritanijan pälidn, kaikiš suremb lidn, meriport da ižandusen päkeskuz, avtotesol'm.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1958 penen žilon sijas (5 807 rist. vl 1961). Francižen kolonijan administracii sijazihe Senegalas, i ei olend lidnoid Mavritanijas ripmatomuden sandan aigale vl 1960. Valitihe Nuakšotad i saudihe pälidnad täs. Vspäi 2004 avtote ühtenzoitab pohjoiženke Nuadibu-meriportanke. Lidn šingotase meriportal, sömtegimištol i punümbriradajil edheotandoil, mugažo Mail'man bankal i araban mirun maiden abul.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Atlantižen valdmeren randal, 7 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lähembaine järed lidn om Senegalan Dakar-pälidn 400 km suvhe randištodme. Todas vet mägiden Trarz-järvespäi, peniden rajoniden eläjad osttas vet.
Klimat om räk kuiv. Kun keskmäine lämuz vajehtase +21..+22 C° röunoiš tal'vkus-uhokus i +27..+30 C° kezakus-redukus, voden keskmäine lämuz om +25,8 C°. Absolütine minimum om +7 C°. Paneb sadegid 94 mm vodes, niiden keskes 67 mm paneb elokus-sügüz'kus, oleleb 7 päiväd vihmanke vodes. Päiväine paštab 8 časud päiväs keskmäras.
Nuakšot jagase 3 agjaha (vilajat:ha): Pohjoine Nuakšot, Päivlaskmaine Nuakšot i Suvine Nuakšot. Kaikutte agj alajagase koume departamentha ("moughataa").
Eläjad da transport.
Vn 2013 Mavritanijan rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 958 399 ristitud. Nuakšotan universitet om avaitud vl 1981, se om üks'jäine üläopendusen aluzkund valdkundas.
Rahvahidenkeskeine civiline Nuakšot-Oumtounsi-lendimport ("NKC") sijadase 25 km pohjoižhe lidnaspäi. Se vajehti vanhad lendimportad vl 2016. Tehtas reisid lähižiden maiden pälidnoihe, Parižha, Tunisha i Turkanmaha.