Voronež

Voronež () om millionerlidn da lidnümbrik Venäman päivlaskmas. Se om Voronežan agjan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn, järed openduzkeskuz, «sodahoštusen lidn»-arvnimenke (vspäi 2008), Voronežan aglomeracijan keskuz (1,3 mln rist.).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1586 kuti lidnuz lidnan statusanke kaičemha tahondad kalaidajiden heimoiden londoid vaste. Vspäi 1715 lidn oli Azovan gubernijan keskuseks (oli sätud vl 1708), udesnimitihe Voronežan gubernijaks vl 1725. Vn 1748 semendkus lämoipalo mureni lidnan edelišt keskust.
7. heinku 1942 — 25. viluku 1943 oma lidnan palahižen okkupacijan datad Suren voinan aigan, Voronežan pertišton 92 % oli pandud mantazole (18 tuhad pertid). Lidnan udessauvond oli vaumitud tobjas palas vodele 1950.
Voronež šingotase tegimišton nenil sarakoil: himine, mašinansauvomine (avia- da raudtetransportine, torviden i kaivuzmašiništ), sömtegimišt, elektronine, meblin edheotandad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan lodehes, ühtennimižen jogen muugotil randoil (Voronežan vezivaradim, Donan hura randpol'), 154 metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Hural randal reljef om tazo da madal, oiktal randal — kukhikaz, 100..160 m korktusil. Voronežan keskuz sijadase kahesas kilometras Donaspäi. Muga nimitadud «Voronežan pol'sar'» sijadase Donan da Voronežan vezivaradimen keskes. Lidn seižub mecstepin rajonan suves.
Matkad Moskvhasai om 515 km pohjoižhe. Lähembaine lidn om Semiluki ani päivlaskmha Donan vastrandal.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +7,5 C°, kezakun-elokun +19,1..+21,1 C°, tal'vkun-uhokun −4,3..−6,0 C°. Ekstremumad oma −36,5 C° (viluku, uhoku) i +40,5 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −1,6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +12,4 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus-elokus (elokun minimum om +0,4 C°). Paneb sadegid 572 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba kezakus-heinkus (58..61 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (38..39 mm kus). Il'man vozne keskmäine relätivine nepsuz om 74 %.
Tobmuz.
Voronež om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Se jagase kudeks administrativižeks rajonaks. Om ümbärtud agjan viden rajonan territorijal.
Edeline lidnan pämez' om Aleksandr Gusev (2013 — sulaku 2018).
Eläjad.
Vl 1913 lidnan ristitišt oli 94 800 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 975 373 ristitud, vn 2021 — 1,057,681 ristitud. Vozil 2010−2011 enamba kaks'kümned ezilidnan žilod ližaduihe lidnümbrikho, kahtes vodes lidnan ristitišt sureni 136 tuhan ristituid, i kändihe millionnikaks oficialižeks vn 2012 tal'vkus. Kaik 1,039,801 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 1,058,261 eläjad vl 2020.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 87,2 %, ukrainalaižed — 0,9 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,5 %, rahvahuden ozutandata — 10,0 %.
Nened pühäpertid oma avaitud lidnas: ortodoksine hristanuskond — ph. Oleksijan Akatov-naižjumalankodi, Jumalanmaman Blagoveššenjan i Katken päjumalanpertid, läz 70 jumalanpertid i kümne časounäd, riman katoline jumalankodikund — loičendpert', protestantizm — kuz' jumalanpertid (sidä kesken baptizm kaks', lüteranine jumalankodikund üks', metodizm koume), judaizm — üks' pühäpert'.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 116 päivkodid, 128 keskškolad (läz 118 tuhad školnikoid), om privatižid keskškolid i ližaopendusen aluzkundoiden äjüz.
Nügüd'aigan Voronežas om 14 üläopendusen aluzkundad i kahesa niiden filialad toižiš lidnoišpäi (Moskv, Piter), läz vižkümned professionaližen opendusen toižid aluzkundoid. Üläopenikoiden ühthine lugu sase 127 tuhazesai.
Znamasižed üläopendusen aluzkundad oma Voronežan valdkundaline universitet, Voronežan valdkundaline tehnine universitet, Voronežan valdkundaline agrarine universitet Petran I nimed (kaikiš vanhemb lidnas, alusenpanend 1912), mectehnine, medicinine, pedagogine, inženertehnologijoiden universitetad, čomamahtoiden institut.
Transport.
Avtobusad, trolleibusad da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Kaik nell' avtotesildad, raudtesild da avtote Voronežan padoseinädme ühtenzoittas Voronežan vezivaradimen randoid.
Vl 1868 raudte tuli Voronežha. Koume päraudtestancijad ratas lidnas: "Voronež I", "Voronež-Kurskii" i "Pridač (Voronež-Suvine)".
Rahvahidenkeskeine civiline "Voronež"-lendimport Petran I nimed ("VOZ / UUOO / ВРН", ende Čertovickoje, 853 tuh. passažiroid vl 2019) sijadase kümnes kilometras pohjoižhe lidnan keskusespäi. Sišpäi tehtas reisid Evropan i Keskuzazijan maihe, Venämadme tobjimalaz, mugažo čarterreisid lebutahoiže; Moskvan regionan varalendimport. Sen ližaks Baltimor-sodalendimpöud da aviategimen Pridač-lendimpöud oma lidnan röunoiden südäimes.