Budapešt

Budapešt ( [ˈbudɒpɛʃt]) om Mad'jaranman pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Keskmad'jaranman provincijan administrativine keskuz, mülüb provincijha subregionaks.
Budapešt om Mad'jaranman biznesan, opendusen, kul'turan da tedon keskuz.
Istorii.
Sätihe eländpunktad koumen lidnan ühtištusel vn 1873 kül'mkun 17. päiväl Mad'jaranman erigoittud ohjastusen alusenpanendan jäl'ghe. Nene koume lidnad oliba: "Pešt" Dunain hural (päivnouzmaižel) randal, "Bud" (madj. "Buda") da "Obud" (madj. "Obuda") Dunain oiktal randal. Bud oli Mad'jaranman kunigahusen pälidnaks vozil 1361−1541. Vl 1873 paneškatihe elektrižid pidatimid lidnan irdoil, vl 1885 lidnan telefonverk radaškanzi, vl 1887 tramvaid ajaškanziba lidnas, vn 1896 semendkus ezmäine kontinentaližes Evropas metropoliten zavodi radod.
Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupuruidud Saksanman sodavägil vozil 1944 (keväz'ku) — 1945 (13. uhoku, NSTÜ:n armijan šturm). Udessündutihe lidnad 1950-60-nzil vozil.
Geografižed andmused.
Lidn sijadase valdkundan keskuzpalan pohjoižes, 96..527 m ü.m.t. korktusil. Dunai-jogi jagab lidnad kahteks palaks: tazo Pešt da kukhikaz vihand Bud. Jogen hijamad ümbärtas seičeme sar't lidnan röunoiš.
Klimat om subtropine venon kontinentaližen röunal. Voden keskmäine lämuz om +12,6 C°, kezakun-elokun +21,4..+23,3 C°, tal'vkun-uhokun +1,4..+3,4 C°. Ekstremumad oma −25,6 C° (viluku) i +40,7 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,7 C° (uhoku). Voib panda halad semendkus i sügüz'kus. Paneb sadegid 532 mm vodes, tazomäras vodes läbi, enamba semendkus-kezakus (62..63 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (29..30 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 59..61 % röunoiš sulakus-elokus i 74..80 % kül'mkus-uhokus. Kezaaig om päivoikaz, tal'v om pil'vekaz.
Tobmuz.
Budapešt jagase kaks'kümneks koumeks lidnümbrikoks, kaikutte om ičeze nimenke.
Edeline lidnan pämez' om Ištvan Tarloš ("István Tarlós", reduku 2010 — reduku 2019).
Eläjad.
Kaik 1 702 297 ristitud elihe lidnas vl 2008 (Bud: 480,756, Pešt: 1,221,541). Vodel 2014 lidnan eläjiden lugu oli 1,744,665 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2,059,226 eläjad vl 1980. Läz koumed millionad ristituid elädas lidnaglomeracijas 2538 km² pindal.
Vn 2001 rahvahanlugemižen mödhe eläjiden znamasine enambuz oli mad'jaralaižed (91,7 %).
Kaik 35 üläopendusen aluzkundad ratas Budapeštas, niiden kesken 17 universitetad. Kaikiš znamasižembad oma Budapeštan universitet Lorand Etvöšan nimed (, alusenpanend 1635, 27 tuh. üläopenikoid) i Budapeštan tehnologijan da ekonomikan universitet (, alusenpanend 1782, 20 tuh. üläopenikoid vl 2019).
Transport.
Mad'jaranman pälidn om valdkundan avtotesol'meks. Metropoliten, avtobusad (264 maršrutad), trolleibusad (15 maršrutad), tramvaid (33 jonod), elektrojonused (viž jonod), jogitaksid (nell' maršrutad) da funikulör oma kundaližeks transportaks Budapeštas. Metro radab lidnas vspäi 1896 (vspäi 2014 nell' jonod 52 stancijanke, 39,4 km raudted). Velosipedoiden kortoman "MOL Bubi"-sistem (208 stancijad) om avaitud vspäi 2014. Kaik koume päraudtestancijad om saudud lidnas: päivnouzmaine, päivlaskmaine i suvine.
Rahvahidenkeskeine civiline "Budapešt"-lendimport Ferenc Listan nimed (ende Ferihed', , "BUD / LHBP", 16,1 mln passažiroid vl 2019 i 194 tuh. tonnoid jüguid vl 2022) sijadase kuz'toštkümnes kilometras suvipäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Sišpäi tehtas reisid äjihe Evropan i Päivlaskmaižen Azijan lendimportoihe, čarterreisid — ližaks Evropan edahaižihe sarihe i Päivnouzmaižen Azijan maihe.