tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Elektromagnitine vastamižpaineg

Elektromagnitine vastamižpaineg vai elektromagnetizm om üks' nelläs fundamentaližes vastamižpainegespäi, tegese henegiden elektriženke täutkenke keskes.
Klassine "elektrodinamik" ümbrikirjutab elektromagnitišt vastamižpainegt klassižiš (kvantatomiš) ramuziš.
Nügüd'aigaižes nägemižtahospäi elektromagnetizm täuttud henegiden keskes ei olele oikti, no elektromagnitižen kendan kal't vaiše. Kendan kvantteorijan mödhe elektromagnitine vastamižpaineg kandase massatomal bozonal — fotonal (heneg, kudambad voib ozutada kut elektromagnitkendan kvantkehtatuz). Iče foton om elektrotäutketa, no voib vastamižpainda toižidenke fotonidenke virtualižiden elektron-pozitronižiden paroiden vajehtusel. Nened toižed fundamentaližed heneged elektrotäutkenke (oma enambuses tetabiden keskes) ühtnedas elektromagnitižhe vastamižpaineghe: kvarkad, elektron, müon i taulepton (fermionoiden keskes), mugažo täuttud "W±"-kalibruindbozonad. Standartižen modelin jättud fundamentaližed heneged oma neitraližed elektrižikš. Neitraližed kogonaz, no kogotud täuttud henegišpäi objektad-ki voidas ühtneda elektromagnitižhe vastamižpaineghe.
Elektromagnetizm erištase vägevas i venos vastamižpainegišpäi ičeze levigandusen edhudel — vastamižpainegen vägi kahten täutken keskes poleneb vaiše kut keskustan kahtenz' märpordaz (kacu Kulonan käskust). Gravitacine vastamižpaineg rippub keskustaspäi muga-žo, pojavan käskusen mödhe. Täuttud henegiden elektromagnitine vastamižpaineg om äjan vägevamb mi gravitacine, i elektromagnetizman olmatomuden suriš masstaboiš Kaikuses üks'jäine sü om materijan elektrine neitraližuz, toižin sanoin pozitivižiden i negativižiden täutkiden kohtaine lugu (tarkoiktusen surenke märpordhanke) om Kaikusen joga agjas.
Mikromirus elektromagnitižen vastamižpainegen intensivižuz (effektivine leiktuz) harakterizuiše henon strukturan kaikenaigaižel (SGSE-sistemas):
 formula_1,
siš formula_2 om elementarine elektrine täude, formula_3 — Plankan kaikenaigaine, formula_4 — vauktusen piguz vakuumas. Südäitukreakcijoiden tazopindal elektromagnetizm otab kesksijad «vägen» mödhe vägevan i venon vastamižpainegiden keskes.
Molekul

Molekul (, diminutiv latinan "moles"-sanaspäi «mass») om neitraline elektrižikš henič, om sätud kahtes vai sen enamba sidodud atomaspäi.
Erasiš-se fizikan jagusiš mülütadas molekuloihe üks'atomižid molekuloid mugažo, toizin sanoin joudjaližid (ei sidodud himižikš) atomoid (oz., inertižiden gazoiden, artutin). Molekulan i atoman märhapanendad oliba vahvištadud Rahvahidenkeskeižen himikoiden suiman Karlsrues aigan vl 1860, molekul oli märhapandud kut himižen substancijan kaikiš penemb henič, kudamb kaičeb völ sen substancijan kaikid himižid ičendoid. Kvantmehanikan nägemižtahon mödhe molekul om sistem ei atomoišpäi, no vastamižpainajiš keskneze elektronišpäi i atomsüdäitukuišpäi. Kogotud toštajiš madalmolekulärižiš fragmentoišpäi molekulad korktanke molekuläriženke massanke nimitasoiš "makromolekuloikš".
Ottas järgeližikš, miše molekulad oma neitraližed (elektrotäutkita) i paratomita elektronita (kaik valentižused oma küllästadud). Täuttud molekulad oma molekulärižed ionad. Molekulad paratomidenke elektronidenke i ei küllästadud valentižusidenke oma radikalad.
Molekuloiden sauvondan eriližused märhapandas kogotud niišpäi substancijan fizižid ičendoid. Koviden (kristalližiden) anorganižiden substancijoiden enambuz kogoneb ionišpäi vai atomoišpäi (ei ole molekuloid) i om makrohibjan nägul (oz., keitandsolan kristall, vas'ken pallišk). Erased substancijad kaitas molekulärišt strukturad kovas olendas, oz., vezi, hil'nikan dioksid, äjad organižed substancijad. Ned harakterizuišoiš madalil sulandan i kehundan lämuzil.
Palakahiden substancijoiden molekuloiden mülünd ozutase himižiden formuloiden abul.
Vakcin

Vakcin (-sanaspäi «lehmän», paginoiš «rokotez», «vakciniruind») om biologižen augotižlibundan medicinine preparat, andab organizmale sadud immunitetad konkretišt antigenad vaste naceinuden surenke znamoičendanke.
Järgeližikš vakcin mülütab agentad, kudamb muštatab kucujad läžundad mikroorganizmad, i tegese paksus mikroban vällestadud vai riktud formišpäi, vai sen ühtespäi pindaližiš vauktušišpäi. Agent stimuliruib organizman immuništ sistemad tundištelemha agentad grazindaks, kačustelemha sidä i edesižes tundištada da rikta sidodud sihe agentha miččid taht mikroorganizmid, tuleban aigan eskai. Vakcinad oleldas profilaktižed (tuleban aigan infekcijan jäl'gusiden endustuz vai vällenduz londuseližel patogenal) i terapevtižed (oz., spravitai brucellözanvastaine vakcin, vakcinad rakad vaste tedoiduses).
Vakcinan tond organizmha nimitase "vakcinacijaks". Vakcinacii om kertläzundoiden endustusen kaikiš effektivižembaks metodaks. Märitud vakcinacijal avaros levitadud immunitet pidab vastust znamasižes märas mail'man rokon likvidacijas i mugomiden läžundoiden röunatud leviganduses, kut poliomielit, ruskič i kahnduz (tetanus), mirun valdkundoiden enambuses. Ristituiden usklematomuz vakcinacijale om todud tervhudenkaičendan kümnen päižen probleman nimikirjuteshe, mittušt Mail'man Tervhudenkaičendan organizacii radoi vl 2019. Sen organizacijan arvoindoiden mödhe, immunizacii laskeb endustada kaks'..koume millionad kolendan statjoid joga vodel. Se om kaikiš effektivižembiš rahapanendoišpäi tervhudenkaičendan sferas. Niiden ližaks voib endustada nell' millionad surmaližid statjoid joga vodel tehnižikš.
Piidab toda vakcinad tehmižen sijaspäi klinikhasai sättujiš arvoimižiš. Vakcin transportiruiše organizmas otandan südäimehe sijaspäi tarbhaižhe sijhasai, kus se painab. Medicinas kävutadas vakcinan tondan organizmha nenid mahtusid: oraline (sun kal't), intranazaline (nenan kal't), lihasensüdäimine, nahkanalaine, nahkansüdäimine, skarifikacine (nahk künstase vaiše vakcinan tippun kal't).
Analitine himii

Analitine himii om tedo, himijan jaguz, šingotab substancijoiden da materialiden himižen analizan teoretižid alusid, sädab himižiden elementoiden da niiden ühtnendoiden identifikacijan, löudmižen i jagandan metodoid, mugažo substancijoiden himižen mülündan löudmižen metodoid. Nügüd'aigan himižen analizan tehmine om informacijan samine substancijan mülündas da londuses.
Tegendoiden mödhe analitine himii jagase kvalitativižeks i kvantitativižeks analizoikš, no se jagand om väges märitud röunhasai. Ku kodvan mülünd om tundmatoi, ka ezmäi tehtas kvalitativišt analizad, i vaiše sen jäl'ghe tuldas kvantitativižidennoks märičemižidennoks. Kvalitativine analiz löudab, mi (vai miččed substancijad) i miččes formas (molekulad, atomad, ionad) om anttud kodvas, niiden sättutoitand etalonoile märhapanese. Kvantitativine löudab märitud substancijan (elementoiden, ioniden, molekulärižiden formiden i m.e.) procentad vai koncentracijad anttud kodvas.
Analitižen himijan tedon predmet om analizan olijoiden metodoiden paremboičend i uziden sädand, niiden praktižen kävutandan ecind, analitižiden metodoiden teoretižiden alusiden tedoiduz.
Materialižiden objektoiden elementižen mülündan löudmine om "elementine analiz". Himižiden ühtnendoiden da niiden segoitesiden sauvondan löudmine molekulärižel tazopindal nimitase "molekulärižeks analizaks". Himižiden ühtnendoiden "strukturine analiz" om molekulärižen toižendoišpäi, se tedoidab substancijoiden atomsauvondad avarudes, löudab empirižid formuloid, molekulärižid massoid da tž. röntgenstrukturižen analizan abul. "Funkcionaline analiz" om organižiden ühtnendoiden analiz funkcionaližidme gruppidme.
Tropine ciklon

Tropine ciklon (vai uragan, taifun) om ciklonan (vai sän sisteman madalanke painudenke) toižend, mitte sädase lämän meren pindan päl i kaimdase vägekahal jumalansäl, valegiden panendal, štorman vägen tulleil.
Tropižed ciklonad sadas energijad nepsan il'man libundaspäi, vezipurun kondensacijaspäi vihmoiden nägul i kuivamban il'man laskendaspäi sen processas. Se mehanizm erištase principialižikš tropikanirdpol'žiš i polärižiš ciklonoišpäi, niiden erineden tropižed ciklonad klassificiruidas kut «ciklonad lämänke südäitukunke».
Nimitadas tropižid ciklonoid "taifun:oikš" Edahaižes Päivnouzmas i Suvipäivnouzmaižes Azijas, "uragan:oikš" Pohjoiž- i Suvimerikas (, ) maijan tullein Hurakan-jumalan nimen mödhe. Lugetas Bofortan pordhišton mödhe, miše štorm kändase uraganaks tullein pigudel enamba mi 117 km/č (vai 32,5 m/s).
Tropižed ciklonad kanttas energijan surt lugumärad tropikoišpäi venoiden levedusiden čuraduses, sen tagut ned oma atmosferan cirkuläcijan globaližiden processoiden tarbhaižeks palaks. Niiden ciklonoiden olendan tagut lämuden erinend poleneb Man pindan erazvuiččil tahoil, se azj laskeb venon klimatan avarombad olemišt planetan pindal.
Mirun rajoniš tropižiden ciklonoiden aktivižusenke ned sasoiš maksimumhasai mapoliškon kezan lopus, konz valdmeren pindan i süvüden lämuziden erinend om kaikiš suremb. Planetan masštabas semendku om kaikiš tünemb, sügüz'ku om kaikiš aktivižemb, i kül'mku om üks'jäižeks kuks, konz kaikiden tropižiden ciklonoiden basseinad oma aktivižed ühtenaigašti.
Fizine himii

Fizine himii (vai fizikohimii, paks lühenduz om fizhimii literaturas) om himijan jaguz, tedo himižiden substancijoiden sauvondan, strukturan i kändusen ühthižiš käskusiš. Tedoidab himižid nägusid fizikan teoretižiden i eksperimentaližiden metodoiden abul. Om kaikiš avarombaks himijan jaguseks. Nimitadas tedoidajid "fizikohimikoikš".
Erasti mülütadas himišt fizikad fizižhe himijha. Ei voi tehta kaiken sel'ktad röunad niiden keskes. Molembad tedod kosketadas himijad i fizikad. Znamasine erinend om neciš: fizine himii kacleb processoid henegiden äjüdenke ühtenaigaižešti; himine fizik kacleb erigoittud henegid i niiden vastamižpainegt, toižin sanoin konkretižid atomoid i molekuloid, oz., siš ei ole «idealine gaz»-el'gendust.
Saksalaine Genrih Kunrat-alhimik kävuti «fizine himii»-terminad ezmäižen vl 1598. 17.-18. voz'sadoil kävutihe terminad znamoičemha nügüdläšt «teoretine himii»-tärtust. Mihail Lomonosov kävutaškanzi «fizine himii»-terminad tedon metodologijan nügüdläižes el'genduses, hän lugi Piterin Tedoakademijan Akademižen universitetan üläopenikoile «Todesižen fizižen himijan kursad» vl 1752 ezmäižen kerdan. Ezmäine "Zeitschrift für physikalische Chemie"-tedoaiglehtez publikuimha kirjutusid fizižes himijas oli alusenpandud Vil'hel'm Ostval'd- i Jakob Hendrik Vant-Goff-tedomehil vl 1887.
Jagused.
Fizižen himijan jagusiden enambuz om sel'ktoidenke röunoidenke tedoidusen objektoiden i metodoiden mödhe, metodologijan eriližusidme i kävutadud apparatan mödhe.
Nened fizižen himijan jagused oma:
Mollüskad

Mollüskad () oma meren i kuivman živatoiden tip.
Jagadas tipad seičemeks..kahesaks eläbaks klassaks. Lugetas koume vai sen enamba kadonut klassad mugažo.
Etimologii.
Latinankel'ne nimi libui sen-žo kelen "molluscus"-sanaspäi «pehmed». Tedoidai mollüskid tedo om "malakologii", niiden korid — "konhiologii".
Leviganduz.
Lugetas 85 tuhad mollüskiden erikoid, niiden kesken läz 2900 puttas Venäman territorijal. Mollüskiden erikoiden todesine lugu voib sadas 100..200 tuhazesai. Kaikiš enamba erazvuitte klass om kohtjaugaižed (eläbiden erikoiden nell' videndest), sid' kaks'korižed (19 %), jättud klassoiden erikod ottas tipan üht procentad.
Tipan ezmäižed živatad sünduiba kembrijan augus läz 541 mln vozid tagaz, löutud kividunuziden andmusiden mödhe. Ezimeletadud ühthine ezitat om diskussijoiden objektaks. Mollüskiden erikod oma levitadud kaikedme mašurudme, elädas neniš ümbrištoiš: mered (enamba randanno i tropikoiš), valdmeri, kuivma. Om vähemba erikoid reskvedes i solakahiš vezištoiš. Löutihe eläbid mollüskid Marianan kurnus 11 tuhad metrid süvüdel. Kuivmal mollüskad puttas tundraspäi tropikoihesai, alangištoišpäi mägiden ülävöihesai.
Trigonometrii

Trigonometrii ( "trigonon" «koumesaumnik» i "metreo" «märičen» sanoišpäi, toižin sanoin «koumesaumnikoiden märičemine») om matematikan jaguz trigonometrižiden funkcijoiden da niiden kävutandan geometrijas tedoidusenke.
Tedon termin om mainitadud ezmäižen kerdan vl 1595 kut saksan Bartolomeus Pitiskus-matematikantedomehen kirjan nimituz. Kävutihe trigonometrijan tedoid amuižes mirus völ sädamha lugendoid astronomijas, arhitekturas i geodezijas statjoiš, konz tarbhaižuz oli löuta koumesaumnikan jättud elementoid tetabišpäi. Ezimeletaden, Gipparh (eli vll 190−120 EME) sädi ezmäižid trigonometrižid tabluzid, tetas händast nügüd' «trigonometrijan tataks». Lähižen i Keskmäižen Päivnouzmman tedomehed ližaduiba ičeze edelkävujiden trigonometrižid tedoid 8. voz'sadaspäi. Keskuzazijan Al' Horezmi-tedomez' kirjuti «Indižes lugendas»-tedotöd 9. voz'sadan keskes. Keskaigaižes Indijas vajehtihe hordoid sinusikš, se laski toda sidodud oigedsaumaižen koumesaumnikan polihe i saumoihe erazvuiččid funkcijoid. Sidä vizid, miše Indijas panihe trigonometrijan alust openduseks trigonometrižiš suruziš. Trigonometrii oli tarbhaine sigä astronomijan lugendoiden täht, formitihe niid tabluziden nägul. Suviindižed matematikantedomehed sabustihe znamasižid satusid lopmätomiden lugurividen summiruindas 16. voz'sadas. Evropižed tedomehed saiba pojavid tedoid vaiše 17.-18. voz'sadoil.
Ottas kävutamižhe trigonometrižid lugendoid geometrijan, fizikan i inženerižen tön läz kaikiš jagusiš. Ozutesikš, trianguläcijan tehnik om znamasine, se laskeb märita keskustoid lähižidennoks tähthidennoks astronomijas, orientiroiden keskes geografijas, kontroliruida Man kaimdajiden navigaciisistemid.
Päižed trigonometrižed funkcijad.
Eziauguižin trigonometrižed funkcijad oliba oigedsaumaižen koumesaumnikan polihe sidodud. Saum om niiden üks'jäižeks argumentaks (sen koumesaumikan üks' kahtes teravas saumaspäi).
Žurnalistik

Žurnalistik (-sanaspäi ← "journal" ← «jogapäiväline tedotuz», «vest'») vai žurnalizm om radmine tozioiktan informacijan keradamižes, ümbriradmižes da levigandmižes massinformacijan abutusiden kal't (internet, paindud press, radio, televizii, kinematograf). Mülüb ristitkundan äifunkcionaližihe institutoihe.
Ezizurnalistik oli antikaigaižiš demokratijoiš politikan znamasižusen tagut. Žurnalistikan olendan tarbhaičend sündui kapitalistižiden kosketusiden libundanke feodaližen kundan lopus, konz tavaroiden vajehtuz ližadui teravas. Avar vajehtuz informacijal kucui eloho sen levigandusen nügüd'aigaižid mahtusid: uzištusiden tiražiruind mašinoiden alusel i sidodud sihe žurnalistik kut erigoittud sarak. Sen sündundan arvoimižiden vaumituz tegihe erazvuiččen aigan maidme, 16. voz'sadan lopuspäi 18. voz'sadahasai. Foto- i kinožurnalistik libuiba 19. voz'sadan kahtendes poles — 20. voz'sadan augotišes, radio- i teležurnalistik zavodiba šingotest 1920−1940-nzil vozil, internet — läz 2000. vot. Žurnalistik om nelländen tobmuden päpala, sen nügüdlaine tendencii om vihankandand politikad vaste, kudambad oficialižen tobmuden koume sarakod sätas.
Žurnalistik kut tedo om čomamahtoližiden, kul'turologižiden, istorižiden i sociologižiden disciplinoiden sistem. Se sistem mülütab praktižen žurnalistikan sädandan i ohjandusen täut ciklad ristitkundas, socialižiden processoiden vajehtusiden valatoitust. Venälaine Nikolai Polevoi-kirjutai (1796−1846) toi žurnalistik-sanad venän kel'he, sispäi sana tuli vepsän kel'he. "Lehtezmehed" oma otnus žurnalistikha, heiden professii om kaikiš varuližembišpäi mail'mas rohkiden tedoidusiden tagut.
Mail'man torguindorganizacii

Mail'man torguindorganizacii (, , ) om rahvahidenkeskeine ohjastusidenkeskeine integracine ekonomine organizacii torguindan reguliruindas da kebnenduses, baziruiše Ženevas.
Mail'man torguindorganizacijan pädirektor om Ngozi Okondžo-Iveala ("Ngozi Okonjo-Iweala") vs 2021 keväz'kun 1. päiväspäi.
Istorii.
Organizacijan aluz om pandud vn 1995 1. päiväl vilukud GATT-kožundkirjutesen sijas. Se kožundkirjutez oli vspäi 1947 i tegi organizacijan funkcijoidme faktižikš. Mail'man torguindorganizacii om sätud rahvahidenkeskeižen torguindan liberalizacijha näht i ühtnijoiden valdkundoiden torguimiž-politižen kosketusiden reguliruindan täht.
Tehtas äipol'žid torguindpagižmižid («raundoid») sudimha problemoid, vahvištamha pätandoid liberalizacijan globaližiš problemoiš (muitan maksoiden polenduz), sanumha mail'man torguindan edesižes šingoteses. Kaik mäni kahesa mugošt raundad GATT:an olemiženke, kahesanz' (1986−1994) oli Urugvaine. Ühesanz' zavodihe vl 2001 Dohas (Kataran pälidn) i kosketi maižandusen torgusiden liberalizacijad, ezikät šingotesen maiš šingotadud valdkundoiden täht, no pagižmižed tuliba umbikho vodele 2005. Venälaine Federacii kändihe MTO:n 156. ühtnijaks vn 2012 22. elokud. Kaik om 160 valdkundad i nell' territorijad (Evropan Ühtištuz kogonaz, Honkong, Makao, Taivan') oma MTO:n ühtnijoikš nügüd' (2023). Joga ühtnii voib okaida organizacijad, no lähtendan procedur ei ole sätud, i vl 2020 ni üks' ühtnii ei ozutand takaindad lähtta, AÜV sanuiba vaiše lähtendas erasiš-se kozundkirjutesišpäi.
Struktur.
Kaik 623 radnikad om organizacijas vl 2022. Oficialine üläorgan om MTO:n Ministroiden Konferencii, se oleleb kerdan kahtes vodes vai sen paksumba. Vspäi 1995 kaik mäni üks'toštkumne mugošt konferencijad.
Pädirektor om organizacijan pämehen, Pänevondkund alištase hänele. Pänevondkundal om ühthižid radonoigendajid funkcijoid, mugažo se ohjandab satud kožundkirjutesiden alusel organizacijan ramuziš laudkundoil, kaikiš znamasižembad oma koume: Nevondkund torguindas tavaroil (muga nimitadud Nevondkund-GATT), Nevondkund torguindas holitišil, Nevondkund avtoroiktusiden torguindaspektoiden küzundoiš. Specialine laudkund ühtnijoiden valdkundoiden torguindpolitikas alištub Pänevondkundale i kacub niiden velgusiden oigendust MTO:n ramuziš. Niiden laudkundoiden ližaks severz'-se komitetoid i radjoukuid alištudas Pänevondkundale, ned anttas tedoid organizacijan organoile šingotesen maiš, büdžetpolitikas, finansiž-büdžetižiš i toižiš küzundoiš.
Mifologii

Mifologii ( "mifologia" μῦθος "mifos" «toštelmaz», «starin» i λόγος "logos" «sana», «sanutez», «openduz» sanoišpäi) om kaiked mifad — fantastižed istorijad mail'man sädandas, jumaloiden i vägimehiden tegoiš; mirun el'gendusen mahtuz ristitkundan istorijan aigaližiš pordhiš; kundaliž-roduižen meletandan päine metod; ümbrišton i ristitun olmusen sel'gitesen kaikiš amuižemb mahtuz. Mülütab ičheze rahvahan starinoid (mifad, epos, sarnad i m.e.).
Tedoitas mifologijad "mifologad" tedodisciplinoiden ramuziš, oz., rindatuzmifologii. Erineb fol'kloraspäi: mifad oma mirun kaik el'gendused, mifologižen tuntken kandai otab niid todesižeks tedoks heilüita, ičevuiččin kaikiš amuižemb protoreligii ristitkundas. Fol'klor sündub mifišpäi, no sen aigan kadotab ičeze ezoterižust, i voib otta fol'klorad todeks i elonkarččeks, no voib ei-ki. Fol'klor om mail'man čomamahtoiž-estetine kuvastuz, kaičeb mifologijan pirdoid, no ei kända sen kohtaižen.
Kogonaižen mifologijan päine südäimine hama om päličmänend järgendusetomas haosaspäi organizuidud kosmosannoks, se pird om arhaižiš kosmogonižiš mifiš jo. Mifan pätegend om ezikuviden i modeliden sädand ristitun jogahižen znamasižen tegon täht. Mif ritualiziruib muupäivid, muga andab voimust ristitule sada elonhamad.
Istorine šingotez.
Hengeližen i praktižen elonmahtusen mifologine el'genduz mäneb edel racionaliž-logišt tedod, kaičeb valatoitust šingotadud-ki kundoiš.
Istorižešti mif oli miččen taht ideologijan ezmäižeks modelikš, kul'turan erazvuiččiden sarakoiden sinkretižeks purtkeks — literaturan, čomamahton, religijan, filosofijan i tedon eskai. Šingotadud religiisistemad (buddizm, avraamižed religijad) mülütadas erazvuiččid mifologižid komponentoid, no religiozižes kundas mif kaidos el'genduses ahtištase religiozižel ideologijal.
Mifologijan elementad oma Uden aigan i meiden päividen kul'turoiš i ideologijoiš, ezikät massižes kul'turas. Tegihe sel'ged 20. voz'sadas, miše tedo ei voi ahtištada mifologijad täuzin, se ei pätand metafizižid problemoid lophusai, mugomid kut elonhama, istorijan met i s.v., sil-žo aigal mifologii andab hot' pätandan nägundad.
Funkcii (matematik)

Funkcii om sättund kahten äjüden keskes, sen aigan toižen äjüden üks'jäine element sättub toižen äjüden jogahižele elementale.
Paksumba kaiked «funkcii»-termin znamoičeb lugufunkcijad, toižin sanoin mugomad funkcijad, kudambas argumentan i funkcijan znamoičendad oma lugud. Kožub kuvata niid funkcijoid grafikoiden nägul.
Funkcijan matematine el'genduz kuvastab intuitivišt mel'kuvad siš, kut üks' suruz märhapaneb täuzin toižen suruden znamoičendad. Ozutesikš, formula_1-vajehtujan znamoičend märhapaneb formula_2-kuvandan znamoičendad üks'znamaižikš. Muga-žo kun znamoičend märhapaneb sen jäl'geližen kun znamoičendad üks'jäižel mahtusel. Funkcijan ozutez elospäi: jogahižele ristitule voib panda sättundaks hänen biologišt tatad üks'znamaižikš. Analogižikš, edelpäi anttud algoritm sädab lähtendznamoičendad tulendznamoičendan mödhe.
Gotfrid Leibnic-polimat kävuti «funkcii»-terminad ezmäižen ičeze käzikirjutusiš kaidos el'genduses (1673. voz'). Johann Bernulli-matematikantedomez' andoi terminale lähižembad nügüd'aigaižele el'gendust ičeze kirjeižes Leibnicannoks. Äjüziden teorijan sädandan jäl'ghe Julius Dedekind (1887) i Džuzeppe Peano (1911) formuliruiba funkcijan nügüdläšt universališt märhapanendad.
Funkcijoiden valitud toižendad: nellikfunkcii, trigonometrine, logarifmine, äiznamaine, järgenduzfunkcii, parakaz funkcii, vastfunkcii, ühthižfunkcii.
Funkcii harakterizuiše nenil parametroil: funkcijan märhapanendan tarh, maksimuman punktad, minimumad, kaik ekstremumad, funkcijan monotonižusen keskustad, funkcijan pönguden intervalad (oleleb ülähäks pöng (a;b)-intervalas i alahaks pöng).
Demokratii

Demokratii ( "demokratia" «rahvahantobmuz», libui "demos" «rahvaz» i "kratos" «tobmuz» sanoišpäi) om politine sistem, konz pätandoiden kollektivine mahtuz om sen aluseks, i ühtnijad valatoittas processan rezul'tatad vai sen znamasižid pordhid ühtejiččikš. Toižed nimitused oma demokratine järgenduz, demokratine režim i demokratine sistem. "Demokrat" om demokratijan polenpidai.
Voib kävutada mugomad pätandoiden kollektivišt mahtust miččiden taht socialižiden institutoiden täht, no nügüd'aigan sen kaikiš znamasižemb kävutai om valdkund, sikš miše sil sur' tobmuz om. Valdkundan statjas demokratijan märhapanend kaidase i om täudub üht tundusišpäi:
Demokratijan "de jure"-status om levitadud mail'mas lujas. Vl 2022 vaiše seičeme valdkundad jäiba demokratijan oficialižeta tedotuseta: Afganistan, AÜE, Brunei, Katar, Oman, Saudan Arabii, Vatikan.
Vin

Vin om alkogoline jom, sadas sidä veresan vinmarjan ploduiden (palastadud vai ei) täudel vai palahižel kävutoitandal, vai vinmarjasižel imel'tahthal. Processan nimituz om "vinantehmine".
Ühthižes statjas alkogolin mülünd lopuližes produktas ei voi olda vähemb mi 8,5 %, no erasiš-se regioniš minimaline vahvuz voib olda penetud käskusil seičemehe procenthasai klimatan da mahusen eriližusiden, vinmarjan sortun i tehmižen veroiden tagut. Erased-se valdkundad penetas vahvut käskusil vidhe polenke procenthasai. Järgeližiden vinoiden alkogolin üläröun ei ole röunatud ühthižes statjas i märičese vinmarjan saharan sädandan mahtusel küpsnendan aigan i sen fermentacijan sepiden abul voimusel. Ližatas alkogolid, no specialižiden vinoiden kategorijas vaiše, mugomiden vinoiden vahvuden üläröun om 22..24 % käskusiden mödhe. Venäman nügüd'aigaine käskusišt märhapaneb vinoiden vinmarjaspäi vahvuden diapazonad kut 7,5..18 %, ližatud alkogolinke («vahvištadud») — 12..22 %.
Meiden päivil arheologijan tundištusiden kapos sistem om sätud, kudamb ezimeletab, miše tehtihe vinad Kavkazan i Kavkazantaguižen regioniš jo 6. voz'tuhal EME.
Analiz (matematikan jaguz)

Analiz om matematikan severziden-se jagusiden ühtnend. Se libui klassižes matematižes analizaspäi istorižikš, kudamb mülütab differenciališt i integrališt lugendoid. Niiden ližaks, mugomad jagused mülüdas analizha: todesižen i kompleksižen vajehtujan funkcijoiden teorijad, differencialižiden i integraližiden tazostusiden teorijad, variacine lugend, garmonine analiz, funkcionaline (funkcijoiden) analiz, dinamižiden sistemiden teorii i ergodine teorii, globaline analiz.
Lugetas analizad matematikan ühteks koumes päižes čuradusespäi, ühtes rives algebranke i geometrijanke. Analizan päine erinii tunduz toižiden čuradusiden rindataden om vajehtujiden funkcijoiden olemine tedoidusen objektaks. Školan openduzmaterialoiš ühtištadas analizan elementarižid alajagusid elementariženke algebranke paksus, sil-žo aigal nügüd'aigaine analiz kävutab nügüd'aigaižen geometrijan jagusid znamasižes märas, ezikät differencialižen geometrijan i topologijan.
Istorii.
Erased-se sarakod «agjatomašti polenijoiden analizaspäi» zavodiba formitest 18. voz'sadal i 19. voz'sadan ezmäižes poles völ: järgeližiden differencialižiden tazostusiden teorii (Eiler, Johann Bernulli, D'Alamber), variacine lugend (Eiler, Lagranž), analitižiden funkcijoiden teorii (Lagranž, Koši, heiden jäl'ghe Riman). No lugetas 19. voz'sadan kesken tedotöid klassižen analizan päižiden tärtusiden (todesine lugu, funkcii, röunad, integral) formalizacijas analizan formiruindan zavodindaks kut erigoittud nügüd'aigaižeks jaguseks, edemba kaiked Košin i Bol'canon töiš. Ned saiba lopulišt formad 1870−1880-nzile vozile Vejerštrassan, Dedekindan i Kantoran tedotöiš. Todesižen vajehtujan funkcijoiden teorii formiruihe, mugažo kompleksižen vajehtujan funkcijoiden teorii radon analitižidenke funkcijoidenke metodoiden šingoteses.
Kantor sädi lapselišt äjüziden teorijad 19. voz'sadan lopus, i se abuti löuta metrižen i topologižen avaruziden tärtusid, mi vajehti analizan instrumentištod znamasižes märas, ližazi tedoitud objektoiden abstrakcijan tazopindad, sirdi tedoidusiden fokusad todesižiš luguišpäi lugutomidennoks tärtusidennoks.
Mombas

Mombas ( [mɒmˈbæsə], ) om Kenijan kahtenz' surtte lidn i kaikiš järedamb meriport. Sädab erigoittud ümbrikod administrativižikš.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 11. voz'sadal. Mainitase ezmäižen kerdan araban al'-Idrisi-geografan 12. voz'sadan käzikirjuteses. Kändihe sureks torguindlidnaks 15. voz'sadale. Mombas oli Portugalijan kolonialižeks keskuseks vspäi 1593, portugaline Iisusan lidnuz i jumalankodi oma kaičenus muštnikoikš. Vspäi 1698 oli alištunu Omanan tobmudele. Vl 1837 Zanzibaran sultan valdoičeškanzi lidnas. Vspäi 1875 se oli Britanižen imperijan tobmuden al.
Vl 1905 sirtihe britanižen protektoratan pälidnad Mombasaspäi Nairobihe. Edel vn 2010 konstitucijan vahvištust oli valdkundan Merenrandaližen agjan administrativižeks keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kenijan suvipäivnouzmas, suvhe ekvatoralpäi, Indižen valdmeren ühtennimižel korallsarel i kontinentan lähižil randoil, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Sar' ühtenzoitase kontinentanke sildal da damboil. Matkad Nairobi-pälidnhasai om 440 km lodeheze.
Klimat om ekvatorialine räk. Kun keskmäine lämuz om +24..+28 C° vodes läbi. Ekstremumad oma +13,6 C° i +45,9 C°. Paneb sadegid 1072 mm vodes, enamba sulakus-semendkus (390 mm pordos), vähemba vilukus-keväz'kus (14..56 mm kus).
Eläjad.
Vl 1950 ristitišt oli 94 tuh. eläjid. Kaik 972 tuhad eläjid oli lidnas vl 2011. Läz 3,5 mln ristituid elihe lidnaglomeracijas vl 2019.
Lidnas om islaman pühäpertid, katoline päjumalanpert', induizman 19.-20. voz'sadoiden pühäpertid.
Nurmijärvi

Nurmijärvi (mž. suomen da ročin kelil) om Suomenman kund Udenma-agjas, zavodiše 37 km pohjoižhe Hel'sinkišpäi.
Kundan pind — 367,26 km², sidä kesken saum vezid 5,36 km².
Vl 2022 eläjiden lugu oli 44 437 ristitud. Se om valdkundan kaikiš küläkund eläjiden lugun mödhe. Nügüdläine kundan pämez' om Outi Mäkelä.
Järedad žilod oma Klaukkal ("Klaukkala"), Rajamäki, Röükk' ("Röykkä").
Pi (lugu)

Pi-lugu (znamoičese grekan formula_1-kirjamel) om matematikan kaikenaigaine, om tazostadud ümbrusen pidusen i sen diametran rindatushe.
Voib antta äjid toižid pi-lugun märhapanendoid, oz., se om formula_2-funkcijan pol'periodan i sen maksimuman rindatuz. Vn 2022 kezakule tetas pi-lugun ezmäižed sada trillionad znamoid katkoimen jäl'ghe.
Lugun nägu decimaližes lugendsistemas: 3,1415926535897932384626433832795... . Lähine rouhnik om formula_3 praktižiden ümbrimäraižiden lugendoiden täht.
Ičendad.
formula_4-lugu om irracionaline, toižin sanoin ei voi ozutada sen tarkoiktad znamoičendad rouhnikan nägul. Sen tagut lugun decimaline mel'kuva ei tule lophu nikonz i ei ole periodižen. Johann Lambert todesti formula_4-lugun irracionaližust vl 1761 ezmäižen kerdan, tangensan kirjutamižel rattematomaks rouhnikaks. Vl 1794 Ležandr toi formula_4- i formula_7-luguiden irracionaližusen tarkoiktembad todestust.
formula_4 — transcendentine lugu, toižin sanoin se ei voi olda miččen taht polinoman kogonaižidenke koefficientoidenke jureks. Ferdinand fon Lindeman-professor todesti formula_4-lugun transcendentižust vl 1882. Feliks Klein kebnenzi todestust vl 1894. Transcendentižusen todestamižen olemine pani lopud kehkruden kvadraturan sauvondan naprindoile, kudambad jätksiba kaks' polenke voz'tuhad.
Primatad

Primatad vai oblezjanad () om imetaiživatoiden nellänz' heimkund erikoiden lugun mödhe.
Latinan nimituz libui sen-žo kelen "primas"-sanaspäi genitivan "primatis"-formas i znamoičeb «üks' ezmäižišpäi, ülembaižišpäi». Lugetas 19 sugukundad, 84 heimod i 517 eläbad erikod heimkundas, mugažo nell' kadonut voden 1500 jäl'ghe erikod.
Heimkundan ezitajiden erased-se erinijad tundused oma rindazlun olend ougvös, ougnivelehen sauvond likundoiden voimusenke kaikiš poliš, peiglon vastolend toižile sor'mile ezi- i tagalopusil, mujajad pölused sor'miden lopus, ümbärtud lul sil'manmuna, kärzan tendencii lapakole formale, järedambad päaivod hibjan rindataden, hambhiden koume toižendad, koverikaz nägemižsistem korktanke tarkoiktusenke i mujunägemine, kaks' maidraugud.
Primatoiden ezmäižed erikod sünduiba 85..66 mln vozid tagaz. Erikod oma levitadud tropikoiden kaikidme regionidme päiči ristitus, kudamb eläb kaikjal. Oblezjanoiden järgeline ümbrišt om mecoiden pud.
Mešhed

Mešhed ( "Maŝhad" [mæʃˈhæd]) om Iranan kahtenz' surtte lidn, Horasan-Rezavi-agjan pälidn da pala, valdkundan suril'mižen i religiozižen opendusen znamasine keskuz.
Sijadase 900 km päivnouzmha Tehran-pälidnalpäi. Lidnan aglomeracii (3,6 mln rist. vl 2016) otab läz 300..600 tuhad eläjid enamba mi ičeze lidn i otab kahtent sijad Iranas ristitišton lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 818 penen Sanabad-külän sijas. Mainitase nügüdläiženke nimenke 10. voz'sadaspäi. Oli politikan, kul'turan i religijan keskuseks kaiken aigan. Vl 1220 mongoline tungend jäti lidnad läz murendusita, i ümbrišton pagenikad tuliba elämha siš.
Lidnan ižandusen päsarakod oma sömtegimišt, sauvondmaterialiden, himižiden produktoiden i terasen pästand, kebn tegimišt (tekstilin edheotandad, nahkan da sobiden tehmine), hobedan i pol'kalližarvoižiden kividen ümbriradmine, toižed veroližed produktad (kuivatud fruktad, solatud pähkmed, šafran, päivnouzmman magedused, parfümerii, religiisuvenirad, pal'tod, kourad). Mešhed om ümbrišton kaivuztegimišton keskuz i Iranan avtoiden ühthekeradamižen kahtenz' keskuz. Kahtenz' surtte pühälidn islaman mail'mas, šijitoiden keskuz, Mešhed vasttab 20 mln turistoid i pühämatkajid vodes Reza-imaman mečetin kompleksan olendan tagut. Iranan adivpertiden viž ühesandest ratas neciš lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan pohjoižpäivnouzmas, seižub läz Hezer-Darre- i Gare-Dag-mägisel'gid 995 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kešefrud-jogen (260 km pitte) alangištos läz Turkmenistanan röunad. Sädab ičeze rodun oazisad.
Klimat om kontinentaline kuiv räkänke kezanke (kesklämuz om +25..+27 C°) da viluhkonke tal'venke (+2..+4 C°). Voden keskmäine lämuz om +14,3 C°. Ekstremumad oma −28 C° i +43,8 C°. Kezaaigan minimum om +4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +28,2 C° (tal'vku). Paneb sadegid 252 mm vodes, enamba keväz'kus-sulakus (45..55 mm kus), vähemba kezakus-sügüz'kus (kahesa millimetrad pordos). Keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 33..37 % röunoiš kezakus-sügüz'kus i 62..75 % kül'mkus-sulakus.
Tobmuz.
Mešhed jagase 13 lidnrajonaks.
Edeline lidnan pämez' om Sajid Abdullah Erdžaji Širazi ("Sayyed Abdullah Arjaei Shirazi", radoi vn 2021 sügüz'kuspäi), Mohammad Reza Kalaei (tal'vku 2018 — eloku 2021).
Eläjad.
Kaik 3 001 184 ristitud elihe lidnas vl 2016. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad: persijalaižed ottas 92,5 % ristitištos, kurdad — 3 %, turkmenalaižed — 2 %, arabalaižed — 0,1 %, toižed rahvahad — 0,4 %.
Transport.
Avtobusad, kiruhavtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten radab vspäi 2011 (vspäi 2020 om kaks' jonod, 35 stancijad, 37 km raudted), lidnelektrojonusen kaks' jonod oma sen ližaks. Znamasine raudtesol'm, kaik vagonrivid Keskuzazijha da tagaz läbitadas Mešhedad.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline Mešhed-lendimport Šahid Hašeminežadan nimed ("MHD / OIMM", 10,4 mln passažiroid vl 2017) sijadase lidnan suvipäivnouzmas. Tehtas reisid valdkundan äjihe lidnoihe i kaikiden lähižiden verhiden maiden surihe lidnoihe.
Specialine relätivižusen teorii

Specialine relätivižusen teorii (lüh. SRT) om ümbrikirjutai likundad, mehanikan käskusid i avaruden-aigan kosketusid teorii likundan erazvuiččil piguzil, penembil mi vauktusen piguz vakuumas, niiden kesken läz vauktusen pigut.
Necen teorijan ramuziš Njutonan klassine mehanik om sen lähembuseks madalidenke piguzidenke. Faktižikš SRT ümbrikirjutab nell'märaižen avaruden-aigan geometrijad i kävutab lapakod (toižin sanoin ei ole koveroitud) Minkovskijan avarut. SRT:n ühthine statj gravitacijan vägeviden kendoiden täht om ühthine relätivižusen teorii.
Specialine relätivižusen teorii om sätud 20. voz'sadan augotišes Hendrik Lorencan, Anri Puankaren, Al'bert Einšteinan da toižiden tedomehiden vägil. Maikel'sonan kodv oli ottud teorijan sädandan aluseks, kodvan rezul'tat kändihe varastamatomaks sen aigan klassižen fizikan täht: vauktusen piguz ei rippund čuradusespäi (izotropižusen ičend) i Man orbitaližes likundaspäi Päiväižes ümbri.
SRT:n postulatad.
Postulat 1 ("Einšteinan relätivižusen princip"). Londusen käskused oma ühtejiččed kaikiš koordinatsistemiš, kudambad likkudas pidust' oiktad pirdad i tazomäraižikš toine toižen rindataden.
Postulat 2 ("vauktusen piguden kaikenaigaižusen princip"). Vauktusen piguz vakuumas om ühtejitte kaikiš koordinatsistemiš, kudambad likkudas pidust' oiktad pirdad i tazomäraižikš toine toižen rindataden. Nece princip vastkaroičeb piguziden summan käskust klassižes mehanikas.
Ottas kävutamižhe süiden postulatad mugažo: mitte taht aigtego voib valatoitta vaiše tehnus möhemba aigtegoid, i ei voi valatoitta aigtegoid, kudambad tehnus aigemba mi se. Miččen taht signalan piguz ei voi ülitada vauktusen pigut, se jäl'gestab süiden postulatad i vauktusen piguden ripmatomut koordinatsisteman valičendaspäi.
Kodikoičend

Kodikoičend, kodikoičemine vai domestikacii (-sanaspai «kodihine») om mecživatoiden i kazmusiden (kul'turoičend) vajehtusen process, kudamban aigan ristit pidab niid genetižes izoläcijas mecformaspäi äjiden pol'viden hätkeližusel i alištab selekcijale (ratud valičendale). Vastal'ne process om arktund.
Kodikoičemižen met om živatan otand kävutamižhe maižanduses (oz., lehm) vai kodiš (oz., kaži). Otta kodikoičemha ei znamoiče kodikoitta. Todesižikš kodikoittud živatoiden (kodiživatoiden) erikoiden lugu ei ole sur', läz 25. Kodikoičemine tarbhaičeb živatoiden regulärišt äikerdoičendad stajas, toižin sanoin agrocenoz vai toine ratud landšaft kändase järgeližeks ümbrištoks kodiživatan taht. Vaiše neciš statjas voib otta erikod ratud valičendha. Kaitas eričuid kaikiš arvokahambidenke ristitun täht ičendoidenke, i severziš-se voz'sadoiš sätas muga ei ole kodikoittud muite, no kodiživatad.
Mecživatoiden kodikoičemine zavodiše erižiden individoiden (eričuiden) ratud selekcijaspäi samha jäl'gnikoid märitud tundusidenke, miččed oma tarbhaižed ristitun täht, oz., sidodud ristithu i ičeze erikon eričuihe agressijan pidandan polenduz. Kodikoičend vajehtab erikon edesižen šingotesen arvoimižid radikaližikš. Londuseline evolücine šingotez vajehtase ratud selekcijal äikerdoičendan kriterijoiden mödhe. Sidä vizid, erikon genetižed ičendad vajehtasoiš kodikoičemižen ramuziš.
Kaikiš amuižembad kodikoittud živatad oma koirad (händikahišpäi, kodikoičemihe zavodihe 35 tuhad vozid tagaz), lambhad, sigad (ühesa tuhad vozid EME), kozad (ühesa tuhad vozid EME), lehmäd (mechärgaspäi, kahesa tuhad vozid EME) i kažid (kahesa tuhad vozid EME). Erased-se kodikoittud erikod kadoiba lophu voz'sadoiš.
Kodihärg

Kodihärg (lühedas härg, , vai ) om kabjživat, kadonuden mechärgan (latin. "Bos taurus primigenius") kodikoittud toižend. Hänen emäč om lehm. Mülütadas Pall'azsar'vižed-sugukundha ("Bovidae").
Kodihärgan i lehmän poig om vaza. Kazvanuded poigad: hartak, häčoi, härgvaza (ižačud), lähtan' (emäč). Lehm nimitase "lähtan'lehmäks" ezmäižen kandandan jäl'ghe, kandand vedase ühesa kud.
Kazvatadas samha lihad i nahkoid, lehmid — maidod-ki.
Kodikoičend.
Mechärgan kodikoičemine zavodihe 10..11 tuhad vozid tagaz, sen aigaližil pordhil kodihärgiden sar'ved oliba pit'kad. Ezmäi pidihe samha lihad, sid' zavottihe ägestada da vedada juguid mugažo. Jäl'gmäižes koumes voz'tuhas živatoiden suruz kadoti läz koumandest. Suguiden sädandan ezmäižed naprindad oma tetabad Amuižen Riman aigaspäi, möhemba Evropan valdkundad kändihe selekcijan keskuseks. Nügüd'aigan lugetas läz 1080 kodihärgan suguid.
Ümbrikirjutand.
Kodihärg om järed, massivine živat, täuz'kaznuded eričud oma 750 kilogrammhasai vedutte keskmäras (vajehtase 147..1363 kg röunoiš) i 120..150 sm sagus kortte, rippub suguspäi i eričuspäi. Om joukživataks, dominantine ijerarhii sädase joukus igähizenke järgendusenke. Härgiden agressivižuz kävutase ispanižes i portugaližes korridoiš.
Eričun hibjan kazvand jätktase viž..seičeme vot. Elon järgeline hätkeližuz om 15..20 vot izačuil i 20 vot emäčuil, erased-se lehmäd elädas 35 vot da sen enamba (rekord 48 vot).
Gruš

Gruš () om plodpuiden i penzhiden heim Rozanvuiččed-sugukundaspäi. Lugetas enamba mi 30 erikod, kümne londuselišt gibridad, tuhad sortuid. Tipine erik om mecgruš ("Pyrus communis"), sortuiden enambuz om sadud sišpäi.
Leviganduz.
Grušan augotižlibund ei ole märitud tarkoikti, pu tuli istorijanedeližes aigaspäi. Kul'tiviruihe grušid Amuižes Grekanmas (nägub, otnuden kul'turha grušan kodima, läz tuha vot EME) i Persijas. Tetihe 38 sortud Rimalaižes imperijas, no äjiden ploduiden magu ei olend luja, ka lugetihe golliden sömäks. Mainitase Amuižen Venän dokumentoiš 12. voz'sadaspäi. Hristanuskondan polenpidajad ei navet'koi grušad sidodud sihe paganusen kul'tan tagut, i telustiba kul'turpuiden levigandusele.
Mecgruš om levitadud Evropadme 60 gradushasai pohjoižlevedust, sen ühtes kazmuz om harv arealan pohjoižes. Ussurine gruš om pakaiženvastaine erik, kazvab Edahaižes Päivnouzmmas, Korejas, Kitain pohjoižpäivnouzmas.
Ištutadas mail'madme tropižes i venos vöiš. Om vaiše severt-se kommertižid sortuid. Vl 2016 kazvatusen lider oli Kitai (mail'man tehmižen seičeme kümnendest vai 19,4 mln tonnoid), vl 2020 toižed järedad tegijad (500..600 tuhad tonnoid) oliba Italii, AÜV, Argentin, Turkanma. Venäma om grušan ploduiden ühteks päižiš importirujišpäi.
Kävutand.
Ištutadas grušad ploduihe näht päpaloin. Kazvatadas erasid-se sortuid dekorativižikš vaiše, niiden kesken bonsaikš.
Ploduiden kožundan strok märičese küpsnendan harakteristikoil. Keskküpsnendan strokun plodud kaičesoiš lühüdaks aigaks, voib kaita möhäküpsnendan ploduid seičeme..kahesa kud.
Ottas pud materialaks, no kävutadas tegesid honusiš vaiše, hapneb kebnas nepsudespäi. Pu om vahv i notked, leiktase hüvin kivenvuiččiden stajiden olendan tagut. Tekstur om hen, voččed renghad sijadasoiš tazokeskustal. Tehtas penid tegesid i ottas kalližarvoižen pun vajehtuseks, ende tegihe formid paindud pränikoiden täht. Grušan erikod oma sezonižikš medenkandajikš.
Elektrokondensator

Kondensator (-sanaspäi «kingitada», «sagenzoitta», vai "condensatio" «keradamine») om passivine elektronine komponent, kaks'polüsine ladim mülün kaikenaigaiženke vai vajehtujanke znamoičendanke i penenke vedandmahtusenke. Om elektrokendan täutken i energijan varadusen (keradandan) täht.
Ladimen südäin sädase kahtes elektrodaspäi dielektrikanke niiden keskes, kudamban sanktuz om vähemb. Molembad komponentad oleldas šoidukahad, voib turuškata niid. Tehtas suriden kondensatoriden korpusad katkelmusen voimusenke päzutamha poukahtusen jäl'gusid.
Meiden päivil kondensator om läz kaikiš elektroladimiš. Principialižiš shemiš znamoitas kondensatorad «C»-kirjamel tobjimalaz, pozicijan indeksan ližadusenke, oz., C5. Kondensatoran mülün märičendühtnik om farad rahvahidenkeskeižes SI-sistemas. Harakteristikad: mülü, eriline mülü, energijan tiheduz, nominaline kingitez, polärižuz, parazitižed parametrad (kadod, p'jezoeffekt, dielektrine absorbcii).
Jagadas kondensatorid dielektrikan materialan (päine klassifikacii: vakuum, gaz, nozoluz, elektrolit, fol'g, polimer), mülün vajehtusen voimusen (kaikenaigaižed, vajehtamižkondensatorad, järgendamižkondensatorad), kävutandan (ühthižed i specialižed) i elektrodiden forman mödhe.
Vl 1745 alamaižen Leiden-lidnan kaks' eläjad tegiba meles elektrokondensatoran prototipad — «leidenan bankad» — ripmatomašti toine toižespäi, hö oliba saksalaine Eval'd Jurgen fon Kleist-kanonik i Piter van Musenbruk-fizikantedomez'. Ezmäižed kondensatorad nügüdläiženke südäimenke (jagadud dielektrikal kaks' vent) oliba sätud aigemba leidenan bankad, mainitadas niid kut Epinusan kondensator vai elektrine lehtez.
Metr

Metr (-sanaspäi "metron" «mär», «märičii») om pidusen keskustan märičendühtnik. Om rahvahidenkeskeižen SI-sisteman päižes seičemes märičendühtnikaspäi. Rahvahidenkeskeine znamoičend om m.
Vahvištadud vl 1983 märhapanendan mödhe, metr om keskustan piduz, kudambad vauktuz läbitab vakuumas aigan 1 / 299 792 458 sekundad pordos. Se om kudenz' metran märhapanend, om kirjutadud tarkoiktemb vl 2018 korreliruimha sekundan märhapanendanke.
Istorii.
Ühthižen märičendühtnikan levigandusen tarbhaižuz libui Evropas mugoman suren valdkundan sündundan tagut kut Napoleonan imperii. Tariž oli maksta nalogoid ühthižen märan alusel, ende joga feodal pani ičeze märičendühtnikoid. Pättihe säta pidusen ühthišt märičendmahtust kanghiden paloiden täht, i tehtihe märičendühtnikan Man meridianan kal't, muga-žo märhapanihe merimijlad edel sidä.
Ende märhapanihe metrad Parižan meridianan kal't (1795, nelländesen 1 / 10 000 000, massan kilogramm-ühtnik oli sidodud metrha kut veden 1 dm³ mülün mass), etalonal platinaspäi ("Metre des Archives", 1799), profilal platinaspäi da iridijaspäi (1889), sil-žo, no rippujal rolikoil (vspäi 1927), kripton-86-izotopan spektran ruskedpakuižen jonon lainhen 1 650 763,73 pidust (1960).
Ühtnikad metran alusel.
Sätas ližaühtnikoid metran alusel SI-sisteman standartižiden prefiksoiden abul.
Bovuar Simona de

Simona de Bovuar ( [simɔn də bovwaʁ], täuz' nimi sündundan jäl'ghe "Simone-Lucie-Ernestine-Marie Bertrand de Beauvoir"; sünd. 9. viluku 1908, Pariž, Francii — kol. 14. sulaku 1986, siš-žo) oli francine kirjutai naine, egzistencializman filosof, feminizman likundan ideolog. Kirjuti francijan kelel.
Biografii.
Simona oli sündnu Parižha, aristokratižen rodun kanzha, vanhaks tütreks. Hänen Žorž Bertran de Bovuar-tat radoi juristan-sekretarin. Fransuaza de Bovuar-mam (neiččel Brasso) libui Verden-lidnan bankiran kanzaspäi i oli katolicizman tetpaižen polenpidajan. Juristan kanz tuli bankrotnendale Venäman vn 1917 revolücijan rezul'tataks: Bertran de Bovuar pani rahoid Venäman imperijan ohjastusen garantijoiden alle, no revolücii lopi unikuvid kut procentoiš, muga rahoiš-ki. Kanz sirdi lidnan keskusespäi ahthaze faterha, kazvatajad sanuiba neiččele, miše vaiše hüvä openduz abutaškandeb hänele lähtta kanzan gorähižes olendaspäi. Tat libui Simonas literaturišt mel'hetartust, i hän päti kätas kirjutajaks vižtostkümnevoččes igäs.
Naine sai üläopendust Parižan universitetas (se-žo Sorbonn, 1926−1929) i lidnan Normaližes ulaskolas (1928−1929). Sai universitetan diplomad literaturas, latinan keles, filosofijas. Simona kändihe ateizman polenpidajaks. Žan-Pol' Sartr oli Simonan partnöraks hätken aigan, molembad oliba naimiželod vaste i eliba kožundkirjutesenke avoinuziš kosketusiš. Simona pagiži, miše löuzi Sartras ičeze hengelišt kaksjašt, redaktirui kaik, mi Sartr kirjuti, eskai sädi kirjutusid hänen nimen al, konz ei ole aigad Sartral. Heiden kosketused oliba täuttud intensivižel ičekeskensädamižel. Naine oli marksistan tedohamas vaiše, toižel polüsal realižusespäi.
Tedoradon znamoičend.
Simona Sartranke eziniba meletust, miše kaik ristitud tuldas meiden mirhu joudjaližil absolütižikš, Jumalan anttud planata. Olendan üks'jäine realižuz om ristit. Ku «olend endustab olmust», ka ristitun velguz om täutta ičtaze südäiolendal, toižin sanoin ei ole edelpäi anttud augud ristitul.
Simona vahvisti ičeze «Kahtenz' sugu»-kirjas ("Le deuxième sexe", 1949), miše gender, elon haman kartte, ei ole märitud edelpäi. Voib lugeta sidä kirjad 20. voz'sadan feminizman päižeks toks. Filosofan tetab aforizm om «ei sündugoi naižen, no kätas naižeks», kätas «naižeks» znamoičeb katas Toižeks. Simona de Bovuar pani ičeze radon metoks naižen joudutandad i udessündundad kut ripmatont subjektad. Kirjutai tegi ühthevendad tedoidusišpäi, miše pidab kacta tošti formiruidud ristitun istorijas normoihe da kal'huzihe, kudambad röunatiba naižiden oiktusid i jätiba heid valičendan joudjudeta.
Optik

Optik (-sanaspäi "optikē" «irdpol'ne nägu»), vai optine fizik, om fizikan jaguz, tedoidab vauktusen ičtazvedandad i ičendoid, sidä kesken sen vastamižpaineg substancijanke i instrumentoiden sädand kävutamha vai detektiruimha vauktust.
Järgeližikš optik ümbrikirjutab nägujan, ul'traruskedsinižen i infrarusttan sädegoičendoiden ičtazvedandad. Sikš ku vauktuz om elektromagnitižeks lainheks, ka analogižed ičendad oma elektromagnitižen sädegoičendan toižil formil, mugomid kut röntgensädeged, mikrolainhed i radiolainhed. Voib sel'gitada optižiden nägusiden enambust klassižen elektrodinamikan abul.
"Optikantedomehed" tedoitas optikad. Se tedo om aktualine i tedoidase äjiš lähižiš disciplinoiš, sen paloin astronomijas, inženerižen tön erazvuiččiš sarakoiš, fotografijas, medicinas (eriližešti oftal'mologii i optometrii). Voib löuta optikan otandoid kävutamižhe erazvuiččiš tehnologijoiš i jogapäiväližiš kaluiš: zerklod, linzad, teleskopad, mikroskopad, lazerad, kuidoptik.
Istorii.
Optik augotihe linzoiden sädandaspäi Amuižes Egiptas i Mesopotamijas. Kaikiš amuižembad linzad oma löutud Krit-sarel, ned oma tehtud kvarcan poliruidud kristallišpäi, datiruihe tegesid vl 2000 EME, kaitas Iraklionan Arheologižes muzejas (Grekanma). Linzad Rodos-sarelpäi datiruišoiš läz 700. vodel EME, mugažo assirižed linzad, mugomad kut Nimrudan linz.
Amuižed rimalaižed i grekalaižed täuduiba stökolšuruid vedel tegemha linzoid. Vauktusen i nägemižen teorijoiden šingotez filosofil jäl'genzi niid praktižid satusid Amuižes Grekanmas i Indijas. Geometrine optik šingotihe Amuižiš Grekanmas i Rimas.
Differencialine tazostuz

Differencialine tazostuz om tazostuz, kudamb mülütab funkcijan toižetišid funkcijan ližaks. Om funkcionaližen tazostusen statjaks.
Mülüjiden tazostushe toižetišiden pordaz voib olda erazvuiččen, se ei ole röunatud ni-mil formaližikš. Toižetišed, funkcijad, ripmatomad vajehtujad i parametrad voidas olda tazostuses erazvuiččiš kombinacijoiš vai ei olda ani päiči hot' ühtes toižetišes. Ku tundmatoman funkcijan toižetišed oma tazostuses, ka se ei znamoiče, miše se tazostuz om differencialižen. Ozutesikš, formula_1 ei ole differencialižen tazostusen. Kaikiš znamasižemb küzund differencialižiden tazostusiden täht om niiden pätandan olemine i üks'jäižuz, pätandan ecmine nimitase integriruindaks.
Ectäs funkcijad vai funkcijoiden kundad differencialižiden tazostusiden pätandaks, algebraližiden tazostusiden erineden, kudambiden pätand om lugu vai severz'-se luguid. Voib käta differenciališt tazostust pordhanke korktemb mi ühtenz' ühtenden pordhan tazostusiden sistemaks, sen tazostusiden lugumär om eziauguižen differencialižen tazostusen pordhale kohtaine. Ku vajehtujiden lugu om lopmätoi, ka differencialižen tazostusen tärtuz om ühthižes statjas, i sen kuvastuz om tazostuz funkcionaližidenke toizetišidenke vaiše.
Istorii.
Eziauguižešti differencialižed tazostused libuiba mehanikan tegoišpäi, kudambiš pidi oli märita hibjoiden koordinatoid, piguzid i pigustusid. Kacliba niid parametroid kut aigan funkcijoid erazvuiččiš vastamižpainegiš. Kätihe ezmäižikš differencialižikš tazostusikš erasid-se tetabid hüvin geometrižid lugutegoid mugažo.
Sätud Leibnical (1646−1716) i Njutonal (1642−1727) differencialine lugend kändihe differencialižiden tazostusiden teorijan aluseks. Leibnic tariči «differencialine tazostuz»-terminad vl 1676.