tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Antarktid

Antarktid ( "antarktikos" — «Arktikan vastolend») om kaikiš suvemb kontinent, Man kuiv pala lähižidenke saridenke.
Ühthižed andmused.
Pind — 14,1 millionad km², sidä kesken šel'fjäžomad — 0,93 mln km², sared — 75,5 tuh. km². Om olmas kaikenaigaižeta ristitištota. Ei ole valdkundoid kontinentas, om vaiše polärižid tedoiduzstancijoid (läz 45), nell'hä tuhazesai ristitud elädas niiš lämäl voz'aigal. Kaikiš suremb stancii om Mak-Merdo (AÜV, 1,3 tuhazesai tedoidajid) Rossan meren Rossan sarel Erebus-vulkananke.
Kontinentan da sariden olend reguliruiše Kožundaktal Antarktikas, se om väges vs 1961 kezakun 23. päiväspäi. Kožundaktan mödhe, Antarktid da sared suvižen kuz'kümnenden parallelin südäimes oma territorii atomtehnologijan kävutandata. Antarktidan domen om .aq, telefonkod +672. Kaik aigvöd oma olmas kontinental. Voib oigeta vaiše tedoiduzradoid.
Geografijan andmused.
Antarktidan 99,7% om kattud jäl. Kontinentan realine pind läksi manaluižhe läz pol'kilometrad jän vedusen tagut, leved šel'f tegihe. Jän korktuz sab 4 km kontinentan keskuses, kudamb om läz Suvinabad. Transantarktižed mäged jagadas kontinentad päivnouzmaižhe da päivlaskmaižhe paloihe. Istorižikš kontinent jagase maikš da randoikš, oz., Adelin Ma. Sarištod: Suvižed Orkneisared da Suvižed Šetlandsared.
Antarktidan randad lainištadas (päiväižen mödhe) Atlantine, Tün' da Indine valdmered. Dreikan sal'm om kontinentan da Suviamerikan keskes. Kaikiš pidemb jogi om Oniks läz Rossan mert, 32 km pitte. Om severz'-se sadoid manalaižid järvid, Vostok-järv om kaikiš znamasižemb niiden keskes (pind 15 790 km², pindan süvüz 3 769 m, mülü 6 343 km³, järven süvüz 1 200 m).
Kaikiš korktemb čokkoim om Vinsonan mägenpä (4892 m) Päivlaskmaižes Antarktidas. Kaikiš alahamb čokkoim om täuttud jäl Bentli-alangon süvüz (−2555 m) Päivlaskmaižes Antarktidas mugažo. Ühthemänho 35 vulkanad om tetab Antarktidal da sen saril, niišpäi 8 oma aktivižed.
Klimat.
Antarktid om kaikiš vilumb kontinent Mas. Paneb vaiše lunt sadegišpäi. Sulasä oleleb vaiše lämäl voz'aigal i mererandal.
Sündnuded ristitud.
Vspäi 1978 läz 10 ristitud om sündnu Antarktidan territorijal.
Argon

Argon (mugažo latinan kelel, znamoitas "Ar"), om kahesatoštkümnenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden koumandes periodas.
Ühthižed andmused.
Argon om levitadud Man atmosferas, sen koumanz' element mülün mödhe (0,934 %; 1,288 % massan mödhe). Mülütand mail'mas om 0,02 % massan mödhe, kaceltas neonanke erasiš-se tähthiš i planetsumegusiš.
Anglijalaižed Uil'jam Ramzai-himik i Lord Relei-fizikantedomez' (Džon Uil'jam Strett) avaižiba ut elementad il'mas vll 1893−1894 himižel reagiruindan kodvindal i spektroskopijan abul. Hö saiba vn 1904 Nobelän premijoid himijas i fizikas inertižiden gazoiden avaiduses. Ramzai löuzi akustižil märičemižil, miše uz' gaz om üks'atomine, sidä vizid, se om elementarižeks substancijaks. Vn 1894 elokus, arni ištundan aigan Oksfordas tedotusenke avaiduses, nimitihe elementad argonaks -sanaspäi "argos" «lašk», «vitk», «aktivitoi», se oli ezmäine tetab inertine substancii sil aigal.
Fizižed ičendad.
Argon om inertine üks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta.
Atommass — 39,948. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, −186 C° lämudel) — 1,40 g/sm³. Suladandlämuz — 83,81 K (−189,34 C°). Kehundlämuz — 87,30 K (−185,85 C°).
Man atmosferan argon kogoneb koumes stabiližes izotopaspäi: 36Ar (0,337 %), 38Ar (0,063 %), 40Ar (99,600 %). Kosmine argon mülütab 40Ar-izotopad vähän lujas, sikš miše nece izotop sündub Mas kalijan-40 čihodamižes, kudamban pala kosmosas om penemb äjan. Tetas 21 ratud radioaktivišt izotopad 30..35, 37, 39, 41..53 atommassanke, i voib olda üks'jäine 32mAr-izomär. Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 39Ar 269 vot pol'čihodamižen pordonke, 42Ar (T½=33 vot) i 37Ar (35 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas kaks'protonižen (nomerad 29, 30), β- i protonižen (nomerad 31..33), β- i neitronižen (nomerad 47, 53) vai β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš hloraks vai kalijaks, mugažo rikikš (nomerad 29, 30), hloraks i rikikš (nomerad 32, 33), rikikš, hloraks, fosforaks i olaks (argon-31).
Kävutand.
Sadas il'maspäi laptaližeks produktaks hapanikan puhtastamižen jäl'ghe. Ottas kävutamižhe kaičijaks inertižeks atmosferaks, lämoinpalon sambutimiš, ühthekeitandan aigan i lazeriš. Argon kävutase pakuitezgazaks, om registriruidud sömližaduseks nomer E938.
Arhimed

Arhimed ( "Arhimedes"; sündnundan i kolendan sijaduz: Sirakuzad, Sicilii, Amuine Grekanma; eli vozil 287−212 edel m.e.) oli amuižgrekine matematikantedomez', astronom, mehanikantedomez' da inžener Sirakuzišpäi, eli siš elon tobjad palad.
Mez' tegi äjid avaidusid geometrijas, pani mehanikan, gidrostatikan alusid. Arhimed om äjiden tarbhaižiden löudusiden avtor: mašinad bibun alusel, Arhimedan puno, paraboližed linzad.
Nügüd'aigaižiden arvoiden mödhe, Arhimedan avaidused tegihe matematikan edesižen šingotesen aluseks, mitte zavodihe Evropas vozil 1550−1650. Sen paloin, panihe amuižen Arhimedan tedotöid matematižen analizan alushe. Nened mail'man tetabad matematikantedomehed i fizikantedomehed otiba kävutamižhe Arhimedan töid 16.-17. voz'sadas: Johannes Kepler, Galileo Galilei, Rene Dekart, Pjer Ferma.
Biografii.
Arhimed oli sündnu Amuižen Grekanman Sirakuzad-kolonijha, eli siš elon tobjad palad. Arhimedan üks'jäižen mainitesen mödhe, Fidii-tedomez' oli hänen tatan. Kanz ei olend elokahan, i Fidii andoi opendust poigale ičeze tedoišpäi vaiše, niiš ei olend levitadud filosofijad i literaturad. Gieron-sodamez' oli Fidijan kanzan heimolaižen, anasti tobmut Sirakuziš i kändihe kolonijan carikš. Sen jäl'ghe voimuz opeta Aleksandrijas avaižihe norele Arhimedale — antikaigaižen mirun tedon ühtes keskusišpäi.
Opendusen aigan Arhimed sai tedoid Aleksandrijan kirjištospäi, tegi sebrust Konon-astronomanke i Eratosfen-tedomehenke. Pördui Sirakuzihe i kut carin heimolaine voi ei tehta nimidä, tedo ičeksaz oli mel'hetartuine hänele. Gieron-car' eci tedon praktižid kävutandoid i uskotoiti tedomest säta mašinoid da mehanizmoid, kudambad toiba Arhimedale hoštust hänen elon aigan völ.
Aristotel'

Aristotel' (; sünd. vl 384 edel m.e., Stagir-lidn, Frakii — kol. 322 e.m.e., Halkis, Evbejan sarel) oli amuižgrekalaine filosof, Platonan openik. Vodespäi 343 edel m. e. — Makedonijalaižen Aleksandran kazvatai da opetai. Vl 335 EME hän pani Likejan Peripatetižen školan alusen. Aristotel' oli klassižen periodan naturalist da amuižaigan lujas valatoitai dialektikantedomez'. Hän oli mugažo formaližen logikan alusenpanijan. Aristotel' om sänu tärtuzapparatan, kudambad nügüd'-ki kävutadas filosofijas da tedostiliš.
Aristotel' oli ezmäine, ken om sänu filosofijan kaikenpol'žen sisteman. Sihe sistemha mülüdas kaik ristitun šingotesen sferad — sociologii, filosofii, politik, logik, fizik. Aristotelin kaceged ontologijha oma lujas valatoitnuded ristitunmeletamišt. Hänen metafizine openduz om šingotanu Akvinalaižen Homoin sholastižen metodan abul.
Edesine lugemine.
Originaližed tekstad.
Standartine (Berlinan) pästand ("archive.org"):
Arsen

Arsen ("As" — "arsenicum" latinan kelel) om 33nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan päalagruppas, VA), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Arsen om harv londuses, pala Man kores — 1,7 grammad tonnas. Voib löuta puhthas olendas harvoin lujas. Elementarine arsen sase kebnas artutin kartte, ka tetihe sidä Evropas i Azijas Keskaigan völ. Ozutesikš, 16. voz'sadan šveicarižen Paracel's-lekarin töiš arsen sase arsenikan reakcijaspäi munakorenke. Vl 1789 francine Antuan Loran Lavuaz'je-himik ozuti, miše puhtaz arsen i sen arsenik-mineral oma erižed substancijad. Latinine nimituz sündui persijan kelen زرنيخ ("zarnik")-sanaspäi «pakuine kuldakaz pigment», kävutadas muga arsenan sul'fidad (se-žo auripigment, arsenik, As2S3).
Arsen da kaik sen ühtnendad oma morijad da kancerogenižed, ottihe azegeks Ezmäižen mail'man sodan aigan. Territorijan redustoitand arsenal oleskeleb kuldan samižen tahondoiš.
Fizižed ičendad.
Puhtaz arsen om räbed terazmujuine metalloid (pol'metall) vihandanke ližamujunke tobjimalaz (kaikiš levitadud form). Toižed kaks' allotropišt formad oma pakuine i must arsen. Kristalline segluz om trigonaline romboedrine.
Atommass — 74,92159. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 5,73 g/sm³ (hahk arsen). Sublimacijan lämuz — 887 K (615 C°).
Londuseline arsen kogoneb üks'jäižes stabiližes 75As-izotopaspäi. Tetas mugažo 32 ratud radioaktivišt izotopad 60..74, 76..92 atommassanke i niiden kümne izomärad. Kaikiš hätkemban 73As-izotopan pol'čihodamižen pord om 80,3 päiväd, sid' 74As (T½= 17,77 päivest) i 71As (65,3 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (60..63-izotopad) i β-čihodamižen kal't, kändasoiš germanijaks vai selenaks (74-izotop kändase molembikš).
Himižed ičendad.
Metalline arsen palab lujan lämbitusen jäl'ghe i sädab arsenan hapandust (III).
Elementarižen arsenan samižen päine mahtuz om sen sul'fidan kivendoiden poltand jäl'geliženke sadud hapandusen endištusenke hilen (hil'nikan) abul: 
 formula_1
 formula_2
Kävutand.
Ottas kävutamižhe mectusen hahktinaižen henikon tehmižes ližaduseks kändmaha heničuid šurunvuiččikš. Kävutadas heitmaha karvad nahkoišpäi niiden ümbriradmižes. Tehtas pol'veimid (oz., gallijan arsenidaspäi). Sadas bengaližid lämoid.
Vauktan arsenan (As2O3) mail'man tehmine oli 36,4 tuhad tonnoid vl 2014. Kaikiš znamasižemb samine (tuha tonnoid da sen enamba, 2014) om neniš valdkundoiš: Kitai (70 %), Marok (22 %), Venäma, Bel'gii.
Arskaht'

Arskaht' (, ) om Venäman vepsän külä Leningradan agjan Boksitogorskan rajonan pohjoižes. Mülüb Jefimovskijan lidnankundha.
Enzne.
Arskaht' šingotihe mecan varhapanendal. Edel vn 2019 semendkud külä oli Arskahtin küläkundan administrativižeks keskuseks.
Geografijan andmused.
Külä sijadase penen Räbovo-järven (182 m ü.m.t.) pohjoižel randal i Lid'-jogen randal. Matkad Boksitogorskhasai om 121 km suvipäivlaskmha.
Eläjad.
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 320 ristitud, heišpäi nell' videspäi oliba kirjutadud venälaižikš, vl 2010 — seičeme kümnendest. Kaikiš suremb ristitišt oli 375 eläjad vl 1997. Suvivepsän paginan pagižijad elädas küläs.
Arskahtiš kahesavoččen opendusen škol radab, kus opetas vepsän kel't. Kaikenaigaine lauk om olmas.
Avaran kel'

Avaran kel' (ičeze nimitused: "авар мацӀ", "магӀарул мацӀ") om nahiž-dagestanižen kel'kundan kel'. Avaran kel' om üks' Dagestanan Tazovaldkundan oficialižiš kelišpäi. Pagižijoiden lugu — 762 tuhad ristituid, heišpäi 715 tuh. elädas Venämas vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe.
Avaran kirjamišt.
Avaran kirjamed oma kirilližen kirjamišton pojhal:
Avstralii (kontinent)

Avstralii (-sanaspäi «suvine») om kontinent, mülüb Man kuivha Valdmerimad-palaha.
Ühthižed andmused.
Kontinentan pind — 7,66 millionad km² (kuivman viž procentad), randanpird om 35 877 km (sarita). Piduz om 3200 km pohjoižespäi suvhe i nell' tuhad kilometrid päivnouzmaspäi päivlaskmha.
Eläjiden lugu — 23,1 mln ristituid (2015). Rahvahan keskmäine tiheduz om koume ristitud nellikkilometras. Kaikiš surembad lidnad (millionnikad): Sidnei, Mel'burn, Brisben, Pert, Adelaid.
Se om kaikiš penemb kontinent, alištub kuivaigoile enamba kaiked. Nece kontinent om üks'jäine, kudambal vaiše üks' valdkund om olmas — ühtennimine Avstralii. Lähembaižed sured sared oma Tasmanii suvipäivnouzmas i Uz' Gvinei pohjoižes, molembad seištas ühthižel Avstraližel platformal kontinentanke, i erasti lugetas niid ünäižeks kontinentaks.
Geografijan andmused.
Tünen valdmeren Koralloidenmeri levigandeb päivnouzmha kontinentaspäi, Tasmanan meri om suvipäivnouzmas. Indine valdmeri om randištonno suves, päivlaskmas i pohjoižes (sidä kesken Timoran i Arafuran mered, Karpentarii-laht).
Tazangištod oma enambuses. Kaikiš korktemb čokkoim om Koscüško-mägi kontinentan suvipäivnouzmas, 2228 m ü.m.t.. Sur' Zaborkrif vedase läz kaht tuhad kilometrid pidust' kontinentan pohjoižpäivnouzmašt randad.
Klimatižed vöd oma subekvatorialine pohjoižes, tropine keskuzpalas, subtropine päivnouzmas da suves, ven päivnouzman mägipautkil i suvipäivnouzmas.
Flor i živatišt.
Kontinentan flor om erazvuitte, kazmusiden erikoiden 12 tuhaspäi ühesa tuhad oma endemikad. Živatišt om gollemb erikoil, tetas imetaiživatoiden 235 erikoid, linduiden — 720, ujelijoiden — 420 i amfibijoiden 120 erikod.
Azii

Azii (grekan kelel: "Ασία") om man kuiv pala, kaikiš suremb pindan i ristitišton mödhe. Se da Evrop oma Evrazii-kontinentan kaks' palad. Sijadase pohjoižel mapoliškol, Evrazijan suves, päivnouzmas da pohjoižes. Nügüd' Azii om kaikiš heredamb šingotesen region.
Ühthižed andmused.
Pind lähižidenke saridenke — 43,5 millionad km². Eläjiden lugu — 4,2 mlrd (2012), koume ristitud videspäi elädas Azijas.
Kaik 47 valdkundad, viž rippujad territorijad da viž valdkundad palahiženke rahvahidenkeskeiženke tundištusenke sijadasoiš Azijas. Kazahstan, Turkanma da Venäma sijadasoiš paloin Evropas-ki, Indonezijan pala om Valdmerimaiš, Egipt da Jemen sijadasoiš Afrikas paloin.
Nimitadas Azijan eläjid da sündnuzid azijalaižikš.
Päivnouzmmantedo om disciplin, tedoidab Azijan da Pohjoižafrikan rahvahiden istorijad, ižandust, literaturad, religijad, filosofijad, kelid i kul'turid.
Geografii.
Azijan sariden pind om läz 2 mln km², kaikiš suremb niišpäi om Kalimantan (Borneo). Järedad pol'sared: Arabijan pol'sar', Indostan, Anatolijan pol'sar', Korejan pol'sar', Kamčatk, Čukotk, Taimir.
Azijan päivnouzmaižed randad lainištab Tün' valdmeri, suvižed randad — Indine valdmeri, päivlaskmaižed randad — Atlantižen valdmeren Keskmeri da Mustmeri, pohjoižed randad — Jävaldmeri. Dežnevan nem' om kaikiš päivnouzmaižemb čokkoim, Beringan sal'm sijadase Päivnouzmaižen Azijan i Pohjoižamerikan keskes. Suecan kanal lugetas röunaks Azijan i Afrikan keskes.
Janczi, Huanhe, Ob' Irtiš-ližajogenke, Jenisei Angar-ližajogenke, Lenanjogi Vitim-ližajogenke, Amur Arguninke, Mekong, Evfrat, Ind, Gang i Brahmaputra oma Azijan da mail'man znamasižed joged. Järedad järved oma Kaspijan meri (paloin), Baikal, Balhaš, Tonlesap, Aral, Issik-Kul', Urmii da Duntinhu.
Kaikiš korktemb čokkoim om Džomolungm-mägenpä (8848 m) Kitaiš. Kaikiš alahamb čokkoim om Umbemeren tazopind (−430 m vn 2015 sügüz'kul) Azijan suvipäivlaskmas.
Klimat i tarbhaižed kaivatused.
Kaik klimatižed vöd oma Azijan territorijal. Erasiden tarbhaižiden kaivatusiden varad oma kaikiš surembad: kivivoi, londuseline gaz, harvad mametallad.
Azot

Azot ("N" — "nitrogenium" latinan kelel «sündutai nitratad») om seičemenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan päalagruppas, VA), tabluden kahtendes periodas.
Ühthižed andmused.
Vl 1772 šotlandine Daniel' Rezerford-himik pästi dissertacijad azotan ičendoiden ümbrikirjutamiženke, lugetas händast azotan avaidajaks. Vll 1772−1777 ročine Karl Šeele-himik tedoiži azotan ičendoid i publikui rezul'tatoid, niiš ümbrikirjuti atmosferan il'mad ezmäižen kerdan kut «lämoiil'man» (hapanikan) i «reduil'man» (azotan) segoitust.
Vl 1787 nügüd'aigaižen himijan Antuan Lavuazje-alusenpanii tariči nimitada elementad azotaks () amuižgrekan kelen ἄζωτος-sanaspäi "azotos" «hengmätoi», sikš miše azot ei pid'oitele palandan i hengaidusen processid.
Fizižed ičendad.
Atommass — 14,00674. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 0,001251 g/sm³. Suladandlämuz — 63,15 K (−210,00 C°). Kehundlämuz — 77,35 K (−195,79 C°).
Azot om kaks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta. Londuseline azot kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 14N (99,635 %) i 15N (0,365 %). Sen ližaks om sadud 14 ratud radioaktivišt izotopad 10..13 i 16..25 atommassanke, üks' izomär mugažo (m11). Kaikiden niiden pol'čihodamižen pord om sekundad lühüdamb päiči 13N (kümne minutad), 16N (7,13 s) i 17N (4,173 s).
Himižed ičendad.
Inertine element, no reagiruib päličmänendmetalloiden kompleksižidenke ühtnendoidenke. Azotan ühtnendad oma aktivižed da toksižed paksus.
Järgeližiš arvoimižiš azot reagiruib litijanke vaiše ičeze inertižusen tagut:
 &lt;chem&gt;6Li + N2 -&gt; 2Li3N&lt;/chem&gt;
Reagiruib lämbitamižes erasidenke-se toižidenke metalloidenke i metallatomidenke substancijoidenke säten nitridoid mugažo:
 &lt;chem&gt;3Mg + N2 -&gt; Mg3N2&lt;/chem&gt;
 &lt;chem&gt;2B + N2 -&gt; 2BN&lt;/chem&gt;
Azotan i vezinikan reakcii om egzotermine, ammiak tegese sen satuseks:
 &lt;chem&gt;N2 + 3H2 &lt;=&gt; 2NH3&lt;/chem&gt;
Reagiruind mäneb molembinpol'žikš, kävutadas katalizatoroid (paksumba metalline raud alüminijan i kalijan hapandusidenke), korktoid lämuzid i painuzid ližadamha ammiakan sädandad. Se reakcii varatab ižandust azotühtnendoil, sauptab niiden kulutandan tobjad palad.
Kävutand.
Seičemenz' element om levitadud londuses lujas, Man atmosfer kogoneb sišpäi 78,09 % mülün mödhe. Sadas il'maspäi, koume nelländest kändase ammiakaks.
Azot om üks' tarbhaižiš elementoišpäi elon olendan täht, mülüb vauktušihe. Kävutadas inertižeks ümbrištoks, agentaks vilugoitimiš.
Ašhabad

Ašhabad vai Ašgabat ( [ɑʃɢɑˈbɑt], "Eškābād") om Turkmenistanan pälidn, päine opendusen keskuz da kaikiš suremb lidn. Lidn om agjan (velajat:an) oiktusidenke.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1881 amuižen lidnusen sijas. Päraudtestancijan ezmäine versii oli saudud vl 1888. Lidn oli pandud mantazole manrehkaidusel 7,3 magnitudanke vn 1948 6. päiväl redukud i om saudud udes sil aigalpäi.
Ašhabad ümbrištonke šingotasoiš valdkundan pälidnan holitišil, sauvondan edheotandoil, kivivoin da gazan mašiništon tehmižel, elektrokabeliden pästandal, tekstil'kompleksal (puvillan ümbriradmine, kourad). Kaks' lämuzelektrostancijad ratas londuseližel gazal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ahal-Teke-oazisas, Kopetdag-mägiden pautkidenno, 273 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Karakuman kanal (jogi sijalaššil, ) läbitab lidnan pohjoižpalad. Matkad lidnan röunaspäi Iranan röunhasai om 15 km suvhe orhal vai 25 km avtotedme.
Klimat om subtropine kuiv. Keza om päivoikaz lujas, tal'v om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +17,5 C°, kezakun-elokun +29,6..+31,7 C°, tal'vkun-uhokun +3,9..+5,7 C°. Ekstremumad oma −24,1 C° (viluku) i +47,2 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om +9,2 C° (kezakus), tal'vaigan maksimum om +33,1 C° (tal'vkus). Ei olele haloid semendkus-sügüz'kus. Paneb sadegid 221 mm vodes, enamba uhokus-sulakus (33..42 mm kus), vähemba kezakus-sügüz'kus (16 mm pordos). Paneb lunt 15 päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 34..40 % röunoiš kezakus-sügüz'kus, 66..78 % kül'mkus-keväz'kus.
Tobmuz.
Ašhabad jagase nelläks lidnrajonaks (etrapaks): Berkararlik, Kopetdag, Bagtijarlik, Büzmejin.
Edeline lidnan pämez' (häkim) om Šamuhammet Durdilijev (2010−2012, viluku 2017—).
Eläjad.
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 860 000 ristitud, vl 2018 ristitišt ületi millionad i oli 1 031 992 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (vn 2012 rahvahanlugemižen mödhe): turkmenalaižed — 85,0 %, venänikad — 7,7 %, armenijalaižed — 1,5 %, turkad — 1,1 %, uzbekad — 1,1 %, azerbaidžanlaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,6 %.
Kaik 21 üläopendusen aluzkundad oma avaitud lidnas. Znamasine om Turkmenan valdkundaline universitet Mahtumkulin nimed (alusenpanend 1950 Ašhabadan pedinstitutan sijas, kudamb radoi vspäi 1931, kahesa tuhad üläopenikoid 12 fakul'tetal).
Transport.
Avtobusad, maršruttaksid, taksid, funikulör (vspäi 2006, lidnan suves) i monorel's (Olimpižes lidnudes vspäi 2016, viž kilometrad kahesan stancijanke) oma kundaližeks transportaks lidnas. Jonused da kiruhjonused ühtenzoittas lidnad Turkmenistanan agjoiden keskusidenke.
Rahvahidenkeskeine civiline "Ašhabad"-lendimport ("ASB / АШХ / UTAA", , 1,3 mln passažiroid vl 2016) sijadase lidnan pohjoižpäivnouzmas kümnes kilometras keskusespäi Karakum-jogen taga. Tehtas reisid Azijan i Evropan maihe, sidä kesken jügureisid, mugažo Turkmenistanan järedoihe lidnoihe.
Babajevon ümbrik

Babajevon ümbrik () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz om Babajevo-lidn, otab ümbrikon ristitišton koumed videndest.
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud vn 1927 elokun 1. päiväl kut rajon Leningradan agjan Čerepovecan ümbrikos. Vn 1930 heinkun 23. päiväl heittihe sidä ümbrikod, i vhesai 1937 rajon mülüi Leningradan agjaha kut administrativine ühtnik. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi mülüb Vologdan agjaha. Ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 1965.
Geografijan andmused.
Babajevon ümbrik om Vologdan agjan päivlaskmaine taho. Pind om 9 233,3 nellikkilometrad (kahtenz' surtte agjas). Sen piduz pohjoižespäi suvhe — 200 km, päivlaskmaspäi päivnouzmha — 50 km. Mec otab territorijan 61 %.
Om röunoid kahesanke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
Znamasižed joged oma Sud sen ližajogidenke (Kolp' da Šogd), mugažo Sudan sädajad joged: Nožem da Kološm. Läz kaik joged mülüdas Volgan (Kaspijan meren) basseinha, pen' pala lodehes — Ojatin (Atlantižen valdmeren) basseinha. Läz 200 järved om soiden kesked.
Reljef om tazo da alangoikaz tobjimalaz. Vepsän ülüz seižub ümbrikon pohjoižpalas.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (mouckivi, letked, saved, gravii), mineraližed mujud, mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2015 sulakun 28. päiväspäi rajonan territorii jagoihe seičemeks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund, viž küläkundad da üks' rahvahaline küläkund. Vn 2022 kezakuspäi kaik ümbrikon kundad oma kätud sen territorialižikš palakundoikš.
Vn 2013 sügüz'kuspäi Igor' Kuznecov radoi rajonan da sen administracijan pämehen. Kaik nell' ohjandust, kaks' komitetad da viž palakundad alištuiba rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om ümbrikon parlament — Ezitajiden Suim () 18 ühtnijanke. Nikolai Korotišev radoi Suiman ezimehen vl 2015. Kaik rahvaz valičeb ezitajid nelläks vodeks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 24 930 ristitud, vn 2010 — 22 853 ristitud, vn 2021 — 19 398 ristitud.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 91,3 %, vepsläižed — 1,9 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 4,5 %.
Kaik om 271 eländpunktad ümbrikos, niiden kesken üks' lidn, 13 žilod, 251 külä, kaks' raudtestancijad, üks' raudtesarak da koume futorad.
Toine sur' eländpunkt om Borisovo Sudal-žilo (1,9 tuh. rist. vl 2002).
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma raudte- da gazanveimtransport, maižanduz da sömtegimišt, mecan ümbriradmine, turizm.
Bah Iogann Sebast'jan

Iogann Sebast'jan Bah (; sünd. 21. keväz'ku 1685, Eizenah, Saksen-Eizenah-gercogkund — kol. 28. heinku 1750 Läipcig, Saksonii, Pühä Rimalaine imperii) oli saksalaine muzikankirjutai da organist, muzikan opendai.
Barokkon aigan čomamahton ezitai. Mail'man üks' surembiš muzikankirjutajišpäi. Hänen jäl'guz tedoidase tarkoiktas 19. voz'sadan keskespäi.
Mez' tegi enamba tuhad muziksädusid kaikiš žanroiš, miččed oliba hänen aigan, päiči operas. Bah oli uskojan protestantan i kirjuti äi hengeližid muziksädusid: Himod Matfejan mödhe, Mess h-moll, kantatad, protestantizman horaloiden instumentaližed ümbriradmižed — kaik ned oma mail'man muzikklassikan parahiman keskes. Barokkon polifonii šingotihe Bahan sädamižes.
Baikal

Baikal vai Baikaljärv (, ) om reskveden süvä järv. Sijadase Venäman azijalaižes palas, Sibirin päivnouzmpoles.
Kaikiš suremb langenii jogi om Seleng. Üks'jäine jogi lähteb järvespäi, se om Angar.
Ühthižed andmused.
Järven piduz om 636 km, leveduz vajehtase 24..79 km röunoiš.
Baikal om kaikiš süvemb järv mail'mas. Siš om 27 sart, kaikiš suremb niišpäi om Ol'hon.
Nene lidnad seištas järven randal: Severobaikal'sk i Babuškin (Burätijan Tazovaldkund), Baikal'sk i Slüdänk (Irkutskan agj).
Geologii.
Baikal om kaikiš vanhemb järv Mail'mas, sen igä om 25 mln vozid. Se venub riftzonas.
Järv om ümbärtud mägisel'gil i sambnuzil vulkanoil. Päivlaskmaine randišt om kall'oikaz, päivnouzmaine randišt om vezo.
Madal vezi om pidust' kaiked randištod, vedenalaižed pautked mugažo. Baikalan koume katl'ust oma Suvine, Keskmäine i Pohjoine, ned oma erigoittud kahtel mägisel'gal: Akademine () i Selengine (ven. "Селенгинский"). Pohjan sagedmaiden sanktuz sase kudehesai tuhad metrid gravimetrižen kartištamižen mödhe, se znamoičeb, miše upotadud järves mägisel'giden todesine korktuz om enamba mi seičeme tuhad metrid.
Baltijan meren suomalaižed keled

Baltijan meren suomalaižed keled om keliden oks Evropan pohjoižes. Mülütadas sidä suomalaiž-ugrilaižhe kel'gruppha.
Keliden oks om erigoittud 9. voz'sadaspäi. Pagižijoiden ühthine lugu om 7 mln ristituid. Keliden kandajiden tobj pala eläb Baltijan meren basseinan pohjoižpäivnouzmas: Suomenma, Estinma, Venäman lodeh. Valdkundkeled Suomenmas i Estinmas.
Klassifikacii.
Nened keled mülüdas baltijan meren suomalaižiden keliden gruppha:
Bapshaižed

Bapshaižed (mugažo amptäižed, koukjaižed paginoiš, üks'lugu ) om gavediden grupp Nahkutsuugaižed-heimkundan -alaheimkundaspäi, tarkoiktata tedomärhapanendata. Se parafiletine grupp om kaik "Apocrita"-alaheimkundan kokijad gavedid päiči mezjäižiš i murahaižiš.
Ekologine klassifikacii.
Erištadas üks'jäižid i kundaližid bapshaižid. Om äi keskustformid heiden keskes, kut mezjäižil-ki.
Üks'jäižed bapshaižed elädas eriži i pezata paksus. Heiden kaik täuz'kaznuded eričud (ižačud i emäčud) voidas äikerdoitas. Niiden erineden, kundaližed bapshaižed elädas kanzoil severdan-se tuhid eričuidenke erasti i saudas varmdoid pezoid. Äikerdoičendan voind om ižačuil i pezan päemäčul vaiše, kanzan toine pala kogoneb plodutomiš rademäčuišpäi.
Erazvuiččend.
Tetas sadad tuhad erikoid bapshaižiden sugukundoiš.
Bapshaižiden erikod oma erazvuiččed lujas suruden mödhe. Keskuzamerikan "Dicopomorpha echmepterygis"-erik 0,139 mm surtte om kaikiš penemb tetab gaved'. Kaikiš suremb kundaline "Vespa mandarinia"-bapshaine eläb Azijan suves i päivnouzmas, sen alaerikoiden hibj om järgeližen bapshaižen pojav i voib sadas vit santimetrad pidusel. Bapshaižed-raccastajad "Rhyssinae"-alasugukundspäi sadas 200 millimetrhasai surtte.
Söte.
Täuz'kaznuded üks'jäižed bapshaižed sötlesoiš nektaral, erased lanktenuzil fruktoil mugažo. Nored üks'jäižed i äjad kundaližed bapshaižed södas toižid gavedid (erasti kolnuzid vaiše) i hämähoukuid.
Mülükund.
Mülütadas bapshaižihe nenid sugukundoid:
Baškiran kel'

Baškiran kel' (ičeze nimituz: "башҡорт теле" [bɑʂ.ˌqʊ̞rt.tɪ̞ˈlɪ̞]) mülüb altaižhe kel'kundha. Baškiran kel' om kodikel' baškirаlaižiden täht. Se om Baškortostanan Tazovaldkundan oficialine kel'.
Pagižijoiden lugu om 1,451 millionad ristituid, Venämas tobjimalaz.
Berillii

Berillii ("Be" — "beryllium" latinan kelel) om nellänz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan päalagruppas, IIA), tabluden kahtendes periodas.
Ühthižed andmused.
Berillii om harv Man kores (3,8 grammad tonnas) i om kalliž. Francine Lui Nikola Voklen-himik avaiži berillijan vl 1817. Nimitihe berill-mineralan mödhe ( "bērullos"), voib rindatada sen nimed prakritan वॆरुलिय‌-sananke ("verulija" vepsän kirjamil, «vauhuda») i Belur-lidnan nimenke Čennainno Indijas suves — izumrudan (Be3Al2Si6O18) samižen sija.
Metall i sen ühtnendad oma todestadud kancerogenad.
Stabiline berillii sädase jüžmakombiden südäitukuiden čihodamižes supernova-tähthiden poukahtusen jäl'ghe. Man atmosferas radioaktivine berillii-10 sädase rattemata hapanikan südäitukuiden čipoimižen rezul'tataks kosmižiden sädegiden valatoitusen al.
Fizižed ičendad.
Berillii om kova hahkvauvaz i lujas travii metall. Kristalline segluz om geksagonaline. Vedab radiacijad vähän. Kulundan sekundpiguz om 12 600 metrad, kaks'..koume kerdad korktemb mi toižiš metalloiš.
Atommass — 9,01218. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,848 g/sm³. Suladandlämuz — 1560 K (1287 C°). Kehundlämuz — 2742 K (2469 C°).
Berillii kogoneb üks'jäižes stabiližes 9Be-izotopaspäi, mugažo tetas 11 radioaktivišt izotopad 5..16 atommassanke, niiden keskes kaks' elädas enamba sekundad: 10Be (pol'čihodamižen pord 1,5 mln vot) i 7Be (53,2 päivest). Ei ole izomärid berillijal.
Himižed ičendad.
Ei ole reakcijad vedenke. Metall muigotub i reagiruib galogenidenke lämudel korktemba mi 600 C° vaiše. Tuhk palab il'mas. Muigotandmärad: +2, +1, 0. Segoib vedes vähänke muiktusen südäiolendanke eskai.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe paremboičemha ühthesuladusiden ičendoid tobjimalaz. 1/200-ližaduz terashe andab varmdust punotišile i ned ratas milliardhasai ciklid. Berillijan bronz ei iške kibinoid. Berillijan hapanduz (BeO, luja morim) kävutase mülüikš, se om varmed, inertine himižikš (&lt; 800 C° lämudel), korktanke lämuzvedandmahtusenke i lämoinvastaine ühten aigan.
Pätegii om AÜV, mugažo Kitai i Kazahstan. Mail'man tehmine oli 300 tonnad vl 2016.
Bern

Bern (mugažo saksan kelel, virktas [bɛʁn], sveicarine saksan virkand [bɛrn]; [bɛʁn], ital. i ) om Šveicarijan Konfederacijan pälidn de fakto («federaline lidn» oficialižeks). Se om ühtennimižen kantonan administrativižeks keskuseks mugažo, valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe. Oficialine kel' om saksan kel'.
Mail'man počtühtištusen i Šveicarijan raudteiden päfaterad sijadasoiš lidnas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1191 ceringenlaižen Bertol'd V-gercogan käskön mödhe. Vspäi 1848 Šveicarijan parlament i ohjastuz tehtas ištundoid lidnas. Bernan vanh keskuz mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1983.
Bern šingotase sauvondal i holitišiden sferal: tervhudenkaičend, tedoidused i openduz, torguind, logistik, finansižed holitišed i varmituz, informacine sarak, adivpertid i restoranad.
Geografijan andmused.
Bern sijadase pohjoižpolehe Al'pilpäi, valdkundan lodehes. Lidn seižub Are-jogen känman molembil randoil, 481..674 m korktusil, 540 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om valdmeren venon kontinentaližen röunal. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +9,3 C°, kezakun-elokun +16,9..+18,8 C°, tal'vkun-uhokun +0,2..+1,1 C°. Ekstremumad oma −23,0 C° (uhoku) i +37,0 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +0,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,1 C° (tal'vku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 1022 mm vodes, enamba semendkus-elokus (102..112 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (56..65 mm kus). Paneb lunt 47 sm tal'ven 13 päiväs keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 70..73 % röunoiš keväz'kus-elokus, 84..86 % redukus-vilukus.
Tobmuz.
Bern jagase kudeks nomeruidud rajonaks (üks'lugu , I−VI). Rajonad II−VI alajagasoiš 28 nimitadud fartalaks ("Quartier").
Valitas lidnan nevondkundan (, ) 80 ühtnijad nelläks vodeks. Radonoigendai tobmuz om municipaline nevondkund (, ), sen pämez' om lidnan pämez' (mer, , ). Edeline lidnan pämez' oli Aleksander Čäppät ("Alexander Tschäppät", 2005−2016, koli vl 2018).
Eläjad.
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 137 980 ristitud, vl 2017 — 133 798 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 162 405 eläjad vl 1970. Läz 400 tuhad eläjid om ezilidnoidenke.
Transport.
Avtobusad, tramvaid, trolleibusad i funikulör (106 m) oma kundaližeks transportaks lidnas. Kaik om 18 sildad Are-joges päliči lidnan südäimes. Bernan elektroraudte (, 13 jonod) ühtenzoitab lidnad ezilidnoidenke.
Regionaline civiline "Bern"-lendimport ("BRN, LSZB / LSMB", 151,6 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase Bel'p-ezilidnas vides kilometras suvipäivnouzmha Bernan istorižes keskusespäi. Tehtas čarterreisid Keskmeren lebutahoiže päpaloin.
Bethoven Lüdvig van

Lüdvig van Bethoven ( [ˈluːtvɪç fan ˈbeːt.hoːfən]; sünd. 16. tal'vku, valatadud 17. tal'vku 1770, Bonn, Vestfalii, Germanii, Pühä Rimalaine imperii — kol. 26. keväz'ku 1827, Ven, Avstrijan imperii) — saksalaine muzikankirjutai, dirižor da pianist, üks' «venalaižiš klassikoišpäi».
Bethoven om kaikiš järedamb person Evropan klassižes muzikas keskes klassicizmad da romantizmad. Hän om arvostadud lujas muzikankirjutai, edestadas Bethovenan muzikad paksus lujas. 
Muzikankirjutai tegi sädusid kaikiš žanroiš: operad, baletad, muzikad dramatižiden spektakliden täht, töd horan täht.
Läz sadad Bethovenan muštnikoid oma letud 54 lidnoiš videl kontinental.
Biblii

Biblii ( "Biblia" «kirjad») om hristanuskojiden päkirj, pühätekstoiden kogoduz.
"Biblii" jagase kahteks sureks palaks — Vanh Zavet i Uz' Zavet. "Vanh Zavet" om kirjutadud amuiževrejan kelel, i "Uz' Zavet" — amuižgrekan kelel. Nened keled oliba kul'turkelikš antikaigan. Vanhan Zavetan aluz om judaizman Tanah-pühäkirj.
Hristanuskojad nimitadas Biblijas «Pühäks Biblijaks» i lugetas, miše sen kaik kanonine tekst om «Jumalan avaiduz» i om kirjutadud Pühän Hengen valatoitandan al. Pühän kirjan tekst kävutase uskon ezmäižeks purtkeks i ohjandimeks.
Toižendad.
Täuden hristianižen Biblijan kaikiš amuižembad käzikirjutesed oma grekan kelel i datiruišoiš 4. voz'sadal meiden erad. Biblii om ezmäine paindud kirj: Gutenbergan Biblii om paindud vozil 1452−1455. Biblii om üks' kaikiš populärižembiš kirjoišpäi mail'mas mugažo, se om pästtud keliden kaikiš surembaks luguks, mödas läz sadad millionad egzemplärid vodes. Nece ezmäine massižen literaturan ezikuva valatoiti lujas i valatoitab mail'man kul'turad, literaturad, čomamahtod i istorijad.
Vul'gat om Biblijan latinankel'ne kändmuz. Erazvuiččiden jumalankodikundoiden i konfessijoiden Biblijad mülütadas ližadusid tekstas i ližakirjoid. Ned jagadas kanonižikš i «muite lugendan täht» ortodoksoil (vai «sekundarižed kanonižed» katolicizmas, «apokrifižed» protestantizmas), mülütadas Vanhan Zavetan tekstan erazvuiččid paloid, känduz om toine vähän mugažo.
Biblijan kändused vepsän kelel.
Vl 1996 om pästtud lühetud Lapsiden Biblii vepsän kelel, nua om kogonaz pästtud vaiše Uz' Zavet (2006). Kaikiden kändusiden pätegii om vepsän Nina Zaiceva-tedonaine.
Boksitogorskan rajon

Boksitogorskan rajon () om Venäman municipaline ühtnik Leningradan agjas.
Administrativine keskuz om Boksitogorsk-lidn. Siš da lähižes Pikalövo-lidnas eläb rajonan ristitišton seičeme kümnendest.
Istorii.
Rajonan aluz om pandud vn 1952 heinkun 25. päiväl Leningradan agjaha. Rajon om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 1965.
Geografijan andmused.
Boksitogorskan rajon om Leningradan agjan suvipäivnouzmaine taho. Pind — 7 201 nellikkilometrad (koumanz' sija agjas). Kavag'mecad oma enambuses: pedajikod — päivnouzmas, kuššed mecad — päivlaskmas.
Om röunoid Venäman videnke rajonanke i ümbrikonke:
Znamasižed joged oma Čagodošč da Kolp' päivnouzmas, ned mülüdas Volgan (Kaspijan meren) basseinha; Tihvink da Voložb mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha rajonan päivlaskmas.
Londuseližed varad oma turbaz, boksitad, sauvondmaterialad (mouckivi, letked, saved), dolomit, mec, reskvezi. Londuseližen Vepsän mec-puišton pala om rajonan pohjoižpäivnouzmas.
Tobmuz.
Vn 2019 semendkuspäi rajonan territorii jagase seičemeks municipaližeks ühtnikaks: koume lidnankundad da nell' küläkundad.
Käskusenandai tobmuz om Deputatoiden nevondkund () 18 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2014 sügüz'kun 14. päiväl. Valerii Tihonov radab sen ezimehen da rajonan pämehen vn 2011 semendkun 26. päiväspäi. Deputatoiden nevondkund valičeb rajonan administracijan pämest.
Vn 2006 vilukun 1. päiväspäi Sergei Muhin om valitud i radab rajonan administracijan pämehen, se om hänen koumanz' strok jäl'geten. Rajonan ezmäine varapämez' da kaks' rajonan varapämest oma hänele abhu. Kaik kuz' komitetad, koume palakundad da laudkund alištudas rajonan administracijale.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 53 842 ristitud, vn 2021 — 51 751 ristitud. Kaik 50 412 eläjad oli rajonas vl 2017. Kaikiš suremb rajonan ristitišt oli 55 665 eläjad vl 1970 i 59 195 eläjad vl 2002.
Kaik om 261 eländpunktad rajonas, sidä kesken kaks' lidnad, üks' lidnanvuitte žilo, 21 žilod, nell' raudtestancijan žilod, 231 küläd, kaks' sijašt da kaks' futorad.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Pikalövo-lidn (20,5 tuh. rist. vl 2016), lidnanvuitte Jefimovskii-žilo (3,6 tuh. rist. vl 2016) i Bor-külä (1,7 tuh. rist. vl 2014).
Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 86,9 %, ukrainalaižed — 1,0 %, vaugedvenälaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,6 %, rahvahuden ozutandata — 10,0 %.
Erased-se igähižed rahvahad: vepsläižed — 0,20 % (108 rist.), karjalaižed — 0,08 % (45 rist.).
Vepsläižed elädas rajonan pohjoižpäivnouzmas. Tihvinan karjalaižiden — ortodoksižiden vanhuskolaižiden küläd sijadasoiš rajonan suvipäivnouzmas.
Ižanduz.
Rajonan ižandusen päižed sarakod oma alüminijan i himine tegimištod, gazanveimtransport, mecan ümbriradmine, cementan pästand, maižanduz.
Sur' Teatr

Valdkundaline akademine Venäman operan da baletan teatr, Bol'šoi vai Sur' Teatr () om üks' kaikiš järedambišpäi teatrišpäi Venälaižes Federacijas da üks' kaikiš znamasižembišpäi oper- da baletteatrišpäi Mal. Teatran sauvusiden kompleksan sijaduz om Moskvas, Teatraližel torgul. Pälidnan kul'turelon kaikiš znamasižemb keskuz.
Teatran jouk om pandud vl 1776. Sur' Teatr oli olmas ezmäi kut privatine edheotand, vspäi 1794 valdkundaline (imperatorine). Lavastusiden honused oliba toižed, i ned paloiba paksus.
Eziauguine teatran sauvuz oli letud ičeze sijal udenke torgunke 1820-nzil vozil, se sättui Moskvan udele genplanale vn 1812 Tatanmaižen sodan jäl'ghe, i irdnägu kucui ül'dutamišt rahvahan vägestusespäi sodas. Arhitektor oli Osip Bove, hän ümbriradoi Andrei Mihailov-arhitektoran projektan. Sauvuz paloi vn 1853 lämoipalos, vaiše seinäd da kolonnad jäiba. Nügüdläine sauvuz om sätud vl 1856 klassicizman stiliš Al'bert Kavos-arhitektoran projektan mödhe. 19. voz'sadan lopus sauvusen alusen problemad avaižihe. Vn 1917 revolücijan jäl'ghe teatr kändihe akademižeks i erigoittihe lopuks Penes Teatraspäi. Teatran päsauvuz eli sures kohenduses läbi vll 2005−2011, sil aigal lavastused mäniba lähižel Udel scenal (om saudud vll 1995−2002). Uz' organ-soit om saudud teatras vl 2013.
Sur' teatr mülütab 1800 kacujid. Enamba mi 800 sädust om lavastadud teatral kaikes aigas.
Bor (himine element)

Bor ("B" — "borium" latinan kelel) om videnz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden kahtendes periodas.
Ühthižed andmused.
Francižed himikad Žozef Lui Gei-Lüssak i Lui Žak Tenar avaižiba boran vl 1817. Nimi sündui bura-mineralan nimitusespäi (Na2B4O7·10H2O) — torhuz boran samižen täht, mineralan nimi libub persijan (بوره "burah") i araban (بورق "burak") kelišpäi.
Element om harvahk Man kores — nell' grammad tonnas, i valdmeres 4,6 mg/L. Voib löuta ühtnendoiš vaiše (hapanikanke paksumb), ei ole elementarišt borad londuses. Elementarine bor sase tehnižel mahtusel.
Fizižed ičendad.
Ireg bor om kova lujas, mujutoi, hahk vai rusked kristalline vai pimed amorfine substancii, metalloid. Om pol'veimeks. Tetas enamba kümned allotropišt modifikacijad. Kaikiš korktemb varmdusen röun rebitandan aigan om boral: 5,7 GPa.
Atommass — 10,811. Ninevuz normaližiš arvoimižiš — 2,34 g/sm³, nozoludeks suladandan jäl'ghe — 2,08 g/sm³. Suladandlämuz — 2349 K (2076 C°). Kehundlämuz — 4200 K (3927 C°).
Londuseline bor kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 10B (19,8%) i 11B (80,2%). Kaik 12 radioaktivišt izotopad om olmas 6..9, 12..19 atommassanke, vähemb sekundad pol'čihodamižen pordonke. Ei ole izomärid, β−-čihodamine om harakterine hil'nikan sündundanke.
Himižed ičendad.
Bor reaguruib vaiše ftoranke honuzližel lämudel. Om reakcijoid galogenidenke huldutamižes, azotanke, hil'nikanke i fosforanke. Palab il'mas huldutamižes B2O3-hapandusen sandanke i lujan lämuden eritandanke. Nened muigotandmärad oleldas: +3, +2, +1, −1, −5.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe elementarišt borad kuiduks. Terasen mikrolegiruind ližadab sen kalindan ladud.
Boran uhtnendad oma levitadud ajis sarakois: maižanduz, puhtastuz, medicin, keramikan i stöklan tehmine, pun kaičend. Bormuiktuz (B(OH)3) kävutase levedas. Boran nitrid (borazon, BN) om organižiden ühtnendoiden rivin aluseks.
Boratoiden pävarad sijadasoiš Turkanmas (enamba seičemed kümnendest) i AÜV:oiš. Turkanman "Eti Mine Works"-kompanii om substancijoiden boranke kaikiš suremb tegii mail'mas. Venäman kaivuzhimine Bor-kompanii om koumanz' surtte mirus, radab Dal'negorskan (Mererandaline rand) boratoiden löudmižsijan alusel.
Brom

Brom ("Br" — "bromum" latinan kelel) om 35nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan päalagruppas, VIIA), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om levitadud londuses avaros, leviganduz Man kores — 1,6 grammad tonnas; sen znamasižed koncentracijad oma merivedes (67 grammad tonnas).
Saksalaine Karl Jakob Lövih-himik vl 1825 i francine Antuan Žerom Balar-himik vl 1826 avaižiba broman ripmata toine toižespäi. Nimituz libub grekan βρῶμος-sanaspäi "bromos" «haiž, hajukaz».
Elementarine brom om morim, i se purustub. Solad poletas suguhimod, ottas niid tüništoitajaks zelläks.
Fizižed ičendad.
Brom om jüged ruskedbur nozoluz lujanke pahanke hajunke. Se i artut' oma üks'jäižed elementad-nozoluded honuzližel lämudel.
Atommass — 79,904. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, 25 C°) — 3,102 g/sm³. Suladandlämuz — 265,9 K. Kehundlämuz — 331,9 K.
Londuseline brom kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 79Br (50,56 %) i 81Br (49,44 %). Tetas 30 ratud radioaktivišt izotopad 66..78, 80, 82..97 atommassanke, sen ližaks 14 izomärad oma löutud. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 77Br-izotop (T½=57 časud), 82Br (35,28 časud) i 76Br-izotop (T½=16,2 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (izotopad 68, 69), β- i neitronižen (izotopad 87..94) čihodamižiden kal't, kändasoiš selenaks vai kriptonaks (izotopad 78 i 80 — molembikš).
Himižed ičendad.
Brom om lujas aktivine himižešti galogen, levitadud kaikel sijal, no erazvuiččiš koncentracijoiš. Läz kaik sen ühthendad oma segojad vedes. Broman molekul om kaks'atomine — Br2. Muigotandmär oleleb +7, +5, +3, +1, 0 i −1. Reagiruib toižidenke galogenidenke i äjidenke metalloidenke.
Himižen aktivižusen mödhe brom otab sijad hloran i jodan keskes. Joudai jod tegese broman reakcijas jodidoiden segoitesidenke:
 &lt;chem&gt;Br2 + 2 KI -&gt; I2 v + 2 KBr&lt;/chem&gt;
Vastkarin, ku hlor valatoitab bromidoid vezisegoitesiš, ka brom kändase joudjaks, reakcii mäneb kehundan aigan:
 &lt;chem&gt;Cl2 {+}\ 2 KBr\ \xrightarrow{t^ \circ}\ Br2{\!\uparrow} +\ 2 KCl&lt;/chem&gt;
Kävutand.
Ottas kävutamižhe lämoipalovastaižiden ližadusiden tehmižes (antipirenad), fotobumagan mujajaks palaks (AgBr), travijan azegišton palaks. Sadas AÜV:oiš i Izrailiš tobjimalaz. Meriorganizmad sätas bromorganižid ühtnendoid.
Brüssel'

Brüssel' ( [ˈbrʏsəl], [bʁyˈsɛl], ) om Bel'gijan pälidn da valdkundan kaikiš suremban lidnaglomeracijan keskuz. Se om mugažo Brüsselin pälidnaižen agjan päkommun.
EÜ:n da PAKO:n päfaterad sijadasoiš neciš lidnas.
Etimologii.
«Brüssel'»-nimituz sündui alaman kelen vanhiš sanoišpäi: "bruoc" «so» da "sella" «külä», «žilo». Ned znamoitas ühthe «külä (žilo) sol».
Istorii.
Legend sanub, miše Ph. Gagerik (vai Sen-Žeri) pani lidnan alust 6. voz'sadal meiden erad. "Bruocsella"-eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 966 Suren Ottonan kirjeižes. Vozil 977−979 saudihe lidnust časounänke Sennanjogen sarel, i lidn šingotaškanzihe. Lidnusen sein oli saudud 11. voz'sadal. Phh. Mihailan da Gudulan päjumalanpert' om saudud vozil 1047−1485.
Brüssel' šingotase mašinansauvomižel (mašiništ tegimišton täht), gastronomijal (enamba kaht tuhad restoranoid), om bankoiden keskuseks.
Geografijan andmused.
Brüssel' sijadase valdkundan keskuzpalas, 13 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan pind — 32,61 km².
Klimat om ven valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +10,4 C°, kezakun-elokun +16..+18 C°, tal'vkun-uhokun +3,2..+4,5 C°. Ekstremumad oma −21,1 C° i +38,8 C°. Paneb sadegid 818 mm vodes, vähemba uhokus (53 mm) i sulakus (54 mm), toižiš kuiš 62..79 mm kus.
Eläjad.
Vl 2013 eläjiden lugu oli 166 497 ristitud, vl 2016 — 178 552 ristitud. Läz kaht millionad ristituid elädas kaikes lidnaglomeracijas.
Edeline lidnan pämez' (mer) om Ivan Majer (tal'vku 2013 — heinku 2017, "Yvan Mayeur").
Bur kondi

Bur kondi vai Järgeline kondi (latinan kelel: "Ursus arctos") om Kondjanvuiččed-sugukundan ("Ursidae") kondjiden heimon lihansöi ("Carnivora") imetaiživat. Lugetas vižtoštkümned eläbad alaerikod i kaht kadonut.
Vepsän kul'turan mödhe om kel'dand nimitamha kondjan kondjaks, sen sijas varanimed kävutadas. Buran kondjan toižed vepsän nimed oma «käpš», «sur' oc», «bubarik», «bukač», «mecižand» (mž. znamoičeb «mecamez'»).
Ümbrikirjutand.
Buran kondjan ižačud oma järedamb mi emäčud tobjimalaz. Veduz vajehtase voz'aigha kacten, täuz'kaznuden eričun (seičemevozne da sen rauhemba) paks veduz om 150..200 kilogrammad. Irdnägu om järgeline sugukundas. Hibj om jüžmak vägev korktanke sagunke. Pä om massivine penidenke korvidenke i sil'midenke. Händ om lühüd 65..210 mm pitte, läz ei nägu karvaspäi. Käbälad oma vägevad lujidenke avoinuzidenke künzidenke kahesa..kümne santimetrad pitte, vižsor'mižed labakahad. Karv om tihed, mujutadud tazomäras.
Karvan muju vajehtub lujas ühten rajonan eričuil eskai. Muju oleleb koričmavauvhaspäi sinižen ližamujuihesai i läz musthasai. Bur muju om kaikiš enamba levitadud.
Elonlad i söte.
Kezaaktivižusen aigan bur kondi eläb pordaigaližil magaduzsijil kesked korktad heinäd, mecjogiden randoil, kesked heittud muražmätoid. Se om mecoiden živat tobjimalaz. Mägiden pautkil venundsijad oma kall'oiden al, erasti makaroiš.
Buran kondjan ižač eläb üks'jäižeks päpaloin, emäč — erazvuiččen igän poigaižidenke. Personaline tarh om kut ižačuil, muga emäčuil-ki, se om 73..414 nellikkilometrad surtte, ižačun tarh seičemehe kerdha enamba mi emäčun. Tarhan röunad znamoičesoiš hajuvirgoil i künzaidusil puiden tüvil. Tazangištoiden mecoiš bur kondi eläb ičeze tarhas vodes läbi, mägiš kalaidab voz'aigoidme lumen olendan tagut erazvuiččil korktusil.
Necen kondjan sötken koume nelländest kogoneb kazmusišpäi da niiden ploduišpäi: marjad, pajumunad, pähkmed, jured, mugulad i heiniden seikhed. Ku marjoiden satuz oli väll', ka sötlese villäl (kagr pohjoižes i kukuruz suves), söb haban i pihlän nor't lehtištod, kedran pähkmid Edahaižes Päivnouzmas, mecfruktoid Keskuzazijas i Kavkazan pautkil. Marjoiden racion om jagadud voz'aigoidme, se oleleb muloine garbol kevädel, mustikaine i babarm kezaaigan. Toine söte om gavedid (lipkaižed; kävutab südäimehe murahaižid muražmätoidenke kogonaz), madod, henod sel'grodaižed: šihlikod, löcud, nühtajad i kala. Gavedid niiden madoidenke ottas polehesai kezališt sötmišt. Vaiše erased-se eričud oma lihansöjikš, i se tegese näl'gespäi toižen sötken olmatomuden arvoimižiš.
Böbörijad

Böbörijad () oma gavediden heim, mülüdas Lapačhabinoižed-sugukundha, "Melolonthinae"-alasugukundha. Kaik 24 erikod mülüdas heimho.
Se om järed bumbak 23..32 mm pitte. Hibj om pitkač, must vai ruskedbur mujul, punktiranke, om kattud henoil ištujil hibusuzil. Gaved'madod elädas mahuses i kulutadas kazmusiden jurid, imagod södas lehtesid.
Päivlaskmaine erik ("Melolontha melolontha") vasttase Evropan tobjas palas, suvipäivlaskmha «Estinma — Moskvan agjan pohjoine»-jonospäi. Päivnouzmaine erik ("Melolontha hippocastani") vasttase Evropan pohjoižes da Sibirin suves, pilitišen letkesižiš sijiš.
Erased erikod oma maižanduzkul'turoiden travijoin. 1980-nziš vozišpäi kel'dihe erasiden pesticidoiden kävutandad, i böbörijiden lugu ližadub.
Cetine

Cetine () om lidn Mustmägin suves. Se om Cetine-pälidn-kundan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt om tetab 1440-nziš vozišpäi. Cetinen jumalankodin aluz om pandud vl 1484. Cetine om Mustmägin istorine lidn, enzne pälidn i nügüdläine kahtenz' pälidn Podgorican jäl'ghe. Prezidentan oficialine rezidencii, ohjastusen kul'turministruz i Nacionaline kirjišt sijadasoiš Cetines.
Cetine šingotase turizmal (vanh lidn, ortodoksižed pühäpertid, 4 muzejad, festivaline keza) i pakuitesen fabrikal, tipografii radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase mägidenkeskeižes katl'uses, 671 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Adriatižen meren randhasai om kaks'toštkümne kilometrad orhal, Skadar-järvhesai — 15 km, Podgoric-pälidnhasai om 33 km päivnouzmha. Lujad manrehkaidused oleskeliba (M7,4 vl 1667).
Klimat om ven neps. Paneb sadegid 3616 mm vodes, enamba kaiked tal'vel (400..500 mm kus), vähemba kezakus-elokus (11..48 mm kus).
Cetinen kund jagase koumeks municipalitetaks (): Vanh lidn ("Стари Град"), Nova Varoš ("Нова Варош") i Gruda — Done Pole ("Груда — Доне Поле").
Eläjad.
Vn 2003 rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 15 325 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15,9 tuhad eläjid vl 1991.
Kodikel' (2011): mustmägin kel' — 83 %, serban kel' — 11 %, toine kel' — 6 %.