Čikago

Čikago ( [ʃɪˈkɑːgoʊ] vai [ʃɪˈkɔːgoʊ]) om lidn AÜV:oiden pohjoižes, Illinois-štatan kaikiš suremb lidn. Se om koumanz' AÜV:oiden lidn ristitišton mödhe (Nju Jorkan da Los Andželesan jäl'ghe), järed finansine keskuz. Sijadase Mičigan-järven suvipäivlaskmaižel randal. Om Kuk-ümbrikon administrativižeks keskuseks da päpalaks.
Istorii.
Läz 1670. vot majami-indejalaižiden žilo oli olmas Čikagon sijal. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 1780-nzil vozil peneks žiloks. Ezmäine tulii elämhä Žan-Batist Point du Sable oli franciženke da afrikaiženke augotižlibundanke, hän sauvoi fermad Čikago-jogensun randal. Čikago-žilo sai oficiališt lidnan statusad vozil 1833 (kuti «town») i 1837 (kuti «city»). Lidnan nimi om ottud francijalaižil sijaližiden indejalaižiden kelen "shikaakwa"-sanaspäi «meclauk», «meckünz'lauk».
Čikago eli vn 1871 järedan lämoipalon läbi, se andoi voimust sauda uden pertišton planan mödhe. Sauvondsarak šingotaškanzihe teravas, i vl 1885 mail'man ezmäine üläkorged pert' oli saudud lidnas.
Vl 1942 südäitukuine reakcii oli sädud ezmäižen kerdan mail'mas arni neciš lidnas, Čikagon universitetas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase štatan pohjoižpäivnouzmas, 176..205 m korktusil, 182 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nene joged jokstas lidnadme: Čikago lidnan keskuses, Kalumet, Des-Pleis lidnan päivnouzmas. Lidnan ühthine pind om 607,44 km², sidä kesken kuivma 589,82 km², vezi otab 17,62 km².
Klimat om ven kontinentaline neps. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz +11,3 C°, kezakun-sügüz'kun +19,9..+24,8 C°, tal'vkun..uhokun −0,3..−3,2 C°. Ekstremumad oma −32 C° (viluku) i +43 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +24 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 1038 mm vodes, enamba sulakus-elokus (102..121 mm kus) i redukus (98 mm), vähemba tal'vkus-uhokus (54..59 mm kus). Paneb lunt 99 sm tal'ven 28 päiväs, lumikatken keskmäine korktuz sase kudhe santimetrhasai, vihmoičeb tal'vel mugažo. Päivänvauktusen hätkeližuz oleleb 9..15 časud kuidme. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 64..66 % röunoiš sulakus-kezakus, 72..75 % kül'mkus-uhokus, 68..71 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Čikago jagase ühesaks lidnanlaptaks, ned alajagasoiš 77 lidnrajonaks (, 1920-nziden voziden lopuspäi), lidnrajonad — enamba mi 200 mikrorajonaks ().
Lidnan tobmuden pämez' om mer (), valitas händast nelläks vodeks. Edeližed merad oma Lori Laitfut ("Lori Lightfoot", semendku 2019 — semendku 2023), Ram Emanuel' ("Rahm Emanuel", semendku 2011 — semendku 2019).
Eläjad.
Lidnan ristitišt ületi millionad vodele 1890 i oli 1,099,850 eläjad. Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2,695,598 ristitud, vn 2020 — 2,746,388 ristitud. Kaik 2,716,450 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt lidnan röunoiš oli enamba 3 mln eläjid vll 1930−1980 (3,620,962 eläjad vl 1950). Läz 9,6 mln ristituid elädas Čikagon aglomeracijas (Sur' Čikago, , vn 2020 andmused), se otab koumant sijad AÜV:oiš i 26-nt sijad mail'mas eläjiden lugun mödhe.
Augotižlibundan mödhe (lidnan eläjad vl 2020): evropalaižed — 31,45 % (ispanijalaižita), latinamerikalaižed i ispanijalaižed — 29,84 %, afroamerikalaižed — 28,68 %, azijalaižed — 6,91 %, indejalaižed — 0,12 %, valdmerimalaižed — 0,02 %, segoitadud augotižlibundanke — 2,56 %, toiženke augotižlibundanke — 0,42 %.
Religijan mödhe (2014): hristanuskojad — 71 % (protestantad 35 %, riman katolikad 34 %, toižed 2 %), religijatomad — 22 %, judaistad — 3 %, islamanuskojad — 2 %, buddistad — 1 %, induistad — 1 %, toižed uskojad — 1 %.
Openduz.
Kolledžan kaks'voččenke opendusenke tärtuz sündui Čikagho. Džolit-augotižkolledž oli avaitud vl 1901 Čikagon universitetan ezmäižel Uil'jam Reini Harper-prezidental, sen jäl'ghe äi mugomid aluzkundoid oli sätud lidnas.
Lidnan i kaiken aglomeracijan kaikiš suremb üläopendusen aluzkund om kundaline Illinoisan universitet Čikagos (). Sen aluz om pandud vl 1982 openduzaluzkundoiden ühtištusel, kaik 35,8 tuh. üläopenikoid (2025) openudas universitetan vižtoštkümnes kolledžas. Kaikutte kümnenz' Čikagon eläi üläopendusenke om sen pästnikan.
Toine znamasine üläopendusen aluzkund om privatine Čikagon universitet (, lüh. "UChicago, Chicago, U of C, UChi"). Sen aluz om pandud nügüdläiženke nimenke vl 1890, om 18 tuh. üläopenikoid. Mülütab nenid aluzkundoid: kuz' profopendusen institutad, rattematoman opendusen institut, kolledž, erazvuiččed aspiranturad, disciplinoidenkeskeižed komitetad.
Kundaližiden i privatižiden universitetoiden rivi radab ezilidnoiš. Voib opeta aspiranturas äjiš niišpäi. Seminarijad, jumalantedon i professionaližen psihologijan školad oma Čikagos mugažo.
Transport.
Avtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Lidn om valdkundan kaikiš znamasižembaks raudtesol'meks.
Rahvahidenkeskeine civiline "Čikago O'Hara"-lendimport ("ORD / KORD", 84,6 mln passažiroid vl 2019 i 2,2 mln tonnoid jüguid vl 2022) sijadase kaks'kümnes seičemes kilometras lodeheze lidnan azjaližes keskusespäi. Tehtas reisid kaiken mail'man pälidnoihe, Kanadan i Meksikan surihe lidnoihe, AÜV:oiden äjihe znamasižihe lidnoihe. Toižed rahvahidenkeskeižed lendimportad ratas ezilidnoiš: "Geri / Čikago" Geri-lidnas i "Čikago Rokford" ühtennimižes lidnas, no ned ei voigoi konkuriruida päiženke lendimportanke rahvahidenkeskeižiš reisiš.