tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Ržev

Ržev () om Venäman lidn Tverin agjan suves. Se om agjan kahtenz' surtte lidn, Rževan ümbrikon administrativine keskuz. Edel 2022. vot lidn ei mülünd Rževan rajonha (om tühjitadud) i oli erigoittud ümbrikoks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1019 Uz'lidnan käskuzkirjeižes, vl 1216 — lidnuseks "Volodimiran Ržev", "Rževk" i "Ržov"-nimidenke (), lidnan statusanke. Lidn oli Rževan ruhtinazkundan keskuseks vll 1226−1356 da 1410−1526, rat'kaigas se oli alištadud Litvan Surele ruhtinazkundale.
Rževan ižandusen päsarakod oma mašiništonsauvomine (mašiništ ühthekeitandan, valamižen täht i termine, termostatad da stökolpuhtastimed avtoiden täht, sauvondlibutimed da liftad), sömtegimišt (leibänkombinat, maidtegim, oludentegim, kalasnekoiden edheotand), sauvondmaterialiden pästand (savič), pun ümbriradmine, omblendfabrik om saudud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volgan randoil, 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Se om ezmäižeks lidnaks jogen randoil mödvedhe. Rževan oiged randpol' nimitase Rusttan Armijan poleks (), hura randpol' — Nevondkundaližeks poleks (), ned oma lidnan istorižed rajonad.
Matkad Tverihesai om 117 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn om Zubcov 25 km suvipäivnouzmha M9-trassadme. Om kaht päraudtestancijad «Moskv — Rig»- i «Toržok — Väz'm»-keskustoil. «Baltii»-avtote (M9) mäneb ühtes kilometras suvhe lidnan röunaspäi.
Tobmuz.
Vhesai 2022 Ržev sädi erigoittud lidnümbrikod i oli sen üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnümbrikon pämez' oli Vadim Rodivilov vn 2014 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 61 982 ristitud, vn 2021 — 55 757 ristitud. Kaik 59 804 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 70 tuhad eläjid vll 1982−1998 (70 900 rist. vl 1992). Nügüd'aigan lidn otab viž kudendest ümbrikon ristitištos.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 95,8 %, armenijalaižed — 0,4 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,6 %, rahvahuden ozutandata — 1,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan seičemetoštkümne pühäpertid oma letud lidnas vspäi 1839: Jumalanmaman Okovcan jumalaižen kafedraline päjumalanpert', Sündun Voznesenjan päjumalanpert', kümne jumalanpertid i viž časounäd. Mugažo vanhuskolaižiden pühäpert' (1910. voz') om avaitud. Niiden ližaks läz kümned jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Rževan kolledž (enččel agrarine kolledž i mašiništonsauvondan tehnikum), tehnologine i medicinine kolledžad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Staric

Staric () om Venäman lidn Tverin agjan suvipalas. Se om Starican ümbrikon (edel vn 2022 sulakud — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Tverin Mihail Jaroslavič-ruhtinasen käskön mödhe vl 1297 kuti "Gorodesk"-lidnuz (mž. "Gorodok") Staric-jogen randal. Vozil 1505−1566 oli Starican ruhtinazkundan keskuseks, sil aigalpäi nimitaškanzihe lidnad nügüdläižikš.
Staric šingotase mehanižel tegimel («Rodina»-tedotehmižühtelmaz, palad lendimiden täht) i mašiništonsauvomižen edheotandal (avtokonorüden palad). Ende omblendfabrik i mechoz radoiba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suvipäivnouzmas, Volg-jogen muugotil randoil, 175 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Avtotesild ühtenzoitab randoid vspäi 1963.
Matkad Tverihesai om 65 km pohjoižpäivnouzmha avtol. Lähembaižed lidnad oma Ržev i Zubcov vižkümne kilometrad suvipäivlaskmha avtoteidme. "Staric"-raudtestancii sijadase kaks'toštkümnes kilometras päivlaskmha lidnaspäi avtotedme.
Tobmuz.
Staric oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 7,65 nellikkilometrad.
Edeline lidnan pämez' oli Svetlana Kalitkina vn 2017 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 607 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 6 938 ristitud. Kaik 7 872 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba ühesad tuhad vozil 1989−2009 (9 800 rist. vl 1998).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 77,7 %, ukrainalaižed — 0,7 %, čečenalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 18,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan 16 pühäpertid oma kaičenus paloin vai täuzin: Starican Emäganpäivän mez'jumalankodin kompleks (12. voz'sadaspäi: kaksin päjumalanpertid, jumalanpertid, časounäd), phh. Borisan i Gleban päjumalanpert', kuz' jumalanpertid, koume časounäd. Niiden ližaks koume jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomer 2, 3, 4), keskškol (kaks' korpusad), čomamahtoiden škol, sportškol. Starican kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Toržok

Toržok () om Venäman lidn, lidnümbrik da raudtesol'm Tverin agjan keskuses. Se om agjan nellänz' surtte lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo Toržokan rajonan administrativižeks keskuseks (ei mülü sihe).
Istorii.
Uz'lidnan torgovanad panihe eländpunktan alust 9.-10. voz'sadoiden röunal. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Uz'lidnan aigkirjas vl 1139 kuti "Uz' Torg" (). 13. voz'sadale puine lidnuz oli saudud kivižidenke čuhundusidenke, vl 1742 seinäd paloiba lophu. Vl 1775 Toržok kändihe makundan lidnaks. Istorine pertišt om kaičenus hüvin, kaik om läz nell'sadad mel'heižtahoid. Vodele 2016 19 tohesišt kirješt om löutud lidnas.
Toržokan ižandusen päsarakod oma elektrotehnine tegimišt, mecan ümbriradmine, sömtegimišt i turizm. Mugažo vagonantegim, lämoipalovastaižen da toižen päzutandmašiništon edheotand, poligrafižmujuiden tegim, voižimiden järed tegim (Royal Dutch Shell), vuivodsistemiden tegim da omblendfabrikad oma saudud. Omblendan kuldnitil pramozl om kaičenus.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tverc-jogen keskjoksmusen molembil randoil ( 188 km pitte, Volgan hura ližajogi), seižub Valdai-ülüden ezikukhil sen päivnouzmas, 165 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tverin keskushesai om 64 km suvipäivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn om Lihoslavl' 35 km päivnouzmha raudtedme.
Tobmuz.
Toržok om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan pämehed oma Jurii Gurin (uhoku 2020 — uhoku 2022), Anatolii Rubailo (tal'vku 2011 — eloku 2018). Lidnan Duman ezimez' om Stanislav Doroguš vn 2020 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 644 ristitud. Kaik 46 031 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 49..50 tuhad eläjid vll 1986−2003 (51 tuh. rist. vl 1987).
Ortodoksižen hristanuskondan 33 pühäpertid oma kaičenus lidnas: phh. Borisan i Gleban jumalankodi (päjumalanpert', koume jumalanpertid, časoun'), Sündun Eläbzdusen naižjumalankodi (päjumalanpert', jumalanpert', časoun'), Spasan Toižetamižen päjumalanpert', 19 jumalanpertid, kaks' kodijumalanpertid, koume časounäd. Niiden ližaks nell' jumalanpertid i kaks' časounäd ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'kümne päivkodid, aluzškol, ühesa keskškolad, čomamahtoiden škol. Politehnine (Rosrezerv:an), pedagogine, valdkundaline tegimištoliž-gumanitarine kolledžad oma lidnan professionaližen keskopendusen aluzkundoikš. Mugažo lendajiden škol da pölvhan tedoinstitut oma olmas.
Transport.
Avtobusad, maršruttaksid, taksid i ezilidnelektrojonused oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Raudtestancii om "Toržok". Raudted lähttas Rževha, Lihoslavlihe da Soblagoho.
Magistraližed gazanveim i kivivoinveim läbitadas ezilidnad.
Udoml'

Udoml' () om Venäman lidn Tverin agjan pohjoižes. Se om Udomlin lidnümbrikon (edel 2016. vot — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Udoml'-tahond mainitase ezmäižen kerdan Uz'lidnan aigkirjas vl 1478. Eländpunktan aluz om pandud vl 1869 kuti "Stroic"-raudtestancii () da žilo senno «Bologoje — Ribinsk»-keskustal. Vl 1904 udesnimitihe stancijad da žilod nügüdläižikš järven mödhe.
Vl 1929 Udoml' kändihe rajonan keskuseks, šingotaškanzi teravas Suren sodan jäl'ghe. Vl 1961 kätihe lidnanvuiččeks žiloks, vll 1974−1984 Kalininan AES:an ezmäine jono om saudud Udoml'-järven randal. Ühtenzoittihe järvid AES:an sauvomižes, i vanh žilo oli upotadud, vaiše jumalanpert' jäi. Udoml' sai lidnan statusad vn 1981 11. sügüz'kud.
Udoml' šingotase Kalininan atomelektrostancijal (andab agjan elektrusen 70 %, se-žo varatoitab lidnad lämudel i hulal vedel), mugažo sömtegimišton i mecan ümbriradmižen edheotandad (faneran tegim) ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suves, Kaspijan i Baltijan meribasseinoiden röunal, Udoml'- (10 km²) i Pes'vo- (6,6 km²) järviden randoil, sokahas tahondas, 165 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tverihesai om 176 km suvipäivnouzmha avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Višnii Voločok vižkümnes kilometras suvipäivlaskmha avtotedme i Bologoje 60 km päivlaskmha raudtedme.
Tobmuz.
Udomlin lidnankund oli vll 2006−2015. Lidn oli sen üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 11,32 nellikkilometrad.
Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2017 kezakus.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 061 ristitud, rajonan (nüg. lidnümbrik) — 40 292 ristitud, vn 2021 lidnan — 25 950 ristitud. Kaik 28 669 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33 500 eläjad vll 1998−2000.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 70,0 %, ukrainalaižed — 0,7 %, totarlaižed — 0,6 %, armenijalaižed — 0,5 %, azerbaidžanlaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 3,1 %, rahvahuden ozutandata — 24,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Vladimir-ruhtinasen päjumalanpert' (om saudud vodele 2003), koume časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, viž keskškolad (nomer 1..5, koumanz' nimitase gimnazijaks), lapsiden sädamižen pert', lapsiden i norišton sportškol. Udomlin kolledž (edel vn 2014 vilukud informatikan i lugendtehnikan tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Ostrav

Ostrav ( [ˈɔstrava], silez.: "Uostrawa", , ) om Čehanman koumanz' surtte lidn eläjiden lugun mödhe. Se om Moravijan da Silezijan randan administrativine keskuz, sijadase valdkundan i randan päivnouzmas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1267. Löutihe korgedladušt kivihil't vl 1763, i 20. voz'sadal lidn oli sen samižen da raudan metallurgijan järedaks keskuseks.
Vl 1994 hilen samine om seižutadud, no koksan i terasen tegimed jätktas radod. 2000-nzil vozil metallurgijan tegimed oma mödud verazmaižile kompanijoile (ArcelorMittal da tž.).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Oder-jogen randal, 195..339 m korktusil, keskuzpala om 215 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Koume tošt joged om lidnas: Opav ("Opava" 111 km pitte) lankteb Oderha huralpäi, Ostravice (64 km pitte) oiktalpäi, Lučin ("Lučina" 37 km pitte) jokseb Ostravicen ližajogeks. Matkad Praghasai om 370 km päivlaskmha, Pol'šanman röunhasai — 15 km pohjoižhe, Slovakijahasai om 55 km suvipäivnouzmha.
Klimat om ven kontinentaline, valdmeren valatoitusenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,6 C°, kezakun-elokun +18,1..+19,9 C°, tal'vkun-uhokun −0,6...+0,7 C°. Ekstremumad oma −29,7 C° (viluku, tal'vku) i +36,9 C° (heinku, uhoku). Kezaaigan minimum om +1,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +17,3 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 673 mm vodes, enamba semendkus-heinkus (84..96 mm kus), vähemba tal'vkus-keväz'kus (26..34 mm kus). Paneb lunt 93 sm tal'ves. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 71..74 % röunoiš sulakus-elokus, 78..84 % sügüz'kus-uhokus.
Tobmuz.
Vspäi 1990 lidn jagase nimitadud rajonikš ičeohjastusenke (äilugu ), niid om 23 vspäi 1994.
Edeline lidnan pämez' () om Tomaš Macura ("Tomáš Macura", kül'mku 2014 — sulaku 2023).
Eläjad.
Vn 2011 Čehanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 296 224 ristitud, vn 2021 — 282 450 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 327 371 eläjad vl 1991. Lidn om Čehanman kahtenden surtte aglomeracijan keskuz, 1,15 mln eläjid (2004).
Kaik koume universitetad ratas lidnas: Kaivuzmetallurgine üläškol — Ostravan tehnine universitet (10 tuh. üläopenikoid vl 2020, alusenpanend 1849), Ostravan universitet, Ostravan biznesškol.
Čehan kel'

Čehan kel' (ičeze nimitused: "čeština", "český jazyk") om Čehanman oficialine kel', mugažo EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi.
Se kel' om indoevropine, slavine kel'. Čehan kel' om latinan kirjamišton pohjal.
Leviganduz.
Pagižijoiden lugu om 10,7 millionad ristituid (2015), läz kaik hö elädas Čehanmas (10,5 mln, valdkundan 98..99 %).
Čehankel'žed ristitud elädas verhiš-ki maiš, kaikiš enamba heid om Slovakijas (kahtenz' paginkel', nelländez 5,5-millionižes ristitištospäi, lidnalaižed päpaloin) i AÜV:oiden Nebrask-štatas (5 procentad čehan augotižlibundanke 1,8-millionižes ristitištos).
Paginad i kirjankel'.
Paginoiden gruppad: ičenaine čehan, ganacan, silezijan, moravan-slovakijan paginad. Kirjkelen ezmäižed muštnikad datiruišoiš 13. voz'sadan lopul. Lugetas koume pordod kirjankelen istorijas: amuižčehan (edel 1500. vot), vanh čehan (edel 18. voz'sadan kahtent palad) i uz' čehan (18. voz'sadan toižes palaspäi). Nügüd'aigaine kirjankel' ("spisovná čeština") otab keskčehan paginoid aluseks.
Reguliruindorganzacii om Čehan kelen institut Tedoakademijanno ("Ústav pro jazyk český Akademie věd České republiky, ÚJČ") vspäi 1911, sijadase Pragas.
Sel'kupan kel'

Sel'kupan kel' (ičeze nimitused: "шӧльӄумыт әты, чумыль ӄумыт әты, сӱccӱ ӄумыт әты, шӧш ӄумыт әты, тӱй ӄумыт әты") om sel'kupoiden kel', üks' samodižiš kelišpäi. Se om üks'jäine eläb suvisamodine kel'.
Kävutand.
Necil kelel pagištas vaiše Venämas: Jamalan Nenciden avtonomižen ümbrikon suvipäivnouzmas i Tomskan agjas päpaloin, mugažo Krasnojarskan randan keskuzpalan päivlaskmas.
Pagižijoiden lugu — läz 1000 ristitud (1023 ristitud vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe), rahvahan koume kümnendest. Toine kel' om venän kel'. Nell' paginad: pohjoine, keskuzline, päivnouzmaine i suvine. Rahvahan areal levitase jogirandoidme.
Istorii.
Edel 19. voz'sadad sel'kupan kel' oli rahvahidenkeskeižiden kosketusiden keleks tahondoiš Ob'- i Jenisei-jogiden keskes nenil rahvahil: evenkalaižed, hantilaižed, ketalaižed.
Severz'-se kirjoid jumalanradnikoičendan täht om pästtud 19. voz'sadan lopus. Ezmäine oficialine kirjkel' om sätud latinical 1930-nzil vozil. Nügüdläine kirjkel' kävutase kirilližen kirjamišton pohjal 1980-nziš vozišpäi.
Kirjamišt.
Sel'kupan kirjankelen kirjamišt tazan paginan alusel:
Barnaul

Barnaul () om lidn (vspäi 1771) da lidnümbrik Venämas. Se om Altajan randan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1730 kuti žilo hobedan sulamižtegimenno, om nimitadud jogen mödhe. Sai lidnan statusad vl 1771. Vl 1785 Sibirin ezmäine professionaline kaivuzškol radaškanzi Barnaulas. Randan administrativine keskuz vspäi 1937. Toižen mail'man sodan aigan läz sadad edheotandoid oli sirtud lidnha NSTÜ:n evropižes palaspäi, i se kändihe tegimišton keskuseks.
Barnaul šingotase elektrotehnižen mašinansauvomižen tegimil (likutimed, pompad, ladimed, radiotegim), sauvondmaterialiden pästandal (kaks' raudbetontegesiden kombinatad, savičun tegim), sömtegimištol (leibtegesed, makaronad, maidkombinat i maidtegim, oludentegim, likörvintegim, konditerine fabrik, sepantegim), himižel sarakol (šinkombinat, räzintegesed), torguindal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase randan pohjoižes, Ob'-jogen randoil, hural randal tobjimalaz. Barnaulk-jogi lankteb sihe huralpäi lidnas ( 207 km pitte), ende jogen nimi oli Barnaul ("Барнаул"), 18. voz'sadan lopun pirdatesil om znamoitud kut Boronoul vai Boronour ("Бороноул / Бороноур"). Lähembaižed toižed sured lidnad oma Novosibirsk 240 km pohjoižhe (avtotedme vai raudtedme) i Novokuzneck 227 km päivnouzmha orhal (raudtedme).
Klimat om ven kontinentaline, lämuz' i sadegiden lugumär voidas vajehtadas lujas voz' voden jäl'ghe. Voden keskmäine lämuz om +2,8 C°, kezakun-elokun +17,6..+19,9 C°, tal'vkun-uhokun −13,1..−16,2 C°. Ekstremumad oma −48,2 C° (viluku) i +38,5 C° (kezaku, eloku). Il'man lämuz ülitab +30 C° hot' kerdan vodes. Kezaaigan minimum om −1,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +7,4 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum om +2,9 C°). Paneb sadegid 443 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (54..72 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (18..23 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 55..64 % röunoiš sulakus-kezakus, 76..79 % kül'mkus-uhokus, 69..74 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Barnaul jagase videks administrativiž-territorialižeks rajonaks. Ičeze administracii om kaikuččes, no rajonad ei olgoi municipaližikš ühtnikoikš, Dum om üks'jäine lidnas. Üks' lidnanvuitte žilo (Suvine-žilo, 20 028 rist. vl 2016) i 24 muite žilod, žilod raudtestancijanno da küläd mülüdas lidnümbrikho Barnaulan ližaks, kaik ned sijadasoiš päivlaskmha lidnaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Sergei Dugin (tal'vku 2015 — eloku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen satusiden mödhe Barnaul-lidnan eläjiden lugu oli 612 401 ristitud, lidnümbrikon — 670 332 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 630 877 eläjad. Kaik 633 301 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 635 tuhad eläjid vozil 2004 i 2015−2016.
Üläopendusen seičeme sijališt aluzkundad ratas lidnas: Altajan valdkundaline universitet (alusenpanend 1973 kut om, 14 tuh. üläopenikoid), Altajan valdkundaližed tehnine, agrarine, medicinine i pedagogine universitetad, kul'turan institut, Venäman südäiazjoiden ministrusen Barnaulan juridine institut.
Petropavlovsk Kamčatkal

Petropavlovsk Kamčatkal ( [pʲɪtrɐˈpavləfsk kɐmˈtɕatskʲɪj]) om lidn, lidnümbrik i järed meriport Venäman päivnouzmas. Se om Kamčatkan randan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1740 kuti "Petropavlovskan lidnuz" () jänuziden tal'veks sijaližes lahtes Kamčatkan Kahtenden ekspedicijan laivoiden nimiden mödhe — «Ph. Petr-apostol» i «Ph. Pavel-apostol». Se sai lidnan statusad vl 1812, i vhesai 1849 nimitihe lidnad "Petropavlovskan merikar" (ven. "Петропавловская гавань"). Vozil 1849−1924 lidn oli Kamčatkan agjan pälidnaks "Petropavlovskan Port"-nimenke. Vspäi 1924 udesnimitihe lidnad nügüdläižikš erištamha sidä Kazahstanan Petropavlovskaspäi.
Vn 2007 heinkun 1. päiväspäi Koräkan avtonomine ümbrik (nüg. Koräkan ümbrik) da Kamčatkan agj oma ühtištadud Kamčatkan randaks, i Petropavlovsk Kamčatkal kändihe Venälaižen Federacijan necen uden subjektan administrativižeks keskuseks.
Petropavlovskan Kamčatkal ižandusen päsarakod oma energetine sarak, kalan da toižiden merenproduktoiden ümbriradmine, turizm šingotase. Pol'saren kaivuztegimišton kompanijoiden päfaterad sijadasoiš lidnas (sadas kuld, hobed, platin, nikel'). Venäman Tün'valdmerižen laivišton päport om Avačin merikaran randoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kamčatkan pol'saren suvipäivnouzmas, seižub Tünen valdmeren Avačin merikaran randal 0..513 m korktusil, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud vulkanoil, kaks' niišpäi oma aktivižed: Koräkan i Avačin vulkanad. Kaks'kümnendel voz'sadal kaik 13 seičemeballašt manrehkaidust da sen lujemba tegihe lidnan ümbrištos.
Klimat om ven meren mussonine. Kezal om viluid i raibakoid tulleid, no tal'v om pehmed. Voden keskmäine lämuz om +2,8 C°, heinkun-elokun +13 C°, vilukun −7 C°. Paneb sadegid 1177 mm vodes, enamba redukus-kül'mkus (145..172 mm kus), vähemba semendkus-heinkus (53..64 mm kus).
Tobmuz.
Lidnümbrik om ümbärtud Jelizovon rajonal. Kaik kümne žilod mülüdas lidnümbrikho Petropavlovskan Kamčatkal ližaks andmusita žiloiden ristitištos.
Eläjad.
Vl 1931 lidnan ristitišt oli kuz' tuhad eläjid, vl 1939 — 35 373 eläjad, vl 1959 — 85 582 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon eläjiden lugu oli 179 780 ristitud, vn 2021 — 164 900 ristitud. Kaikiš suremb lidnümbrikon ristitišt oli 273 tuhad eläjid vozil 1991 i 1992, se poleni 213 tuhazesai vodele 1995.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 79,2 %, ukrainalaižed — 3,6 %, totarlaižed — 0,7 %, vaugedvenälaižed — 0,6 %, azerbaidžanlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,8 % (sidä kesken igähižed rahvahad: koräkad 419 rist. vai 0,23 %, itel'menad 348 rist. vai 0,19 %, kamčadalad 121 rist. vai 0,07 %), rahvahuden ozutandata — 11,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Kamčatkan ph. Panteleimonan mez'jumalankodi (vspäi 2000), Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert', kuz' jumalanpertid i ühesa časounäd oma saudud lidnas. Mugažo ph. Terezan katoline tulend om avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Krasnojarsk

Krasnojarsk () om millionerlidn Venäman keskuzpalan suves. Se om valdkundan sečemenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Krasnojarskan randan administrativine keskuz i lidnümbrik, Sibirin ižandusen da opendusen järed keskuz.
Istorii.
Nügüdläižen, kaikenaigaižen eländpunktan aluz om pandud kozakoil kuti pen' "Uz' Kačan lidnuz" () vl 1628. Saudihe surt lidnust vodele 1659 läz pen't. Lidnuz sai lidnan statusad vl 1690 ühtes Krasnojarsk-nimenke. Vn 1773 lämoipalo pani lidnust mantazole, vaiše 30 pertid jäi lidnas. Uz' planiruind oli oigedsaumaine. Vspäi 1822 lidn kändihe uden Jenisein gubernijan administrativižeks keskuseks.
Krasnojarsk šingotase mašinansauvomižen tegimil, alüminijan pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase kesked mecoid, Jenisei-jogen molembil randoil, 287 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai om 3350 km päivlaskmha orhal vai 4170 km avtotedme. Divnogorsk (20 km päivlaskmha orhal) da Sosnovoborsk (15 km päivnouzmha orhal) oma kaimdailidnoikš.
Klimat om terav kontinentaline, pol'kuivanke tal'venke. Krasnojarskan vezivaradim i jädumatoi Jenisei pehmdas klimatad, tal'vel sumeg om paks. Voib panda halad joga kul päiči heinkus. Voden keskmäine lämuz om +2 C°, kezakun-elokun +16..+19 C°, tal'vkun-uhokun −12..−16 C°. Ekstremumad oma −52,8 C° i +40,1 C°. Paneb sadegid 507 mm vodes, enamba kezakus-elokus (66..76 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (15..19 mm kus).
Tobmuz.
Krasnojarsk jagase seičemeks lidnrajonaks. Pesčank-külä (861 rist. vl 2017) mülüb lidnümbrikho Krasnojarskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 379,49 km².
Lidnan käskusenandajan tobmuden pä om Deputatoiden nevondkund, sen 36 ühtnijad valičesoiš videks vodeks. Lidnan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Sergei Jerömin (reduku 2017 — eloku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 973 826 ristitud, lidnankundan — 974 591 ristitud. Millionine eläi om sundnu vn 2012 10. päiväl sulakud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Laz pol'tošt millionad ristituid elädas lidnaglomeracijas.
Transport.
Avtobusad (76 maršrutad), trolleibusad (kuz'), tramvaid (nell' jonod) i lidnelektrojonusen maršrut oma kundaližeks transportaks. Kiruhtramvain jono om sauvomas vll 2023−2026 (metrotram, kuz' stancijad, 15 km raudted). Kaik kuz' avto- i raudtesildas ühtenzoittas Jenisein randoid. Jenisein jogilaivišt baziruiše lidnas.
Rahvahidenkeskeine civiline "Krasnojarsk"-lendimport Dmitrii Hvorostovskijan nimed ("KJA / КЯА / UNKL", 3,1 mln passažiroid vl 2022) sijadase kaks'kümnes seičemes kilometras lodeheze lidnan keskuzpalaspäi Jemeljanovon rajonas. Tehtas reisid Noril'skha, Venäman järedoihe lidnoihe i čarterreisid Sibirin löudmižsijidennoks, Keskuzazijan maihe, Kitain, Tailandan i Turkanman lebutahoiže. Oli tranzitižid jügureisid Kitaišpäi Saksanmaha. Toine lendimport om Čeremšank regionaližiden reisiden täht.
Kautokeino

Köutukeinu / Kautokeino (, ) om Norvegijan kund (kommun) Finnmark-agjan suvipäivlaskmas. Kundan keskuz om Kautokeino-žilo.
Kundan pind om 9707,34 km² (Norvegijan kaikiš suremb municipalitet), ristitišt — 2946 eläjad (vn 2018 augus). Saamen üläškol i Saamen teatr ratas kundas. Koume jumalanpertid. Eläjiden päine radmine om pedranvodind.
Kundan aluz om pandud vl 1851 suvižen palan erigoičendal Kistrand-kundaspäi. Sil aigal 869 ristitud elihe kundas. Röunad jädas vajehtusita alusenpanendan aigaspäi. Kaks' oficiališt kel't: norvegijan (bukmol) i pohjoižsaamen keled.
Cvetkov Dmitrii

Dmitrii Pavlovič Cvetkov (vod.: "Dmitri Pavloviс Tsvetkov", ; sünd. 30. eloku 1890, Krakol'je (nüg. Ust'-Lug-žilon pala), Piterin gubernii, Venäman imperii — kol. 26. eloku 1930, Estinma, mahapandud Ivangorodas) oli ezmäine vodilaine kelentedomez'.
Ühtni Rahvahanikoiden sodha «vauktoiden» poles i pageni Estinmaha. Oli Tartun universitetan üläopenikan.
Suhum

Suhum ( [sohumi], [ákua], ) om Gruzijan Abhazijan Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn. Venäman armii kontroliruib Abhazijan territorijad vspäi 2008, sen rahvahanikad oma Venäman pasportanke tobjimalaz.
Istorii.
Amuine eländpunkt sai lidnan oficiališt statusad vl 1848. Vll 1936−1992 sen oficialine nimituz oli "Suhumi" (). Raudte tuli lidnha 1930-nzil vozil.
Suhum šingotase änikoiden kazvatandal, kurortaks da turizman keskuseks 1960-nziš vozišpäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase tazovaldkundan keskuzpalas, Mustmeren randal, 5..140 m korktusil, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Tbilisihesai om 343 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 431 km avtol. Lähembaine sur' lidn om Soči (Venäma), zavodiše 123 kilometras lodeheze, sihesai matkad om 150 km avtotedme vai 135 km raudtedme.
Klimat om subtropine neps. Voden keskmäine lämuz om +14,8 C°, kezakun-sügüz'kun +20,7..+24,0 C°, vilukun-uhokun +5,7..+6,3 C°. Paneb sadegid 1199 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba sügüz'kus-redukus (114..120 mm kus), vähemba uhokus (76 mm). Merivezi lämptase +28..+30 Cel'sijan gradushasai kezaaigan.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 44 299 eläjad. Vn 2011 Abhazijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 62 914 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 119 150 eläjad vl 1989.
Rahvahad (2011): abhazijalaižed — 67,3 %, venänikad — 14,8 %, armenijalaižed — 9,8 %, gruzijalaižed — 2,8 %, grekalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 4,3 %.
Transport.
Avtobusad, trolleibusad (koume jonod) i maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas. "Akua"-päraudtestancii radab vspäi 1940, om edahaižiden čuradusiden jonusid. Meritorguindport radab lidnas.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Suhum Babušar"-lendimport ("SUI / UGSS") sijadase 18 kilometras suvipäivnouzmha lidnaspäi. Se kävutase Venäman armijan sodatarbhaižusiden täht vaiše tazovaldkundan ridasižen statusan tagut.
Moščen

Moščen (, ) om Ukrainan külä Volinin agjan keskuzpalas, sen Kovelin rajonas. Edel 2016 oli küläkundan keskuseks, nügüd' mülüb Lüblincan küläkundha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Pol'šanman Sigizmund I-kunigahan kirjeižes vl 1543.
Moščenan eläjad oma otnus maižandushe. Turbhan samine om šingotadud.
Geografijan andmused.
Külä sijadase melioriruidud tahondas, 179 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad rajonan Kovel'-keskushesai om 5 km suvipäivnouzmha.
Eläjad.
Vl 2010 eläjiden lugu oli 581 ristitud. Socialižed aluzkundad oma kul'turkeskuz i škol.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman sündnundan jumalanpert' om udessaudud vodele 1997 muretud vl 1944 ühtennimižen jumalanpertin sijas.
Chinval

Chinval ( [ˈt͡ʃʼɾebä] / [ʃχinvɒɫ], "Chinvali" [t͡sʰχinvali] «graboiden ma») om Suviosetijan pälidn, sen kul'turan i ižandusen keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1398. Se sai lidnan statusad vl 1922. Vll 1934−1961 oficialine nimituz oli "Staliniri" vai "Stalinir" (). Lidn om udessaudud vn 2008 sodategendoiden jäl'ghe.
Chinval šingotase holitišil, socialižen sferan aluzkundoil, regionan professionaližen opendusen keskuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase territorijan suviröunanno Kavkazan pämägisel'gan suvižil pautkil, Sur' Liahvi-jogen randal (98 km pitte, "Didi Liahvi", Kuran hura ližajogi), 870 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om ven kontinentaline, lumekahanke tal'venke. Voden keskmäine lämuz om +8,6 C°, kezakun-elokun +17..+19 C°, tal'vkun-uhokun 0..−3 C°. Paneb sadegid 805 mm vodes, enamba semendkus-kezakus (97 mm kus), vähemba vilukus-uhokus (46 mm kus). Om vinmarjžomid lidnanno.
Eläjad.
Vl 2015 lidnan ristitišt oli 30 432 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 42 934 eläjad vl 1989. Edel 1990-nziden voziden sodategendoid gruzijalaižiden i gruzijan evrejalaižiden tobj pala okai lidnad.
Rahvahad (vn 2015 sijaližen rahvahanlugemižen mödhe): osetijalaižed — 94,4 %, gruzijalaižed — 1,8 %, venänikad — 1,6 %, armenijalaižed — 1,1 %, ukrainalaižed — 0,3 %, toižed rahvahad — 0,8 %.
Gai (lidn)

Gai (, «puišt» vaugedvenän kelespäi) om Venäman lidn Orenburgan agjan päivnouzmas. Se om Gain lidnümbrikon (edel 2016. vot — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1959 9. päiväl semendkud samha vas'kkivendod. Kätihe lidnanvuiččeks žiloks vl 1965. Sai lidnan statusad vl 1979.
Gai šingotase küllästamižkombinatal i mujumetalloiden ümbriradmižen tegimel, mugažo pästtas kaivuzpäzutandmašiništod i lindferm om olmas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Suviuralan pautkil, 380 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Orenburghasai om 245 km päivlaskmha orhal. Lähembaižed lidnad oma Orsk 30 km suvhe raudtedme i Novotroick 30 km suvhe orhal.
Kaik 34 eländpunktad mülüdas lidnümbrikho Gain ližaks. Lidnümbrikon pind — 2 923,55 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 38 301 ristitud, lidnümbrikon nell' videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 44 800 eläjad vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Johann Kronštadtlaižen päjumalanpert' (om saudud vll 2008−2014) i phh. Pedr- da Pauloi-apostoloiden jumalanpert' (letihe vll 1993−1998) oma väges, islaman pühäpert' om sauvomas vspäi 2012.
Rahvahad (enamba 1% vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 81,8%, baškirаlaižed — 4,7%, ukrainalaižed — 4,1%, totarlaižed — 3,9%, kazahlaižed — 1,9%, toižed rahvahad — 3,6%.
Orskan indistrialižen i medicinižen kolledžiden filialad oma professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Gändž

Gändž ( [ɟænˈdʒæ], vll 1935−1989 oficialine nimi oli "Kirovabad", ) om lidn tazovaldkundan alištusenke Azerbaidžanan lodehes. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Enzne.
Eländpunktan aluz om pandud vl 660 meiden erad. Vl 859 se sai lidnan statusad. Istorižen Arran-agjan keskuz. Lidn oli Gändžan hankundan pälidnaks vll 1747−1804. Sid' vhesai 1918 sen oficialine nimituz oli "Jelizavetpol"', vll 1918−1935 — "Gandž" ().
Gändž šingotase alüminijan i vas'ken tegimil lähižiden kaivuziden torhudespäi. Gändžan ühthekeradai avtotegim pästab kebnavtoid (UAZ), jüguavtoid (MAZ) i maižanduztehnikad («Belarus»-traktorad, kombainad). Porcellanan, šuukkanghiden, puvillan i kengiden fabrikad ratas lidnas. Sömtegimišt baziruiše ümbärdajiden fermoiden torhudel, järed vintegim.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase alangištos i Penen Kavkazan pohjoižpäivnouzmaižel ezimägištol, 400..450 m korktusil, 408 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Gändžačai-jogi (99 km pitte, Kuranjogen oigedpol'ne bassein) jagab lidnad kahteks palaks. Raudtestancii «Baku — Tbilis»-jonol.
Klimat om letetazangišton viluhk pol'kuiv. Keza om räk päivoikaz. Voden keskmäine lämuz om +14,4 C°, kezakun-elokun +23,6..+26,3 C°, tal'vkun-uhokun +3,3..+4,7 C°. Ekstremumad oma −17,8 C° (viluku) i +42,0 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +5,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +25,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus. Paneb sadegid 241 mm vodes, enamba sulakus-kezakus (31..40 mm), vähemba tal'vkus-uhokus (7..12 mm kus). Sadegiden vozne lugumär voib vajehtadas lujas: 166 mm vl 1932, 1133 mm vl 1988. Paneb lunt 14 päiväd tal'ves keskmäras, lumikate oleleb viž päiväd vodes. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 59..65 % röunoiš kezakus-sügüz'kus, 71..76 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Gändž jagase kahteks rajonaks: Käpazan i Nizamin, niiden ližaks lidnanvuitte Adžikent-žilo alištub lidnan tobmudele.
Edeline lidnan pämez' om El'mar Rustam ogli Velijev (2011−2018).
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 316 tuhad ristituid, vl 2015 — 331 400 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Üläopendusen koume aluzkundad oma avaitud lidnas.
Nahičevan

Nahičevan ( [nɑxtʃɯˈvɑn], ناخجیوان «Nahčivan») om lidn Azerbaidžanan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Nahičevanan Tazovaldkundan pälidn, valdkundan anklavan Iranan da Armenijan keskes.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 2. voz'tuhan EME keskes, sai nimitust sijaližen heimon mödhe. Mainitase ezmaižen kerdan kuti "Naksuana" Ptolemein «Geografii»-kirjas 2. voz'sadal meiden erad. Vl 1828 oli mülütadud Venäman imperijha. Vspäi 1921 om Azerbaidžanan palaks, avtonomijan pälidn vspäi 1924.
Nahičevan šingotase kitajižiden kebnavtoiden ühthekeradamižen tegimel, tekstil'tegimištol, sömtegimištol (oluden tegim), kengiden da pähižiden tehmižel, käzitöil, torguindal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Nahčivančai-jogen oiktal randal ( 82 km pitte, lankteb Araksan vezivaradimhe) i Araks-jogen hural randpolel, 873 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Matkad Bakuhusai om 450 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha.
Klimat om kontinentaline kuiv, keza om räk. Voden keskmäine lämuz om +12,4 C°, kezakun-sügüz'kun +22..+27 C°, tal'vkun-uhokun −4..+1 C°. Paneb sadegid 267 mm vodes, enamba sulakus-kezakus (30..38 mm kus), vähemba elokus-sügüz'kus (19 mm pordos).
Eläjad.
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 75,5 tuhad ristituid 15 km² pindal, vl 2000 — 63 800 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 95 100 eläjad vl 2016 i om nügüd'.
Nahičevanan valdkundaline universitet radab vspäi 1990 (, nell' tuhad üläopenikoid). Sen aluz om pandud vl 1967 kut Azerbaidžanan pedagogižen institutan filial, vspäi 1972 se oli Nahičevanan valdkundaline pedagogine institut.
Transport.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline Nahičevan-lendimport ("NAJ / UBBN", 526 tuh. passažiroid vl 2014) radab lidnas vspäi 2004. Tehtas reisid Bakuhu, Gändžha, Moskvha, Stambulha.
Passažirraudtestancii om sätud vl 1908 i ühtenzoitab tazovaldkundan anklavan i Iranan lidnoidenke (Tebriz, Tehran, Mešhed). Avtote mäneb Turkanmaha.
Vll 1986−2004 trolleibussistem oli olmas, koume jonod oli siš.
Šeki

Šeki () om lidn Azerbaidžanan pohjoižes. Se om Šekin rajonan administrativine keskuz i üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 8. voz'sadal EME kuti "Sakasen" ("Sake"), möhemba "Šeki". Se oli torguindan znamasižeks keskuseks Šuuktenno. Vll 1743−1819 oli Šekin hankundan pälidnaks, sid' mülüi Venäman imperijha. Vl 1772 Kiš-jogen luja sur'vezi mureni lidnad, i eläjad sirdihe lähižhe "Nuh"-žilho ("Nuha"), se šingotihe lidnaks teravas. Vspäi 1968 lidn nimitase nügüdläižikš. Lidnan istorine pala mülüb Mail:'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 2019.
Šeki šingotase šuukkanghiden fabrikal, savičun tegimel, sömtegimištol (lihakombinat, maidtegim, konservtegim, vintegim, tabakan tegim), turizmal. Lidn om ümbärtud maižanduzrajonal, sen produkcii om tabak, vinmarj, kabjživatišt, pähkmed, villäd, maid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Suren Kavkazan ezimägištol, 500..850 m korktusil, 545 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud mägimecoil kaičemhas toštmižsur'vezišpäi i lujas räkäs säspäi. Rengazavtote om saudud lidnas ümbri.
Voden keskmäine lämuz om +12 C°, kezakun-elokun +20..+25 C°.
Eläjad.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 63 700 ristitud, rajonan läz koumandest. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Vl 1979 eläjiden 92 % oliba azerbaidžanlaižed. Eläjiden tobj pala om islamanuskojad (sunnitad i šijitad).
Gabalan rajon

Gabalan rajon (, ) om rajon Azerbaidžanan pohjoižes. Gabal-lidn om sen administrativižeks keskuseks da üks'jäine lidn.
Istorii.
Vll 1930−1991 rajonan nimituz oli Kutkašenan rajon. Vl 1991 rajon om udesnimitadud rajonan keskusen mödhe.
Vspäi 2009 klassižen muzikan, džazan i mugaman festival' mäneb Gabal-rajonkeskuses jogahižel kezal. Vspäi 2012 rahvahidenkeskeine keitišen festival' oleleb rajonas.
Geografijan andmused.
Rajon sijadase Suren Kavkazan ezimägištol, 553 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Se jagase 55 municipalitetaks.
Vl 2019 rajonan ristitišt oli 106 660 eläjad 1548 km² pindal. Rahvahad (2009): azerbaidžanlaižed — 78,7%, lezgilaižed — 17,1% , udinalaižed — 3,9%, toižed rahvahad — 0,3%. Azerbaižanlaižed oma enambuses kaikiš suriš eländpunktoiš.
Bardan rajon

Bardan rajon () om rajon Azerbaidžanan keskuzpalas. Bard-lidn om sen administrativižeks keskuseks da üks'jäine lidn.
Istorii.
Rajonan aluz om pandud vl 1930. Nimitihe lidnan-keskusen mödhe. Evlah — Agdam-raudtekeskust läbitab rajonad.
Bardan rajon šingotase äisarakoližel maižandusel, om sömtegimišton i sauvondmaterialiden edheotandoid.
Geografijan andmused.
Rajon sijadase Karabahan tazangišton keskuses, 61 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Tazangišt mäneb pautkil i lainhil sijidme, alemb mi 200 m ü.m.t. kortte. Pened manrehkaidused oma paksud.
Londuseližed varad oma saven i letken löudmižsijad, bur mahuz. Spravitajan mineralveden purde sijadase Muganli-žilos.
Rajon jagase 110 municipalitetaks.
Eläjad.
Vl 2019 rajonan ristitišt oli 156 300 eläjad 957 km² pindal, heišpäi 99,9% oma azerbaidžanlaižed (2009). Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Vl 2009 eläjiden viž seičemendest oliba külälaižed.
Buzuluk

Buzuluk () om Venäman lidn da lidnümbrik Orenburgan agjan päivlaskmas. Se om Buzulukan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1736 kuti Venäman imperijan lidnuz baškiralaižiden amuižen lidnan jändusiden sijha. Se sai makundan lidnan statusad vl 1781.
1960-nziš vozišpäi Buzuluk šingotase agjan kivivoin samižen keskuseks. Toižed tegimed oma mehanine (erazvuiččed radiatorad) i pühävoin, pästtas sauvondmaterialid (savič, raudbetontegesed). Ende jüžmakon mašinansauvomižen tegim (pästli burauduztömašinoid) i likörvodktegim radoiba.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Samar-jogen hural randal da sen Buzuluk- i Domašk-ližajogiden randoil (Volgan hurapol'ne bassein), 70 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Orenburghasai om 220 km suvipäivnouzmha orhal vai 250 km avtotedme. «Samar — Orenburg»-raudte läbitab lidnad vspäi 1877, avtoümbärte om lidnanno «Samar — Orenburg»- i «Ural'sk (Kazahstan) — Bugul'm»-trassoil. Lähembaižed lidnad oma Soročinsk 90 km suvipäivnouzmha i Neftegorsk 85 km päivlaskmha.
Buzuluk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 82 904 ristitud. Kaik 86 316 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt oli 89 263 eläjad vl 2009.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 92,5 %, totarlaižed — 1,9 %, ukrainalaižed — 1,2 %, mordvinalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalankodid oli olmas lidnas edel nevondkundaližen tobmuden vahvištust: Klüčegorskii Jumalanmaman Kazanin jumalaižen, Sündun Toižetamižen, Jumalanmaman Tihvinan jumalaižen.
Professionaližen opendusen aluzkundad: kuz' kolledžad (tegimišton i transportan, finansine, sauvondan, pedagogine, Orenburgan agjan medkolledžan filial, muzikaline), mecan i gidromelioracijan tehnikumad, mugažo Buzulukan gumanitariž-tehnologine institut — Orenburgan valdkundaližen universitetan filial.
Edeližed lidnümbrikon pämehed oma:
Buguruslan

Buguruslan (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Orenburgan agjan lodehes. Se om Buguruslanan rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1748. Se sai makundan lidnan statusad vl 1781. Ühtennimine "Buguruslan"-raudtestancii radab «Samar — Uf»-jonol vspäi 1888.
Buguruslan šingotase kivivoin da gazan samižen i ümbriradmižen edheotandoil vspäi 1936, kivivoimašiništon pästandan tegimel, meblin kahtel privatižel fabrikal, mugažo sömtegimišton edheotandad ratas (lihakombinat, jauhkombinat, maidtegim, limonadan i mineraližen veden edheotand).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sur' Kinel'-jogen (, , Volgan hurapol'ne bassein) da sen huran Konduzl-ližajogen () kaikil randoil, Bugul'man da Belebein ülüden suvipautkil, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Orenburghasai om 270 km suvipäivnouzmha orhal vai 355 km avtotedme. Lähembaine lidn om Pohvistnevo (Samaran agj) 22 km päivlaskmha kaikil teil, järedad lidnad — Samar 165 km päivlaskmha avtotedme i Oktäbr'skii 135 km pohjoižpäivnouzmha avtol.
Tobmuz.
Kaik nell' pen't žilod da kaks' raudtesarakod mülüdas lidnümbrikho Buguruslanan ližaks. Lidnümbrikon pind — 76,46 km².
Edeline lidnümbrikon pämez' (Administracijan pämez') om Vladimir Ber ("Владимир Бэр", keväz'ku 2013 — viluku 2020). Lidnümbrikon Deputatoiden Nevondkundan ezimez' om Väčeslav Kvašnev vn 2013 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 49 741 ristitud, lidnümbrikon — 50 226 ristitud. Kaik 49 585 eläjad oli lidnas i 50 004 eläjad kaikes lidnümbrikos vl 2017. Lidnan ristitišt vajehtihe 49..55 tuhad röunoiš vll 1970−2018, kaikiš suremb oli 55 400 rist. vl 2000.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 67,1 %, totarlaižed — 10,3 %, mordvinalaižed — 10,0 %, ukrainalaižed — 1,6 %, saksalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 9,7 %.
Professionaližen opendusen aluzkundad: Buguruslanan kivivoin kolledž, pedagogine kolledž, civiližen aviacijan lendimškol (kolledž, Piterin civiližen aviacijan universitetan filial), maižanduztehnikum, Orenburgan agjan medkolledžan filial, mugažo Samaran tehnižen universitetan filial.
Prazeodim

Prazeodim ("Pr" — "praseodymium" latinan kelel) om 59nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses, sen pala Man kores om ühesa grammad tonnas, mail'man valdmeren vedes — 2,6⋅10−6 mg/L. Sadas ekstrakcijal küllästadud cerijan kivendospäi neodiman ühtes, sid' erigoittas neodimaspäi metallotermižikš vai elektrolizan mahtusel 850 C° lämudenke.
Avstrine Karl Auer fon Vel'sbah-himik avaiži prazeodiman vl 1885. Hän löuzi, miše avaitud vl 1839 ročižel Karl Mosander-himikal didim-element om kahten todesižen elementan segoituz lähižidenke ičendoidenke, i andoi niile «neodim»- i prazeodim-nimid. Elementan nimi libub kahtes grekan sanaspäi: "prasios" «vihandvauvaz» (sen soliden mujun mödhe) i "didumos" «kaksjaine» (neodimanke).
Fizižed ičendad.
Prazeodim om pehmed tagokaz notked hobedakaz mametall. Londuseline metall om radioaktivižuseta. Kristalline segluz om geksagonaline. 
Atommass — 140,90766. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,773 g/sm³. Suladandlämuz — 1208 K (935 C°). Kehundlämuz — 3403 K (3130 C°).
Londuseline prazeodim kogoneb üks'jäižes 141Pr-izotopaspäi, se om stabiline. Tetas 38 ratud radioaktivišt izotopad 121..140, 142..159 atommassanke, löutihe niiden 15 izomärad. Kaikiš hätkembad oma 143Pr-izotop 13,57 päiväd pol'čihodamižen pordonke, 142Pr (T½=19,1 časud) i prazeodim-145 (kuz' časud). Izotopad čihotas β- i protonižen (izotopad 121, 124..126, 128) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš cerijaks, jüžmakombad neodimaks, izotop 142 — molembikš, izotopad 121, 124..126 i 128 — cerijaks i lantanaks.
Kävutand.
Ottas prazodiman ionid i sen ftoridad lazeroiden täht. Prazeodiman hapanduz(III) Pr2O3 kävutase stöklan tehmižes, andab sile vauhvihandad mujud.
Ühthesulatas germanijanke i olanke i muga sadas üläveimid.
Prazeodiman solad kävutasoiš südäitukmagnitižen rezonansan tehnologijas sirdajaks reagentaks.
Prazeodim om mišmetallan komponentaks, om terashe legirujaks ližaduseks. Element mülüb magnijan ühthesuladusihe kobal'tan i nikelin ühtes.
Prometii

Prometii ("Pm" — "promethium" latinan kelel) om 61nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.
Ei ole olmas elementad londuses, sikš miše kaik sen izotopad oma radioaktivižed.
Avaiduz.
Vl 1945 amerikaižed himikad Džeikob Marinskii, Lorens Glendenin i Čarl'z Koriell saiba prometijad ezmäižen kerdan Klinton-laboratorijas (nüg. Ok-Ridž-laboratorii, Tennessi-štat) uranan čihodamižen produktoišpäi ionvajehtamižtervoil, i vodele 1947 todestiba ut elementad ičendoiden tedoidusil. Vl 1950 IUPAC-laudkund nimiti elementad nügüdläižikš Amuižen Grekanman mifižen Prometei-titanan mödhe ( "Prometeus" «meletai edel» vai «holitai», «tiks'un kaluine»), Koriellan ak tariči nimed eziauguižešti.
Prometii om sadud metalližes nägus ezmäižen kerdan vl 1963.
Fizižed ičendad.
Prometii om radioaktivine hahkvauvaz mametall, elektrusen veim. Kristalline kaks'kerdaine geksagonaline α-segluz kändase korgedlämuzližeks kubižeks β-segluseks 890 C° lämudel.
Atommass — 144,9127. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,26 g/sm³. Suladandlämuz — 1315 K (1042 C°). Kehundlämuz — 3273 K (3000 C°).
Om sadud 38 ratud izotopad 126..163 atommassanke, i löutihe niiden 18 izomärad. Kaikiš hätkemb elo om prometii-145-izotopal, sen pol'čihodamižen pord — 17,7 vot. Völ kahtel izotopal pol'čihodamižen pord om hätkeline: 146Pm (T½=5,53 vot) i 147Pm (T½=2,62 vot). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 148mPm 41,3 päivest pol'čihodamižen pordonke. Izotopad čihotas β- i protonižen (izotopad 128, 130..132), β- i α-čihodamižen (prometii-145) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš neodimaks, jüžmakombad samarijaks, izotop 146 — molembikš, izotopad 130..132 i 145 — neodimaks i prazeodimaks.
Himižed ičendad.
Muigotandmärad: +2 (seižmatomiš ühtnendoiš), +3. Prometijan himižed ičendad oma cerijan alagruppan lähižiden elementoiden pojavad.
Elementan ühtnendad oma tedoitud pahoin. Ned oma ruzavan vai rusttan mujun päpaloin.
Kävutand.
Sadas prometijad metalltermižel mahtusel ftoridaspäi PmF3. Kävutadas joksusen radioaktivižeks purtkeks i lüminoforaks. 147Pm-izotopan üks'jäine tegii om Venäma.
Pol'šanman administrativiž-territorialine jagand

Voden 1999 päkäskusen () mödhe, Pol'šanman Tazovaldkund jagase 16 sodaveikundha (vojevodstvaha; ), kudambad jagasoiš povätihe (makundoihe, ujezdoihe; ). Povätad jagasoiš gminoihe (volostihe; ).
Istorii.
Vl 1999 Pol'šanman oli 16 sodaveikundad, 379 povätad (65 lidnalašt da 314 külähišt povätad, ) da 2479 gminad (306 lidnalašt, 1576 külähišt da 597 külä-lidnalašt gminad, ).
Abdulino

Abdulino () om Venäman lidn Orenburgan agjan lodehes. Se om Abdulinon lidnümbrikon (1785 km², edel 2016. vot nimitihe rajonaks) administrativižeks keskuseks da palaks.
Enzne i nügüd'.
Eläbzoittud "Abdulovankülä" () mainitase ezmäižen kerdan vodel 1795. Vodespäi 1811 nimitase nügüdläižikš. Vodel 1888 raudte tuli lidnha, ühtennimine "Abdulino"-raudtestancii radab «Samar — Uf»-jonol. Vodel 1895 «Перов и Зуев»-kompanii sauvoi tegint ümbriradamha grečad surimeks. Vodelpäi 1923 Abdulino om lidnan statusanke.
Nügüd'aigan lidn om maižanduzrajonan keskuz. Leibänkombinat da maidkombinat oma saudud, om raudten holitišen edheotandoid, sauvondmaterialiden tehmine (metallvanundtegesed — metalližed lavad, laudad i profil'lehtesed aidoiden täht, saiding). Kivivoin da londuseližen gazan löudmižsijad oma ottud kävutamižhe läz lidnad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tiris-jogen randoil ( 46 km pitte, Ik-jogen bassein), Uralan ezimägištol, 190 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Orenburghasai om 280 km suvipäivnouzmha «Kazan' — Orenburg»-avtotedme (R239), röunhasai Baškortostananke — nell' kilometrad pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi. Avtote om lidnan päivnouzmaižeks röunaks. Lähembaižed lidnad oma Buguruslan 80 km päivlaskmha orhal vai sada kilometrad avtotel, Belebei (Baškortostan) 55 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 70 km avtol.
Tobmuz.
Kaik 48 žilod da küläd mülüdas lidnümbrikho Abdulinon ližaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Vladimir Naseikin (viluku 2016 — tal'vku 2019).
Eläjad.
Voden 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 173 ristitud, vn 2021 — 17 274 ristitud, ümbrikon seičeme kümnendest. Kaik 19 222 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 29 976 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: koume jumalanpertid i koume časounäd. Jumalanpertid oma Hristan Eläbzdusen (vspäi 1946), ph. Oleg Bränskalaižen (om letud vl 2006), ph. Aleksandr Nevalaižen (saudihe vll 2010−2011).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..4, 7), nell' keskškolad (nomer 1, 3, 38, 87), gimnazii nomer 1, licei, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol G.A. Vavilovan nimed, ümbrikon sportškol. Buguruslanan kivivoin kolledžan Abdulinon filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.