Latvii

Latvii vai Lätänma ( [ˈlatvija]), oficialižikš Latvijan (Lätänman) Tazovaldkund (), om valdkund Evropan pohjoižes, Baltijan meren randal. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Rig.
Vspäi 2004 valdkund om PAKO:n da EÜ:n ühtnijaks.
Istorii.
Latvii tedištoiti ičeze ripmatomudes vn 1918 18. päiväl kül'mkud Venälaižes imperijaspäi. Vl 1934 sodakukerduz tegihe Latvijas.
Vozil 1940−1991 Latvii oli Nevondkundaližen Ühtištusen palaks. Latvijan käskusišton mödhe, se oli okkupacii. Toštmižripmatomuden dat om 21. eloku 1991.
Jäl'gmäine valdkundan Konstitucii () om vahvištadud Konstitucižel Suimal vn 1922 15. päiväl uhokud da tuli väghe sen-žo voden 7. päiväl kül'mkud, sen vägi om udištadud vl 1993, om olmas äiluguižidenke vajehtusidenke. Toižed Konstitucijad oliba vozišpäi 1919, 1920 i 1940.
Geografijan andmused.
Latvijal om mavaldkundröunoid Estinmanke pohjoižes (röunan piduz — 333 km), Venämanke päivnouzmas (332 km), Vaugedvenämanke suvipäivnouzmas (161 km) da Litvanmanke suves (544 km). Ühthine röunoiden piduz om 1370 km. Valdkundan päivlaskmaižed da lodehližed randad lainištab Baltijan meri, sen randanpird om 498 km pitte valdkundan südäimes.
Reljef om tazo, ülüded da alangištod vajehteldas keskneze. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Gaizin'kalns-kukkaz (312 m). Mererandaline alangišt om kaikiš pidemb. Znamasižed joged oma Gaui da Daugav (Päivlaskmaine Dvin). Kaik om 12 tuhad jogid da koume tuhad järvid valdkundas.
Klimat om ven Baltijan meren. Järghine pil'višt om paksus, om vaiše 30..40 päivoikast päiväd vodes. Tal'v vedase koume kud: kesktal'vkuspäi keskkeväz'kuhusai. Uhokun keskmäine lämuz om −9 C°, heinkun +15..+17 C°. Paneb sadegid 500..800 mm vodes. Kaikiš kuivamb da päipaštokahamb ku om semendku.
Londuseližed varad oma turbaz, mouckivi, dolomit, letked, jartal', mec (territorijan viž ühesandest), väghine mahuz, gidroenergii, kala.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om valitud Suimal prezident (). Hänen valdatusiden strok om nell' vot, ühten kahtenden strokun voimuz om olmas. Prezident paneb radnikusele märitud ristitud formiruimha ohjastust, Suim vahvištab ohjastusen ministrid radnikusiš päministranke ( — «ministriden prezident») pämeheks äniden enambusel.
Käskusenandai organ om üks'kodine parlament — Latvijan Suim (), kudamban 100 ühtnijoid Latvijan rahvahanikad täuzidenke oiktusidenke valitas nelläks vodeks. Parlamentan ühtnijad valitas prezidentad radnikusele, ku kandidat otab äniden absolütišt enambust (51 än't sadaspäi), ka ei linne kahtent turad.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2022 1. päiväl redukud. Prezidentan järgenduseližed valičendad Suimas oliba vn 2023 31. päiväl semendkud, Edgars Rinkevičs-prezident ("Edgars Rinkēvičs") sai 52 än't 100:späi i radab heinkun 8. päiväspäi. Edeližed prezidentad oma Egils Levits (8. heinku 2019 — 8. heinku 2023), Raimonds Vejonis ("Raimonds Vējonis", 8. heinku 2015 — 8. heinku 2019). Evika Silinä ("Evika Siliņa") radab päministraks vn 2023 sügüz'kun 15. päiväspäi. Edeližed paministrad oma Krišjanis Karin'š ("Krišjānis Kariņš", 23. viluku 2019 — 15. sügüz'ku 2023), Maris Kučinskis ("Māris Kučinskis", 11. uhoku 2016 — 23. viluku 2019).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Latvijan administrativiž-territorialine jagand."
Latvii jagase üks' sada kümneks agjaks (üks'lugu ) da ühesaks lidnaks tazovaldkundan alištusenke (üks'lugu ). Toižed agjad alajagasoiš volostikš (üks'lugu latv.: "pagasts"), toižed agjad seištas jagamatomikš.
Mugažo valdkund kogoneb vides statistižes regionaspäi: Kurzemen, Latgalijan, Rigan, Zemgalen i Vidzemen.
Eläjad.
Latvijas elädas latvijalaižed. Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 1,997,500 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 2,668,140 eläjad vl 1990, se poleni emigracijan tagut.
Rahvahad (2018): latvijalaižed — 62,2 %, venänikad — 25,2 %, vaugedvenälaižed — 3,2 %, ukrainalaižed — 2,2 %, pol'šanmalaižed — 2,1 %, litvalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 1,6 %, rahvahuden ozutandata — 2,3 %.
Kodikelen mödhe (2011): latvijan kel' — 56,3 %, venäkel' — 33,8 %, toižed keled — 0,6 %, märhapanendata — 9,3 %.
Uskondan mödhe (2017): lüteranad — 36,2 %, riman katolikad — 19,5 %, ortodoksižed hristanuskojad — 19,1 %, toižed hristanuskojad — 1,6 %, toižed uskojad — 0,1 %, märhapanendata i religijatomad — 23,5 %.
Toižed järedad lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vl 2011, surembaspäi penembha): Daugavpils, Lepai, Elgav, Jurmal. Kaik om 77 Latvijan lidnad. Lidnalaižiden pala om 68,3 % (2020).
Ižanduz.
Latvii om šingotadud postindustrialine ekonomik, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2024 nominaline KSP oli US$45,04 mlrd ekvivalentas (97. sija mail'mas; 24,193 US$ ühtele hengele, 47. sija), tazostadud ostmižmahtusen mödhe — US$77,69 mlrd (107. sija; 41,730 US$ ühtele hengele, 47. sija). Ižandusen päsarakod oma bankad, logistik (transportiruind da varažomad), turizm, sömtegimišt sijaližel torhudel i elektrotehnižed tegimed. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiprodukt sektoroidme (2017): maižanduz 3,9 %, tegimišt 22,4 %, holitišiden sfer 73,7 %. Vn 2016 andmusiden mödhe radajiden 7,7 % oma ottud maižandushe, 24,1 % ratas industrijas, 68,1 % — holitišiden sferas.
Vl 2011 valdkundan päeksport oli elektromašiništ da mašinad (12 %), raud da teraz (11 %), pumaterialad (7 %); toine eksport oli zelläd (4 %), sobad (3 %), toižed metallad da tegesed niišpäi (2 %). Vl 2022 importan päpalad oliba mašinad i mašiništ, kulutajiden tavarad, himižed substancijad, poltuz, likkuimed. Vl 2023 import ületi eksportad läz nelländeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022): Litvanma (Latvijan eksportan 18 % i importan 22 %), Estinma (eksportan 10 % i importan 10 %), Saksanma (eksportan 6 % i importan 9 %), Venäma (eksportan 6 % i importan 6 %), Pol'šanma (importan 9 %), Ročinma (eksportan 5 %). Ned-žo partnörad oliba vl 2012, no sil aigal Venäma oli kahtendel sijal.