tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Jasnii

Jasnii () om Venäman lidn Orenburgan agjan suvipäivnouzmas. Se om Jasnijan lidnümbrikon üks'jäine lidn, nimitihe lidnümbrikod rajonaks vspäi 1979 vhesai 2015.
Istorii.
Vl 1935 löuzihe azbestad läz kazahlaižiden Kijembai-küläd. Jasnii-eländpunktan aluz om pandud vl 1961 žiloks samha azbestad Kijembain löudmižsijal da sauvomha Kijembain azbestan kaivuzkombinatad. Žilo oli lidnanvuiččen vspäi 1962. Se sai lidnan statusad vl 1979.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Suvižes Uralantagaižes, 360 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Matkad Orenburghasai om 480 km päivlaskmha, Kazahstanan röunhasai — 24 km suvhe (Aktoben agj). Lähembaine Mägipölvaz-raudtestancii () sijadase koumes kilometras suvhe lidnaspäi. Lähembaine lidn om Orsk 115 km päivlaskmha avtotedme vai 95 km orhal.
Sodalendimpöud sijadase Jasnijan lodehližel röunal, Komarovskijan lidnümbrikos. Ühtennimižed sodapoligon da kosmodrom (radab vspäi 2006) oma läz lidnad.
Kaik 17 žilod mülüdas lidnümbrikho Jasnijan ližaks. Lidnümbrikon pind — 3565,32 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 363 ristitud, nell' videndest rajonan ristitištos, lidnümbrikon — 22 406 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli edel Komarovskijan lidnümbrikon (sauptud administrativiž-territorialine ühtnik) sädandad — vozil 1989, 2003 i 2004, 26..27 tuhad eläjid.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma olmas lidnas: Sündun Voznesenjan i Panteleimon-spravitajan.
Kaivuztehnologine tehnikum om professionaližen opendusen aluzkundaks.
Sol'-Ileck

Sol'-Ileck (, , ) om Venäman lidn da lebutaho Orenburgan agjan suves. Se om Sol'-Ileckan lidnümbrikon (edel 2016. vot — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1744 žiloks samha keitandsolad. Vl 1754 saudihe "Ilekan Kaičend"-lidnusen () kalaidajid heimoid vaste. Žilo sai lidnan statusad vl 1865 udenke "Ileck"-nimenke. Vl 1926 se kändihe lidnanvuiččeks "Ileckoje"-žiloks. Vl 1935 nimitihe sidä Ilekan Kaičend:aks möst. Vspäi 1945 kätihe žilod lidnaks tošti da nimitihe nügüdläižikš.
Sol'-Ileckan ižandusen päsarakod oma sötmižheinänobrädindmašiništon tehmine jäl'gregidenke da keitandsolan samine. Röunanverine "Ileck-1"-raudtesol'm om Kazahstanan ičezkaluištos. Kezaaigan äi matknikoid tuldas järviden randoidenno lebutamha. Oigetas lidnan i kaivajan päiväd elokun jäl'gmäižel sobatal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ilek-jogen molembil randoil (, Uralan hura ližajogi), sen keskuz sijadase 125 m korktusel valdmeren pindan päl. Redu- da solakahad järved oma lidnan südäimes.
Matkad Orenburghasai om 70 km pohjoižhe i se om lähembaine lidn, Kazahstanan röunhasai — läz koumekümned kilometrad suvipäivlaskmha.
Klimat om terav kontinentaline kuivahk. Voden keskmäine lämuz om +7,2 C°. Paneb sadegid 328 mm vodes, läz tazomäras kuidme.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 28 337 ristitud, rajonan ristitišton pol', vn 2021 — 26 149 ristitud. Kaik 27 189 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28 400 eläjad vl 2011.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 63,8 %, kazahlaižed — 17,5 %, totarlaižed — 10,1 %, ukrainalaižed — 3,4 %, saksalaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 3,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: kaks' jumalanpertid i časoun'. Niiden ližaks Hristan Eläbzdusen päjumalanpert' ei ole kaičenus, se oli saudud vll 1835−1839, poukahtihe vl 1935.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2..8, 10..12), kahesa keskškolad (nomer 1..7, 13), Sol'-Ileckan lidnümbrikon licei, sädamižen šingotesen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Orenburgas.
Volhov (lidn)

Volhov (, ) om Venäman lidn da järed raudtesol'm Leningradan agjan keskuses. Se om Volhovan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1918 kuti "Volhovstroi"-žilo sauvomha Volhovan GES (saudihe vozil 1918−1926). Vl 1933 ühtištadihe sidä lähižen "Zvank"-radnikžilonke da raudtestancijanke da anttihe lidnan statusad. Vspäi 1940 lidn om olmas nügüdläiženke nimenke.
Volhovan ižandusen päsarakod oma himine tegimišt, gidroenergetik da sömtegimišt, mugažo alüminijantegim da mebel'fabrik oma olmas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Olhavanjogen molembil randoil, 33 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Volhov-1 sijadase jogen hural (päivlaskmaižel) randal, Volhov-2 — oiktal (päivnouzmaižel) randal.
Matkad Piterihesai om 141 kilometrad päivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma rajonan Uz' Ladog kaks'kümne nell' kilometrad pohjoižhe i Säs'stroi 35 km pohjoižpäivnouzmha.
Tobmuz.
Volhov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Vitalii Napsikov (sügüz'ku 2014 — sügüz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 182 ristitud (rajonan ristitišton pol'), vn 2021 — 38 511 ristitud. Kaik 45 195 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 51 tuhad eläjid vl 1987 i vl 1998.
Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 93,4 %, ukrainalaižed — 1,0 %, armenijalaižed — 0,8 %, čiganalaižed — 0,8 %, azerbaidžanlaižed — 0,5 %, vaugedvenälaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,7 %, rahvahuden ozutandata — 1,3 %.
Erased-se igähižed rahvahad: karjalaižed — 20 rist. (0,04 %), suomalaižed — 10 rist. (0,02 %), estilaižed — 8 rist. (0,02 %), vepsläižed — 7 rist. (0,01 %).
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Ondrii Ezikuctud päjumalanpert' (puine, om letud vodele 2019), Mikoi-arhangelan jumalanpert' (kivine variant om saudud vl 1820, ližasaudud vl 1913, oli sauptud vll 1938−1994) i kaks' časounäd.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..10 i 12), viž keskškolad (nomer 1, 5..8), gimnazii nomer 3, lapsiden da norišton sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.
Volhovan äiprofil'ne tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks. Enzne Volhovan politehnine tehnikum om mülütadud sihe vn 2021 sulakus.
Transport.
Avtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Kaik koume sildad om avaitud Olhavas päliči lidnan südäimes: avtotesild, raudtesild da sild jaugnikoiden täht.
Ezilidnelektrojonused ühtenzoittas Piterinke. Volhovan raudtesol'men koume stancijad: "Volhovstroi-1", "Volhovstroi-2", "Murmanskan Verai" (). "Novooktäbr'skai"-platform radab mugažo.
Säs'stroi

Säs'stroi (, ) om Venäman lidn da lidnankund Leningradan agjan keskuzpalas. Se mülüb Volhovan rajonha, kahtenz' surtte lidn koumespäi.
Istorii.
Amuine "Säsin Rädkid"-eländpunkt () mainitase kirjutadud purtkiš ezmäižen kerdan vl 1572, sigä torguihe kalad da mecad.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1927 radnikžiloks sauvomha Säsin cellülozbumagašt kombinatad (saudihe vozil 1926−1928, alištui rekonstrukcijale vl 2008). Arni sil kombinatal pästaškanzihe ezmäšt nevondkundališt tualetbumagad vl 1969. Vl 1992 žilo sai lidnan statusad.
Säs'stroin ižandusen päsarak om cellülozbumagaine tegimišt, kombinat seižub Valgomkan hural randpolel. Toižed edheotandad oma il'mvenehiden tegim, leibänceh, änikoiden kazvatusen ferm.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Säs'-jogen oiktal randal, Valgomk-jogen ( 44 km pitte) lanktendan sijas, Ladoganjärven randpolel (nell' kilometrad randhasai), 25 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Volhov-rajonkeskushesai om 35 km suvipäivlaskmha. Matkad Piterihesai om 152 kilometrad päivlaskmha. Lähembaine lidn om Uz' Ladog 20 km päivlaskmha «Kol»-trassadme. Lähembaine raudtestancii om "Lungači" vides kilometras lidnaspäi.
Tobmuz.
Avrovo-žilo (332 rist. vl 2010) da ühesa küläd mülüdas lidnankundha Säs'stroin ližaks. Lidnankundan pind — 116 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline ezimez' om Vladimir Ivanov (reduku 2014 — sulaku 2023). Julija Grigorjeva radab lidnankundan Administracijan pämehen vn 2023 vilukuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Julija Stolärova (kezaku 2018 — viluku 2023).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 745 ristitud, lidnankundan — 14 409 ristitud, rajonan seičemendez, vn 2021 — 12 566 ristitud. Vl 2017 kaik 13 006 ristitud elihe lidnas i 13 626 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 tuhad eläjid vl 1988.
Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas (ortodoksine hristanuskond): jumalanpert' vspäi 1751 (kellčuhunduz 1810−1816) i časoun' (18. voz'sadan lopuspäi).
Säs'stroin lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 13..16), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), škol-internat, lidnan lapsiden da norišton sädamižen pert', čomamahtoiden škol, sportškol. Volhovan äiprofil'žen tehnikuman lavut nomer nell' om lidnan profopendusen aluzkundaks.
Transport.
Federaline «Kol»-avtote läbitab lidnad suvipäivlaskmaspäi pohjoižpäivnouzmha i jagab sidä läz poleti.
Lähembaine passažirraudtestancii om "Lungačid" vides kilometras suvipäivnouzmha lidnan keskusespäi «Volhov — Pöud»-keskustal.
Valg

Valg (, ; venän aigkirjištos: "Влех") om lidn da raudtesol'm Estinman suves, Lätänman röunanno. Se om Valgan makundan administrativine keskuz.
Istorii.
Vl 1266 nened tahod mainitadas kuti manradandan pühänikoiden praznuičendsija. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Rigan velgkirjas vl 1286. Se sai lidnan statusad vl 1584. Edel 1920 vot lidn mülüi Lifländijan gubernijha.
Valgan ižandusen päsarakod oma kebn tegimišt (omblendfabrik i kengiden tegim), sömtegimišt, mecan ümbriradmine.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pedeli-jogen randal (Virtsjärven bassein), 65 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Tallidnhasai om 245 km lodeheze avtotedme, Righasai — 175 km suvipäivlaskmha. Latvijan Valk-lidn röunan taga da Valg oma olmas ühthižeks lidnaks realižudes.
Eläjad.
Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 12 261 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 18 500 eläjad vl 1979. Koume hristanuskondan pühäpertid om lidnas: lüteranine, ortodoksine, seičemenden päivän adventistoiden.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2011): estilaižed — 64,3%, venänikad — 26,3%, ukrainalaižed — 3,1%, latvijalaižed — 2,1%, vaugedvenälaižed — 1,3%, suomalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 2,5%.
Kalev Härk radoi lidnan edeližen pämehen vll 2011−2017.
Transport.
Vl 1903 raudte tuli lidnha. Valg-raudtestancii sijadase «Tartu — Rig»- i «Valg — Viru»-keskustoil.
Uz' Ladog

Uz' Ladog (, ) om Venäman lidn da lidnankund Leningradan agjan keskuzpalas. Se om Volhovan rajonan kaikiš penemb lidn.
Istorii.
Petr I pani eländpunktan alust vl 1704 lidnan statusanke kuti verf' sauvomha laivoid. Edel sidä Nikolo-Medvedskii (Nikol'sko-Medvedovskii)-jumalankodin aluz oli pandud 14.−15. voz'sadoil nügüdläižen lidnan territorijas. Jumalankodi oli tühjitadud Uden Ladogan alusenpanendan ühtes.
Uden Ladogan ižandusen päsarakod oma sömtegimišt, kalanpüdand da turizm, mugažo laivansauvomižtegim oli (sirdi Piterihe), verf' radab, kondensatorantegim da nahkgalanterejan fabrik (matkliphad) oma saudud lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižes, Olhav-jogensun hural randal läz Ladoganjärved, 15 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Piterihesai om 130 kilometrad päivlaskmha, Volhov-rajonkeskushesai — 24 km suvhe.
Tobmuz.
Uz' Ladog jagase nelläks lidnanlaptaks. Kaik nell' pen't küläd mülüdas lidnankundha Uden Ladogan ližaks: Dubno (11 rist. vl 2017), Kivgod ("Кивгода", üks' eläi), Ligovo (4 rist.), Sumskoje (6 rist.). Lidnankundan pind — 143,5 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline ezimez' om Väčeslav Senčukov (reduku 2019 — kül'mku 2020). Administracijan pämez' om Igor' Cigankov vn 2019 kül'mkuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Ol'ga Baranova, radoi vn 2019 sügüz'kuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 838 ristitud, lidnankundan — 8 915 ristitud, vn 2021 lidnan — 7 432 ristitud. Kaik 8 413 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan kaikenaigaine ristitišt oli 11 310 eläjad vl 1989.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 93,1 % (6919 rist.), ukrainalaižed — 0,8 % (59 rist.), vaugedvenälaižed — 0,4 % (31 rist.), toižed rahvahad — 2,6 % (193 rist.), rahvahuden ozutandata — 3,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman Sündundan päjumalanpert' (om ližasaudud vll 1876−1877), ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (alusenpanend 1450−1500, ei ole väges), viž jumalanpertid. Niiden ližaks kaks' časounäd oma kadonuded.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid, keskškol, čomamahtoiden škol, lapsiden sädamižen pert', lapsiden da norišton turizman i purehsportan keskuz. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Transport.
Kaks' federališt avtoted ühtenzoittas lidnas: «Kola» (P21, E105) i «Uz' Ladog — Vologd» (A114).
Lähembaine raudtestancii om "Volhovstroi I", sijadase 24 km suvhe.
Rostov

Rostov om toponim i venälaine kanzannimi (naižvariant om Rostova). Se voib znamoita:
Obvodnii kanal (metrostancii)

«Obvodnii kanal» () om Piterin metropolitenan 64-nz' stancii vaumičendan aigan mödhe.
Metrostancii sijadase Frunzensko-Primorskaja linijal «Zvenigorodskaja»- i «Volkovskaja»-stancijoiden keskes. Оm avaitud vn 2010 tal'vkun 30. päiväl.
Ümbrikirjutand.
Süvüz — 61 m. Stancii om pilonoidenke, platform om üks'jäine keskedme oiged. Kanalan molembiden randoiden nägud oma kuvatud stancijan seinil 19. voz'sadan lopun olendas. Lähtendad irdoile: Ligovon prospekt, Obvodnii-kanalan randird, Voronežskai-ird.
Stancijan vestibül' sijadase «Ligov»-torguindkeskuses, sen sauvuz om vaumitud vl 2011. Panihe mantazole kaht sauvust (oliba olmas vspäi 1914) stancijan i keskusen tehmižen täht: «Sever»-kinoteatr i kahesažiruine eländpert'. Piterin «Metrostroi»-kompanii sauvoi stancijad vll 2008−2010.
Metrostancii vestibülinke om projektiruidud P.V. Malmalaev- i B.A. Podol'skii-arhitektoroil, hö-žo ühtniba manalaižiden zaloiden i vestibülin formiteshe A.J. Gordin- i P.E. Jakušin-pirdajidenke.
606 (pertiden serii)

606-nz' serii om NSTÜ:n i Venäman industrialižen tipižen pertinsauvondan projekt. Sen serijan äižiruižiden panel'pertiden (eländkodiden) sauvond oli tehtud «LenNIIprojekt:an» Avtovon DSK:al Piteriš i sen ezilidnoiš (ozutesikš, Šušaroiš) 1960−1990-nzil vozil. Toižihe lidnoihe 606. serii ei putund.
Ping

Ping () om Puzuänikoižed-sugukundan heinäsižiden kazmusiden heim. Üks'voččed, kaks'voččed vai äivoččed heinäd.
Leviganduz.
Mülütadas heimho läz 130 erikod, kazdas Afroevrazijadme tobjimalaz. Erased erikod oma invazivižed rujoheinäd toižil kontinentil.
Navedib rohlad i ümbriratud maižandsel mahust. Kazvab saduiš, murdoiden sijiš, kezandmail.
Ümbrikirjutand.
Om erazvuiččid erikoid, ozutesikš, linmaping ("Sonchus oleraceus") i pöudping ("Sonchus arvensis") oma travijad rujoheinäd.
Jurišt om tihed, se om keskutadud mahusen üläšoidus. Seikhen alah pudub erasti. Änikod oma pakuižed, erasil erikoil sauptas hämäran aigan. Semned oma harjakahad, idädas kerdalaz tünüden pordota. Äikerdoičese semnil i juril. Üks' kazmuz andab 6,5 tuhazesai semnid, tullei kandab niid kebnas.
Kävutand.
Kazmusen lehtezpala om södab, no paremba kävutada norid lehesid. Voib otta sötkeks kodijänišile.
Linmaping

Linmaping () om Puzuänikoižed-sugukundan üks'vozne heinäsine kazmuz. Mülüb pingun heimho, sen tipine erik.
Leviganduz.
Kazmuz om levitadud avaros Evrazijadme, om invazivižeks erikoks Avstralijas da toižiš mail'man paloiš. Levigandeb ottud kävutamižhe ristitul mahusil.
Navedib päivoikahid sijid. Voib kazda mahusiden toižendoiden enambusel.
Ümbrikirjutand.
Kazvab 25..100 santimetrhasai, seikh voib olda barboikahan. Lehtesed oma jagadud piikoikahanke röunanke, išttas seikhel vardeta.
Linmaping änikoičeb kezakuspäi sügüz'kuhusai (Pohjoižes mapoliškos). Änikod oma germafroditižed, niiden pölüstoitajad oma mezjäižed i kärbhaižed päpaloin.
Äikerdoičese kanttud vedel i tulleil semnil, ei voi kazda muretud juren paloišpäi.
Kävutand.
Medenkandai kazmuz. Travii rujohein pöudoil. Maižanduzživatad södas linmapingad tahtonke, lambhad navettäs lujas sidä.
Voib otta norid lehtesid ližadamha keitoshe, štihe i salatha, edel pidadas keitandsolan segoiteses pol'časud heitmaha karktust. Voib keitta da söda linmapingan jurid, niiden magu om magrušan pojav.
Pöudping

Pöudping () om Puzuänikoižed-sugukundan äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb pingun heimho.
Leviganduz.
Erik libui Evropaspäi. Putub Venäman da sen lähižiden maiden meczonas. Invazivine erik Venäman päivnouzmas, Sures Britanijas, Pohjoižamerikas, Avstralijas i Udes Zelandijas.
Pöudping navedib nepsut i väghižid mahusid nituil da soil, voib kazda tahoiš madalanke solanke i stepiš. Ei tipri letetazangišton klimatad eskai kastelendpöudoil.
Ümbrikirjutand.
Oleskeleb kahthe metrhasai kortte. Seikh om läz ogahita, üläh om lehtesita. Lehtesed oma ogakahad, išttas seikhel.
Henod kuldatabad pakuižed änikod kazdas puzuikš. Änikoičeb kezakus Venäman keskšoidus. Plod om burhahk värtmenvuitte hahlakaz semnikaz, tullei veb semnid kebnas.
Znamoičend.
Äikerdoičese juril, sen tagut pöudping om levitadud pöudoil da linmail rujoheinäks. Znamasine medenkandai kazmuz, andab mezjäižile äi nektarad, mugažo heid'omad. Maižanduzživatad södas pöudpingad tahtota maidonvuiččen südäiveden tagut.
Svetogorsk

Svetogorsk (, vhesai 1948 "Энсо", tähäsai) om Venäman lidn Leningradan agjan lodehes, valdkundröunanno Suomenmanke. Svetogorsk mülüb Viipurin rajonha, sen kahtenz' surtte eländpunkt.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1887 kuti "Enso"-žilo ühtes cellülozbumagaižen tegimen sauvondanke (ezmäine sur' mugoine Suomenmas). Vl 1940 Tal'vsodan jäl'ghe NSTÜ anneksirui žilod, sikš miše tegim oli mel'hetartuine. Vspäi 1949 žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.
Vhesai 1917 se mülüi Venäman Viipurin gubernijha, vozil 1917−1940 mülüi Suomenman Viipurin agjan Jääski-makundha.
Svetogorskan ižandusen päsarakod oma cellülozbumagaine («International Paper»-kompanijan kombinat), turizm i sömtegimišt, mugažo Svetogorskan GES om saudud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižes-lodehes, Karjalan kaglhan pohjoižpalas, Vuoks-jogen üläjoksmusen hural randal tobjimalaz, 44 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Piterihesai om 188 km suvipäivnouzmha. Matkad lidnan keskuzpalaspäi Suomenman lähembaižen Imatranlidnan keskushesai om kaks'toštkümne kilometrad lodeheze.
Tobmuz.
Kaik koume eländpunktad mülüdas lidnankundha Svetogorskan ližaks: lidnanvuitte Lesogorskii-žilo (3242 rist. vl 2017), Pravdino-žilo (54 rist., 2010) i Losevo-külä (964 rist., 2010). Lidnankundan pind — 411,12 km².
Edeline lidnankundan pämez' (Deputatoiden nevondkundan ezimez') om Raisa Generalova (2014 — sügüz'ku 2019). Lidnankundan Administracijan pämez' om Jevgenii Coi vn 2021 uhokuspäi.
Eläjad.
Vl 1959 eländpunktan eläjiden lugu oli 10 448 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 981 ristitud, lidnankundan — 20 272 ristitud, vn 2021 lidnan — 13 784 ristitud. Vl 2017 kaik 15 721 ristitud elihe lidnas i 20 019 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli vozil 15..16 tuhad eläjid 1989−2017 (16 tuh. rist. vl 2011).
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Raštvoiden jumalanpert' om avaitud lidnas vspäi 2015.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 3), keskškol (edel 2012. vot školad nomer 1 i 2), lapsiden da norišton sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, olimpižen varan "Favorit"-sportškolan (Viipur) palakund. Svetogorsk-lidnan Politehnine kolledž om sen üks'jäižeks professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Valdkundoidenkeskeine avtokontrol'punkt om rados vspäi 2002. «Viipur — Imatr»-avtotekeskust läbitab lidnad.
Avtobusad Piterihesai (Devätkino) oma kundaližeks transportaks. Ühtennimine "Svetogorsk"-raudtestancii radab vaiše jüguiden täht vspäi 2014, ühtenzoituz Suomenmanke om olmas.
Leningrad 46.

«Leningrad 46.» () om Venäman kriminaline TV-serial, kudamb om tehtud vll 2014−2015 NTV-telekanalale. Režissör om Igor' Kopilov. Kaik om 32 serijad (8 palad ühtes sezonas), niiden prem'jerine ozutamine oli vn 2015 keväz'kun 23 päiväl. Vl 2015 om ozutadud ukrainižel «Inter»-kanalal, i vl 2016 — venämalaižel «Venäma-1»-kanalal.
Serial starinoičeb voinanjäl'ghižen elon polhe Leningradas (nügüdläine Piter) vll 1946−1948, konz ogeramine lidnas oli väges. Slogan — "Voin jäl'ges voinad" (ven.: "Война после войны").
«Leningrad 46.» oli lujas satusekaz Venäman televizijal: ozutamižen ezmäižel päiväl selialan keskreiting Venämas oli 5.4% (Moskvas — 5.3%), a läz 15% venämalaišt ozutiba mel'hetartuz siš. Vn 2015 lopmižiden mödhe necen lentan keskmäine reiting valdkundas oli 6% (4. sija kesked serialoid).
Süžet.
Tegend zavodiše voden 1946 voinanjäl'ghižes Leningradas, kudambas völ tantoi oliba näl'g, murendused dai surmad. Leningradalaine milicii vähäsatusekahas naprib voibišteldas ogernikoidenke, kudambad tegihe lidnan ühteks surembaks problemaks. Konz banditad rikoitas majorad Kuz'minad, kudamb oli voibištelendan banditizmanke palakundan pämehen, hänen mödradajad panetas meton tabata Vihtor-«Muzikantan» tabadamatoi i armahtamatoi band.
Uz' Palakundan pämez', tovar' Rebrov, Vihtoran bandha, kudambha augotab rata kut agent varjoičendanke. Arni sihe zavodiše konfrontacii Rebrovan da Danilov-«Opendajan» keskes, kudambad konz-se statjaks tundištihe jonuses. Danilov oli literaturan školopendajan, radnikoiči Voinal, no oiktusekahatoman pätusen tagut hän kadoti rad, ak dai tütär; sen täht hän kaik enamban laskese Leningradan kriminaližhe mail'mha i linneb avtoritetižeks da varuližeks ogernikaks. Elo ei üht kerdad sideleb Rebrovad da Danilovad: üks' naine, üks' armastuz dai üks' lidn kahtele. Leningradan voinanjäl'ghine istorii lagitab kaclijale soravaks da tuhlakoks.
Nühaidai

«Nühaidai» (ven. i ) om ukrainalaine detektivine TV-serial, kudambad FILM.UA-telekompanii tegi vll 2013−2019. Režissör om Artöm Litvinenko. Om kaik fil'mdud nell' sezonad 32 serijoidenke. Sen prem'jerine ozutamine oli vn 2013 kül'mkun 16 päiväl ukrainalaižel ICTV-kanalal. Vn 2013 16. päiväl tal'vkud serialan ezmäine serii om ozutadud venälaižel Ezmäižel kanalal-ki. Hot' serial om ukrainalaine dai om fil'mdud Kijevas, sen originaline kel' om venän kel'.
Nühaidajan päroliš om estilaiž-venälaine akt'or Kirill Käro.
Süžet.
Pägerojal Nühaidai-kucundnimen al (todesine nimi om tundmatoi) om ülämujai nühaind, hänele ei ol'goi peitust. Nühaidai voib sanuda kaiked kaikuččen ristitun polhe hajun mödhe: hänen sömižes, armastuzelos, om-ik ristitul alibi. Ei niken voi manitada Nühaidajad. No hän om kaičematoi mail'male sen erazvuiččidenke hajuidenke: ozutesikš, Nühaidajale ei voi tehta sürpriz, kaikenvuitte čurahine haju voib romantižes vastlendaspäi. Gerojan järgeližusetoi mahtuz — hänen lahj dai soiverduz, hänel elo om löumai, no mel'hetartui.
Znamoičend.
Ukrainas da Venämas serial oti lujas korktad reitingad. Venämas se oli kaikiš populärižemb serial 2013/2014-sezonas, mugažo vn 2013 kaikiš reitingaižemb material Venäman televizijal; ezmäižen kahten serijan (1. sezon) reiting oli 11.6 % (auditorii vanhemb mi 18 vot) TV-efiran aigan 29.9 %-oid.
Nencan avtonomižen ümbrikon lidnad

Kaik om üks' lidn (, ) i üks' lidnanvuitte žilo (ven. "посёлок городского типа") Nencan avtonomižes ümbrikos.
Enččed lidnad.
Muretud da okaidud lidn:
Varn (lidn)

Varn ( [ˈvarnɐ]) om kurortlidn Bolgarijan päivnouzmas, port Mustmeren päivlaskmaižel randal. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Varnan agjan administrativine keskuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 0..170 m ü.m.t. korktusil, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Sofijhasai om 375 km päivlaskmha orhal vai 470 km avtotedme.
Klimat om subtropine, pehmdab mi valdkundan toižiš paloiš, meri telustab vilun teravale ličendale pohjoižpäivnouzmaspäi. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +12,8 C°, heinkun-elokun +23,3..+23,5 C°, kezakun i sügüz'kun +21,0 i +19,1 C°, tal'vkun-uhokun +2,7..+4,3 C°. Ekstremumad oma −17,8 C° (viluku) i +40,0 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +7,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +24,5 C° (tal'vku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +2,5 C°). Il'man lämuz voib ülitada +21 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 516 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba kezakus-heinkus (48..52 mm kus) i sügüz'kus-vilukus (45..56 mm), vähemba uhokus-keväz'kus (32..33 mm kus) i elokus (29 mm). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 70..75 % röunoiš kezakus-redukus, 77..82 % kül'mkus-semendkus. Meriveden lämuz voib vajehtadas kuidme +7,3 (uhoku) ..+24,8 C° (eloku) röunoiš, se ületab +21 C° kezakus-sügüz'kus.
Tobmuz.
Varn-lidn jagase videks administrativižeks rajonaks: Primorski ("Mererandaline"), Mladost, Odesos, Vladislav Varnenčik, Asparuhovo. Sen ližaks viž žilod mülüdas Varnan kundha.
Lidnan tobmuden pämez' om kmet (). Edeline lidnan pämez' om Ivan Portnih ("Иван Портних", heinku 2013 — kül'mku 2023).
Eläjad.
Vn 2011 Bolgarijan rahvahanlugemižen mödhe lidnankundan eläjiden lugu oli 334 870 ristitud. Vl 2018 kaik 367 171 ristitud elihe lidnas, 375 tuh. ristituid kaikes kundas i läz 420 tuh. ristituid oli ezilidnoidenke.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2011): bolgarijalaižed — 85,0 %, turkalaižed — 3,0 %, čiganalaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 1,0 %, rahvahuden ozutandata — 10,1 %.
Transport.
Avtobusad, trolleibusad, maršruttaksid i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Päraudtestancii i meriport ratas vemha passažiroid i jüguid.
Rahvahidenkeskeine civiline "Varn"-lendimport ("VAR / LBWN", 1,8 mln passažiroid vl 2023) sijadase seičemes kilometras päivlaskmha lidnan keskuzpalaspäi. Sišpäi tehtas reisid kaiked Evropadme.
Bilibino

Bilibino (, ) om Venäman lidn da lidnankund Čukotkan avtonomižen ümbrikon lodehes. Se om ümbrikon kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Bilibinon rajonan administrativine keskuz (vn 1961 elokuspäi).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1955 kuti radnikžilo samha kuldad mägikombinatal. Vhesai 1956 nimitihe "Karal'vaam:aks" (ven. i , "караль" «pedroiden aidoitez» + "ваам/веем" «jogi») jogen mödhe. Udesnimitihe Jurii Bilibin-geologan kanzannimen mödhe, löuzi kuldregionad Koliman basseinas. Vl 1993 žilo sai lidnan statusad.
Bilibino šingotase kuldan samižel, sadas kaivuzmahtusel da ümbriratas sirdandküllästamižfabrikal penid löudmižsijid lidnas ümbri, mugažo lihamaidkombinat i maplodunfabrik (kazmuzhonuzedheotand i konservad) ratas. Bilibinon AES (48 MVt) lämbitab lidnad da varatoitab sidä elektroenergijal, sen vajehtuz dizel'stancijal planiruiše vspäi 2019.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Karal'vaam-jogen lanktendan sijas Sur' Keperveem-jogehe (Koliman hurapol'ne bassein), 270 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Anadirihesai om 625 km suvipäivnouzmha. Lähembaine lidn om Pevek 240 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 360 km grunt- i tal'vteidme.
Klimat om arktine. Tal'v om vilu lujas da kuiv, sen aigan sulasä oleleb harvoin lujas. Voib panda halad kezan miččel taht kul. Voden keskmäine lämuz om −13,9 C°, kezakun-elokun +7..+10 C°, tal'vkun-uhokun −32..−33 C°. Ekstremumad oma −58 C° i +35,1 C°. Paneb sadegid 198 mm vodes, enamba kezakus-elokus (21..37 mm kus), vähemba uhokus-semendkus (6..9 mm kus).
Keperveem-žilo mülüb lidnankundha Bilibinon ližaks, lendimport sijadase siš.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 506 ristitud, lidnankundan 5 829 ristitud, rajonan koume nelländest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 558 vl 1989. Vl 2017 kaik 5 348 ristitud elihe lidnas i 5 560 ristitud kaikes lidnankundas.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert' om saudud lidnas vodele 2009.
Čukotkan lodehline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks. Ende Piterin tegimištoliž-ekonomižen kolledžan filial radoi mugažo.
Čilin flag

Čilin flag () om Čilin Tazovaldkundan valdkundaline flag. Flagan proporcii om "2:3". Sen tegii om Antonio Arkos.
Nügüdläine flag om vahvištadud 1817-ndel vodel redukun 18. päiväl.
Flag kogoneb kahtes lapakoiktas šoiduspäi: vauged ülähän i rusked alahan. Sinine nellik om sijatud huras üläčogas. Vauged vižagjaine tähtaz om kuvitadud nellikon keskuses, se simvolizuruib vejad satusidennoks i hoštusennoks. Sinine muju ozutab taivast, vauged — Andiden lunt, i rusked — se om valatadud veri sodan ripmatomudes aigan.
Čilin valdkundznam

Čilin valdkundznam () om Čilin Tazovaldkundan üks' oficialižiš simvolišpäi. Nügüdläine valdkundznam om vahvištadud 1834-ndel vodel kezakun 26. päiväl. Sen tegii om anglijalaine Čarl'z Vud Teilor-pirdai (, 1792−1856).
Ümbrikirjutand.
Andine kondor () i suviandine pedr ("Hippocamelus bisulcus") vencad päl pid'oiteldas rindhankatust polišpäi. Živatad oma Andiden simvolišpäi, valdkund vedase pidust' niid. Laud da sen üläh oma mujutadud Čilin flagan kartte. Tähtaz sijadase laudan keskuses. Valdkundan ispanijankel'ne deviz om kirjutadud lental laudan al: "Por la Razón o la Fuerza" — «Oiktusel vai vägel», se om ližatud valdkundznamha vl 1920.
Čilin peso

Čilin peso () om Čilin valdkundvalüt vll 1817−1959 i vspäi 1975. Keskustas Čilin eskudo oli väges, vajehtihe 1000 eskudod pesoks.
1 peso = 100 sentavod ("centavo"), uden peson rahuded sentavoidenke oliba pörundas vhesai 1984. Valütkod om "CLP". Simvol — $ vai CLP$. Regulätor om Čilin Keskuzbank. Tegii om Čilin rahatanaz.
Valütan kurs vajehtase joudjas. Reguliruindan kriterii om infläcijan andmused.
Nene banknotad oma pörundas: 500 (harvoin), 1000, 2000, 5000, 10 000 i 20 000 pesoid. Rahuded oma necenke nominalanke: 1, 5, 10, 50, 100 i 500 pesod.
Kirovskan rajon

Kirovskan rajon () om Venäman municipaline ühtnik Leningradan agjas.
Administrativine keskuz om Kirovsk-lidn, se mülüb rajonha vspäi 2006.
Istorii.
Rajonan aluz om pandud vn 1977 sulakun 1. päiväl Leningradan agjaha Volhovan da Tosnon rajoniden paloišpäi, panihe Kirovsk-lidnad agjan alištusenke keskuseks. Vozil 1993−2006 Šlissel'burg-lidn oli alištunu agjan tobmudele. Rajon om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 2006.
Geografijan andmused.
Kirovskan rajon om Leningradan agjan keskuztaho. Pind — 2 590 nellikkilometrad (15nz' sija agjas). Mec katab kaks' koumandest rajonan territorijad (1 743 km²).
Om röunoid nellänke Leningradan agjan rajonanke da Piterinke:
Rajonan pohjoižed randad lainištab Ladoganjärv. Znamasine jogi om joksii sišpäi Neva, lankteb Suomen lahthe. Nevanjogi om olmas rajonan lodehližeks röunaks. Kaik joged mülüdas Baltijan meren (Atlantižen valdmeren) basseinha.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (apakkivi, gravii, šebin', letked, saved, mouckivi), mec, kala, reskvezi.
Tobmuz.
Vspäi 2006 rajonan territorii jagase 11 municipaližeks ühtnikaks: kahesa lidnankundad da koume küläkundad.
Käskusenandai tobmuz om Deputatoiden nevondkund () 22 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2014 sügüz'kun 14. päiväl. Junus Ibragimov radab sen ezimehen da rajonan pämehen vn 2016 sügüz'kun 26. päiväspäi ezmäižen strokun. Deputatoiden nevondkund valičeb rajonan administracijan pämest.
Vn 2016 sügüz'kun 26. päiväspäi Andrei Vit'ko radab rajonan administracijan pämeheks. Ezmäine varapämez', kuz' muite varapämest oma hänele abhu. Kaik kuz' komitetad, 12 palakundad, kahesa ohjastust da 11 laudkundad alištudas rajonan administracijan pämehištole.
Vspäi 2015 Kundaline Kodi () radab rajonas, kogoneb 15 ühtnijaspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 101 353 ristitud (videnz' sija agjas), vn 2021 — 109 506 ristitud, se rajonan ristitišt oli kaikiš suremb. Kaik 105 084 eläjad oli rajonas vl 2017.
Kaik om 100 eländpunktad rajonas, sidä kesken koume lidnad, viž lidnanvuittušt žilod, kahesa muite žilod, viž raudtestancijan žilod, 78 küläd da üks' futor.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Otradnoje-lidn (25,2 tuh. rist. vl 2016), Šlissel'burg-lidn (14,7 tuh. rist. vl 2016), lidnanvuiččed Mga-žilo (10,2 tuh. rist. vl 2016), Priladožskii-žilo (5,7 tuh. rist. vl 2016) i Nazii-žilo (4,8 tuh. rist. vl 2016).
Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 88,3 %, ukrainalaižed — 1,9 %, vaugedvenälaižed — 1,0 %, totarlaižed — 0,5 %, armenijalaižed — 0,5 %, uzbekalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,7 %, rahvahuden ozutandata — 4,6% (jäl'gmäižiden keskes 14,5 % mahttas pagišta venäkelel).
Erased-se igähižed rahvahad: suomalaižed — 102 rist. (0,10 %), karjalaižed — 76 rist. (0,07 %), estilaižed — 23 rist. (0,02 %), vepsläižed — 8 rist. (vähemb mi 0,01 %), ižoralaižed — 3 rist. (vähemb mi 0,01 %).
Opendusen aluzkundoiden verk mülütab 19 päivkodid, 17 keskskolad, koume lapsiden da norišton sportskolad.
Ižanduz.
Rajonan ižandusen päsarakod oma:
Estilaižed

Estilaižed (, edel 18. voz'sadad ičeze nimituz oli "maarahvas") om suomalaiž-ugrilaine rahvaz.
Lugumär.
Rahvahan ühthine lugu om läz 1,1 millionad. Estilaižed elädas Estinmas (sen ristitišton enambuz, 920 tuhad vl 2021), Suomenmas (49 tuh. vl 2020), AÜV:oiš, Kanadas, Ročinmas, Venämas (17 tuh. vl 2010), Avstralijas, Saksanmas da Evropan toižiš pohjoižiš maiš.
Kaks' rahvahad — setulaižed (Suvine Estinma) da virulaižed (Suvipäivlaskmaine Estinma) — lugetas estilaižiden etnosikš.
Kodima.
Rahvahan kodima sijadase Baltijan meren päivnouzmaižel randal, Suomen lahten suvirandpolel, se om estilaižiden kodima tähäsai.
Estin rahvaz i kel' sünduiba sijaližiden heimoiden alusel 13. voz'sadale.
Kul'tur.
Estilaižed pagištas estin kelel, se om üks' Baltijan meren suomalaižiš kelišpäi.
Religijan mödhe 21. voz'sadan augotišes estilaižiden enambuz oma ateistad da lüteranižed hristanuskojad.
Estin veroližen kul'turan amuižed elementad oma riih-eländsija, must leib, sajan i Raštvoiden verod, mugažo kolnuziden sügüzline muštlotez (lugetas, miše niil päivil heiden henged tuldas kodihe) i runine pajo ("regilaul") lühüdanke, no variativiženke motivanke.
Viipurin rajon

Viipurin rajon voib znamoita:
Aramil'

Aramil' () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suves, Jekaterinburgan suvipäivnouzmaine kaimdailidn. Se om Aramilin lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1675 kuti Venäman lidnuz baškiralaižiden maiden röunanno i "Aramilin slabad", nimitihe jogen mödhe. Slabadan ristitišt oli otnus raudan samižhe. Järed vatefabrik oli olmas 19. voz'sadan keskespäi, tetihe sen polhe verhiš maiš. Kätihe radnikžiloks vn 1938 4. redukud. Žilo sai lidnan statusad vn 1966 15. päiväl sügüz'kud.
Aramilin edheotandad da tegimed mülüdas nenihe sarakoihe: sauvondmaterialoiden pästand (raudbeton), himine sarak (plastmassad da plastikpakuitez), mašinoidensauvomine (lendimiden kohenduz), metallan ümbriradmine (henod metalltuhkad), sömtegimišt.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Iset'-jogen randoil, 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Aramilk-jogi ( 32 km pitte) lankteb sihe oiktalpäi lidnan territorijal.
Jekaterinburgan "Kol'covo"-lendimport radab nelläs kilometras päivnouzmha avtotedme. "Aramil' "-raudtestancii om saudud vides kilometras päivnouzmha lidnalpäi.
Tobmuz.
Aramil'-žilo (1985 rist. vl 2010) i Svetlii-žilo (1237 rist. vl 2010) mülüdas lidnümbrikho Aramil'-lidnan ližaks. Lidnümbrikon pind om 21,82 nellikkilometrad.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnümbrikon pämehed oma Vitalii Nikitenko (heinku 2017 — heinku 2022), Vladimir Gerasimenko (reduku 2012 — kezaku 2017). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Tat'jana Pervuhina vn 2021 redukuspäi. Edeline Duman ezimez' om Svetlana Mezenova (viluku 2017 — reduku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 224 ristitud, lidnümbrikon — 17 446 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 19 013 eläjad, lidnümbrikon — 22 300 eläjad. Vl 2017 kaik 15 162 ristitud elihe lidnas i 18 379 eläjad oli kaikes lidnümbrikos. Vll 1996−2020 lidnan ristitišt vajehtihe 14..15 tuhad röunoiš. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 1,0 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 90,3 %, totarlaižed — 2,1 %, udmurtalaižed — 1,3 %, armenijalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 5,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' om saudud lidnas (letihe vll 1830−1842), toine Nell'kümnen moknikan jumalanpert' om sauvomas vspäi 2019. Islaman «As-Saläm»-pühäpert' om avaitud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..4, 7, 8), koume keskškolad (nomer 1, 3, 4), lapsiden da norišton sädamižen šingotesen "Junta"-keskuz, čomamahtoiden škol, «Del'fin»-sportškol.
Professionaližen opendusen aluzkund om Jekaterinburgan saraktehnologijoiden da servisan tehnikuman filial Aramiliš.
Alapajevsk

Alapajevsk () om Venäman lidn Sverdlovskan agjas. Se om municipaližen «Alapajevsk-lidn»-ühtnikan (lidnümbrikon) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1639 kuti "Alapajih"-külä () ühtennimižen jogen randal. Vl 1696 löutihe raudkivendod külän ümbrištos, i vspäi 1702 sauvoškanzihe valdkundališt metallurgišt tegint Suren Petran käskön mödhe (tegim radoi vhesai 2019). Radnikžilo sai makundan lidnan statusad vl 1781, sil aigal mülüi Permin gubernijha. Vn 1941 9. päiväspäi sügüz'kud om lidnaks agjan alištusenke.
Alapajevsk šingotase sauvondmaterialiden pästandal (metalližkonstrukcijad, raudbetonšpalad, asfal't), metallanümbriradmižen edheotandoil mašinansauvomižen täht, instrumentan tegimil buraudamižen i sauvomižen täht, sömtegimištol (leibänkombinat, maidkombinat, kolbasan edheotand, kalacehad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sverdlovskan agjan keskuzpalas, Neiv-jogen randal ( 294 km pitte, Obinjogen bassein) Alapajihan 41 km pitte lanktendan sihe sijas huralpäi, Keskmäižen Uralan pautkidenno, 135 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jekaterinburghasai om 146 suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Irbit 84 km päivnouzmha orhal vai 118 km avtol, Artömovskii i Rež 57 km suvhe orhal vai 68 km avtoteil, Alasald 60 km elektrojonusel i Üläsald 70 km päivlaskmha-lodeheze orhal vai 95 km avtotedme.
Tobmuz.
Kaik kümne žilod da küläd mülüdas lidnümbrikho Alapajevskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 1082 km².
Lidnümbrikon edeline pämez' om Sergei Bespalov (kül'mku 2017 — reduku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 38 192 ristitud, lidnümbrikon — 44 455 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 36 189 eläjad, lidnümbrikon — 41 461 eläjad. Vl 2017 kaik 37 653 ristitud elihe lidnas i 43 640 eläjad oli kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 49..52 tuhad eläjid vozil 1962−1992.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (om saudud vl 1702) i kaks' jumalanpertid, mugažo Ph. Jelisavetan naižjumalankodi (vspäi 1998). Islaman «mahallä» (kundaline) mečet' om saudud lidnas vll 1996−1998.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Alapajevskan äiprofil'ne tehnikum i Sverdlovskan agjan medkolledžan Alapajevskan filial.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas.
Raudtesol'm radab sijaliženke znamoičendanke.
Asbest (lidn)

Asbest () om Venäman lidn da lidnümbrik Sverdlovskan agjan suves.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1889 kuti "Kudel'k"-žilo () samha asbestad. Vl 1928 udesnimitihe sidä "Asbest"-radnikžiloks. Vl 1933 radnikžilo kätihe lidnaks agjan alištusenke. Vspäi 2006 lidn om olmas Asbestan lidnümbrikon keskusen.
Asbest-lidn šingotase azbestan samižel i sen jändusiden ümbriradmižel (magnijantegim), asbesttegesiden, savičun i hrustal'tegesiden pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalan suves, mecoiden keskes, Keskuralan päivnouzmaižil pautkil, Sur' Reft-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 103 km pitte, Obin bassein), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jekaterinburgan keskushesai om kahesakümne kuz' kilometrad suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad — Suhoi Log 37 km päivnouzmha orhal vai 48 km avtol i Zarečnii 34 km suvhe.
Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +19,2 C°, vilukun −12,5 C°. Paneb sadegid 503 mm vodes, enamba heinkus (90 mm), vähemba keväz'kus (15 mm).
Tobmuz.
Kaik kaks' žilod mülüdas lidnümbrikho Asbestan ližaks: Belokamennii (1932 rist. vl 2010) i Krasnoarmeiskii (490 rist. vl 2010). Lidnümbrikon pind — 767,9 km², se mülüb agjan Suvižhe ohjastuzümbrikho. Asbestan lidnümbrik ümbärdab Mališevan lidnümbrikod kaikiš polišpäi.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Vladimir Susloparov, radoi vn 2015 sügüz'kuhusai. Lidnümbrikon Duman ezimez' om Leonid Remezov vn 2022 redukuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Sergei Larionov (tal'vku 2019 — reduku 2022 päiči vn 2020 elokus-tal'vkus), Andrei Samarin (kül'mku 2017 — tal'vku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 68 893 ristitud, lidnümbrikon — 71 315 ristitud, vn 2021 lidnan — 57 317 ristitud. Vl 2017 kaik 64 666 ristitud elihe lidnas i 66 955 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 85 100 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid, protestantižen hristanuskondan jumalanpert' i islaman pühäpert' oma saudud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'kümne üks' päivkodid (viž nimitadud i nomer 4, 22, 25, 27, 29, 31, 32, 35, 38, 40, 46, 47, 53, 56, 60, 62), kaks' aluzškolad (nomer 12 i 13), üks'toštkümne keskškolad (nomer 1, 2, 4, 8, 11, 16, 18, 21, 22, 24, 30), licei nomer 9, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, olimpižen varan sportškol.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Asbestan politehnikum i Asbestan čomamahtoiden kolledž, mugažo üläopendusen nellän aluzkundan (kaik — Jekaterinburg) filialad.
Artömovskii

Artömovskii () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suves. Se om Artömovskijan lidnümbrikon administrativine keskuz da pala vspäi 2004.
Istorii.
Vspäi 1864 nügüdläižen lidnan territorijal ezmäine eländpunkt oli tetab kuti "Jegoršino"-žilo (). Vl 1871 löutihe kivihil't žilos kaivod süveten. Sauvoškanzihe kaivuzid, i vl 1925 ühtištadihe kaivajiden žiloid "Artömovskii"-radnikžilho.
Vl 1938 Artömovskii-radnikžilo da Jegoršino-žilo oliba ühtenzoittud "Artömovskii"-lidnaks. Raudtestancijan nimi om "Jegoršino" tähäsai. Vl 1960 Artömovskii kändihe lidnaks agjan alištusenke.
Artömovskii šingotase Jegoršinon radiotegimel, mašinansauvomižen «Ventprom»-tegimel, Artömovskijan LEK:al, raudbetontegesiden tegimel i leibänkombinatal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalas, Keskuralan päivnouzmaižil pautkil, Bobrovk-jogen randal ( 46 km pitte, Irbitan hura ližajogi), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jekaterinburghasai om 118 km suvipäivlaskmha avtotedme. Lähembaine lidn om Rež koumekümnes kilometras päivlaskmha orhal, raudtedme vai avtol.
Klimat om ven kontinentaline. Ekstremumad oma −46,7 C° (tal'vku) i +38,4 C° (heinku, eloku). Mahusen kül'mehtusen süvüz om 150 sm vai sen enamba.
Tobmuz.
Kaik 20 žilod da kuz' küläd mülüdas lidnümbrikho Artömovskijan ližaks, kaikiš järedamb om lidnanvuitte Bulanaš-žilo (12 504 rist. vl 2010). Lidnümbrikon pind — 2027,4 km², mülüb agjan Päivnouzmaižhe ohjastuzümbrikho.
Edeline lidnümbrikon pämez' (Administracijan pämez') om Andrei Samočernov (viluku 2017 — eloku 2020). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Vladimir Arsenov vn 2021 sulakuspäi. Edeline Duman ezimez' om Konstantin Trofimov (viluku 2017 — kül'mku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 33 160 ristitud, lidnümbrikon — 60 230 ristitud, vn 2021 lidnan — 28 943 ristitud. Vl 2017 kaik 30 933 ristitud elihe lidnas i 56 592 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 43 100 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma avaitud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'toštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 1..4, 6, 10, 15, 21, 23, 25, 32, 33), seičeme keskškolad (nomer 1, 2, 3, 6, 10, 12, 56), licei nomer 21, lapsiden ližaopendusen "Favorit"-keskuz, čomamahtoiden škol, čomamahtoine škol nomer 24, sportškol nomer 25.
Artömovskijan tarkoiktan ladimensauvomižen kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Berözovskii (Sverdlovskan agj)

Berözovskii () om Venäman lidn Sverdlovskan agjan suves. Se om Jekaterinburgan pohjoižpäivnouzmaine, kahtenz' surtte ezilidn, Berözovskijan ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1748 kuti "Berözovskii-tegim" samha kuldad kaivuzmahtusel (ezmäine statj Venämas), nimitihe jogen mödhe. Žilo kändihe radnikžiloks vl 1928, sai lidnan statusad vl 1938.
Berözovskii-lidn šingotase kuldan da sen kaimmineraloiden samižel tähäsai, raudühthesuladusiden tegimel, mašiništonsauvomižel (tor'venpanijad, ühthekeitandmašiništ, katl'ad, avtodetalid) i sauvondmaterialiden pästandal (raudbetonkonstrukcijad, kuivsegoitused, sauvondmujud), mugažo kouranfabrik radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suvipäivlaskmaižes čogas, Berözovk-jogen randal (, Obin bassein), 250 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Röunatab Jekaterinburgan Kirovan rajonanke. Berözovskii-lidnan Novoberözovskii-pala om Jekaterinburgan rengazavtoten südäimes. Toine lähembaine lidn om Üläpišm (ühtenz' surtte Jekaterinburgan ezilidn) vižtoštkümnes kilometras lodeheze Jekaterinburgan rengazavtotedme.
Kaik 17 žilod mülüdas lidnümbrikho Berözovskijan ližaks. Lidnümbrikon pind — 1126 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 51 651 ristitud, lidnümbrikon — 68 772 ristitud, vn 2021 lidnan — 60 334 ristitud. Vl 2017 kaik 57 194 ristitud elihe lidnas i 74 344 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan i lidnümbrikon ristitišt om nügüd'.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid i islaman «Aigul'»-pühäpert' oma saudud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Berözovskijan «Profi»-tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Bariš (lidn)

Bariš () om Venäman lidn da lidnankund Ul'janovskan agjan päivlaskmas. Se om Barišan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1925 kahten žilon ühtištusel: "Troickoje-Kurse"-külä da "Marjinan bumagfabrikan" radnikžilo. Nimitihe raudtestancijan mödhe, radab vspäi 1898. Vn 1954 22. päiväl tal'vkud ühtištadihe Bariš-radnikžilod "Gurjevkan vatefabrikan" radnikžilonke da anttihe lidnan statusad. Vozil 1975−2008 lidn oli alištunu agjan tobmudele oikti.
Barišan ižandusen päsarakod oma sauvondmaterialiden tegimed (katuzmaterialad, asfal't), tekstil'tegimišt omblendfabrikanke, sömtegimišt (lindferm i Rosrezerv:an lihategim), mugažo mebel'fabrik radab. Ende jauhontegim i bumagan fabrik radoiba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Volgaveren ülüdel, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, seižub Bariš-jogen oiktal randal (Suran oiged ližajogi, Volgan bassein).
Matkad Ul'janovskhasai om 139 km pohjoižpäivnouzmha avtol. Lähembaine lidn om Inz 65 km lodeheze avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Bariš om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnankundan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2014 sügüz'kus, rajonan administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vl 1959 lidnan eläjiden lugu oli 17 909 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe 17 149 ristitud elihe lidnas, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 14 924 ristitud. Kaik 16 147 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 21 900 eläjad vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican kafedraline päjumalanpert' lidnan keskuzpalas vspäi 1754 i kaks' jumalanpertid.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1..4), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Kaks' specialižen keskopendusen aluzkundad oma avaitud: Barišan industrialiž-tehnologine tehnikum i Barišan kolledž — Ul'janovskan ekonomikan da oiktusen tehnikuman filial.
Transport.
"Bariš"-raudtestancii radab «Saransk — Sizran'»-jonol.
«Ul'janovsk — Inz»-avtote (suvine) läbitab lidnad päivnouzmaspäi lodeheze.