Sjerra Leone

Sjerra Leone ( [siˌɛ(ə)rə liˈoʊn(i)]), täuz' oficialine nimituz — Sjerra Leonen Tazovaldkund (), om valdkund Päivlaskmaižes Afrikas, Atlantižen valdmeren randal. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Fritaun.
Istorii.
Nügüdläižen Sjerra Leonen territorii oli ezmäižišpäi Päivlaskmaižes Afrikas, kudambid evropalaižed otiba kävutamižhe. Ezmäižed tulijad Evropan eläjad oliba portugalijalaižed. Konz hö tegiba ištutandad pol'sarel, kus Fritaun om nügüd', ka sil i kontinentan lähižen territorijal ripmatomad politižikš heimon ühtištused oliba, ei olend valdkundoid völ. Vl 1462 Portugalijan eläjad paniba peniden faktorijoiden rived anastadud mail, kudambid nimitihe "Serra Leoa" «Levan mäged». Kolonistad sirdiba kontinentan südäimehe, i se nimi leviganzi kaikedme territorijadme.
Anglijalaižed tuliba portugalijalaižiden jäl'ghe 16. voz'sadan keskes. Vl 1662 britanijalaižed sauvoiba ezmäšt fortad Sjerra Leonen territorijal. 17. voz'sadan augotišespäi Portugalijan, Anglijan, Alamaiden i Francijan laivad tuliba sijaližhe sättujha merikarha äi kerdoid. Ned vediba ujuden igähižid eläjid i möiba heid orjikš Amerikadme. Vl 1808 lugeškatihe Fritaunad ümbrištonke oficialižikš Suren Britanijan monarhan tobmuden al. 19. voz'sadan aigan britanijalaižed otiba hilläšti nügüdläižen Sjerra Leonen kaiked territorijad ičeze tobmuden alle, vägestaden francijalaižiden vastustust.
Vn 1961 27. päiväl sulakud Sjerra Leone tedištoiti ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi.
Vozil 1967−1968 sodakukerdusiden pord oli valdkundas. Vozil 1991−2002 rahvahanikoiden soda mäni, läz 75 tuh. ristituid oli riktud.
Vn 1991 Konstitucii üdessünduti äjiden partijoiden sistemad. Jäl'gmaine kudenz' lugul Konstitucii tuli väghe vl 1996.
Geografijan andmused.
Sjerra Leone om mavaldkundröunoiš Gvinejanke pohjoižes da päivnouzmas (röunan piduz — 652 km), Liberijanke suvipäivnouzmas (306 km). Ühthine röunoiden piduz om 958 km. Valdmererandanpird om 402 km pitte suvipäivlaskmas da päivlaskmas.
Mererandaline tazangišt vajehtab 600-metrižhe mägištho man südäimehe. Sen kaikiš korktemb čokkoim om Bintimani (Loma Mans), 1948 m valdmeren pindan päl. Päjoged oma Sur' Skarsies (Kolente), Pen' Skarsies (Kab), Rokel, Džong, Mabole, Sev, Moa da Makon.
Klimat om subekvatorialine, räk da luja neps. Vihmsezonan aigan (semendku-reduku) paneb sadegid 4000..4500 mm mererandpolel da 2000..2500 mm man südäimes. Kuiv sezon vedase kül'mkuspäi sulakuhusai, sen aigan kuiv "harmatan"-tullei puhub Saharaspäi da tob räkäd. Valdmererandal kesklämuz om +24..+27 C°, man südäimes +20..+23 C°.
Londuseližed pävarad oma diamantad, boksitad, titankivend; toižed varad oma cirkonii da kala.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (), hän-žo armijan päkäsknik da ohjastusen pämez'. Prezident paneb varaprezidentad da ohjastusen ministrid radsijha (ministrid — parlamentan nevondan mödhe). Kaik rahvaz valičeb prezidentad videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Ku kandidat otab penemb mi 55 %, toine valičemižtur tegese.
Parlament om üks'kodine, Ezitajiden Kodi (), 124 ühtnijanke: kaik rahvaz valičeb 112 heišpäi, völ 12 ühtnijoid ümbrikod pandas radsijha päiči kahtid pälidnaižid. Valdatusiden strok om viž vot ezmäižes ištundaspäi.
Prezidentan järgenduseližed valičendad da päjärgvaličendad parlamentha oliba vn 2018 7. i 31. päivil keväz'kud. Džulius Maada Bio om nügüdläine prezident (sai 51,8 %), hänel ühtenz' strok lugese vn 2018 sulakun 4. päiväspäi. Päministr om Devid Senge vn 2023 heinkuspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Sjerra Leonen administrativiž-territorialine jagand."
Valdkund jagase koumeks agjaks da ühteks pälidnaižeks territorijaks. Kaik ned alajagasoiš 14 ümbrikoks (), edemba — 149 veikundaks ().
Eläjad.
Sjerra Leones elädas sjerraleonelaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 5,743,725 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'. Kaik om 15 igähišt rahvahad.
Uskondan mödhe (2013): islamanuskojad — 78,6 %, hristanuskojad — 20,8 %, toižed uskojad — 0,3 %, märhapanendata — 0,3 %.
Toižed sured lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vl 2010, surembaspäi penembha): Bo, Kenem, Makeni.
Ižanduz.
Sjerra Leone om lujas goll' šingotai agrarine valdkund, ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2013 kodiižandusiden viž procentad vaiše (niišpäi läz kaik oma lidnoiš) oli elektrusenke verkospäi. Elektrusen pol' sädase gidroelektrostancijoil, völ nelländez toižil udištabil mahtoil (2017). Ižanduz udessündutase sodoiden jäl'ghe, sen päsarakod oma kaivuztegimišt (diamantoiden, titanan dioksidan i boksitoiden samine) i maižanduz (ris, maniok, šon, durr, kofe, kakao, saharrogo, bananad, apel'sinad, maplodud, kala). Toižed sarakod oma kivivoin ümbriradmine, laivankohenduz, tekstiline i kengiden pästand, sömtegimišt (jomad, tabaktegesed). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 60,7 %, tegimišt 6,5 %, holitišiden sfer 32,9 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (2014): maižanduz 61,1 %, tegimišt 5,5 %, holitišiden sfer 33,4 %.
Vl 2012 valdkundan päeksport oli diamantad (29 %), alüminii (14 %), kakao (12 %), meriastjad kaluištonke (10 %), titan (8 %); toine eksport — cirkonii, kofe, kala, avtorenghad. Vl 2017 import ületi eksportad pol'toštha kerdha. Eksportan päostajad (2017) oma Kot d'Ivuar (37,7 %), Bel'gii (20,5 %), AÜV (15,7 %), Kitai (10,2 %), Alamad (6,1 %). Importan päižed möjad (2017) oma Kitai (11,5 %), AÜV (9,2 %), Bel'gii (8,8 %), AÜE (7,7 %), Indii (7,4 %), Turkanma (5,2 %), Senegal (5,1 %), Alamad (4,3 %).