tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Vil'jandi

Vil'jandi ( [ˈʋilʲˑjɑnʲˑdi], ende "Fellin" saksan kelel) om Estinman lidn valdkundan suvipoles. Se om Vil'jandin makundan administrativine keskuz. Vil'jandi otab kudenden sijan elijoiden lugumäran mödhe Estinaman lidnoiden keskes.
Istorii.
Endevanh eländtaho oli sigä jo 5. voz'sadal edel meiden aiglugendad. Estižele lidnale om pandud augud ei möhemba vikingoiden aigad. "Visitestonia.com"-lehtpolen melen mödhe, ezmäine mainitez neciš tahos om kirjutadud vodel 1154, konz arabialaine Al' Idrisi-mantedai pani toponiman kartale. Nece sana mainiti Vil'jandi-nimed. 12. voz'sadal ezmäine kaikenaigaine eländtaho tegihe ümbri lidnas.
13. voz'sadan augotišes nene tahod oliba anastadud Mekanpidajiden Ordenal. 1224. vodel zavottihe tehta Ordenan lidnust puižiden sauvusiden sijas. Ičeze aigan se oli kaikid vägekahamban Baltjan meren randoil. Sid' 200 voziden aigan saudihe da udistadihe lidnusen äi kerdoid.
Vodel 1283 Rigan arhiepiskop andoi Fellin-eländtahon umbrištole lidnan statusan.
Vil'jandi šingotase sauvondmaterialiden pästandal (pumaterialad), tekstilin tehmižel, metallan ümbriradmižel, sömtegimišton edheotandoil, turizmal i muzikfestivalil.
Geografijan andmused.
Lidn om ümbärtud mecoil, seižub Vil'jandi-järven randal, järv mülüb lidnha täuzin. Vil'jandi sijadase 161 kilometrad suvhe Tallidnaspäi, 81 kilometrad päivlaskmha Tartuspäi da 97 kilometrad päivnouzmha Pärnuspäi. Om Tallidnan raudtejonon lopstancijaks.
Eläjad.
Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 473 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 23 080 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2011): estilaižed — 94,11%, venänikad — 3,71%, ukrainalaižed — 0,73%, suomalaižed — 0,6%, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 0,85%.
Ando Kiviberg radoi edeližen lidnan pämehen vll 2013−2017.
Marilaine veroline religii

Marilaine veroline religii () om marin rahvahan pagan uskond, se om sidodud marin mifologijha.
Monoteizm (islam da ortodoksine hristanuskond) dai susedrahvahiden paganad uskondad tegiba valatoitusen neche religijha, päine jumal om olmas 19. voz'sadaspäi.
Marilaine religii otab uskod londusen vägihe aluseks, mehele pidab arvostada londust. Politeizm oli veroline edel lähižiden rahvahiden monoteizman levigandust.
Saba Isak

Isak Mikal Saba (mugažo norvegijan i pohjoižsaamen kelil; sünd. vn 1875 kül'mkun 15. päiväl, Nessebü, Norvegii — koli vn 1921 heinkun 1. päiväl, Vardö, Norvegii) oli norvegiž-saamine politikanmez', školan opendai, fol'kloran tedoidai, rahvahiden sarnoiden da pajoiden keradai, kudamb tegi äjan saamen kul'turan kaičendan täht.
Saba oli ezmäižen saamalaižen, kudambad valitihe Norvegijan parlamentha.
Tetabut Sabale toi hänen "Sámi soga lávlla"-runo (1906, sana sanha «Saamen sugun pajo»), miččen sanad oliba pandud saamalaižiden rahvahaližhe gimnha vl 1986.
Mez' openui Tromsös vll 1896−1898 i sai opendajan professijad. Sai keskopendust Hristianijas vl 1900. Radoi školopendajan, pajati jumalanpertiš i kändi siš norvegijan kelespäi saamen kel'he.
Sur' Munamägi

Sur' Munamägi () om mägi (vai kukkaz) Estinman suvipäivnouzmas. Se om kaikiš korktemb londuseline čokkoim Estinmas da Baltižiš valdkundoiš.
Mägen korktuz om 318 metrad meren pindan päl. Munamägi sijadase Estinman Virun makundas, läz Häänj-küläd.
Nügüdläine videnz' lugul ümbrikacundan čuhunduz om saudud raudbetonaspäi kukhanpäl vl 1939. Se om kaičenus hüvin Toižen mail'man sodan aigan. Čuhundusen korktuz sase 29 metrhasai vn 1969 rekonstrukcijan jäl'ghe. Ümbrikacundan raduis om 50 km čuhundusen pälpäi, se sijadase 346,7 m ü.m.t. korktusel.
Kül'bet'

Kül'bet' om kalutadud sauvuz vai honuz pezmaha ristituid ühtenaikčen veden da löunun (lölün) painegenke (Venämas da Suomenmas) vai vedenke da hulan il'manke (Turkanmas da Amuižes Rimas). Mugažo kül'bet' kävutase sobid pezmaha da kazmusid kuimaha. Kül'bet' om pühä sija.
Kül'bet' lämptäs vaiše mustaks (nece om "must kül'bet' ") vai vaiše vauktaks ("vauged kül'bet"').
Kül'betin rahkoid oma "kül'bet'ižandeine" da "kül'bet'emägeine".
Kül'betin südäin.
Kül'betin südäimes oma olmas:
Kül'betin sauvomine.
Kül'betin strub tehtas kuzišpäi vai pedajišpäi, erašti struban üläh tehtas haboišpäi, sikš miše habasižed parded lahotas alahan teravašti lujas nepsudespäi. Lepaspäi ei tegkoi, sikš miše om jüged löuta sättujid parzid.
Strub samaltas hüvin pandes sijha. Muga kül'bet' püžuškandeb lämän pit'kha.
Vepsän küliš kül'betin alusenkived pandas laptha läz jogen randad, miše oliži lähemba kantta pehmdad vet da huhtoida sobid. Mugažo kül'bet' sijatas laptha pertin ukkaspäi.
Madagaskar (znamoičendad)

Madagaskar om geografine nimituz. Se voib znamoita:
Koivisto Mauno

Mauno Henrik Koivisto (mugažo suomen kelel; sünd. 25. kül'mku 1923, Turku, Suomenma — kol. 12. semendku 2017, Hel'sinki, Suomenma) oli politikanmez', kudamb radoi 12 vot Suomenman ühesanden prezidentan (27.01.1982.—01.03.1994.). Edel sidä oli ranu Suomenman päministran kaks' pordod (1968−1970, 1979−1982).
Koivisto oli ezmäine sündnu ripmatomaha Suomenmaha prezident i ezmäine socialine demokrat sil radsijal. Hänen edelkävui prezidentaks oli Urho Kekkonen, jäl'ghetulii — Martti Ahtisaari.
Biografii.
Mauno Henrik oli sündnu verfin radnikan kanzha kahteks poigaks. Sai keskopendust ehtškolas. Tal'vsodan aigan radoi lämoipalonvastaižes palakundas, Suren sodan aigan služi armijas, sai kapralan arvod siš. Vspäi 1945 mez' radoi punsauvojan, dokeran, radnikoiči portan radoiden ohjanduzkundas, oli rahvahaližen školan opendajan, oti Turkun municipalitetan inspektoran radnikust. 
Valdkundmez' oli Suomenman socialiž-demokratižen partijan ühtnijan vspäi 1947. Vll 1949−1953 openui Turkun universitetas, i vl 1956 sai filosofijan tedodoktoran arvod sociologijas. Vll 1958−1982 ühtni bankoiden ohjanduzkundha, oli Počtan bankan pädirektoran i sen ohjanduzkundan ezimehen. Oti Suomenman finansiden ministran radnikust vll 1966−1967 i 1972.
Maunon prezidentan radon aigan Suomenma eli krizisas läbi, hänele tuli päzutada valdkundad sišpäi. Vl 1990 zavodi inkeriläižiden repatriacijan Suomenmaha processad. Pagiži venän kelel.
Personaline elo.
Mez' oli naižiš vspäi 1952, Tellervo Koivisto (neiččel Kankaanranta, sünd. 1929) oli hänen ak. Sündutihe da kazvatihe Assi-tütärt (sünd. 1957) naimiželos.
Kekkonen Urho

Urho Kaleva Kekkonen (mugažo suomen kelel; sünd. 3. sügüz'ku 1900, Pielavezi, Suomenman Sur' ruhtinazkund, Venäman imperii — kol. 31. eloku 1986, Hel'sinki, Suomenma, om mahapandud siš-žo) oli politikanmez', kudamb oli ranu Suomenman kahesanden lugul prezidentan 25 vot, nell' strokud jäl'geten (01.03.1956—26.10.1981). Vozil 1950−1956 radoi valdkundan päministran kaks' strokud.
Biografii.
Vl 1919 Urho oli Kajani-licein pästnikan i zavodi radod «Kajanin lehti»-lugendlehteses. Kekkonen oli lehtezmehen elon lophusai, sädi kirjutusid pälidnan aiglehtesihe prezidentan radon eskai. Vl 1921 mez' sirdi Hel'sinkihe i tuli opendushe Hel'sinkin universitetan juridižes fakul'tetas. Ühtni üläopenikoiden likundha. Lopi opendust universitetas vl 1926. Vll 1927−1932 radoi juristan Külämunicipalitetoiden associacijas, ühten aigan vll 1927−1928 oli universitetan üläopenikoiden "Ylioppilaslehti"-lehtesen päredaktoran. Oti radnikust maižandusen ministruses vspäi 1933. Vl 1936 sai juridižiden tedoiden doktoran arvod.
Tuleban aigan politikanmez' ühtni oiktaha Karjalan akademižhe sebrha, kudamban met oli Päivnouzmaižen Karjalan ühtištuz Suomenmanke, läksi sebraspäi vn 1932 uhokun valdkundankumaidusen jäl'ghe. Vspäi 1933 Urho Kekkonen oli Agrarine ühtištuz-partijan ühtnijan (Keskusen partii vspäi 1965), vhesai 1956 — sen lideroiden keskes. Vll 1936−1956 mez' oli sen partijan ezitajan valdkundan parlamentas.
Kanz.
Mez' oli naižiš vspäi 1926, Sül'vi Kekkonen-kirjutainaine (neiččel Uino, , 1900−1974) oli hänen ak. Oluhased sädiba tundmust policijan palakundas Urhon opendusen aigan Hel'sinkin universitetas (1921−1926), molembad radoiba siš palakundas: Urho ühtni antikommunistižhe policijha (nüg. Suomen tedištelendohjanduzkund), Sül'vi paineli kirjutandmašinal. Naine oli Suomenman ezmäižen emändan 18 vot ičeze surmhasai.
Poigad-kaksjaižed sünduiba naimiželos: Matti Kekkonen (1928−2013), oli deputatan da tatan abunikan, i Taneli Kekkonen (1928−1985), radoi valdkundan sur'oigenuden Jugoslavijas, Grekanmas, Italijas, Mal'tas, Pol'šanmas, Izrailiš.
Canada

«Canada» om amerikaine folk- / indirokgrupp universitetižes Ann Arbor-lidnaspäi (Mičigan-štat). Om olmas vodelpäi 2004. Koncertan aigan artistad pajatadas horal i tal'jankanke, sädas šoud eläbalaz pajoiden edestamižen kesketi.
Istorii.
Grupp kogoneb amuižiš sebranikoišpäi. Voden 2006 debütine «This Cursed House»-al'bom kändihe ühteks kaikižiš populärižiš al'bomoišpäi «CMJ»-muziksaitan versijan mödhe. Grupp poleni aktivižut vn 2008 änetamižen jäl'ghe, vaiše severz'-se toštmižühtnendoid oli koncertoihe näht.
Mülükund.
Nened ühtnijad keratas nügüdläižes mülükundas:
Baltijan meri

Baltijan meri (amuižslav.: "море Варяжское", , , , , , , , ) om kontinentansüdäimine meri Evrazijan lodehližes laptas. Sijadase Pohjoiževropas, mülütadas mert Atlantižen valdmeren basseinha.
Ühthižed tedod.
Pind sarita — 415 tuh. km².
Randanpird — läz 8000 km.
Veden mülü — 21,5 tuh. km³.
Meri om olmas nügüdläižes nägus läz nelläd tuhad vozid. Se om kaikiš järedamb meri mail'mas alasolakahudenke jogiden sur'kulun vedhuden tagut (940 km³ vodes, vezi jokseb Pohjoižhe merhe).
Etimologii.
Ezmäižen kerdan "Baltijan meri"-nimituz () mainitase Adam Bremenan «Gamburgan jumalankodin arhiepiskopoiden tegod»-traktatas (, voded 1075−1080).
Geografijan andmused.
Baltijan meri süvenub Evropan kuivushe edahaks. Se lainištab Venäman, Estinman, Lätänman, Litvanman, Pol'šanman, Germanijan, Danijan, Ročinman da Suomenman randoid.
Baltijan meren järedad lahted: Suomen, Botnine, Rigan da Kuršan (erigoittud merespäi Kuršan letejonol reskvezilaht) lahted.
Sured sared: Gotland, Eland, Bornhol'm, Volin da Rügen sared, Ahvenanma da Sarenma.
Järedad langenijad joged Baltijan merhe: Neva, Narv, Päivlaskmaine Dvin (Daugavjogi), Neman, Pregol', Visl, Oder i Vent.
Kaikiš järedambad lidnad da portad (častomaraižen mödhe): Stokhol'm, Turku, Hel'sinki, Kotk, Piter, Tallidn, Rig, Klaiped, Kaliningrad, Gdan'sk, Rostok, Lübek, Kopenhagen.
Pohjan reljef.
Baltijan meri levitase kontinentaližen šel'fan röunoiš. Meren keskmäine süvüz om 51 metrad. Madalad sijad (12 metrhasai) oma läz sarid, čirakoid da lodoid. Om severt-se katl'usid 200 metrad süvüdenke da sen enamba. Kaikiš suvemb katl'uz om Landsortine suvhe Stokhol'maspäi meren kaikiš lujembanke süvüdenke — 470 metrad. Botnižen lahten süvüz om 293 metrad, Gotlandan katl'usen — 249 metrad.
Meren suvipalan pohj om tazangištoline, pohjoižes se ei ole ven i om kall'oikaz sijidme. Pohjan tobj pala om kattud sadegil savekahas nimaspäi vihandan, mustan vai koričman mujun, se om jäžoman augotižlibundanke. Letked oma levitadud mererandaližiš rajoniš kesked pohjan sadegmaid.
Džibuti (znamoičendad)

Džibuti voib znamoita:
Heinäntego

Heinäntego om heinän nitand kuimha, kuivan heinän varhapanend. Sija, kus tehtas sidä, nimitase heinmaikš (heiničmaikš, nituikš).
Radoiden järgenduz.
Zavottas nitta päidusen aigan kastetme. Heinäd nittas rivil, ani sen jäl'ghe heittas niid — vidodas haravoiden varzil heredambaižen kuivatesen täht. Tehtas mugoižid rohkotandoid kogonaižen päivän päiväižen räkištajiš sädegiš. Ehtal haravoidas rohkotadud da kuivan polhe heinäd satlainhil, toižin sanoin — pit'kil grädoil, i sid' niišpäi pandas satoid (toižikš korktoid kogoid). Toižel päiväl kastken lähtandan jäl'ghe nenid lämptunuzid satoid levitadas ümbri ("kodvotadas"), i edel ehtad keratas satoihe möst, kegoihe da sabroihe. Pidadas mugošt satusen järgendust poudan aigan. Kuiži pil'vestub da paneškandeb sadegid, ka se jügendab heinäntegod. Pil'viden nähten napridas panda vihandad heinäd satoihe rigehtusi. Tuleb hüvä sä — satoid levitadas, käroutas heinäd sen täudhe kuivateshesai.
Küllästoitai longi tehtas tradicionižen blödiden keradusenke. Heinäntegon täht ottas heitajid vezinäl'gad jomid.
Heinhä sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed.
Ozoitez.
Jäniš jädme, a vill madme (heinregi).
Učulm

Učulm (vai abai) om pen' laht (londuseline vai ratud), jogen vai järven pala läz randad hillänke joksmusenke. Učulmod oma kaitud jälikumižespäi.
Kävutase kut astijiden seižundtaho (tal'ven aigan), sen paloin, astijiden kohendusen täht.
Abai (znamoičendad)

Abai voib znamoita:
Surovikino

Surovikino om Venäman toponim. Se voib znamoita:
Abazilaižed

Abazilaižed (abaz.: "абаза", ) oma kavkazine rahvaz, kudamb eziauguižin om ühteks Venäman jur'rahvahišpäi. Mamankel' om abazin kel' (lodehližkavkazine kel'kund).
Augotižlibund.
Etnižikš abazilaižed oma lujas läheližed abhazijalaižile. Heiden kodima om Mustmeren päivnouzmaine randišt. Om kaks' etništ alagruppad: tapant[a] da škaraua.
Ühthižed andmused.
Abazilaižiden lugu om 43 341 ristitud (2010), hö elädas Venämas, tobjimalaz Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkundas da Adigejan Tazovaldkundan päivnouzmas. Järedad diasporad elädas Turkanmas i Egiptas.
Uskojiden sur' pala oma sunnižed islamanuskojad (hot' istorižikš voižiba olda hristanuskondan polenpidajin).
Abbat

Abbat (, judeiž-aramejan kelen 
אבא / ܐܒܐ "'abbā"-sanaspäi — «tat») om katoližen jumalankodin (abbatusen) ; jumalankodikundmehen üläarv. Analogad ortodoksižes hristanuskondas oma igumen vai arhimandrit.
Termin libub Egiptan i Sirijan ezmäižiš jumalankodikundoišpäi, mainitase 5. voz'sadaspäi. Sil aigal abbat oli mahtav askezas manah, mitte näradoiči norid manahoid ičeze hengeližel lahjal, no ei olend heiden mugoman ohjandajan, kut se oli pandud keskaigaižel oiktusel. Manahoiden kundan elo alištui ezmäižele kovale reglamentacijale 6. voz'sadal.
Francijas «abbat»-sana voib kävutadas kaikuččen katoližen jumalanradnikan pidandas diakon-arvon augotaden.
Nimituz naižile — abbatnaine (), tärtuz mainitase vspäi 514.
Pöud (maižanduz)

Pöud om laged (mecatoi), tazo da avar paksus uma maižandusen täht, nituiden, saduiden da omaluižiden kartte.
Kävutand.
Pöudod kävutadas maižanduses:
Semetomad künttud mad jädas erašti kezandaks. Kaks'pöudoližuz da koumepöudoližuz oma olmas.
Pöudoiden kaičend.
Puištutesiden jonod kävutadas kaičemha pöudoid mahusen erozijad vaste da niiden vezireguliruindan paremboičemha. Pandas pordaigaližid elektroaidoitesid pöudon teravan otandan sömäks heinänsöjil maižanduzživatoil sidondata noroile.
Äjiš ižandusiš om pöudoiden znamoitud röunoid. Ned kogotas penzhiden i toižen kazmusišton šoiduspäi, kudamb om peitsijaks i sötken purtkeks mecživatoiden täht, tarbhaižed heiden jändan täht elegiš. Om löutud, miše mugomad röunad voidas abutada živatoiden i kazmusiden erazvuiččendan ližadusele röunatud pöudoiden rajonas, no erasti se poleneb semetud pöudon satusenmärad mugažo.
Pöudon toižendad.
Tahon mapalad vinmarjoid da humalid kazvatamha oma mugažo pöudoiden toižendad.
Pöudho sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed.
Ozoitez.
Must katläine pöudon peras kehub (muražmät).
Lobez (lidn)

Lobez (, ) om Pol'šanman lidn Päivlaskmpol'žen Pomorjen sodaveikundas.
Pämehed.
Lidnanpämehiden nimikirjutez (edel 1865. vot — Gustav Kracan mödhe):
Lobez

Lobez () om Pol'šanman toponim. Se voib znamoita:
Sel'ktas vedes kala kokib

«Sel'ktas vedes kala kokib» () om voden 2014 Venäman dokumentaline fil'm, kudamb om fil'mdud vepsän kelel. Om titroid venän kelel. Fil'm om pühätadud kalapüdandale, kudamb om vepsläižiden üks' veroližiš pramozloišpäi.
Fil'm tegi Vepsän kul'tursebran tügespäi. Avtorad oma Larisa Čirkova da Vladimir Slavov. Fil'mas ozutase vepsän kalapüdandan mahtused, tehnikad i m. e.. Sijaližed eläjad vändiba rolid kinolentas; hö elädas/eliba Kaleigas, Toižegas, Kaskeses, Vehkoiš, Šokšus (Karjalan Tazovaldkund) da Ladvas (Leningradan agj).
Baženovan reiting

«Baženovan reiting» () oli ekstremaliž-tedonandai TV-oigenduz venän kelel. Lähtli «Venäma-2» i «Minun planet» kanaloil vs 2010 kül'mkun 17. päiväspäi vn 2017 vilukun 4. päivhäsai. Sen vedai oli Timofei Baženov-zoolog i lehtezmez'.
TV-oigenduz starinoiči živatoiden elos i ristitun hibjan tedokodvindoiš. Kaik om tehtud 174 pästandad seičemes sezonas.
Baženov Timofei

Timofei Timofejevič Baženov (; sünd. 25. viluku 1976, Moskv, NSTÜ) om venämalaine TV-lehtezmez' da zoolog.
Mez' om jändan elegiš specialist, tegi da vedi ningomid populärižid televizijan programid kut «Mecmail'm», «Baženovan sarnad», «Baženovan reiting», «Minun planetan rekordad», «Baženovan kasting», «Baženovan matk: orhal», «Eläda kodiš da toižed ližakahad azjad» i «Kut mir om saudud». Ned programad lähtliba telekanalil NTV, Venäma-2, Minun planet.
Biografii.
Timofei om sündnu lehtezmehen i lekarin pereheze. Openui Moskvan pedagogižes valdkundaližes universitetas (ehtal'ne palakund), om sen ühtenden (rusttanke diplomanke) i kahtenden biologižiden fakul'tetoiden pästnikan vspäi 2001. Mez' radoi tigriden i händikahiden dressirujal edel tulendad massinformacijan sarakho. Vll 1998−2003 radoi NTV-telekompanijan specialižen korrespondentan informacižiš TV-oigendusiš.
Baženov om Venäman Valdkundaližen Duman 8. kucundan deputat (vn 2021 sügüz'kuspäi), mülüb «Ühthine Venäma»-partijan frakcijha.
Uz'venäma

Uz'venäma, vai Novorossii () om venäkel'židen tahondoiden nimituz. Se voib znamoita:
Igor' Strelkov

Igor' Vsevolodovič Girkin (; sünd. 17. tal'vku 1970, Moskv, NSTÜ), mugažo om tutab Igor' Ivanovič Strelkov -psevdonimanke (ven.: "Игорь Иванович Стрелков") om Doneckan Rahvahaližen Tazovaldkundan enzne voinšingotai. Vn 2014 severdan-se kun joksten (sulaku — eloku) hän oli rahvahan toračuiden (polkmehiden) pämehen Slavänsk-lidnas i «rahvahan milicijan» Doneckas ezinenas. Jäl'ges satusetont voinoperacijad Slavänskas da Doneckas ajoi Moskvha. Hänen joukun 52 toračunke tulend tegihe sodan zavodindan päsüks Ukrainas.
Vn 2014 15. päiväl sulakud Ukrainan varuitomuden radnikoičend zavodi kriminališt azjad Strelkovad vaste massižen rikondan i diversižiden tegendoiden organizacijan tagut.
Kanoe Pessespäi

Kanoe Pessespäi om kaikiš amuižemb karbaz mail'mas. Se om löutud Pesse-žilon sokhas mahuses läz Hogeven-lidnad Alamaiden pohjoižes vl 1955. Hil'nikradiometodan mödhe veneh datiruiše ümbri 8200 — 7600 vodes EME. Kanoen suruded oma 298 sm x 44 sm. Veneh om tehtud pedajaspäi, kudamb oli ümbriradud kirvhil olakivespäi vai pedran sar'višpäi. Ottihe kävutamižhe veneht hätken, sid' se oli upotadud soho.
Nügüd' kanoe om seižutadud Drente-agjan muzejas lähižes Assen-lidnas.
Suviafrikan Tazovaldkundan administrativiž-territorialine jagand

Suviafrikan Tazovaldkundan provincijad da niiden administrativižed keskused (vspäi 1994):
Vologdan pörutügitegim

Vologdan pörutügitegim vai SAS «VPT» (, ) om Venäman pörutügitegmišton üks' kaikiš surembiš edheotandoišpäi, sijadase Vologdas. Se om kaikiden konstruktivižjonoiden pörutügiden ezinenahine tegii. Enamba 1 mln pörutügid kus (2018), enamba 3 tuhad radnikoid vl 2013.
Pädirektor, sid' direkcijan ohjandai — Aleksandr El'perin vspäi 1994. Tegimen direktor — Aleksei Mel'nikov vspäi 2005.
Enzne.
Vn 1967 4. päiväl uhokud oti Käsköd № 102 Valdkundaližen pörutügitegimen sauvondas Vologdha varatoitamha Volgan avtotegint komplektacijan tegesil Čerepovecan metallaspäi. Ezmäižen Vologdan pörutügen pästandan oficialine dat om vn 1971 26. viluku. Vl 1971 uhokun augotaden Vologdan VPT oigendaškanzi ičeze produkcijad Tol'jatti-lidnan avtotegimhe kaikenaigaižikš.
Vn 1971 sügüz'kus tegim pästi ičeze ezmäine million pörutüged. Vl 1975 VPT-23 pörutügiden 13 tipale anttihe valdkundališt . Vn 1981 12. päiväl keväz'kud Valdkundaline pörutügitegim № 23 sai ičeze ezmäšt arvlahjad — Radoližen Rusttan flagan ordenad.
Vl 1994 vajehtihe edheotandan formad SAS:ha, se sai nügüdläšt nimed.
Massinformacijan sarak.
Vs 1972 redukun 26. päiväspäi pästtas tegimes ičeze maksutont «Vologdan pörutügi»-lugendlehtest ().
NGC 172

NGC 172 (vai "PGC 2228") om spiraline galaktik Kitan tähthištos. Objekt om avaitud 1886-ndel vodel.
Galaktik sijadase 136 millionas vauktuzvozid Maspäi.
NGC 173

NGC 173 (vai "UGC 369"; "PGC 2223") om spiraline galaktik Kitan tähthištos. Objekt om avaitud 1790-nden voden tal'vkul.
Galaktik sijadase 3,8 millionas vauktuzvozid Maspäi.
Messier 77

Messier 77 (vai "NGC 1068", vepsän kirjamil "Messje 77", ) om aktivine galaktik Kitan tähthištos. Francine Pjer Mešen-astronom avaiži objektad 1780-nden voden redukul.
Galaktikan toižed nimed: IRAS02401-0013, UGC 2188, KUG 0240-002, MCG 0-7-83, Arp 37, ZWG 388.98, 3C 71, PGC 10266.
Messje 77 sijadase 60 mln vauktuzvozid keskustal. Suruz om 85 tuhad vauktuzvozid.
NGC 245

NGC 245 (vai "UGC 476"; "PGC 2691") om spiraline galaktik Kitan tähthištos. Britanine Uil'jam Geršel'-astronom avaiži objektad 1785-nden voden redukul.
NGC 244

NGC 244 (toižed nimed — "PGC 2675", "MCG-03-03-003") om linzanvuitte galaktik (S0) Kitan tähthištos. Britanine Uil'jam Heršel'-astronom avaiži objektad 1785-nden voden tal'vkul.
NGC 239

NGC 239 (vai "PGC 2642") om galaktik Kitan tähthištos. Objekt om avaitud 1886-ndel vodel.
NGC 217

NGC 217 (vai "PGC 2482") om spiraline galaktik Kitan tähthištos. Uil'jam Heršel'-astronom avaiži objektad 1785-nden voden kül'mkul.
Reigan Ronal'd

Ronal'd Uilson Reigan (; sünd. 6. uhoku 1911, Tampiko (Illinois), AÜV — kol. 5. kezaku 2004, Los Andželes, Kalifornii, AÜV) oli 40. AÜV:oiden prezidentan (1981−1989) da 33. Kalifornijan pämehen (1967−1975). Hän oli ranu mugažo akt'oran enččel.
NGC 171

NGC 171 (vai "NGC 175", "PGC 2232") om spiraline galaktik Kitan tähthištos. Objekt om avaitud 1784-nden voden redukul.
Indine valdmeri

Indine valdmeri om koumanz' surtte Man valdmeri, se kattab planetan vedenpindan läz videndest.
Ühthižed andmused.
Valdmeren pind — 76,17 mln km².
Randpird — 66 526 km
Mülü — 282,65 mln km³.
Necen valdmeren kaikiš süvemb čokkoim sijadase Zondkurnus (7258 m).
Indižen valdmeren meriden, lahtiden da sal'miden pind — 11,68 mln km² (15% valdmeren kaikes pindaspäi), mülü — 26,84 mln km³ (9,5%).
Geografii.
Levitadud pidust' valdmeren randištod mered da pälahted (častomaraižen mödhe): Rusked meri, Arabijan meri (Adenan laht, Omanan laht, Persijan laht), Lakkadivan meri, Bengalijan laht, Andamanan meri, Timoran meri, Arafuran meri (Karpentarii-laht), Sur' Avstraline laht, Mousonan meri, Deivisan meri, Ühtištusen meri, Kosmonavtoiden meri (nell' jäl'gelišt mert erašti mülütadas Suvivaldmerhe).
Erased sared — ozutesikš, Madagaskar, Sokotr, Mal'divad — oma amuižiden kontinentiden paloikš, toižed oma vulkanižen augotižlibundanke — mugoižed oma Andamanan, Nikobaran sared, Karačunan sar'. Madagaskar om Indižen valdmeren kaikiš suremb sar', sen pind — 590 tuh. km². Toižed kaikiš surembad sared, sen ühtes sarištod-ki: Tasmanii, Šrilank, Andamanan sared, Komoran sared, Maskarenan sared (Reün'jon, Mavrikii).
Tarbhaižed kaivatused.
Kivivoi da londuseline gaz oma Indižen valdmeren kaikiš znamasižembad kaivatused. Niiden löudmižsijad oma meriden šel'fas: Persijan da Suecan lahted, Bassan sal'm, läz Indostan-pol'sart.
Kaivandod — il'menit, monacit, rutil, titanit, cirkonii — sadas Indijan, Mozambikan, Tanzanijan da Suviafrikan Tazovaldkundan mererandištoišpäi, Madagaskar- da Šrilank-sarišpäi.
Mad'jaran kel'

Mad'jaran kel' (ičeze nimituz om "magyar nyelv, magyar") om valdkundkel' Mad'jaranmas. Se om suomalaiž-ugrilaine kel', Madjaranman rahvahan kel'.
Regulirui organizacii om Mad'jaranman Tedoakademijan kelentedon institut.
Oficialine status.
Regionaline vai taholine status om Serbijas (Vojevodinan agj), Romanijas (Transil'vanii) da Ukrainas (Karpatoidentagaine agj). Mad'jaran kel' om EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi. Mugažo äi mad'jaran kelen pagižijoid om Slovakijas, Avsrijas, Horvatijas da Slovenijas.
Pagižijoiden lugu.
Pagižijoiden lugu kaikes mirus om läz 14 millionad ristituid.
Mad'jaran kirjamišt.
Mad'jaran keles om 44 kirjamed latinan kirjamišton pohjal, 4 niišpäi (Q, W, X, Y) kävutadas verhiden keliden sanoid kirjutamha vaiše.
Germanii (znamoičendad)

Germanii voib znamoita:
Lukašenko Aleksandr

Aleksandr Grigor'jevič Lukašenko (, ; sünd. 30. eloku 1954, Kopis', Vitebskan agj, Vaugedvenäman NST, NSTÜ) om nügüdläine Vaugedvenäman prezident. Radab kudenden strokun jäl'geten (vs 1994 heinkun 20. päiväspäi; kudenz' strok — vn 2020 elokun 9. päivän valičendoiden jäl'ghe).
Vn 2020 valičendoiden satused ei olend tundištadud EÜ:n valdkundoiš, AÜV:oiš, Kanadas, Sures Britanijas, Ukrainas da toižiden valdkundoiden rives, ka ned lugetas Lukašenkod valdkundan illegitimižeks pämeheks.
Venäman hogahtusen Ukrainha aigal Lukašenko pid'oiteli Putinan da abuti hänele sodas. Kogonaižen mail'man äjiden maiden pämehed lugetihe sidä pahaks, sikš sankcijad tuliba Vaugedvenämha. 
Biografii.
Mez' om üläopendusen kahten aluzkundan pästnikan: Mogilövan valdkundaline pedagogine institut i Vaugedvenäman maižanduzakademii. Sadud specializacijad oma istorijan i kundaližen tedon opendai, maižanduztehmižen ekonomist-organizator.
Aleksandr Lukašenko oli nevondkundaližen kompartijan ühtnijan vll 1979−1991. Ühtni «Kommunistad demokratijha»-likundha vll 1991−1992, siš aigaspäi ei ühtnend partijoihe.
Politikanmez' om naižiš, Galina om hänen ak vspäi 1975. Sündutihe da kazvatihe koume poigad naimiželos: Viktor, Dmitrii, Nikolai.
Obrazcova Elena

Elena Vasil'jevna Obrazcova (; sünd. 7. heinku 1939, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 12. viluku 2015, Läipcig, Saksonii, Saksanma) oli sur' venälaine operpajatai (meccosoprano).
Lugetas Obrazcovad ühteks kaikiš znamasižembiš meccosopranoišpäi. Hän oli Venäman NFST:n (1973) i NSTÜ:n (1976) rahvahanartistan, «Kuldaline Verdi»-premijan da Leninan premijan laureatan dai Socialistižen radon vägimehen (1990). Sai mugažo «Edessatuseks Tatanman edes»-ordenad (2000).
Biografii.
Elena oli sündnu Leningrad-lidnha.
Vn 2014 kül'mkun keskespäi sädihe Elenale tervehtamišt Läipcigan läžundkodiš, kus sättui donor oli löudnus. Sigä tehtihe operacijad luaivoiden vajehtuses. Operacii jäi effektata, sikš miše 75-voččen pacientkan vägitoi organizm ei reagiruind kut pidiži. Koli pit'kan läžundan jäl'ghe Läipcig-lidnas.
Kanz.
Pajatai naine läksi mehele kahten kerdan. Vl 1966 hän sünduti üks'jäižen Elena-tütren, Elena om Montserrat Kabal'jen openikan. Tähäsai elädas Aleksandr-tütrenpoig da Elija-tütrentütär.
Markova Rimma

Rimma Vasil'jevna Markova (; sünd. 3. keväz'ku 1925, Čurino-žilo, Samaran gubernii, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 15. viluku 2015, Moskv, Venäma) oli venämalaine i nevondkundaline teatran da kinon aktris. Oli Venäman rahvahanartistan (1994).
Biografii.
Vändi teatras lapsessai. Vll 1945−1947 openzihe Vologdan dramatižen teatran studijas ühtes Leonid Markov-vellänke, kudamb tegihe mugažo akt'oraks. Fil'mzihe äi kerdad kinos (enamba 80 rolid), TV-reklamas.
Kanz.
Rimma oli lähtnu mehele koume kerdad. Tat'jana-tütär (sünd. 1961) om kahtendes naimiželospäi, Födor-tütrenpoig (sünd. 1995).
Savič

Savič om ratud kivi mineraližiš materiališpäi. Sen form om oigedsaumaine tobjimalaz. Kävutadas sidä sauvondmaterialaks. Savičuid erištadas ičendoiden mödhe: vahvuz, vezivastaižuz, pakaižvastaižuz.
Istorii.
Ani meiden aighasai poltatoi torhuzsavič oli levitadud äjiš maiš. Mugoižhe savičhu ližazihe čaptud ol'ged. Kacmata sihe, polttud savič kävutase sauvomha amussai, ozutesikš, sauvused Amuižegiptas voz'tuhal 3-2 EME. Rusked savič oli tarbhaine Mesopotamijan da Amuižriman arhitekturas, sigä panihe koverikahid konstrukcijoid (bembel'ülähid, hol'vid) savičuišpäi 45x30x10 sm surudel. Savičuiden form Amuižes Rimas oli erazvuitte — oigedsaumnik, koumesaumnik, kehkerform.
Venäs edel savičud kävutihe "plinfad" (ozutesikš, "plinf" lanksi Grazijan Ivanan pähä Sofijan päjumalanpertin sauvomižen kaclemižen aigan Vologdas). Se om leved da hoik savesine plat (plistak) läz 2,5 sm sankte. Sidä tegihe eriližil puformil, kuivazihe 10-14 päiväd, sid' ümbripolttihe päčin südäimes. Äjiden plinfiden pindoil löutas znamoid, niid lugetas tegijan kleimikš.
Venän car'kundas 15. voz'sadassai kävutihe standartišt polttud savičud. Ivan III-carin aigan Moskvan Kremlin saudud seinäd da pühäpertid oma necen ozuteseks. Mastarid-italijalaižed ohjanziba niiden sauvomišt.
Meiden järgeline savič om oigedsaumaižen formanke sen tagut, miše muga savičud sättub pidamha kädes. Ezmässai 16. voz'sadal tegihe mugoižid savičuid Anglijas.
Tipad.
Nell' savičun tipad oma kaikiš tetabambad:
Suruded.
Ühthižen standartan savič (muga nimitadud «normaline» vai «norman format» (NF)) tuli Venämha vähemba voz'sadad tagaz — vl 1927. Norman format om 250x120x65 mm irdaližidenke suruzidenke.
Toižiden suruziden nimitused NF:n röunataden:
Nened kaks' suruzid mugažo oma GOST:as, no kävutadas ani harvoin:
Palahine (piduz):
Tehmižen tehnologii.
Edel 19. voz'sadad savičuiden tehmižen tehnologii oli primitivine, sihe mülütihe äi käzitöd. Formuihe savičuid kädel, kuivazihe vaiše kezal. Aigaks panihe päčid kuivatud torhuzsavičuišpäi poltamha vaiše formuidud savičuid päčin südäimes.
19. voz'sadan keskes sädihe renghatadud päčin poltandan täht, i mugažo lentpressan. Tehmižen tehnik šingotihe edeleze, tehnologii paremboiči kaikuččen kerdan uden tehnikan tuldes. 19. voz'sadan lopus sauvoškanzihe kuivatezkamerid, sil-žo aigal tegeškanzihe saven ümbriradajid mašinoid.
Meiden aigan kaikenaigaižed edheotandad tehtas enamba nelläd videndest kaikes savičuspäi. Niiden keskes om-ki järedoid mehaniziruidud tegimid enamba 200 mln savičuid voden keskpästandanke.
Nabolnik

Nabolnik vai Bolpirg (lüd., ) om vepsän i karjalan rahvahiden söm. Se om avol'jaine pirg bolanke päluižeks.
Komponentad: bol, jauh, sahar, argvoi, kandatez, kanamunad, vähäižen sodad i uksusad.
Afrikan valdkundad

Kaik om 54 ripmatont valdkundad Afrikas.
Sen ližaks 8 rippujad territorijad om olmas Afrikas.
Suviamerikan valdkundad

Kaik om 12 ripmatont valdkundad Suviamerikas.
Sen ližaks 3 rippujad territorijad om olmas Suviamerikas.
Sobad

Sobad oma kaik omblendtegesed, kudambid ristit paneb ičheze. Sobad oleldas kanghaspäi, šaržaspäi, nahkaspäi da karvaspäi. Ristit paneb sobid kaičemha ičeze hibjad ümbrišton pahan valatoitusespäi (sän arvoimižed, gavedid, toksižed substancijad). Mugažo estetine funkcii om sobil, se sädab ristitun mel'kuvad (imidž), i sen tagut kactas hänen kundaližiš roliš.
Čomitesed, aksessuarad, sugitez da makijaž ližatas sobihe (naižiden päazjas).
Sobiden istorii.
Aigaline Keskaig.
Aigaližen Keskaigan evropalaižiden sobiden stil' muštatab Rahvahiden Suren sirdmižen aigan polhe. Ne oliba karvakahad da nahkaižed vihmsobad, kaičendsobiden nahkaižed da luižed elementad, primitivižed kengäd da hatrad štanoiden täht. Pit'kad da lühüdad tunikad, kudambid sobdäs ühten toižhe; vihmsobad nahkoišpäi vai ombletud kanghan teroišpäi, ühthesidoihe niid čomitadud vai ei rihmoil. Štanad oliba lühüdad pol'vihesai (vai kombuihesai); pit'kad kingitadud hatril kindrile vai ottud nahkaižil čulkil.
Möhäine Keskaig.
Jumalankodikundan valdoičendan pord märiči keskaigaižen ristitun elonmahtust da kundan socialižid röunoid. Ristankandajiden mänendad (1095-1270) abutiba Päivnouzmman modan levigandusele Evropadme. Sobiden tegimišt oli primitivine da goll', sen tagut tehmine oli unificiruidud. Sidä vaste, soban mülü da suruded oliba sured, znamasižed. Ricariden turnirad sünduiba «rodun» kostümid. Ned oliba kirjavikš, asimmetrižiden kuvidenke, turniriden ekipiruindan mödhe (somused, štandartad, rodunznamad, heboiden poponad).
Uz' Aig.
XIX. voz'sadal purumašinad da elektrust sädihe, sen tagut manufakturoiden tehnologijad saiba ut korktut. Vl 1790 Žozef Mari Žakkar sädi ühtennimižiden staviden, se lujeni poimetišen tarkoiktust da kanghiden tehmižen pigut. Mašinoil ratud sobad tegihe odvaks kaikiden ristituiden täht. Edel sidä sobad jämedan ümbriradmižen materiališpäi dominiruiba, a sobid hoikiš materiališpäi vaiše aristokratad da elokahad ristitud panihe. Necil pordolpäi nügüdläižed sobiden tipad tuliba meihepäi: hibjan kabardajad sobad, lühüdan hijamanke, kezaližed da tal'veližed, muzevan mujun kanghišpäi. Sanitariž-gigijenižiden da ekonomižiden arvoimižiden paremboičend vei sihe azjaha, miše Evropan da Pohjoižamerikan ristituiden enambuz paneškanzi alembaižid sobid.
Sobiden nügüdläižed toižendad.
"Nece jaguz om sätud openduzkirjoiden mödhe."
Kodiš kävutadud sobad.
Nened sobad oma pidamha kundaližiš sijiš da kodiš tobjimalaz.
Alajagadas toižendoikš:
Nacionaližed sobad.
Etnižed sobad voidas olda jogapäiväižikš, tulemha, veroid panemha eloho. Mugoižed sobad kaitas rahvahansädoiden veroid.
Sportsobad.
Sportsobiden sädamižen aigan kactas nenihe arvoimižihe da tedoihe: ergonomik, madal lämuz, kastumatomuz, lujetud higostund, satatesenvastaižuz da toižed kaičendmahtused.
Tehmižsobad.
Erasiden sarakoiden radnikad pandas sobid lujetud kaičendmahtusenke: tegimišt, maižanduz, medicin, transport. Mugoižed sobad kaitas ristituid varuližiš satatesišpäi kožumatomiš arvoimižiš. Sobad oma pölünvastaižed da redunvastaižed.
Uniform.
Uniform om märitud büdžetorganizacijoiden radnikoiden da valdkundmehiden täht.
Pohjoižamerikan valdkundad

Kaik om 23 ripmatont valdkundad Pohjoižamerikas.
Sen ližaks 20 rippujad territorijad om olmas Pohjoižamerikas.
Valdmerimaiden valdkundad

Kaik om 14 ripmatont valdkundad Valdmerimaiš.
Sen ližaks 24 rippujad territorijad om olmas Valdmerimaiš.
Suv

Suv (, mugažo fidžin hindikš) om Fidžin pälidn da kaikiš suremb lidn Suvižiš Valdmerimaiš (päiči Avstralijan da Uden Zelandijan lidnoiš). Se om valdkundan ižandusen da politikan keskuz, Keskuzližen ümbrikon administrativižeks keskuseks mugažo.
Istorii.
Vspäi 1952 Suv om lidnan statusanke. Valdkundan prezidentan pert'kulu, ohjastusen da parlamentan sauvused sijadasoiš lidnas.
Sömän i sauvondmaterialiden tegimed ratas lidnas. Suv om äjiden bankoiden da torguindkeskusiden sija.
Vl 2003 lidn vastsi Suvitün'valdmerižid vändoid koumen kerdan.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Viti Levu-saren suvipäivnouzmaižel randal, penel pol'sarel. Enččel sod ottihe lidnan territorijad. Järedad ezilidnad oma Nasinu i Nausori pohjoižpäivnouzmas.
Klimat om ekvatorialine vihmmecoiden, torokad oleldas. Päivän keskmäine lämuz om +24..+27 C° vodes läbi. Paneb sadegid 3023 mm vodes, vähemba heinkus — 136 mm. Lidnas eile leterandoid lebun täht, no om 78 puištod.
Suv jagase kudeks rajonaks (keskuz, pohjoine, sid' častomaraižen mödhe): Keskuzline, Tamavua, Kanningem (angl. "Cunningham"), Nabua, Samabula, Muanikau.
Eläjad.
Vn 2007 Fidžin rahvahanlugemižen mödhe 167 975 ristitud elihe lidnaglomeracijas 2048 km² pindal.
Lidnas om läz kahtkümned openduzsijad, sidä kesken Fidžin medicinan openduzsija da Suvitün'valdmerižen universitetan alajaguz ().
Transport.
Suv om järed transportsol'm. Kaks' rahvahidenkeskešt lendimportad sijadasoiš ezilidnoiš: Nandi ("NAN", rahvahidenkeskeine todesižikš) da Nausori (lendused valdkundadme da Tuvaluhupäi). Mugažo valdkundan kaikiš suremb port radab valdmeren randal.
Kalifornii (znamoičendad)

Kalifornii voib znamoita:
San Diego

San Diego (mugažo anglijan i ispanijan kelil, angl. virkand [ˌsæn diˈeɪɡoʊ], isp. [san ˈdjeɣo]) om AÜV:oiden kahesanz' surtte lidn, seižub Tünen valdmeren randal. Se sijadase Kalifornii-štatan suves, Meksikan valdkundröunanno, štatan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, om San Diego-ümbrikon administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1769 16. päiväl heinkud. Se sai lidnan oficiališt statusad vn 1850 keväz'kul.
San Diego om on päbazaks Tünen valdmeren randištol, laivankohendusen keskuz. Qualcomm-korporacijan päfater, Nokia-, Kyocera- i LG Electronics-kompanijoiden ezitaikundad sijadasoiš San Diegos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan suvipäivlaskmas, ühtennimižen süvän merilahten randal (nimitadud vl 1602), 0..485 m korktusil, 19 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan ühthine pind om 964,56 nellikkilometrad, sidä kesken vezi otab kahesandest (120,54 km²). Om konurbacijas Tihuan-lidnanke (Meksik), kudambas om läz kaht millionad eläjid.
Klimat om subtropine kuiv, päivoikaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +18,2 C°, kezakun-redukun +19,6..+22,4 C°, tal'vkun-uhokun +14,4..+15 C°. Ekstremumad oma −3,9 C° (viluku) i +43,9 C° (sügüz'ku). Kezaaigan minimum om +10 C° (kezaku, sügüz'ku), tal'vaigan maksimum om +33 C° (uhoku). Voib olda haloid vilukus vaiše. Paneb sadegid 249 mm vodes, enamba vilukus-uhokus (50..56 mm kus), kuiv sezon oleskeleb semendkus-sügüz'kus (11 mm pordos). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 63..64 procentaspäi tal'vel 74..75 procenthasai kezal.
Tobmuz.
San Diego jagase ühesaks nomeruidud rajonaks (1..9, ). Rajonad alajagasoiš 52 nimitadud ühthižkundaks (planiruindan territorijad, "Community Planning Areas"), niišpäi erased-se kogotas neiborhudoišpäi.
Lidnan pämez' i sen radonoigendajan tobmuden pämez' om mer (). Valitas händast nelläks vodeks, ühten toižen strokun voimuz om olmas. Edeližed merad oma Kevin Folkoner ("Kevin Faulconer", keväz'ku 2014 — tal'vku 2020), Bob Filner (tal'vku 2012 — eloku 2013), Džerri Sanders ("Jerry Sanders", tal'vku 2005 — tal'vku 2012).
Eläjad.
Lidnan ristitišt ületi millionad 1980-nzil vozil i oli 1,110,549 eläjad vl 1990. Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1,307,402 ristitud, vn 2020 — 1,386,932 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 3,3 millionad ristituid elädas San Diegon lidnaglomeracijas (2020, San Diegon ümbrik 11 036 km² pindanke, 18nz' surtte valdkundas).
Augotižlibundan mödhe (lidnan eläjad vl 2020): evropalaižed — 40,75 % (ispanijalaižita), latinamerikalaižed i ispanijalaižed — 29,65 %, azijalaižed — 17,55 %, afroamerikalaižed — 5,59 %, valdmerimalaižed — 0,35 %, indejalaižed — 0,23 %, segoitadud augotižlibundanke — 5,28 %, toiženke augotižlibundanke — 0,59 %.
Kalifornijan universitetan aluzkund radab lidnas.
Transport.
Avtobusad, kiruhtramvai, taksid i velosipedad oma kundaližeks transportaks lidnas.
San Diegon rahvahidenkeskeine soda- da civiline lendimport (, "SAN / KSAN", 22 mln passažiroid vl 2022) radab vides kilometras lodeheze lidnan azjaližes keskusespäi. Tehtas reisid AÜV:oiden äjihe lidnoihe, Kanadan i Meksikan järedoihe lidnoihe, Londonha, Münhenha, Tokioho.
San Marino (znamoičendad)

San Marino (mugažo italijaks) om valdkund i toponim. Se voib znamoita:
Modaižed sobad

Modaižed sobad oma sättujad modan tendencijoihe sobad.
Mal't (znamoičendad)

Mal't voib znamoita:
Kropotkin (lidn)

Kropotkin () om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan päivnouzmas. Se om randan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Kavkazskajan rajonan administrativine keskuz da pala vn 2008 elokuspäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1879 kuti "Romanovskii"-futor Rostovan kozakoiden-alusenpanijoiden Romanovskai-stanican mödhe. Futor sai lidnan statusad vn 1921 4. päiväl uhokud, nimitihe nügüdläižikš Petr Kropotkin-tedomehen da revolücioneran-anarhistan kanzannimen mödhe.
Kropotkin šingotase sömtegimišton keskuseks sijaližel torhudel (pühävoin koume tegint, maidtegim, oluden tegim), gofrokartonan fabrikal, mašiništon sauvomha veimid tegimel i sauvondmaterialiden pästandan edheotandoil, mugažo Venäman Prezidentan ohjandusen simvolikan fabrik radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suviröunanno, Kuban-jogen oiktal korktal randal, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnodarhasai om 130 km suvipäivlaskmha orhal vai 145 km avtotedme. Lähembaine lidn om Gul'keviči vides kilometras suvipäivnouzmha. "Kavkazskai"-raudtestancii () om «Rostov — Vladikavkaz»-keskustal, nece raudte ristikoičeb «Krasnodar — Mihailovsk — Elist»-raudtejonod lidnas. «Kavkaz»-avtote läbitab lidnad.
Tobmuz.
Kropotkin om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Vladimir Jelisejev radab lidnan Administracijan pämehen vn 2009 tal'vkuspäi. Lidnan Nevondkundan ezimez' om Sergei Mihailük vn 2012 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 80 765 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 75 858 ristitud. Kaik 79 152 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt oli 82 800 eläjad vll 2000−2001.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 92,4 %, armenijalaižed — 3,8 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,1%, rahvahuden ozutandata — 0,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken päjumalanpert' i severz'-se jumalanpertid oma avaitud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz'toštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 1..9, 11, 12, 14..18), aluzškol nomer 1, kümne keskškolad (nomer 1, 2, 4..7, 11, 16, 17, 44), kaks' liceid (nomer 3 i 45), Kropotkinan kozakoiden kadetkorpus G.N. Trošev-sodamehen nimed, školanirdpol'žen radon keskuz, kaks' muzikškolad (nomer 1 G.V. Sviridovan nimed i nomer 2), čomamahtoine škol, viž nimitadud sportškolad ("Junost' " «Nor'aig», «Olimp», "Smena" «Vajehtuz», "Sodružestvo" «Ühtištuz», «Spartak»), noriden naturalistoiden stancii.
Kropotkinan medicinine kolledž, tehnologijoiden da raudtetransportan tehnikum i privatine juridine tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Kurganinsk

Kurganinsk (, "Kurganinsk") om Venäman lidn Krasnodaran randan päivnouzmas. Se om Kurganinskan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Kubanin kozakoil vl 1853 kuti "Kurgannai"-stanic (), nimitihe käpiden (ven. "курган") äjüden ümbrištos tagut. Stanic sai lidnan statusad vn 1961 14. päiväl vilukud.
Kurganinsk šingotase sömtegimišton keskuseks sijaližel torhudel (saharantegim, söndtavaroiden kombinat, villänpurnud, lihalindunkombinat), mugažo lehtraudpakuitesen tegim radab, betonan i savičun tegimed, raudten sauvondedheotandad oma saudud Kurganinskas. Lidn eli läbi sur'vedes vl 2002.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmaiženno röunanno, Lab-jogen keskjoksmusen oiktal randal ( 214 km pitte, Kuban'-jogen hurapol'ne bassein), 165 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kavkazan ezimägištonno.
Adigei sijadase jogen vastrandal, matkad Krasnodarhasai om 150 km päivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Armavir 40 km päivnouzmha orhal vai raudtedme i Labinsk 27 km suvhe orhal vai kaikil teil. "Kurgannai"-raudtestancii om saudud «Armavir — Tuapse»-keskustal vspäi 1915, se radab passažiroiden i jüguiden täht.
Tobmuz.
Krasnoje Pöud-žilo (, 737 rist. vl 2010) i Joudjuz-futor (, 640 rist. vl 2010) mülüdas lidnankundha Kurganinskan ližaks. Lidnankundan pind om 203,29 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Nevondkundan ezimez' om Leonid Pletnev vn 2014 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 970 ristitud, lidnankundan — 49 347 ristitud, rajonan läz pol't. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 47 305 eläjad. Vl 2017 kaik 48 964 ristitud elihe lidnas i 50 162 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 50 800 eläjad vl 2001, lidnankundan — 50 515 eläjad vl 2015.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 85,8 %, armenijalaižed — 9,6 %, ukrainalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,6 %, rahvahuden ozutandata — 0,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma väges lidnas: Sündun Voznesenjan jumalanpert' (letihe vll 1906−1916) i phh. Pedroin da Pauloin jumalanpert' (2003).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koumetoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3..8, 12, 19, 25, 34..36), aluzškol Aleksandr Nevalaine-ruhtinasen nimed, kuz' keskškolad (nomer 1..5, 19), Kurganinskan kozakoiden kadetkorpus, lapsiden sädamižen keskuz, lidnan čomamahtoiden škol, horan škol, lapsiden da norišton sportškol.
Kurganinskan agrariž-tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Labinsk

Labinsk () om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan suvipäivnouzmas. Se om Labinskan rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Ende nogailaižiden "Nauruz"-aul oli olmas lidnan sijas, sid' adiglaižiden "Četiun"-aul () oli pandud mantazole Kavkazan sodan aigan. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Donan kozakoil vl 1841 kuti "Labinskai"-stanic, nimitihe jogen mödhe. Se sai lidnan oficiališt statusad vn 1947 23. päiväl redukud Labinsk-nimenke.
Labinsk šingotase sömtegimištol (leibtegim, pühävoin tegim, saguden edheotand, maidtegim, konservtegim, mineraližen veden butiliruind i oluden pästand, villänpurnud), sauvondmujuiden da lakoiden järedal tegimel, puižen pakuitesen pästandal, bal'neologižeks kurortaks («Laba»-sanatorii reduidenke i termaližidenke vezidenke, severz'-se lebubazoid läz lidnad). Tehtas šapkoid i pövuid karvaspäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan lodehes, Lab-jogen keskjoksmusen oiktal randal (, Kuban'-jogen hurapol'ne bassein), 270 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kavkazan ezimägištonno.
Adigei sijadase jogen vastrandal, matkad Krasnodarhasai om 180 km päivlaskmha. Lähembaine lidn om Kurganinsk kaks'kümne seičeme kilometrad pohjoižhe orhal vai kaikil teil. "Labinskai"-raudtestancii () om saudud jonol Kurganinskaspäi.
Tobmuz.
Prohladnii-žilo (1416 rist. vl 2010) da Mirun Zorä-futor (, 114 rist. vl 2010) mülüdas lidnankundha Labinskan ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Aleksandr Kurganov (heinku 2018 — kezaku 2020), Aleksei Matičenko ("Алексей Матыченко", radoi vn 2018 heinkuhusai). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Maksim Artemenko vn 2015 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 62 864 ristitud, lidnankundan — 64 394 ristitud. Vl 2018 kaik 60 164 ristitud elihe lidnas i 61 649 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 64 300 eläjad vl 1996.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 91,8 %, armenijalaižed — 3,3 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 3,0 %, rahvahuden ozutandata — 0,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Emäganpäivän päjumalanpert' om saudud lidnas vll 1887−1891, se om udessündutadud vspäi 1991. Armenižen jumalankodikundan "Surb Karapet"-jumalankodi (2006) i ühtennimine časoun' (2002) oma avaitud, "Surb Sarkis"-jumalanpert' om sauvomižes.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma vižtoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3..7, 11, 15, 17..22, 26), ühesa keskškolad (nomer 1..7, 9, 11), sädamižen keskuz D. Šervašidzen nimed, čomamahtoiden škol M.A. Vasinan nimed (nell' palakundad), «Lider»-sportškol.
Labinskan medicinine kolledž, agrarine tehnikum i socialiž-tehnine tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.