tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Nukus

Nukus (mugažo uzbekan kelel, karak.: "Нөкис / Nókis") om lidn Uzbekistanan lodehes. Se om valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Karakalpakan Tazovaldkundan administrativine keskuz.
Lidn om ümbärtud Nukusan rajonal, ei mülü sihe i ei ole sen keskuseks. Om lidnaks tazovaldkundan alištusenke.
Istorii.
Ende Šurč-lidnuz oli olmas lidnan territorijal (4. voz'sada EME — 4. voz'sada meiden erad). Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 1860-nzil vozil kuti Nukus-aul, nimitihe karakalpaklaižiden sijaližen heimon mödhe. Amuine mongoline lidnuz oli udessaudud, i vspäi 1874 Venäman imperijan garnizon pol'tošt tuhad mehenke sijazihe siš. Om lidnan statusanke vspäi 1932. Saudihe tazovaldkundan uzid administrativižid pertid vodele 1939, sen pälidnan radnikad sirtihe Nukusha Turtkul'-lidnaspäi.
Nukus šingotase sauvondmaterialiden edheotandoil (pertinsauvondan tegim, mramoran, betonan i savičun pästand), erazvuiččel sömtegimištol, kebnan tegimišton kompanijoil (hoban, trikokanghiden i omblendan fabrikad), metallurgijal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Turkmenistanan röunanno, Amudarjan oiktal randal, 76 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Matkad Taškenthasai om 800 km suvipäivnouzmha orhal, 1255 km avtotedme vai 1356 km raudtedme.
Klimat om terav kontinentaline kuiv, keza om räk. Voden keskmäine lämuz om +13,1 C°, kezakun-elokun +27,1..+29,4 C°, tal'vkun-uhokun −1,4..−3,7 C°. Ekstremumad oma −34,2 C° (viluku) i +44,8 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +25,1 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-elokus. Paneb sadegid 104 mm vodes, enamba keväz'kus-sulakus (16..17 mm kus), vähemba kezakus-sügüz'kus (2..3 mm kus).
Tobmuz.
Lidnan tobmuden pämez' om hokim (). Rahvahandeputatoiden Kangaš vahvištab händast radnikusele.
Edeližed lidnan pämehed oma Utemurat Panaev (kül'mku 2020 — heinku 2023), Parahat Turešev (kül'mku 2017 — kül'mku 2020), Žalgas Opaev (viluku 2015 — kül'mku 2017).
Eläjad.
Vl 1974 lidnan ristitišt oli 88 tuhad eläjid, vl 1991 — 180 tuhad eläjid. Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 271 400 ristitud. Kaik 312 100 eläjad oli lidnas vn 2018 augotišes. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Transport.
Avtobusad, maršruttaksid i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Koume avtobusstancijad oma: Pohjoine, Suvine, «Gone kala». Vll 1991−2007 trolleibussistem radoi. Rahvahidenkeskeižed jonused (Venäma, Tadžikistan) läbitadas "Nukus"-päraudtestancijad lidnan suvipäivnouzmas, om Uzbekistanan-ki maršrutoid.
Rahvahidenkeskeine civiline "Nukus"-lendimport ("NCU / UTNN") sijadase lidnan lodehes. Tehtas reisid Taškentha, Moskvha i Almatihe, om sezonreisid Aktauhu (Kazahstan).
Buhar

Buhar ( [bʊχɒˈɾɒ], , "Boxârâ" [boχɒːˈɾɒː], [bʊxɐˈra]) om Uzbekistanan lidn valdkundan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Buharan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 6. voz'sadal EME. Läz 140 sauvust da monumentad om kaičenus lidnas amussai, istorine keskuz mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe.
Buhar šingotase edheotandoil sijaližel torhudel: londuseližen gazan i kivivoin ümbriradmižel, tekstil'tegimištol (puvillan ümbriradmine i pövuiden tehmine karakulišpäi), sauvondmaterialiden pästandal (mramor, savič), sömtegimištol (liha, jauh, vin), mugažo kengiden tegimel, rahvahan pramozloiden produkcijal i turizmal. Puvillan eksperimentaline kazvatuz tegese lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 225 metrad keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Zeravšan-jogi Buharan keskuzkollektoraks (lankteb Karakulän oazisha i kadotab letetazangištos) ümbärdab lidnad lodehližes polespäi, sen Šahrud-kanal läbitab lidnan keskust.
Lähembaine järed lidn om Navoi sadas kilometras päivnouzmha raudtedme, Navoin agj zavodiše ani pohjoižpäivnouzmha Buharaspäi.
Klimat om kontinentaline kuiv. Keza om räk lujas, tal'v om pehmed. Voden keskmäine lämuz om +15,8 C°, kezakun-elokun +27,6..+29,8 C°, tal'vkun-uhokun +1,8..+4,1 C°. Ekstremumad oma −23,5 C° (viluku) i +46,2 C° (kezaku, heinku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus, sulakun minimum om 0 C°. Il'man lämuz voib ületada +34 C° keväz'kus-redukus. Paneb sadegid 132 mm vodes, enamba uhokus-sulakus (22..25 mm kus), kuiv sezon oleskeleb kezakus-redukus (6 mm pordos). Paneb lunt kümne päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 38..48 % röunoiš semendkus-sügüz'kus, 72..80 % tal'vkus-keväz'kus.
Eläjad.
Vl 2005 lidnan eläjiden lugu oli 247 661 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Sijaline rahvaz om erazvuitte etnižen augotižlibundan mödhe.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks.
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport ("BHK") sijadase lidnan päivnouzmas. Tehtas reisid Moskvha, Piterihe, Dušanbehe, mugažo Taškentannoks.
Fergan

Fergan (, , , ) om lidn Uzbekistanan suvipäivnouzmas. Se om valdkundan seičemenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Ferganan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1876 Uz' Margilan -nimitusenke i lidnan statusanke. Lidnan nimituz oli "Skobelev" vll 1907−1924, sid' nügüdläine, nimitihe alangišton mödhe.
Fergan šingotase kivivoin ümbriradmižel, himižel tegimištol (mineraližed heretused), elektromašinansauvomižel, avtopaloiden pästandal, puvillanpuhtastandan i söndtavaroiden edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ferganan alangišton suves, 580 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Taškent-pälidnhasai om 420 km päivlaskmha.
Klimat om kontinentaline kuiv. Voden keskmäine lämuz om +14,3 C°, kezakun-elokun +25..+27 C°, tal'vkun-uhokun 0..+3 C°. Ekstremumad oma −27 C° i +42 C°. Paneb sadegid 193 mm vodes, vähemba heinkus-sügüz'kus (3..6 mm kus), enamba tal'vkus (24 mm) i uhokus-semendkus (21..25 mm kus).
Fergan jagase videks rajonaks: Kadiri (ende Ahunbabaevan), Kirguli, Markaz (ende Keskuzline), Oibek (ende Frunzen), Jassavii (ende Kalininan).
Eläjad.
Vl 2010 eläjiden lugu oli 171 064 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2013 kaik oli 350 600 eläjad, heišpäi ühesa kümnendest uzbekad.
Ferganan valdkundaline universitet (, 10,5 tuh. üläopenikoid vl 2019) om sätud vl 1991 pedagogižen institutan alusel (oli olmas vspäi 1930).
Karši

Karši (, "Nakhshab", ) om lidn Uzbekistanan suves. Se om valdkundan kahesanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Kaškadarjan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Amuine lidn lidnusenke oli olmas 7. voz'sadaspäi EME. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Karši-nimitusenke 14. voz'sadal. Se oli agjan pälidnaks Buharan hankundas 16. voz'sadaspäi, kahtendeks lidnaks znamoičendan mödhe.
Venäman imperii tegi Zerafšanan alangišton anneksijad vl 1868, i Buharan hankundan kändand Venäman protektorataks oli vahvištadud Karšiš kožundaktan allekirjutandal vl 1873. Vll 1926−1937 lidnan oficialine nimi oli "Bekbudi" uzbekan kirjutajan da aktivistan mödhe.
Irrigacine kanal ühtenzoitab lidnad Amudarjanke 1970-nziden voziden auguspäi. Londuseližen gazan samine, puvillan i villän kazvatand tegesoiš läz Karšid. Lidn om tetab kouriden tehmižel. Hanabad-il'mbaz om olmas 10 km päivnouzmha lidnaspäi, se kävutase NATO-al'jansal kontroliruimha Afghanistanad (335 km suvhe).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalan päivlaskmas, Karšin oazisas, Kaškadarj-jogen randal, 386 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Taškent-pälidnhasai om 400 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 520 km avtotedme.
Klimat om subtropine kontinentaline kuiv. Keza om räk, voib panda haloid vilukus. Paneb sadegid 237 mm vodes. Kuivsezon oleskeleb kezakus-redukus (10 mm sezonas).
Eläjad.
Vl 2009 lidnan eläjiden lugu oli 231 093 ristitud (agjan läz kümnendest), heišpäi uzbekad ottas tobjad palad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahidenkeskeine civiline Karši-lendimport ("KSQ / КРШ/ UTSK", ) radab lidnas. Tehtas reisid Venämha päpaloin (Moskv, Piter, Irkutsk).
Kokand

Kokand (, , , ) om lidn da järed raudtestancii Uzbekistanan suvipäivnouzmas. Mülüb Ferganan agjaha.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe 10. voz'sadaspäi, arabižed geografad i matkadajad Al' Istahri i Ibn Haukal' nimitadas sidä "Hovakend / Hokand". Sen territorii mülüi Buharan hankundha vll 1500−1709. Sid' lidn oli Kokandan hankundan pälidnaks vll 1709−1876, Ming-dinastii ohjanzi sil. Vll 1740−1843 löndsein oli saudud lidnas ümbri. Sein oli 18 km pitte, 12 verajad oli siš, süvä koumekerdaine rova vedenke ümbärzi lidnad Evropan keskaigaižiden lidnoiden kartte. Hankundan aigan Kokand oli regionan religijan i opendusen keskuseks: enamba mi 300 mečetid oliba siš, 40 medresed, 120 školad (kaikutte 10..20 openikan täht).
Vl 1876 Venäman imperijan sodaväged anastiba lidnad i kändiba sidä makundan keskuseks. Sen jäl'ghe tegimišt šingotaškanzihe lidnas, bankoiden lugu oli znamasine.
Nügüd'aigaine Kokand šingotase himižel sarakol, mašinansauvomižel (mehanižed i elektrotehnižed tegimed), tekstil'tegimištol i puvillan ümbriradmižel, sömtegimištol (ižandusen koumandez) i turizmal. Ferganan raudten ohjanduzkund radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ferganan alangišton suvipäivlaskmas, 409 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad agjan Fergan-keskushesai om 88 km päivnouzmha, Taškent-pälidnhasai om 228 km lodeheze.
Eläjad.
Vl 2005 eläjiden lugu oli 187 500 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Uzbekad ottas enamba ühesad kümnendest ristitištos.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Kokandan pedagogine institut, ühesa kolledžad i liceid, privatine Kokandan universitet (vspäi 2019, ezmäine mugoine valdkundas).
Edeližed hokimad (lidnan pämehed): Rahmatali Žalilov (sulaku 2017 — sulaku 2018), Akrom Abdullajev (tal'vku 2011 — sulaku 2017).
Margilan

Margilan (, ) om lidn Uzbekistanan suvipäivnouzmas. Se om valdkundan kümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Ferganan agjaha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 2.-1. voz'sadoil EME Šuukten ühtel teišpäi, oigetihe lidnan 2000-vottušt jubilejad vl 2007. Mainitase kirjutadud purtkiš 9. voz'sadaspäi, nügüdläiženke nimitusenke — 10. voz'sadaspäi. Venäman imperijan aigan (vspäi 1875) lidnan oficialine nimi oli "Margelan" vai "Vanh Margelan" () erištamha Udes Margelanaspäi.
Margilan om šuukkanghiden tehmižen keskuz amussai. Šuukkombinat radab lidnas nevondkundaližes aigaspäi, sen ližaks om kaks' tekstilinfabrikad. Kaks' fabrikad («Jodgorlik», «Faizulodin») i äi privatižid edheotandoid pästtas čomamahtoližid tegesid, sidä kesken tekstil'tegesid. Järed kaluiden torguz i söndtavaroiden torguz oma avaitud lidnas. Neniden-ki sarakoiden tegimed ratas nevondkundaližes aigaspäi: maižanduztehnikan kohenduz, pun ümbriradmine, sömtegimišt (leibtegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ferganan alangišton Margilanan oazisas, 487 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad agjan Fergan-keskushesai om 9 km suvipäivnouzmha.
Klimat om kontinentaline pehmdanke tal'venke, kezal om räk.
Eläjad.
Vl 2010 eläjiden lugu oli 168 515 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad: uzbekalaižed — 91,9 %, venänikad — 3,1 %, totarlaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 3,6 %.
Margilanan profopendusen aluzkundad oma kaks' profškolad i nell' kolledžad: sauvondan, mediciniž-pedagogine, kommercijan, finansoiden. «Šoi»-kompanijan šuukinstitut om olmas.
Manas (lidn)

Manas ( [mɑnɑs], ; edel vn 2025 sügüz'kun 27. päiväd "Džalal-Abad", , , ) om lidn da kurort Kirgizstanan päivlaskmas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Džalal-Abadan agjan administrativine keskuz (vspäi 1991).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1870 kuti kišlak tervehtajidenno purtkidenno. Se sai lidnan statusad vl 1877. Raudte ühtenzoiti lidnad Andižananke vl 1915. Vll 2002−2008 oficialine nimituz oli Žalalabat (). Vn 2025 udesnimituz om tehtud kirgizan eposan i sen vägimehen Manas-nimen mödhe.
Manas šingotase kivivoin i mecan ümbriradmižel, puvillan kuidun pästandal, sauvondmaterialiden tehmižel (mouckiven samine, savičuntegim), mašinansauvomižel (pompad), sömtegimištol (jauh, vin), tabakon edheotandoil, mugažo mebel'fabrik radab. Nevondkundaližes aigaspäi kurort radab lidnas südäikohtsoliden traktan i ginekologijan läžujiden tervhuden spravitandan täht.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suves, Ferganan alangišton pohjoižpäivnouzmaižel röunal, Tän'-Šan'-mägisel'gan ezimägištol, 763 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Biškek-pälidnhasai om 560 km pohjoižpäivnouzmha.
Eläjad.
Vn 2009 Kirgizstanan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 89,004 ristitud 24,6 nellikkilometrad pindal, vn 2021 — 123,239 ristitud. Kaik 109,200 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2009): kirgizlaižed — 74,7 %, uzbekad — 18,0 %, venänikad — 3,4 %, totarlaižed — 1,2 %, uigurad — 0,6 %, toižed rahvahad — 2,1 %.
Džalal-Abadan valdkundaline universitet radab lidnas.
Karakol

Karakol (, mugažo venän kelel) om lidn da lidnümbrik Kirgizstanan pohjoižpäivnouzmas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Issik-Kulin agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1869 1. päiväl heinkud nügüdläiženke nimitusenke kuti soda- da administrativine keskuz Venäman imperijas. Lidnan toine nimi oli Prževal'sk () vll 1889−1922 i 1939−1992. Vl 1887 lidn eli lujas manrehkaiduses läbi.
Karakol šingotase elektromašinansauvomižel, sömtegimištol (maid- i lihaproduktad, jomad), sauvondmaterialiden edheotandal, turizmal (mägisuks'baz, hulad purtked, solakaz järv, zoopark, Prževal'skijan muzei, al'pinizm).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižes, 12 km päivnouzmha Issik-Kul'-järvespäi, 1690..1850 m korktusil, 1760 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud korktoil mägil. Matkad Biškek-pälidnhasai om 380 km päivlaskmha.
Eläjad.
Vn 2009 Kirgizstanan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 63 377 ristitud, lidnümbrikon — 66 294 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (lidn, 2009): kirgizlaižed — 69,3 %, venänikad — 17,0 %, uigurad — 3,9 %, uzbekad — 3,4 %, totarlaižed — 1,7 %, dunganalaižed — 1,5 %, kazahlaižed — 1,1 %, kalmikalaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 1,2 %.
Issik-Kulin valdkundaline universitet Kasim Tinistanov nimed radab vspäi 1992, sen aluz om pandud vl 1940 kuti pedagogine institut.
Tokmok

Tokmok (, ) om lidn Kirgizstanan pohjoižes, Čun agjas. Alištub agjan tobmudele oikti.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1825 kuti Kokandan hankundan lidnuz. Vl 1862 se oli muretud Venäman sodavägil. Vl 1864 tulnu Vernijaspäi Venäman sodajouk pani venälaižen lidnusen alust vanhan lidnusenno. Vl 1867 Tokmok sai lidnan statusad, no vl 1878 sirdihe makundan keskust Pišpekha jogen paksuiden sur'veziden tagut, i Tokmok kändihe küläks. Vl 1927 se sai lidnan statusad tošti.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Čunjogen hural randal, 800..850 m korktusil valdmeren pindan päl, om ümbärtud Tän'-Šan'-mägišton sarakoil. Jogi om valdkundröunaks lidnan ümbrištos, Kazahstanan territorii sijadase oiktal randal. Saudihe randdambid Ču-jogenno vll 1909−1914 päzumha paksuiš sur'vezišpäi.
Eläjad.
Vn 2009 Kirgizstanan rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 53 231 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 72 927 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 1% vl 2009): kirgizlaižed — 46,8%, venälaižed — 20,5%, dunganalaižed — 16,5%, uzbekad — 8,6%, totarlaižed — 1,9%, uigurad — 1,7%, kazahlaižed — 1,1%, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 2,9%.
Professionaližen opendusen aluzkundad: Tokmokan medicinine kolledž, Tokmokan industrialiž-pedagogine kolledž, maižanduzkolledž, Tokmokan tehnine institut, Keskuzazijan Rahvahidenkeskeine universitet (päofis).
Maršruttaksid oma kundaližeks transportaks, raudtestancii om olmas.
Ust'-Kamenogorsk

Ust'-Kamenogorsk (, ) om lidn Kazahstanan pohjoižpäivnouzmas. Se om Päivnouzmaine Kazahstanan agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1720 kuti "Ust'-Kamennai"-lidnuz (). Om nimitadud geografižen sijadusen mödhe, Irtiš-jogi lähteb mägizonaspäi i jokseb edemba tazangištodme. Se sai lidnan statusad vl 1868.
Ust'-Kamenogorsk šingotase mujumetallurgijan äiluguižil edheotandoil (hahktin, cink, berillii, uran, hlor, titan, magnii, antimonii, arsen, harvad mametallad), avtoiden ühthekeradamižtegimel, kaivuzmašiništon tegimel, gidroelektrostancijoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan lodehes, Irtiš-jogen () randal, 283 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Astanhasai om 800 km päivlaskmha orhal vai 1000 km avtotedme. Lähembaine järed lidn om Semei 200 km päivlaskmha Irtišadme mödvedhe.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +3,4 C°, kezakun-elokun +18,4..+20,4 C°, tal'vkun-uhokun −12,1..−15,0 C°. Ekstremumad oma −47,2 C° (viluku) i +42,8 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −1,3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +11,9 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Paneb sadegid 416 mm vodes, niiden lugumär voib vajehtadas lujas vozidme. Paneb enamba sadegid semendkus (43 mm), heinkus (50 mm) i redukus-tal'vkus (40..45 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (22..26 mm kus) i sügüz'kus (25 mm).
Eläjad.
Vl 2009 lidnümbrikon eläjiden lugu oli 303 720 ristitud, i 342 090 ristitud vl 2018. Kaikiš suremb lidnümbrikon ristitišt oli 332 900 vl 1991 i om nügüd'.
Rahvahad (vn 2014 Kazahstanan etnografine kogoduz, enamba 0,4 %): venänikad — 53,6 %, kazahlaižed — 43,0 %, saksalaižed — 0,8 %, totarlaižed — 0,8 %, ukrainalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 1,2 %.
Kaik 44 päivkodid i 48 školad (sidä kesken kaks' privatišt) ratas lidnas (vn 2017 olend). Znamasižed üläopendusen aluzkundad oma Päivnouzmkazahstanan tehnine universitet D. Serikbaevan nimed (alusenpanend 1958 kut tesauvondan institut, reorganizuihe universitetaks vl 1996, viž fakul'tetad, kaks' školad, IT-kolledž) i Päivnouzmkazahstanan universitet S. Amanžolovan nimed (alusenpanend 1952 kut pedinstitut, 12 tuh. üläopenikoid videl fakul'tetal vl 2004).
Transport.
Avtobusad, tramvaid i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Kaks' avtobusstancijad ratas: vanh reisidenke agjadme, Venäman Päivlaskmaižen Sibirin lidnoihe i Urumčihe (Kitai), i uz' vaiše agjan reisiden täht. Kaik nell' raudtestancijad oma: Ust'-Kamenogorsk, Oskemen-1, Koršunovo, Novo-Ust'-Kamenogorsk.
Rahvahidenkeskeine civiline "Ust'-Kamenogorsk"-lendimport (, "UKK / UASK / УГК", 393 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase üks'toštkümnes kilometras lodeheze lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Kazahstanan surihe lidnoihe, Venämaha (Moskv, Novosibirsk), Turkanmaha (Antal'j).
Taraz

Taraz (, ) om lidn Kazahstanan suves. Se om valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Žambilan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud ezmäižel voz'sadal EME. Mainitase vl 400 Grekanman purtkiš kuti "Tolos"-lidn ("Tolisa") Surel Šuuktel. Lidnan nimituz oli "Aulie-At" ("Aulie-Ata") vll 1856−1936, "Džambul" vll 1938−1993 i vhesai 1997 "Žambil" (). Vl 1917 raudte tuli lidnha.
Taraz šingotase himižel tegimištol fosforan loudmižsijil, sömtegimištol, raudan ühthesuladusiden pästandal, sauvondmaterialiden da konstrukcijoiden tehmižel, kengiden fabrikal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, Talas-jogen randal, Kirgizstanan röunanno, 610 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om korktoid mägid ümbrištos.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +11,2 C°, kezakun-elokun +23,4..+25,5 C°, tal'vkun-uhokun −1,3..−3,0 C°. Absolütine minimum oleskeli −40 C° (uhoku), maksimum +43,7 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +3,0 C° (kezaku, eloku), tal'vaigan maksimum om +25,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 344 mm vodes, enamba keväz'kus-semendkus (39..44 mm kus), vähemba heinkus-sügüz'kus (8..19 mm kus).
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 351 476 ristitud, vl 2018 — 356 069 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 356 983 eläjad vl 2015 i om nügüd'.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Päraudtestancii i avtostancijad ratas siš.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Aulie-At"-lendimport (, "DMB / UADD / ДМБ", 55 tuh. passažiroid vl 2016) sijadase kümnes kilometras suvipäivlaskmha orhal lidnan keskusespäi. Tehtas reisid nenihe lidnoihe: Almati, Astan, Moskv.
Baikonur

Baikonur (, ) om lidn Kazahstanan keskuzpalan suves. Mülüb Kazahstanan Kizilordan agjaha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1955 kuti "Leninskii-žilo". Vl 1969 se sai lidnan statusad, i vhesai 1995 nimitihe "Leninsk:aks" (). Lidn i ühtennimine kosmodrom oma Venäman kortomas vhesai 2050, Venäman federaližen znamoičendan lidnan statusanke, sauptud administrativiž-territorialine ühtnik.
Baikonur šingotase aerokosmižel tegimištol, kohenduzsauvondan edheotandoil, lämuzelektrokeskusel i torguindal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sirdarj-jogen oiktal korktal randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om terav kontinentaline kuiv. Voden keskmäine lämuz om +9,1 C°, kezakun-elokun +24..+27 C°, tal'vkun-uhokun −6..−9 C°. Ekstremumad oma −38 C° i +45 C°. Paneb sadegid 131 mm vodes, läz tazomäras kuidme (5..17 mm kus). Grunt jädub tal'vel 130 santimetrad süvüdehesai keskmäras.
Eläjad.
Vn 2020 redukus kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 39 432 ristitud (Kazahstanan rahvahanikad), täuz' ristitišt — 76 019 eläjad. Vl 2009 eläjiden lugu oli 36 175 ristitud, vl 2018 — 39 161 ristitud. SATÜ:n kaikiš suremb ristitišt oli läz 140 tuhad ristituid vl 1990.
Hudžand

Hudžand (, ) om lidn Tadžikistanan lodehes. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Sogdan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 7.-6. voz'sadal EME, mainitaškanzihe siš-žo aigaspäi, nimitihe nügüdläižikš. Sijazihe Šuuktel. Lidnuz om kaičenus. Vll 1936−1991 lidnan oficialine nimituz oli Leninabad ().
Hudžand šingotihe šuukan kombinatal nevondkundaližen aigan.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižpalas, Sirdarj-jogen randoil, 300 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Dušanbe-pälidnhasai om 200 km suvipäivlaskmha orhal vai 300 km avtotedme.
Klimat om kuiv. Kezal om räk, tal'v om viluhk. Voden keskmäine lämuz om +15 C°, kezakus-elokus +27..+29 C°, tal'vkus-uhokus +1..+3 C°. Paneb sadegid 167 mm vodes, enamba keväz'kus-semendkus (20..27 mm kus), vähemba heinkus-sügüz'kus (8 mm pordos).
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 165 tuhad ristitud. Kaik 916 200 ristitud elädas lidnaglomeracijas (2015). Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Hudžandan valdkundaline universitet (, läz 17 tuh. üläopenikoid, vll 1932−1991 pedagogine institut) i Tadžikan tehnižen universitetan Hudžandan politehnine institut oma avaitud lidnas.
Kangaz

Kangaz om tehtud stavil tekstil'paltin nitiden püštoiktoiden sistemiden pletindal keskneze.
Kanghan mödnitiden sistem nimitase loimeks, a poikpoline — kudegeks. Sättujid nitid nimitadas loimnitikš da kudelangoikš.
Kanghan sauvusen päozutajad: nitiden pletindan keskneze järgenduz; nitiden tiheduz.
Kudomha kangast, loimennitid da kudelangoid plettäs toine tošt järgenduses. Nece järgenduz rippub nitiden tarbhaižes minimaližes verdaspäi (rapportaspäi) vaumičemha kanghan pletindan kuvad. Pletindankuva da rapport anttas kanghale strukturad, irdnägud da ičendoid.
Kanghan "koveritomad (siledad vai päižed)" pletindan kuvad oleldas paltnasižed, šaržasižed, satinaižed (atlasanvuiččed) da kombiniruidud.
Tariž erištada kanghid sidodud paltnäspäi (trikokangaz) da kudomatomiš materiališpäi (hob da aluine paltin).
Tehmine.
Kanghan tehmine nimitase kudondaks. Kudomine om tekstil'paltnoiden vaumištamine kahtiden vastaimiži püštoiktoiden nit'sistemiden kuvadišel.
Kudomine om äipäličmänii process tobjimalaz. Se mülütab nenid azjoid: vaumištamine kudomha (nitiden kerind, loimen lond da šlihtuind, kudegen kerind da šlihtuind (ku pidab, ka voidand-ki)), birbitand loimhe vai loimen sidond stavihe, kudomine ičesaz da gagurdusiden porotand kanghišpäi.
Kanghiden lopümbriradmine nimitase krepindaks (tegendaks vaumheks), se mülüb himijan tehnologijoihe. Krepind voib mülütada nenid operacijoid: pezend (sul'čind), šlihtuind, bukičend, vaugištoitand vai (pölvazkanghan) päidumine, merserizacii, mujutamine (pordhikaz da rattematoi mahtused), išketamine, keričend, karvustamine, reljefan sädand.
"Kanghiden merserizacii" om kanghan lühüdaigaižen ümbriradmižen process sapižhe muglha (kaustižhe sodha) panendal. Sen jäl'ghe pestas kanghad hulal da vilul vedel. Merserizacii heitab kanghiden mujun kadotust, kaičeb eziauguižid ližamujuid da gigroskopižust dai varmdust, andab materialale šuukun polhe loštad.
"Kanghiden išketamine (painmine pindale)" om kirjaviden maiden samine vauktal vai mujutadud kanghal. Nene mad sättudas materialan kävutandale. Išketamižen toižendad: oiged — vaugištoittud vai vauvhaks mujutadud kanghan pindale; travitud — mujutadud kanghale; rezervine (varha) — jättud mujutamata kanghale.
Ičendad.
Kaikuččel kanghal om märitud ičendoid:
Klassifikacijan parametrad.
Pindan ümbriradmižen faktur.
Faktur voib sättuda märitud tarbhaičendoihe: kanghad varmdusenke, kanghad eriližeta holeta (ozutesikš, ei küzugoi silitest), äikerdaižen kävutandanke.
Pol'.
Kanghan fakturan märhapanendas tariž erištada oiktad pol't murgnipolespäi. Oiktan polen nägu om čomemb lujas, paremb mujegele; mugažo oiktan polen mujud oma eläbad vai loštakahamb, kuva om sel'ged. Kaks'pol'žed kanghad oma olmas, niiden poled oma ühtejiččed, nitiden pletind om kaks'oiktaine — ozutesikš paltin, panam, kebnetud drapad. Kaks'pol'žil villkanghil oiktan polen karvuz om lühüdamb.
Lühetud kangaznimed.
Kävutadas erazvuiččid lühendusid znamoičemha sintetižid kanghid tegimištos da torguindas.
Ozutesikš, PEPs — poliesterkarvusenke, PAOh — poliamidkangaz (ratud šuuk), POPc — kabel' polipropilenaspäi.
Kangaz (znamoičendad)

Kangaz voib znamoita:
Kuläb

Kuläb (, ) om lidn Tadžikistanan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Hatlonan agjaha, agjan kahtenz' surtte lidn. Om Kuläban rajonan administrativižeks keskuseks i ei mülü sihe.
Istorii.
Amuine lidn, memorialine kompleks om saudud Kuläban 2700-voččen jubilejan oiktastuseks. Mainitase vspäi 737. Lidnuz om saudud 16. voz'sadal. Sai lidnan oficiališt statusad vl 1934. Vhesai 2015 Venäman sodabaz oli lidnas.
Kuläb šingotase sömtegimištol (liha- i maidproduktad, voitegim) i sauvondmaterialiden pästandal. Ühtenzoitase Moskvanke rahvahidenkeskeižen Kuläb-lendimportan kal't ("TJU / UTDK").
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivnouzmas, Jahsu-jogen alangištos ( 160 km pitte, Pändžan oigedpol'ne bassein), Hazratišoh-mägisel'gan pohjanno, 580 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Dušanbe-pälidnhasai om 175 km lodeheze.
Klimat om Keskmeren toižendan, keza om räk. Voden keskmäine lämuz om +15,8 C°, kezakun-elokun +26..+28 C°, tal'vkun-uhokun +2..+5 C°. Paneb sadegid 468 mm vodes, enamba keväz'kus-sulakus (83..94 mm kus), kuiv sezon oleskeleb kezakus-sügüz'kus (12 mm pordos).
Eläjad.
Vl 2010 eläjiden lugu oli 95 tuhad ristituid. Kaik 214 700 eläjad om lidnaglomeracijas (2020), agjan 6,5 procentad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Kuläban valdkundaline universitet A. Rudakin nimed () radab lidnas vspäi 1992, se om sätud opendajiden vaumičendan kahtes institutaspäi.
Bohtar

Bohtar (tadž. i ) om Tadžikistanan lidn valdkundan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Hatlonan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud oazisha 1.-3. voz'sadoil meiden erad Kušanan car'kundan aigan. Lidn oli muretud lujas rahvahanikoiden sodan aigan vll 1992−1997.
Lidn om udesnimitadud vn 2018 20. päiväl vilukud, edel nimitihe sidä Kurgan-Tübe ().
Geografijan andmused.
Bohtar sijadase Vahš-jogen oazisan keskuses (Amudarjan üks' kahtes joginiškaspäi), 428 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Dušanbe-pälidnhasai om 100 km pohjoižhe.
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 101 600 ristitud. Kaik 266 300 ristitud elädas ezilidnoidenke (2018).
Nene üläopendusen aluzkundad ratas lidnas: Valdkundaline universitet Nosir Husravan nimed (vspäi 1978), Tadžikistanan energetikan institut (2006).
Tursunzade

Tursunzade (, ) om lidn tazovaldkundan alištusenke Tadžikistanan päivlaskmas. Se om Tursunzaden rajonan tazovaldkundan alištusenke administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 14. voz'sadan kahtendes poles. Se sai lidnan statusad vl 1954. Vhesai 1978 lidnan nimituz oli Regar, udesnimitihe tadžikan Mirzo Tursun-zade-runokirjutajan kanzannimen mödhe. Raudtestancijan nimi om Regar tähäsai. Vl 2005 oigetihe Tursunzaden 70-vottušt jubilejad.
 openduzkeskuz om olmas lidnas Tadžikistanan sodavägiden täht. Järed alüminijantegim radab lidnan pohjoižes vspäi 1975 Nurekan GES:an energijal. Lidn om ümbärtud maižanduzrajonal (ris, puvill, greipfrutad, maplodud).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Gissaran mägisel'ganno, Karatag-jogen oiktal randal i randpolel ( 99 km pitte, Amudarjan bassein). Keskust Uzbekistanan röunhasai om 4 km päivlaskmha orhal i avtotedme vai 8 km suvipäivlaskmha raudtedme. Matkad Dušanbe-pälidnhasai om 60 km päivnouzmha avtotedme vai raudtedme.
Eläjad.
Vn 2010 Tadžikistanan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 46 700 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Kaik 286 200 eläjad om ezilidnoidenke (rajonanke).
Eläjad oma islamanuskojad tobjimalaz.
Vahdat

Vahdat (, ) om lidn tazovaldkundan alištusenke Tadžikistanan päivlaskmas. Se om Vahdatan rajonan tazovaldkundan alištusenke administrativine keskuz, mülüb sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti žilo vl 1927 Jangi-Bazar-nimitusenke. Raudte tuli sihe vl 1930. Vll 1936−1975 i 1992−2003 sen nimi oli Kofarnihon jogen mödhe. Vl 1975 anttihe lidnan statusad, nimitihe Ordžonikidzeabad oficialižikš.
Vahdat šingotase puvillan puhtastandtegimel, sauvondmaterialiden pästandal (pertinsauvond, savič, keramzit), šuukankombinatal, sömtegimištol (jauh), kohenduzmehanižel i metalltegesiden tegimil, mugažo meblin fabrik i lindferm ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Gissar-alangištos, Kafirnigan-jogen randal ( 387 km pitte, Amudarjan oiged ližajogi), 870 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Dušanbe-pälidnhasai om 19 km päivlaskmha.
Voden keskmäine lämuz om +13,7 C°, kezakun-elokun +24..+26 C°, tal'vkun-uhokun +1..+4 C°. Paneb sadegid 636 mm vodes, enamba keväz'kus-sulakus (114..118 mm kus), vähemba kezakus-sügüz'kus (1..11 mm kus).
Eläjad.
Vn 2010 Tadžikistanan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 600 ristitud. Kaik 317 100 ristitud elihe rajonas vl 2016.
Statistikan kolledž (, alusenpanend 1958) i medicinan kolledž ratas lidnas.
Rogun

Rogun (, , ) om lidn tazovaldkundan alištusenke Tadžikistanan keskuzpalan päivlaskmas. Se oli Rogunan rajonan tazovaldkundan alištusenke administrativižeks keskuseks, ühtištuihe lidnanke vl 2018.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1961 kuti Rogunan GES:an sauvojiden lidn.
Gidroelektrostancijan ezmäine agregat radaškanzi vn 2018 lopus, kahtenz' — vn 2019 kezakus. Kaik kuz' agregatad om planiruidud vodele 2029.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vahš-jogen alangištos (Pändžan oigedpol'ne bassein), 1230 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Dušanbe-pälidnhasai om 115 km päivlaskmha.
Klimat om kontinentaline läm'. Voden keskmäine lämuz om +8,2 C°, tal'veližil kuil alemba noläd (viluku −5,5 C°). Paneb sadegid 877 mm vodes, kevädel i tal'vel päpaloin, keza om kuiv.
Eläjad.
Vl 2007 lidnan eläjiden lugu oli 9 600 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Kodirandantedištandmuzei om avaitud lidnas vl 1991.
Bandung

Bandung ( [ˈbɑːndʊŋ], ) om lidn Indonezijan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Päivlaskmaine Jav-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase vspäi 1488. Ezmäine Indonezijan raudte ühtenzoiti Batavijanke (nüg. Džakart) vl 1880, sil aigalpäi regionan tekstiline tegimišt šingotaškanzihe. Vl 1906 Bandung sai erištadud municipalitetan statusad. Oli kurortaks kolonialižen aigan.
Bandung šingotase lebuturizmal, dizaintavaroiden penil edheotandoil, farmaceftižel sarakol, sömtegimištol. Läz 50 üläopendusen aluzkundad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 665..1050 metrad korktusil, 708 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, om ümbärtud vulkanoil 2400 metrhasai ü.m.t. kortte. Matkad Džakarthasai om 140 km lodeheze.
Klimat om tropine mussonine päivoikaz, subtropižen mägiden röunal. Kun keskmäine lämuz om +22..+23 C° vodes läbi. Ekstremumad oma +11 C° i +34 C°. Paneb sadegid 1838 mm vodes, enamba kül'mkus-keväz'kus (200..255 mm kus), vähemba heinkus-sügüz'kus (50..70 mm kus).
Bandung jagase 30 ümbrikoks ().
Eläjad.
Vn 2010 Indonezijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 394 873 ristitud, vn 2021 — 2 452 943 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Kaik 8,3 mln eläjid om ezilidnoidenke 487 km² pindal, kaik om 11,8 mln ristituid lidnaglomeracijas 1876 km² pindal (2021, kahtenz' surtte valdkundas).
Religijan mödhe (2021): islamanuskojad — 92 %, protestantizman polenpidajad — 5 %, katolikad — 2 %, toižed uskojad — 1 %.
Bekasi

Bekasi ( [ˈbəkasi]) om lidn Indonezijan Jav-saren lodehes. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Päivlaskmaine Jav-agjaha. Mülüb pälidnan "Džabodetabek"-lidnaglomeracijha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan "Dajeuh Sundasembava"-nimitusenke ("Dayeuh Sundasembawa") 5. voz'sadal. Mülüi Batavijan territorijha kolonialižel aigal.
Bekasi šingotase Džakartan päivnouzmaižeks ezilidnaks, äi eläjid ratas pälidnas. Torguindan (sured mollad) i tegimišton znamasine keskuz, neniden tetabiden kompanijoiden tegimed ratas lidnas: Honda, Hankook, LG, Samsung.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan lodehes, Javan meren randal, 11..81 m korktusil, 18 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om tropine mussonine. Kun keskmäine lämuz om +27..+29 C° vodes läbi. Paneb sadegid 1900 mm vodes, enamba tal'vkus-keväz'kus (223..351 mm kus), vähemba heinkus-sügüz'kus (42..67 mm kus).
Bekasi jagase 12 nimitadud rajonaks (). Edeline lidnan pämez' om Rahmat Effendi (sulaku 2011 — keväz'ku 2018, sügüz'ku 2018 — viluku 2022).
Eläjad.
Vl 2011 eläjiden lugu oli 2 334 142 ristitud 210,49 km² pindal. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Religijan mödhe (2021): islamanuskojad — 88,5 %, protestantad — 7,8 %, katolikad — 2,6 %, buddizman polenpidajad — 0,9 %, induizman uskojad — 0,2 %.
Medan

Medan ( [meˈdan]) om Indonezijan lidn valdkundan lodehes i Sumatr-saren pohjoižes. Se om saren kaikiš suremb lidn, valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Pohjoižsumatr-agjan administrativine keskuz (vspäi 1915).
Istorii.
Eländpunktan alusenpanendan oficialine dat om vn 1590 1. päiv heinkud, Guru Patimpus-radž pani alust. Se sai lidnan statusad vl 1918.
Medan šingotase torguindan keskuseks penil laukoil, meriportaks, mašiništonsauvomižen edheotandoil. Lidnan ižandusen päsarak om sijaližen tabakon, londuseližen räzinan, čajun i kofen ümbriradmine da mönd.
Geografijan andmused.
Lidnan keskuzpala sijadase koumekümnes kilometras Malakkan sal'men randaspäi, kudamb ühtenzoitab Indišt valdmert Tünenke, 26 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
"Belavan"-avanport om pohjoižes, mülüb lidnha i ühtenzoitase senke lidnrajonil. Lähembaine järed lidn om Kuala Lumpur (Malaizii) 350 km päivnouzmha orhal.
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 2,109,339 ristitud. Sädab lidnaglomeracijad ümbrištonke, 4,5 mln eläjid vl 2015. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Se om valdkundan kaikiš suremb lidn Jav-saren irdpolel.
Ristitišt om äirahvahaline, sijaližed heimod elädas täs, sirdanikad Jav-sarelpäi i Malaizijaspäi, kitajalaižed. Neniden religijoiden pühäpertid oma saudud: islam (koume videndest uskojid vl 2016), hristanuskond (protestantizm (uskojiden videndez), katoline jumalanpert' induizman stiliš, ortodoksine hristanuskond), daosizm (uskojiden kümnendez).
Transport.
Kiruhavtobusad, lidnjonused, pened avtobusad, taksid i motorizuidud rikšad oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos.
Rahvahidenkeskeine civiline "Kualanamu"-lendimport (, "KNO / WIMM", 7,4 mln passažiroid vl 2023) sijadase kaks'kümnes kudes kilometras päivnouzmha Medanan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Suviazijan surihe lidnoihe, om čarterreisid Džiddha i Medinha (Saudan Arabii), äi reisid Indonezijadme.
Tangerang

Tangerang ( [taˈŋəɾaŋ]) om lidn Indonezijan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe. Mülüb Banten-agjaha (kaikiš suremb lidn) i Džakartan lidnaglomeracijha, sen päivlaskmaine ezilidn.
Istorii.
Bantenan sultan pani sodalidnusen alust 17. voz'sadan kahtendes poles. Indonezijan ripmatomuden sandaspäi vl 1945 territorii šingotihe Džakartan tegimištoližeks ezilidnaks i sai erigoittud lidnan statusad vn 1993 28. päiväl uhokud.
Tuha da sen enamba erazvuiččiden sarakoiden tehmišt i korporativišt palakundad šingotadas Tangerangad. Üläopendusen znamasine keskuz, om torguindan, finansoiden i toižiden holitišiden edheotandoid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Jav-saren lodehes, 18 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab Džakartanke. Ühtenzoitase senke da lähižidenke lidnoidenke Džabotabek-transportsistemal, mugoi-žo lidnaglomeracijan nimi om.
Tangerang jagase koumetoštkümneks rajonaks (): Batuceper, Bend ("Benda"), Cibodas, Ciledug, Cipondoh, Džatiuvung ("Jatiuwung"), Karang Tengah, Karavaci ("Karawaci"), Larangan, Neglasari, Periuk, Pinang, Tangerang.
Eläjad.
Vn 2010 Indonezijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 798 601 ristitud, agjan kudendez. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Eläjiden kitajan augotižlibundanke znamasine lugumär om lidnas. Äi lidnalaižid ratas pälidnas, i vastkarin, Džakartan eläjad ajeltas radmaha Tangerangan tegimil.
Järed rahvahidenkeskeine civiline "Sukarno-Hatta"-lendimport ("CGK / WIII", , 54,5 mln matknikoid vl 2019) radab lidnas.
Sumatr

Sumatr () om sar' päivlaskmaižes Indonezijas. Saren pind om 473 000 km², lähižiden peniden sariden — 30 tuhad km². Sumatr om kudenz' surtte sar' Mas i kahtenz' Indižes valdmeres.
Etimologii.
Nimituz libub sanskritan "samudra"-sanaspäi «meri», «valdmeri».
Geografijan andmused.
Randanpird om siled, om korallrifid randištonno. Voib olda lujid manrehkaidusid.
Sar' jagase ekvatoral läz poleks. Sumatr om pidetud suvipäivnouzmaspäi lodeheze, 1800 km pitte i 435 km levette. Malakkan sal'm erigoitab sar't Azijan ühtennimižes pol'sarespäi. Zondan sal'm om Sumatran i Jav-saren keskes.
Kerinči-vulkan (Indrapur) om saren kaikiš korktemb čokkoim (3805 m ü.m.t.). Ristitišt — 50,6 mln eläjid (2010).
Džafn (lidn)

Džafn (, vepsän kirjamil "Jāḻppāṇam", , vepsän kirjamil "Jāpanaja") om lidn Šrilankan pohjoižes. Se om Pohjoižen agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Amuine "Kadiramalai"-eländpunkt (nüg. "Kandarodai") mainitase saren «Mahavams»-aigkirjas (5. voz'sada EME — 4. voz'sada m.e.). Oli tamilan kunigahusiden pälidnaks, sen jändused oma löutud 10 kilometras Džafnaspäi. "Nallur" (nüg. 3 km suvhe Džafnan keskusespäi) oli Džafnan kunigahusen (1215–1624) pälidnaks.
Nügüdläine eländpunkt om kirjutadud 15. voz'sadan aigkirjas "Jalpaanajanpaddinam"-nimitusenke, möhemba "Jalpanapattinam". Evropižed torgovanad otiba kävutamižhe sen kalanpüdandan portad, i žilo šingotaškanzi. Vhesai 1981 Azijan järed kirjišt oli Džafnas, polttihe sidä, se azj toižiden keskes vei verevannoks rahvahanikoiden sodannoks valdkundan pohjoižes (1983−2009), lidn oli muretud sen aigan.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Šrilank-saren pohjoižes, Džafnan pol'sarel, Džafnan lagunan randal, 5 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad ekonomižhe Kolombo-pälidnhasai om 396 km suvhe, lidnad ühtenzoitasoiš avtotel, raudten, lendimportan i meriehtatimen reisil.
Klimat om tropižen savannan kaks'sezonine. Kun keskmäine lämuz om +25..+29 C° vodes läbi. Paneb sadegid 1303 mm vodes, vihmsezon oleskeleb redukus-tal'vkus (900 mm sezonas).
Eläjad.
Vl 2007 eläjiden lugu oli 83 563 ristitud (12. sija). Edel rahvahanikoiden sodad Džafn oli saren nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe (118 224 rist. vl 1981). Tamilad oma enambuses lidnas sodan jäl'ghe, heiden viž kudendest oma induizman uskojad.
Anuradhapur

Anuradhapur (, vepsän kirjamil "Anurādhapuraja", "Aṉurātapuram") om lidn Šrilankan pohjoižpalas. Se om Pohjoižkeskuzližen agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Amuine "Anuradh"-lidn mainitase 5. voz'sadaspäi EME. Singaline Pandukabhaja-car' käski sidä singaloiden ezmäižen valdkundan pälidnaks vl 377 EME. Vl 100 m.e. lidnan ristitišt oli 130 tuhad eläjid, i se oli tetab Amuižes Evropas. Buddizm leviganzi kaikedme saredme sišpäi. Anuradh oli muretud 11. voz'sadal tamiloiden Čol-valdkundan ohjandajiden käskön mödhe.
Nügüd'aigan buddizman jumalankodid kattas territorijad 41 km² pindal lidnan ümbrištos. Anuradhapur šingotase sömtegimišton edheotandoil, punleiktandal i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Aruvi-jogen randoil, 81 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Saren znamasine transporttesol'm amussai. Matkad ekonomižhe Kolombo-pälidnhasai om 205 km suvhe. Buddizman vanh pühälidn mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1982, uded lidnfartalad oma saudud jogen vastrandal 1950-nziš vozišpäi valdkundaližen ohjastusen iniciativan mödhe.
Klimat om subekvatorialine. Kun keskmäine lämuz om +21..+25 C° vodes läbi. Paneb sadegid 1081 mm vodes, kuivahk sezon oleskeleb kezakus-elokus (7..33 mm kus).
Eläjad.
Vl 2012 eläjiden lugu oli 50 595 ristitud.
Rahvahad (2011): singalad — 91,4%, larakallad — 6,8%, tamilad — 1,5%, toižed rahvahad — 0,3%. Singaloiden tobj pala oma buddistad, larakalloiden — islamanuskojad, tamiloiden — induistad i katolikad.
Trinkomali

Trinkomali (, vepsän kirjamil "Tirikūṇamaḷaja", , vepsän kirjamil "Tirukōṇamalai") om lidn Šrilankan pohjoižpäivnouzmaižel randal. Se om Päivnouzmaižen agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Lidnan dokumentiruidud istorii lugeb kaks' polenke voz'tuhad. Tamilan dinastijad ohjandiba lidnad voz'sadoiš.
Danijalaižiden tulendanke ujuden 1620-nzil vozil Trinkomali kändihe lidnuseks (alamaine variant om kaičenus) i rahvahidenkeskeižen torguindan znamasižeks meriportaks. Portugalii valdoiči lidnad 17. voz'sadal, Alamad 18. voz'sadal. Vspäi 1815 kaik sar' kändihe Britanižen imperijan palaks. Saren ripmatomuden aigaspäi (1948) lidn eli läbi rahvahanikoiden sodas.
Trinkomali šingotase sodaakademijoil i turizmal: lidnuz, pühäpertid, kitoiden kaclend, sörfing, kalatez, hulad purtked ezilidnoiš. Kivivoin importan port om sauvomižes Indijan kompanijal vspäi 2015.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Trinkomalin pol'sarel, kahesa metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad ekonomižhe Kolombo-pälidnhasai om 237 km suvipäivlaskmha.
Klimat om tropine kaks'sezonine. Kun keskmäine lämuz vajehtase +26..+30 C° röunoiš vodes läbi. Ekstremumad oma +16,5 C° i +39,8 C°. Paneb sadegid 1569 mm vodes, enamba kül'mkus-tal'vkus (334..341 mm kus), vähemba kezakus (26 mm) i keväz'kus-semendkus (50..54 mm kus).
Eläjad.
Vl 2007 eläjiden lugu oli 51 624 ristitud.
Valdkundan sodameriakademii (vspäi 1967) i il'mvägiden akademii (vspäi 1976) sijadasoiš lidnas, mugažo niiden sodavägiden garnizonad oma läz lidnad.
Ratnapur

Ratnapur ( "Ratnapura", "Ratnapuri", , «kalližarvoižiden kividen lidn» sanskritaspäi) om lidn Šrilankan suvipäivlaskmas. Se om Sabaragamuv-agjan administrativine keskuz. Ratnapuran ümbrikon keskuz mugažo, ümbrik om agjan üks' kahtespäi.
Istorii.
Läz kaht tuhad vozid tagaz ezmäižed buddizman manahad tuliba lidnan tahoiže Indijan pohjoižiš agjoišpäi. Sadas kalližarvoižid kivid läz lidnad keskaigaspäi (rubinad, sapfirad da tž.).
Ratnapur šingotase turizmal, löutud kividen torguindan keskuseks i transporttesol'meks. Kalližarvoižiden kividen i grafitan samine lidnan ümbrištos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalas, Kalu-jogen oiktal randal tobjimalaz ( "Kalu Ganga" «must jogi» 129 km pitte), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, čajun da gevejan (londuseline räzin) plantacijoiden keskes. Matkad ekonomižhe Kolombo-pälidnhasai om 100 km lodeheze avtotel vai raudtel.
Klimat om ekvatorialine neps (tropine vihmmecoiden), sur'veded oma paksud. Kun keskmäine lämuz om +27..+29 C° vodes läbi. Paneb sadegid 3590 mm vodes, enamba semendkus (450 mm) i redukus (500 mm), vähemba vilukus-uhokus (120..130 mm kus).
Eläjad.
Vl 1901 lidnan ristitišt oli 4 084 eläjad. Vl 2011 eläjiden lugu oli 52 170 ristitud. Viž kolledžad ratas lidnas.
Religijan mödhe (2012): buddistad — 52,9%, islamanuskojad — 33,5%, induistad — 10,4%, riman katolikad — 2,2%, toižed hristanuskojad — 1,0%.
Kandi

Kandi ( [mahaˈnuʋərə], [ˈkaɳɖi]) om lidn Šrilankan keskuzpalas. Se om Keskuzližen agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 14. voz'sadal istoriženke -nimitusenke. Vll 1592−1815 lidn oli Kandi-valdkundan pälidnaks, sid' alištui Britanijan tobmudele. Vspäi 1988 vanh lidn mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gushe.
Kandi om ümbärtud čajun kazvatandan maižanduzrajonal i mecoil. Se šingotase tekstil'tegimištol, furnituran tehmižel, maižandusen tedoiduzkeskusil, kalližarvoižiden kividen juveliredheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase kukhikahas tahondas, 500 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ratud vll 1807–1812 Kandin järv (0,2 km²) om sätud lidnan keskuses. Mahaveli-jogi (valdkundan kaikiš pidemb) ümbärdab lidnad pohjoižespäi. Matkad ekonomižhe Kolombo-pälidnhasai om 95 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 115 km avtotedme.
Klimat om tropine vihmmecoiden. Kun keskmäine lämuz om +23..+26 C° vodes läbi. Paneb sadegid 1840 mm vodes, vähemba vilukus-keväz'kus (71..79 mm kus).
Kandi jagase 24 rajonaks (angl. "ward").
Eläjad.
Vl 2007 lidnan eläjiden lugu oli 110 049 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2007): singalad — 70,5%, larakallad — 13,9%, tamilad — 13,3%, toižed rahvahad — 2,3%.
Kurunegal

Kurunegal ( "Kuruṇǣgala", "Kurunākal", ) om lidn Šrilankan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Lodehližen agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Lidnan endevanh nimituz om "Hasthishaila-pura" («lidn Elefant-kall'onno»). Se oli viden sijaližen kunigahusen pälidnaks vižkümnen voden hätkemba 13.-14. voz'sadal. Šrilankan pälidn vll 1300−1341.
Kurunegal šingotase tekstiližel tegimištol i juvelirižiden tegesiden edheotandoil. Valdkundan äjiden päkompanijoiden palakundad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase tazangištol, 116 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kahesa kall'od seištas lidnas kesked tazosijad, niišpäi Ethagal-kall' om kaikiš znamasižemb ("Ethagala" 325 m kortte, «Elefant-mägi»), Buddan kuvapatshanke päl. Kuz' kall'od nimitasoiš sen pojavan živataks: elefant, katussamba, oblezjan, bumbak, koza, ugar'; toine kaks' oma noid- i havad-kall'od.
Kurunegal om ümbärtud kokospähkmiden i räzinan plantacijoil. Matkad ekonomižhe Kolombo-pälidnhasai om 94 km suvipäivlaskmha.
Eläjad.
Vl 2001 lidnan eläjiden lugu oli 28 401 ristitud, vl 2011 — 30 315 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2015): singalad — 73,0%, larakalla
(islamanuskojad) — 16,1%, tamilad — 8,0%, toižed rahvahad — 2,9%.
Badull

Badull ( "Badulla", "Patuḷai") om lidn Šrilankan keskuzpalan suves. Se om Uv-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Pen' izoliruidud külä šingotaškanzihe čajun plantacijoiden britanižen planan mödhe. Vl 1924 raudtestancii radaškanzi lidnas, sen ristitišt oli kahesa..ühesa tuhad eläjid sil aigal.
Badull šingotase turizmal i regionaližeks keskuseks. Čajun plantacijad lidnan ümbrištos oma znamasižed tähäsai.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ühtennimižen jogen randal (), 680 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, om ümbärtud mägil čajun plantacijoidenke pautkidme. Korged nepsuz, paksud sumeged i madalambad lämuded sätas erilišt mikroklimatad, se om kožui čajun kazvatandha lujas. Matkad ekonomižhe Kolombo-pälidnhasai om 230 km päivlaskmha orhal vai 292 km raudtedme. "Badull"-stancii om lopuline raudtel Kolombospäi.
Vl 2001 eläjiden lugu oli 41 tuhad ristituid. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.