Indonezii

Indonezii (), täuz' oficialine nimituz — Indonezijan Tazovaldkund ( [reˈpublik ɪndoˈnesia]), om järed sar'hine ekvatorialine valdkund Suvipäivnouzmaižes Azijas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Džakart.
Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 253 609 643 ristitud, se om nellänz' surtte mail'mas eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Vn 1945 17. päiväl elokud Indonezii tedištoiti ičeze ripmatomudes Alamaišpäi. Ripmatomuz om tundištadud Alamail vn 1949 27. päiväl tal'vkud alamalaižiden äiluguižiden sodategendoiden i pagižmižiden jäl'ghe. Eziauguižin valdkund oli federacijaks, no Indonezii tedišti ičtaze unitarižeks vn 1950 17. päiväl elokud. Vl 1957 ezmäine Sukarno-prezident (1945−1967) lujenzi kurs socializman sauvondale kacmata äjiden partijoiden sistemha, tühjiti päministran radnikust i kaiči vaiše lojaližiden partijoiden ühtnijoid parlamentas. Kukerdusen naprind tegihe vn 1965 30. päiväl sügüz'kud. Sodamehiden jouk Suharto-majorjeneralanke pämeheks kačusteliba sidä, no otaškanziba tobmut Sukarno-prezidental. Travihe i rikoihe kommunistižen partijan ühtnijoid vll 1965−1966, valdkund valiči Päivlaskmman šingotesen mahtusid. Armii vändaškanzi pärolid sätud radonoigendajan tobmuden kovas sistemas. Vn 1998 azijalaine finansine krizis vei Suharton erindannoks, kundaližen politižen elon liberalizacii zavodihe planan mödhe. Vodele 2004 armii heiti väta pärolid tobmudes. Etnokonfessionaližed poikestused reguliruidas pagižmižiden abul, vl 2019 tedotihe uden pälidnan sauvondan planoiš Kalimantan-saren päivnouzmaižel randal.
Valdkundan ezmäine Konstitucii () tuli väghe vn 1945 ripmatomuden päiväl. Vozil 1950−1959 se ei olend väges valdkundan ühtmuden udessündutamižen aigan, no toižed versijad oliba: voziden 1949, 1950 i 1955. Nell' znamasišt vajehtust om pandud Konstitucijha (vozil 1998, 1999, 2001), sidä kesken jagamha koume tobmuden sarakod Suharto-prezidentan (1967−1998) ohjandusen jäl'ghe.
Geografijan andmused.
Indonezii om kaikiš surembaks sar'hižeks valdkundaks mail'mas. Se sijadase Malain sarištol pidust' Man ekvatorad 17804 saril, niišpäi kuz' tuhad sarid oma elänzoittud, 9634 — nimetomad. Kaikiš järedambad sared oma Sumatr, Kalimantan (keskmäine da suvine pala), Uz' Gvinei (päivlaskmaine pala), Jav i Sulavesi.
Indonezii om mavaldkundröunoiš Malaizijanke pohjoižes (röunan piduz — 1881 km), Papua — Udenke Gvinejanke (824 km) päivnouzmas da Päivnouzmaiženke Timoranke (253 km) suves. Ühthine röunoiden piduz om 2958 km. Valdkundan pind om 1 904 569 km² (ühtenz' sija Suvipäivnouzmaižes Azijas da 14nz' mail'mas). Valdkundal om meriröunoid mugažo Singapuranke, Filippinoidenke, Avstralijanke da Indijanke.
Indonezijan suvipäivlaskmaižed da suvižed randad lainištab Indine valdmeri da sen Timoran meri, pohjoižed da südäimižed randad — Tün' valdmeri da sen randaližed mered: Javan meri, Sulavesin meri, Balin meri, Floresmeri, Savumeri, Bandameri, Serammeri, Hal'maheran meri, Molukkan meri. Ühthine randanpird — 54 716 km.
Kaik 400 vulkanad om Indonezijas, niišpäi pol'tošt sadad oma aktivižed. Vodes oleleb seičemehesai tuhad penid manrehkaidusid (penemb nelläd balloid) da üks' vulkanan lavanheitand. Valdkundan da Valdmerimaiden kaikiš korktemb čokkoim om Punčak Džai-mägi (4884 m) Uz' Gvinei-saren päivlaskmas. Saum vezid — 4,85 %.
Klimat om ekvatorialine valdmerine neps mussonine. Kun keskmäine lämuz om +26..+28 C° vodes läbi. Ani ei olele lämuden vajehtusid randištol, sikš miše lämäd meriveded oma läz kaikenaigašti. Mägiden korktusil enamba 1500 metrad voib panda halad öidme. Äi jogid om suril saril, no kaik ned oma lühüdad.
Londuseližed varad oma kivivoi, londuseline gaz, kivihil', tin, boksitad, nikel', vas'k, kuld, hobed, mec, solad heretusid tehmaha.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' da ohjastusen direktor om prezident (). Hän mugažo om armijan päkäsknikaks da röunantagaižiden azjoiden ministraks, märičeb ohjastusen mülükundad, taričeb ministriden kandidatoid vahvištamha parlamentale, paneb radnikusile jättud vahvištuseta parlamental ministrid. Üks' varaprezident om prezidentale abhu, hän tegeb prezidentan velgusidme lähtendan erindha statjan. Vspäi 2004 kaik rahvaz valičeb valdkundan prezidentad da varaprezidentad videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas.
Parlament om kaks'kodine Rahvahan Nevondkundaline Suim () 732 ühtnijanke. Ezmäine kodi om Agjoiden Ezitajiden Nevondkund () 152 ühtnijanke (nellin kaikuččes agjaspäi). Toine kodi om Rahvahan Ezitajiden Nevondkund () 580 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb parlamentan ühtnijoid videks vodeks. Parlamentale sab heitta prezidentad radmaspäi uskletomuden ozutandal.
Parlamentan i sijaližiden suimiden ühtnijoiden, prezidentan i varaprezidentan järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2024 14. päiväl uhokud. Indonezijan prezident om Prabovo Subianto (oli kaičendministrusen pämehen vll 2019−2024), sai valičendoil 58,6 % änid jo ezmäižel tural da radab vn 2024 redukun 20. päiväspäi. Varaprezident om Gibran Rakabuming Raka (edeližen Džoko Vidodo-prezidentan poig) siš-žo päiväspäi. Edeline prezident om Džoko Vidodo (radoi kaht strokud jäl'geten, 20. reduku 2014 — 20. reduku 2024, sai vn 2014 valičendoil 53,15 % änid, vn 2019 55,5 %), varaprezident — Maaruf Amin (20. reduku 2019 — 20. reduku 2024).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Indonezijan administrativiž-territorialine jagand."
Indonezii jagase koumekümneks kahesaks regionaks, niišpäi 36 oma agjad (provincijad, ; koume — eriliženke statusanke), i kaks' oma eriližed ümbrikod agjaha tazostadud (Džakart-pälidn da Džokjakart). Agjad alajagasoiš ümbrikoikš () da niihe tazostadud lidnoikš (üks'lugu ).
Eläjad.
Indonezijas elädas indonezijalaižed erazvuiččenke etniženke augotižlibundanke. Jav-sar' om kaikiš tihedašti elänzoittud regionaks. Vl 2005 valdkundan eläjiden lugu oli 237,424,363 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Religijan mödhe (vn 2010 andmused): islamanuskojad — 87,2 %, protestantad — 7,0 %, rimalaižed katolikad — 2,9 %, induizmanuskojad — 1,7 %, toižed uskojad — 0,9 %, märhapanendata — 0,3 %.
Toižed lidnad-millionerad (enamba kaht millionad ristituid vl 2013, surembaspäi penembha): Surabai, Bandung, Bekasi, Medan, Tangerang. Vl 2013 kaik oli 87 lidnad enamba mi 100 tuh. eläjidenke. Ühthemänho 98 lidnad om valdkundas. Lidnalaižiden pala om 56,6 % (2020).
Rahvahanižanduz.
Indonezii om šingotai agrariž-industrialine valdkund, rippub irdpol'žes torguindaspäi keskmäižes märas. Vl 2023 sen nominaline kogosüdäiprodukt oli 1,3 trln US$ ekvivalentas (16. surtte mail'mas), vai 4,3 trln US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (kahesanz' mail'mas), ühtele hengele US$4,920 (118. sija mail'mas) i US$15,554 (102. sija). Vll 2015−2017 i 2022−2024 se ližadui 5 % vodes. Tegimišt om äisarakol'ne: kaivuztegimišt (hilen, kivivoin i londuseližen gazan samine), kivivoin ümbriradmine substancijoikš i londuseližen gazan nozoltand, energetine, elektrotehnine (mikroshemiden, medicinižiden ladimiden i kodielektronikan pästand), metallurgii (terasen tehmine i metalloiden sulamine), mašinansauvomine (sidä kesken likkuimed, optižed ladimed), himine (substancijad, räzin), farmaceftine, mecan ümbriradmine i bumagan pästand, kebn tegimišt (tekstilin da kengiden pästand), sömtegimišt (sen paloin meriproduktoiden i pal'mvoin ümbriradmine), käzitöiden tavarad. Holitišiden sferan znamasižed sarakod oma transport, telekommunikacijad, finansižed holitišed, turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiprodukt sektoroidme: maižandusen pala om 13,7 % (vn 2017 andmused), i nece sarak otab 27,7 % radnikoid (2020); tegimišton pala om 41,0 % i ratas 22,6 %; holitišiden sferan pala om 45,4 %, i se otab 49,6 % radajid.
Valdkundan päeksport om elektroladimišt (läz 15 %), erazvuiččed sobad (läz 12 %), kivihil' (kümnendez), kivivoi (8 %), pal'mvoi (7 %), londuseline gaz (6 %), pumaterialad da bumag (6 %); toine eksport — kuld (5 %), räzin (3 %), kakaonproduktad (2 %), vas'k (1 %), tin (1 %). Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii i tegimištol'ne mašiništ, teraz, söndtavarad, kivivoin ümbriradmižen produktad, elektronik, erazvuitte torhuz, himižen tegimišton produkcii, likkuimed. Vl 2023 eksport ületi importad läz kümnendeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2024) oma Kitai (Indonezijan eksportan 24,2 % i importan 36,3 %), ASEAN-organizacijan ühtnijad (Indonezijan eksportan 18,2 % i importan 17,5 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 10,6 % i importan 4,8 %), Japonii (eksportan 7,5 % i importan 7,5 %), Evropan Ühtištusen mad (eksportan 6,9 % i importan 6,4 %), Indii (Indonezijan eksportan 8,2 %), Suvikorei (eksportan 3,7 % i importan 4,4 %), Avstralii (importan 4,9 %).