Meksik

Meksik ( [ˈmexiko], ), oficialižikš — Meksikan Ühtenzoittud Valdkundad ( [esˈtaðos uˈniðos mexiˈkanos], ), om valdkund Pohjoižamerikan suves. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Mehiko.
Se om mail'man kaikiš suremb ispanijankel'ne valdkund.
Istorii.
Vn 1810 16. päiväl sügüz'kud Meksik tedištoiti ripmatomudes Ispanijaspäi. Zavottihe sodad ripmatomudes, i vl 1821 Ispanii allekirjuti Kordovan kožundkirjutest i tundišti Meksikan ripmatomut. Vll 1846−1848 AÜV okkupirui valdkundan tobmad palad Mehiko-pälidnanke, sen jäl'ghe Meksik kadoti territorijan enamba pol't — AÜV:oiden nügüdläižed Kalifornii, Nju-Meksiko i toižiden štatoiden palad.
Vll 1854−1860 buržuazine revolücii i rahvahanikoiden soda tegihe meksikan konservatoroiden i liberaloiden keskes, jäl'gmäižed Benito Huaresanke päks otiba tetpašt vägestust. Vll 1861−1867 Francijan sodaväged tegiba intervencijan satusetont naprindad. Porfirio Dias-jenaral oti tobmut vn 1876 sodakukerdusel i ohjasti valdkundal enamba mi koumekümne vot. Ekonomikan satused oliba hänen ohjandusen aigan, no matarhoiden koncentriruind kucui sociališt vastustust manmehil. Vll 1910−1920 verev rahvahanikoiden soda mäni Meksikas (0,5..2 mln eläjid 15:späi pölištuiba), vahvištadud vl 1917 Konstitucii om väges tämbäi-ki.
Vl 1934 Lasaro Kardenas kändihe prezidentaks, hän nacionalizirui verazmaižiden kivivoikompanijoiden ičezkaluištod. Ekonomikan hered šingotez zavodihe 1940-nzil vozil i lopihe 1980-nzil vozil kivivoin arvoiden lanktendan tagut. Sil-žo aigal valdkund augoti neoliberaližid reformid. 2000-nziš vozišpäi narkokarteliden azektud ainastused valdkundan tobmuden organoidenke tehtas paksumb.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli väges vspäi 1814. Nügüdläine üks'toštkümnenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vl 1917, vajehtihe sidä läz joga vodel, vn 2018 versii om väges.
Geografijan andmused.
Meksik röunatab AÜV:oidenke pohjoižes (mavaldkundröunan piduz om 3155 km), Belizanke (276 km) da Gvatemalanke (958 km) suvipäivnouzmas. Ühthine röunoiden piduz — 4389 km. Valdkundan päivlaskmaižed randad lainištab Tünen valdmeren Kalifornijan laht, päivnouzmrandad — Kariban meren Meksikan laht. Ühthine randanpird om 9330 km.
Klimat om subtropine da tropine, kuiv valdkundan tobjas palas (300..600 mm vodes).
Kaks' mägisel'gad ristikoitas Meksikan territorijad pohjoižespäi suvhe: Sjerra Madre Päivnouzmaine i Päivlaskmaine, ned oma AÜV:oiden Kall'oikahiden mägiden jätktandaks. Meksikan kaikiš korktemb čokkoim om Sitlaltepetl'-stratovulkan (se-žo Orisab-mägenpä) 5636 m ü.m.t. kortte.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, hobed, kuld, vas'k, cink, hahktin, londuseline gaz; toižed varad — mec (otab man koumandest).
Politine sistem.
Ohjandusen form om federativine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (). Hänen valdatusiden strok om kuz' vot, toižen strokun voimuseta. Prezident om ohjastusen-ki pämez', paneb ministrišton () ühtnijoid radnikusile.
Meksikan parlament om kaks'kodine Generaline Kongress ( vai "Congreso General de los Estados Unidos Mexicanos"). Üläkodi om Senat (, täuz' oficialine nimituz "Cámara de Senadores del H. Congreso de la Unión") 128 ristitunke, kudambid valitas kudeks vodeks, voib valitas kahtišti. Alakodi om Deputatoiden Kodi (), 500 ristitud valdatusiden strokunke koume vot, üks' partii ei voi otta enamba mi 300 sijad.
Valitihe prezidentad i parlamentan kodiden ühtnijoid jäl'gmäižen kerdan üleižil järgenduseližil valičendoil (2. kezaku 2024, 66. kucund). Nügüdläine prezident om Klaudia Šeinbaum ("Claudia Sheinbaum", sai 61,18 % änid), tuleb radho vn 2024 1. päiväspäi redukud. Edeline prezident om Andres Manuel' Lopes Obrador ("Andrés Manuel López Obrador", sai 52,96 % änid, 1. tal'vku 2018 — 30. sügüz'ku 2024).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Meksikan administrativiž-territorialine jagand."
Administrativiž-territorialižikš Meksik jagase koumekümneks ühteks valdkundaks (štataks, ) da ühteks federaližeks ümbrikoks () — Mehiko-pälidn. Kaik nened regionad nimitadas "federaližikš ühtnikoikš" ().
Eläjad.
Meksikas elädas meksikalaižed, valdkund ei keradand andmusid etnosan mödhe rahvahanlugemižen aigan. Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 118,395,054 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Eläjad kodikelen mödhe (2005): vaiše ispanijan kel' — 92,7 %, ispanine i igähižen rahvahan kel' — 5,7 %, vaiše igähižen rahvahan kel' — 0,8 %, märhapanendata — 0,8 %.
Uskondan mödhe (2010): riman katolikad — 82,7 %, vižkümnenden päivän jumalankodikund — 1,6 %, Jehovan tundištajad — 1,4 %, toižed evangeližed jumalankodikundad — 5,0 %, toižed uskojad — 1,9 %, religijatomad — 4,7 %, märhapanendata — 2,7 %.
Valdkundas om kümne lidnad-millionerad: Mehiko, Gvadalahar, Monterrei, Puebl, Ekatepek, Tihuan, Leon, Sjudad Huares, Nesaual'kojotl', Sapopan. Lidnalaižiden pala om 80,7 % (2020).
Ižanduz.
Meksik om oigetud eksportha agrariž-industrialine šingotai ma, keskmäižen šingotesen. Vl 2024 valdkundan nominaline KSP oli 1,85 trln. US$ ekvivalentas (13. sija mail'mas; US$13,972 ühtele hengele, 68. sija) vai 3,3 trln. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (mugažo 13. sija; US$24,971 ühtele hengele, 76. sija). Valdkundmaksoiden madal tazopind harakterizuib Meksikan ižandust, kogosüdäiproduktan 16,7 % vl 2021. Hüvä makroekonomine stabiližuz abutab eläda krizisoiš läbi. Valdkundaline velg oli KSP:n polen surtte vl 2017. Industrijan päsarakod oma kaivuztegimišt, metallurgii, mašinansauvomine, himine i kivivoihimine, puvillanümbriradai, sömtegimišt. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz 3,6 %, tegimišt 31,9 %, holitišiden sfer 64,5 %. Radnikoiden järgenduz sektoroidme vl 2011: maižanduz 13,4 %, tegimišt 24,1 %, holitišiden sfer 61,9 %.
Valdkund mülüb sätud vll 1994−2008 Pohjoižamerikan joudjaližen torguindan zonha, sen rezul'tataks irdpol'ne torguind AÜV:oidenke i Kanadanke ližadui äi kerdoid. Meksikan päeksport om avtod, jüguavtod, traktorad da likkuimiden varapalad (17 %), televizorad da radiooigendimed (14 %), kivivoi (11 %); toine eksport — digitaližed ladimed oigendamha andmusid (4 %), elektroveimed da elektroavtomatad (4 %), fruktad da maplodud (3 %), sobad (3 %), kuld (2 %), medicinine instrument (2 %), ištmed (1 %), vilugoitimed (1 %). Vl 2011 importiruihe enamba kaiked tömašinoid, avtoid, aviacijad i elektronikad. Vl 2024 import i eksport oliba läz kohtaižed. Päine torguindpartnör om AÜV: eksportan 82,7 % läksi sihe, importan 43,9 % tuli sišpäi vl 2024; toine om Kitai (eksportan 1,9 % i importan 19,6 % sil-žo vodel). Ende toine torguindpartnör oli Kanad (6,5 % i 9 % vl 2011), no vl 2024 se oti vaiše 2,9 % Meksikan eksportas.