tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Tän'-šanine kuz'

Tän'-šanine kuz' ( subsp. "tianschanica") om Kuz'-heimon Šrenkan kuz'-erikon alaerik. Keskuzazijan Tän'-Šan'-mägiden endemik.
Leviganduz.
Londuseline levigandmižavaruz om Šrenkan kuzen arealan suvipäivlaskm, Almatin zavodiden, Kazahstanan suvipäivnouzmas i Kirgizstanas.
Kazvab mecoikš mägiden pautkil 1300..3600 m ü.m.t. Šrenkan kuzenke.
Ümbrikirjutand.
Pud sadas 60 metrhasai kortte, tüven diametr oleleb kaks' metrad. Eläb 250..350 vot keskmäras.
Kor' om koričman mujun. Kron om cilindranvuitte vai kaidan piramidan formal. Jur'sistem kazvab mas pindanno. Om jakkar'jurid, sötmižjuriden erineden ned kärautas kovan alusen alle (sur' kivi, kall'on iškend) i pid'oiteldas pud püštoiktas olendas. Kavagen neglad kazdas radialižikš, oma oigetud edehepäi, niiden poikpol'ne leiktuz om rombine.
Käbud kazdas 10..60-voččes igäspäi, rippub kazvandan arvoimižišpäi. Cilindranvuiččed käbud oma vihandan vai ruskedsinižen mujun, 6..11 sm pitte, 2,5..3,5 sm diametral. Kuz' äikerdoičese niiden semnil, oleskeldas küpsad sügüz'kus-redukus, tullei levitab niid.
Kävutand.
Tän'-šanine kuz' om arvokahan pumaterialan purde. Ottas sidä sauvomižes kaičemha pertid manrehkaidusid vaste, letas pühäpertid. Hätkeližed seibhad tuldas. Pun südäin om torhuz bumagan tehmižes. Kor' voib olda dubindsubstancijoiden purtkeks.
Ištutadas puištoihe dekorativižeks kazmuseks.
Uatt Džeims

Džeims Uatt (; sünd. 19. viluku 1736, Grinok, Šotlandii, Sur' Britanii — kol. 19. eloku 1819, Hendsuort, Börmingem, Anglii, Sur' Britanii) — sur' britanine inžener-šotlandijalaine, mehanik da melestegii.
Uatt oli Londonan kunigazližen sebran (1785) da Parižan Tedoakademijan ühtnijan (1814). Universaližen kaks'kerdaižen tegendan purumašinan sädai, paremboiči Njukomenan purumašinad. Universaližen purumašinan-likutimen sädand pani industrialižen revolücijan alust mail'mas. 
Melestegii tariči «hebonvägi»-ühtnikad vägevuden märičendan täht. Vägevuden sistemine "vatt (W)"-märičendühtnik om nimitadud Uattan nimel.
Grinokan kolledž i memorialine kirjišt (abuti sen alusenpanendale) oma nimitadud Uattan oiktastuseks. Melestegii om kuvatud sterlingoiden funtan banknotal 50-nominalanke.
Biografii.
Džeims Uatt-noremb oli sündnu Grinokha, presviterianižen jumalankodikundan uskojiden kanzha. Tat Džeims Uatt-vanhemb mahtoi äjan: sauvoi laivoid, pidi laivoiden ladlusiden varažomad, vedi meritorguindad, iče tegi i kohenzi erazvuiččid ladimid da mehanizmoid, sädi ezmäšt libutint Grinokan valdmoiden täht. Tuleban aigan melestegijan Agnes Mürhed-mam libui elohakas roduspäi i sai lujas hüväd opendust.
Prihaižen tervhuz oli väll', hän sai alaopendust kodiš kazvatajišpäi i iče. Alaigäčul oli otnus astronomijha i himižihe kodvihe, tegi ičeze käzil kaikid kaluid. Tat lahjoiči poigale lukkolsepän zbrujad, ka nor' Džeims tegi sätud tatal mehanizmoiden da ladimiden modelid. Igän mödhe tuli openumha gimnazijha, openui hüvin. Sen jäl'ghe kahesakümnevoččes igäs priha openui üht vot Londonas märičemižladimiden tehmižele, pördui koditahoiže.
Udmurtan kel'

Udmurtan kel' (ičeze nimituz: "удмурт кыл" [udmurt kɨl]) om uraližen kel'kundan kel'. Udmurtan kel' om Udmurtijan Tazovaldkundan oficialine kel'. Pagižijoiden lugu — 464 tuhad (voden 2002 Venäman rahvahanlugemine).
Grammatik.
Udmurtan kel' om agglütinativine kel'.
Udmurtan keles om 15 kändod:
Funkcijad.
Udmurtan kel' om Udmurtijan (Udmurtan Tazovadkundan) valdkundkel' ühtes venäkelenke.
Uhoku

Uhoku om voden kahtenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, koumanz' tal'ven ku. Kogoneb 28 päiväspäi vai 29 (ližapäivvodel, kerdan nelläs vodes) päiväspäi.
Šeikspir Uil'jam

Uil'jam Šeikspir ( [ˌwɪljəm ˈʃeɪkspɪə(r)]; sünd. 23. sulaku 1564, Stratford Eivonal, Anglii — kol. 3. semendku 1616, sigä-žo) — anglijalaine dramaturg da kirjutai.
Kaik om kaičenus vähän istorižid todištusid Šekspiran elos. Teorijad hänen elos sädasoiš oficialižiden dokumentoiden i Šekspiran aigan eläjiden todištusiden alusel, ka küzundad hänen irdnägus i kacegiš religijha ümbripagištas tedokundas tähäsai.
Sädamine.
Šekspir tegi sädusiden enambust vll 1589−1613. Hän om üks' kaikiš tutabiš dramaturgišpäi, 17 komedijan, 10 aigkirjan, 11 tragedijan da 5 poeman avtor; sen ližaks hän oli kirjutanu 154 sonetad.
P'jesad oma kätud mail'man kaikihe päkelihe. Äjad p'jesad oma pästtud ezmäižen kerdan kirjutajan elon aigan völ, no todesine tetabuz tuli 19. voz'sadal. Kaikiš tetabambad tragedijad oma «Gamlet», «Lir-kunigaz», «Otello», «Makbet».
Kanz.
Tuleban aigan kirjutai nai 18-voččes igäs, Enn Šekspir (neiččel Hatauei) oli hänen ak. Sündutihe koume last naimiželos: Suzanna-tütär, Hemnet- i Džudit-kaks'jaižed.
Uraližed keled

Uraližed keled om kel'kund. Sen pagižijad elädas Evrazijan pohjoižes, Uralmägiden regionas i Mad'jaranmas. Kaik om 25 mln pagižijoid mail'mas, heišpäi 14 mln oma mad'jarankel'žed.
Uralan ezikel' oli olmas 4. voz'tuhal EME, sid' čihozi. Sen pagižijad eliba, ezimeletaden, Suviuralan pautkil, Obin i Irtišan jogidenkeskeižes.
Ümbrikirjutand.
Kaikiš uraližiš keliš (lugetas niid 38) ei ole grammatižen sugun kategorijad. Kesksidod toižiden kel'kundoiden pagižijoidenke i hätkeline territorijaline izoläcii vedihe uraližiden keliden erazvuiččendale, löutas vaiše 150 ühthišt parallelid ezikelen täht.
Ičeze runine kirjkel' oli olmas erasiden keliden täht (mad'jaran, komin). Nügüd'aigan fonetine sättutoitand om kaikiš oficialižiš kirjkeliš, toižin sanoin, joga kirjamen znamoičend om üks'jäine kulund.
Uz' Zavet

Uz' Zavet ( «Hē Kainḕ Diathḗkē») om Biblijan toine pala. Kaik om 27 kirjad Udes Zavetas.
Uden Zavetan vepsän kel'he kändi Nina Zaiceva. Kirj om pästtud 2006. vodel Biblijan kändmižen institutan abunke.
Učubrasad

Učubrasad () vai Ürghed (üks'lugu ürgiš), om gavediden heim Todesižed mezjäižed-sugukundaspäi ("Apidae"). Lugetas läz 300 erikod, ühtenzoittas niid 15 alaheimho.
Leviganduz.
Kaikiš amuižembad todištadud kividunuziden ürghiden löudmižed datiruišoiš 20..10 mln vozid. Heim libub Azijaspäi, siš erikoiden tobj pala eläb siš nügüd'-ki. Leviganzi Azijaspäi Evropan pohjoižhe i Pohjoižamerikha, sid' Suviamerikha. Nügüd'aigan heimon erikod oma Afrikan-ki pohjoižes, mugažo erasiden toižiden regioniden mägiden pautkil.
Ümbrikirjutand.
Gavedid oma medenkandajiden mezjäižiden pojavad, tehtas joukuid da pezoid, kazmusiden hüväd pölüstoitajad. Emäč oleleb 13..28 mm pitte, ižač — 7..24 mm.
Učubras ei ole agressivine, no plakaidab pezan kaičendan aigan vai ku hänele toihe pahut. Voib plakaita äi kerdoid, gavedin ogah om siled.
VAZ-2101

VAZ-2101 «Žiguli» (venäkelel: "ВАЗ-2101 «Жигули»") om nevondkundaline avto ajaimenke tagakezroile.
Rahvahaližed lühüdad nimed oma ven. "копейка" (kopijk), "единичка" (üksik).
Pästtihe avton modelid vll 1970−1988, VAZ-21013-modifikacijata — vhesai 1983. Kaik om tehtud 4,85 mln 2101-modelin avtod modifikacijoidenke. Enamba 57 tuhad avtoid möihe nevondkundaližen blokan verhiže maihe, sid' Päivlaskmaižen Evropan maihe i Afrikha, nimitihe eksportvariantad «Lada 1200».
Vaduc

Vaduc ( [faˈduːts] vai [faˈdʊts]) om Lihtenšteinan pälidn. Se om valdkundan parlamentan sijaduz.
Istorii.
"Faduzes"-lidnuz (zamk) mainitase 12. voz'sadaspäi, se om kaičenus tähäsai. Lugetas, miše Verdenbergalaine-graf pani lidnan alust 13. voz'sadal. Vaducan grafkund oli olmas vll 1342−1719, vspäi 1396 se oli alištunu Pühän Rimalaižen imperijan imperatorale. Lihtenštein-ruhtinazkundan aluz om pandud vl 1719 lähižiden grafkundoiden ühtištusel, sen ruhtinaz tegi Vaducan lidnust rezidencijaks, lidn siš ümbri kändihe pälidnaks aigan mändes.
Vaduc šingotase valdkundaližil holitišil i turizmal (nell' muzejad i kuvagalerei). Alangištos vinmarjan kazvatuz tegese.
Geografijan andmused.
Kundan päpala sijadase Reinan üläjoksmusen randal, valdkundan keskuzpalan päivlaskmas. Lähembaine raudtestancii radab Šan-lidnas kaks' kilometrad pohjoižhe Vaducaspäi.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +10,6 C°, kezakun-elokun +17..+19 C°, tal'vkun-uhokun +1..+2 C°. Paneb sadegid 947 mm vodes, enamba kezakus-sügüz'kus (102..142 mm kus), vähemba vilukus-uhokus (38..41 mm kus).
Eläjad.
Vl 2014 kundan eläjiden lugu oli 5425 ristitud (valdkundan seičemendez), se om kahtenz' surtte valdkundas. Vspäi 1999 kundan kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Eläjad oma katolikad päpaloin. Katoline Pühän Florinan kafedraline päjumalanpert' om Vaducan arhieparhijan keskuz.
Lihtenšteinan universitet baziruiše lidnas, valdkundan üks' üläopendusen aluzkund nelläspäi ( vspäi 2011, 800 üläopenikoid, alusenpanend 1961 kut ehttehnikum).
Vallett

Vallett ( [ɪlˈbɛlt vɐˈlːɛtːɐ], [vəˈlɛtə], edel 1970-nzihe vozihesai "La-Valletta") om Mal'tan pälidn. Sen region om valdkundan ekonomine i politine keskuz. Läz 480 tuhad eläjid om ezilidnoidenke 256 km² pindal (vn 2020 augotiž).
Istorii.
Johannitoiden ordenan Žan Parizo de la Valletta-magistr, ricar' da laivištonvei kaiči sart turkoid vaste vl 1565 i pani lidnan alust 16. voz'sadal. Erištadihe sidä roval sarespäi, letihe lidnad teravas kaiken hristianižen mirun rahaandoišpäi i nimitihe magistran kanzannimen mödhe.
Kuti kaik sar', Vallett mülüi Britanižhe imperijha vll 1800−1974. Lidn oli muretud znamasižikš Toižen mail'man sodan aigan. Om valdkundan pälidnaks ripmatomuden sandan aigaspäi vl 1974.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Keskmeren Mal't-saren pohjoižpäivnouzmaižel randal, pol'sarel londuseližidenno merikaroidenno, 56 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Merikaroiden nimed oma Sur' merikar (, ) suvipäivnouzmha i Marsamšett ().
Klimat om Keskmeren. Keza om päivoikaz lujas, lühüd tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +19,5 C°, heinkun-elokun +26,9..+27,5 C°, kezakun +24,2 C°, sügüz'kun +24,9 C°, tal'vkun-keväz'kun +12,6..+14,5 C°. Paneb sadegid 581 mm vodes, enamba redukus-uhokus (73..94 mm kus), vähemba heinkus (0,2 mm) i sulakun-elokun toižiš pordoiš (6..20 mm kus).
Eläjad oma mal'talaižed i katolikad päpaloin.
Vanadii

Vanadii ("V" — "vanadium" latinan kelel) om 23nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan laptalagruppas, VB), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Vanadii om harv londuses, ei voi löuta sidä joudjas olendas. Kaks'kümnenz' element Man kores levigandusen mödhe (0,016 % massha kacten), mülündmär Man valdmeres om 3⋅10−7 %. Mehikon eläi Andres Manuel' del' Rio-mineralolog avaiži vanadijad ezmäižen kerdan vl 1801. Ročine Nil's Sefström-himik avaiži metallad tošti vl 1830 raudkivendos. Element sädab ühtnendoid čomidenke mujuidenke, sikš nimitihe Skandinavijan Freja-jumalnaižen amuižen "Vanadís"-nimen mödhe («Vanoiden tütär»). Britanine Genri Enfild Rosko-himik sai vanadijad metalližes nägus ezmäižen kerdan vl 1867 vanadijan hloridan (II) endištusel vezinikan abul. Sadas raudkivendon ümbriradmiženke tobjimalaz. Kaikiš suremb vanadijan keskmäine pala om gabbro- i bazal't-kivisuguiš (230..290 g/t).
Vanadii i kaik sen ühtnendad oma toksižed.
Fizižed ičendad.
Vanadii om plastine hobedaižhahk metall, kudamban irdnägu lujas koskub terashe. Kändihe dropkaks enamba 300 C° lämudel. Irdpol'ne muju rippub hapandusen kerthen sanktusespäi.
Atommass — 50,9415. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,11 g/sm³. Suladandlämuz — 2183 K (1910 C°). Kehundlämuz — 3680 K (3407 C°).
Londuseline vanadii kogoneb kahtes izotopaspäi: 50V (0,25 %, T½ — 1,5 × 1017 vot) i stabiline 51V (99,75 %). Tetas mugažo 24 ratud radioaktivišt izotopad 40..49 i 52..65 atommassanke, niiden viž izomärad oma löutud. Kaikiš hätkemb om 49V-izotop 329 päivest pol'čihodamižen pordonke, sid' 48V (T½=15,97 päivest) i vanadii-47 (32,6 minutad).
Himižed ičendad.
Metall om seižui merivet, muiktusiden segoitesid i gidrohapandusid vaste. Muigotandmärad: +5..+2 i 0 tobjimalaz, mugažo voib olda +1, −1 i −3. Sädab hapandusid i galogenühtnendoid, vanadijan muiktust, klatratoid vedenke (akvakompleksoid).
Kävutand.
Ottas kävutamižhe avaros kovitamha raudan ühthesuladusid, tehtas instrumentid i likutimiden tulkmid. Kävutadas vanadijan hapandusid rikmuiktusen tehmižen katalizatoraks, akkumulätoriden elektrodikš, veden tegimištoližen termohimižen palastusen täht.
Vanh Zavet

Vanh Zavet ( «Hē Palaía Diathḗkē») om Biblijan toine pala.
Vanhan Zavetan kirjad.
Kaik 39 kirjad kogotas Vanhan Zavetan:
Varšav

Varšav, pagin. Aršav ( [varˈʂava], jidiš: וואַרשע / "Varše" , , ), täuz' nimituz om Varšav-pälidn (pol'š. "Miasto stołeczne Warszawa"), om Pol'šanman pälidn (vspäi 1596) da kaikiš suremb lidn. Mugažo se om Mazovijan sodaveikundan administrativižeks keskuseks, mülüb sihe.
Istorii.
Eländpunkt om lidnan statusanke vspäi 1323. Toižen mail'man sodan aigan (1939−1945) Krakov oli pälidnaks, Varšavan viž kudendest oli pandud mantazole, sidä kesken istorine keskuz. Keskusen vaiše pen' pala om udessaudud i vaiše irdpolel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan keskuzpalan päivnouzmas, sodaveikundan keskuzpalas, Visl-jogen randoil, 78..116 m ü.m.t. korktusil.
Klimat om ven kontinentaline. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,0 C°, kezakun-elokun +17,7..+19,7 C°, tal'vkun-uhokun −0,1..−1,5 C°. Ekstremumad oma −30,7 C° (viluku) i +37,0 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +1,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +18,9 C° (viluku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 550 mm vodes, enamba kezakus-elokus (61..82 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (29..31 mm kus). Lumi venub 68 päiväd tal'ves, lumikatken keskmäine korktuz ei ületa seičemed santimetrad. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 68..72 % röunoiš sulakus-elokus, 84..88 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Varšav jagase kahesatoštkümneks nimitadud lidnrajonaks (äilugu ) vspäi 2002.
Lidnan käskusenandajan tobmuden pä om Varšavan nevondkund (), lidnalaižed valitas sen 60 ühtnijad videks vodeks. Jäl'ghižed valičendad tegišoiš sihe vn 2024 sulakus. Lidnan tobmuden pämez' om mer (prezident, , lüh. "Prezydent m.st. Warszawy"). Kaik lidnan eläjad valitas händast radnikusele videks vodeks. Edeline mer om Hanna Gronkevič-Val'c ("Hanna Gronkiewicz-Waltz", tal'vku 2006 — kül'mku 2018).
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 1,729,119 ristitud, vl 2016 — 1,748,916 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 1,860,281 eläjad vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe i om nügüd'. Enamba 3,1 mln elädas kaikes lidnaglomeracijas 6 100,43 km² pindal (2016. voz').
Rahvahad (lidnan eläjad vaiše vl 2021): pol'šanmalaižed — 98,78 %, ukrainalaižed — 0,46 %, vaugedvenälaižed — 0,31 %, evrejalaižed — 0,21 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 0,24 %.
Transport.
Avtobusad, tramvaid da ezilidnelektrojonused oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Vspäi 1995 metro radab lidnas (vspäi 2022 om 39 stancijad kahtel jonol, 41,3 km raudted). Kaks' päraudtestancijad om saudud lidnas.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline Varšavan lendimport Frederik Šopenan nimed ("WAW / EPWA", 18,8 mln passažiroid vl 2019) sijadase kahesas kilometras keskuzpalaspäi lidnan südäimes, sen suvipäivlaskmaiženno röunanno. Sišpäi tehtas reisid mail'madme, Evropan äjihe pälidnoihe da järedoihe lidnoihe, čarterreisid Keskmeren, Kariban meren da Indižen valdmeren lebutahoiže, jügureisid, mugažo Pol'šanmadme. Toine rahvahidenkeskeine civiline "Varšav/Modlin"-lendimport ("WMI / EPMO", 3,1 mln passažiroid vll 2019 i 2022) sijadase 49 km pohjoižhe Varšavan keskuzpalaspäi. Sišpäi tehtas reisid Evropan järedoihe lidnoihe.
Vas'k

Vas'k ("Cu" — "cuprum" latinan kelel) om 29nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan laptalagruppas, IB), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand ​.
Vas'ken leviganduz Man kores om (0,78..1,5)·10−4 % massan mödhe, i voib löuta sidä puhthas olendas (m. n. ičesündui vas'k), paksumb mi ičesündui raud, hobed i kuld. Nece metall om znamasine material lujas ristitun civilizacijan täht, om tetab amuižiš aigoišpäi. Löutud tegesed vas'kespäi datiruišoiš 9. voz'tuhaspäi EME. Latinine nimi sündui Kipr-saren nimitusespäi, saihe vas'ked sarel 3. voz'tuhaspäi edel meiden erad. Nügüd'aigan vas'ken tobj pala sase karj'ermahtol, metallan mülünd kivendos om 0,3..1,0 %.
Vas'k om tarbhaine mikroelement ristitun, kazmusiden i živatoiden täht, mülüb fermentoihe. Kreptud vas'kel pind rikob bakterijoid. Kävutase avaros veimiden materialaks elektrusen avaidusen jäl'ghe. Erased-se vas'ken ühtnendad oma toksižed.
Fizižed ičendad.
Vas'k om plastine, tagokaz kuldaižruskedvauvaz päličmänendmetall (ruskedvauvaz hapandusen kertheta), diamagnetik. Kristalline segluz om kubine tahkkeskustoittud. Katase hapandusen kerthel il'mas. Vas'ken hoik kerteh om vihandan-sinivauvhan mujun vauktuses.
Atommass — 63,546. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 8,92 g/sm³. Suladandlämuz — 1357,77 K (1084,62 C°). Kehundlämuz — 2835 K (2562 C°).
Londuseline vas'k kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 63Cu (69,1 %) i 65Cu (30,9 %). Sen ližaks om avaitud 27 ratud radioizotopad 52..62, 64, 66..80 atommassanke, i niiden seičeme izomärad. Kaikiš hätkemb čihodai om 67Cu-izotop 61,83 časud pol'čihodamižen pordonke, sid' 64Cu-izotop (T½=12,7 časud) i 61Cu (3,33 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (52..55-izotopad) i β-čihodamižen kal't, kändasoiš nikelikš vai cinkaks (64-izotop molembikš).
Himižed ičendad.
Metall reagiruib il'man vedenke i hil'muiktuzgazanke karbonatan sädamiženke:
 formula_1
Välläs koncentriruidud solmuiktusenke vezinikan peroksidan olendas:
 formula_2
Om reakcijoid galogenidenke, hal'kogenidenke i koncentriruidud muiktusidenke, erašti lämbitamižes. Ei ole vas'ken reakcijad vedes. Väll' endištai. Järgeližed muigotandmärad oma +2, +1 i 0, voib löuta ühtnendoid +3, +4 i +5 ionidenke.
Vas'k segoitase koncentriruidud ammonijan gidrohapanduses, ammiakatoiden sädandanke:
 formula_3
Reagiruib raudan hloridanke(III):
 &lt;chem&gt;Cu + 2FeCl3 -&gt; CuCl2 + 2FeCl2&lt;/chem&gt;
Ahtištab vähemb aktivižid metalloid niiden solišpäi, oz.:
 formula_4
Surikov Vasilii

Vasilii Ivanovič Surikov (; sünd. 12 (24). viluku 1848, Krasnojarsk, Jenisein gubernii, Venäman imperii — kol. 6 (19). keväz'ku 1916, Moskv, Venäman imperii) oli venämalaine voimujupirdai kozakan augotižlibundanke. Sur'kuluiden (metrad surtte) istorižiden kuviden tegii, pirdi portretoid-ki.
Biografii.
Surikov oli sündnu valdkundmehen kanzha, pirdaškanzi laps'aigaspäi. Ezmäine openduzsija oli Krasnojarskan makundan škol, kus openzihe pirdandad. Edemba mez' sai mecenatad gubernatoraspäi i openui Imperatorižes Čomamahtoiden akademijas (Piter) vll 1869−1875. Oti kävutamižhe Venän pirdajiden mahtoid.
Pirdai sirdi Moskvha vl 1877, ajeli Krasnojarskha kezaaigaks paksus. Oli al'ma-materan ühtnijan i akademikan vspäi 1895. Vl 1910 Surikov i Leonid Černišov-arhitektor avaižiba pirdandškolad Krasnojarskha.
Vatikan

Vatikan (, oficialine virkand [ˈstatus tʃiviˈtatis vatiˈkane], klassine [ˈstatʊs kiːwɪˈtaːtɪs waːtɪˈkaːnae̯], [ˈstaːto della tʃitˈta ddel vatiˈkaːno]) — valdkund da lidn Evropan suves. Se om associacijoiš Italijanke.
Iče ičeleze pälidn, se om anklav Riman südäimes. Vatikan om kaikiš penemb ripmatoi valdkund Mas. Verazmaižed sur'oigenduzkundad sijadasoiš Riman territorijal.
Istorii.
Vn 1929 11. päiväl uhokud Vatikan sai ripmatomut Italijaspäi.
Geografijan andmused.
Vatikan om röunoiš kaikiš polišpäi Italijanke, mavaldkundröunan piduz om 3,2 kilometrad.
Vatikan sijadase Vatikanan kukhal Riman lodehližes palas. Severz'-se sadoid metrid om Tibr-joghesai.
Politine sistem.
Ohjandusen form om absolütine teokratine monarhii. Papa om katoližen jumalankodikundan tobmuden koumen sarakon pä i lopuline instancii. Kardinalad valitas papad hänen elon pitte strokuks. Nügüdläine valdkundan pämez' om Francisk-papa (266. lugul), valitihe händast vn 2013 13. päiväl keväz'kud.
Vatikanan ohjastuz om Rimalaine Kurii (latin. i ). Pjetro Parolin om valdkundan sekretarikš (59nz' lugul) vn 2013 redukun 15. päiväspäi.
Eläjad.
Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 839 ristitud. Läz koumed tuhad Italijan rahvahanikoid ratas Vatikanas päivän aigan.
Person sab rahvahanikust radnikoičendan taguiči jumalankodikundha näht i kadotab sidä radon Vatikanas lopun jäl'ghe. Ristit ei voi sada rahvahanikust sündundan Vatikanha tagut. Kadonu Vatikanan rahvahanikuz vajehtase Italijan rahvahanikushe ku ei tošt rahvahanikust, vn 1929 kožundkirjutesen Italijanke mödhe.
Ižanduz.
Ižanduz om kommertižetoi planan alusel. Se šingotase katolikoiden andaks rahatomižil i turizmal (suveniriden, počtmarkoiden i Vatikanan evrorahuziden mönd, maksline tulend muzejihe), kirjoiden pästandal, uniforman omblendal, mozaikan tehmižel. Ičeze varaelektrostancii om valdkundas, kävutadas päiväiželektropanelid. Vatikanan bank om olmas vspäi 1942, se nimitase «Religijan azjoiden institut» ("IOR", , ).
Vl 2013 büdžetan tulendad oliba 315 mln, mänetused — 348 mln (KTO:n andmused, US$ ekvivalentas).
Vauged Pert'

Vauged Pert' (anglijan kelel: "the White House") om Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden Prezidentan oficialine rezidencii. Sen sijaduz om Vašingtonas (Kolumbijan ümbrikos), adres om "Pensil'vanijanavenü, 1600". 
Augotadihe sauvondad vodel 1792, lopihe 1800-nden voden 1. päiväl kül'mkud. AÜV:oiden kahtenz' prezident Džon Adams oli sen ezmäižen ižandan. Vauged Pert' oli kaikiden AÜV:oiden prezidentoiden rezidencii, päiči ezmäižes prezidentas Džordž Vašingtonas, kudamb oli valdas vodelpäi 1789 vodhesai 1797. 1812-nden voden elokul britanijalaižed sodaväged poltiba Vauktad Pertid, sütutandan jäl'ghe se om rekonstruiruidud da udištadud. 
Vauged Pert' om palladianižen stilin sauvuz. Pertin arhitektor om Džeims Hoban. Kuz' žirud om siš: kaks' cokolišt, kaks' kundaližiden vasthaotandoiden täht da kaks' Prezidentan kanzan täht. Prezident tegeb valdkundan ohjandusen töd Ovaližes radkabinetas — allekirjutab käskusiden projektid da vasttase ičeze ühtradnikoidenke da adivoidenke. Sase lendimportaspäi Pertihesai "Marine One"-punolendimel.
Lehtezmehiden kelel «Vauged Pert'»-termin om Ühtenzoittud Valdkundoiden Prezidentan administracijan sinonim (anologižešti: «Kreml'», «Jelisein pert'kulu» i m.e.). 
Vauktan Pertin kuva om .
Vauged kuz'

Vauged kuz' vai Hahksinine kuz' () om Kuz'-heimon puiden erik.
Leviganduz.
Pohjoižamerikan meczonan levitadud erik. Kazvab Kanadadme, AÜV:oiden pohjoižen i pohjoižpäivnouzman štatoiš, Aläskas.
Londuses kazvab hüvin meriklimatas i kontinentaližes klimatas, seižui kovad tal'ved, kuivaigad i tulleid vaste. Ei tarbhaiče sättujid mahusid, voib kazda vägetomil mahusil i letemail. Pölün- i gazanvastaine enamba mi järgeline kuz'. Londuseline pu andab tomud joga kevädel nedalin hätkte kahesavoččes igäspäi, no om sortuid tomuta.
Kazvatadas mail'madme dekorativižeks kazmuseks üksin i sarikoin, enamba mi kümne sortud. Om penid honuzformid (bonsai), ned oma perspektivižed kivimägeihuziden täht.
Ümbrikirjutand.
Igähižvihand kavag'pu, täuz'kaznu 15..20 m kortte, 40 metrhasai harvoin. Tüven sanktuz oleleb ühthe metrhasai. Kor' om hoik kärpiškoikaz. Neglanvuiččiden lehtesiden piduz om 12..20 mm, neglan profil' om romban forman. Kavagen muju om sinižvihand ülähäs i sinižvauged alahakspäi.
Noren pun kron om kaid konine, kändase cilindrižeks vanhil puil. Käbud kazdas 3..7 sm pitte i 2,5 santimetrhasai sankte, vihandad vai rusttan polhe, küps käbu om koričman mujun.
Vašington Džordž

Džordž Vašington ( [ʤɔːʤ ˈwɒʃɪŋtən], sünd. 22. uhoku 1732, Bridž-Krik, Virginii, Britanine imperii — kol. 14. tal'vku 1799, Maunt Vernon, Virginii, AÜV) oli amerikaine valdkundaline šingotai, Ühtenzoittud Štatoiden ezmäine prezident (1789−1797), AÜV:oiden Tat-augonpanii, Kontinentaližen armijan päkäskmez', ühtnii, amerikaižen prezidentišton institutan sädai.
Biografii.
Džordž Vašington oli sündnu vodel 1732 uhokun 22 päiväl manpidajan kanzha. Sai kodihišt opendust, laps'aigan hänen hobbi om kirjoiden lugend. Hänen tat koli, konz Džordž oli üks'toštkümnevozne prihaine. Vašington radoi manmäričijan, ühtni susedan da heimolaižen Ferfaks-lordan ekspedicijha Ogajonnoks vn 1753 tal'vkus. Vodel 1752 mez' sai Maunt Veronan pertid perandaks, sil-žo vodel tuli kolonialižhe rahvahaližhe armijha da ühtni Seičemevoččehe sodha francijalaižid da indejalaižid vaste. Vodel 1758 läksi erindha polknikan arvonke.
Vspäi 1759 Vašington nai, oti Marta Dendridž Kastisad akaks, i oli otnus Maunt Vernonan usadiban sauvomižhe, kändihe plantacijoiden elokahaks pidajaks. Vll 1758−1774 Džordž oli valitud da ühtni Virginijan Käskusenandajha suimha, borcui siš kolonijoiden oiktusiden sirdandha näht metropolijaspäi, no oli vägen kävutandan vasthapäi sen statjas. Kontinentaližen armijan päkäskmez' (1775−1781). Vašington oli vn 1787 Konstitucižen suiman ezimehen, AÜV:oiden Konstitucii i federaline ohjastuz oliba vahvištadud sen aigan. Mez' vändi pärolid Konstitucijan vahvištuses i ratifikacijas. Vl 1789 Džordž Vašington oli valitud kaikel rahvahal valičijoiden kollegijan kal't prezidentan radnikusele ičeze populärižusen tagut, vl 1792 oli valitud tošti.
Vehkoi

Vehkoi (, ) om vepsän külä Venäman Karjalan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas, sen Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Mülüb Šoutjärven vepsän küläkundha.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 16. voz'sadal.
Külä sijadase Änižen suvipäivlaskmaižel randpolel. Matkad küläkundan Šoutjärv'-keskusespäi om kahesa kilometrad lodeheze «Petroskoi — Vitegr»-avtotekeskustadme.
Eläjad.
Vl 1905 kaik 158 ristitud elihe Vehkojas. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 84 ristitud. Vl 2013 külän kaikenaigaine ristitišt oli 77 eläjad.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma letud küläs: Sündun Raštvoiden kivine jumalanpert' (om saudud vll 1912−1915, om kaičenus paloin i ei ole väges) i phh. Pedran da Pavlan puine časoun' (saudihe vll 2010−2014).
Vener

Vener () om kahtenz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas, Maižen gruppan planet. Astronomine znam om ♀. Matk Veneraspäi Päiväižhesai om läz 108 208 000 kilometrid.
Nimitused.
Rahvahidenkeskeine nimituz om anttud amuižgrekan armastusen Venera-jumalnaižen mödhe.
Veneral om toižid nimid vepsänkel'žes literaturas: Ehttähtaz, Homendeztähtaz da Zor'atähtaz.
Ümbrikirjutand.
Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 224,7 maižes päiväs. Tegeb pindan täut pörut ičeze värtmudes ümbri 243 maižes päiväs, pöruse vastčuraduses Päiväižen sisteman toižihe planetoihe kacten. Veneran raduis om 6052 km (Man 95%), mass — 4,87⋅1024 kg (Man 81,5 %), keskmäine ninevuz — 5,24 g/sm³. Matkad Mahasai om 38..261 mln kilometrid.
Planet om Man taivhan koumanz' objekt vauktusen mödhe Päiväižen i Kun jäl'ghe. Veneran vauktuz sädab kuvahaižid Man pindal, voib nähta planetad päiväl-ki erasti.
Sanged atmosfer kogoneb hil'muiktuzgazaspäi päpaloin (enamba 96%). Atmosferan painuz Veneran pindal om 92 kerdha lujemb mi Man pindal, ani kuti painuz sen valdmeres 900 m süvüdel. Hil'muiktuzgaz om üläkritižeks nozoludeks planetan pindanno suren painuden tagut. Veneran pindan keskmäine lämuz om kaikiš korktemb sisteman planetoiden keskes — 735 K (462 C°), sidä kesken korktemb mi Merkurijal, kazmuzhonuzeffektan taguiči. Pil'viden sanged šoid kogoneb rikmuiktusespäi, i Veneran pindan ezmäine tarkoiged kart om tehtud vaiše vl 1991. Planetan soravad arvoimižed jügenzoittas tedoidusid avtomatižiden apparatoiden abul eskai.
Kaimdajad.
Veneral ei ole londuseližid kaimdajid, no kvazikaimdai om olmas — 2002 VE68-asteroid, kudamb om lujas läheline planetannoks. Aigemba tedomehed kacuiba todestada niiden olendad.
Venän kel'

Venän kel' (lühüdas — venäkel'; ičeze nimituz: "русский язык") om indoevropine, slavine kel'.
Ühthižed andmused.
Pagižijoiden lugu om läz 165 millionad ristituid kut mamankelel. Erištadas läz 20 paginad keles.
Venäkel' om Venälaižen Federacijan valdkundkel', mugažo üks' kahtes oficialižes kelespäi Vaugedvenämas. Om oficialiženke statusanke Kazahstanan territorijal.
Venäman tazovaldkundad

Venälaižes Federacijas kaik om 21 tazovaldkundad.
Venäman tazovaldkundad da niiden pälidnad:
Vepsläižed

Vepsläižed (venäkelel: "вепсы, чудь") — vähäluguine suomalaiž-ugrilaine rahvaz. Vepsläižed elädas tobjan palan Karjalas, Leningradan da Vologdan agjoiš Venäman lodehes. 2006-nden voden sulakuspäi vepsän rahvaz om mülütadud Venäläižen Federacijan igähižiden vähäluguižiden rahvahiden nimikirjuteshe.
Vepsän rahvahas om koume etnografišt palad:
Kel'.
Vepsläižed pagištas vepsän kelel. Tämbei kaik vepsläižed oma jo kaks'kel'žed i pagištas völ venän kelel-ki. 
Genezis da istorii.
Kirjutadud purtked tetas lujas vähän vepsän rahvahan amuižes istorijas.
Lugumär.
Venäman imperijan eläjiden lugemižen mödhe kaik oli 25 820 vepsläšt valdkundas.
Vepsän kul'turan muzei

Vepsän kul'turan muzei vai Šoutjärven vepsläine etnografine muzei (venäkelel: "Шёлтозерский вепсский этнографический музей") — Karjalan Tazovaldkundan Kodirandan muzejan filial.
Vepsän muzei radab 1967. vodespäi. Muzejan augonpanii om Rürik Lonin. Se sijadase Šoutjärven Mel'kin-torgovanan puižes pertiš, Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan rajonas. Muzejas om 6 000 ozuteluzkaluid.
Vepsän kändod

Kaik om 23 nügüd'aigašt kändod vepsän keles. Ottas niid kävutamižhe substantividen, adjektividen i pronominoiden kändluses.
Sätas sanad kändos lugunlopun da kändlopun ühtenzoitusel sanantüvenke. Substantividen kändluz "pöud"-sanan ozuteseks, tüvi — «pöudo-»:
Vepsän rahvahaline volost'

Vepsän rahvahaline volost' (venäkelel: "Вепсская национальная волость") oli Venäman vepsläižiden administrativine avtonomii. Se oli olmas Karjalan Tazovaldkundan suves vodelpäi 1994 vodhesai 2005.
Geografii.
Volostin sijaduz oli Karjalan Tazovaldkundan suvipolel da Änižjärven päivlaskmaižel randal. Pind — 830 km².
Vodelpäi 2006 mülütihe volostihe Änižröunan rajonan Šokšun, Šoutarven da Kaleigen (Kalajogen) vepsän küläkundoid. Keskuz oli Šoutarves. Volostin küliden enambusen sijaduz oli Änižjärven randal da pidust' R19-ted (Petroskoi — Šoutarv — Šušt).
Volostin klimatvö om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +3 Cel'sijan gradusad, uhokun — −9,5 C° (kaikiš vilumb ku) da kezakun +17 C° (kaikiš lämemb ku). Keskmäine nepsuz — ümbri 80%.
Enččen volostin territorijal om kvarcitan, gabrodiabazan löudmižsijid da savisijid. Se volost' oli Karjalan kaikiš mecakahamb municipaline palakund.
Eläjad.
Vodel 2002 eläjiden lugu oli 3 493 ristitud. Volostin igähine ristitišt oliba vepsän rahvaz, enamba 30% Volostin eläjid.
Mugažo Volostiš om ortodoksižen hristanuskondan D'äšarvan jumalankodi (läz 1580 v.), Brusnenskii-jumalankodi, pühän Homoi-apostolan jumalanpert' (20. voz'sada), puine jumalanpert' Vehkoiš (19. voz'sadan lop), jumalanpert' Mägiküläs (19. voz'sadan kesk).
Kul'turine elo.
Ristitišton päazjin oliba manalaižiden kal'huziden samine, mecradod, punümbriradmine, kalatez da maižanduz.
Volostiš kaik oliba 3 keskškolad, lapsiden päivkodid, lapsiden muzikškol da üks' sen filial, kirjištod, 3 kul'turkodid da klub. Vodelpäi 1936 tähäsai Vepsän rahvahaline hor radab, vodelpäi 1982 Vepsän lapsiden hor om olmas.
Šoutarven vepsläine etnografine muzei kaičeb vepsläižiden rahvahaližid veroid. Enččen Volostin territorijal kaik om 111 arhitekturan, arheologijan, istorijan muštpacast (68 arhitekturmuštpacast puspäi: küläkodid, läväd da aitoid).
Verdi Džuzeppe

Džuzeppe Fortunino Frančesko Verdi (; sünd. 10. reduku 1813, Le Ronkole-külä läz Busseto-lidnad, Lombardii, Ezmäine Francine imperii — kol. 27. viluku 1901, Milan, Italii) oli italine muzikankirjutai, italižen operan školan kaikiš järedamb ezitai.
Verdi sädi 26 operad, rekviem, jändekvartet i hengeližiden p'jesiden rivi. Hänen parahimad operšedevrad oma kaiken mail'man teatriden repertuaras: "Maskaradbal, Rigoletto, Torvenvändai, Traviata". Sädamižen pä om jäl'gmäižed operad: "Aida, Otello, Fal'staf".
Biografii.
Mez' oli sündutadud külän traktiran Karlo Verdi-pidajan i Luidža Uttini-kezerduznaižen goll'hä kanzha. Lähižen Busset-lidnan Antonio Barecci-torgovan homaiči prihan lahjakahut. Kümnevoččen Verdi zavodi muzikopendust Bussetos. Ühtni organan vändho kodikülän jumalanpertiš alaigäčun. Napri jätkta opendust Milanan konservatorijas 18-voččen, no ei otkoi sihe «vändan fortepianol madalan tazopindan i igän röunadusiden tagut». Barecci-torgovan oti mest opendajaks ičeze Margarita-tütren täht, i pigai Verdi oti Margaritad akaks.
Lavastadud Milanan «La Skala»-teatras kahtenz' «Nabukko»-oper (Navuhodonosor) toi muzikankirjutajale tetabut Evropadme.
Kanz.
Muzikankirjutajan kaks' last koliba vagahaižil, ezmäine ak koli encefalitaspäi ezmäižen «Kunigaz časuks»-operan ("Un giorno di regno") kirjutandan aigan. Toine ak oli sopranon Džuzeppina Strepponi-pajatai, Verdi eli hänenke 38-voččes igäspäi üks'toštkümne vot edel naindad.
Vezi

Vezi (vezinikan oksid vai vezinikan gidrohapanduz) om himine substancii sel'ktan nozoluden nägunke.
Ühthine ümbrikirjutand.
Vezi om mujutoi (penes lugumäras), hajutoi da magutoi. Himine formul om H2O vai HOH. Veden molekulas om kaks' vezinikan atomad da üks' hapanikan atom. Voib olda 135 veden toižendad izotopoiden mödhe.
Substancii oleskeleb kovas olendas lumen vai jän, gazanvuiččes — veden purun. Läz 70,8 procentad Man pindad om kattud vedel — Manvaldmeri (valdmered i mered), järved, joged, jä, gruntvezi, puru da pil'ved.
Vezi om hüvä segoitai. Om gazid da solid (tipižid segoitadud substancijoid) vedes londuseližidenke arvoimižidenke. Vedel om päznamoičend elon sündundas da olendas Mal, eläbiden organizmiden himižes sauvuses, klimatan da sän formiruindas.
Veden ninevuz om 0,9982 g/sm³, suladandlämuz om 0 C°, kehundtemperatur om läz 100 C° (rippub atmosferižes painudespäi).
Himižed ičendad.
Vezi om vezinikan palamižen (muigotandan) produktaks reakcijas hapanikanke, no voib olda toižiden-ki himižiden reakcijoiden lopuližeks rezul'tataks, mugomiden kut hil'vezinikoiden i toižiden organižiden substancijoiden palamine.
Voib sada vet:
 formula_1
 formula_2
 formula_3
 formula_4
 formula_5
 formula_6
 formula_7.
Vezi čihodase joudjaks hapanikaks i molekulärižeks vezinikaks neniš arvoimižiš: lujas korktad lämuded, vai elektroliz (elektrojoksusen paineg), vai ionizirui sädegoičend:
 formula_8.
Vezi reagiruib honuzlämudel:
 formula_9
 formula_10
 formula_11 (madalil lämuzil)
 formula_12
 formula_13.
Vezinik

Vezinik ("H" — "hydrogenium" latinan kelel «sündutai vet») om ezmäine himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om tabluden ezmäižes periodas.
Ühthižed andmused.
Francižed Antuan Lavuazje-himik i Žan Batist Mön'je-inžener sädiba vet sintezal i jagoiba sen purud gazoihe ezmäižen kerdan vl 1783.
Vezinik om kaikiš enamba levitadud element londuses, otab mail'man substancijan koume nelländest barionižen massan mödhe. Tähthad päiči kompaktižiš kogotas vezinikan plazmaspäi päpaloin.
Fizižed ičendad.
Element om kaikiš kebnemb mujutoi hajutoi gaz tobjimalaz, ei ole toksine. Vezinikan molekul om kaks'atomine — Н2.
Kaik seičeme vezinikan izotopad oma ičeze nimidenke, niišpäi kaks' oma stabiližed. Voib löuta koumed izotopad londuses: 1H — protii (järgeline Н, se om neitronita, 99,988 %), 2H — deiterii (D, 0,012 %) da 3H — tritii (radioaktivine T 12,32 vot pol'čihodamižen pordonke, jäl'ged londuses). Niiden ližaks, tetas nell' ratud radioaktivišt izotopad 4..7 atommassanke: kvadii, pentii, geksii i septii, kaik elädas läz 10−21 sekundad.
Atommass — 1,00794. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš, 0 C°) — 0,0000899 g/sm³. Suladandlämuz — 13,99 K (−259,16 C°). Kehundlämuz — 20,27 K (−252,88 C°).
Himižed ičendad.
Erazvuiččed ühtnendad da niiden kävutamine oma levitadud. Vezinik formiruib kebnašti kovalentižid sidoid metallatomiden substancijoiden enambusenke, sen tagut vezinik om sidodud nägus Man pindan arvoimižiš. Muigotandmärad: +1, 0, −1.
Segoituz il'manke vai hapanikanke andab palamižen reakcijad vai poukahtust. Vezinik voib poukahtadas ftoran i hloran olendan statjas mugažo. Voib segoitadas etanolas i erasiš metalloiš (raud, nikel', titan, niobii, platin, palladii).
Vezinikan molekulad oma vahvad, i piidab rajata surt energijad, miše reakcii vezinikanke mäniži:
 formula_1
Sen tagut vezinikan muigoitandmahtuz ozutase reakcijoiš aktivižidenke metalloidenke lujetud lämudel i painudel päpaloin. Järgeližil lämuzil vezinik reagiruib lujas aktivižidenke metalloidenke vaiše, oz., kal'cijanke sen gidridan sädandanke:
 &lt;chem&gt;Ca + H2 -&gt; CaH2&lt;/chem&gt;
i üks'jäiženke metallatomanke elementanke ftoranke, ftorvezinik sädase:
 &lt;chem&gt;H2 + F2 -&gt; 2HF&lt;/chem&gt;
Vezinik reagiruib metalloiden i metallatomiden substancijoiden enambusenke lujetud lämudel vai toižel painudel (oz., pidatusen al):
 &lt;chem&gt;2H2 + O2 -&gt; 2H2O&lt;/chem&gt;
Pätnič

Pätnič (vai videnz'päiv) om videnz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, nellänz'päivän i sobatan keskes. Se voib olda nedalin kudenden vai seičemenden päivän toižiš kalendariš. Järgeližen radnedalin agjahine päiv.
Pühän päiv ortodoksižes hristanuskondas Sündun mokičendoiden ristal muštoks.
Vikimedii

Vikimedii (anglijan kelel: "Wikimedia Foundation, Inc.") om kommertižetoi organizacii. Fondan saitoiden nimikirjutez:
Vikipedii

Vikipedii ( [ˌwɪkɨˈpiːdiə] / [ˌwɪkiˈpiːdiə]) om joudai, kaikile avaitud äikel'ne universaline enciklopedii. Amerikaine «Vikimedii-fond» pid'oiteleb sidä, siš om 37 regionališt palakundad.
Nimi om sätud «viki»- (saitoiden sädamižtehnologii) da «enciklopedii»-sanoišpäi. Vn 2022 sügüz'kun 1. päiväl Vikipedijas om enamb 59 mln kirjutusid 329 kelel (vn 2016 heinkus oli 40 mln 293 kelel). Ičetahtnikad mail'man kaikiš tahoišpäi kirjutadas niid ühtes, i kaikuččele sab kirjutada da redaktiruida kirjutusid tugedusita. Kuctas Vikipedijan ühtnijoid "Vikipedistoikš".
Džimmi Ueils i Larri Senger pästiba Vikipedijad töhö vn 2001 vilukus, ezmäi anglijan kelel. Se kel' om saitan radinkeleks. Lugetas Vikipedijad ühteks kaikiš täudembiš enciklopedijoišpäi ristitkundan istorijas tedoiden lugumäran i temoiden olendan mödhe. Vikipedijan sait mülüb Internetan kaikiš populärižembiden saitoiden kümenikha.
Kaikiš surembad Vikipedijad.
Naku om surembiden Vikipedijoiden nimikirjutez vl 2016, enamba 1 mln kirjutusid, järgenduz andase kirjutusiden lugun mödhe. Kacu nügüdläšt nimikirjutest alemba pandud šablonas.
Gügo Viktor

Viktor Mari Gügo (, virktas: [viktɔʁ maʁi yˈɡo]; sünd. 26. uhoku 1802, Bezanson, Francii — kol. 22. semendku 1885, Pariž, Francii) — francine kirjutai, runokirjutai, prozankirjutai da dramaturg, francižen romantizman pävei da teoretik.
Biografii.
Gügo sai tetabut kirjutajaks ezmäižiš sädusišpäi. Mez' oli Francijan akademijan ühtnijan vspäi 1841. Radoi Francijan senatoran Sen-departamentaspäi vll 1876−1885. Formiti ičeze kirjoid kuvil, kaičese läz nelläd tuhad kuvid, niiden tobj pala om sätud pirdimel i mustoil vll 1848−1851.
Gügon ak oli Adel' Fuše (1803−1868) vn 1822 redukuspäi. Sündutihe viž last naimiželos: Leopol'd (koli vagahaižen), Leopol'dina, Šarl', Fransua-Viktor, Adel'.
Jašov Viktor

Viktor Jašov om vepsläine kirjutai. Hän om sündnu Pondlaha (Babajevon rajon, Venäman NFST, NSTÜ). Kirjutai sädi sanutesid vepsän kelel («Kondi», «Nutai»).
Jeršov Viktor

Viktor Jeršov — vepsläine runokirjutai. Om sündnu Vinglaha (Leningradan agj, Nevondkundaline Ühtištuz). Runod vepsän kelel erazvuiččiš keradusiš, periodikas.
Viluku

Viluku om voden ezmäine ku grigorianižes da julianižes kalendariš. Se om kahtenz' tal'ven ku Pohjoižes šurupoliškos i kahtenz' kezan ku Suvižes šurupoliškos. Kogoneb 31 päiväspäi.
Vilulind

Vilulind vai Järgeline vilulind () om levitadud lind "Fringillidae"-sugukundaspäi.
Leviganduz.
Vilulind eläb Evropadme i Azijan maiš. Kaikenaigaižen elämižen areal om znamasine, kezalind sijidme.
Putub kuššiš i segoitadud mecoiš, saduiš i puištoiš, erasti mecstepiš. Naprib peittas leten ristituišpäi.
Populärine kodilind Evropas, äikerdoičese stajas hüvin.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu lind om paskačun suremb vähän. Pä om must päiči alaigäčuiš, maihutuzhöunhed oma mustad siniženke ližamujunke. Vösija i händanaluine oma vauktad. Ougad i kaglanaluine oma hahkad. Höunhišton alapalan ližamuju rippub alaerikospäi i linduspäi. Lindunpoigaižiden höunhišt om pakuižkoričman mujun päpaloin.
Ižačun rindaz om ruzarusttan mujun, sel'g om hahk, modpoliškod, pök i kül'ged oma rusttad. Emäčun rindaz om burhahkon mujun, sel'g om burhahk, modpoliškod, pök i kül'ged oma hahkkoričmad.
Lugetas kahesa alaerikod, niišpäi koume om Venäman territorijal.
Vil'häl

Vil'häl, vai Vil'hal, Vilhal (venän kelel: "Яросла́вичи", vepsän kirjamil: "Jaroslaviči") om vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonan suvipäivlaskmas.
Istorii.
Eländpunkt mainitase Uz'lidnan aigkirjas vspäi 1496. Edel 1960-nzid vozid viž küläd ezmäiženke -nimenke oli, sid' ühtenzoittihe niid oficialižikš nügüdläiženke venän nimenke (om vahvištadud vl 1970), miččel nimitihe kaikid niid külid ühtes ende-ki.
Edel 2006. vot Vil'häl oli ičeze küläkundan administracijan keskuseks.
Geografijan andmused.
Külän sijaduz om Vinglan küläkundas, Ojat'jogen oiktal randal. Matkad küläkundan Vingl-keskushesai om 25 km pohjoižpäivnouzmha.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 180 ristitud, vl 2002 — 216 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 287 eläjad vl 1997.
Rahvahad (2002): venälaižed — 61 %, vepsläižed — 34 %, toižed rahvahad — 5 %.
Vil'hälas om socialižen holitusen aluzkundoid: küläkirjišt, fel'dšeriž-akušerine punkt, kul'turkodi. Vodhesai 2009 keskškol radoi, nügüd'aigan lähembaine škol sijadase Vinglas.
Vingl

Vingl vai Vidl () om vanh Venäman žilo ("село") Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas. Se om Vinglan küläkundan administrativine keskuz.
Istorii.
Vingl mainitase ezmäižen kerdan vl 1137 kuti "u Vjunice"-pagast Uz'lidnan Svätoslav-ruhtinasen anttud Sofijan päjümalanpertile kirjeižen valdkundmaksan objektoiden nimikirjuteses. 15.-16. voz'sadan aigkirjoiš se om Illän Venican pagast (). Oloncan gubernijan Velikodvorskai-volostin keskuz 18. voz'sadaspäi 20. voz'sadan augotišhesai. Edel 20. voz'sadan kesked nimitihe "Vingl:aks" külištod, ei eländpunktad. Mülütihe Leningradan gubernijha vl 1922. Vl 1926 Vingl-külišt kogoni 40 penes lähižes küläspäi, sen tagut piidab kacta statistikad sil pordol tarkoiktemb. Vozil 1927−1963 Vingl-žilo oli Leningradan agjan Vinglan rajonan administrativižeks keskuseks, vll 1931−1939 oli rahvahaližen vepsän rajonan statusanke. Vl 1963 mülütihe rajonad Pöudon rajonha küläkundaks, vspäi 1965 Kos'kenaluižen rajonha.
Suren Tatanman sodan aigan vozil 1942 (reduku) — 1944 (keza) külän ristitišt oli evakuiruidud suvhe lähižhe Järvidenkülähä (rajonan pordaigaline keskuz sikš aigaks) da meckülihe frontan ezipirdan lähembusen tagut.
Vingl šingotase torguindal i turizmal, mecan varhapanendal da ümbriradmižel.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan keskuzpalan suves, Ojat'-jogen randoil, oiktal randal tobjimalaz. Avtotesild ühtenzoitab randoid. Matkad Kos'kenaluine-lidnhasai om 46 km lodeheze orhal vai 73 km avtoteidme. «Vepsän mec»-puišt levigandeb suvhe Vinglaspäi.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +3,7 C°, kezakun-elokun +15..+17 C°, tal'vkun-uhokun −6..−9 C°. Paneb sadegid 708 mm vodes, enamba heinkus-elokus (87..88 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (38..39 mm kus).
Küläkundan pind om 2891 km². Kaik 20 irdad i viž nimitadud kujod oma žilos.
Eläjad.
Vinglas elädas äi vepsläižid. Vepsläižiden lugun mödhe nece žilo lidiruib Leningradan agjas. Vl 1989 (2511 rist.) kaikutte koumanz' žilon eläi kirjuti ičtaze vepsläižeks. Kaikiš suremb žilon territorijan ristitišt oli vl 1959 (2513 eläjad), vl 1971 (2480 rist.), vll 1987−1997 (2,5..2,6 tuh. rist., 2642 rist. vl 1990). Vl 2010 žilon ristitišt oli 2200 eläjad, küläkundan kaks' koumandest.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud žilos: Jumalanmaman Smolenskan jumalaižen jumalanpert' (om letud vll 2004−2009) i ph. Serafim Sarovalaižen časoun' (saudihe vl 2007). Vasilii Suren jumalanpert' (1867−1873) om kaičenus, no ei ole rados, alištub restavracijale.
Jogavozne «Elonpu»-praznik mäneb žilos läz 16. päiväl kezakud vspäi 1987, severz'-se tuhad ristituid ühtnedas sihe. Vepsän rahvahan fol'kloran keskuz om sätud kul'turkeskusen alusel, uz' sauvuz ližadui vl 2019. Radai vspäi 1998 vepsän käzitöiden udessündutandan keskuz mülüb sihe: kanghiden tehmine puil, pletind tohespäi i ragoišpäi, poimetiž, omblend paikoišpäi.
Vintaž

Vintaž ( «märitud voden vinad») om stilizirui čuraduz modas. Sen pämeletuz — eläbzoitta enččid modan čuradusid.
Modas vai dizainas "vintaž"-termin znamoičeb enččen epohan originaližid modižid kaluid koumekümne vot sädandan jäl'ghe da sen amuižemb, toižin sanoin modan edeližiš pordoišpäi. Sen tagut tarbiž teta hüvin 20. voz'sadan modan istorijad voz'kümnidme, miše sel'gitada vintažan kaluid.
Vintažine stil' tuli modha 1990:nzil vozil, konz tutabad akt'orad da top-modelid pidaškanziba vintažad i retro-stilid. Stilin arvostajad oma olmas 1950-nziš vozišpäi.
Mirus om laukoid, elektronižid-ki, antikvariatan i vintažan kaluiden möndan specializacijanke.
Vintaž (popgrupp)

«Vintaž» (venäkelel: "Винтаж") om populärine venämalaine muzikaline popgrupp. Edestab muzikad evropop- da danspop-stiliš. Gruppan aluz om pandud Moskvha vl 2006.
Vitegran rajon

Vitegran rajon () om rajon Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz om Vitegranlidn, otab rajonan ristitišton nelläd ühesandest.
Istorii.
Rajonan aluz om pandud vn 1927 elokun 1. päiväl Leningradan agjan Pöudon ümbrikho. Vn 1930 heinkun 23. päiväl heittihe ümbrikod, i vhesai 1937 rajon mülüi Leningradan agjaha kut administrativine ühtnik. Rajon om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 1959.
Geografijan andmused.
Vitegran rajon om Vologdan agjan lodehline taho. Se om kaikiš suremb agjan municipaline ühtnik pindan mödhe (13 088,47 nellikkilometrad). Mec otab seičeme ühesandest rajonan territorijad, se om kavag'mec tobjimalaz.
Röunatab kahesanke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
Volgan-Baltijanmeren vezite läbitab territorijan keskusen. Atlek-čokkoim sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, se om ühthine jogiden koumen basseinan täht: Atlantižen valdmeren, Jävaldmeren da Kaspijan meren. Znamasine jogi om Andom. Kaikiš suremb vezišt om Änine, se mülüb rajonha vaiše paloin.
Londuseližed varad oma mouckivi, mineraližed mujud, mec, kala, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2013 semendkun 30. päiväspäi rajonan territorii jagase 11 municipalitetaks: 10 küläkundad da üks' lidnankund (Vitegr-lidn).
Vn 2013 sügüz'kun 17. päiväspäi Aleksandr Pavlikov radab rajonan da sen administracijan pämehen (seičeme ohjandust).
Käskusenandai tobmuz om Ezitajiden Suim (15 ezitajad), Aleksandr Zimin radab sen ezimehen vs 2013 redukun 4. päiväspäi.
Rajonan i kundoiden tobmuden valičendad oleldas kerdan vides vodes.
Eläjad.
Vl 1939 rajonan ristitišt oli 29 272 eläjad, vl 1959 — 51 723 eläjad, vl 1970 — 47 154 eläjad, vl 1989 — 37 792 eläjad. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 31 757 ristitud, vn 2010 — 29 058 ristitud, vn 2021 — 22 624 ristitud.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 93,6 %, vepsläižed — 0,4 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,9 %, rahvahuden ozutandata — 3,7 %.
Kaik om 206 eländpunktad rajonas, niiden kesken üks' lidn, 25 žilod da 180 küläd. Niišpäi kaks' žilod i 60 küläd seištas kaikenaigaižeta ristitištota.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Depo-žilo (2,8 tuh. rist. vl 2002), Annan Sild-žilo (1,9 tuh. rist. vl 2010), Šušt-žilo (1,2 tuh. rist. vl 2002) da Devätinad-žilo (1,1 tuh. rist. vl 2010).
Ižanduz.
Rajonan ižandusen päsarakod oma mecan ümbriradmine, vezitransport da turizm, tarbhaižiden kaivatusiden samine, elektrusen tehmine, sömtegimišt. Vl 2008 Vitegran rajon oti jäl'gmäšt sijad agjas živatvodindan produkcijan pästandan mödhe.
Vobl

Vobl (, sinonimad: "Rutilus rutilus caspicus", "Rutilus lacustris") om Kaspijan meren kalan erik vai sär'gen alaerik Karpižed-sugukundaspäi. Pütas voblad Alavolgal kevädel.
Täuz'kaznuden kalan piduz om 30..35 sm, hibj om 800 grammad vedutte, no oleldas eričud 45 santimetrhasai pitte i 2 kg vedusenke. Kalasuugad oma hahkad muzanke röunanke.
Vobl om Kaspijan meren endemik.
Söte.
Vobl om lihansöi kala. Sömižen toižend om geterotrofine.
Äikerdoičend.
Ičeze elon aigan vobl äikerdoičese 5..6 kerdad. Se kudob sulakus da semendkus.
Eloncikl da šingotamine.
Vobl tal'vdub meres. Sügüzel voblan parvehed tuldas randoihe i jädas tal'veks vedenalaižihe kopihe. Tal'ven lopul vai keväden augotišes vobl tuleškandeb Volgha i Kaspijan toižihe ližajogihe (Ural, Emb, Terek, Kur). Sulakul joges om äi voblan parvehid jo. Kudondan jäl'ghe kala lähteb Volgaspäi: semendkun lopus joges ei ole jo necidä kalad.
Voblan piskud mugažo lähttas merhe. Sigä kalad söteltas hätken. Meres-žo piskad kändasoiš vanhembikš. Vobl om kaspižen nörpan i osetriden sömäks.