Pariž

Pariž (francijan kelel: "Paris" [paˈʁi]) om Francijan pälidn da kaikiš järedamb lidn. Se om valdkundan kaikiš znamasižemb ekonomine da kul'turine keskuz, om Il'-de-Frans-regionan administrativižeks keskuseks mugažo. Sädab Pariž-departamentad (vspäi 1968), sen nomer om 75.
Pariž om voziden 1900, 1924 da 2024 Kezaližiden Olimpižiden vändoiden lidn. Lidnas om eräzvuiččiden rahvahankeskeižiden organizacijoiden päfaterid.
Istorii.
Rimalaižed otiba nügüdläižen lidnan tahod vl 52 EME i paniba "Lutetia Parisiorum"-eländpunktan alust jogen hural randal. Om nimitadud kel'tižen "parisii"-heimon mödhe, se eli tahondas 3. voz'sadal EME. 17. voz'sadaspäi lidn kändihe mail'man rahaazjoiden, diplomatijan, kommercijan, kul'turan i modan kaikiš surembiš keskusišpäi.
Geografijan andmused.
Lidnan sijaduz om valdkundan pohjoižpoles, Senanjogen molembil randoil, 28..131 m ü.m.t. korktusil. Arni lidnan pind om 105,4 km².
Nened departamentad ümbärtas Parižad vspäi 1968:
Klimat om ven valdmeren, pil'vekaz tal'vaigan eriližešti. Voden keskmäine lämuz om +12,8 C°, semendkun-sügüz'kun +15,6..+20,9 C°, tal'vkun-uhokun +5,4..+6,0 C°. Ekstremumad oma −23,9 C° (tal'vku) i +42,6 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +3,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +21,4 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus. Paneb sadegid 634 mm vodes, kuidme 42 (uhoku)..69 (semendku) mm. Paneb lunt 12 päiväd vodes keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 69..73 % röunoiš keväz'kus-elokus, 76..84 % sügüz'kus-uhokus.
Tobmuz.
Pariž om erigoittud departamentaks vspäi 1975. Lidn jagase kaks'kümneks nomeruidud i nimitadud ümbrikoks (üks'lugu [aʀɔ̃dismɑ̃]), spiraline nomeracii om tehtud častomaraižen mödhe. Joga ümbrik jagase nelläks administrativižeks fartalaks (äilugu "quartiers administratifs"), ka kaik niid om 80, nomeruidud i nimitadud, policijan palakund om kaikuččes fartalas.
Lidnan tobmuden pämez' om mer (), hän om lidnan nevondkundan ("Conseil de Paris") pämehen. Nevondkund tegeb üks'toštkümne ištundad vodes, kaik ned oma publižed. Kaik rahvaz valičeb 163 municipališt nevonikad 20 ümbrikodme kudeks vodeks. Parižan nevondkund valičeb merad i hänen varamehid kudeks vodeks mugažo. Lidnan policijan prefekt panese radnikusele valdkundan prezidental, i policii alištase prefektale, eile merale, Francijan toižiden lidnoiden erineden. Departamentan prefekt om olmas mugažo. Edeline mer om Bertran Delanoe ("Bertrand Delanoë", 25. keväz'ku 2001 — 5. sulaku 2014).
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 2,241,346 ristitud 105 km² pindal, vl 2020 — 2,145,906 ristitud. Kaikes Parižan aglomeracijas eläb 13 mln ristituid (vn 2017 andmused) 18940,7 km² pindal, valdkundan videndez. Se om ühteks järedambiš EÜ:n aglomeracijoišpäi. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2,906,472 eläjad vl 1921 (sil-žo vodel ezilidnoidenke 4,85 mln), lidnaglomeracijan kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Parižan ristitišt om nor', rauhad mehed sirtas valdkundan suvhe i külätahondoihe lähtendan penzijha jäl'ghe.
Sündnuded kontinentaližhe Francijha ottas enambust lidnan i Il'-de-Frans-regionan (läz koumed nelländest) ristitištos vn 2019 Francijan rahvahanlugemižen mödhe. Vl 2009 kaik 335,5 tuh. verazmalaižid (vai lidnan ristitišton 15 %) elihe arni Parižas, oficialižeks, heiden keskes 29,8 % tuliba Evropan Ühtištusen toižiš maišpäi, 19,7 % Magriban maišpäi (8,9 % Alžir, 6,3 % Marok, 4,5 % Tunis), 1,3 % Turkanmaspäi. Nened etnižed fartalad oma Parižas: afrikanine, arabine, armenine, azijalaine, evrejine, grekine, indine.
Istorižikš Pariž om hristanuskojiden lidnaks, pühä Ženevjeva om lidnan kaičijan. Kaik om 94 katolišt kundad Pariž-lidnas. Om toižiden uskoiden pühäpertid: kaks'kümne üks' judaizman pühäpertid (220 tuh. uskojid), vižtoštkümne ortodoksižen hristanuskondan jumalanpertid, Armenijan jumalankodikundan üks' pühäpert', mugažo islaman kaks' pühäpertid (50 tuh. uskojid, hö oma sunnitad päpaloin).
Transport.
Pariž om valdkundan i Evropan jalos znamasižeks transportsol'meks. Siš om viž lendimportad: rahvahidenkeskeine civiline "Pariž-Šarl'-de-Gol' " ("CDG / LFPG", 76,1 mln passažiroid vl 2019, kahtenz' Evropas passažiroiden lugun mödhe Londonan "Hitrou:n" jäl'ghe) 25 km pohjoižpäivnouzmha, rahvahidenkeskeine civiline "Pariž-Orli" ("ORY / LFPO", 31,8 mln passažiroid vl 2019) nell'toštkümnes kilometras suvhe, "Le Burže" (siš tutab aviasalon tegese), "Varti" i "Bove".
Avtobusad, tramvaid, metro i funikulör, ezilidnelektrojonused, taksid oma kundaližeks transportaks Parižas ezilidnoidenke. Kaik om seičeme päraudtestancijad lidnas: Austerlic, Bersi-Burgon'-Pei d'Overn', Lionan, Monparnas, Pohjoine, Päivnouzmaine, Sen Lazar. Vodespäi 1900 metropoliten radab (vspäi 2022 om 16 jonod 308 stancijanke, 227 km raudted), se om koumanz' amutte Evropas Londonan da Budapeštan metropolitenoiden jäl'ghe.
Mel'heižtahod.
Pariž om Francijan znamasine turistine keskuz. Siš om äi mail'man tetabid mel'heižtahoid: Parižan Jumalanmaman päjumalanpert' (Francijan avtoteiden kilometražan augotiž), Luvran muzei, Elisejan pöudod. Ažurine raudaine Ejfelän čuhunduz om Parižan simvolan.
Rahvahidenkeskeižed kosketused.
Vodespäi 1956 Rim om Parižan üks'jäižeks sebruzlidnaks ("«Vaiše Pariž om Riman arvoine; vaiše Rim om Parižan arvoine»"). No Parižal om völ enamb 40 partnörlidnad (niiden kesken Moskv i Piter).