Tuapse

Tuapse (, "Tuapse", [tʷʼapsə]) om Venäman lidn da Mustmeren port Krasnodaran randan suvipäivlaskmas. Se om Tuapsen ümbrikon (edel 2025. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks, mülüb sihe vspäi 2008.
Istorii.
Amuižed heimod saudihe dol'menid ümbrištos viž tuhad vozid tagaz. 6.−2. voz'sadal edel m.e. adiglaižiden ezitatoiden eländpunkt oli olmas, mainitase Amuižen Grekanman purtkiš kuti "Topsida" transkripcijas.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1864 kuti "Vel'jaminovskai"-stanic vn 1838 Venäman varmitesen sijas. Vl 1896 udesnimitihe "Vel'jaminovskii"-posadad jogen mödhe, -sanaspäi «tahond alemba kahten jogen ühthejoksmust». Vl 1916 Tuapse-posad sai lidnan statusad i saudihe raudted Armaviraspäi. Vspäi 1979 oiged raudte om saudud Krasnodarhasai.
Tuapse om järed meriport kormadamha jüguid (niiden kesken kivivoi, fruktad i mineraližed heretused), vedihe 25,2 mln tonnoid jüguid portan kal't vl 2019. Lidn šingotase kivivoin ümbriradmižen tegimel, sömtegimišton (leibtegim i lihan ümbriradmižen edheotandad) i turizman edheotandoil, mugažo laivankohenduztegim radab i raudten sortiruindstancii om olmas. Ende radoiba: mašinansauvomižen tegim, peniden meriastjoiden tegim, maidtegim, kalanümbriradai tegim, kengiden fabrik. Tuapse ei ole kurortan oficialižikš transportan äjüden tagut, hot' klimat i londuseližed arvoimižed sättudas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan kaikiš suvižembas čogas, Mustmeren randal i Kavkazan suvipautkenno, 44 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnodarhasai om 103 km pohjoižhe. Lähembaine lidn om Soči i sen Višnovk-mikrorajon kaks'kümnes kilometras suvipäivnouzmha meren randal.
Klimat om subtropine neps. Keza om päivoikaz lujas, tal'v om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +14,0 C°, heinkun-elokun +23,5..+23,8 C°, kezakun +20,4 C°, sügüz'kun +19,7 C°, tal'vkun-keväz'kun +5,0..+7,7 C°. Ekstremumad oma −19 C° (viluku) i +41,1 C° (heinku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +2,3 C°). Paneb sadegid 1436 mm vodes, enamba kül'mkus-vilukus (163..182 mm kus), vähemba sulaku-elokus (84..96 mm kus). Ku tal'vel paneb lunt, ka se om ränd tobjimalaz.
Tobmuz.
Tuapse oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2024 tal'vkun lopus. Artöm Beresnev radoi jäl'gmäižen Administracijan pämehen vn 2023 redukuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oliba Sergei Bondarenko (heinku 2020 — reduku 2023), Maksim Krivopalov (vn 2020 uhoku-kezaku), Vladimir Zverev (2008−2009, keväz'ku 2018 — uhoku 2020). Lidnankundan sijaližen ičeohjandusen nevondkund om likvidacijan pordhal vn 2024 sügüz'kuspäi, sen likvidacižen laudkundan ezimez' om Julija Surma siš-žo aigaspäi. Vladimir Starodubcev radoi nevondkundan jäl'gmäižen ezimehen (reduku 2017 — sügüz'ku 2024).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 63 292 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 61 571 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 62 841 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 65 800 eläjad vl 1998.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 75,2 %, armenijalaižed — 8,5 %, ukrainalaižed — 1,9 %, adiglaižed (čerkesalaižed) — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,9 %, rahvahuden ozutandata — 10,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kümne pühäpertid oma saudud lidnas: seičeme jumalanpertid i koume časounäd.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'kümne koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 22..44), aluzškol nomer 7, ühesa keskškolad (nomer 1..6, 8, 10, 11), gimnazii nomer 1, kadetškol-internat «Tuapsen merikadetkorpus», specialine (korrekcine) škol nomer 9, lidnan lapsiden da norišton sädamižen šingotesen keskuz, čomamahtoiden škol S.V. Rahmaninovan nimed, kuz' sportškolad (nomer 1..4, 6, olimpižen varan vezipolos da ujundas).
Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad oma Tuapsen kadetoiden meriškol, socialiž-pedagogine i privatine finansiž-juridine kolledžad, gidrometeorologine tehnikum.