tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Bidgošč

Bidgošč ( [ˈbɨdɡɔʂt͡ʂ], [ˈbʁɔmˌbɛʁk], , "Bidgaš") om lidn Pol'šanman keskuzpalan lodehes. Se om valdkundan kahesanz' surtte lidn, üks' Kujavijan da Pomorjen sodaveikundan administrativižiš keskusišpäi (toine keskuz om Torun').
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1069 kuti zamk. Sai lidnan oiktusid Kazimir Surespäi vl 1346. Villän i keitandsolan torguindan znamasine keskuz Keskaigan.
Bidgošč šingotase kaikenvuiččel mašinansauvomižel (elektrotehnik, tömašinad, tarkoiged, mašiništ tegimišton sarakoiden täht, vagonad), himižel sarakol (organine sintez), mecümbriradmižel, sömtegimištol, finansižil holitišil, nahkan i keramikan pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vislan randal sen huran Brda-ližajogen (245 km pitte) lanktendanno, 28..106 m korktusil, 60 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Sädab konurbacijad Torun'-lidnanke, matkan sen keskushesai om 42 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal. Matkad Varšavhasai om 225 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 260 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +8,5 C°, kezakun-elokun +16,7..+19,1 C°, tal'vkun-uhokun −0,3..−1,5 C°. Ekstremumad oma −29,9 C° (viluku) i +38,3 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −1,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +15,9 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus-elokus vaiše. Paneb sadegid 532 mm vodes, enamba heinkus (83 mm), vähemba redukus-sulakus (26..40 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 70..75 % röunoiš sulakus-elokus, 86..90 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Bidgošč jagase kaks'kümneks ühesaks nimitadud eländmassivaks ().
Lidnan tobmuden pämez' om prezident (). Edeline lidnan pämez' om Konstanti Dombrovič ("Konstanty Dombrowicz", kül'mku 2002 — tal'vku 2010).
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 358 614 ristitud, vl 2021 — 341 692 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 386 855 eläjad vl 1998. Kaik 470 tuhad eläjid om ezilidnoidenke. Konurbacijan Toruninke ristitišt om läz 800 tuhad eläjid.
Transport.
Avtobusad i tramvaid oma kundaližeks transportaks lidnas, niiden ohjanduzkompanii om "ZDMiKP Bydgoszcz".
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Bidgošč"-lendimport Ignacii Jan Paderevskijan nimed ("BZG / EPBY", 425 tuh. passažiroid vl 2019) sijadase koumes kilometras lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Varšavha, Suren Britanijan järedoihe lidnoihe, om sezonižid čarterreisid Keskmeren päivnouzman lebutahoiže.
Torun'

Torun' ( [ˈtɔruɲ], [ˈtoːɐ̯n], ) om lidn Pol'šanman keskuzpalan pohjoižes. Se om Kujavijan da Pomorjen sodaveikundan üks' kahtes administrativižes keskusespäi (vspäi 1999). Toine sodaveikundan keskuz om Bidgošč, sijadase lodeheze lidnaspäi.
Istorii.
Ezmäižed eländpunktad lidnan territorijal oliba vspäi 1100 edel meiden erad, arheologad mülüdas niid bronzaigan lužican kul'turha. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 10. voz'sadal meiden erad. Tevtonan orden sauvoi lidnust "Thoren"-nimenke vozil 1230−1231, sen jändused oma kaičenus tähäsai. Lidnuz da eländpunkt sen seiniden taga saiba lidnan statusad vl 1233.
Toižen mail'man sodan aigan päzutihe lidnad murendusišpäi tobjimalaz. Sen istorine keskuz mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1997.
Torun' šingotase kahten tehnologižen parkan tegimil, penen biznesan edheotandoil, turizmal (1,6 mln matknikoid vl 2007).
Geografijan andmused.
Torun'-lidn sijadase Visl-jogen randoil, 34..95 metrad korktusil, 65 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Varšavhasai om 180 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 210 km avtol. Matkad lidnan keskusespäi Bidgoščan keskushesai om 42 km päivlaskmha-lodeheze orhal.
Klimat om ven kontinentaline valdmeren valatoitusenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +8,9 C°, kezakun-elokun +17,1..+19,3 C°, tal'vkun-uhokun −1,1..+0,4 C°. Ekstremumad oma −32,4 C° (viluku) i +38,2 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −1,4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +17,1 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus vaiše. Paneb sadegid 549 mm vodes, enamba heinkus (91 mm), vähemba redukus-sulakus (27..38 mm kus). Paneb lunt 44 päiväd tal'ves, se sulab teravas päpaloin, lumikatken keskmäine korktuz sase kudhe santimetrhasai. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 68..71 % röunoiš sulakus-elokus, 83..89 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Torun' jagase kaks'kümneks nelläks nimitadud lidnrajonaks (), sil-žo aigal 15 valičemižümbrikoks.
Lidnan tobmuden pämez' om prezident (). Edeližed lidnan pämehed oma Mihal Zaleski ("Michał Zaleski", kül'mku 2002 — sulaku 2024, ezmäine valitud kaikel rahvahal mer), Voiceh Grohovski ("Wojciech Grochowski", 1998 — kül'mku 2002, oli valitud lidnan suimal).
Eläjad.
Vl 1960 lidnan ristitišt oli 104 800 eläjad. Kaik 202 562 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan elajiden lugu oli 210 194 ristitud vl 2000. Ristitišt poleneb suburbanizacijan tagut. Kaik 800 tuhad eläjid om konurbacijas Bidgošč-lidnanke.
Torun' om Nikolai Kopernikan kodilidnaks. Universitet hänen nimed () om avaitud vspäi 1945 (18 tuh. üläopenikoid 17 fakul'tetal vl 2022), baziruiše Toruniš, om filialoid Bidgoščas.
Transport.
Avtobusad (40 maršrutad) da tramvaid (viž jonod) oma kundaližeks transportaks lidnas. Raudtesild da koume avtotesildad ühtenzoittas Vislan randoid. Kaik koume päraudtestancijad i kaks' avtostancijad om saudud lidnas.
Lähembaine lendimport sijadase Bidgošč-lidnas 50 km päivlaskmha-lodeheze.
Gožuv-Vel'kopol'ski

Gožuv-Vel'kopol'ski ( [ˈɡɔʐuf vʲɛlkɔˈpɔlskʲi], lühetas "Gorzów Wlkp.", vhesai 1945 oli Landsberg Vartal-nimenke, ), paksus Gožuv muite, om lidn Pol'šanman lodehes. Se om Lübušan sodaveikundan ühteks administrativižiš keskusišpäi, toine keskuz om Zelöna Gur.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1257. Vanh lidn läz ei ole kaičenus, no 19. voz'sadan fartalad (muga nimitadud uz' lidn) oma väges. Vll 1946−1949 eläjad-saksalaižed oliba deportiruidud Saksanmaha Pol'šanman tobmuden pätandan mödhe. Vll 1975−1998 lidn oli Gožuvan sodaveikundan administrativižeks keskuseks.
Gožuv-Vel'kopol'skii šingotase penen biznesan edheotandoil, avtoelektrižen südäimen tegimel, veterinarižen medicinan i himijan edheotandal (himižed kuidud, enččes magnitkerthen i audio- da videokassetoiden tegii), Gožuvan LEK:al.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase sodaveikundan pohjoižes, Vart-jogen randoil (, Oderan bassein), 19...82 m ü.m.t. korktusil. Lähembaine sur' lidn om Zelöna Gur 91 km suvhe orhal.
Klimat om ven valdmeren valatoitusenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,4 C°, kezakun-elokun +17,3..+19,4 C°, tal'vkun-uhokun −0,1..+1,1 C°. Ekstremumad oma −27,1 C° (uhoku) i +37,5 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +1,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +18,2 C° (uhoku). Paneb sadegid 556 mm vodes, enamba semendkus-elokus (57..75 mm kus), vähemba uhokus (35 mm) i sulakus (29 mm). Paneb lunt 32 päiväd tal'ves, lumikatken keskmäine korktuz ei ületa 2..4 sm tal'vkus-keväz'kus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 68..70 % röunoiš sulakus-elokus, 88..90 % kül'mkus-vilukus, 77..84 % toižiš kuiš.
Eläjad.
Vl 2020 lidnan eläjiden lugu oli 122 589 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 124..125 tuhad eläjid vll 1990−2015 (126 406 ristitud vl 1999). Läz 400 tuhad eläjid om lidnaglomeracijas (2015).
Transport.
Avtobusad (27 maršrutad päiväl i nell' öl), tramvaid (koume jonod) i rel'sobusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Lidnan "MZK"-kompanii holitab niid.
Gožuvan päraudtestancii eli renovacijas läbi vll 2009−2010. Ei ole kirhulišt raudteühtenzoitust. S3-mante ühtenzoitab Ščecin- i Zelöna Gor-lidnoidenke.
Zelöna Gur

Zelöna Gur ( [ʑɛˈlɔna ˈɡura] «vihand mägi», ) om lidn Pol'šanman päivlaskmas. Se om Lübušan sodaveikundan ühteks keskusišpäi, sodaveikundan kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe. Toine administrativine keskuz om Gožuv-Vel'kopol'ski.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 13. voz'sadal. Se sai lidnan statusad vl 1323. Zelöna Gur kändihe industrijan keskuseks 18. voz'sadan lopus tekstil'tegimišton šingotesenke.
Lidnan elektrotehnine sarak pästab GPS-navigacijan i signalizacijan ladimid, ühtneb Evropan kosmižihe projektoihe. Vinan tehmine anikoičeb lidnas amussai, jogavozne «Winobranie»-festival' oleskeleb sügüz'kus.
Geografijan andmused.
Lidn om ümbärtud mecoil, seižub Oder-jogen alangišton hural pautkel, 71 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Saksanman röunhasai om 60 km päivlaskmha orhal, Varšavhasai om 455 km päivnouzmha avtotedme. Lähembaižed sured lidnad oma Kotbus (Saksanma) 83 km suvipäivlaskmha orhal da Gožuv-Vel'kopol'ski 91 km pohjoižhe orhal.
Klimat om ven valdmeren, kontinentaližen klimatan pirdoidenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,4 C°, kezakun-elokun +17,3..+19,3 C°, tal'vkun-uhokun −0,3..+0,8 C°. Ekstremumad oma −29,5 C° (uhoku) i +36,9 C° (kezaku, heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +2,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +20,4 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus. Paneb lunt 43 päiväd tal'ves keskmäras, lumikatken keskmäine süvüz sase kudhe santimetrhasai vilukus i uhokus. Paneb sadegid 589 mm vodes, enamba semendkus-elokus (53..90 mm kus), vähemba uhokus (36 mm) i sulakus (31 mm). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 66..68 % röunoiš sulakus-elokus, 88..89 % kül'mkus-vilukus, 76..83 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Zelöna Gur jagase kaks'kümneks kahesaks territorialižeks ümbrikoks ().
Lidnan tobmuden pämez' om prezident (). Edeline lidnan pämez' om Januš Kubicki ("Janusz Kubicki", kül'mku 2006 — semendku 2024).
Eläjad.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 119 182 ristitud. Kaik 140 113 eläjad oli lidnas vn 2018 kezakun lopus. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Valdkundaline Zelöna Guran universitet radab vn 2001 sügüz'kuspäi (, 8680 üläopenikoid vn 2023 lopus 12 fakul'tetal). Se om sätud pedagogižen (oli vspäi 1971) i tehnižen (alusenpanend 1965) universitetoiden ühtištusel.
Lodz'

Lodz' ( [wut͡ɕ] «veneh», jidiš: לאדזש‎, vepsän kirjamil "Lodž") om lidn Pol'šanman keskuses. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Lodzin sodaveikundan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1332 peneks küläks latiniženke "Lodzia"-nimenke. Vl 1423 se sai lidnan oiktusid. Vozil 1945−1948 lidn tegi valdkundan pälidnan funkcijoiden mödhe, sikš miše Varšav oli muretud Toižen mail'man sodan toriden jäl'ghe.
Vhesai 1990 Lodz' oli tekstil'tegimišton keskuseks. Vodele 2009 läz tuhad verazmaižid investirujid tuliba lidnha, mail'man elektronižed da IT-kompanijad sauvoiba ofisoid täs (oz. indine Infosys). Nügüd'aigan lidn om valdkundan elektronižen tegimišton keskuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase sodaveikundan keskuzpalan pohjoižes, 164..284 m ü.m.t. korktusil, peniden jogiden randoil. Ned 19 joged mülüdas Vartan (Oderan oiged ližajogi) i Vislan basseinoihe. Matkad Varšavhasai om 120 km pohjoižpäivnouzmha.
Klimat om ven kontinentaline. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +8,8 C°, kezakun-elokun +17,1..+19,2 C°, tal'vkun-uhokun 0..−1,5 C°. Ekstremumad oma −31,1 C° (viluku) i +37,6 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −1,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +17,5 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 578 mm vodes, enamba heinkus (81 mm), vähemba kül'mkus-sulakus (34..41 mm kus). Paneb lunt 48 päiväd tal'ves, no lumikatken keskmäine korktuz ei ületa seičeme santimetrad, lumi sulab teravas päpaloin. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 69..71 % röunoiš sulakus-elokus, 84..89 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Ende lidn jagoihe videks nimitadud rajonaks (). Nügüd' se jagase 36 nimitadud lidnanlaptaks ("osiedle").
Lidnan tobmuden pämez' om prezident (). Edeline lidnan pämez' om Jerzy Kropiwnicki ("Jerzy Kropiwnicki", kül'mku 2002 — viluku 2010).
Eläjad.
Vl 1988 lidnan ristitišt oli 854 tuhad eläjid i oli kaikiš suremb. Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 706 004 ristitud. Ristitišt poleneb radotomuden tagut da Pol'šanman pälidnan lähembusen taguiči. Läz 1,1 mln ristituid elädas ezilidnoidenke 2496 km² pindal (2023).
Transport.
Avtobusad (58 maršrutad) da tramvaid (19 jonod) oma kundaližeks transportaks lidnas. Elektrojonused ühtenzoittas Lodzid ezilidnoidenke. Kaik koume päraudtestancijad ratas: Lodz'-Fabričnai (, manalaine), Lodz'-Kalisk ("Łódź Kaliska"), Lodz'-Vidzev ("Łódź Widzew").
Rahvahidenkeskeine civiline "Lodz"'-lendimport Vladislav Reimont-kirjutajan nimed (ende "Lüblinek", "LCJ / EPLL", 356 tuh. passažiroid vl 2023) sijadase kudes kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Münhenha, Suren Britanijan lidnoihe, čarterreisid Keskmeren lebutahoiže.
Krakov

Krakov ( [ˈkrakuf], , "Kroke") om lidn Pol'šanman suves. Se om kahtenz' surtte lidn valdkundas, Penen Pol'šanman sodaveikundan administrativine keskuz. Lidnan keskuz mülüb UNESCO:n mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 965. Se sai lidnan oiktusid vl 1257. Vozil 1038−1596 oli Pol'šanman pälidnaks, vhesai 1734 — pol'šalaižiden kunigahiden vencastusen sijaks.
Krakov šingotase raudan metallurgijan tegimel (ArcelorMittal Poland S.A.), tegimištoližen i elektrotehnižen mašiništon pästandal, IT-kompanijoil, turizmal (kahtenz' sija valdkundas Varšavan jäl'ghe). Mail'man, Suren Britanijan, Saksanman i Skandinavijan kompanijoiden kontorad sijadasoiš lidnas: Google, IBM, Royal Dutch Shell, HSBC, General Electric, ABB, Hitachi, kaik enamba 50 kompjuterprogramiden Comarch-kompanijan päfater sijadase Krakovas.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Visl-jogen randoil sil sijal, kus jogi kändase laivjogeks, 188..383 m ü.m.t. korktusil. Matkad Varšavhasai om 252 km pohjoižhe orhal vai 296 km avtotedme.
Klimat om ven valdmeren valatoitusenke, kontinentaližen klimatan pirdoidenke, pil'vekaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +8,9 C°, kezakun-elokun +17,6..+19,3 C°, tal'vkun-uhokun −0,5..−1,6 C°. Ekstremumad oma −29,9 C° (tal'vku-uhoku) i +37,3 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −0,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,8 C° (uhoku, tal'vku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 673 mm vodes, enamba heinkus (98 mm), vähemba tal'vkus-keväz'kus (32..38 mm kus). Paneb lunt 55 päiväd tal'ves. Lumikatken keskmäine korktuz sase kahesha santimetrhasai vilukus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 70..76 % keväz'kus-elokus, 80..87 % sügüz'kus-uhokus.
Tobmuz.
Krakov jagase kahesatoštkümneks lidnrajonaks () vspäi 1991, ned oma nomeruidud da vspäi 2002 nimitadud-ki, oz. "Dzielnica I Stare Miasto" («vanh lidn»).
Lidnan tobmuden pämez' om mer (). Kaik rahvaz valičeb händast radnikusele videks vodeks (edel 2018. vot strok oli nell' vot). Edeližed lidnan pämehed oma Jacek Maihrovski ("Jacek Majchrowski", kül'mku 2002 — semendku 2024), Andržei Maria Golaš ("Andrzej Maria Gołaś", kül'mku 1998 — kül'mku 2002).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan eläjiden lugu oli 259 tuh. ristituid. Kaik 769 498 eläjad oli lidnas vl 2018. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', sodaveikundan nelländez. Lidnaglomeracijan ristitišt om 1,5 mln elajid (2020) 4065,11 nellikkilometrad pindal, vl 2010 oli 1,4 mln eläjid.
Sebruzlidnad.
Partnörlidnad.
Krakoval om 21 partnörlidnad:
Opole

Opole (mugazo pol'šan kelel, virktas: [ɔˈpɔlɛ]; edel 1945. vot Oppel'n , [ˈɔpl̩n]) om lidn Pol'šanman suvipäivlaskmas. Se om Opolen sodaveikundan pälidn (vspäi 1950), tedon da opendusen sijaline keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 845 kuti linduz sarel kesked joged. Se om ühteks kaikiš amuižembiš lidnoišpäi valdkundas, sai lidnan oiktusid vl 1217. Edel 1945. vot oli Germanijan palaks.
Opole šingotase mašinansauvomižen sarakol (gidravližed domkratad, libutimed kinokameran täht, klapanad), sauvondmaterialiden tehmižel (cementan tegim, katuzmaterialad, metalližed konstrukcijad), avtopaloiden i «Polaris»-kvadrocikloiden pästandal, sömtegimišton edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase sodaveikundan keskuses, Oder-jogen randoil, 176 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Varšavhasai om 275 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 315 km avtotedme.
Klimat om ven valdmeren, kontinentaližen klimatan pirdoidenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +9,6 C°, kezakun-elokun +17,8..+19,7 C°, tal'vkun-uhokun −0,5..+0,8 C°. Ekstremumad oma −29,7 C° (uhoku) i +37,9 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −0,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,9 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 585 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (78..89 mm kus), vähemba kül'mkus-sulakus (29..38 mm kus). Paneb lunt 43 päiväd tal'ves. Lumikatken keskmäine korktuz sase kudhe santimetrhasai vilukus-uhokus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 69..72 % röunoiš sulakus-elokus, 82..85 % redukus-vilukus.
Eläjad.
Vl 2017 lidnan eläjiden lugu oli 127 792 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 130 969 eläjad vl 1999. Ristitišt ezilidnoidenke om 267 tuh. eläjid (2017), sidä kesken saksalaižiden znamasine vähembuz (lidnas vaiše 2,5 % saksalaižid elihe vl 2012).
Professionaližen üläopendusen koume aluzkundad oma valdkundaližed: Opolen universitet (, 18 tuhad üläopenikoid, om sätud kahten aluzkundan ühtištusel vl 1994), Opolen politehnine universitet, Kundaline korged medškol Opoles.
Transport.
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Päraudtestancii radab, koume raudtestancijad da kaks' raudteplatformad.
Žešuv

Žešuv ( [ˈʐɛʂuf], , , ; , vepsän kirjamil "Raiše") om lidn da raudtesol'm Pol'šanman suvipäivnouzmas. Se om Alakarpatan sodaveikundan administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 11. voz'sadal. Ende se oli Peremišlin ruhtinazkundan palaks (Amuine Venä), Pol'šanma anasti lidnust 14. voz'sadal. Eländpunkt sai lidnan oiktusid vl 1354.
Žešuv šingotase avto- i avialikutimiden tegimil, Zelmer-koditehnikan pästandal, sömtegimištol (plodkonservtegim, lihakombinat), mugažo tehnižen porcellanan edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vislok-jogen randoil ( 205 km pitte, Vislan bassein), 197..384 m ü.m.t. korktusil. Karpatad seištas suvhe lidnaspäi. Matkad Varšavhasai om 310 km pohjoižhe avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline valdmeren valatoitusenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +8,9 C°, kezakun-elokun +17,6..+19,4 C°, tal'vkun-uhokun −0,5..−1,9 C°. Ekstremumad oma −35,8 C° (uhoku) i +36,5 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −0,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +17,2 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus (elokun minimum om +0,9 C°). Paneb sadegid 652 mm vodes, enamba semendkus-heinkus (80..91 mm), vähemba kül'mkus-keväz'kus (32..39 mm kus). Paneb lunt 59 päiväd tal'ves, lumikatken keskmäine korktuz oleleb ühesha santimetrhasai. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 71..76 % röunoiš keväz'kus-elokus, 82..86 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Žešuv jagase koumekümneks rajonaks ().
Lidnan tobmuden pämez' om prezident (). Edeline lidnan pämez' om Tadeuš Ferenc ("Tadeusz Ferenc", kül'mku 2002 — uhoku 2021).
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 184 493 ristitud, ezilidnoidenke — läz 350 tuh. ristituid. Kaik 193 631 eläjad oli lidnas vn 2019 augotišes. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Kaik kuz' raudtestancijad om saudud Žešuvas.
Rahvahidenkeskeine civiline "Žešuv-Jasönk"-lendimport (, "RZE / EPRZ", 771 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase kümnes kilometras pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi Jasönk-žilonno. Tehtas reisid Suren Britanijan lidnoihe, Njuarkha i Tel' Avivha, mugažo Varšavha. Om sezonreisid Grekanman, Bolgarijan i Turkanman kurortoidennoks.
Katovice

Katovice ( [katɔˈvit͡sɛ], ) om lidn Pol'šanman suves. Se om Silezijan sodaveikundan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase küläks vl 1598, toižed-ki aigaližembad eländpunktad oliba nügüdläižen Katovicen territorijal. Šingotaškanzihe teravas 19. voz'sadal erazvuiččiden kivendoiden varoiden tagut, saksalaižed oliba ristitišton enambuses, i vhesai 1921 oficialine nimituz oli "Kattovic". Se sai lidnan oiktusid vl 1865.
Katovice om kivihilen samižen da raudan metallurgijan keskuz eziauguižešti i nügüd'aigan. Järed raudtesol'm (15 stancijad da platformad) holitab 12 mln passažiroid vodes. Lidnan effektivine infrastuktur, veskoitud ühthine šingotez i ofispindoiden ližaduz kändihe popularižeks toižen biznesan vedandad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vislan i Oderan basseinoiden vezijagandal, 245..352 m korktusil, 266 metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om ven kontinentaline. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,0 C°, kezakun-elokun 
+17,3..+19,1 C°, tal'vkun-uhokun −1,6..+0,1 C°. Ekstremumad oma −30,0 C° (uhoku) i +37,2 C° (uhoku). Kezaaigan minimum om −0,3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +18,8 C° (uhoku, tal'vku). Paneb sadegid 723 mm vodes, enamba heinkus (104 mm), vähemba kül'mkus-sulakus (39..49 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 66..72 % röunoiš sulakus-heinkus, 80..86 % sügüz'kus-uhokus.
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 303 314 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 368 621 eläjad vl 1987.
Katovice om Üläsilezijan konurbacijan (5,3 mln eläjid 5400 km² pindal vl 2021) keskuzlidn, üks' kaikiš äirahvahaližembišpäi Pol'šanmas istorižešti.
Läz kaks'kümned üläopendusen aluzkundad ratas lidnas, ühtheverzin sada tuhad üläopenikoid opetas niiš. Znamasine om Silezijan universitet Katovices (, lüh. "UŚ", alusenpanend 1968, 19,5 tuh. üläopenikoid vl 2022), sen fakul'tetoiden tobj pala sijadase neciš lidnas.
Transport.
Avtobusad, lidnoidenkeskeižed tramvaid (konurbacijan 62 km teid 200:späi), ezilidnelektrojonused i velosipedad (92 km veloteid vl 2021) oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos.
Rahvahidenkeskeine civiline "Katovice"-lendimport ("KTW / EPKT", 5,6 mln passažiroid vl 2023) sijadase koumekümnes kilometras pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Evropan surihe lidnoihe, sezonižid čarterreisid Keskmeren äjihe lebutahoiže.
Kel'ce

Kel'ce ( [ˈkʲɛlt͡sɛ], Venäman imperijas venän nimituz oli "Kel'ci") om lidn Pol'šanman keskuzpalan suves. Se om Sventokšistan sodaveikundan pälidn, vozil 1919−1998 oli Kel'cen sodaveikundan keskuseks.
Istorii.
Eländpunkt oli olmas kel'tižiden heimoiden aigaspäi völ. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 12. voz'sadan augotišespäi, se sai lidnan oiktusid vl 1295. Löutihe kivendoiden varoid lidnanno 15. voz'sadal (raud, vas'k, tin), mugažo om mramoran i mouckiven löudmižsijid, i Kel'ce šingotihe metallurgijal voz'sadoiš läbi.
Kel'cen ižandusen nügüdläine päsarak om mašinansauvomine (pörutüged, pnevmatik, likutimed, pompad, kalindtohused).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sventokšistan mägiden pohjanno, seižub Silnic-jogen randoil ( 17 km pitte), 260..408 metrad ü.m.t. korktusil. Matkad Varšavhasai om 170 km pohjoižhe.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +8,2 C°, kaikiš lujemb pakaine oleli −29 C°. Paneb sadegid 631 mm vodes, enamba kaiked semendkus-elokus (68..94 mm kus).
Eläjad.
Vl 2016 Kel'cen eläjiden lugu oli 197 724 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 215 tuhad eläjid vl 1991.
Lidnan openduzaluzkundoiden keskes päižed oma Kel'cen tehnologine universitet (, alusenpanend 1965, 7,3 tuhad üläopenikoid vl 2018), Sventokšistan akademii, Kommercijan üläškol, Ekonomikan i ohjandusen üläškol.
Ol'štin

Ol'štin ( [ˈɔlʂtɨn], vhesai 1945 Allenštain, [ˈʔalənʃtaɪn]) om lidn Pol'šanman pohjoižes. Se om Varminiž-Mazuran sodaveikundan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1334 kaičendčuhunduseks jogen randal. Se sai lidnan oiktusid vl 1353. Vanhan lidnan pertišton irdoiden verk i varmitusiden pala oma kaičenus tähäsai.
Ol'štin šingotase Michelin-kompanijan järedal šintegimel (šintegim radab vspäi 1967), punümbriradmižel da meblin tehmižel, sömtegimištol (leib-, liha- da maidproduktad, olud), poligrafižel sarakol, tehtas mugažo likkuimid, sobid, sauvondmaterialid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase sodaveikundan keskuzpalan päivlaskmas, Lin- (, pruss. "Alna"), Vadong- (pol'š. "Wadąg") i Kortuvk- (pol'š. "Kortówka") jogiden da 15 penen järven randoil 7,2 km² ühthiženke pindanke, 88..154 m ü.m.t. korktusil. Matkad Varšav-pälidnhasai om 175 km suvhe orhal vai 210 km avtol.
Klimat om ven valdmeren, kontinentaližen pirdoidenke. Voden keskmäine lämuz om +8,0 C°, kezakun-elokun +16,1..+18,3 C°, tal'vkun-uhokun −0,4..−2,0 C°. Kaikiš lujemb pakaine oli −30,6 C° (viluku, uhoku), kaikiš lujemb räk pil'veses oli +36,2 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −0,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +16,7 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 642 mm vodes, enamba heinkus (88 mm), vähemba uhokus (33 mm). Paneb lunt 64 päiväd tal'ves. Lumikatken keskmäine korktuz sase 9..10 sm vilukus-uhokus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 70..75 % röunoiš sulakus-elokus, 85..90 % kül'mkus-uhokus.
Tobmuz.
Ol'štin jagase kaks'kümneks koumeks nimitadud lidnanlaptaks.
Edeline lidnan pämez' om Česlav Malkovski ("Czesław Małkowski", reduku 2001 — kül'mku 2008).
Eläjad.
Vn 1988 Pol'šanman rahvahanlugemižen mödhe 159 051 ristitud eliba lidnas. Kaik 171 979 eläjad oli lidnas vn 2019 lopus. Kaikiš suremb lidnan eläjiden lugu oli 176 522 ristitud vl 2010.
Sodaveikundan opendusen päkeskuz, Varmijan da Mazuran universitet radab vspäi 1999 koumen üläopendusen aluzkundoiden ühtištusen jäl'ghe.
Poznan'

Poznan' ( [ˈpɔznaɲ], ; jidiš: פּױזן, vepsän kirjamil "Poizn") om lidn Pol'šanman päivlaskmas. Se om videnz' surtte lidn valdkundas, Suren Pol'šanman sodaveikundan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 10. voz'sadal. Mainitase ezmäižen kerdan Titmar Merzeburgalaižen aigkirjas (1005). Se sai lidnan oiktusid vl 1253. Poznan' oli Suren Pol'šanman ruhtinazkundan pälidnaks vll 1138−1320. Raudmetallurgijan tegim (rel'soiden pästand) radoi enččes.
Poznan' šingotase «Volkswagen»-koncernan avtotegimel, tatanmaižen «Solaris Bus &amp; Coach»-kompanijan tegimel (avtobusad, tramvaid), sömtegimišton edheotandoil (olud), meblin tehmižel, torguindal da turizmal. Valdkundan kahtenz' znamoičendal raudtesol'm, järed logistine keskuz.
Geografijan andmused.
Poznan' sijadase sodaveikundan keskuzpalan lodehes, Vart-jogen randoil, 50..150 m ü.m.t. korktusil.
Klimat om ven, valdmeren i kontinentaližen röunal. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,4 C°, kezakun-elokun +17,5..+19,5 C°, tal'vkun-uhokun −0,4..+0,9 C°. Ekstremumad oma −28,5 C° (viluku, uhoku) i +38,2 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om +0,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +18,1 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 539 mm vodes, enamba heinkus (84 mm), vähemba sügüz'kus-sulakus (31..41 mm kus). Paneb lunt 36 päiväd tal'ves keskmäras, lumikatken korktuz ei ületa nelläd santimetrad, lumi sulab teravas päpaloin. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 67..70 % röunoiš sulakus-elokus, 83..88 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Ende lidn jagoihe videks nimitadud rajonaks. Vspäi 2011 Poznan' jagase 42 osedle:ks ("osiedle") — territorialižeks lidnanlaptaks.
Edeline lidnan pämez' om Rišard Grobel'ni ("Ryszard Grobelny", tal'vku 1998 — tal'vku 2014).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 274 155 eläjad. Vl 2016 lidnan eläjiden lugu oli 541 561 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 590 101 eläjad vl 1990. Kaik 1 029 021 ristitud elädas lidnaglomeracijas 2162 nellikkilometrad pindal (2018).
Poznan' om znamasine opendusen keskuz, kaik om läz 130 tuhad üläopenikoid lidnas. Universitet Adam Mickevičan nimed Poznaniš (37 tuh. üläopenikoid vl 2020, ) radab lidnas vspäi 1955, sen ühtenzoittud paloiden alusenpanendan voz' om 1919, koumanz' surtte Pol'šanmas.
Transport.
Avtobusad i tramvaid oma kundaližeks transportaks lidnas, velosipedoiden kortoman verk radab.
Rahvahidenkeskeine civiline "Poznan'-Lavic"-lendimport (, "POZ / EPPO", 2,7 mln passažiroid vl 2023) sijadase vides kilometras päivlaskmha lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Suren Britanijan lidnoihe, Evropan surihe lidnoihe, Dubaihe, Ammanha, om sezonižid čarterreisid Keskmeren i Egiptan lebutahoiže.
Korrea Rafael'

Rafael' Korrea (; sünd. 6. sulaku 1963, Guajakil', Ekvador) om ranu Ekvadoran videnz'kümnendeks videndeks prezidentaks (15.01.2007—24.05.2017) koume strokud jäl'geten.
Gol'mii

Gol'mii ("Ho" — "holmium" latinan kelel) om 67nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses, pala Man kores — 1,3 grammad tonnas. Šveicarine Žak-Lui Sore-himik avaiži gol'mijan spektraližen analizan abul vl 1879. Ročine Per Teodor Kleve-himik erigoiti uden elementan hapandust sil-žo vodel i nimiti Stokhol'man oiktastuseks, sikš ku radoi läz necidä lidnad.
Ei ole biologišt rolid gol'mii-metallal, no sen erased solad stimuliruidas substancijoiden vajehtust.
Fizižed ičendad.
Gol'mii om pehmed da tagokaz, loštai da hobedakaz mametall. 
Atommass — 164,93033. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 8,795 g/sm³. Suladandlämuz — 1734 K (1461 C°). Kehundlämuz — 2873 K (2600 C°).
Londuseline gol'mii kogoneb üks'jäižes stabiližes 165Ho-izotopaspäi. Tetas 35 ratud radioaktivišt izotopad 140..164 i 166..175 atommassanke, mugažo niiden 33 izomärad. Niišpäi kaikiš hätkembad oma 163Ho-izotop 4570 vot pol'čihodamižen pordonke, 166Ho (T½=28,3 časud) i gol'mii-161 (2,5 časud). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 166m1Ho (T½=1200 vot), 160m1Ho (5,02 časud) i 162mHo (67 minutad). Izotopad čihotas β- i protonižen (izotopad 142, 144, 146, 147), α- i β-čihodamižen (izotopad 151..154, 158) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš disprozijaks, jüžmakombad erbijaks, izotop 164 — molembikš, izotopad 144, 146, 147, 151..154, 158 — disprozijaks i terbijaks.
Himižed ičendad.
Gol'mii muigotub il'mas hilläšti i kändase Ho2O3-hapanduseks. Muigotandmärad: +3 (tobjimalaz), +2, +1. Reagiruib kaikidenke muiktusidenke päiči HF, ei ole reakcijoid ftoranke.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe gol'mijad metallurgijas (legiruidas alüminijan ühthesuladusid), atomenergetikas i üläveimiden magnitoiden tehmižes. Gol'mijan ionad oma aluseks sädamha infrarusttad sädegoičendad lazeras.
Elementan päeksportör — Kitai, mugažo om löudmižsijid AÜV:oiš, Kazahstanas, Venämas, Ukrainas, Avstralijas, Brazilijas, Indijas da Skandinavijas.
Erbii

Erbii ("Er" — "erbium" latinan kelel) om 68nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses, pala Man kores — 3,3 grammad tonnas. Ročine Karl Gustav Mosander-himik avaiži erbijan vl 1843. Nimitihe Itterbü-žilon mödhe Stokhol'man sarišton Resarö-sarel, kuti koumed tošt elementad-ki (terbii, itterbii, ittrii).
Metallal ei ole biologišt rolid, no kävutadas sen solid hibjan substancijoiden vajehtusen stimulätoraks.
Fizižed ičendad.
Erbii om pehmed tagokaz hobedakaz mametall. Se ei ole radioaktivine, om ferromagnetikaks.
Atommass — 167,259. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 9,06 g/sm³. Suladandlämuz — 1802 K (1529 C°). Kehundlämuz — 3141 K (2868 C°).
Londuseline erbii kogoneb kudes stabiližes izotopaspäi: 162Er (0,14 %), 164Er (1,6 %), 166Er (33,5 %), 167Er (22,87 %), 168Er (26,98 %), 170Er (14,91 %). Tetas 29 ratud radioaktivišt izotopad 143..161, 163, 165, 169, 171..177 atommassanke, i 13 izomärad. Niišpäi kaikiš hätkembad oma 169Er-izotop 9,4 päivest pol'čihodamižen pordonke, 172Er (T½=49,3 časud) i erbii-160 (28,68 časud). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 149m1Er (T½=8,9 sekundad). Izotopad čihotas protonižen (izotop 142), β- i protonižen (izotopad 143, 145..149), α- i β-čihodamižen (izotopad 152..156), β- i neitronižen (izotopad 179, 180) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš gol'mijaks, jüžmakombad tulijaks, izotopad 143, 145..149, 152..156 — gol'mijaks i disprozijaks.
Himižed ičendad.
Erbii-metall palab il'mas hapandusen sädandanke. Reagiruib vedenke säten gidrohapandust. Muigotandmär oleleb +3 (tobjimalaz), +2 i +1. Om reakcijoid galogenidenke.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe erbijan hapandust atomreaktoriš i optižes kuidus lujenemha signalad. Erbijan hapandusen monokristall kävutase lazerhirurgijas. Tehtas ühthesuladusid vanadijanke, kobal'tanke i nikelinke.
Metallan päeksportör — Kitai, mugažo om löudmižsijid AÜV:oiš, Kazahstanas, Venämas, Ukrainas, Avstralijas, Brazilijas, Indijas i Skandinavijas.
Tulii

Tulii ("Tm" — "thulium" latinan kelel) om 69nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses lujas, kaikiš harvemb lantanoidoiden keskes, pala Man kores — 0,27 grammad tonnas. Ročine Per Teodor Kleve-himik avaiži tulijan hapandust vl 1879. Nimitihe mifižen Tule-saren mödhe (, "Fula"), sijatihe sidä Evropan pohjoižes. Amerikaine Teodor Uil'jam Ričards-himik sai metallad ezmäižen kerdan vl 1911 i märiči sen atommassad.
Tulii ližadab substancijoiden vajehtusen pigut ristitun hibjas, segojad solad oma vähätoksižed. Kazmused läz ei otkoi tulijad südäimehe.
Fizižed ičendad.
Tulii om pehmed da tagokaz, notked hobedakaz mametall. Kristalline segluz om geksagonaline ninev.
Atommass — 168,93422. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 9,321 g/sm³. Suladandlämuz — 1818 K (1545 C°). Kehundlämuz — 2223 K (1950 C°).
Londuseline tulii kogoneb üks'jäižes stabiližes 169Tm-izotopaspäi. Tetas 34 radioaktivišt izotopad 145..168, 170..179 atommassanke, i 26 izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 171Tm-izotop 1,92 vot pol'čihodamižen pordonke, 170Tm (T½=128,6 päivest) i tulii-168 (93,1 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 164mTm (T½=5,1 minutad) i 161m1Tm (läz vit minutad). Izotopad čihotas β- i protonižen (izotopad 146, 147, 149), α- i β-čihodamižen (izotopad 153..156) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš erbijaks, jüžmakombad itterbijaks, izotopad 168 i 170 — molembikš, izotopad 149, 153..155 — erbijaks i gol'mijaks.
Kävutand.
Kävutadas tulijad elektronikas (informacijan kandajad, termoelementad) i optikas (lazerad), üläveimiden palaks, evron banknotoiš. Ottas kävutamižhe radioizotopoid röntgensädegoičendan purtkeks portativižen medicinižen diagnostikan täht.
Metallan päeksportör — Kitai, mugažo om sen löudmižsijid AÜV:oiš, Kazahstanas, Venämas, Ukrainas, Avstralijas, Brazilijas, Indijas i Skandinavijas.
Itterbii

Itterbii ("Yb" — "ytterbium" latinan kelel) om 70nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses, pala Man kores — koume grammad tonnas.
Šveicarine Žan Šarl' de Marin'jak-himik avaiži itterbijan vl 1878. Nimitihe Itterbü-žilon mödhe Stokhol'man sarišton Resarö-sarel, kuti koumed tošt pojavad elementad-ki (terbii, erbii, ittrii).
Fizižed ičendad.
Itterbii om tagokaz notked hoštai hobedakaz mametall. Se ei ole radioaktivine, om elektrusen veimeks. Oleskeleb koumes kristalližes nägus: α-Yb geksagonaliženke seglusenke (6,903 g/sm3), β-itterbii kaikiš kinktembanke seglusenke (6,966 g/sm3) i γ-itterbii kubiženke seglusenke (6,57 g/sm3), toižetamine α↔β tegese −13 C° lämudel, β↔γ — +795 C°.
Atommass — 173,045. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,9654 g/sm³. Suladandlämuz — 1097 K (824 C°). Kehundlämuz — 1469 K (1196 C°).
Londuseline itterbii kogoneb seičemes stabiližes izotopaspäi: 168Yb (0,13 %), 170Yb (3,02 %), 171Yb (14,21 %), 172Yb (21,75 %), 173Yb (16,1 %), 174Yb (31,9 %) i 176Yb (12,89 %). Tetas 27 ratud radioaktivišt izotopad 148..167, 169, 175, 177..181 atommassanke, i 12 izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 169Yb-izotop 32,03 päivest pol'čihodamižen pordonke, 175Yb (T½=4,185 päivest) i itterbii-166 (57,6 časud). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 169mYb (T½=46 sekundad) i 176mYb (11,4 sekundad). Izotopad čihotas β- i protonižen (izotopad 151 i 152), α-, β- i protonižen (izotop 153), α- i β-čihodamižen (izotopad 154..158) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš tulijaks, jüžmakombad lütecijaks, izotopad 151..158 — tulijaks i erbijaks.
Himižed ičendad.
Muigotandmärad: +2, +3.
Itterbii reagiruib vedenke säten gidrohapandust:
 formula_1
Reagiruib muiktusidenke, oz.:
 formula_2
Palab lophu il'mas:
 formula_3
Reakcii rikinke, pakuine sul'fid sädase:
 formula_4
Kävutand.
Ottas kävutamižhe itterbijad atomenergetikas, elektronikas, optikas i magnitoiden tehmižes.
Vl 2006 arv oli US$260..420 itterbii-metallan kilogrammas puhthudenke enamba mi 99 %. Metallan päeksportör — Kitai, mugažo om sen löudmižsijid AÜV:oiš, Kazahstanas, Venämas, Ukrainas, Avstralijas, Brazilijas, Indijas da Skandinavijas.
Lütecii

Lütecii ("Lu" — "lutetium" latinan kelel) om 71nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses lujas, pala Man kores — 0,8 grammad tonnas.
Francine Žorž Urben-himik avaiži lütecijad hapandusen nägus vl 1907 da nimiti kel'talaižiden amuižen keskuzžilon mödhe Parižan sijas, .
Fizižed ičendad.
Lütecii om kova hobedaižvauged mametall, kudamb andase mehanižele ümbriradmižele kebnas. Londuseline metall om vähäradioaktivine, 52 kBk/kg.
Atommass — 174,9668. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 9,8404 g/sm³. Suladandlämuz — 1925 K (1652 C°). Kehundlämuz — 3675 K (3402 C°).
Kaks' londuselišt izotopad om olmas: stabiline 175Lu (97,41 %) i betaradioaktivine 176Lu (2,59 %, T½=3,78 × 1010 vot, kändase stabiližeks gafnijaks-176). Avaitihe 33 ratud izotopad 150..174, 177..184 atommassanke, i löutihe 41 izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 174Lu-izotop 3,31 vot pol'čihodamižen pordonke, 173Lu (T½=1,37 vot) i lütecii-171 (8,24 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 177m3Lu (T½=160,44 päivest) i 174m1Lu (142 päivest). Izotopad čihotas protonižen (izotop 149), β- i protonižen (izotopad 150..152), α- i β-čihodamižen (izotopad 153, 155..160) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš itterbijaks, jüžmakombad gafnijaks, izomär 176m — molembikš, izotopad 152, 153, 155..160 — itterbijaks i tulijaks.
Himižed ičendad.
Lütecii muigotub il'mas lujas kebnas i katase hapandusen kerthel. Muigotandmärad: +3 (tobjimalaz), +2, +1. Lämbitamižen aigan vastamižpainab galogenoidenke, rikinke. Lütecii sädab reakcijoid anorganižidenke muiktusidenke solid tehmas, ned oma toksižed vähän. Sadas lütecijan gidrohapandust sen segoitabiden soliden gidrolizan abul.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe lütecijad metallurgijas (ližadab räkänvastaižust), optikas, keramikas ülävedandmahtusenke, magnitoiden tehmižes i sodalazeriš. Metalline lütecii &gt;99,9 % puhthudenke maksab 3,5..5,5 tuh. US$ kilogrammas, om kaikiš kal'hembaks harvoiš mametalloišpäi.
Päeksportör — Kitai, mugažo elementan löudmižsijad oma AÜV:oiš, Kazahstanas, Venämas, Ukrainas, Avstralijas, Brazilijas, Indijas da Skandinavijas.
Gafnii

Gafnii ("Hf" — "hafnium" latinan kelel) om 72nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan laptalagruppas, IVB), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Alamalaine Dirk Koster-fizikantedomez' i mad'jaralaine Djord' de Heveši-himik avaižiba gafnijan vl 1923 spektraližen analizan abul.
Element om harv londuses, läz nelläd grammad mankoren tonnas. Sadas cirkonijanke ühtes.
Fizižed ičendad.
Gafnii om jüžmak löumassulatud hobedakaz metall. Vajehtab kristalližen seglusen formad huldutamižel 2016 K lämudehesai, geksagonaližes ninevaspäi se kändase kubižeks mülücentriruidud.
Atommass — 178,49. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 13,31 g/sm³. Suladandlämuz — 2506 K (2233 C°). Kehundlämuz — 4876 K (4603 C°).
Londuseline gafnii kogoneb ühtes vähäradioaktivižes i vides stabiližes izotopoišpäi: 174Hf (0,16 %, T½=2 × 1015 vot, kändase itterbijaks-170 α-čihodamižen kal't), 176Hf (5,26 %), 177Hf (18,6 %), 178Hf (27,28 %), 179Hf (13,62 %), 180Hf (35,08 %). Tetas 30 ratud radioaktivišt izotopad 153..173, 175, 181..188 atommassanke, i 26 izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 182Hf-izotop 8,9 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, 172Hf (T½=1,87 vot) i gafnii-175 (70 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 178m2Hf (T½=31 vot) i 179m2Hf (25,05 päivest). Izotopad čihotas α- (izotop 174), α- i β-čihodamižen (izotopad 154..163) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš lütecijaks, jüžmakombad tantalaks, izotopad 154..163 — lütecijaks i itterbijaks, izotop 174 — itterbijaks.
Himižed ičendad.
Metallan reakciimahtuz om väll' hapandusiden kerthen olendan pindal tagut. Muigotandmärad: 0, +2, +3, +4. Gafnijan parahim segoitai om ftorvezinikmuiktuz (HF) vai sen segoituz azotmuiktusenke, carin vodk mugažo. Seižub muiktusid vaste stöklan kartte.
Gafnii muigoitase il'mas korktoil lämuzil (korktemb mi 1000 K), palab lophu hapanikas. Reagiruib galogenidenke. Metallan pind om gidrofobine cirkonijan kartte, ei voi märgištuda sidä vedel.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe atomreaktoran tüvikoikš, ühthesuladisiden vahvitajaks ližaduseks, röntgenzirkloiden tehmižes, hapandust — optikas (korgedlämuzline, öližen nägendan ladimed).
Mail'man samine om 70 tonnad vodes. Maksoi 500..1000 US$ kilogrammas vl 2014. Pälöudmižsijad sijadasoiš mererandpoles neniš valdkundoiš: Avstralii, Suviafrikan Tazovaldkund, AÜV, Indii, Venäma.
Kopernik Nikolai

Nikolai Kopernik (, , ; sünd. 19. uhoku 1473, Torun', Pol'šan kunigahuz — kol. 24. semendku 1543, Frombork, Pol'šan kunigahuz) — pol'šalaine astronom, matematikantedomez', ekonomist, kanonik. Kopernik om mail'man geliocentrižen sisteman avtor, nece sistem zavodi ezmäšt tedorevolücijad.
Biografii.
Nikolai jäi ičeze kazvatajita ühesavoččen i kazvoi däd'-episkopan perehes. Priha openui Krakovan universitetas (matematik, medicin, jumalantedo) vll 1491−1494, Bolon'jan universitetas (jumalantedo, oiktuz, amuižed keled, astronomii) vll 1497−1500, Padujan universitetas (medicin) vhesai 1503, ladi egzaminoid lopuks i sai kanonižen oiktusen doktoran arvnimed. Kirjuti latinan i saksan kelil.
Tedomez' oli maksutoman lekarin, oigenzi inženerižid töid. Kopernikan nell'kümnevozne rad, jäl'gmäine i päine säduz om astronomijan «Taivhaližiden sferoiden punondos»-kirj (), om pästtud Nürnbergas vl 1543 parahiman Retik-openikan sil'mišpidandanke.
Himine kopernicii-element nomer 112 om nimitadud tedomehen muštoks.
Tantal

Tantal ("Ta" — "tantalum" latinan kelel) om 73nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan laptalagruppas, VB), tabluden kudendes periodas.
Element om levitadud londuses harvoin, pala Man kores — kaks' grammad tonnas. Ei voi löuta sidä joudjas olendas.
Avaidusen istorii.
Ročine Anders Gustav Ekeberg-himik avaiži tantalan vl 1802. Nimitihe mifižen Tantal-carin mödhe ( "Tantalos", Nioban tat) samižen jügedusiden tagut.
Germanine Verner fon Bol'ton-himik sai puhtast metallišt tantalad ezmäižen kerdan vl 1903.
Fizižed ičendad.
Tantal om jüged kova hahk metall. Tantalan suladandlämuz da kehundlämuz oma korktad lujas, no metall om plastine lujas sil-žo aigal. Puhthan tantalan muju om hahk.
Atommass — 180,94788. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 16,654 g/sm³. Suladandlämuz — 3290 K (3017 C°). Kehundlämuz — 5731 K (5458 C°).
Londuseline tantal kogoneb ühtes stabiližes izomäraspäi (üks'jäine mugoine kaikiden elementoiden keskes) i ühtes stabiližes izotopaspäi: 180m1Ta (0,012 %, T½ &gt; 4,5 × 1016 vot, voib kätas teoretižikš 180Ta-izotopaks 8,15 časud pol'čihodamižen pordonke) i 181Ta (99,988 %). 180mTa om üks'jäine stabiline londuseline izomär. Tetas mugažo 35 ratud radioaktivišt izotopad 155..180, 182..190 atommassanke i 36 ratud izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 179Ta-izotop 1,82 vot pol'čihodamižen pordonke, 182Ta (T½=114,43 päivest) i tantal-183 (5,1 päivest). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 178m1Ta (T½=2,36 časud). Izotopad čihotas β- i protonižen (izotop 156), α- i β-čihodamižen (izotopad 157..163) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš gafnijaks, jüžmakombad vol'framaks, izotop 180 — molembikš, izotopad 157..163 — gafnijaks i lütecijaks.
Himižed ičendad.
Tantal ei ole aktivine normaližiš arvoimižiš, il'mas muigotub, ku lämuz om korktemb 280 C°, i siloi se katase Ta2O5-hapandusen kaičendkerthel; se reagiruib galogenidenke, ku lämuz om korktemb 250 C°. Ku lämbitadas sidä, ka reagiruib nenidenke elementoidenke: hil'nik, bor, ola, fosfor, selen, tellur; substancijoidenke: vezi, haikargaz (CO), hil'muiktuzgaz (СО2), azotan monohapanduz (NO), solmuiktuz (HCl), rikvezinik (H2S).
Tantal om seižui lujas mugliden da muiktusiden valatoitust vaste.
Kävutand da löudmižsijad.
Tantal kävutase metallurgijas, atomenergetikas, elektotehnikas, elektronikas. Se om juvelirine metall mugažo.
Kaikiš järedambad tantalan löudmižsijad oma Francijas, Egiptas, Tailandas da Kitaiš. Kaikiš suremb mail'man löudmižsija om Grinbušas (Avstralii). Toižed löudmižsijad oma Mozambikas i Nigerijas.
Vol'fram

Vol'fram ("W" — "wolframium" latinan kelel) om 74nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan laptalagruppas, VIB), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Vol'fram om levitadud londuses keskmäras, pala Man kores — 1,3 grammad tonnas. Ei voi löuta sidä joudjas olendas, koncentriruiše šeelit- i vol'framit-mineraloiš ühtnendoikš vol'framan üks'..kaks' procentad palanke.
Ispanižed Elüar-vellesed-himikad saiba puhtast vol'framad ezmäižen kerdan vl 1783. Nimi tuli latinan kelen saksan kändusespäi ( «händikahan kerthed»), metall vasttase tinan kaivuziš i telustab sada tinad reagiruiden senke.
Vol'framal ei ole ičenašt biologišt rolid.
Fizižed ičendad.
Vol'fram om kova, lujas löumassulatud hoštai hahkvauvaz päličmänendmetall.
Atommass — 183,84. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 19,25 g/sm³. Suladandlämuz — 3695 K (3422 C°). Kehundlämuz — 6203 K (5930 C°). Vol'framal kaikiš korktemb suladandlämuz da kehundlämuz oma metalloiden keskes. Voib olda tagodud hüvin, nitikš, 1600 C° lämudenke.
Londuseline metall kogoneb nelläs seižujas izotopaspäi (182W — 26,50 %, 183W — 14,31 %, 184W — 30,64 % da 186W — 28,43 %) i ühtes vähäradioaktivižes (180W — 0,12 %, T½=1,6 x 1018 vot, kändase gafnijaks-176 α-čihodamižen kal't). Sen ližaks tetas (vn 2016 andmused) 30 radioaktivišt ratud izotopad 158..179, 181, 184, 187..192 atommassanke, i üks'toštkümne izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 181W-izotop 121,2 päivest pol'čihodamižen pordonke, 185W (T½=75,1 päivest) i vol'fram-188 (69,78 päivest). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 179m1W (T½=6,4 minutad). Izotopad čihotas α- (izotopad 158, 180), α- i β-čihodamižen (izotopad 159..168, 170) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš tantalaks, jüžmakombad renijaks, izotopad 159..168, 170 — tantalaks i gafnijaks, izotop 180 — gafnijaks.
Himižed ičendad.
Vol'fram om seižui lujas himišt painust vaste. Metallal om korrozijanvastaižid ičendoid. Muigotandmär oleskeleb +2, +3, +4, +5, +6, enamba kaiked +6 (tobjimalaz) i +4.
Segoitase kebnas azot- i ftormuiktusiden segoituses:
 formula_1
Reagiruib sulatadud muglidenke muigoitajiden olendas:
 formula_2
 formula_3
Ezmäi ned reakcijad mändas vitkos, no 400 C° lämuden sabustandanke (500 C° reakcijan hapanikanke täht) vol'fram zavodib lämbitadas iče, i reakcii jokseškandeb teravas lämuden suren lugumäran sädandanke.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe elementad metallurgijas tobjimalaz.
Mail'man samine oli 76,4 tuhad tonnoid vl 2012, sidä kesken Kitai tegi 64 tuhad tonnoid, mugažo järed tehmine om Venämas (3,5 tuh. t), Kanadas (2,2), Bolivijas (1,2) i Vjetnamas (1,0). Kaikiš järedambad löudmižsijad oma Kanadas, Kitaiš, Kazahstanas i AÜV:oiš.