tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Sekund

Sekund (-sanaspäi «kahtenz'» "secunda divisio"-virkehes «(časun) kahtenz' jagand») om aigan pordon märičendühtnik. Om rahvahidenkeskeižen SI-sisteman päižes seičemes märičendühtnikaspäi. Rahvahidenkeskeine znamoičend om s, grafine: ″.
Vahvištadud vl 1967 märhapanendan mödhe, sekund om aigan interval, kudamb om tazostadud cezijan-133 atoman sädegoičendan 9 192 631 770 pordha sen atoman päolendan päličmanendas energijan kahten ülähenon tazopindan keskes, ku atom om tünäs 0 K lämudel. Se om koumanz' sekundan märhapanend, om kirjutadud tarkoiktemb vl 1997, ližatihe cezijan atoman arvoimižid.
Vastmäričendühtnik sekundale (s−1) om paksuden herc (Hz).
Istorii.
Amuižes mirus eliba sekundoita, aigan kaikiš lühüdamb märičendühtnik oli aig-gradus (nell' minutad). Keskaigan kävutaškanzihe sekundad astronomijas Kudmaižen likundan tarkoiktemban lugendan täht. Vl 1000 persine Al' Biruni-tedomez' märiči täuz'kudamiden aigoid konkretižiden nedaliden täht i kävuti päivid, časuid, minutoid, sekundid, koumandesid i nelländesid pühäpäivän keskpäiväspäi lugeten. Latinankel'žed tedomehed ottihe sekund-terminad kävutamižhe 13. voz'sadaspäi. Datiruidud 1560..1570 vozil časud Fremersdorfan keradusespäi kändihe ezmäižikš punotižčasuikš sekundtomaraiženke. 1670-80-nzil vozil tegihe meles mehanižid časuid köläidimenke, i voimuz tegihe märita sekundid tarkoiktusen täizöiženke märanke. Sekund-sana kut märičendühtnik tuli anglijan kel'he 17. voz'sadan lopus.
Ende märhapanihe sekundad päivesen dolän kal't (1 / 86 400 MKS-sistemas, 1940-nded voded), tropižen voden doläl (1 / 31 556 925,9747, vspäi 1960).
Ühtnikad sekundan alusel.
Sätas ližaühtnikoid sekundan alusel SI-sisteman standartižiden prefiksoiden abul. Enamba kaiked kävutadas toižid märičendühtnikoid: minut (60 sekundad), čas (3 600), päivez (86 400), voz' (31 557 600).
Rok

Rok vai rokmuzik () om populärižen muzikan čuradusiden riven ühthine nimituz.
Anglijan kelen "rock"-verb kändase «löuhkta», «čibutada», «bajutelda», «čibudas». Se libui kut aigaližemban rok-n-roll-žanran nimen lühenduz i znamoičeb harakterižid rok-n-rollan täht sidodud likundan märitud formha ritmižid mujegid, ende "roll, twist, swing"- i "shake"-sanad oliba ottud analogižikš nimitamha stilid. Edestadas roksädusid bangutezsoitoiden, «kormatud» elektrogitaroiden i basgitaroiden kävutandanke paksumba kaiked. Harakterizuidas rokmuzikantoid ičeze sätud kompozicijoiden vändol, tekstanke anglijan kelel tobjimalaz.
Istorii.
Rokmuzik sündui blüzan alusel AÜV:oiš i Sures Britanijas 1950-nzil vozil. Istorižikš ezmäižed rokžanrad oma rok-n-roll i rokabilli. Jäl'ghižed alažanrad oliba 1960-nziden voziden populärižhe muzikha sidodud, ned oliba folk, kantri, skiffl, muzikholl.
Siš aigaspäi rokmuzikan korged aig zavodihe AÜV:oiš i Päivlaskmaižen Evropan maiš. Ühtištadihe rokad muzikan kaikidenke toižidenke čuradusidenke, uded alažanrad sünduiba 1990-nzihe vozihesai. 1960−70-nzil vozil kaik päižed alažanrad sünduiba: artrok, džazrok, hardrok, pankrok, rokavangard. 1980-nziden voziden augotišes formiruihe mugomid alažanroid kut postpank, uz' ald, al'ternativine rok. Järed ičevuitte rokan metal-sarak sädihe 1970-nzil vozil, ezmäi klassine hevimetal, 80-nzil vozil radikaližembad treš, det, blek, 90-nzil segoitadihe metalad toižidenke žanroidenke: simfo, folk, gotik, prog. Niil-žo 1990-nzil vozil šingotaškanziba granž (libui 80-nziden keskes), britpop (sündui 60-nzil), al'ternativine metal (om 80-nziden lopuspäi), rok Venämas. Rokmuzik eli krizisas läbi 2000-nzil vozil. Sid' Internetan leviganduz vedi vanhid žanroid populärižusennoks, erased-se čihodanuded rokgruppad ühtištiba tošti. Hillašti no kaikenaigašti nacionaližed roklikundad šingotasoiš, pajoidenke rahvahaližil kelil.
Rok (znamoičendad)

Rok om äiznamoičendaline sana:
Kubenanjärv

Kubenanjärv (, ) om reskveden järv Venäman Vologdan agjan keskuzpalas, sen Kubenansun i Vologdan ümbrikoiš. Mülüb Suhon-jogen i Jävaldmeren basseinha.
Ühthižed andmused.
Pind vajehtase 370..417 km² röunoiš (vähemb vähän mi Vože-järv), mülü — 1..1,7 km³. Se om agjan videnz' vezišt pindan mödhe i nellänz' mülün mödhe. Järven süvüz om 4,5..13 metrad, keskmäine süvüz — 2,5 m. Basseinan pind om 14,7 tuhad nellikkilometrid, se om enamba vähän mi lähižes Vaugedjärves.
Järven pind reguliruiše padoseinäl Suhon-jogen lähtendsijanno i sijadase 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Bassein.
Langenijad joged oma Kuben i Uftüg, kaik om läz koumekümned ližajogid da ojid. Üks'jäine Suhon-jogi lähteb järvespäi. Padosein Suhonan lähtendas lanktase pohjaha tal'veks, miše mänii vastpolin Suhonanjogen keväz'vezi voi tulda järvhe röunadusita.
Ümbrikirjutand.
Kubenanjärv om tektonižen i jäžoman augotižlibundan. Sokaz alangišt levitase päivnouzmha i suvhe järvespäi, päivlaskmaine rand om ven, läz lahtita. Järv om pit'k formal, 54..60 kilometrad pitte i 10..15 km levette. Madalzdub hilläšti, järven nügüdaigaine suvipäivlaskmaine rand sijadase kahtes kilometras enččespäi, pohjoižpäivnouzmaine om 10..16 kilometras eziauguižes nägujas randaspäi. Pohj om letkesine da nimekaz päpaloin. Jädub redukus-kül'mkus, avaidase sulakus-semendkus.
Järv kävutase Pohjoiždvinan vezisisteman palaks. Sen farvater om kaid da madal, sügüzel eriližešti. Om severt-se kivisel'gid pohjanno, se telustab laivanlikundale. Vedatadas ujuden baržid, privatižed katerad da motorvenehed ujudas. Kalanpüdand om šingotadud. "Znamenitii"-šlüz («tetab») om saudud padoseinänno. Pohjoiždvinan kanal ühtenzoitab järven pohjošt Šeksnanjogenke (Volgan da Baltijan vezite) Porozovic-jogen kal't vspäi 1829. Znamasine om Tokšansar' () pidust' pohjoižpäivnouzmašt randad. Pen' ratud Kivine sar' ortodoksižen hristanuskondan Spas-Kivine-mez'jumalankodinke (udessündutase) om saudud Kubenan suhištod vaste, turizm šingotase siš.
Kaikiš znamasižembad eländpunktad järven randal da randpolel oma žilod Kubenskoje (suves) i Kubenansu-rajonkeskuz (päivnouzmas). Ottas järven vet varadamha Vologd-lidnad reskvedel tor'vveziveimen kal't 1980-nziš vozišpäi.
Silotin kel'

Silotin kel' vai Silhetin kel' (ičeze nimituz: ꠍꠤꠟꠐꠤ / সিলটী "Silôţi" [silɔʈi], [sileʈi], ) om üks' indoevropižiš kelišpäi. Se om levitadud Bangladešan pohjoižpäivnouzmaižes Silhetan agjas ezikät. Mugažo silotin kelel pagištas Indijan lähižiš štatoiš: Assam, Tripuran pohjoine.
Pagištas kelel bengaloiden silotin etnografine grupp. Pagižijoiden lugu om kümne millionad ristituid mamankeleks (voziden 2003−2020 andmused) i pol'tošt millionad kahtendeks keleks. Kaik seičeme millionad kelenkandajid elädas Bangladešas. Znamasine diaspor om Sures Britanijas (400 tuhad eläjid), sen Bangladešan immigrantoiden 95 % pagištas silotin kelel. Pagižijoiden toine kel' om bengalan kel' päpaloin, openduz i massinformacijan sarak kävutadas arni sidä.
Toižed tedomehed lugetas kel't erigoittud bengalan kelespäi, toižed (penemb pala) lugetas sen paginaks (dialektaks), hot' keliden kandajad läz ei el'gekoi toine tošt. Silotin kelel om äi ühthižid pirdoid assaman kelenke. Siloti-nagari oli kirjkeleks istorižikš, meiden päivil ottas bengalan kirjkel't.
Elektrine joksuz

Elektrine joksuz vai elektrojoksuz om henegiden (vai kvazihenegiden) elektrotäutkenke oigetud (järgetud) likund, veimes paksumba kaiked.
Kaimdai elektromagnitine vastamižpaineg täuttud henegiden keskes tegese ei oikti, no elektromagnitižen kendan kal't. Elektromagnitižen vastamižpainegen (kendan) levigandusen piguz vai elektromagnitižen sädegoičendan piguz sase vauktusen pigut, i se ülitab lujas ičeze elektrotäutken likundan pigut. Elektrotäutken kandajad oma: metalloiš — elektronad, elektrolitoiš — ionad (anionad i kationad), gazoiš — ionad i elektronad, vakuumas märitud arvoimižiš — elektronad, pol'veimiš — elektronad vai «reiguded».
Erištadas kaikenaigašt joksust i vajehtujad joksust. Om äi vajehtujan joksusen toižendoid: periodine, sinusanvuitte, kvazistacionarine, korktan paksuden, pul'sirui.
Simmetrii

Simmetrii ( "simmetria" «suruden pojavuz», libui sanoišpäi συν- "sim" «ühtes» i μετρέω "metreo" «märičen») avaros el'genduses om sättund, vajehtamatomuz (invariantižuz), kudambad ozutasoiš miččiden taht vajehtusiden i toižetusiden aigan (oz., sijadusen avarudes, energijan, informacijan).
Simmetrii om bazine princip materialižiden formiden ičeorganizacijan täht londuses i forman sädandan täht čomamahtos. Simmetrijan olmatomuz vai murenduz om asimmetrii (vai dissimmetrii). Gruppiden teorii ümbrikirjutab simmetrijan ühthižid ičendoid. Voib olda tarkoiktoid i ümbrimäraižid simmetrijoid.
Simmetrijan toižendad.
Geometrijas: zerkol-, värtmuz-, punond-, vint-, keskuzline, libestui simmetrii.
Fizikas: supersimmetrii (vai Fermin — Bozen simmetrii), transläcine simmetrii.
Biologijas: bilateraline (kaks'pol'ne), transläcine, sferine, aksialine (radialine), n-pordhan punondan simmetrii. Kaceltas triaksiališt asimmetrijad mugažo (ei ole simmetrijad avaruden kaikidme värtmuzidme).
Himijas: molekuloiden simmetrii, kristalloiden makrosimmetrii.
Ristitkundas: čomad, üleižed simvolad oma simmetrižed päpaloin, se abutab kerata ristituid. Simmetrižed ičekeskentehmižed (oz., läheližidenke) oigetas «olem ühtejiččed»-signalid, asimmetrižed (oz., tobmuden kosketused) ozutadas, miše «olen erinii, paremba mi sinä».
Matematikha sidodud simmetrijan tärtused: n-pordhan simmetrii, lorenc-invariantižuz, üleine simmetrii, objektan simmetrijan grupp, simmetrine grupp.
Keramiktehmine

Keramiktehmine om saven ümbriradmine padakezral formuindan mahtusel glazurin krepindan ližadusenke i poltandal päčiden abul samha keramikad: kodielon kalud, sauvondmaterialad, erazvuiččed dekorativižed tegesed, suvenirad, čomitesed. Eziauguižin se tehmine oli käzitöks vaumičemha astjoid sömän slokostindan da otandan südäimehe, nozoliden i pärjiden materialiden kaičendan täht.
Keramikantehmižen tehnologii mülütab tehmižiden koume päklassad:
Ned keramiktehmižen päižed klassad oma pojavad keskneze, no ottas kävutamižhe saven erištadud sortuid, i kaikuččes om ičeze tehmižen eriližusid.
Saven vaumičend.
Om paremba kävutada saved padoiden täht, sil om tarbhašt notktust i sadud tegesiden lämudenvastustust. Hot' savi om korktanke plastižusenke, no sen ahtištuz poltandan aigan om terav i ei ole tazomäraine, ka ližatas savehe toižid materialoid kaiken. Ottas kävutamižhe letet, tuhkad hilišpäi, pilajauhod koveritomiden tegesiden täht. Šamot om kožui parembiden tegesiden täht, se om tuhk vähän polttud edelpäi savespäi vai henotud muretud keramiktegesišpäi. Ližatas raudan hapandusid, mouckived, mugloid, gipsad. Kaikile ližadusile piidab olda henotud järedoita muruita, tegesen hüvä lad rippub sišpäi.
Sadud savi jäse ühteks vai kahteks vodeks il'mas vai vedes, miše tehta järgeližid keramikkaluid. Ümbriradmižen ezmäine pordaz om saven peksmine puižiš konoriš, tegimel — masinoiden abul, i muga puhtastase kivišpäi. Sadud konorišpäi savi panese kogoiden nägul, čapase hoikikš platoikš vanuimen vai veičiden abul, muga puhtastase nägujiš mehanižiš ližasegoitusišpäi völ kerdan, sid' panese konorihe möst i pekstase kahtenden kerdan. Savesižen massan korktan ladun päine arvoimine om sen gomogenižuz. Mugoi lad om tarbhaine mujutomiden i ülembaižen sortun tegesiden täht, mass niiden täht kogoneb puhtastadud hüvin i sid' segoitadud paloišpäi.
Kilogramm

Kilogramm om massan märičendühtnik. Om rahvahidenkeskeižen SI-sisteman päižes seičemes märičendühtnikaspäi, niišpäi om üks'jäine prefiksanke (kilo-). Rahvahidenkeskeine znamoičend om kg.
Etimologii.
Kilogramm-sana libub francijan kelen "kilogramme"-sanaspäi (om fiksiruidud vl 1795), a se om sätud grekan kelen sanoišpäi: "hilioi" «tuha» i "gramma" «pen' veduz». Vl 1797 sana putui anglijan kel'he, sid' leviganzi mail'madme.
Märhapanend.
Vahvištadud vn 2018 kül'mkus märhapanendan mödhe, kilogramm om massan suruz, panese Plankan kaikenaigaižen formula_1 6,62607015⋅10−34-znamoičendha tazostadud tarkoikti, konz se om ozutadud SI:n Dž⋅s-ühtnikan kal't, kudamb om ekvivalentine kg⋅m2⋅s−1-ühtnikale.
Vn 2019 semendku 20. päivhäsai märhapanihe kilogrammad etalonal cilindran nägul. Se kogoneb ühthesuladusespäi, kudamban mülünd om platin (ühesa kümnendest) i iridii (kümnendez). Etalonan kopijad kaičesoiš mail'man suriš maiš.
Kodielos kilogramm om puhthan himižikš veden 1 dm³ massha tazostadud sen maksimaližen ninevuden lämudel (läz +4 C°), mugoman znamoičendan tarkoiktuz om ±0,2 %. Kirjutimen saub vedab läz üht grammad.
Ühtnikad kilogramman alusel.
1 gramm = 10−3 kg. Sätas ližaühtnikoid kilogramman alusel SI-sisteman standartižiden prefiksoiden abul.
Ottas kävutamižhe tonnad (t) megagramman (Mg) sijas. Nened märičendühtnikad oma märicemha atombomban vägevut trotilan ekvivalentas: kilotonn gigagramman (Gg) sijas, megatonn teragramman (Tg) sijas.
Litr

Litr ( latinan "litra"-sanaspäi «mülün mär») om mülün märičendühtnik. Se ei mülü rahvahidenkeskeižen SI-sisteman päižhe seičemehe märičendühtnikha, no om sidodud sen sisteman kubine metr-ühtnikha: tuha litrad om kubižhe metrha tazostadud tarkoikti. Rahvahidenkeskeine znamoičend om L i ℓ (prevaliruidas), mugažo l (ümbärtas paksus toižihe simvolihe pojavuden tagut).
Ühtnikad litran alusel.
1 litr = 1 dm³ = 10−3 m³ = 1000 sm³. Sätas ližaühtnikoid litran alusel SI-sisteman standartižiden prefiksoiden abul.
Dekalitr kävutase sömtegimištos, üks' konor' 20 pol'litran butulkanke mülütab nozoluden mugošt lugumärad. Millilitr om levitadud avaros medicinas i tehnikan erazvuiččiš sarakoiš.
Junus Väinö

Väinö Ivanovič Junus (; ; sünd. 1905, Piterin gubernii, Venäman imperii — kol. 15. kül'mku 1937, Leningrad, NSTÜ) oli kelentedomez', kirjutai i filolog inkerin augotižlibundan, sädi ižoran kirjkel't 1930-nzil vozil. Radoi LIFLI:n docental.
Biografii.
Tuleban aigan tedomez' oli sündnu manmehiden kanzha vl 1905. Mäni läbi suomen kelen opendajiden vaumičendkursoid Gatčinas, radoi opendajan Karjalan ANST:s i Leningradan agjas, sai opendust pedinstitutas Gercenan nimed. Mez' lopi opendamišt Leningradan valdkundaližes universitetas, hän openui sen aspiranturas, Nikolai Marr i Dmitrii Bubrih oliba opendajikš. Möhemba Junus radoi LIFLI:n docentan (se üläopendusen aluzkund oli erigoittud Leningradan valdkundaližes universitetaspäi vll 1931−1937 i sid' pandud tagaz), Institutan Gercenan nimed opendajan i Kelen da meletandan institutan tedoradnikaks.
Mez' oli pandud arestan alle NSTÜ:n NKVD:n i Prokuraturan Laudkundal vn 1937 5. päiväl sügüz'kud.
Mošegov Ignatii

Ignatii Nikolajevič Mošegov (, ) oli permin komin kirjutai.
Biografii.
Pageni Estinman kal't elämhä Suomenmaha vl 1920. Mez' okai akad koumenke lapsenke kodimal. Koli vl 1965.
Lopmätomuz

Lopmätomuz om ristitun meletandan kategorii, ottas kävutamižhe sidä harakterizuimha lopmätomid, röunatomid, amundamatomid premetoid da nägusid, ei voi ozutada röunoid vai kvantitativišt märad niiden täht. Kävutase vastal'žeks kaikele alištujale agjanke, röunanke i lugendale. Tedoidase sistemalusel matematikas, logikas i filosofijas, mugažo tedoitas küzundoid lopmätomuden vasthaotmižes, statusas i londuses psihologijan, teologijan i fizikan sferas.
Lopmätomuden tärtuz znamoičese formula_1-simvolal, se kuvastab kaikiš koveritomambad Möbiusan lehtest üks'pol'ženke pindanke.
Istorižikš lopmätomuden ezmäižed problemad oliba avaruden i aigan, mail'man kaluiden lugumäran agjan olend. Koverikahambad problemad oma kontinuuman lopmätoman jagamižen voimuz, operiruindan lopmätomil objektoil voimuz (aktualižen lopmätomuden problem), agjatomašti peniden suruziden (infinitezimaliden) londuz i ičtazvedand, lopmätomuden erazvuiččiden toižendoiden olend i niiden korreläcii. Lopmätomuden kaikiš süvemb tedoiduz tegese matematižes äjüziden teorijas.
Agjatomašti pened suruded (infinitezimalid) figuriruidas lopmätomiš potencialižešti processoiš, kudambad harakterizuišoiš polenijoil jäl'gendajašti suruzil, sen paloin kontinuuman jagandas paloikš, polenijoiš lugujäl'gendusiš, erasti — el'genduses mail'man vai tuntken atomarižes strukturas. Sätud Njutonan i Leibnical infinitezimaliden matematine ümbrikirjutand agjatomašti peniden suruziden lugendas kändihe matematižen analizan aluseks.
Liberalizm

Liberalizm (-sanaspäi «joudjaline») om filosofine i kundaliž-politine joksmuz, tedoidab ristitun oiktusiden i joudjuziden vajehtamatomut.
Ideologijan polenpidajad oma "liberalad", vai "liberalistad".
Mugoi ideologii kut liberalizm tedoizi jogahižen ristitun oiktusid i joudjuzid kaikiš korktembaks kal'hudeks, paneb niid kundaližen i ekonomižen järgendusen aluseks. Liberalizm znamoičeb takaindad ristitun joudjudele ramuzišpäi, kudambid religii, verod i valdkund pandas, kucub ristitkundan reformid personan i kundan joudjuden metonke. Sen aigan valdkundan i jumalankodikundoiden valatoitusen voindad röunatadas konstitucijal. Nügüd'aigaižen liberalizman kaikiš tarbhaižembad palad oma publižen paginan joudjuz, mel'tundan joudjuz (sekulärizacii, suril'man olend ristitkundas), legaližen ühtnendan oiktuz politižes šingoteses. Ekonomižes polespäi liberalizman päižed pirdad oma privatižen ičezkaluišton koskmatomuz, torguindan i edheotaikundan joudjuz.
Liberalizm sündui ezikät kut reakcii tobmuden otandan pahudele absolütižil monarhoil i katoližen jumalankodikundan ijerarhoil. Liberalizm tühjiti äjid sändoid, kudambad oliba enččiden teorijoiden valdkundas alusikš, mugomid kut monarhoiden tobmuden sadud jumaloišpäi oiktuz, religijan rol' todusen üks'jäižeks purtkeks. Niiden sijas liberalizm tariči jäl'gelišt: anttud londuseližiden oiktusiden kaičend, civiližiden i politižiden oiktusiden da joudjuziden garantijad, kaikiden rahvahanikoiden kohtaižusen edel käskust panend, joudjaližen torgusen ižandusen šingotez, ohjastusen vastusenpidandan i valdkundaližen tobmuden puhthuden varmitez.
Toižendad: politine, ekonomine, kul'turine, socialine, koumanden pol'ven liberalizm («koumanden mirun» valdkundoiden borcuind kolonializmad vaste).
Protestantizm

Protestantizm ( «protest», «üläihastuseline tedotuz») om hristanuskondan üks' koumes päižes čuradusespäi, ühtes rives katoliženke jumalankodikundanke i ortodoksiženke hristanuskondanke. Se čuraduz om ripmatomiden jumalankodikundoiden, jumalanpertiden ühtištusiden i denominacijoiden ühtmuz.
Protestantizman augotižlibund om Reformacijha sidodud, se oli leved katolikanvastaine likund Evropan 16. voz'sadan ezmäižes poles. Hristanuskondan uz' čuraduz sündui kut oppozicii riman katoližen jumalankodikundan keskaigaižile institutoile i niiden eidand Reformacijan aigan, kudamban ideal oli pördutamine apostoloiden hristanuskondannoks. Reformacijan melen mödhe riman katoline jumalankodikund läksi hristanuskondan eziauguižiš alusišpäi keskaigaižen jumalantedon da verostusen äiluguižiden šoiduiden rezul'tataks. Martin Lüter kändihe religiozižen revolücijan ezinenas.
Vn 2011 lopus tedoiduz avaiži, miše protestantoiden mail'man lugu oli läz 800 mln ristituid. Kaikiš äiluguižembad protestantizman čuradused oma vižkümnenden paivan jumalankodikund (läz 280 mln polenpidajid), baptizm (läz 100 mln. uskojid), lüteranižuz (läheli 85 millionad), anglikanine jumalankodikund (läz 85 mln), metodizm (läz 80 mln), kal'vinizm (läzn 80 mln ristituid).
Turmion Kätilöt

«Turmion Kätilöt» («Ainastusen akušerad») om suomalaine muzikgrupp, kudamb edestab muzikad hevimetal da indastrial metal-stiliš.
U.S.C.H!

«U.S.C.H!» («Voi (mecamez')!») om suomalaižen Turmion Kätilöt-gruppan koumanz' studine al'bom. Sen digitaline versii om pästtud vn 2008 11. kezakud, CD-versii — vn 2009 20. semendkud.
Mända, Koir. Mända! (serial)

«Mända, Koir. Mända!» () om amerikaiž-kanadine mul'tiplikacine serial. Serial läksi ekranoile vodespäi 2021. Kaik nell' sezonad om olmas, 40 epizodad, kaikutte om 24 minutad hätkte. Original om anglijan kelel.
Reboi da koir

«Reboi da koir» () om voden 1981 amerikaine mul'tfil'm.
Liv da Meddi

«Liv da Meddi» () om amerikaine TV-serial komedijan žanras. Serialas om nell' sezonad, kaik om 80 epizodad. Om tehtud amerikaižen «Disney Channel»-kanalan täht anglijan kelel, läksi ekranoile vozil 2013−2017.
Heilil om azj!

«Heilil om azj!» () om amerikaine mul'tiplikacine TV-serial komedijan žanras. Om tehtud amerikaižen «Disney Channel»-kanalan täht anglijan kelel, lähteb ekranoile vodespäi 2023.
Madagaskar (mul'tfil'm)

«Madagaskar» () om voden 2005 amerikaine mul'tfil'm. AÜV:oiš ezmäine ozutez oli vn 2005 semendkun 27. päiväl, Venämas — nedalin möhemba (2. kezakud).
Shakira

Šakira, rahvahidenkeskeine nimi Shakira (täuz' nimi om Šakira Izabel' Mebarak Ripol', ; sünd. 2. uhoku 1977, Barrankil'j, Kolumbii), om kolumbine pajatai-muzikankirjutai naine latinine pop i latinine rok -stiliš, mugažo kargaidai, muzikprodüser, horeograf i model'. Hän pajatab ispanijan i anglijan kelil.
Biografii.
Šakira om sündnu Barrankil'j-lidnha. Vl 1991 hän pästi ičeze ezmäižen studižen «Magia»-al'boman. Šakiran ezmäine ozakaz al'bom om vn 1995 «Pies Descalzos».
Palkino (Belozerskan ümbrik)

Palkino () om Venäman pen' külä Vologdan agjan Belozerskan ümbrikon suves. Se om kaikenaigaižeta ristitištota vn 2010 rahvahanlugemižen andmusiden mödhe.
Enzne.
Külä oli mülünu Antuševon küläkundha. Edel sidä (vn 2006 vilukun 1. päiväspäi vn 2009 sulakun 9. päivhäsai) mülüi Bečevinkan küläkundha), Vologdan agjan administrativiž-territorialižen jagandan mödhe — Bečevinkan külänevondkundha.
Geografijan andmused.
Palkino-külä sijadase Čermž-jogen oiktal randal.
Matkad ümbrikon Belozersk-keskushesai om 51 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha avtotel, enččen küläkundan Antuševo-külähäsai om 19 kilometrad orhal. Lähembaižed eländpunktad oma ümbrikon Ostünino, Srednäi (), Ugol.
Klimat om ven kontinentaline.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän ristitišt oli nell' eläjad.
Sur' lebupäiv Uollesanke da Gromitanke

Sur' lebupäiv Uollesanke da Gromitanke (), kudambad möhemba möihe kut Uolles da Gromit: Sur' lebupäiv, om voden 1989 britanine animacine lühüdpiduzline fil'm Uollesanke da Gromitanke päroliš.
Fil'm om režissiruidud, animiruidud i sätud ühtes Nik Parkanke Valdkundaližes Fil'm- da Televiziiškolas () Bekonsfild-lidnudes (Londonan lodehline ezilidn), "Ardman Animation"-aluzkundan ühtnendanke Bristol'-lidnaspäi.
BDSM

BDSM om erotižiden paksus praktikoiden vai rol'vändoiden rod, niiden keskes oma bondaž, disciplin, ülištuz da alištuz, sadomazohizm da toižed sidodud sihe ristituidenkeskeižed dinamikad. Homaites praktikoiden avarod aloveht, erased niišpäi voiba kosketa ristituid, kudambad ei mülütagoi ičtaze BDSM:an praktikoihe, mülünd BDSM-kundha vai -subkul'turha rippub paksus ičetundmusespäi i ühthižes mahtištospäi.
"BDSM"-lühenduz om fiksiruidud ezmäižen kerdan Usenet-postas vspäi 1991, siš oli el'getud kut lühendusiden B/D (Bondaž da Disciplin), D/S («Dominance and submission» – ülištuz da alištuz) i S/M (Sadizm da Mazohizm) ühtištuz. Nügüd'aigan "BDSM" kävutase kut kaikenvuitte akronim, kudamb katab tegemižiden avarod aloveht, ristituidenkeskeižiden kosketusiden i erižiden subkul'turoiden formad. BDSM-kundad ottaba tobjimalaz kaikuččid, kudambil om normativižetoi pird da kudambad mülütaba ičtaze kundha; hö voiba olda sobanvajehtajad, hibjänvajehtajad, živatrol’vändajad, räzinfetišistad da toižed. 
Tegemižed i kosketused BDSM:as erinedas paksus sil, miše ühtnijad ottas rolid, kudambad ližadaba toine tošt da mülütaba vägen erod; muga molembiden ühtnijoiden tedotadud kožmusen mel'veh om tarbhaine. Nened rolid erišteldas «alištai»- i «ülištai»-terminoil paksus: ülištai (dominant, «dom») otab psihologišt kontrolid alištajan päl (submissiv, «sub»). Kävutadas «üläh»- da «alah»-tärtusid mugažo; ülähäine om tegendan tegii, alahaine om tegendan sai. Nened kaks' terminoiden kogomust erinedas henošti: ozutesikš, ken-se voib valita olda alahaižen toižele ristitule, ozutesikš, oldes ohjatud, vaiše lebun täht da miččeta-se koukeroičuseta, psihologižhe dominiruindha näht, alištujile voib käskta massiruida ičeze ülä-ühtnijad. Vaik alah tegeb tegendad, i üläh sab sidä, hö ei vajehtagoi rolid tarbhaižešti.
Paksus kävutadas "sub"- da "dom"-lühendusid "submissiv"- da "dominant"-sanoiden sijas. Erašti kävutadas specifižid "emäg", "dominatriks"-terminoid ümbrikirjutamha dominiruijad našt, erašti neitraližen polen mödhe "dom"-terminan sijas. Personad, kudambad vajehtasoiš ülähän/dominantan i alahan/submissivan roliden keskes — kosketusišpäi kosketusihe vai üksiden kosketusiden südäimes — nimitadas "svitčikš". Roliden tarkoiged märičend da ičetundmuz oma ühthižeks diskutiruindoiden objektaks BDSM-kundnikoiden keskes.
Zülfügarovan mollakhana

Zülfügarovan mollakhana () om muzei nügüd'aigan, istorine elämižpert' Azerbaidžanan Šeki-lidnas. Sauvuz sijadase Ülähäižiden Päiden Valdkundaližes istoriž-arhitekturižes kaičendzonas i om saudud Hadži Muhammad Zülfügar oglu-torgovanal ("Hacı Məhəmməd Zülfüqar oğlu") vl 1888.
Istorii.
Zülfügarovan mollakhana om saudud vl 1888 Hadži Muhammad Zülfügar oglu-torgovanal, kudamb oli tetab Šekiš. Hot' pertiš tobjimalaz elihe, se-žo oli kävutadud mollakhanaks — islaman školan toižend. Tetabad religiozižed opendajad openziba sigä, i openikad saiba tedoid islaman teologižes da oiktuzkušunduses.
Nevondkundaližen tobmuden aigan pert' oli nacionaliziruidud da kändihe tavaližeks žilopertikš, kudambaks se jäi hätken. Vspäi 1990, konz Azerbaidžan sai ripmatomut, pert' om udessündutadud privatižeks ičezkaluištoks.
Arhitektur.
Mollakhana om saudud Šekin arhitekturan školas. Kaks'žiruižen pertin pind om 685,6 m² vaste ühtes südäiženke hovanke. 
Sijaduz.
Mollakhana seižub Šeki-lidnan keskuzpalas, «Ülähäižiden Päiden» kaičendzonas. Pert' sijadase lidnan Ašagi Baš-rajonas (üks' lidnan istorižiš rajonišpäi), sädab lidnannägud ümbrišton toižidenke istorižidenke pertidenke.
Planiruind.
Funkcionaline planiruind om pertiš. Elämižen sijad oliba ezmäižel žirul, mollakhanan klassad sijazisoiš kahtendel žirul.
Ocsein.
Pertinoc om čomitadud lujas, čomitesed oma Šekin šebake-verod da čeptud kirjad. Puižed aivanad da iknad anttas erilišt čomut pertile. Ocseinän kirjad oma religiozižed da sur'ilmižed, miččed kuvastadas pertin kahtenvuittušt kävutandad: eländsijaks da školaks.
Pertin südäin.
Pertiš om sätud Šekin veroližes stiliš. Honused oma avarod da vauktad. Lattad oma puižed, seinäd oma lubjatud. Erasil niil voib löuta seinkirjutesid da kirjoid.
Kaičend.
Zülfügarovan mollakhana om znamasine Azerbaidžanan kul'turan muštnik, om valdkundaližen kaičendan al. Vl 2001 pert' om mülütadud «Likumatomuden istoriž-kul'turpertid valdkundaliženke znamoičendanke»-nimikirjuteshe.
Šen'jan

Šen'jan ( [ʂə̀n.jǎŋ], pin'jin': "Shěnyáng", man'čžuraks: "Mukden") om järed lidn da lidnümbrik Kitain pohjoižpäivnouzmas. Se om Läonin-agjan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Vl 1625 Nurhaci sirdi sihe ičeze pälidnad, i lidnan kitajine nimi oli vajehtadud «Šenczin:aks» (kit. 盛京), man'čžuran nimi oli «Mukden». Vl 1900 Venäman imperijan sodaväged otiba lidnad torata kitain vasthalibundan aigan kaičemha sidä marodöroišpäi. Vn 1905 uhokus lidn oli anastadud Japonijal i oli sen tobmuden al.
Šen'jan šingotase mašinansauvomižel (tegimištol'ne mašiništ), mujumetallurgijan tegimil (hahktinan i vas'ken ümbriradmine), himijan edheotandoil i stoköltegimištol, elektrolikutimiden i likkuimiden pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižes, Hun'he-jogen randoil, 55 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad agjan kahthe surtte Dalän'-lidnhasai om 355 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 380 km avtotedme. Matkad Pekin-pälidnhasai om 627 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 687 km avtoteidme.
Klimat om ven kontinentaline mussonine, pil'vekaz päiči semendkus. Voden keskmäine lämuz om +8,6 C°, kezakun-elokun +22,3..+24,9 C°, tal'vkun-uhokun −6,3..−11,4 C°. Ekstremumad oma −33,1 C° (viluku) i +39,3 C° (kezaku). Paneb sadegid 687 mm vodes, enamba heinkus-elokus (167 mm kus), vähemba tal'vkus-uhokus (6..12 mm kus). Paneb lunt 25 päiväd tal'ves. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 49..57 % röunoiš uhokus-semendkus, 72..79 % heinkus-sügüz'kus, 63..67 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Šen'janan lidnümbrik jagase koumetoštkümneks nimitadud ühtnikaks: kümne lidnrajonad, üks' lidnmakund i kaks' külämakundad.
Eläjad.
Vn 2020 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon eläjiden lugu oli 9 070 093 ristitud.
Transport.
Avtobusad, tramvai (vspäi 1924, vll 1974−2013 ei olend rados), metropoliten i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metro radab vspäi 2010 (vspäi 2023 om viž jonod 127 stancijanke, 164,8 km raudted). Kaks' rengazavtoted oma saudud, völ koume oma projektan pordhal.
Šen'jan om Kitain pohjoižpaivnouzman kaikiš znamasižembaks raudtesol'meks (kahesa čuradust). Kaks' päraudtestancijad ratas. Kiruhraudte ühtenzoitab Harbin-lidnanke pohjoižes i Daläninke suves vspäi 2013.
Rahvahidenkeskeine civiline "Šen'jan Taosän' "-lendimport ("SHE / ZYTX", 20,5 mln passažiroid i 198 tuh. tonnoid jüguid vl 2023) sijadase kaks'kümnes kilometras suvhe lidnan keskuzpalaspäi.
Nemon ecmižiš

«Nemon ecmižiš» () om voden 2003 amerikaine mul'tfil'm.
Reboi da koir 2

«Reboi da koir 2» () om voden 2006 amerikaine mul'tfil'm.
Salgir

Salgir om Krim-pol'saren kaikiš pidemb jogi, no ei ole kaikiš täuz'vezižembaks (se om Bel'bek). Lankteb Azovmeren Sivaš-lahthe.
Ühthižed andmused.
Jogenvagon piduz om 232 km, basseinan pind — 3750 km² (toižiden andmusiden mödhe 4010 nellikkilometrhasai). Alahan Simferopolišpäi kuivab enamba koumed kud vodes.
Znamasine ekonomine (sidä kesken kastelend) da lebun znamoičend om sil, om äi puištoid da randirdoid jogen randoil. Veden valu läz Dvurečje-žilod — 1,20 m³/s, tuldes tazangištole — 2,5 m³/s.
Etimologii.
Om severz'-se gipotezoid Salgir-jogen nimen augotižlibundas.
O.N. Trubačovan versijan mödhe, nimituz libub indoarijan *"sal-gir(i)"-sanaspäi «lankteb Salā-mägilpäi». Se ühtenzoitab tošt komponentad indoevropiženke «mägi»-sananke i ezmäšt komponentad Kriman mägiden nimenke i indoevropiženke «valu»-sananke. No toižed tedomehed arvosteliba necidä teorijad, homaičiba, miše Trubačovan metod ei ole varmed sanoiden joudjaližen jagandan tagut paloikš ecmäha konsonantižid jurid.
Toižen E. Naširvanovan i V.A. Bušakovan taritud gipotezan mödhe, jogen nimituz om sidodud türkižhe salir-heimho (salgir).
Krimantataran kel'

Krimantataran kel' om krimantatarlaižiden kodikel'. Mülüb türkižihe kelihe i ezimeletadud altajan kel'kundha.
Kirjkel' om sätud latinan kirjamišton alusel i kirilližen kirjamišton pohjal. Krimantataran kel' om Kriman Tazovaldkundan ühteks koumes valdkundkelespäi. Sil om severt-se oficialižid funkcijoid Kriman avtonomižes Tazovaldkundas.
Nügüd'aigan krimantataran kel' om pandud UNESCO:l keliden luguhu, kudambad oma lujas varus, krimantatarlaižiden znamasižen lugun kacmata (300..500 tuhad ristituid). Vaiše 60 tuhad pagištas kelel, rauhad mehed päpaloin. Kelen oficialine openduz om Kriman 15 školas.
Erigoittas koume kelen dialektad: pohjoine (diasporan-ki), keskpagin, suvine (suvirandan).
El'brus

El'brus om Venäman i Evropan kaikiš korktemb mägenpä, ku pidab vedada röunad Evropan i Azijan keskes Kavkazan pämägisel'gan mödhe vai suvemb (toižil statjoil Al'pine Monblan-mägi lugese Evropan kaikiš korktembaks mägenpäks).
Etimologii.
Ühten versijan mödhe, "Elbrus"-sana libub amuižiranan kelen "El'burz" vai "Al'burz"-sanaspäi «korged mägi» vai «mägi-lidnuz». Nece nimituz koskub Iranan Al'borz-mägisel'gha, se todištab kul'turan i kelen kosketusid eläbiden regioniden keskes. Om ani voimusine, miše amuižed iranilaižed, nähtes Kavkazan mägiden surut da sambumatomut, sirdiba niihe nimen, mitte om jo tutab heile kodimal. "Burz"-tüvi om sidodud amuižpersijan "koivu"- vai "barz"-sanoihe mugažo, ned znamoitas «mägi».
Vähemb levitadud versii om mugažo, se ozutab indoevropižid jurid. Sen gipotezan mödhe "al'b"-tüvi (indoevropižes "al'bho"-sanaspäi «vauged») johtutab igähišt lunt da jäžomid, kudambad kattas El'brusan päd. Erased tedomehed vedadas parallelid Al'p-nimitusenke-ki. No nece versii ei ole kävutandas "Elbrus"-sanan kaiken strukturan mödhe täuzin, ka ei ole enamba tuged.
Om gipotezoid Kavkazan keliden, sen paloin türkižiden, valatoituses mägiden nimitushe. No ned versijad ei olgoi vahvištadud lingvistižil todištusil i lugetas niiden naceinut penembaks. Ičeze nimed oliba El'brusan täht Kavkazan rahvahišpäi rippuden, no niiden sido nügüdläiženke nimenke ei ole kaiken sel'ged. Ozutesikš, adigan (čerkesan) kelel mägen nimi om Ošhamaho, mi kändase «Osan mägi» vai «Korged mägi», mugažo om ezimeletust sidos El'buz-nimitushe, no nece versii tarbhaičeb ližatedoid.
Evrejalaižed

Evrejalaižed ( "jehudim", "(j)idn") om rahvaz, etnos, etno-religiozine grupp. Pagištas evrejan kelel vai jidiš-kelel, mugažo ičeze eländsijan olendan valdkundaližel kelel.
Rahvahan ezitajad libudas izraelitoiden (evrejan kelel: בְּנֵי יִשְׂרָאֵל "bnei Israel" «Israil'an lapsed»), semitižiden heimoiden gruppaspäi, kudambad sädiba amuižid Izrailin i Judejan car'kundoid. Evrejalaižiden veroline i etnine religii om judaizm.
Evrejalaižed elädas mail'man äjiš maiš, vspäi 1948 judaizman rahvahaline Izrail'-valdkund om olmas mugažo. Rahvahan lugumär om 15,7 mln ristituid (vn 2024 andmused), heišpäi enambuz eläb kahtes mas: Izrail' (7,1 mln) i AÜV (6,3 mln). Oma znamasižeks rahvahanvähembuseks Francijas (440 tuh.), Kanadas (398 tuh.), Sures Britanijas (312 tuh.), Argentinas (171 tuh.).
Istorižikš «evrejalaine»- i «judaizman uskoi»-el'gendused oma sidodud keskneze ahthas, ei voi erigoitta-ki niid keliden riviš. Evrejine etnine identižuz, religii i ühthižkund oma sidodud vahvas. Sil-žo aigal olend judaizman uskojaks i veroiden tegijaks ei ole velgusine lugemha ristitud evrejalaižeks. Ku ristit om evrejalaine sündnundan mödhe i ei ole judaizman polenpidajan, ni uskojan, ni verotegijan, ka hän voib kaita ičeze evrejišt identižust, i eskai religiozižed evrejalaižed lindäs lugeta mugomad ristitud evrejalaižeks päiči statjas, konz se ristit kändase toižen religijan uskojan.
Millennium Tower (Ven)

Millennium Tower («Voz'tuhan čuhunduz» anglijan kelespäi) om üläkorged pert' Avstrijan Ven-pälidnas.
Sauvuz om koumanz' kortte Venas i Avstrijas, Dunain čuhundusen (252 metrad) i DC Towers:an (250 metrad) jäl'ghe. Üläkorged pert' sijadase Dunai-jogen randal, "Millennium City"-rajonas, kudambas om dominantaks. Sauvusen ühthine pind om 47 200 nellikmetrad, sidä kesken ofishonused ottas 38 500 m². Čuhundusen sauvond mäni hot'kas lujas uziden tehnologijoiden abul. Ühtes nedališ sauvojad lendiba kaht polenke žirud.
Arhitektur.
Čuhundusen form om sätud kahtel kingitadud keskneze täuzin stöklatud cilindral, ned pid'oitelesoiš terasen kompozitkonstrukcijal. Projektiruiba arhitektorad Gustav Paihl', Boris Podrekkoi, Rudol'f F. Veber.
Kävutandan radajan oli "Habau — Voestalpine — MCE"-konsorcium.
Moskvan metropoliten

Moskvan metropoliten om rel'san irdaline (manalaine tobjimalaz) kundaline elektrotransport Venäman Moskv-pälidnan aglomeracijas.
Moskvan metro om kaikiš amuižembaks da kaikiš surembaks nevondkundaližes avarudes, kaikiš suremb metrosistem Päivnouzmaižes Evropas. Vl 2016 se oli kudenz' mail'mas kävutandan intensivižusen mödhe Pekinan, Tokion, Šanhain, Seulan i Guančžoun jäl'ghe. Vn 2023 lopus oti 10. sijad mail'mas i ezmäšt Venämas da Evropas kävutadud jonoiden pidusen i lugun mödhe. Ezmäine metro nügüd'aigaižes Venämas, kudambas naižed oma lasktud ohjastamha elektrojonust. Koumanz' surtte mail'mas (Madridan i Pekinan jäl'ghe), kaks' rengazjonod. Moskvan metropoliten radab valdkundaližel unitarižel «Moskvan metro»-edheotandal, vspäi 2011 alištub Transportan da avtoteiden infrastrukturan šingotesen departamentale i Moskvan sauvondan departamentale.
Komilaižed

Komilaižed (ičeze nimitused: "коми морт" «komi-ristit», "коми войтыр" «komin rahvaz», "коми йез") oma suomalaiž-ugrilaine rahvaz Venämas, Komin Tazovaldkundan igähine rahvaz.
Läz kaik komilaižed mail'mas elädas Venäman röunoiš: 97,6 % — komi-zirälaižed i 96,9 % — lähižed permin komilaižed.
Päižed etnografižed gruppad: ülävičegdalaižed, vimčilaižed, ižmalaižed, pečorkalaižed, luzaverenlaižed, sisol'cad, udoralaižed.
Erzälaižed

Erzälaižed oma etnine grupp vai erzän kelel pagižii rahvaz, uraližen kel'kundan suomalaiž-ugrilaižen oksan Volgaveren-suomalaižen alagruppan üks' kahtes mordvinan kelespäi. Elädas Venäman Mordovijan Tazovaldkundan päivnouzmas tobjimalaz, Mokš- da Sur-jogiden basseinas, mugažo Volgan da Vauktan.
Etimologii.
Erzä-sanan augotižlibund om ridoiden objektaks kelentedomehiden keskes tähäsai. Ühten versijan mödhe, etnonim libui amuižiranan "aršan"-sanaspäi «mez'» vai «mužik», vai jogiden da tahoiden nimidenke. No ni üks' neniš versijoišpäi ei olend sanu nimittušt vahvištust, i nece sanoiden metodologii jäb peituseks tähäsai. Kacmata sihe, "erzä" om necen rahvahan ičenimituz, i sen kävutand tarbhaičeb heiden kul'turišt ičetundmust.
Genetik.
Venäman Tedoakademijan ühthižen genetikan institutan genetižiden tedoidusiden mödhe, mokšal i erzäl om znamasižid erindoid genofondas. Harakterizuiše Päivnouzmaižen Evropan R1a- i N1c-haplogruppil. Sil-žo aigal R1a-haplogrupp om ezitadud erzän eläjiden keskes paksumb mi mokšanoiden (46 % erzän eläjiden keskes 22..27 % mokšanoiden keskes).
Ižoralaižed

Ižoralaižed oma suomalaiž-ugrilaine rahvaz, üks' Venäman igähižiš vähäluguižiš rahvahišpäi. Pagištas ižoran i venän kelil.
Amussai rahvaz oli Ižoran man tobjaks ristitištoks vodilaižiden ühtes. 20. voz'sadan keskhesai ižoralaižed kaičiba ičeze kel't i materialižen da hengeližen kul'turan erasid-se ičevuiččuid pirdoid sädoiš, sömižes, eländkodiš da toižiš. Hö oliba ortodoksižikš hristanuskojikš elänuziš niil-žo mail inkeriläižiden erineden, kudambad oliba lüteranižusen polenpidajikš.
Nügüd'aigan ižoralaižed oma assimiliruidud ümbärdajil rahvahil läz täuzin, pagižijoiden lugu mamankeleks — severz'-se sadad ristituid. Vl 2002 ižoralaižiden lugu Venämas oli 327 ristitud, vl 2010 — 266 ristitud, vl 2021 — 210 ristitud.
Istorii.
Eziauguižešti ižoralaižed eliba mal Narv- da Neva-jogiden keskes, mugažo Suomen lahten randoil. Ižoran kel', mitte mülüb Baltianmeren suomalaižiden keliden gruppha, om kaikid tärktembaks elementaks niiden kul'turižes ičetundmuses. Amussai heiden kul'tur šingotihe susedrahvahiden valatoitandal, i nece kosketuz jäti jäl'gid heiden veroihe.
Voz'sadoiš ižoralaižed oliba Uz'lidnan Tazovaldkundan lujan valatoitusen al. Torguind i kul'tursidod Uz'lidnanke lujeniba slavižiden elementoiden levigandust ižoran kul'turas, mugažo veiba rahvahan palad hristianizacijale. Mugažo homaitihe ročilaižen kul'turan valatoitust sil aigal, konz territorii oli Ročinman kunigahusen ohjandusen al.
Venäman imperijan aig toi uzid küzundoid da vajehtusid ižoran rahvahan täht. Ižoran verod väheniba hilläšti erazvuiččiden istorižiden da socialižiden faktoroiden taguiči.
Nevondkundaližen pordon rahvahan šingotez jätksihe toižetamižil kut progressivižes kundas, muga etnižes-ki kul'turas. Kollektivizacijan i ižandusen politik vei ižoran ristitištod hillännoks suladusennoks ümbriolijoil rahvahil. Ižoran kel', kut kaikiš znamasižemb kul'turine element, om kadomižen grazindan al nügüd'. Kacmata sihe, necil pordol kaitihe tedotöid ižoran kul'turas.
Nügüdläižes mirus ižoran rahvaz jäb peneks kundaks. Kelen da kul'turan kaičend om sur' problem. Nügüd'aigan vähemb mi sada ristitud lugedas ičtaze ižoralaižikš.
Kriman anneksii Venäman Federacijas

Ukrainan Kriman avtonomižen Tazovaldkundan da Sevastopolin lidnan anneksii om tehtud Venämal vn 2014 uhokus-keväz'kus i ei olend tundištadud rahvahidenkeskeižen kundan enambusel. Ukrainan kahten regionan anneksiruidud territorijal sätihe Venäman uzid subjektoid — Kriman Tazovaldkund i Sevastopol'-lidn federaliženke znamoičendanke.
Ezistarin.
NSTÜ:n čihodamine i Ukrainan ripmatomuden samine kändihe znamasižeks kändpunktaks. Se process seižuti Kriman edes küzundan sen politižes ičetundmuses i mugoižen valičendan potencialižiš jäl'gusiš, kudambad oma lujas todištadud tulijoile aigtegoile. Venäma zavodi aktivižešti kävutada argumentoid Venäman ristitišton oiktusiden kaičendan poles edel anneksijan otandad sen probleman pätandaks.
Politižed intrigad i propagand vändiba pärolid anneksijan sädandas. Dezinformacii, medicinižiden resursoiden kävutand i Venäman aktivine telustuz Ukrainan südäiazjoihe sädiba alust necen operacijan täht, ozutesikš, venäkelen vahvištamine kahtendeks oficialižeks valdkundas i avtonomijan sädand Krimas.
Ukrainan südäipolitine stabilitomuz edel anneksijad i sätud Venäman täht erazvuiččiden vägiden vastustuz radmižen voimusenke veiba krizisannoks, konz Venäma kävuti Kriman anneksijan voimust vl 2014. Se kävuti kut istorižid argumentoid, muga politižid-ki hobid ristitkundas.
Kriman mülütand Venämaha kändihe päižeks pozitivižeks faktoraks, kudamb painasti Vladimir Putinan reitingan ližadushe. Vn 2014 27. päiväl keväz'kud publikoitud VCIOM:an tedoidusen mödhe Putinan reiting saihe 82,3 procenthasai.
Istorii.
Vn 2014 uhokus Venäman sodaväged, paksus peitihe sijaližiden Venäman-meližiden vägiden alle, okkupiruiba Krimad varastamata. Pigai sen jäl'ghe referendum pol'saren statusas oli tehtud Venäman tobmuden ohjandusen al, rahvahidenkeskeižen kundan illegitimine enambuz tundišti sidä. Nece «referendum» om Kriman formaližen anneksijan katuseks.
Mail'man ühthižkund sudi Kriman anneksijad kut Ukrainan rahvahidenkeskeižiden oiktusiden i suverenitetan murendust. Vastuseks nenihe tegoihe vahvištihe sankcijoid Venämad vaste, miččed oma oigetud sen rahvahidenkeskeižen radmižen röunadushe. Päivlaskmman mad i rahvahidenkeskeižiden organizacijoiden enambuz ei tundištagoi Kriman mülütandan Venämaha legitimižust.
Kriman anneksii vei Venäman da Ukrainan konfliktad pahenemižhe, mugažo kucui geopolitišt krizisad Evropas. Pol'sar' kändihe vällän, no kaikenaigaižen lämuden zonaks, sen tuleban aigan küzund jäb pätandata i sündutab ridoid. Anneksijal om jügedoid politižid da socialižid jäl'gusid, oz., erazvuiččed röunadused da ahtištused mokitas krimantatarlaižid.
Udmurtalaižed

Udmurtalaižed om suomalaiž-ugrilaine rahvaz, kudamb eläb Venäman Udmurtijan Tazovaldkundas tobjimalaz, mugažo lähembaižiš sennoks regionoiš.
Pagištas udmurtan i venän kelil. Udmurtalaižiden 58,7 % nimiti kodikeleks udmurtan kel't, se mülüb suomalaiž-ugrilaižen kanzan permin gruppha. Ičeze kel'gruppas udmurtan kel' permin komin i komin kelidenke om permin alagrupp.
Vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe läz 552 tuhad udmurtalaižid elihe Venämas, sidä kesken Udmurtijas 410 tuh. ristituid. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe kaik 386 465 udmurtalašt elihe Venämas.
Etimologii.
Nügüd'aigaižes udmurtan keles udmurtan kelen ičenimituz jagase kahteks palaks — "ud-" (sel'ktatomanke znamoičendanke) i "-murt" «mez'» (iranine velgsana). Sanan ezmäižen palan etimologii ei ole sel'ged ani. S.K. Belih- i V.V. Napol'skii-tedomehiden melen mödhe "udmurt"-etnonim libub iranan "*anta-marta"-sanaspäi «röunman eläi; sused» — stepin iranankeližen mirun rindataden, sättub amuižslavilaižiden ühtele nimitusišpäi — "ant" «röunman eläjad».
Enzne venäkel'ne nimituz om "vat'aki (ot'aki, vat')", se libub "ud"-tüvespäi, mi ičenimi udmurt, no marin kal't — "odo" «udmurt».
Berlinan sein

Berlinan sein — publicistikas i istorižes tedos vahvištoittud inženeriž-tehnižiden sauvusiden da varmitesiden kompleksan nimituz kel'dzonanke. Se oli saudud Germanijan Demokratižen Tazovaldkundan tobmuden organoil nevondkundaližen ohjandusen käskön mödhe Päivlaskmaižes Berlinas ümbri GDT:n valdkundröunadme i oli kävutandas vn 1961 elokun 13. päiväspäi vn 1989 kül'mkun 9. päivhäsai.
Seinän sauvusiden kompleksan ühthine piduz oli 156,4 km, niišpäi 43 km Berlinan röunoiš da 112 km Päivlaskmaižen Berlinan irdpolel. Arni seinäd otiba sen kompleksan 111,9 kilometrad.
Istorii.
Toižen mail'man sodan lopindan jäl'ghe vl 1945 Saksanma jagoihe nelläks okkupacižeks zonaks, i iče Berlin, kudamb oli nevondkundaližes zonas, jagoihe sektoroikš mugažo. Se märhapanend tegihe kahten Saksanman valdkundan formiruindan augotižpunktaks: Germanijan Federativine Tazovaldkund (GFT) päivlaskmas vl 1949 i Germanijan Demokratine Tazovaldkund (GDT) päivnouzmas sil-žo vodel. Berlin oli kahten mirun röunal i kändihe vastustusen arenaks.
Aigan mändes röun kahten Saksanman keskes tegihe läbipäzmatomaks, i 1960-nziden voziden augotišele pagod, kudambad oliba oigetud GDT:aspäi Päivlaskmaižhe Berlinha, jätksihe. Nece «aivoiden valu», kut nimitadihe sidä Päivlaskmmas, kucui onetont situacijad GDT:s. Reakcii sihe azjaha ei käskend varastada ičtaze.
Vn 1961 elokun 12.-13. päividen öližel aigal GDT zavodi Berlinan seinän sauvomišt. Ezmäi ned oliba pordaigaližed zaborkad ogahižes vanuimespäi, no pigai betonblokad, kaclendtornad, minpöud da ogakaz vanuim vajehtiba niid. Sein kändihe «raudasižen uudimen» fizižeks hibjaks, kudamb jagoi Evropad. Se kändihe ei vaiše lidnan, no mail'man-ki jagandan simvolaks, kahten ideologižen lagerin eziriviš.
Kaik 28 vot, vozil 1961−1989, sein jäi vägestamatoman zaborkan, i äjad ristitud napriba pageta GDT:späi, paksus paniba ičeze elod varhu. Äjad mad napriba vägestada zaborkoid, verajad kändisoiš toivon da toran joudjudes znamoikš. Päivlaskmpol'ne Berlin kändihe protestoiden i demonstracijoiden kesksijaks jagandad vaste, vastustusen i joudjuden simvolaks.
Sen pordon kul'minacii oli AÜV:oiden Ronal'd Reigan-prezidentan pagin Brandenburgan verajas vl 1987, kus hän kucui nevondkundališt Mihail Gorbačov-pämest panda seinäd mantazole. Nece kucund tegihe Saksanman ühtištusen toivon simvolaks i zavodi vilusodan lopindad.
Vn 1989 9. päiväl kül'mkud, jäl'ges äivoččid protestoid i vajehtusid Päivnouzmaižes Evropas, GDT:n ohjastuz tedoti röunoiden avaiduses. Tuhad ristituid päivnouzmpolespäi rigehtiba seinännoks, i röunanvarjoičijad ei telustanugoi heile. Nece azjtego tegihe aigaks, konz Berlinan sein lanksi ei vaiše fizižikš, no ideologižikš-ki.
Seinän lanktusen jäl'ghe valdkundan lanktend tuli sen murendusespäi, vn 1990 3. päiväl redukud Saksanman oficialine ühtištuz tegihe, se oti päivlaskmaižen palan oficiališt nimitust. Berlinan seinän lanktend tegihe vilusodan lopun, joudjuden triumfan da jagadud rahvahan ühtištusen simvolaks. Sil-žo aigal ma hot' ühtištui-ki, no kut politine muga ekonomine-ki palah'ne jagand jäb nügüdehesai.
Germanijan Demokratine Tazovaldkund

Germanijan (Saksanman) Demokratine Tazovaldkund — enzne valdkund, oli Keskuzevropan territorijal vll 1949 (7. reduku) — 1990 (3. reduku).
GDT oli sätud vn 1949 7. päiväl redukud Saksanman enččen nevondkundaližen okkupacijan zonan sijas Päivnouzmaižen Saksanman territorijal nelläs vodes Toižen mail'man sodan lopindan jäl'ghe.
GDT oli Varšavan kožundaktan organizacijan ühteks päühtnijoišpäi, Berlinan seinän murendushesai i Saksanman ühtištushesai vl 1990.
Ottes politižen režiman Nevondkundaližes Ühtištusespäi, GDT oli socialistižen lagerin ühteks päižiš valdkundoišpäi kaiken Vilusodan aigan.
Istorii.
GDT:n augotižaig oti socialistižen sisteman ezikuvad nevondkundaližen modelin mödhe. Üks'partiine sistem Germanijan Socialistižen Ühthižen partijanke (GSÜP) ezinenas, tegimišton nacionalizacii i maižandusen kollektivizacii — kaik nece oli oigetud socialistižen kundan sädandaha. No siš aigaspäi rahvahanikoiden valdad oliba röunatud, oppozicii oli alištadud, i «raudasine uudin» formiruihe, erigoiti GDT:d Päivlaskmman miruspäi.
Vajehtusiden rezul'tataks, vozil 1960−1970 GDT sai znamasišt ekonomišt progressad. Industrializacii i socialižiden programiden todenzoitmine veiba elon tazopindan ližadusennoks, enamba kaiked tervhudenkaičendan, opendusen i pertišton sauvondan sferas. No planan ekonomikal oli ičeze vigoid, sidä kesken kulutajiden tavaroiden deficit i jäl'gmine Päivlaskmman tehnologijoišpäi, se ei andand voimust kaita tünüt.
Vodele 1980 jügedused i politine stagnacii tegihe nägubikš sil'mäle. Ristitišton vastustuz ližadui, i kaik enamba GDT:n rahvahanikoid napriba sirta Päivlaskmaižhe Germanijha kävutaden kaikid voimusid. Perestroikan zavodind da avoin analiz Nevondkundaližes Ühtištuses mugažo andoi hogahtust vajehtusile. Massižed tendencijad da protestad demokratijan i valdan poles tegihe paksuikš.
GDT:n istorijas kul'minacine moment oli Berlinan seinän murenduz vn 1989 9. päiväl kül'mkud. Nece aigtego kändihe kommunistižen režiman krahan simvolaks i avaiži ted Saksanman ühtištusele. Tuhad GDT:n rahvahanikoid rigehtiba päivlaskmha, i jo pigai tegihe sel'ktaks, miše GDT:n jänus päiväd oma lugetud.
Vn 1990 3. päiväl redukud Saksanman oficialine ühtištuz tegihe, i GDT lopi ičeze olendad. Nece aig znamoiči vilusodan aigan lopindad i jagadud rahvahan ühtištust.
GDT jäti ičeze jäl'ghe čudokast jäl'gust. Ühtes polespäi se oli valdkundaks, kudamb sai ekonomižen da socialižen satusen märhapanendad. Toižes polespäi, se oli valdkund totalitariženke režimanke, röunati ičeze rahvahanikoiden oiktusid da valdoid. Štazi-sistem vedi valdkundan ristitišton da kul'turan totališt službad, se kändihe GDT:n ühteks simvolišpäi.