tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Iče minä

«Iče minä» om runokogoduz karjalan kelen livvin paginal. Kirj om sätud lapsiden täht. Avtor om Paavo Lukin, runoiden keradai — Armas Mišin.
Mompha edax

Mompha edax om kojegenvuiččiden lipkaižiden erik "Momphidae"-sugukundas. Hodžes-entomolog avaiži da ümbrikirjuti sidä 1962.
Eläb Päivnouzmaižes Evropas.
Necil lipkaižel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Č'jusvill

Č'jusvill () om žilo (ristitištlugemižen tahond) AÜV:oiden päivnouzmaižes Merilend-štatas, sen Vašington-ümbrikos. Heigerstaun-lidnan päivnouzmaine ezilidn.
Žilo sijadase 194 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, sen pind om 2,2 km².
Č'jusvillan eläjiden lugu oli 293 ristitud 2000-ndes vodes, sidä kesken 94 % evropižen augotižlibundan, 6 % — toižed rahvahad.
Myrmecophilus sanctaehelenae

Myrmecophilus sanctaehelenae om Oigedsuugaižiden gavediden erik "Myrmecophilidae"-sugukundas. Francine Lüs'jen Šopar-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1970.
Gaved' eläb Päivnouzmaižes Afrikas.
Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Arthrura pulcher

Arthrura pulcher om perakaridoiden (mererakoiden üläheimkund) erik "Tanaellidae"-sugukundas. Ročilaine Karl Georg Herman Lang-biolog ümbrikirjuti erikod ezmäižen kerdan vl 1971 "Libanius pulcher"-nimitusenke.
Živat eläb Pohjoižamerikan suvirandoidenno.
Mül' Rozin

Mül' Rozin (saks.: "Mühl Rosin") om küläkund Saksanman pohjoižpäivnouzmas, Meklenburg da Ezine Pomeranii-federacijanmas.
Kundan eläjiden lugu oli 1 086 ristitud 2011-žes vodes.
Cybaeota

Cybaeota om hämähoukuiden heim Hämähoukud-cibeidad-sugukundas ("Cybaeidae"). Areal — AÜV, Kanad.
Kaik om nell' erikod heimos:
Ainsa-Sobrarbe

Ainsa-Sobrarbe (, arag.: "L'Aínsa-Sobrarbe") om municipalitet Ispanijan avtonomižes Aragon-ühthižkundas, sen Uesk-provincijas. Administrativine keskuz om Ains-lidnut.
Istorii.
Ains-lidn oli Sobrarben grafkundan pälidnaks vll 724−1045. Ainsan lidnuz (11.-17. voz'sadad) i ph. Marijan jumalanpert' (11.-12. voz'sadad) oma kaičenus lidnas. Kundan ristitišt poleni padoseiniden sauvondan tagut 20. voz'sadal, sen aigan äjad pöudod oliba upotadud. Nügüdläine municipalitet om sätud vl 1976 Ains- i Al'to-Sobrarbe-municipalitetoiden ühtištusel. Kävutadas vet gidroelektrostancijoil i varatoitas vedel Ebro-alangišton eläjid.
Ainsa-Sobrarbe-kund šingotase turizman toižendoil: istorižed muštnikad, maižanduseline, mägituruzm i ozaitelemižed.
Geografijan andmused.
Kund sijadase valdkundan i ühthižkundan pohjoižpäivnouzmas, 569 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Kaik 23 elänzoittud eländpunktad om kundas.
Eläjad.
Vl 2010 kundan eläjiden lugu oli 2 193 ristitud. Vspäi 1900 kaikiš suremb ristitišt oli 3 721 eläjad vl 1920, kaikiš penemb — 1 209 eläjad vl 1981, siš aigaspäi kundan ristitišt ližadub kaikenaigašti. Vl 2008 kundan 1561 eläjad 2095-späi elihe Ains-lidnudes.
Edeline kundan pämez' om Hose Migel' Čelis Peres (2007−2015, "José Miguel Cheliz Pérez").
Semönov Pötr

Pötr Mihailovič Semönov (, ; sünd. 11. heinku 1934, Rodinjärv-külä, Präžan rajon, Karjalan ANST, NSTÜ — kol. 17. keväz'ku 2019, Petroskoi, Karjalan Tazovaldkund, Venälaine Federacii) oli karjalaine kirjutai i kändai. Kirjuti karjalan kelen livvin paginal.
Komiks

Komiks ( «ilosine») om pirtud istorijad, sanutesed kuviš. Komiks ühtenzoitab ičheze literaturan i kuvadamižčomamahton pirdoid.
Om toižid-ki nimitusid necen čomamahton i sen toižendoiden täht — pirtud istorijad, järedoile komiksoile — grafižed romanad (vai grafižed novellad), lühüdoile — stripad. Ičeze nimitused oma komiksoiden täht erazvuiččiš maiš niiden šingotadud industrijanke. Ozutesikš, francijankel'žes mirus komiksad kuctas "bande dessinee" (pirtud lent) vai "BD", japonižiden komiksoiden nimi om "manga".
Komiks om starinoičendan i vizualižen tegendan ühtmuz, heredamb mi fil'm, nägusen tedoidajiden enambusen melen mödhe. Voib olda sanoidenke vai niita. Kuvatas erazvuiččiden žanroiden istorijoid, niiden kesken čomamahtoižen literaturan, no kaikiš enamba levitadud komiksoiden žanrad oma ozaitelemižed i karikatur istorižešti. Kinon, vändoiden i literaturan uz' žanr libui komiksoišpäi — starinad ülävägimehiš.
Palad.
Komiksan standartižed palad oma:
Istorii.
Starinoiden kuviš vero libub kall'voimujpirdandaspäi völ, niiden kuvad mülütiba kogonašt süžetad. Amuižen Egiptan mastarid kuvaziba ičeze jumaloid i verotegoiden süžetid pühäpertiden i kaumusiden seinil; se-žo harakterizui hristanuskondan kuvid i kirjoid seinil. 16.-17. voz'sadoil Ispanijan territorijal (Valensii, Barselon) zavottihe möda pühämehiden elostarinoid peniden gravüriden serijoikš mujubumagal, nimitihe niid «alliluja»; pojavad tegesed sur'il'man süžetidenke nimitihe . Voib löuta komiksan ezimel'kuvid Evropan 18. voz'sadan karikaturas, Venän lubok-žanras.
Kuvatadud istorijoiden erigoittud tehmine zavodihe fabrikal Epinal'-lidnas (Francijan pohjoižpäivnouzm) 19. voz'sadal.
Londuz

Londuz om Mirun materialine mail'm, faktižikš — naturaližiden tedoiden opendan päobjekt. Elon fenomen om olmas vaiše Mal i tedoidase eriži fizižes mail'maspäi.
Tärtusen šingotez.
Amuižen Grekanman filosofad sädiba londusen konceptad. Severz'-se voz'sadoid tagaz nügüd'aigaine tedometod sündui, i londuz kändihe siš passivižeks realižuseks, kudamb eläb vajehtamatomiden üleižiden käskusiden mödhe. Industrialižen revolücijan aigaspäi «londuz»-termin kävutase znamoičemha koskmatont ümbrištod, "londuseližen elämižümbrišton" tärtuses (kaik, miše jäi ümbriradmižeta ristituil). Mugažo londuz mainitase geologijha sidoden.
Londusen kul't om olmas paganuz-religijas. Londusen tem om šingotadud čomamahton romantizm-čuraduses.
Ümbrikirjutand.
Londusen päine eriližuz om cikline šingotez. Sen aigan nouzendan processad vajehtadas vitkostust hilläšti, kazvandad fazaspäi unen fazaha. Elon olend valatoitab Maha lujas, oz., toižeti planetan atmosferan mülündan. Londuseližed sistemad sadas tazoolendad. Atmosfer i veden olemine oma kaikiš znamasižembad faktorad ekosisteman täht Man pindanno.
Erištadas nenid londusen car'kundoid londusentedos: mineraline (elämatoi londuz), kazmused, živatad (vn 1735 Karl Linnein jagand), protistad (Ernst Genrih Gekkel', 1866), mahused (Vasilii Dokučaev, 1883), sened da babukad (Robert Uitteker, 1969), arhejad (1977), bakterijad.
Ekosistemad.
Ekosistemoiden päižed komponentad oma mahuz, vezi, eläbad olijad, atmosfer i päiväižen vauktuz. Ekosistem om dinamine, vajehtase kaikenaigašti, sen struktur i mülünd märičese ümbrišton faktoroil. Todesižikš londuseline ekosistem, koskmatoi londuz, jäb vaiše tahondoiš ristitun olendata, sätas kel'dtahoid sen täht.
Ekologii tedoidab eläbiden organizmoiden ičekeskeižid tegoid ümbrištonke.
Viruen

Viruen (, vallon.: "Virwin") om jogi Bel'gijas da Francijas. Maas-jogen hura ližajogi.
Piduz om läz 22 kilometrad. Basseinan pind — 593 km².
Jogi sädase Ardenniden pautkil 149 m ü.m.t., O-Blanš- i O-Nuar-jogiden ühthejoksmusel. Jokseb Bel'gijadme 18 km, sid' Francijadme nell' kilometrad. Lankteb Maas-jogehe 108 m ü.m.t. korktusel.
Virtanen Veikko

Veikko Armas Virtanen (mugažo suomen kelel; sünd. 14. heinku 1928, Hel'sinki, Suomenma) om tetab suomalaine organmaster.
Lendi enamb 150 organad; kaikiš znamoičembad niišpäi — Temppeliaukion (1975), Lahtin Ristun jumalankodin (1978) da Turkun jumalanpertin (1979—1980) organad. Virtanenan "Urkurakentamo Veikko Virtanen OY"-edheotand baziruiše Espos. Nügüd' hänen poig ižandoitase organtöl mugažo.
Lembolovon järv

Lembolovon järv (, «lemboinjärv») om Venäman järv Karjalan kaglhal Leningradan agjan Vsevoložskan rajonan pohjoižes.
Pit'k järv suvespäi pohjoižhe. Pind om 12,5 km², sijadase 49 m ü.m.t.. Järv om 8,3 m süvütte. Basseinan pind — 316 km². Mainitase vn 1500 Uz'lidnan Vodin pätinan aigkirjas kuti Lembagalinjärv (). Mülüb Ladogan basseinha. Randad oma koverikahad, kukhikahad, mecanke. Vaskelovo-külä om saudud järven keskuzpalan randal.
Lanktas koume joged: Gruzink, Muratovk, Roik, i viž ojad: Kivarinoja i nell' nimitont. Lähteb üks'jäine Vjun-jogi (ende Lembolovk).
Optimal

«Optimal» oli saksalaine neiččiden diskopop- / džaz- / sintipopgrupp Osnabrükaspäi, 1983. vlpäi 1985. vhesai.
Mülükund.
Mülükundas oliba:
Istorii.
Grupp änetoiti vaiše kaks' singlad toižetujas mülükundas.
Ühten ezinendan aigan prodüser Diter Bolen homaiči heid i tariči ühthižtön kahtele ühtnijale. Jäl'ges sidä kollektiv čihozi. Karolina linni ani tetabaks diskoedestajaks edelespäi Evropas, a vot Sabinan da Sil'vijan kar'jerad oliba vähemb satusekahad. Klaudijan personaline elo om tundmatoi.
Gar d'Aržikur P'jerrpon

Gar d'Aržikur P'jerrpon (franc.: "Gare d'Hargicourt — Pierrepont") om raudtestancii Francijas, Am'jen—Komp'jen'-linijas. Om Aržikur-kommunan südäimes, läz P'jerrpon sür Avr-kommunad.
Om üks' platform.
Ph. Stanislavan jumalanpert' (Piter)

Ph. Stanislavan jumalanpert' () om katoline jumalanpert' Piteriš. Om saudud vozil 1823−1825, arhitektor — David Viskonti.
Jumalanpert' sijadase Pečatnikoiden Ühtnendan irdal Admiralteiskii-rajonas, mugažo Masterskai-irdal, Kolomenskii-sarel. Se om 19. voz'sadan arhitekturine muštnik. Om saudud klassicizm-stiliš. Mülü — 700 ristithusai.
Pühäpert' om saudud Stanislav Boguš-Sestrencevičan pertin sijas. Hän služi ezmäižen katoližen mitropolitan Venäman imperijas, sirdi toižhe pertihe da andoi tarhad jumalankodikundale. Vozil 1934−1996 kävutihe pühäpertid toižeks: ezmäi varažom oli olmas, sid' gazmaskiden ceh, «Rot Front»-fabrikan ceh (1961. — 1980-nded voded), modan salon i aktzal. Vozil 1996−1998 sur' kohenduz da restavracii mäniba. Vl 1998 jumalanpert' om pühästadud da avaitud uskojiden täht. Hengeline kirjišt radab pühäpertinno.
Pont V'je (Al'bi)

Pont V'je ( — «Vanh sild») om sild Al'bi-lidnkommunas (Francii), Tarn-joges päliči.
Sild sijadase suvižes Oksitanii-regionas. Piduz — 150 metrad. Eziauguižešti sild oli saudud vll 1035−1042, om letud tošti 13. voz'sadal. Ližasaudihe äi kerdoid. Valdkundan istorine muštnik vspäi 1921.
Amussai muit radoi sildan agjoidenno. Se abuti holitada sildad i lidnan pudotesid, vei eländpunktan kommertižele šingotesele.
Stroicanpäiv

Stroicanpäiv om üks' hristanuskondan kaikiš surembiš praznikoišpäi (pühänikoišpäi).
Pühänik om pandud Pühähengen apostoloiden tulendan mannoks oiktastuseks. Vižkümnendel päiväl mail'man apostoline jumalankodikund om sätud hristianižen veron mödhe.
Ortodoksižed hristanuskojad oigetas pühäpäiväl, 50-ndel päiväl Äipäivän jäl'ghe. Tehtas jumalanradnikoičendoid, festivalid, rahvahankävelendoid. Stroicanpäiv om keväden jäl'gmäine pühänik. Venän veron mödhe pühäpertin dai kodiden lava kattase veresal kasardud heinäl, čomitadas jumalaižid koivun barbil, sobiden muju om vihand, vauged vai kuldakaz.
Pühähengen (Rahkoiden) päiv oigendase jäl'geližel päiväl, ezmärgel.
Katoline i lüteranine jumalankodikundad oigetas Vižkümnent päiväd, heiden Stroicanpäiv linneb nedališ, tuleban aigan pühäpäiväl, 57-ndel päiväl heiden-žo Äipäivän jäl'ghe, ka se oleskeleb aigemba mi ortodoksižil hristanuskojil päpaloin.
Fasmer Maks

Maks Julius Fridrih Fasmer (, ; sünd. 28. viluku 1886, Piter, Venäman imperii — kol. 30. keväz'ku 1962, Päivlaskmaine Berlin) oli Venäman augotižlibundan tetab germanijalaine kelentedomez', leksikograf, slavist i balkanist.
Fasmer redaktirui gidronimoiden vižtomašt vajehnikad («Venäkel'ne vezištoiden vajehnik») i «Venäkel'žed geografižed nimed»-kogodust. Tedomez' pästi monografijoiden kümnekirjašt serijad slavižiden rahvahiden filologijas i kul'turas (1925−1933). Fasmeran koumetomaine «Venäkelen etimologine vajehnik» (1950−1958) kändihe hänen äivoččiden tedoidusiden ühthevendaks.
Valendas

Valendas (mugažo saksan kelel, ) oli žilo da kund (kommun) Šveicarijan päivnouzmas, Graubünden-kantonas.
Kund sijazihe kantonan lodehes, 810 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Vn 2012 lopindas kundan eläjiden lugu oli 298 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 555 eläjad vl 1850.
2013-nden voden vilukun 1. päiväl Valendas-, Ferzam-, Zafin- da Tenn-kundad oliba ühtenzoittud Zafintal-kundaks.
Tullei

Tullei vai Döl om erazvuiččiden gazoiden valuiden likund, puhub gorizontaližhe čuradushe atmosferas. Mal se om il'man valud, todas sän vajehtusid i levitadas sadegid, märitas metril sekundpigudes paksumba kaiked.
Tulleid erinesoiš vägen mödhe: brizaspäi uraganhasai. Klassificiruidas masštaban, hätkeližusen (torokoikaz tullei, briz, fön, musson, passat), čuradusen i augotižlibundan mödhe mugažo. Kaikenaigaižed kovad tulleid voidas veda travijoihe valatoitusihe ümbrištos (erozijad i m. e.). Lühüdaigaine kova tullei voib mureta ristitun sauvusid.
Ristitun ižanduz kävutab tullein energijad, elektrostancijad-tulleifermad sätas elektrust pahoita čudegita. Enččel levitadud avaros purehlaivad i tulleimellicad radoiba tullein abul, nügüd' il'mšurud i jahtad ottas kävutamižhe tullein väged. Tullei abutab levitada kazmusiden semnid.
Rajan Petti

Petti Rajan (), todesine nimi om Bridžit Rajan (; sünd. 6. semendku 1961, Vuppertal', Pohjoine Rein da Vestfalii, Saksanma — kol. 23. heinku 2023 siš-žo), oli saksalaine evrodiskopajatai.
Kar'jer.
Petti Rajan linni tetabaks 1980-nziš voziš jäl'ges "«You're My Love, You're My Life»"-singlan pästandad. Toižed populärižed pajod oma "«Love is the Name of the Game»", "«Stay with Me Tonight»" dai "«I Don't Wanna Loose You Tonight»". Debütine "«Love is the Name of the Game»"-al'bom oli populärine Kitaiš i Japonijas.
Žalleičendaks, hänen hoštuz oli lühüdaigaine, i sid' hän (kut äjad diskoezitajad-ki) ezini i oli satusenke eduzližikš Venämas.
Naine koli hätkeližen läžundan jäl'ghe vn 2023 heinkus.
Sendak Moris

Moris Sendak (; sünd. 10. kezaku 1928, Nju Jork, Nju Jork (štat), AÜV — kol. 8. semendku 2012, Danberi, Konnektikut, AÜV) oli amerikaine lapsenkirjutai da kuvatai. Tetab kut «Sigä, kus bukačkulud elädas»-kirjan (1963) tegii.
Mišel' (pajatai)

Mišel' (), todesine nimi — Mihaela Ožog (; sünd. 12. sulaku 1993, Sorokad, Moldov) om moldovalaiž-romanijalaine pajatai.
Kar'jer.
Ezineb vižvoččes igäspäi. Oti prizsijad erazvuiččiš muzikkonkursoiš (Venämas, Moldovas, Bolgarijas, Turkanmas, Francijas, AÜV:oiš). Debütine singl, «Only You», om änetadud 2011. vodes (duetas Randinke; hän-žo om Mišelin prodüser). Nece pajo, kut «It Feels So Good»-ki, om mülütadud Venäman, Ukrainan, Moldovan i Romanijan hitparadoihe. Nügüd' edestai vaumištub ičeze ezmäižen al'boman pästandale.
Venämas Mišel' tetab mugažo ühthižtön DJ Leonid Rudenkonke tagapäi. Heiden ühthine rad — «Love is a Crime» — om pästtud 2013-ndes vodes.
Shaka Muv

Shaka Muv, todesine nimi — Miruna Manesku () om romanijalaine pajatai evropop- i R'n'B-stiliš.
Debütine «Save Save»-singl om änetadud vodes 2011 duetal Randinke, hän-žo om Shaka:n prodüser. Mirunal om erast-se populärižust Romanijas da Venämas. Hän kändihe tetabaks Venämas «Illegal»-singlan tagapäi, kudamb om änetadud venämalaižen DJ M.E.G:an kävutandanke. Mugažo pajatajal oli ühtnižtöd «Party Collective»-gruppanke i John Puzzle:anke.
Očkad

Očkad oma kaikiš levitadud optine ladim, kudamb om märitud nägemižen paremboičendale vai sil'miden kaičendale erazvuiččiš varuitomiš painegišpäi.
Sumeg

Sumeg om atmosferine näguz, veden äjüz il'mas, konz vezipurun kondensacijan mučuižed produktad tegesoiš. Vezipuru kändase jän kristalloikš lämudel −10 C° da sen alemba.
Sumegen aigan il'man relätivine nepsuz om ülemb mi 85 % i läz sadad procentoid paksus kuivman päl. Pakaižen aigan eländpunktoiš sumeg voib olda penembanke relätiviženke nepsudenke (50% da sen alemba) redustandan tagut, sidä kesken LEK:oiden i likutimiden vezipuruil. Sumegen hätkeližuz oleleb severz'-se časuid vai lühüdamb edel päidust, vai severz'-se päivesid vilusän aigan.
Sumeg telustab transportan radod, aviacijan päazjan, i sen endustuz om tarbhaine. Ku nägubuz poleneb 200 metrhasai da sen penemba, ka lugetas sumeged lujaks. Venäman territorijal sumeg oleleb kaikiš paksumba suvižiš tün'valdmerižiš portoiš, päividen koumandeshesai vodes. Himijan kacegespäi sumeg om aerozol' nozolanke alusenke, kolloidine segoitez.
Kävutadas ratud sumegid tedoidusiš, himižes tegimištos, lämuztehnikas, toradamha kazmusiden travijoid.
Vezipuru

Vezipuru om veden gazanvuitte olend mujuta, maguta i hajuta. Läz kaik vezipuru sijadase Man troposferas.
Vezipuru sädase veden molekuloil sen purustusen aigan, nozolan veden kehumižes vai jän sublimacijal. Puru kucub konvekcijan valuid il'mas, ned vedadas pil'viden sädandannoks märitud arvoimižiš.
Puru voib kätas kerdalaz kovaks olendaks (desublimacii) — jän kristalloikš. Nimitadas vezipurun grammoiden kaikiš surembad voimusišt lugud il'man kubižes metras sen absolütižeks nepsudeks. Il'man relätivine nepsuz märičese procentoikš absolütižele.
Ac (jogi)

Ac () om Venäman jogi Baikalantagaižen randan suvipäivlaskmas, sen Krasnii Čikoin rajonas. Om Čikoi-jogen hura ližajogi, Jenisei-jogen oigedpol'žen basseinan pala.
Augotase Asan mägisel'gan pautkil. Piduz om läz 85 kilometrad, basseinan pind — 2150 km². Voden keskmäine vedhuz om 18 m³/s.
Joginišk sijadase Jablonovijad-mägiden suvipalas. Jokseb mägiden pautkidme lodeheze. Jogi oleleb jädunu kül'mkun ezmäižes palaspäi sulakun lophusai. Sur'veziden kaks' päd: semendkus lumen sulandan tagut i heinkus-elokus vihmsezonan aigan. Madalan veden olend tuleb lujiden pakaižiden aigan.
Beinbridž (Džordžii)

Beinbridž () om AÜV:oiden lidn Džordžii-štatan suvipäivlaskmas. Se om Dekeiter-ümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Ezmäine evropalaižiden žilo oli olmas kut torguindpost 18. voz'sadan lopus, Džeims Bördžes ("James Burges") pani sen alust. Eländpunkt om registriruidud oficialižeks vn 1829 22. päiväl tal'vkud. Nimitihe AÜV:oiden sodamerivägiden Uil'jam Beinbridž-kommodoran ("William Bainbridge") kanzannimen mödhe, mez' oli USS Constitution-purehlaivan käsknikan. Beinbridž om Dekeiter-ümbrikon keskuseks ümbrikon alusenpanendan aigaspäi vll 1823−1824.
Beinbridž šingotase aviacijan holitišiden parkan i jogiportal (merilaivad-ki voidas ujuda sihesai), opendusen i kul'turan (kuvagalerei, pen' teatr) aluzkundoiden sijaližeks keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Flint-jogen randal (240 km pitte, mugažo anglijan kelel, Meksikan lahten bassein), läz sen jogensud, 37 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Florid-štatan Tallahassi-pälidnhasai om 70 km suvhe.
Beinbridžan saum vezid om kuz' procentad (3,1 km²).
Eläjad.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 697 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 12 714 eläjad vl 1960 i om nügüd', ümbrikon läz pol't.
Vn 2020 rahvahanlugemižen mödhe lidnalaižiden keskes ristitud afrikan augotižlibundanke oma enambuses (nell' seičemendest), evropalaižed otiba 35 %, ispanijan i latinan augotižlibundanke — viž procentad, toiženke i segoitadud augotižlibundanke — nell' procentad.
Kobencl' Lüdvig fon

Iogann Lüdvig Jozef fon Kobencl' (; sünd. 21. kül'mku 1753, Brüssel', Suvialamad, Pühä Rimalaine imperii — kol. 23. uhoku 1809, Ven, Avstrijan imperii) oli avstrijalaine diplomat da valdkundmez', graf. Mülüi Kobenclid-heimho.
Mez' oli Gabsburgoiden monarhijan oigenu Venäman imperijas vozil 1779−1784, radoi sur'oigenudeks siš vll 1784−1797 i 1798−1800. 1800-ndes vodes linni Avstrijan imperijan ezmäižeks röunantagaižiden azjoiden ministraks (vn 1805 tal'vkuhusai). Koblenclin znamasine tond om monarhižiden koalicijoiden organizacii revolücišt Francijad vaste.
Las Pen'jas de Riglos

Las Pen'jas de Riglos (, arag.: "As Penyas de Riglos" «Riglosan kall'od») om municipalitet Ispanijan pohjoižpäivnouzmas, avtonomižen Aragon-ühthižkundan Uesk-provincijas.
Geografijan andmused.
Municipalitet om sätud 1960-nzil vozil. Se sijadase ühthižkundan pohjoižes. Kundan pind om 218 km², levitase 678 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Kaitud «San-Huan-de-la-Penja i Monte-Oroel'»-landšaft otab territorijan palad. Al'pinizman navedijad tuldas sportata kundha.
Kümne elänzoittud küläd mülüdas municipalitetha.
Eläjad.
Las Pen'jas de Riglosan eläjiden lugu oli 268 ristitud 2010-ndes vodes. Kaikiš suremb ristitišt oli 669 eläjad vl 1970, no se poleni läz kahthe kerdha vodele 1981.
Edeline kundan pämez' om Huan Ramon Aso Bailo (2011−2015).
Ragiž

Ragiž om atmosferižiden sadegiden toižend. Se kogoneb kehkran forman šoidukahiš läbinägujiš jäpalaižišpäi tobjimalaz, no oleskeleb erazvuiččen väran-ki forman, lumisüdäitukunke.
Ümbrikitjutand.
Paneb ragišt lämän voz'aigan päiväl päpaloin, suriš korktoiš pimedoiš kogopil'višpäi, valegenke i jumalansän aigan. Pandud raghen šoid voib sadas severzihe-se santimetrihesai. Raghen hätkeližuz oleleb viž..kümne minutad paksumb kaiked, čashusai harvoin lujas.
Raghen paloiden suruz oleleb 1..100 mm da sen enamba, henomb om lumisurin. Erasti paneb toižid kaluid raghenke, oz., pähkmid. Raghen palaižed sädasoiš pil'ven kül'mdud statjaližešti vezitippuiš ümbri. Lanktenuden raghen lämuz om 0 C° paksus, oleleb −13 Cel'sijan gradushasai. Il'man ülenijad valud oma tarbhaižed raghen sädamižen täht.
Raghen panend om harv näguz polärižiš i tropižiš maiš (tropikoiš paneb mägitahondoile), mugažo harv öližel aigal i meren päl, konz läz ei olele il'man ülenijoid valuid. Paneb ragišt venon vönen levedusiš paksumba kaiked, i nägusen paksuz rippub edhudespäi mererandalpäi, lähemb ka paksumb.
Vigad.
Järedan raghen lönd tob todesižid vigoid ristitule da hänen ičezkaluištole. Se murendab katusid, stöklid, avtoiden konorid, živatad pölištudas, maižandusen semendused i satuz poletas.
Amptas reagentad (hahktinan vai hobedan jodid) raketoil vai šlibakoil pil'ven vilhu palaha päzutamha järedan raghen sädandad. Reagent sädab enamba sijid vezitippuiden koncentriruindan täht, i raghen henod palad ei lanktkoi maha eskai erasti, suladas il'mas. Ende komed kulund abuti kaitas raghespäi: kelloiden bangutez, juraižimiden ambundad.
Kuldsar'ved Gallehusaspäi

Kuldsar'ved Gallehusaspäi oliba kaks' kuldašt sar'ved (üks' tobjemb tošt), kudambad oliba löudud Gallehusas Suvijutlandijas (Danii). Pidemb sar' oli löudud vl 1639, a toine — vl 1734, vaiše 15-20 metras sijaspäi, kus oli löudud ezmäine. Sar'ved datiruihe V voz'sadal, niil oliba kuvatud tuhlakod mifologižed figurad. Penembal sar'vel oliba kirjutez vanhembil runoil:
 ek : hlewagastiz : holtijaz : horna : tawido
 "Minä Hlevagastiz Hol't-heimospäi tegi sar'ven"
XIX voz'sadan augotišes sar'viden originalad oliba vargastadud i sulatud udheze. Sar'viden varatud pirdandkuviden mödhe oma tehtud kopijad, kudambad kaičese Danijan Nacionaližes muzejas Kopenhagenas i Mösgard-muzejas läz Orhusad. Sar'viden kopijad mugažo oliba vargastadud (i sid' pördud tagaz) kahtišti.
Kall' (külä)

Kall' () om pen' vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen (Podporožjen) rajonan pohjoižpäivnouzmas, sen Ust'kan lidnankundas.
Geografijan andmused.
Kall'-külä sai ičeze vepsän nimen järgeližetoman kall'sel'gan tagapäi läheli eländpunktad, kudamb om atipine reljef sile tahondale. Se om 1,4 kilometran pitte, i pordhan korktuz om 50 metrhasai. Nece kall'sel'g om Venäman eriline varatud londuzterritorii.
Külä sijadase Süvär'-jogen oiktal randal, läz Äništ. Matkad Ust'kahasai om 15 kilometrad «Petroskoi — Ust'ka»-avtotekeskustadme.
Eläjad.
Kall'-külän eläjiden lugu oli 35 ristitud 2007-ndes vodes, enambuz heišpäi — etnižed vepsläižed. Sen ühtes, 19. voz'sadan lopindal vepsän augotižlibund oli kaikil eläjil. Kaikiš suremb eläjiden lugu oli 421 ristitud vl 1905. Külän ristitišt poleni teravas nevondkundaližen aigan.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Dmitrii Solunalaižen jumalanpert' om saudud Kall'os vl 1783.
Hala

Hala vai Hüde om koviden atmosferižiden sadegiden toižend.
Näguz oleskeleb venos vönes, i sen toižendad oma kaikenvuiččed vilumbas klimatas. Hala om jän hoik šoid, kristallad, kudambad kattas man i kaluiden pindad fraktaližes processas mahusen negativižen lämusen, vähäpil'vekahan taivhan i venon tullein aigan. Veden desublimacii tegese nepsas gazaspäi vilugoittud objektoil — mahusen pind, hein, lumikate da toižed lapakoiktad pindad päiči siledoiš. Väll' tullei abutab haloiden panendale, kovahk tullei telustab.
Paneb lujad halad sügüzel paksus, konz il'man lämuz vajehtase läz noläd hätken vällän insoläcijan tagut. Halan kristalloiden form om erazvuitte pakaižen lämudhe kacten: kuz'saumaine prizm vällil pakaižil, platad keskmäižil lämuzil i tul'cad neglad lujil pakaižil.
Baltika (oludenkeituden kompanii)

Oludenkeituden «Baltika»-kompanii () om kaikiš suremb venämalaine oludenkeituden kompanii. Päfater sijadase Piteriš.
Kompanijan ezmäine tegim radaškanzi Piteriš vl 1990 kuti «Baltika — Sankt-Peterburg». Taimuraz Bolloev-edheotai osetijan augotižlibundanke oli sen tegimen direktoran, sid' pädirektoran i prezidentan vll 1991−2004. Edheotand oli privatiziruidud, oli avoinudeks akcionersebraks vll 1998−2014. Vll 2012−2014 danine Carlsberg Group-kompanii lainzi «Baltikad» i kändihe sen üks'jäižeks valdoičijaks skandinavižen Baltic Beverages Holding-kompanijan kal't. Vl 2021 kompanijan radnikoiden lugu oli 8860 ristitud. Tehmižlavuded sijadasoiš neniš lidnoiš: Piter (pätegim), Habarovsk, Jaroslavl', Novosibirsk, Rostov Donal, Samar (Kinel'skii-žilo), Tul, Voronež, verhiš maiš — Baku. Edel vn 2015 semendkud tegimed radoiba Krasnojarskas i Čeläbinskas mugažo.
Venälamaine kompanii pästab produkcijad enamba mi kaks'kümnen torguindmarkan al, oluden ližaks ned oma vas, mineralvezi, energetižed jomad.
Kičoja

Kičoja (mugažo Čuroja) () om pen' vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen (Podporožjen) rajonas kaikenaigaižeta ristitištota (vl 2010). Külä mülüb Vinglan küläkundha.
Istorii.
Ezmäine kirjutamine Kičojan polhe om datiruidud vl 1563. Mülüi Skobelicinad-pomeššikoihe edelespäi.
Geografijan andmused.
Matkad Kos'kenaluine-rajonkeskushesai om 105 km pohjoižhe. Matkad küläkundan Vingl-keskushesai om 23 km pohjoižpäivnouzmha. Ühtenzoituz mail'manke putub vaiše päliči Ojat'-joges oiktas randaspäi, ei ole hüväd jaugnikted. Üks'jäine ird om olmas eländpunktas — Jogentagaine ("Заречная").
Eläjad.
Vl 2007 vaiše üks' kaikenaigaine ristit eli küläs (mez', i hän om vepsläine). Hot' vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe külä seižub kaikenaigaižeta ristitištota, dačnikad ajeltas tänna kezan aigan. Pidab sanuda, miše Kičojas ei olend nikonz äjan rahvast, ezikät, sen kožutoman sijadusen tagapäi.
Pämel'heižtaho — pen' ph. Mikulai-čudonsädajan kivičasoun'.
Podravske Sesvete

Podravske Sesvete om žilo i kund Horvatijan pohjoižes. Mülüb Koprivnica Križevci-ümbrikho (županijha).
Kundan pind om läz 30 km². Se sijadase ümbrikon suvipäivnouzmas, 111 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Podravske Sesveten kund mülütab necidä žilod vaiše. Kundan territorii levitase Drav-jogen vägekahas alangištos. Mad'jaranma zavodiše Dravan taga koumes kilometras pohjoižpäivnouzmha žilospäi.
Vl 2011 kundan eläjiden lugu oli 1628 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 3450 eläjad vl 1921. Eläjad oma horvatijalaižed (99 %) i katolikad, kut voz'sada tagaz-ki. Žilo om ümbärtud maižandusen edheotandoil, om sömtegimišton kompanijoid mugažo.
Uaithors

Uaithors ( [ˈwaɪt.hɔrs], francine virkand: [wajtɔʁs]) om lidn Kanadan lodehes. Se om Jukon-territorijan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1898 Klondaikan kuldsäruläžundan aigan. Löutihe vas'ken kivendoid i sadas niid tähäsai. Ende territorii oli elänzoittud harvas, indejalaižed tuleškeliba sihe mecadamha. Vl 1900 raudte ühtenzoiti Uaithorsad Aläskan Skaguei-portanke. Sai lidnan statusad ("city") vl 1950 2 594 eläjad ristitištonke.
Vn 1953 1. päiväl elokud panihe lidnad Jukon-territorijan administrativižeks keskuseks, ende Douson oli. Vspäi 1957 nimitusen oficialine kirjutamine om nügüdläine, ende oli "White Horse".
Geografijan andmused.
Lidn sijadase territorijan suves, Jukon-jogen molembil randoil läz sen vezilanktendoid, 680 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om mägid lidnan ümbrištos. Lidn om nimitadud vezilanktendoiden mödhe, nimi znamoičeb «vauged hebo» anglijan kelespäi.
Klimat om subarktine, alangištoline sijaduz pehmdab sidä. Heinkun lämuz om +14,3 C°, vilukun — −15,2 C°, voden keskmäine lämuz om −0,1 C°. Paneb sadegid läz tazomäras vodes läbi, 160 mm vihmaks i 142 sm lumeks, vähemba kaiked sulakus.
Tobmuz.
Kaik kuz' ühtnijad i mer mülüdas Uaithors-lidnan nevondkundha (). Kaik lidnalaižed valitas heid nelläks vodeks (edel vn 2024 redukud strok oli koume vot).
Mer om nevondkundan ezimeheks, valičese vspäi 1950. Edeližed merad oma Laura Kebott ("Laura Cabott", 2021−2024), Den Körtis ("Dan Curtis", 2012−2021).
Eläjad.
Vn 2011 Kanadan rahvahanlugemižen mödhe Uaithorsan eläjiden lugu oli 23 276 ristitud, territorijan kaks' koumandest, i 40 heišpäi oliba venänikad; vn 2021 — 28 201 ristitud. Kaik 25 085 eläjad oli lidnas vl 2016.
Kodikel' (2011): anglijan kel' — 84,3 %, francijan kel' — 4,6 %, toine kel' — 9,7 % (saksan, tagalog, ispanijan, kitajan i alaman keled). Augotižlibund (2011): evropalaižed — 75,5 %, igähižed rahvahad — 16,5 %, toižed rahvahad — 8,0 %.
Uskondan mödhe (2011): hristanuskojad — 45,3 %, toine uskond — 3,3 %, religijatomad — 51,4 %.
Pandemii

Pandemii ( "pandemia" — "«kaik rahvaz»") om pošavan toižend. Se levigandeb kaiken valdkundan territorijadme, erasišti susedvaldkundoidme-ki i äjidme mail'man regionidme, ku ristituil eile immunitetad infekcijad vaste.
Voib mända teravas, sporadižikš, äi vozid, nece rippub läžundan inkubacižes pordospäi i alištusespäi gigienan ohjandimile. Pandemii tuleb ristituile paksumb läžujiš imetaiživatoišpäi.
Ozutesed — holeran, grippan, paharuben, tuberkulözan epidemijad. Millionad ristituid oliba da lindäs niiden žertvoikš.
Pandemijad oleskeldas mugažo maižanduzkul'turoiden i kabjživatišton keskes. Varuližed kertläžundad voidas kucta näl'gad, sen tagut kävutadas erazvuiččid märid (vakcinacii, selekcii da toižed).
Kontinent

Kontinent (latinan kelen "continens"-sanaspäi «üleine», «rattematoi») om sur' mankoren massiv, kudamban znamasine päpala (kuivma) sijadase ülemba Mail'manvaldmert, i toine periferine pala (šel'f) om alemba sidä. Lähembaižed sared vedenalaižes periferijas mülüdas kontinentha mugažo.
Sen ližaks, «materik»-termin kävutase.
Nügüdläižed seičeme kontinentad:
Röun kontinentiden keskes mäneb kaglhidme tobjimalaz, niiš ei ole mankoren znamasižid paloid.
Mail'man palad da üläkontinentad:
Kontinentiden rand vajehtase aigan mändes. Ende paleokontinentad oliba olmas. Nügüdläižed kontinentad sädihe 70..80 mln vozid tagaz. Ned keratas ühteks kontinentaks 150..200 mln voziš päliči ezimeletaden.
Süväjärv

Süväjärv () om pen' reskveden järv Venäman Vologdan agjan Kirillovan ümbrikos. Om londuseližen «Venälaine Pohjoine»-puišton territorijan röunanno, puišton administracii om saudud järven randal. Kirillov-lidn sijadase järven pohjoižel da päivnouzmaižel randoil.
Pind om läz 7,44 km², 26 metrad süvütte. Vaiše üks' pen' Svijag-jogi lankteb järvhe. Süväjärv om Pohjoižen Dvinan kanalan palaks 19. voz'sadaspäi. Severz'-se penid sarid kattas vedel kanalan kävutandan tagut. Veden tazopind ližadui üht metrad, i kätihe randoid soikš sijidme.
Järv mülüb Volgan basseinha. Matkad Šeksnan vezivaradimen randhasai om kaks' kilometrad päivlaskmha orhal vai kuz' kilometrad suvhe kanaladme (sen agj).
Znamasižiden evrodiskoedestajiden nimikirjutez

Nece om znamasižiden evrodiskopajatajiden nimikirjutez. Täs om edestajid (pajatajid vai muzikgruppid), kudambad eliba sures populärižuses läbi vaiše vai tobjimalaz 1980-nziš voziš.
Personalijad da kollektivad, kudambad oliba vaiše «sijaliženke» satusenke i jätiba minimaližen jäl'gen diskomuzikha, ei mülügoi nimikirjuteshe.
Järeboi

Järeboi (, sinonimad: "Alopex lagopus", "Canis lagopus") om lihansöi živat. Mülüb Koiranvuiččed-sugukundan Reboid-suguhu. "Lagopus"-sana () znamoičeb «jänišanjaugaine». Sädab läz kümned alaerikod.
Leviganduz.
Eläb kaiken Arktikan territorijal, sen avaron tundran kukhikahiš tahondoiš. Tal'vdub suvemba — oz., Amuran alajoksmuses, Baikalan randištonno, Suomenman keskuzpalas.
Živat kävutab äivoččid uruid, tal'vel voib tehta uruid lumes. Uru sijadase pol'kilometras vedespäi vai sen lähemba.
Ümbrikirjutand.
Hibj om 50..75 sm pitte, händan piduz 25..30 sm. Järeboi om 20..30 sm kortte. Täuz'kaznuden ižačun hibj om 3,5 kg vedutte keskmäras, erasti sase ühesha kilogrammhasai, emäčun veduz om läz koumed kilod. Reboin erineden, hibj om lähemba mannoks, kärz om lühüdamb. Kehkrad korvad ozutadas habi tal'vkarvaspäi, käbäloiden labajaugad oma kattud kovil hibusil, ned vajehtused oma pakaiženvastaižed.
Järeboi om sugukundan üks'jäine erik karvan vajehtujanke mujunke voz'aigadme. Kaks' toižendad mujun mödhe: järgeline vauged (bur kezal) i sinivauvaz, jäl'gmäine oleskeleb vauvaz koričma, muzahahk, koričma hobedanke verendan jäl'ghe.
Elonmaht.
Järeboi söb živatoiden 125 erikod, kazmusiden 25 erikod, no tobjimalaz nühtajid, kalad i somarjoid.
Živatan igä oleleb londuses 6..10 vot. Reboid, hahmad i händikahad södas järeboid. Vauged pulo tegeb londoid järeboin poigaižihe.
Kävutand.
Parahim karv oleskeleb vilukus-uhokus. Ristitud mecatas i kazvatadas fermoil karvha näht.
Reprua

Reprua (, "Reprua", ) om pen' jogi Abhazijas.
Se om kaikiš lühüdamb jogi mail'mas — piduz om vaiše 18 (!) vai 27 metrad. Manalaižen vilun jogen vägev lähtend pindale. Lankteb Mustmerehe läz Gagr-lidnad.
Jogen vezi keradase karstkaroiš. Ned sijadasoiš Arabik-mägitazangištol 2500 m ü.m.t. korktusel, 12..15 kilometras mererandištolpäi.
Gaudi Antonio

Antoni(o) Plasid Gil'jem Gaudi-i-Kurnet (, [ənˈtoni gəu̯ˈði i kuɾˈnɛt]; sünd. 25. kezaku 1852, Reus, Katalonii, Ispanii — kol. 10. kezaku 1926, Barselon, Katalonii, Ispanii) oli ispanijalaine (katalanalaine) arhitektor.
Järgeližetomiž-fantastižiden arhitekturradoiden tegii, äjad niišpäi sijadasoiš Barselonas. Openui sen lidnan arhitekturižes profškolas, radoi toižil arhitektoril hätken i kändihe Barselonan kaikiš modakahambaks arhitektoraks. Nimitadas Gaudin stilid modernaks, no hän kävuti äjid stilid ičeze erižpertiden, pert'kuluiden da kundaližiden sauvusiden projektoiš.
Legendiden murendajad

Legendiden murendajad () oli amerikaine tedoližpopulärine TV-oigenduz Discovery-kanalal vll 2003−2016. Vedihe oigendust nened specialistad speceffektoiš: Džeimi Haineman i Adam Sevidž, kudambad kävutadas ičeze har'gmused i mahtoid erazvuiččiden lodusanutesiden, mifiden, lidnalaižiden legendiden eksperimentaližele kodvindale. Kuvadusen tobj pala mäni läz San Franciskod.
Süvärensu

Süvärensu (, ) om Venäman žilo Leningradan agjan Volhovan rajonas. Žilo om Süvärensun küläkundan administrativine keskuz.
Istorii.
Ezmäižed eländpunktad oliba pandud Süvären sun randoihe 18. voz'sadal, Vanhan Ladogan kanalan sauvondan täht.
Sätihe eländpunktad radnikžiloks 1938-ndes vodes nellän külän ühtištusel: Kondrat'jevo, Uz' Süvärensu (se oli kaikiš suremb niišpäi), Vanh Süvärensu i Tegimkülä. Süvärensu-žilo mülüb Volhovan rajonha vspäi 1965. Vl 1999 kadoti lidnanvuiččen žilon statusad i kändihe küläeländpunktaks.
Süvärensu šingotase jogiportal, sidon i radionavigacijan cehal ujujiden Ladogadme astjoiden täht.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, läz sen röunad. Süvärensu seižub Paksjogen i Süvären randoil. Sijadase Lidnsaren südäimes mugažo, pen' so om olmas sen keskuses. Üks'jäine sild om žilos, toižed randad ühtenzoitasoiš motorvenehil kezaaigan.
Matkad Volhov-rajonkeskushesai om 69 km suvipäivlaskmha orhal vai 82 km avtoteidme. Lähembaižed lidnad oma Uz' Ladog 51 km suvipäivlaskmha orhal i Pöud 46 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 63 km avtotedme.
Eläjad.
Žilon eläjiden lugu oli 655 ristitud 2007-ndes vodes, vl 1990 oli 1400 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 2652 eläjad vl 1939.
Nened aluzkundad ratas žilos: päivkodi, keskškol, počtan palakund, kul'turkeskuz, medpunkt, om severt-se laukoid.
Lugetas üks'toštkümne irdad žilos.
Aksintant

Aksintant () om pen' vepsän külä Vologdan agjan Babajevon rajonas, mülüb Vepsän rahvahaližhe küläkundha.
Ezmäine kirjutamine Aksintantan polhe om venän kelel, datiruiše vl 1633; siloi sen nimituz oli .
Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om 43 km suvhe, Babajevo-rajonkeskushesai om 133 km suvhe.
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 9 ristitud, i heišpäi seičeme oliba vepsläižed.
Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Nadežda Pavlovna Mednikova.
Än'

 Än' om ristitun voimuz laskta kulundoid paginan, pajatandan, kidan, nagran vai voikun aigan.
Än' sädase il'man lähtendan aigan tävuišpäi sun i nenan kal't, kut om ozutadud kuval. Harakterizuiše individualižel tembral.
Mahtuz pästta än't i kulemine oma sidodud keskneze, kurdeh sündundaspäi mez' ei voi tehta oiktoid kulundoid. Ristit ozutab änel ičeze emocionališt oleldad: kärauduz, opal, čududelend, ihastuz da toižed. Nened süd valatoittas änen laduid: ühthine fizine olend, hibjan organoiden sijaduz, mel', emocionaline olend.
Nagr

Nagr vai Nagrand om üks' ristitun reakcijoišpäi jumorha vai kučuteshe, kudamban avaidused oma specifižed kulundad i modon lihasiden da hengimižapparatan instinktivižed likundad.
Erašti nagr voib olda reakcijan nervkingiteshe (nervine nagr), agressijan tundusen («kacu, midä voin tehta, no en linne») vai olda psihižen palahtelendan tundusen.
Ühthine nagr om socializacijan da kommunikativižen kompetentižusen lujaks faktoraks. Üks'naze ristit iloitelese, no nagrata.
"Gelotologii" ( "gelos" «nagr») om psihiatrijan alajaguz, tedoidab nagrad i jumorad da niiden valatoitandad ristitun organizmha.
Augotižlibund.
Nagr oli ristitunvuiččiden oblezjanoiden i ristitun ühthižil ezitatoil 10 mln vozid tagaz völ, kut vastuz kučuteshe. Oblezjanan nagr erineb ristitun nagraspäi, no voib tundištada sidä.
20. voz'sadan lopun tedoidusiden mödhe nüguhired sätas märitud ul'trakulundan signalid 50 kHz paksudenke kučutesen aigan.
Boiler

Boiler ( «katil») om ladim veden lämbitamižen i hulan veden varadusen täht.
Boilerad tehmištos oma lämuzverkon vedenlämbituzladimed, vezipuru turbinoišpäi vai purukatloišpäi kävutase lämudenkandajaks niiš. Radhonuz boileridenke nimitase boilersijaks. Mugoine radhonused oleldas lämuzelektrokeskusil, atomelektrostancijoil i järgeližen katilsijan verkos.
Kodielos nimitadas boileraks mittušt taht vedenlämbituzladint. Se voib rata čurasižel lämudenkandajal vai elektrusel, londuseližel gazal. Čainikad, samvarad i termopotad oma olmas jondveden täht.
Ladv

Ladv om min-ni «pä», «ülembaine pala». Se voib znamoita Venäman tahoid mugažo:
Carelia

«Carelia» (vll 1928−1930 "Punakantele" «rusked kantel'», 1930−1937 "Rihtama" «frontpird», 1937−1940 "Карелия" karjalan kelel, vll 1940−1990 "Punalippu" «rusked flag») om suomenkel'ne (materialoidenke vepsän i karjalan kelil) Karjalan Tazovaldkundan literaturaiglehtez. Edeline Robert Kolomainen-päredaktor oli ranu vll 1992−2014, nügüdläine — Armas Mašin (vn 2014 sulakuspäi).
Aiglehtesen aluz om pandud Petroskoihe, lähtleb vspäi 1928. Vll 1930−1934 lähtli Leningradas. Edel 2014 vot oli jogakuine. Finansiruindan mairiž vei tiražan polendusennoks 300..400 egzemplärhasai, pästtas 2 kerdad vodes.
Ladv (Karjalan Tazovaldkund)

Ladv (, , ) om vepsän i venän žilo Venäman Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan rajonan suves, Leningradan agjan röunanno. Se om Ladvan küläkundan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 16. voz'sadal. Enččes oli lidnanvuiččeks žiloks, sädihe ühesatoštkümnes toižes eländpunktaspäi. Vll 1946−1962 Änižröunan rajonan keskuz sijazihe Ladvas.
Ladv šingotase mecan varhapanendal, sömtegimištol (saguden tehmine), živatvodindan «Majak»-edheotandal (lehmiden äikerdoičend i maidon tehmine).
Geografijan andmused.
Žilo seižub pidust' Ivin /Ivenk-jogen randad (, Süvärin oigedpol'ne bassein).
Matkad Petroskoihesai (rajonkeskuz) om 50 km pohjoižhe. "Ladv"-raudtestancii sijadase Ladv-Sarak-žilos kahesas kilometras päivlaskmha orhal, 13 km avtotedme vai Ivinan ülezjogen, se stancii om lähembaine.
Kaik om 14 irdad i nell' kujod žilos.
Eläjad.
Vl 1959 radnikžilon eläjiden lugu oli 4 170 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 2 145 ristitud.
Ortodoksižen hristanuskondan naižjumalankodi i koume jumalanpertid oliba 1930-nzihe vozihesai. Nügüd'aigan üks'jäine ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om avaitud, kivine vspäi 1865.
Rahvahad oma vepsläižed da venälaižed.
Valdkundaližed büdžetižed aluzkundad oma keskškol nomer 4, päivkodi, kul'turkeskuz.
Heimjogi

Heimjogi (ven.: "Гимрека") om pen' jogi Venämas, Leningradan agjas (Kos'kenaluižen rajon). Joginišk sijadase Karjalan Tazovaldkundas (Änižröunan rajon). Piduz om läz 12 kilometrad.
Jogi lankteb Änižhe Leningradan agjas. Jokseb Heimd'ogi-külän lodehes.
Rand (Vepsän rahvahaline küläkund)

Rand () om pen' vepsän külä Vologdan agjan Babajevon rajonas. Külä om Vepsän rahvahaližen küläkundan palaks.
Istorii.
Ezmäine kirjutamine Randan (siloi — Suren Randan, ) polhe om datiruidud vl 1626. Pen' Rand-ki ("Малый Берег") oli olmas läz necidä eländpunktad, i nened küläd oma ühtenzoittud edelespäi.
Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Nadežda Pavlovna Mednikova.
Geografijan andmused.
Rand-külä sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, Ivod-jogen oiktal randal. Matkad küläkundan Timošino-keskuhesai om 42 km suvhe avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai om 132 km suvhe avtotedme.
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 6 ristitud, i kaik oliba vepsläižed.
Durov Vladimir Leonidovič

Vladimir Leonidovič Durov (; sünd. 7. heinku 1863, Moskv, Venäman imperii — kol. 3. eloku 1934, sigä-žo, NSTÜ) oli venälaine i nevondkundaline dressirui da cirkartist; Tazovaldkundan arvostadud artist (1927). Kirjuti mugažo kirjoid lapsiden täht. Durovan Anatolijan vell'.
I Will Survive

«I Will Survive» ("Päzun henghe") om amerikaižen Glorija Geinor-pajatajan videnz' pajo kudendes «Love Tracks»-studijanal'bomaspäi (kül'mku 1978) da ühtennimine singl (reduku 1978). Nece om Glorija Geinoran kaikiš tetabamb i legendine pajo.
Pajon tekst om anglijan kelel, starinoičeb personaspäi, kudamb keradab kaikid vägid elämhä edemba mel'heižen okaindan jäl'ghe. Se om klassine da üks' kaikiš tetabambiš pajoišpäi disko-žanras, sai «Gremmi»-premijan. Pajon sanoiden da muzikan tegijad oma Freddi Perren i Dino Fekaris.
Tur de Frans

«Tur de Frans» (), vai «Sur' petl'» oficialitomašti, oma kaikiš tetabambad i prestižižembad velovoibuižed mail'mas. Vedadas professionaloiden täht.
Mänetadas enamb 100 vot (vlpäi 1903) Francijas, heinkun aigan, keskust oli vaiše kahten mail'man sodoiden aigan. Voibuižiden hätkeližuz om koume nedalid. Organizator — «Amaury Sport Organisation», se-žo vedab Ralli Dakar-voibuižid.
Venäman ezitajad ei nikonz linnugoi Tur de Fransan vägestajikš.
Voibuižiden principad.
«Tur de Frans» kogoneb 21 etapaspäi. Joga etap om päivän hätkte. Kaikuččele voibištelijale pidab sadas etapan lopindannoks, miše hänen aig oliži registriruidud da ližatud nimikirjuteshe.
Voibuižiden täuz' piduz om koume..nell' tuhad kilometrid, trassan matk i etapoiden piduz vajehtadas joga vodel. Kaikiš pidembad voibuižed oliba 5745 km vl 1926.
Päine klassifikacii om voibištelijoiden ranžiruind ühthižen aigan mödhe. Voden Turan vägestai om voibištelii minimaliženke aiganke kaikiden etapoiden jäl'ghe. Om voimust sada Turan ühthišt vägestust vägestusita etapoil ani.
Kafka Franc

Franc Kafka (; sünd. 3. heinku 1883, Prag, Avstrii da Mad'jaranma — kol. 3. kezaku 1924, Klosternoiburg, Ezmäine Avstrijan Tazovaldkund) oli tetab avstriž-mad'jaralaine (čehalaine) kirjutai-absurdist.
Biografii.
Franc oli sündnu evrejan kanzha, oli vanhemban lapsen. Tat möi galanterejan tavaroid tukuil, mam libui elokahan oludenkeitajan perehespäi. Kanzannimi om čehan augotižlibundan, "kavka" znamoičeb «näk». Franc mahtoi besedoita čehaks, no kirjuti kaiken elon saksan kelel (hänen maman kel'). Vll 1889−1893 prihaižen openui lidnan alaškolas ("Deutsche Knabenschule"), sid' gimnazijas vhesai 1901. Lopi Pragan Karlan universitetad oiktusen doktoran specializacijanke vl 1906. Radoi juristaks varmitusidenke tehmižtravmatizman sarakos. Läksi penzijha edel aigad vl 1922 läžundan tagut.
Kirjuti sanutesid da tošt prozad joudjal. Koli edel aigad tuberkulözan tagut, hänen tat i mam koliba möhemb, mi heiden poig. Severz'-se sanutesiden kogodusid om publikoitud kirjutajan elon aigan.
Valitud sädused.
Kaik om kahesa radlehtikod (voziden 1917−1919), mülütadas ezikirjutesid, sanutesid i niiden variantoid, sekoimižid da kaclendoid.
Nimikirjuteses om Kafkan enamba mi sada virkehid, oma valitud hänel koumandes i nelländes lehtikospäi in-oktavo
Slavine neopaganuz

Slavine neopaganuz (, , )
om uz' neopaganistine religiozine likund, kundamb läksi 20-ndes voz'sadas slavižiš valdkundoiš (i valdkundoiš surenke slaviženke diasporanke). Nimitadas uskojad udeks. Se om naprind rekonstruiruida amuižid slavižid religijanveroid, hot' ei ole nimidä ühthišt sen rezul'tataks tobjimalaz todesižiden hristanuskondedeližiden uskondoiden rindatades.
Om antihristanuskondaline, nacionalistine, erasišti ekstremistine da eskai terroristine čuradamine. Sai surt levigandust Venämas i Ukrainas, mugažo Pol'šanmas, Slovakijas, Serbijas i m.e.
Läz 1..2% etništ venälašt oma neopaganistad.
Heimd'ogi

Heimd'ogi (, vepsän kirjamil: "Gimreka") om vepsän külä Venäman Leningradan agjas, sen Kos'kenaluižen (Podporožjen) rajonan pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Ust'kan lidnankundha.
Geografijan andmused.
Eländpunkt sijadase lidnankundan pohjoižpäivnouzmas, Heimjogen randal, «Petroskoi — Šušt»-avtotekeskustanno. Matkad lidnankundan Ust'ka-keskushesai om 20 km suvhe.
Eläjad.
Külän eläjiden lugu oli 98 ristitud 2007-ndes vodes, i hö oliba vepsläižed da venälaižed.
Heimd'oges Jumalanmaman Sündundan jumalanpert' om olmas. Se om saudud vl 1659.
Vepsän küläd

Se om eläbiden vepsän küliden nimikirjutez regioniden i kirjamišton mödhe.
Trimmer (gazonannitim)

Trimmer, elektrovikateh i motorvikateh (benzinvikateh) oma gazonannitimen toižendad, motorižed käzimaižanduzazeged heinän nitandan täht. Ned oma vitakehen nügüd'aigaižed variantad.
Kävutase nitandan aigan penil pindoil i sijil, kudambad ei sättugoi järgeližele nitimele kezroil — penzhidenno, puidenno, pachidenno, aidverel, vai koverikahal rel'jefal pautkidme.
Amerikalaine Džordž Bollas-edheotai Hjustonaspäi (Tehas, AÜV) tegi melel trimmerad vl 1971 avtopezendsijan pörujiden harjoiden radha kacten. Melestegii nimiti ut sadinstrumentad «Weed Eater» («rujoheinän söi») rujoheiniden nitandan täht puiš ümbri, sil-žo aigal puiden kor' jäb vigatoman.
Trimmer kogoneb štangaspäi, sen ühtel agjal likutim om kingitadud, toižel agjal pörui čapai radpähut om simanke vai veičenke. Nitai paneb motorvikateht päle ühtenzoittud vönen abul. Ohjastusen ladimed sijadasoiš poikpoližil varzil.
Štokolov Boris

Boris Timofejevič Štokolov (; sünd. 19. keväz'ku 1930, Kuzedejevo, Sibirin rand, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 6. viluku 2005, Piter, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine operpajatai (bas). (1966).
Biografii.
Tuleban aigan pajatajan tat kadoi tedmata toras Toižen mail'man sodan aigan. Vl 1944 Boris openui meriprihačuiden školas Solohkil. Tuli openumha il'mvägiden Sverdlovskan sodaškolas, i vl 1949 oli homaitud Georgii Žukov-maršalal, kudamban nevondan mödhe zavodi opendust Uralan konservatorijan vokalan fakul'tetas. Üläopenik kändihe Sverdlovskan operan da baletan stažoraks, i vspäi 1954 radoi siš ühteks päižiš solistoišpäi.
Vl 1959 Štokolov sai laureatan arvod 7. Mail'man norišton da üläopenikoiden festivalil Ven-lidnas, i Aprelevkan tegim pästi debütplatad A. Rubinšteinan i F. Šubertan romansoiden änetusidenke (8", Д—004916-7) hänen ezinendas. Sil-žo vodel pajatai oli kuctud Leningradan operan da baletan teatrha, kus radoi vhesai 1990 i sai tetabut venän operrepertuaran čomakuluks interpretatoraks.
Artist vedi aktivižen koncertradmižen, oti venän rahvahanpajoid i romansoid repertuaraks. Ezini mail'man äjil operan i koncertlavoil.
Kanz.
Pajatai oli naižiš, Nadežda oli hänen ak (1929−1990). Kaks' poigad: Aleksandr (sünd. 1954) i Timofei (sünd. 1962).
Lian Ross

Lian Ross (mugažo saksan kelel), todesine nimi — Žozefina Hibel' (; sünd. 8. tal'vku 1962, Gamburg, Saksanma) om saksalaine pajatai da muzikankirjutai.
Ühtni «Fun Factory»- (1999—2003) i «2 Eivissa»- (1997—2005) gruppihe. Žozefina ezini "Josy"-, "Lian Ross"- (tobjimalaz tetab arni muga), "Creative Connection"-, "Dana Harris"-, "Divina"-, "Tears 'n Joy"-psevdonimidenke.
Hänen soline karjer augotase 1980-ndes vodes. Kaikiš tetabamb pajo — «Say You'll Never», toižed populärižed kompozicijad oma «Fantasy», «It's Up to You» da «Scratch My Name» (jäl'gmäine kut Creative Connection). Lian Rossan debütine al'bom («I Got The Beat»), kut ni čudokahašti, om pästtud vaiše 2013-ndes vodes.
Luis Rodrigesan (Modern Talking:an enččen prodüseran) ak.
Šond'al

Šond'al () om vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen (Podporožjen) rajonas. Mülüb Vinglan küläkundha.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1563 Änižen pätinan aigkirjas kuti 8 pen't küläd (1..2 tanhad kaikuččes) , alištuiba Sudakovad-pomeššikoile. Vl 1905 oli 6 küläd, vll 1920−1970 — kaks' jagatud jogel küläd, sid' ühtenzoittihe niid.
Külä sijadase rajonan suves, Ojatin molembil randoil. Matkad küläkund administrativižhe Vingl-keskushesai om 30 km pohjoižhe orhal.
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 84 ristitud, vepsläižed tobjimalaz.