tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Počtamtan sild

Počtamtan sild () om rippui üks'keskustaine metalline jaugnikoiden sild Piterin Admiralteiskii-rajonas, Moik-joges päliči. Fonarnii-sild om ülezjogen, Pocelujevan sild sijadase mödvedhe.
Sild jätktab Pračečnii-kujod i tuleb Surele Meriirdale. Piterin päpočtamtan pert' lidnan noländen kilometran patshanke südäimes om läz sildad, radab vspäi 1714 i andoi nimed sile. Sild om Piterin üks'jäine istorine pidajidenke čepinke, pojaviden Bankan i Levan sildoiden čepil dekorativine funkcii om vaiše.
Istorii.
Ezmäine sild oli saudud puspäi nell'kekustaižen 18. voz'sadan lopus. Vozil 1823−1824 uz' sild om saudud čepil kuti "Pen' čep'sild Moikas päliči" (), sid' "Jaugnikoiden čep'sild" (vspäi 1829) i "Pračečnii-sild" (vspäi 1849). Vspäi 1851 nimitase nügüdläižikš.
Vl 1905 varmitihe sildad i panihe ližaalusid puspäi. Jäl'ghine sur' kohenduz oli vozil 1981−1983, heittihe puižid ližaalusid, i vaiše čepid metallkvadrantoil pid'oiteldas sildad kut oli-ki meletadud eziauguižešti projektan mödhe.
Vn 2003 suren kohendusen aigan čepid oma vajehtadud, tehtihe niid pol'tošt kerdad sanktemb. Sen kohendusen projekt i raddokumentacii oma sätud «Institut "Stroiprojekt"»-organizacijal, inžener Ju. B. Devičinskii.
Konstrukcii.
Sild om 42 m pitte i kahten metrad levette, rippub čepil. Astužnikoiden pala om tehtud teraraudbalkoišpäi 30 sm sankte. Alused oma kivižes panegespäi vajil. Tagodud čomamahtoine raudasine segluz om sildan kaičijaks röunaks.
Fonarnii-sild

Fonarnii-sild ( «sild pidatimidenke») om Venäman Piterin üks'keskustaine raudbetonine avtotesild Moik-joges päliči.
Sauvuz sijadase Admiralteiskii-rajonas. Ühtenzoitab Kazanin i 2nz' Admiralteiskii-sarid, Fonarnii- i Počtamtan kujoid. Ülezjogen om Sinine sild, mödvedhe — Počtamtan sild.
Istorii.
Sild om avaitud 18. voz'sadan keskes. Se om 33 m pitte i 20 m levette. Nimi om tetab vspäi 1906, se om anttud kujon mödhe, 1920-nzihe vozihesai täuz' nimi oli Jaugnikoiden Fonarnii-sild (). Vhesai 1971 oli puspäi i vaiše jaugnikoiden täht. Raudbetonine sild jäl'ghe 1973. vot, nell' avtoted, jaugnikoiden tehuded oma teverikš.
Nügüd'aigaine üks'keskustaine sild om saudud vll 1971−1973 L.N. Sobolev-inženeran i Lev Noskov-arhitektoran projektan mödhe. «Lenmostostroi»-trestan SU-2-organizacii vaumiči sauvondad O. A. Rozov-päinženeran i S. N. Suščev-proraban ohjastusen al. Pidatimed alištuiba restavracijale vl 2001. Sildan gidroizoläcii i asfal'tbetonine krepind oma vajehtadud vl 2011.
Konstrukcii.
Fonarnii-sildan konstrukcii om ramanvuitte koumepalaine. Raudbetonižed alused vajil kaidetas jogen vagon levedust vähän i oma kreptud ozrikkivel.
Trotuarad oma erigoittud avtoteišpäi ozrikkivižel bordüral. Sildan röunan seglused oma tehtud kaugedraudaspäi čomamahtoližen valamižen mahtusel, ühtejiččed Moikan randirdan seglusidenke. Kaičendröun lopiše ozrikkivižel parapetal sildan alusen päl. Metalližed toršerad pidatimidenke oma seižutadud sildan tulendoidenno klassicizman stiliš.
Depressii

Depressii (depressivine olend) om kaikiš levitadud psihine palahtelend. 5..10% ristitištod mokitas sišpäi.
M. k. «depressivine triad» harakterizuib:
Hal'g erištasoiš:
Šizofrenii

Šizofrenii om jüged psihine palahtelend; meletamižen processoiden i emocionaližiden reakcijoiden čihodamine.
Harakterižed pirdad: gallücinacijad (nägemižen vai kulemižen), paranoidine vai fantastine horind, meletamižen i vasthaotmižen fundamentaližed palahtelendad, paginan dezorganizacii, adekvatoi vai hond affekt; mugažo socialine disfunkcii da tömahtutomuz.
Birbincpühäpäiv

Birbincpühäpäiv vai Birbincad (Sündun tulend Jerusalimha) om üks' hristanuskondan päižiš praznikoišpäi (pühänikoišpäi). Oigetas Suren Nedalin ani edes, nedališ edel Äipäiväd.
Praznikan oigenduz zavodiše Jerusalimas. Birbincoiden tetab atribut — pal'mveza, birbinc vai (harvašti) nižutähk. Nened konfessijad pidadas pühänikaks: ortodoksine hristanuskond, katoline jumalankodikund, protestantizm, Päivnouzmman jumalankodikundad.
Pühänik simvoliziruib Iisus Hristosan tundištamišt Messijaks (Sünduks), no i Ristituiden Poigan tulendan Rajuhu ezimel'kuvad.
&quot;The X Factor&quot; Venämas

«The X Factor» om üks' kaikiš tetabižiš muzikkonkursoišpäi mail'mas. Venämas oli olmas kaks' konkursan analogad:
Sekret Uspeha

«Sekret Uspeha» ("satusen peituz") oli televizijan «The X Factor»-muzikkonkursan adaptacii Venäman täht. Sen tehtihe vlpäi 2005 vhesai 2007, om ozutadud RTR-kanalal. Vaiše kaiken kaks' sezonad oli madalan reitingan tagut. Nügüd' tehtas projektan ut versijad, nimitase «Faktor A».
Linniba vägestajikš: Vladimir Sapovskii (2005, 1. sezon) i Nikolai Timohin (2007, 2. sezon). Arvostihe personad, ičtazprezentacijan mahtust, kargmahtoid. Kacmata koume kategorijha (norembad, vanhembad i gruppiden), sezonan üks'jäine vägestai oli.
1. sezon (2005).
Norembad-kategorii (16..24 vot).
Näradoičii: Katerina fon Gečmen-Val'dek
Vanhembad-kategorii (25 da sen enamba vot).
Näradoičii: Aleksandr Revzin
Gruppiden kategorii.
Näradoičii: Valerii Meladze
2. sezon (2007).
Norembad-kategorii (16..24 vot).
Näradoičii: Valerija
Vanhembad-kategorii (25 da sen enamba vot).
Näradoičii: Valerii Garkalin
Gruppiden kategorii.
Näradoičii: Tigran Keosajan
Puhtaz, ajatud

«Puhtaz, ajatud» () om voden 1994 tetab amerikaine arthausfil'm. Režissör — Lodž Kerrigan. Prodüser — Teodoro Man'jači.
Kinotarin.
Fil'm om noren šizofrenikan polhe, kudamb naprib pördutada ičeze tütärt. Äjad kritikanmehed virgaziba lujas naturaližen päakt'oran (Piter Grin) vändon.
Villem-Aleksandr

Villem-Aleksandr vai Villem IV (; sünd. 27. sulaku 1967, Utreht, Alamad), täuz' nimi — Villem-Aleksandr Klaus Georg Ferdinand (alam.: "Willem-Alexander Claus George Ferdinand"), om Alamaiden kunigaz vs 2013 sulakun 30. päiväspäi. Hän om seičemenz' kunigaz Oranžan da Nassaun dinastijaspäi.
Biografii.
Beatriks-princessan (kunigaznaine vll 1980−2013) i Klaus-princan ezmäine laps'. Villem-Aleksandr sai Oranžan princan arvod maman tulendan jäl'ghe valdištmele vn 1980 30. päiväl sulakud. Hän kahtenke vellenke — Johan Frizo (1968−2013) i Konstantin (1969) — kazvoiba Drakenstein-lidnuses.
Villem-Aleksandr om istorik openduses, om Leidenan universitetan pästnikan (1987−1993).
Venälaižen valdkundan pämehed

Se om täuz' Venälaižen valdkundan pämehiden nimikirjutez.
Dirbal

Dirbal (ičeze nimituz: "djirbal") om üks' avstraližiš aborigenan kelišpäi. Mülütadas pama-njungan kel'kundha.
Kelel pagištas Avstralijan Kvinslend-štatan pohjoižes. Pagižijoiden lugu (mamankel') om 8 ristitud ičeze kelel i 44 — giramai-paginal (2016). Kel' om kadomižen röunal.
Dirbalal om lujas mel'hetartui grammatik, i sikš se linni tetabaks kelentedomehiden keskes.
Trumai (kel')

Trumai (ičeze nimituz: "ho kod ke") om trumai-rahvahan kel', üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi. Necel kelel pagištas Brazilijas; pagižijoiden lugu om läz 120 ristitud (mamankel').
Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Se om izoliruidud kel', i om ani atipižed grammatižed, morfologižed da leksižed eriližused sen regionan kelile.
Keväden i radon päiv

Keväden i radon päiv (, vai "International Workers' Day") om rahvahidenkeskeine praznik, kudambad oigetas joga vodel semendkun 1. päiväl (vai semendkun ezmäižel ezmärgel) 142 valdkundas.
Nece om socialistine (kommunistine mugažo) praznik, kudamb om valdkundaline Venämas tähäsai.
Lamborghini Veneno

«Lamborghini Veneno» om italižen «Lamborghini»-kompanijan (Fol'ksvagenan grupp) kaks'uksine sportavto kahten täht. Se vajehti «Lamborghini Reventón»:ad model'riviš.
Pästandan augotiž — vn 2013 keväz'ku. Kaik om nell' avton egzemplärad (maksarv — US$ 3,000,000 mašinas), sidä kesken üks' kompanijan muzejan täht; toižed koume oma mödud jo.
Konor' i salonan krepindan päpala oma tehtud hil'plastikaspäi kebnendamha konstrukcijad. Avtod oma ühthekeratud Italijas.
Morris Trevor

Nened tetabad ristitud oma Trevor Morris-nimen al (mugažo anglijan kelel):
Pannakot

Pannakot ( «keittud kerthut») om pohjoižitaližen keitandan söm (sen kodima — italine P'jemont) kerthuzišpäi, saharaspäi, želatinaspäi da vanilišpäi. Södas kut desert.
Istorii.
Blöd mainitaškanzihe Italijan kulinarižiš kirjoiš 1960-nziš vozišpäi. Tegihe populärižikš AÜV:oiš 1990-nzil vozil. Nügüd'aigan pannakot om populärine kaiked mail'madme.
Pojavad blödad oma bavarine krem i blanmanže.
Slokostind.
Lämbitadas kerthuzid saharanke i vanilinke, keittas vällel lämoil vižtoštkümne minutad. Sid' ližatas želatinad i valadas formidme. Paneškatas blödoihe vilugoičendan jäl'ghe. Veroline pannakot om vauged mujul.
Anttas penil porcijoil frukt-, šokolad- vai karamel'painatosen al, fruktoiden palliškoidenke vai marjoidenke.
Rapper's Delight

«Rapper's Delight» ("Reperan ihastuz") om The Sugarhill Gang-gruppan pajo. Se om kudenz' da jäl'gmäine pajo «Sugarhill Gang»-al'bomas (1980) da heiden debütine singl, kudamb om pästtud 1979-nden voden sügüz'kul. Pajon tekst om anglijan kelel.
Nece om ezmäine pajo hiphop/rep-žanroiš. Se valatoiti nügüd'aigaižen muzikan šingoteshe, i «avaiži» uded muzikaližed stilid.
Mill a h-Uile Rud

Mill a h-Uile Rud ([ˈmiːʎ ə ˈxulə ˈrˠut̪], šotlandijaks "Murenda kaiked") om amerikalaine pankgrupp Sietlaspäi, kudamb pajatab ičeze pajoid šotlandijan gelan kelel. Om olmas vspäi 2003.
Nece grupp om kaikiš tetabamb gelan pank-stilin ("Punc Gàidhlig") ezitai.
Šotlandijan gelan pank

Šotlandijan gelan pank (gel.: "Punc Gàidhlig") om pankrokan alažanr, kudambas gruppad pajatadas ičeze pajoid Šotlandijan gelan kelel.
Kaikiš tetabambad ezitajad oma Mill a h-Uile Rud i Oi Polloi.
Oi Polloi

Oi Polloi om šotlandijalaine pankgrupp, kudamb edestab ičeze pajoid Oi!-, stritpank-, anarhopank- da gelan pank-žanroiš.
Morris Trevor (muzikankirjutai)

Trevor Morris (mugažo anglijan i francijan kelil; sünd. 25. semendku 1970, London (Ontario), Kanad) om kanadine muzikankirjutai orkestran täht da muzikprodüser. Sirdi Los Andželesha vl 1999 i zavodi kar'jerad Gollivudas.
Sädi da äneti muzikad TV-serialoiden, fil'miden da kompjutervändoiden surele lugumärale. «Emmi»-premijan laureat (2007).
Baiburt (lidn)

Baiburt (, "Baberd", pont.: "Παϊπούρτ Paipourt") om lidn Turkanman pohjoižpäivnouzmas. Se om Baiburtan agjan administrativine keskuz (vspäi 1989).
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kuti Suren Armenijan Baberd-lidnuz 5. voz'sadal meiden erad. Lidnuz om kaičenus tähäsai, sijazihe Surel šuuktel.
Baiburt om agjan tegimišton da torguindan keskuz. Živatvodind i meden tehmine oma agjas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Čoroh-jogen randoil (, lankteb Mustmerhe), 1550 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud korktoil mägil, hobedan, vas'ken, hahktinan i cinkan samižen kaivusil.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +7,5 C°, kezakun-elokun +16..+19 C°, tal'vkun-uhokun −3..−5 C°. Ekstremumad oma −31 C° i +38 C°. Paneb sadegid 475 mm vodes, enamba sulakus-semendkus (67..78 mm kus), vähemba heinkus-sügüz'kus (17..26 mm kus). Voib panda lunt tal'vel ühthe metrhasai kortte.
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 35 654 ristitud, vl 2015 — 37 946 eläjad, agjan koumandez.
Baiburtan universitet radab vspäi 2008 (, 5,3 tuhad üläopenikoid).
Porečenkov Mihail

Mihail Jevgen'jevič Porečenkov (; sünd. 2. keväz'ku 1969, Leningrad (nüg. Piter), Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine kinon i teatran akt'or da TV-vedai. Venäman rahvahan artist (2019), Venäman arvostadud artist (2006), «Kuldaline mask»-premijan laureat (1996).
Biografii.
Porečenkovan aigaline laps'aig mäni Pskovan agjas. Openui Piterin i Varšavan školoiš. Vll 1986−1990 openui Tallidnan sodapolitižes sauvondan üläškolas. Mez' om Piterin teatrčomamahton valdkundaližen akademijan pästnik vspäi 1996 (nüg. Venäman lavastuzčomamahtoiden valdkundaline institut). Vspäi 1994 vändi rolid enamba mi 80 fil'mas i TV-serialas.
Mariinskii-teatr

Valdkundaline akademine Mariinskii-teatr () om üks' kaikiš tetabambiš i järedambiš operan da baletan teatrišpäi Venämas i kaikes mail'mas. Päsauvuz sijadase Piteriš, Teatral'nai-torgul. Mariinskii-baletan päsijaduz.
Kollektiv om olmas 18. voz'sadan lopuspäi. Nügüdläine päsauvuz om vaumitud vll 1859−1860, nimitihe Marija Aleksandrovna-imperatornaižen mödhe. Arhitektorad oma A. K. Kavos i V. A. Šröter. Teatran päsauvuz mülüb valdkundan kul'turjäl'gusen nimikirjuteshe. Vll 1935−1992 teatran nimi oli "Kirovskii". Koume tošt Piterin pertid alištudas teatrale: kahtenz' scen Krükovan kanalal (vspäi 2013) da koncertzal (vspäi 2006 i uz' suvikorpus vspäi 2021, koumanz' scen i kamerscen). Kaks' filialad oma Venämas: Vladikavkaz- (vspäi 2017) i Vladivostok- (vspäi 2016) lidnoiš.
Teatran direktor, čomamahtoine ohjandai i dirižör om Valerii Gergijev vspäi 1988.
Sezonoidenkeskuižes teatr andab scenad toižile kollektivoile. Muzikaližen i teatraližen čomamahton üläškol radab Mariinskii-teatras.
Siga

Siga ( vai "Sus domesticus") om kabjživat, mecsigan alaerik. Mülüb Sigad-sugukundha.
Sigan poigaižen nimituz om porzaz vai čugu. Sigan ižač om oraž.
Ümbrikirjutand.
Živat om kodikoittud seičeme tuhad vozid tagaz vai sen aigemba. Mail'man populäcii om kaikenaigaine, läz üht milliardad živatoid.
Täuz'igäine hibj om 0,9..1,8 m pitte, 50..150 kg jügutte. Sus om 44 hambast, sidä kesken nell' šingotadud orahambast. Čongoiše mas tül'cäl kärzal lapakonke nenanke. Nened tundused oma jäl'gnuded mecsigaspäi: väll' nägemine, terav kulemine, hen nühaindelim, mahtuz ujuda hüvin; lujetud plodukahuz, mahtuz kazda heredas i razveta.
Živatad södas kaikuttušt, mecsigan kartte. Kazvatadas tavarvedushesai kuz'-seičeme kus. Äikerdoitas kahesa-ühesakuižes igäspäi, kaks' kerdad vodes da sen enamba.
Toižendad.
Tetas läz sadad sigoiden suguid mail'madme.
Kodisigad ("minipig:ad") oma pened dekorativižed. Mectunuded sigad ("reizorbek:ad") puttas vastha Pohjoižamerikas, Avstralijas da Udes Zelandijas.
Kävutand.
Kazvatadas maižanduzfermoiš da läviš samha lihad (mail'man tehmine 97,2 mln tonnoid vl 2005), laptaližed produktad oma nahk da suugased.
Vauged pulo

Vauged pulo (, sinonim "Nyctea scandiaca") om arktine lihansöi lind, erik kaičendan al. Mülütadas Pulod-sugukundan Hübjäd-heimho.
Leviganduz.
Lind eläb Kanadas, Aläskas, Grenlandas, Evrazijan pohjoižpalas, tundran i mectundran zonoiš. Tal'vdund vedase keväz'kuhu-sulakuhusai.
Kalaidaškandeb suvhe sügüz'kus-redukus, erased eričud tal'vdudas pohjoižes ku jä i lumikate oma hoikad.
Ümbrikirjutand.
Vauged pulo om kaikiš järedamb lind tundras Pulonvuiččed-heimkundaspäi. Ižačun hibj sase 55..65 sanimetrhasai pitte i 2..2,5 kg vedutte, emäčun 70 sm i koumhe kilogrammhasai. Täuz'kaznuden hibjan suugiden maihutuzkeskust om 142..166 sm keskmäras.
Lindun pä om kehker, sil'män hel'pken muju om loštab pakuine. Höunhišt om vauged pimedoidenke poikpoližidenke kirjoidenke, om vähemba niid ižačuil. Mugoi muju abutab vauktale pulole kadoda nägemižespäi lumel. Lindunpoigaižiden höunhišt om koričma. Must n'ok om kattud höunhil-suugasil läz nüguhusai. Käpšuiden höunhišt om sanktan karvan pojav.
Sömine.
Sötlese hirenvuiččil nühtajil, ezikät lemmingoil, üks' vauged pulo söb enamba pol'tošt tuhad lemmingoid vodes. Taboiteleb mugažo jänišid, henoid lihansöjid (por'moi), linduid (meckanoid, hanhid, sorzoid), söb kalad-ki, i habukan sömäd.
Pü

Pü ( vai "Bonasa bonasia") om levitadud meclind, mülüb Püd-heimho. Lugetas 11 alaerikod.
Leviganduz.
Elädas kaikedme Evrazijadme sen meczonas da taigas. Pü pidase mecan südäimes, ei lähemba mi 200..300 metrad mecanröunaspäi. Ei navedi harvoid mecoid i mecpuištoid, otab parembaks segoitadud mecoid.
Linduiden par pidase ičeze tarhad, tal'vdub siš-žo. Ku sada püd, ka sen erik ei tule sihe tarhaze hätken. Eläb edahan ristitun pertišpäi, pölgästunuded äkkiližikš lindud voidas kadotada ičeze poigaižid, i ned pölištudas.
Ümbrikirjutand.
Höunhišt om kirjav (mustad, rusttad, burad, vauktad šoidud), no severziš-se metroiš näguse hahkan monohromižikš. Vedadas 500 grammad da sen vähemba, eskai täuz'kaznuded eričud oma penemba äjan, mi Fazanižed-sugukundan toižed erikod. Lind händanke om 35..37 sm pitte, suugiden maihutuzkeskust — 48..54 sm. Ižačun veduz oleleb 327..580 g, emäčun 306..560 g, laihtub tal'ven mändes. Elonmahtuz om tedran pojav. Vedab elon man pindal, tal'vel eläb pun oksil vai lumes. Pün hibj om vaumitud hüvin tal'veks, no lind mokičese kovan pakaižen i sötken vajaguden tagut.
Söte om erazvuitte voz'aigoidme, otab sömäks marjoid, penid gavedid (kuzimurahaižed), käbuiden semnid, kedran pähkmid, erasiden kazmusiden lehtesid i änikoid.
Kävutand.
Lind om sportmectusen objektaks lihaze-delikatesha näht. 1970-nzihe vozihesai riktud pü oli Venäman eksportan palaks.
Kodikoičese pahoin. Voib kazvatada pün poigaižid stajas, no se koverikaz rad sättub populäcijan üdessündutamižen täht vaiše.
Äipäiv

Äipäiv om üks' hristanuskondan kaikiš amuižembiš da surembiš praznikoišpäi i kaikiš suremb pühäč vepsläižil. Praznikoitas Iisusan Hristosan eläbzdusen 1. voz'sadal meiden erad oiktastuseks, Suren (Pühän) Nedalin pühäpäivän.
Praznuičendan datad:
Jumalanpertiš.
Äipäivän praznuičendan dat vajehtase kaiken, oigetas sidä kevädel, ezmäižen pühäpäivän täuz'kudmaižen jäl'ges. Dat erištase tobjimalaz katoližes i ortodoksižes jumalankodikundoiš. Praznik zavodiše pol'öl pühäkodiš: rahvaz sädab hristosuindad vasttuses, pajatab loičendoid, sid' kävub pühäkodiš ümbri.
Oigetas Äipäivid 40 päiväd ortodoksižen hristanuskondan pühäpertiš i 50 päiväd Päivlaskmman hristanuskondas.
Oigenduz sur'il'mas.
Praznuičend jätktase sil-žo päiväl kanzas ühthižel pühäčsöndal, rahvahanguleindoil. Södas edelpäi slokosttüd da pühästadud kuličid. Äipäivän znam om äipäivmuna kut eläbzdusen simvol, ned oma mujutadud kanamunad. Ezmäi todas niid pühäkodihe, sid' lahjoitas heimolaižile, susedoile, pakičijoile. Om mugoine vero, miše anopile om tarbiž lahjoita vävule 100 munad.
Mugažo kävutadas munid vändoiš. Ozutesikš, mehed voibišteldas mujutadud muniden iškendas da muniden turutandas. Turutadas munid mägeihuzidme vai pit'kidme laudoidme, edeližen munan sordandan metonke. Vägestai sab sortud munan.
Čibud oma bobuštuseks norišton täht Äipäivän aigan. Pandas niid irdale vai tanhoile. Čibud oma sured, voib ištta niil videle..kudele ristitule. Neiččed pajatadas čibuden hätkeližid pajoid.
Toižiš religijoiš.
Pojav pesah-pühäč om judaizman uskojil, oigendase sil-žo kul. Ende praznikan verod oliba živatvodindha i sid' manradandha sidodud.
K'jerkegor Sören

Sören Obü K'jerkegor (Kjerkegor, Kirkegor) ( [sɶːɐn ˈkʰiɐ̯ɡ̊əɡ̊ɒːˀ]; sünd. 5. semendku 1813, Kopenhagen, Danii — kol. 11. kül'mku 1855, sigä-žo) oli danijalaine filosof, protestantine teolog da kirjutai.
Graffiti

Graffiti (üks'lugu graffito i istorižes kontekstas) oma (pirdand)kuvad vai kirjutesed, kudambad oma künstüd, pirdud vai kirjutadud (mustoiden vai mujun abul) seinil. Termin voib sättutoita kaikuččehe aigaha.
Kaidas hamas, graffiti-sanal el'getas nügüd'aigašt čomamahton toižendad — seiniden mujutand irdoil aerozoližen mujun abul, vai muite sprejart. Nece graffitin alatip om populärine kaiked mail'madme, hot' jäl'gmäižen aigan se tuleb lanktushe.
Kulič

Kulič (, keskgrekan kelen κουλλίκι(ον)-sanaspäi "koulliki(on)", libui -sanaspäi "kollis" «kehkran vai ellipsan forman leib») om veroline leib, kudambad pašttas järg Äipäivän aigan ortodoksižiš valdkundoiš (slavižiš tobjimalaz), niiden kesken Venämas. Jumalanpertin artosan koditoižend.
Slokosttäs korktoiden sortuiden nižutahtaspäi sepiden ližadusenke, ližatas argvoid, kanamunid, maidod vai kerthut i saharad, kuivatud vinmarjoid paksus. Kreptäs glazuril pälpäi. Produkt om cilindrine formal päpaloin. Voib olda avol'jaižeks marjpirgaks Vologdan agjas.
Kulič-sanan toine vepsän znamoičend om nižujauhon kaikiš madalamb sort. Kävutase üks'lugus vaiše, -an-lopindanke genitivas.
Odess

Odess ( [ɔˈdɛsɐ]) om lidn Ukrainan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, järed kul'turine da tedoline keskuz, tegimišton keskuz, lebutahoiden lidn. Mugažo Odessan agjan administrativine keskuz, om agjan palaks. Sodavägiden hoštusen lidn.
Istorii.
Eländpunkt om olmas vlpäi 1794. Edel 1795. vot lidn nimi oli Kacübijv, möhemba — Hadžibei. Voib olda, miše «Odess»-nimi om sündnu sanskritan «Godesha»-sanaspäi (Godesa).
Odess ümbrištonke šingotase järedal meriportal (31,3 mln tonnoid jüguid vl 2007), kivivoinümbriradmižel, mašinansauvomižel, metallurgijal, himižel sarakol, punümbriradmižen tegimil, sömtegimištol, istorižel i lebuturizmal, torguindal ("Tavrija V"-verk). Agjan maižanduzprodukcijan sur' torguz läz lidnad om kaikiš surembiš radonandajišpäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Mustmeren lodehližel randištol, Odessan lahten randoil, −4,2..65 m korktusil, 40 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +11,3 C°, kezakun-elokun +20,8..+23,4 C°, tal'vkun-uhokun −0,4..+1,5 C°. Ekstremumad oma −28 C° (uhoku) i +39,3 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +5,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,2 C° (uhoku). Ei olele haloid semendkus. Paneb sadegid 470 mm vodes, kuidme 28..47 mm. Paneb kuz' santimetrad lunt tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 65..72 % röunoiš semendkus-sügüz'kus, 77..84 % redukus-keväz'kus. Tal'v om pil'vesekaz. Meriveden lämuz om +6..+23 C° kuidme, meri jädub lidnas harvoin lujas.
Eläjad.
Lidnan ristitišt ületi millionad 1970-nziden voziden lopus (1 072 000 eläjid vl 1981). Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 1 115 371 eläjad vl 1989. Vl 2013 lidnan ristitišt oli 1 014 912 eläjad. Kaik 1 378 490 eläjad oli ezilidnoidenke 3656 km² pindal vl 2021.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2001): ukrainalaižed — 62 %, venänikad — 29 %, bolgarijalaižed — 6,1 %, moldovalaižed — 5 %, gagauzad — 1,1 %, evrejalaižed — 0,6 %, vaugedvenälaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 3,2 %. Vodele 2015 ukrainalaižiden lugu ližadui 68 procenthasai, venänikoiden lugu poleni i oli nelländez.
Transport.
Kundaline transport om avtobusad, tramvaid, trolleibusad, maršruttaksid, taksid, funikulöran jono, ehtatimed lebuturistoiden täht.
Lidn om kaikiš surembaks Ukrainan portoišpäi. Odess om järedaks avtote- da raudtesol'meks.
Sebruzlidnad.
Odessal om 25 sebruzlidnad:
Partnörlidnad.
Odess sädi kožmust 18 partnörlidnanke:
Hahk kur'g

Hahk kur'g () vai Järgeline kur'g om levitadud järed kezalind. Mülüb Kur'gižed-sugukundan Kur'ged-heimho.
Leviganduz.
Voib vastata erikon edestajid Evropan da Azijan territorijoil. Paneb pezad sodunuzihe maihe, voidab sidä redul da nimal kaičemha lihansöjišpäi.
Hahkan kur'gen lugumär poleneb, mectuz om kel'tud äjiš maiš.
Ümbrikirjutand.
Lindun korktuz sase 115 santimetrhasai, suugiden maihutuzkeskust 180..200 sm, ižač om 6 kilogrammhasai vedutte, emäč vähäižen penemb. N'ok om 20..30 sm pitte. Siniž-hahk höunhišt abutab peittas mectahondas.
Jaugad i suugiden agjad oma mustad, kaglan üläpala i pän ezipala oleldas hahkad-ki. Norel hahkal kur'gel pän i kaglan höunhed oma hahkad rusttanke agjanke. Tagajuren pal'han nahkan sija nägub rusttaks šapkuižeks.
Äikerdoičend.
Hahk kur'g om monogamine, par sädase edel lendandad völ pezoitelendan tahoiže. Äikerdoičendan pord oleskeleb sulakus-kezakus. Peza om metr diametral, oleleb kaks' munad munindas tobjimalaz. Haudumižaig — 28..31 päiväd, molembad kazvatajad ühtnedas haudmižhe. Poigaižed kazdas täudehe höuništhosai 65..70 päiväd.
Pukur'g

Pukur'g () om Evrazijan i Afrikan levitadud järed kezalind. Mülütadas Pukur'gižed-sugukundan tipižhe Pukur'ged-heimho.
Ümbrikirjutand.
Pukur'ged elädas luhtoil i sokhil mail, läz ristitun eländtahoid. Zavottihe pezoiteldas puiden ladvoil istorižikš.
Lindun hibj om vauged, suudigen agjad oma mustad. Kagl om pit'k, rusttan n'okun plingund kävutase besedoičendas. Emäčuiden irdnägu om ižačuiden kartte, no emäčud oma penemb. Pukur'gen kazv oleleb 100..125 sm, suugiden maihutuzkeskust voib olda i pol'tošt, i kaks' metrad, hibjan veduz sase nellhä kilogrammhasai.
Lindunpoigaine om vaumiž eläda ripmatomašti kazvatajišpäi 70-päiväližes igäs. Migriruidas leten kuivman päl. Pukur'g oleskeleb täuz'kaznu koumevoččen, no voib zavodida äikerdoitas kuz'voččes-ki igäs. Elädas 20 vodhesai keskmäras.
Söte.
Pukur'ged södas löcuid, soiden küid, koskhaižid, henoid kaloid, šihlikoid i henoid imetaiživatoid (hirid, makondjid, jänišan poigaižid).
Alaerikod.
Kaik om kaks' alaerikod:
Kaste

Kaste om atmosferižiden sadegiden form, kudamb tegese man pindha, kazmusihe, avtomobilihe da toižihe kaluihe. Se om vezipurun kondensat, nozolan veden tippud vilugoittud objektoil. Oleleb ehtoidme, öidme i homendesidme (homenckaste).
Päiväižen laskman jäl'ghe man pind vilugoičese teravas lämuzsädegoičendan tagut. Kajoz taivaz i pindad lujanke lämuzsädegoičendanke (kazmused) abutadas kastken lanktendale, hein kändase märgaks.
Kastken luja sädand tegese tropikoiš, kus nepsuz man pindan päl om znamasine, äi vezipurud. Kaste om reskveden tarbhaine purde suvižil letetazangištoil. Tippud ühtenzoittas da lanktas maha juriden päle.
Paneb halad lämuzil alemb mi nol' Cel'sijan gradusad. Kastepunkt om il'man necenke relätiviženke nepsudenke lämuz, konz vezipurun küllästamine linneb täudeks.
Vepsän grammatik

Vepsän kel' om suomalaiž-ugrilaine kel', kudambal pagištas Venämas 3600—6000 ristitud. Se om tipine Baltijan meren suomalaine kel', hot' sil om äi arhaižid eriližusid. Lähembaižed „heimolaižed“ — suomen, karjalan da ižoran keled, vähäd edelenze — estin, virun, vodin, a mugažo livin.
Kirjamišt.
Aa, Bb, Cc, Čč, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Šš, Zz, Žž, Tt, Uu, Vv, Üü, Ää, Öö; a mugažo "pehmituzznam" (’).
Diftongad: ou, öu, üu [u:]; oi [oj], ui [uj], äi [äj], üi [üj].
Nimiden kändluz.
Vepsän keles om 23 kändod (ku lugeda terminativ III-kändod, kudamb läz läksi kävutandaspäi).
Verboiden kändluz (modoiden mödhe).
Ozutez:
Infinitiv: sanuda
Are You Man Enough

«Are You Man Enough?» ("Oled-ik todesine mez'?") om tetab C. C. Catch-pajatajan nellänz' pajo koumandes «Like a Hurricane»-al'bomas da ühtennimine singl, ezmäine al'bomaspäi. Ned oma pästtud 1987-ndes vodes.
Pajon tegii i prodüser om Diter Bolen. Sen tekst om sätud anglijan kelel. Singl om änetadud vl 1986, sintipop-žanras.
Soul Survivor

«Soul Survivor» ("Kolmatoi heng") om C. C. Catch-pajatajan kudenz' pajo koumandes «Like a Hurricane»-studijanal'bomas da ühtennimine kahtenz' singl sišpäi. Ned oma pästtud 1987-ndes vodes.
Pajo om sintipop-žanras, kirjuti da prodüsirui Diter Bolen. Pajon tekst om sätud anglijan kelel. Sai lujad satust Suvievropas.
Like a Hurricane

«Like a Hurricane» ("Aniku uragan") om C. C. Catch-pajatajan koumanz' studine muzikal'bom. Se om pästtud 1987-ndes vodes «Hansa Records»-leiblal.
Muzik, sanad i prodüser — Diter Bolen.
Bass Sol

Sol Bass (; sünd. 8. semendku 1920, Nju Jork, Nju Jork (štat), AÜV — kol. 25. sulaku 1996, Los Andželes, Kalifornii, AÜV) oli amerikalaine pirdai-kuvatai da grafine dizainer.
Vägestusen päiv

Vägestusen päiv () om Venäman da enččen NSTÜ:n erasiden toižiden valdkundoiden praznik, om Venäman ühteks päpraznikoišpäi. Se oigendase semendkun 9. päiväl, lebupäiv Venämas.
Edeližel päiväl (8. semendku, sijaližel aigal) vodes 1945 Akt Fašistižen Germanijan kapituläcijas om allekirjutadud. Oigetas praznikad Rusttan Armijan i nevondkundaližen rahvahan vägestusen muštoks voziden 1941−1945 Sures sodas. Praznik om pandud NSTÜ:n Ülembaižen Nevondkundan Prezidiuman käsköl vn 1945 8. päiväl semendkud i oigendase 9. semendkud joga vodel. NSTÜ:s se oli lebupäiv vll 1945−1947 i vspäi 1965.
Praznikpäiväl vedadas sodaparadoid i praznikambuškelendoid (salütoid) Venäman äjiš suriš lidnoiš, mugažo radnikoitas panihidoid pölištunuziden mehiden muštoks, todas traurvencoid sen sodan memorialoile, sodaveteranoiden kaumištoile i velleskaumile.
Kannad

Kannad, Kann ( [kan], sijaline virkand [ˈkanə], ) om lidn Francijan suvipäivnouzmas, Provans — Al'pad — Azur'ne rand-regionas.
Lidn om kaikiš populärižemb da tetabamb Azur'žen randan lebutahoišpäi. Se om tetab mugažo ičeze ezirivižil laukoil, restoranoil da adivpertil.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud ligurialaižil.
Vn 2011 3. päiväl kül'mkud Kannad oliba rahvahidenkeskeižen G20-tegimištorganizacijan keskuseks.
Kannad šingotasoiš turizmal, sidä kesken azjaližel, torguindal i aerokosmižel sarakol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Keskmeren Napul'-lahten randištol, 0..260 m ü.m.t. korktusil. Täs Esterel'-mägisel'g vasttase mererandanke.
Klimat om Keskmeren.
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 72 607 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Se oli 72 259 eläjad vl 1982.
Lidnan edeline pämez' oli Bernar Brošan vll 2008−2014 ("Bernard Brochan").
Kannoiden kinofestival'.
Rahvahidenkeskeine Kannoiden kinofestival' () om jogavozne kinematografine festival'. Se vedase semendkun lopul Kannad-lebutahos ottes Festivališt pert'kulud keskuseks. Kinoprodüseroiden rahvahidenkeskeine federacii () akkreditui nece kinofestival' ühtentoštkümnen mugoižen fil'mfestivalinke ühtes (muga nimitadud «A-kategorijan festivalid»).
Sebruzlidnad.
Sebruzaktad oma tehtud nenidenke lidnoidenke:
Kannad (znamoičendad)

Kannad voib znamoita:
Tilli Džennifer

Džennifer Tilli (; sünd. 19 sügüz'ku 1958, Los Andželes, Kalifornii, AÜV) om amerikalaine aktris i professionaline pokervändai.
One Night's Not Enough

«One Night's Not Enough» ("Üks' ö om vähähk") om C. C. Catch-pajatajan nellänz' pajo debütižes «Catch the Catch»-studijanal'bomas (1986). Singl om pästtud sil-žo vodel, da vaiše Šveicarijas.
Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan sädai i singlan prodüser om Diter Bolen. Originalan žanr om sintipop. Singl ličihe koumandehe sijhasai Čehanman hitparadas, sai 7.-8. sijid Šveicarijan i Saksanman hitparadoiš.
Mari Roos äneti necen pajon kaverversijan «Ein Herz, das dich liebt»-nimenke.
Bitis arietans

Bitis arietans om kü Ristküd-sugukundaspäi.
Kaikutte videnz' vai kudenz' koskenduz lopiše ristitun surmal. Päiväl laskeb koskta ičtaze, no öl om aktivine i varuline, kulon polhe mujund abutab küle olda nägumatoman.
Leviganduz.
Ristkü om levitadud Afrikan tobjas palas Saharan suvemb, päiči nepsoiš ekvatorialižiš mecoiš i lähižiš sariš. Levigandmižavaruden izoliruidud palad oma tetabad Marokon suves. Putub mugažo Jemenan kaikel territorijal, Saudan Arabijan suvipäivlaskmas i Omanas.
Erik eläb erazvuiččiš biotopoiš, savannoišpäi mecmassivoihesai, oleleb mägipautkil 2700 metrhasai ü.m.t. korktusil. Voib löuta paksus eländpunktoiden ümbrištos, ujeleb eländsijihe i ižanduzsauvusihe nühtajiden ecmäs. Pageneb letetazangištoišpäi i nepsoiš tropižiš mecoišpäi.
Dežavü

Dežavü ( — «nähtud jo») om psihine olend, kudamban aigan ristit rižab, miše hän om jo olnu konz-ni mugoižes situacijas vai sijas, no ei voi johtutada da sidoda johtutest kuronke enččespäi.
Olendan paksuz poleneb igän ližadusenke. Dežavün paks patologine toižend oleskeleb ičeze kibul läžujil.
Tärtuz mainitase ezmäižen kerdan vn 1876 Emil' Buarak-psihologan «Tuleban aigan psihologii»-kirjas ().
Päivez

Päivez om aigan märičemižen ühtnik, pord, kudambas Ma punose ümbri ičeze värtmudes.
Tobjimalaz mainitadas «päivez»-sanad i el'getas päiväine päivez — astronomijan tärtust. Paksus nimitadas päivest "päiväks", erasiš-se kul'turoiš lugetas päivesid öil.
Päivez jagase 24 časuks (1440 minutaks vai 86400 sekundaks) i kogoneb päiväspäi, ehtaspäi, öspäi da homendesespäi.
Kalendarine päivez tegeb nedalid i kud. Standartine päivez zavodiše i lopiše kesköl. Venäs kävutaškanzihe päivez-tärtust 13. voz'sadaspäi, sid' aigkirjoiden sädajad lugetihe päidusid päivesen zavodindaks.
Good Guys Only Win in Movies

«Good Guys Only Win in Movies» ("Hüväd prihad vägestadas vaiše fil'miš") om saksalaižen C. C. Catch-pajatajan ezmäine pajo koumandes «Like a Hurricane»-studijanal'bomaspäi (1987).
Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan tegii om Diter Bolen. Originaline pajo om änetadud sintipop-žanras.
Ühtennimine singl om pästtud 1989-ndes vodes, kahtes vodes päliči «Like a Hurricane»-al'boman pästandan jäl'ghe. Sikš kuroks pajo linni populäritomaks muzikaližiš čartoiš jo. Singlan prodüserad oma Diter Bolen i Luis Rodriges.
Smoky Joe's Café

«Smoky Joe's Café» ("Smokin Džon kafe") om C. C. Catch-pajatajan koumanz' pajo koumandes «Like a Hurricane»-studijanal'bomas (1987).
Originaline pajo om sätud anglijan kelel evrodisko-žanras. Kompozicijan tegii om Diter Bolen.
Pajon butleg-singl om pästtud vodel 2001 DJ RavL:alpäi.
One In a Million

«One In a Million» ("Üks' millionaspäi") om kahesanz' pajo Modern Talking-duetan «The 1st Album»-studijanal'bomas (1985). Pajon tekst om anglijan kelel.
Pajo mülüi air play-čartha Livanas, i oli 67-ndel sijal taholižes hitparadas.
Mari Roos änetoiti necen pajon kaverversijad («Einmal im Leben»-nimitusenke).
There's Something in the Air

«There's Something in the Air» ("Om midä-se il'mas") om saksalaižen Modern Talking-duetan 13. pajo kümnendes studižes «America»-al'bomas (2001).
Pajon tekst om sätud anglijan kelel, se om evrodisko-žanras. Kompozicijan tegii om Diter Bolen.
Pajo mülüi air play-čartha Latvijas.
I'm No Rockefeller

«I'm No Rockefeller» ("Minä en ole Rokfeller") om kahtenz' pajo Modern Talking-duetan jäl'gmäižes (12. lugul) «Universe»-al'bomas (2003).
Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan tegii om Diter Bolen.
Pajo mülüi air play-čartha Venämas i oli ühtendel sijal taholižes hitparadas.
Minelli Stiv

Stiv Minelli () om italijalaine gitarist «Node»-muzikgruppas.
Muzikanvändai om tetab italižen Lacuna Coil-muzikgruppan koncertühtnijaks (voziš 1997−1998). Mugažo hän ühtni gruppiden riven al'bomoiden änetamižhe.
Džakart

Džakart (indonez. i jav. "Jakarta", indonezine virkand [dʒaˈkarta]; edel 1527. vot — Sunda Kelapa, edel 1619. vot — Džajakart, edel 1942. vot — Batavii) om eriline pälidnalaine ümbrik (), Indonezijan pälidn da sen kaikiš suremb lidn. Vn 2024 elokule valdkundan pälidnan sirdand planiruiše udhe Nusantar-lidnha Kalimantan-saren päivnouzmaižel randpolel, sen ezmäine pordaz om sauvomas vspäi 2019.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Jav-saren lodehližel randištol, kus Čilivung-jogi (Kali Besar-jogi) lankteb Javanmerhe, kahesa metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om ekvatorialine, tropine mussonine. Voden keskmäine lämuz om +28,2 C°, kuidme +27,3..+28,8 C°. Ekstremumad oma +18,9 C° (sügüz'ku) i +37,9 C° (reduku). Paneb sadegid 1933 mm vodes, enamba vilukus (373 mm) i uhokus (381 mm), vähemba kezakus-sügüz'kus (52..80 mm kus). Meriveden lämuz om +28..+30 C° vodes läbi. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 75..85 % röunoiš voden aigan.
Tobmuz.
Džakart jagase videks lidnrajonaks ühtenke ümbrikonke. Pälidnalaižen ümbrikon pämez' nimitase gubernatoraks.
Edeline lidnan pämez' (gubernator) om Anis Basvedan (reduku 2017 — reduku 2022, "Anies Baswedan").
Eläjad.
Vl 2011 kaik 10 187 595 ristitud elihe lidnas. Vn 2010 Indonezijan rahvahanlugemižen mödhe läz 28 mln ristituid elihe lidnaglomeracijas 6392 km² pindal.
Eläjiden religiozine mülükund: 85,5 % oma islaman polenpidajad, 5,2 % — protestantad, 4,8 % — katolikad, 3,5 % — buddistad, 1,0 % — induistad.
Transport.
Avtobusad, kiruhavtobusad, ezilidnelektrojonused da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas i sen aglomeracijas. Metropolitenan ezmäine jono radab vspäi 2019 (13 stancijad), monorel's da metron kahtenz' jono oma sauvomas vspäi 2013. Kaikiš znamasižemb valdkundas "Tandžungpriok"-konteinerport sijadase 13 km pohjoižhe lidnaspäi. Lidn om avto-, raud-, il'm- da meriteiden tarbhaine keskuz.
Rahvahidenkeskeine civiline "Sukarno-Hatta"-lendimport ("CGK / WIII", ) om saudud päivlaskmaižes Tangerang-ezilidnas 20 km lodeheze Džakartan keskusespäi. Matknikoiden vozne valu om 60 mln (2013). Tehtas passažorreisid Suvipäivnouzmaižen Azijan maihe da Indonezijadme päpaloin, jügureisid kaiked mail'madme.
Pajo

Pajo om kaikiš kebnemb, no levitadud vokaližen muzikan form. Se ühtenzoitab poetišt tekstad koveritomanke melodijanke, kudamb panese muštho kebnašti. Erašti voib mödustadas orkestikal (mugažo mimikal).
Levedas znamoičendas pajo mülütab ičheze kaiked, mi pajatase; kaidas znamoičendas — pen' runonvuitte lirine žanr, kudamb om kaikuččel rahvahal. Muzikaliž-vaiheližen sauvusen kebnuz harakterizuib necidä žanrad. Pajon tekstan i melodijan struktur oma pojavad keskneze. Melodii kogoneb paloišpäi toine toižen kartte. Tekstan südäiolend sädase erazvuiččikš enamba, no refren ližadase paksus.
Erinedas pajod žanroiden, mülükundan, edestusen formiden da toižiden tundusiden mödhe.
Pajo voib edestadas kut ühtel pajatajal, muga horal-ki. Pajatadas pajoid kut instrumentaliženke mödustandanke, ninga sita (a cappella).
Go

Go ( "i-go", "veici" «ümbärdajad kakuded», "paduk") om veroline strategine laudanvänd.
Vänd om sätud amuižes Kitaiš voziden 2000 da 200 edel m.e. keskes. Edel 19. voz'sadad se oli tetab Päivnouzmaižes Azijas vaiše, rahvahidenkeskeine nimi libub vändon japonižes nimitusespäi. Nügüd'aigan go om kaikiš enamba levitadud intellektualižiš vändoišpäi mail'mas.
Go formiruib har'gmusid: taktine i strategine meletandmahtuz, kombinacine nägemine.
Tarbhaine inventar': oigedsaumaine laud nellikoidenke (goban, standartine 19×19 jonod, opendusen täht 13×13 i 9×9), mustad i vauktad kived (fiškad), mall'aižed kividen täht, instrument kirjutamha partijad (kifu) i časud aigan kontrolin täht. Partijan hätkeližuz oleleb kümnes minutaspäi severziš-se časuihesai.
Kaks' vändajad ühtnedas. Edel vändod laud om puhtaz, mustad zavottäs. Vändon met — ümbärta kivil enambad territorijad mi toižel ühtnijal. Gos om enamba variantoid mi šahmatoiš. AlphaGo-kompjuterprogram vägestab ristitud vspäi 2015.
Jumal

Jumal vai Ülähäine i Taivhaline om suren, sakraližen Ülembaižen Olijan nimi teistižiš da deistižiš uskondoiš.
Monoteistižiš religijoiš (hristanuskond, islam, judaizm) Jumal om Absolütan personofikacii, transcendentine ülembaižen realižusen avaiduz, i ližaks Hän om ühthine da üks'jäine, ei ole Hänen pojavid. Om äi jumaloid politeistižiš religijoiš, eriližidenke «funkcijoidenke» i parembuzidenke; no heiden keskes päjumal om olmas (ozutesikš, Jumou vepsän mifologijaspäi; m. k. monolatrii).
Kaiked mail'madme 60..90% täuz'igäšt ristitištod uskotas Jumalha.
Jumalha sidodud vepsän muštatišed.
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.
Bobaine

Bobaine om mitte-se kalu vändon täht.
Vändon kartte bobaižed bobuštadas last, vedatadas hänen tarkust i kazvatadas händast ühten aigan. Sen ližaks bobaižed paremboitas lapsen tedištelendfunkcijoid i abutadas tehnikan da čomamahton sädamižmahtusiden šingotesele. Fizižed i melenmahtused lindäs tarbhaižed lapsele elon aigan, sidä kesken melen teravuz, mušt, pagin, emocionaline vastuz.
Erištadas bobaižid kävutadud materialan, igän i kazvatandznamoičendan mödhe.
Vänd

Vänd om hamakahan, produktivitoman radmižen toižend, konz motiv om ei rezul'tatas, no ičesaze processas. Mugažo «vänd»-termin kävutase kaluiden vai programiden keradusen znamoičendale, kudambad oma märitud ningoižen radmižen täht.
Vändradmine om ristitun psihižiden funkcijoiden šingotesen ühteks päižikš formišpäi, tundištusen todesiženke mirunke mahtuz. Harakterizuiše toštmižen tendencijanke, abutab sada tarbhaižid refleksoid elon täht.
Tundused.
Vändon tundused da tärtused: materialižiden satusiden olmatomuz, südäiolend i süžet, takaind, ohjandimed, tegendad, irdpol'žen meton sabutand, vändon abutused, risk i liža vändajan täht.
Vändon päkomponentad: kuviteldud meles situacii, vändajiden rolid i todenzoitajad niid vändtegod, realižiden kaluiden simvoline vändkävutand, realižed kosketused vändajiden keskes.
Sport

Sport (, lühetud form amuižfranc. kelespäi "desport" — «vänd», «bobuštuz») om ristituiden radmine, kudamb om organizuidud märhapandud ohjandimiden mödhe. Sen metoikš oma ristituiden fizižiden vai intellektualižiden mahtusiden rindatuz, vaumičend sportadamha voibištelendan tel i ristituidenkeskeižed pidandad, kudambad tegesoiš mugomas processas.
Massine sport andab voimust paremboita ristitun tervhut da jätkata hänen sädamižen igäd.
Istorii.
Kaikiš amuižembad sportan toižendad oma borcuind (kuvad magikaroiš kaiked mail'madme, voibištelend ičeze sudijoidenke Amuižes Egiptas), kaluiden tarkoiged čudand (kaiked mail'madme), gimnastik (Kitai, 4 tuhad vot e.m.e.), joukvänd mäčhu (Kitai, 1. voz'tuha EME).
Amuižes Grekanmas sportansuguiden sur' erazvuiččend oli olmas jo. Niiden keskes kaikiš lujemb šingotadud oliba borcuindan toižendad, joksend, diskan čudand i voibuižed korjil. Sodakul'tur i sodačomamaht veiba sportan šingotesele amuižes mirus. Keskaigaline religijan leviganduz sen hengeliženke praktikanke vei lanktushe fizišt kul'turad Evropadme (hristanuskond) i Kitaiš (konfucianižuz). Sportlikundan toine libund zavodihe medicinižen tedon šingotesenke 19. voz'sadan keskes.
Simfonii

Simfonii ( "simfonia" «kajahtai ühtes», «kaposuz») om pit'k koverikaz muziksäduz orkestran täht. Se orkestr om simfonine tobjimalaz, toižin sanoin erazvuiččidenke soitoidenke.
Tärtuz oli tetab Amuižen Riman aigan völ. Kut erine muziksäduz simfonii šingotihe operan ezivändospäi 17. voz'sadal. Simfonii sai populärižust sen kebnan sädandan tagut 18. voz'sadan ezmäižes poles, oz., Saksanman muzikkund tarbhaiči kandidatoišpäi ičetehtud simfonijad vai pol'tošt talerad. Klassine simfonii oti Udessündutandan aigan messan sijad uden sur'il'man arvoimižiš, tegihe «pühäpertin muzikaks» siš.
Klassine simfonii kogoneb nelläs palaspäi, ned oma kirjutadud sonatoikš ciklan formas. Hor i soližed äned ühtnedas simfonijha erasti. Nügüd'aigaižed simfonijad voidas kogota paloiden penembad i enambad lugud, no kaitas konceptualižust. Simfonine muzik om instrumentaližen muzikan kaikiš znamasižemb sarak, mülütab formiden i žanroiden avaron spektran.
Simfonii-žanran toižendad oma simfonii-koncert (üks' solirui soit), koncertine simfonii (kahtespäi üheshasai soitod soliruidas), simfonii horan täht, miččen-se soiton täht (organ, fortepiano). Gibridižed muzikžanrad oma simfonii-süjit, simfonii-fantazii, simfonii-poem, simfonii-kantat.
Evrovizii-1956

Evrovizii-1956 (angl.: "Eurovision Song Contest 1956", fr.: "Concours Eurovision de la chanson 1956") oli ezmäine Evrovizii-konkurs, kudamb oli oigetud semendkun 24. päiväl vl 1956 Luganos, Šveicarijas. Konkursan vägestai oli šveicarijalaine pajatai Liz Assija.
Ristit

Ristit () om Ristitud-sugun erik (Homo) Gominidad-sugukundaspäi Primatad-heimkundas, üks'jäine eläb nügüdläižen aigan. Hän om kundaline olii melenke da tuntkenke, istorižen töhišton da kul'turan subjekt. Ristit sündui Mal evolücijan processan rezul'tataks — antropogenezas, sen tedoiduz jätkustub.
Ristitkund om ristitližiden individoiden ühtmuz.
Etimologii.
Vepsän «ristit»-sana tuleb «rist»- i «risttä»-vaihišpäi, sikš ende ristituikš sai kucta vaiše valatadud mehid. Sid' nece nimituz leviganzi kaikile mehile.
Erinijad pirdad.
Ristitun erigoičijad päpirdad oma püštoiged kävund, šingotadud päaivod, meletandan olend i kelenmahtod. Hän voib meletada, sekoida, tehta joudjališt valičendad, otta vastusenpidandad tegos, pidada moralid meles. Ristit om kuvazumatoi londusen olendale, hänen organad da palad ei voigoi eläda kaičendata avoinudes ümbrištos živatoiden erineden. Vastkarin, mehed mahttas säta i kävutada lämoid, azegid da tökaluid.
Ristitun hibj erineb oblezjanaspäi:
Ristithu sidodud vepsän muštatišed.
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.
Todorova Jelica

Jelica Todorova (; sünd. 2. sügüz'ku 1977, Varn, Bolgarii) om bolgarine folkpajatai i professionaline perkussionist.
Naine openui Varn-lidnan muzikškolas, sid' lopi Sofijan Valdkundališt muzikakademijad Pančo Vladigerovan nimed bangsoitod-specializacijanke. Zavodi muzikkar'jerad vl 1990. Oli «Varn»-ansamblin i «Kosmižed äned Bolgarijaspäi»-horan solistan. Ühtmudel Stojan Jankulovanke Jelica ezini Bolgarijad Evrovizii-pajokonkursal kahtišti: vl 2007 i vl 2013 «Samo šampioni»-pajonke. Vll 2013−2017 pajatai ühtni naižtrioho i sen adivajelusihe.
Todorova ühtni pajoiden kirjutamižhe i diskoiden änetamižhe Stojan Jankulovanke: vn 2004 "Drumboy"-al'bom, vn 2007 singlad "Water" (Vezi) i "Earth" (Ma), vn 2013 "Само шампиони"-singl (Vaiše čempionad).
Jankulov Stojan

Stojan Jankulov (; sünd. 10. sügüz'ku 1966, Elin Pelin-lidn, Sofijan agj, Bolgarii) om bolgarijalaine muzikant i pajoiden kirjutai, barabananvändai i perkussionist.
Noressai mez' ühtni ansamblihe barabananvändajaks. Om pästnus Muzikškolaspäi Lübomir Pipkovan nimed (Sofii). Lopi opendust Valdkundaližes muzikakademijas Pančo Vladigerovan nimed bangsoitoiden klassas. Jankulov radoi Bolgarijan nacionaližen radion bigbendas. Vändab rok- i džazkollektivoidenke, fol'kloransamblidenke, džazrok- i fjužn-muzikgruppidenke.
Mez' zavodi muzikkar'jerad vl 1990 i jätktab sidä tähäsai. Ühtmudel Jelica Todorovanke hän ezini Bolgarijad Evrovizii-2007-konkursal, otiba vident sijad «Water»-pajonke i saiba rahvahidenkeskešt tetabut, sid' Evrovizii-2013-konkursal «Samo šampioni»-pajonke («Vaiše čempionad», 12. sija pol'finalas). Jankulov ezineb valdkundad möst vn 2022 Evrovizijan pajokonkursal Intelligent Music Project-gruppan mülükundas «Intention»-pajonke.
Alöna Mun

Alöna Muntänu (), tetab kut Alöna Mun (; sünd. 25. semendku 1989, Kišinöv, Moldov, NSTÜ) om moldovalaine pajatai.
Vl 2013 hän ezini "Evrovizii"-konkursal, kus pajati "O mie"-pajon. Alöna sai 11-nden sijan (71 čokkoint).
Defender

«Defender» om Venäman kompanii da torguindmark, kompjutertehnikan i aksessuaroiden tegii da satai. Tegeb 1990 vspäi Moskvas. Ladimid pästtas Päivlaskmaiževropan da Azijan tegimil.
House of Mystic Lights

«House of Mystic Lights» ("Mistižiden lämoiden kodi") om saksalaižen C. C. Catch-pajatajan pajo da ühtennimine singl, kudamb om pästtud 1988-nden voden keväz'kul.
Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan sädai i singlan prodüser om Diter Bolen. Originaline pajo om änetadud sintipop-žanras.
Pajod ei pästnugoi pajatajan al'bomoil, no mülütadihe sidä «Diamonds»-kompiläcijha sil-žo vodel. Pajo oli erasenke satusenke Saksanman i Ispanijan čartoiš.
Diamonds

«Diamonds» ("Bril'jantad"; mugažo — «Diamonds — Her Greatest Hits» ("Bril'jantad — Hänen parahimad hitad")) om C. C. Catch-pajatajan ezmäine kompiläcijanal'bom. Se om pästtud voden 1988 16. päiväl semendkud. Pandas märha «Diamonds»-kompiläcijanal'bomad erižeks al'bomaks erasiš purtkiš.
Päiči aigaližiš hitoiš, om uzid pajoid-ki al'bomas — «House of Mystic Lights», «Don't Shoot My Sheriff Tonight» da «Do You Love As You Look» (ezmäine om pästtud singlal).
Fire of Love

«Fire of Love» ("Armastusen lämoi") om kümnenz' i jäl'gmäine pajo C. C. Catch-pajatajan nelländes «Big Fun»-studijanal'bomas (1988).
Pajo om sätud anglijan kelel, se om evrodisko-žanras. Kompozicijan tegii om Diter Bolen.
Pajon butleg-singl om pästtud 2001-ndel vodel DJ RavL:alpäi.
Azartvänd

Azartvänd ( «statjan vänd») om vänd, kudambas vägestuz kogonaz vai sures märas rippub ei vändajiden mahtospäi, no statjaspäi.
Vänd tegese rahoidenke vai toiženke materialiženke tondanke samha niid völ sures lugumäras, no ühtnijad sadas kilad paksumb. Päine mel'hetartuz om oigetud vändon lophu, eile sen processha.
Vändon ozutesed oma kazinon vändod: kartvändod, ruletk, loto, vändlud, vändavtomatad, internetvändod kapitalizacijanke. Valdkundaline loterei ei mülü azartvändoihe.
Hot' vändon üks' seans om statjaline, severz'-se seansoid alištudas statistikan (naceinuden teorii) käskusile. Vändpertiden pidajad oma kaikenaigaiženke sal'henke eskai manituseta. Se azj napri municipalitetoid sauda mugoižid pertid enččes samha surid valdkundmaksoid rahaližaspäi. Socialižed jäl'gused vändsijiden kriminalizacijanke oliba lujad, sen tagut koncenrtiruihe azartvändzonoid edahan elänzoittud tahoišpäi.
Sidodud azartvändoihe psihine palahtelend nimitase ludomanijaks.
Čistalöv Veniamin

Veniamin Timofejevič (Tima Ven') Čistalöv (, ; sünd. 8. reduku 1890, Pomozdino, Vologdan gubernii, Venäman imperii — kol. 13. reduku 1939, Siktivkar, Komin Tazovaldkund, Venäman NFST, NSTÜ) oli nevondkundaline komilaine kirjutai, runokirjutai, opendai da kändai. Komin literaturan klassik.
Backseat of Your Cadillac

«Backseat of Your Cadillac» ("Sinun Cadillac:an tagabesetk") om C. C. Catch-pajatajan ezmäine pajo nelländes «Big Fun»-studijanal'bomas. Al'bom i ühtennimine pajonke singl oma pästtud vl 1988.
Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan sädai i singlan prodüser om Diter Bolen. Originaline pajo om änetadud sintipop-žanras.
Big Fun

«Big Fun» ("Sur' mel'hüvüz") om C. C. Catch-pajatajan nellänz' studijanal'bom. Se om pästtud vl 1988. Pajatajan jäl'gmäine al'bom Diter Bolenanke ühthižtöiš. Kaikiden pajoiden tegii om Diter Bolen.
Kaikiš tetabambad trekad oma «Backseat of Your Cadillac» i «Nothing but a Heartache». Jäl'gmäine hit kändihe lopuližeks pajatajan kar'jeras, kudamb oli mülünu rotacijoiden «palabha kümenikha».
Pajoiden nimikirjutez.
Niiden ližaks, niiden pajoiden kuz' versijad mülüdas al'bomha bonustrekoikš:
Hear What I Say

«Hear What I Say» ("Kundle, midä sanun") om C. C. Catch-pajatajan videnz' studijanal'bom. Om pästtud 1989. vodes.
Se pajatajan al'bom om kaikiš satusetomemb; vaiše pen' satuz oli saksalaižiš čartoiš sen singloiden kartte. Diskon ližaks, al'bomas om haus-, fank- i svingbit-žanroiden valatoitusid.