tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Mežgor'je

Mežgor'je (bašk. i , ) om Venäman lidn da sauptud administrativiž-territorialine ühtnik Baškortostanan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om tazovaldkundan lidnümbrikoks mugažo.
Istorii.
"Il'mäš"-külä oli olmas nügüdläižen lidnan sijas 18. voz'sadaspäi, möhemba udesnimitihe küläd "Tatli"-žiloks, sid' "Beloreck-15", nügüd' Mežgor'jen suvipäivlaskmaine mikrorajon.
"Kuzjelg"-žilo () zavodihe GULAG:an objektaks vl 1930. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Suviuralan londuseližhe kel'dtahoze vl 1979 kuti "Uf-105"-sodaobjekt sauvomha peitolišt tegint. Žilon nimitused oliba "Beloreck-16", "Solnečnii", nügüd' Mežgor'jen keskuzline mikrorajon. Žilo sai lidnan da SATÜ:n statusad vl 1995. Läz 2007. vot peitol'žen tegimen sauvomine tuli lophu, sirtas sauvojiden kanzoid toižihe eländpunktoihe.
Mežgor'je šingotase sauvondan ohjandusel, geotedištelendan edheotandal, Beloreckan metallurgižen kombinatan kervačuiden cehal. Kaks' sodapalakundad baziruišoiš lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 500 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kogoneb kahtes palaspäi: Kuzjelg (Keskuzline mikrorajon, varjoitas) Jamantau-mägen pautkenno i Tatli (Suvipäivlaskmaine mikrorajon) Dunan-Sungan-mägen pohjanno, ned oma erigoittud toine toižespäi kaks'kümnekilometrižel keskustal.
Matkad Ufahasai om 140 km lodeheze orhal vai 205 km avtotedme. Lähembaine lidn om Beloreck 35 km päivnouzmha orhal.
Tobmuz.
Mežgor'je om SATÜ:n üks'jäižeks eländpunktaks. Se om ümbärtud Beloreckan rajonan territorijal kaikiš polišpäi.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeližed Nevondkundan ezimehed oma Pavel Simonov (reduku 2019 — reduku 2023), Vladimir Jegorov (kezaku-sügüz'ku 2019), Vladimir Abramčuk (radoi vn 2019 kezakuhusai). Aleksandr Čolovskii tegeb SATÜ:n Administracijan pämehen velgusidme vn 2023 heinkuspäi. Edeližed SATÜ:n Administracijan pämehed oma Väčeslav Kalugin (sulaku 2021 — heinku 2023, radoi velgusentäutajan), Il'ja Terehov (sulaku 2019 — sulaku 2021), Viktor Pančenko (heinku 2012 — sulaku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 352 ristitud, vn 2021 — 15 697 ristitud. Kaik 15 861 eläjad oli lidnas vl 2017. Vspäi 2000 kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 900 eläjad vl 2000.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 59,1 %, baškiralaižed — 27,5 %, totarlaižed — 7,9 %, ukrainalaižed — 2,5 %, toižed rahvahad — 3,0 %.
Mamankelen mödhe (2010): venän kel' — 60,2 %, baškiran kel' — 21,8 %, totaran kel' — 4,3 %, mamankelen ozutandata — 12,1 %.
Islaman pühäpert' om avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud Mežgor'jes: Jumalanmaman Tatanmaižen jumalaižen pühäpert' (vspäi 1997 Keskuzližen mikrorajonan anttud sauvuses), Venäman jumalankodikundan uziden moknikoiden da hengenavaidamižen kundlijoiden puine jumalanpert' (letihe vll 2004−2010).
Lidnan opendusen aluzkundad oma viž päivkodid i koume keskškolad, čomamahtoiden lapsidenškol, lapsiden i norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Neftekamsk

Neftekamsk (, , bašk. i ) om Venäman lidn da lidnümbrik Baškortostanan Tazovaldkundan lodehes. Se om tazovaldkundan nellänz' surtte lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1957 kuti geologiden žilo samha kivivoid Arlanan löudmižsijaspäi. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1963. Aigan mändes ižanduz šingotaškanzihe erazvuiččikš, saudihe järedad Karmanovon GRES:ad (1968, andab tazovaldkundan elektrusen kaht videndest), ratud nahkoiden tegint (VAZ:an täht, vspäi 1970, «Iskož»), avtotegint (1977, kumaidaiavtod KAMAZ:an alusel i «NefAZ»-markan avtobusad).
Neftekamskan tehmišton toižed sarakod oma mašinansauvomine (burauduzinstrument, «Metrotest» — laboratoriimašiništ i ladimed), sauvondmaterialiden pästand (keramižen savičun tegim, Amzin meckombinat) i sömtegimišt.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kamanjogen hural randpolel (Volgan bassein), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad jogehesai om kuz' kilometrad lodeheze lidnaspäi, Ufahasai om 185 km suvipäivnouzmha orhal vai 215 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Kambark (Udmurtii) kaks'kümnes kilometras pohjoižhe i Agidel' 30 km suvipäivlaskmha orhal.
Tobmuz.
Amz'-, Energetik-, Taškinovo-žilod da nell' küläd mülüdas lidnümbrikho Neftekamskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 147,25 km².
Lidnümbrikon pämez' om sen nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracijan edeližed pämehed oma Rašit Davletov (sulaku 2014 — keväz'ku 2019), Ratmir Mavliev (keväz'ku 2019 — uhoku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 121 733 ristitud, lidnümbrikon — 133 535 ristitud, vn 2021 lidnan — 131 942 ristitud. Kaik 126 805 eläjad oli lidnas i 138 314 eläjad kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan i lidnümbrikon ristitišt om nügüd' (2021).
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): totarlaižed — 31,5 %, venälaižed — 29,7 %, baškiralaižed — 25,8 %, marilaižed — 9,9 %, toižed rahvahad — 3,1 %.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 42 päivkodid, seičemetoštkümne keskškolad, gimnazii, baškiran gimnazii, licei, norišton pert'kulu, lapsiden da norišton sädamižen šingotesen keskuz. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Neftekamskan kolledžad (kivivoin, pedagogine, mašinansauvomižen, äiprofil'ne), Baškortostanan üläopendusen aluzkundoiden severz'-se filialoid.
Transport.
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. "Neftekamsk"-jügustancii (vspäi 1964) da "Neftekamsk"-passažirstancii oma raudtesarakol Agidel'-lidnhasai «Kazan' — Jekaterinburg»-keskustan Anz'-stancijaspäi.
Neftekamsk-lendimport ("NEF / UWUF / НФК") sijadase kudes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi, vspäi 2011 ei ole kaikenaigaižid reisid.
Sibai

Sibai (bašk. i , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Baškortostanan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1913 tedoidamha raudkivendon löudmižsijad. Vl 1938 avaitihe vas'ken da cinkan löudmižsijad Sibain ümbrištos, kätihe küläd radnikžiloks. Vn 1955 21. päiväspäi kül'mkud Sibai om lidnan statusanke, alištub tazovaldkundan tobmudele oikti.
Sibai šingotase Učalin küllästamižfabrikan filialal, kaivuziden tehmižen edheotandal, kaivuzmašiništon paloiden pästandal, mecan ümbriradmižel i leibän pästandal. Lidnan kar'jer om pol'kilometrad süvütte. Uralantagaine LEK (17,4 MVt) radab londuseližel gazal vspäi 2004.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Suviuralan päivnouzmaižil pautkil, Ural-jogen oiktal randpolel, 360 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Čeläbinskan agjan röunhasai om nell' kilometrad päivnouzmha, Ural-jogehesai — kümne kilometrad päivnouzmha, Ufahasai om 285 km lodeheze orhal vai 425 km avtotedme. Lähembaine järed lidn om Magnitogorsk (Čeläbinskan agj) 80 km pohjoižhe orhal vai sada kilometrad avtotedme.
Tobmuz.
Sibain lidnümbrik om ümbärtud Baimakan rajonan territorijal kaikiš polišpäi. Tujaläs-žilo (1013 rist. vl 2017) mülüb lidnümbrikho Sibain ližaks. Lidnümbrikon pind — 157,4 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 62 763 ristitud, lidnümbrikon — 63 838 ristitud, vn 2021 lidnan — 56 514 ristitud. Kaik 61 054 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 67 224 eläjad vl 2009.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): baškiralaižed — 53,0 %, venälaižed — 35,6 %, totarlaižed — 8,3 %, toižed rahvahad — 3,1 %.
Islaman «At-Takva»-pämečet' i medrese senno oma avaitud lidnas, kaks' tošt pühäpertid om lähižiš žiloiš. Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Ilo da tüništuz»-jumalaižen pühäpert' om saudud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 12 päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Baškirijan valdkundaližen universitetan Sibain institut i viž Sibain kolledžad: äiprofil'ne professionaline, sauvondan da servisan, pedagogine, medicinine, čomamahtoiden.
Tuimazi

Tuimazi (, bašk. i ) om Venäman lidn da lidnankund Baškortostanan Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Tuimazin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1912 raudtežiloks sauvomha da holitamha «Simbirsk — Uf»-raudted. Se sai lidnan statusad vl 1960.
Nevondkundaližes aigaspäi lidn om tegimišton järed keskuz: himine sarak (sijaližen kivivoingazan ümbriradmine substancijoihe), mašiništonsauvomine (kivivoin samižen i energetikan täht, betonmašiništ), sauvondmaterialiden pästand (torved, raudbetontegesed, savič, vahtbeton), pakuitesen tehmine (kartonkombinat i koume plastikpakuitesen edheotandad), meblin koume fabrikad, sömtegimišt (lihakombinat, konditerine fabrik).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Usen'-jogen hural randal tobjimalaz (, Ik-jogen oigedpol'ne bassein), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tatarstanan röunhasai om seičeme kilometrad lodeheze, Ufahasai — 145 km päivnouzmha orhal vai 175 km «Ural»-trassadme (M5). Lähembaine lidn om Oktäbr'skii kümnes kilometras suvipäivlaskmha.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +4,3 C°, kezakun-elokun +18,3..+20,9 C°, tal'vkun-uhokun −10,4..−11,2 C°. Ekstremumad oma −27 C° (viluku, uhoku) i +32 C° (heinku, eloku). Paneb sadegid 467 mm vodes, enamba kezakus-elokus (49..59 mm kus), oleleb niid vähemba kül'mkus-sulakus (23..34 mm kus).
Tobmuz.
Tuimazi om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan nevondkundan ezimez' om Florid Teregulov vn 2012 sulakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 66 836 ristitud, rajonan ristitišton pol'. Kaik 68 410 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 68 587 eläjad vl 2019.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): totarlaižed — 46,8 %, venälaižed — 25,2 %, baškiralaižed — 22,0 %, marilaižed — 2,1 %, čuvašalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Mamankelen modhe (2010): totaran kel' — 50,2 %, venän kel' — 36,5 %, baškiran kel' — 8,8 %, marin kel' — 1,5 %, čuvašan kel' — 1,0 %.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, ühesa keskškolad (nomer 1..9), gimnazii, lapsiden da norišton sädamižen pert', muzikškol, čomamahtoine škol, kaks' sportškolad. Tuimazin pedagogine, medicinine, industrialine i valdkundaline juridine kolledžad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Učali

Učali (, bašk. i ) om Venäman lidn da lidnankund Baškortostanan Tazovaldkundan päivnouzmaižes čogas. Se om Učalin rajonan administrativine keskuz (vspäi 1930).
Istorii.
Amuine «Pen' Učali II»-seižutez om löutud lidnan territorijal (6 tuh. vozid tagaz).
Učali-žilo mainitase 19. voz'sadaspäi. 1930-nzil vozil löutihe kuldad Pen' Učali-järvenno, i vspäi 1940 kaivuzžilo oli olmas samha kuldad. Vozil 1955−1968 saudihe cinkan (Venäman samižen kaks' koumandest) da vas'ken küllästamižtegint, sadas toižid-ki metallid penil lugumäril. Lidnan aluz om pandud kaivuzžiloiden ühtenzoitusel vodes 1963.
Učali šingotase kaivuztegimištol, sadas nenid substancijoid: cink, vas'k, kuld, hobed, platin, diorit, ozrikkivi i rugižkivi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Suviuralan päivnouzmaižil pautkil, mägidenkeskeižes tahondas, 525 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Enččed Pen' Učali-järved kätihe kaivuzkombinatan vezištoikš i mülüdas lidnan territorijha, Sur' Učali- (, 3,06 km²) i Karagaili-järved (, 3,84 km²) oma lidnan pohjoižen röunan taga, mülüdas Ural-jogen basseinha ().
Matkad Uralan joginiškhasai om kümne kilometrad suvhe, Čeläbinskan agjhasai om 10 km päivnouzmha vai suvhe, Ufahasai — 225 km päivlaskmha orhal vai 350 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Üläural'sk (Čeläbinskan agj) 50 km suvhe orhal vai 65 km avtotedme i Beloreck suvipäivlaskmha 95 km avtotedme.
Tobmuz.
Učali om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Il'mir Gazizov (reduku 2020 — reduku 2023), Il'jas Kil'muhametov (sulaku 2012 — reduku 2020). Lidnan nevondkundan ezimez' om Aigul' Gimazitdinova vn 2020 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Hadis Nasibullin, radoi vn 2020 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 37 788 ristitud, rajonan ristitišton pol', vn 2021 — 36 175 ristitud. Kaik 37 715 eläjad oli lidnas vl 2017. Vspäi 1996 ristitišton lugu om stabiline, 37..39 tuhad eläjid (39 623 rist. vl 2009).
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): baškiralaižed — 50,2 %, venälaižed — 26,6 %, totarlaižed — 20,9 %, toižed rahvahad — 2,3 %.
Mamankelen mödhe (2010): baškiran kel' — 46,8 %, venän kel' — 34,8 %, totaran kel' — 16,3 %.
Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: «Nur»-pämečet' i mečet' Zainulla Išanan nimed. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid ratas Učališ: ph. Panteleimonan i Jumalanmaman «Rigomanahin'»-jumalaižen.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 4, 7, 9, 15, 18), nell' keskškolad (nomer 2, 5, 10, äikeline äiprofil'ne nomer 9), kaks' liceid (nomer 3 i baškiran nomer 1), korrekcine škol-internat lapsiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, sädamižen pert'kulu, lapsiden da norišton sportškol, lapsiden da norišton turizman, ekskursijoiden i kodirandantedištandan tervehtamižopenduzkeskuz. Učalin kaivuztegimišton kolledž, Učalin čomamahton i kul'turan kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Burätijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kuz' lidnad (, ) i 12 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Burätijan Tazovaldkundas.
Tazovaldkundan lidnalaižiden pala oli 61,5% vl 1989.
Enččed lidnad.
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad, nügüd' žilod:
Babuškin (Burätii)

Babuškin (, ) om Venäman lidn da lidnankund Burätijan Tazovaldkundan keskuzpalan päivlaskmas. Mülüb Kabanskan rajonha, sen üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1760 kuti Posol'skii-jumalankodin "Misovskii"-žilo. Se sai lidnan statusad vl 1902, nimitihe "Misovsk" (). Vll 1925−1941 oli radnikžiloks, vspäi 1927 mülüb Burätijha. Vn 1941 18. päiväl vilukud sai lidnan statusad tošti udenke nimenke Ivan Babuškin-revolücioneran oiktastuseks (amptihe täs vl 1906).
Babuškin-lidn šingotase rel'soiden ühthekeitandtegimel, mecan jügutoitandal vagonoihe, turizman keskuseks Baikalanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baikalan suvirandal, 470 m ü.m.t. keskmäižel korktusel (13 m Baikalan pindan korktemb). Pen' Misovk-jogi ( 11 km pitte) läbitab lidnad.
Matkad Kabansk-žilo-rajonkeskushesai om 66 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 73 km «Baikal»-avtotrassadme (R-258), Ulan Udehesai — 170 km päivnouzmha. "Misovai"-raudtestancii () radab Transsibal vspäi 1900.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +0,6 C°, kezakun-elokun +11,8..+15,8 C°, tal'vkun-keväz'kun −8,4..−15,0 C°. Ekstremumad oma −38,6 C° (uhoku) i +33,6 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −1,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +6,8 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 576 mm vodes, enamba heinkus-elokus (102..109 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (10..14 mm kus).
Tobmuz.
Bojarskii-žilo raudtestancijanno (149 rist. vl 2010) i Manturih-žilo (84 rist. vl 2010) mülüdas lidnankundha Babuškinan ližaks. Lidnankundan pind — 1 718,57 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan pämehed oma Leonid Seliverstov (reduku 2018 — reduku 2023), Viktor Larüškin (2008 — reduku 2018). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Tamara Grigorjeva vn 2024 uhokuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Jekaterina Averina, radoi vn 2024 uhokuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 831 ristitud, lidnankundan — 5 064 ristitud, rajonan kaks'toštkümnendez. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 4 368 eläjad. Vl 2017 kaik 4 542 ristitud elihe lidnas, 4 778 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 8 238 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' oli vll 1901−1961, om sätud lidnas tošti vodele 2011.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks' päivkodi, Misovajan keskškol nomer 56, lapsiden sädamižen pert'. Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund om politehnine tehnikum rajonan lidnanvuiččes Selenginsk-žilos 75 kilometras pohjoižpäivnouzmha, läz rajonkeskust, toižed aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Gusinoozörsk

Gusinoozörsk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Burätijan Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Selengan rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha vspäi 1998.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1939 "Šahtid"-radnikžiloks () samha kivihil't. Vspäi 1953 om lidnan statusanke da nügüdläiženke nimenke, nimitadud järven mödhe burätan kelespäi. Vspäi 2000 järedad avol'jaižed löudmižsijad seištas muite pahan kivihilen tagut, vaiše pened kaivuded oma rados.
Gusinoozörsk šingotase kahtel penel hil'kar'jeral, Gusinoozörskan GRES:al, sauvondmaterialiden pästandal (mecan ümbriradmine), sömtegimištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase katl'uses, Hanh'järven pohjoižpäivnouzmaižel randal. Matkad Ulan Udehesai om 110 km pohjoižpäivnouzmha federaližedme A340-avtotedme vai «Ulanbatar — Ulan Ude»-raudtedme. Raudtestancijan nimi om Zagustai (, ), sijadase kudes kilometras lodeheze lidnan keskusespäi. Lähembaižed lidnad oma Babuškin 66 km lodeheze orhal vai 273 km avtotedme i Ulan Ude.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −0,7 C°, kezakun-elokun +16..+19 C°, tal'vkun-uhokun −19..−22 C°. Paneb sadegid 386 mm vodes, enamba kezakus-sügüz'kus (54..94 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (6..8 mm kus).
Kaik kaks' pen't žilod mülüdas lidnankundha lidnan ližaks: Zagustai-žilo raudtestancijanno i Jarventagaine-žilo (, enzne sodalidnut).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 588 ristitud, lidnankundan — 24 582 ristitud, rajonan nell' seičemendest. Vl 2017 kaik 23 280 ristitud elihe lidnas i 24 564 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 32 800 eläjad vl 1997.
Buddizman kaks' dacanad oma, niiden jumalankodi i pühäpert' oma avaitud. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jurgii-vägestusenkandajan jumalanpert' om letud vl 1995, Jumalanmaman Kazanin jumalaižen pühäpert' om sauvomas vspäi 2005.
Gusinoozörskan energetine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Käht

Käht (, ) om Venäman lidn da lidnankund Burätijan Tazovaldkundan suves. Se om Kähtan rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Käht-jogen randal vl 1727 Venäman Savva Raguzinskii-Vladislavič-diplomatan pätandan mödhe Buran kožundaktan allekirjutesen jäl'ghe kuti "Troickosavskan lidnuz" Barsukovan tal'vdundsijas, nimitihe jumalanpertin mödhe lidnusen südäimes. Vl 1792 sirtihe muitad tänna Irkutskaspäi. Vl 1805 žilo sai lidnan statusad, i vhesai 1934 nimitihe "Troickosavsk:aks". Oli čaitorgovanoiden lidnaks, torguihe Kitainke i todihe Päivlaskmaižhe Evropha.
Käht šingotase rahvahidenkeskeižel torguindal tähäsai i sömtegimišton edheotandoil. «Käht — Altanbulag»-röunpäličmänendtaho radab, Altanbulag om Mongolijan joudai ekonomine zon. Ende rajonan tegimištoline kombinat radoi, vl 1940 seičeme cehad oli siš, pästtihe meblid, bobaižid, bučuid, sapkoid. Nevondkundaližen aigan vspäi 1951 kamvolvatkenkombinat radoi mugažo, toihe puvillad Uzbekistanaspäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase penen Kähtink-jogen oiktal randal (, Selengan oiged ližajogi), 760 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, jogi om lidnan suviröunaks da valdkundröunaks Mongolijanke. Matkad Ulan Udehesai om 225 km pohjoižhe avtotedme. Lähembaine lidn om Suhebatar (Mongolii) 27 km suvipäivlaskmha.
Klimat om terav kontinentaline mussonan valatoitusenke. Voden keskmäine lämuz om +1,1 C°, kezakun-elokun +17,1..+19,9 C°, tal'vkun-uhokun −15,1..−20,1 C°. Ekstremumad oma −55,2 C° (viluku) i +40,6 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −4,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,6 C° (uhoku). Ei olele haloid heinkus vaiše, ei voi olda sulasäd vilukus. Paneb sadegid 351 mm vodes, enamba kezakus-elokus (59..79 mm kus), vähemba kül'mkus-keväz'kus (26 mm pordos).
Tobmuz.
Sudž-žilo (, 43 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Kähtan ližaks. Lidnankundan pind — 374,38 km².
Lidnankundan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Jevgenii Stepanov (reduku 2008 — reduku 2023). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Ajuša Badmaev vn 2023 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Andrei Dautov (uhoku 2019 — reduku 2023).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 024 ristitud, lidnankundan — 20 040 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 17 877 ristitud (lidn). Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19..20 tuhad eläjid vll 2008−2020 (20 297 eläjad vl 2020).
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 70,9 %, burätalaižed — 21,1 %, totarlaižed — 1,5 %, toižed rahvahad — 6,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Hristan Eläbzdusen päjumalanpert' (letihe vll 1830−1838), Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert' (1884−1888) i vn 2020 Mikulai-čudonsädajan časoun' oma avaitud, toižed kaks' pühäpertid oma kaičenus paloin.
Burätijan tazovaldkundaline sauvond- i tegimištoližtehnologijoiden tehnikum i Baikalan medicinižen kolledžan (Selenginsk-žilo) filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Severobaikal'sk

Severobaikal'sk (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Burätijan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om tazovaldkundan kahtenz' eländpunkt eläjiden lugun mödhe. Om ümbärtud Pohjoižbaikalan rajonal.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1974 kuti BAM:an raudtestancii i kangazpertiden žilo. Vn 1975 sügüz'kul registriruihe "Severobaikal'sk"-radnikžilod. Se sai lidnan statusad vl 1980. Planiruihe lidnad 140 tuhazesai eläjiden lugun mödhe.
Severobaikal'sk šingotase kalanümbriradajan tegimel, raudten i mectegimišton edheotandoil, turizmal (termaližed purtked).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baikalan pohjoižrandal, 500 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, voib olda lujid manrehkaidusid. Matkad Ulan Udehesai om 440 km suvhe orhal. Lähembaižed lidnad oma Irkutskan agjan Ust'-Kut 255 km päivlaskmha-lodeheze orhal, raudtedme vai 345 km avtotedme i Kirensk 250 km lodeheze-pohjoižhe orhal vai 410 km avtotedme. Regionaline Nižneangarsk-lendimport ("НЖГ / UIUN") sijadase 25 km pohjoižpäivnouzmha ühtennimižes žilos — Pohjoižbaikalan rajonan administrativižes keskuses. Kezaaigan voib sadas Irkutskhasai lämuzlaival järvedme.
Klimat om terav kontinentaline, Baikalan valatoitandanke. Kezan keskmäine lämuz om +20..+25 C°, tal'ven −20..−25 C°. Ekstremumad oma −42 C° i +32 C°.
Severobaikal'sk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 110,54 km².
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 929 ristitud. Kaik 23 673 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 30 700 eläjad vl 1987.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen kafedraline päjumalanpert' (om saudud vodele 2009) i ph. Mikulai-čudonsädajan časoun' (letihe vl 2020).
Burätijan Tazovaldkundan innovacižiden tehnologijoiden äiprofil'ne tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Konstantin Gorünov (2014 — sulaku 2018). Lidnümbrikon nevondkundan ezimez' om Andrei Nevjancev vspäi 2019.
Zakamensk

Zakamensk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Burätijan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Zakamenskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1934 kuti "Džidastroi"-žilo sauvomha da kävutamha vol'framan i molibdenan küllästamižfabrikad sijaližel torhudel. Vl 1938 kätihe žilod lidnanvuiččeks. Vl 1944 anttihe lidnan statusad da udesnimitihe "Gorodok"-lidnaks, kävutihe ottud plenha da türmatud mehiden töid. Vspäi 1959 om nügüdläiženke nimenke.
Kaivuzkombinat radoi vhesai 1998, sikš miše kändihe ližatomaks. Vspäi 2006 zavottihe vol'framan, kuldan da hobedan samišt kombinatan jändusišpäi. Zakamensk-lidn šingotase mugažo metallanvalamižen edheotandal i sömtegimištol (lihakombinat, leibtegim, oludentegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Modonkul'-jogen randoil i kahtes kilometras suvhe Džid-jogespäi (Selengan hurapol'ne bassein), Džidan mägisel'gan keskuzpalas, 1100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, om ümbärtud taigamecal mägipautkil. Letetorokad oleldas. Lidnan territorijan koumandez om redustadud kombinatan toksižil heitandoil tähäsai.
Matkad Mongolijan röunhasai om nell' kilometrad suvipäivlaskmha, Ulan Udehesai om 340 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 410 km avtotedme. Lähembaižed Venäman lidnad oma Irkutskan agjan Slüdänk 145 km pohjoižhe orhal vai 740 km avtotedme i Baikal'sk 145 km pohjoižhe orhal vai 705 km avtol.
Tobmuz.
Holtoson-žilo (, 877 rist. vl 2010) i Hasur-žilo (, , 80 rist. vl 2010) mülüdas lidnankundha vn 2015 heinkuspäi Zakamenskan ližaks. Lidnankundan pind — 80,95 km².
Edeline lidnankundan pämez' om Jevgenii Poläkov (sügüz'ku 2013 — kezaku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 524 ristitud, rajonan kaks' videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 300 eläjad vl 1992. Vl 2017 kaik 11 249 ristitud elihe lidnas i 12 005 ristitud kaikes lidnankundas.
Buddizman Maanin-dugan i kaks' tošt duganad oma avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud: phh. Petran da Pavlan (vspäi 1995) i puine ph. Mikulai-čudonsädajan vodele 2007.
Zakamenskan agrotegimištoline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
21 (lugu)

21 (kaks'kümne üks') om lugu 20 da 22 keskes.
Dagestanan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kümne lidnad () i 18 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Dagestanan Tazovaldkundas.
Buinaksk

Buinaksk (, , , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Dagestanan Tazovaldkundan keskuzpalan suves. Se om Buinakskan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1834, i vhesai 1922 sen oficialine nimituz oli "Temir-Han-Šur". Nimitihe järven i jogen mödhe, kuivatihe Temir-Han-Šur-järved vl 1854. Žilo sai lidnan statusad vl 1866. Luja manrehkaiduz tegihe lidnas vn 1970 14. päiväl semendkud.
Buinaksk šingotase nenil tegimil: agregattegim (gidravližed i poltuzagregatad), ladimensauvomižen tegim, konservtegim (keitišed, džemad, kompotad). Ende meblin, kengiden, omblendan, trikokanghiden fabrik radoiba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Šura-ozen'-mägijogen randal ( 80 km pitte, lankteb Kaspijha), 490 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Kurortine tahond levineb lidnas ümbri. Matkad lähembaižhe Mahačkal-lidnhasai om 40 km pohjoižpäivnouzmha orhal, raudtel vai avtol.
Buinaksk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 62 623 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2010): avarad — 45,8%, kumikalaižed — 30,8%, venälaižed — 7,0%, lakalaižed — 6,8%, darginalaižed — 6,3%, azerbaidžanlaižed — 0,6%, lezginalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 1,9%, rahvahuden ozutandata — 0,4%.
Islaman järed Džuma-mečet' i koume pühäpertid, medrese i institut oma olmas lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Aleksandr Nevskijan jumalanpert' om saudud vl 2000, kaks' tošt pühäpertid oma pandud mantazole nevondkundaližen aigan. Judaizman pühäpert' ei ole väges hudran olendan tagut.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma professionaliž-pedagogine kolledž Rasul Gamzatovan nimed, maižanduzkolledž Š.I. Šihsajidovan nimed, ekonomikan da edheotaikundan kolledž, medicinine škol, viž üläopendusen aluzkundad (Moskv, Belgorod, Mahačkal, Piter).
Dagestanan Lämoid

Dagestanan Lämoid (, , , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Dagestanan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Om Derbentan lodehližeks ezilidnaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1914 sauvomha stöklantegint sijaližel torhudel — kvarcletkel. Oli saudud tošti Rahvahanikoiden sodan jäl'ghe, radaškanzi vl 1926 sijaližel londuseližel gazal, kudamban spontanižed tulendad man pindale andoiba žilole nimed. Vl 1990 žilo sai lidnan statusad.
Dagestanan Lämoid-lidn šingotase järedal stöklantegimel, pörutügitegimel, savičuntegimel, mugažo kouranfabrik i vintegim ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Suren Kavkazan ezimägištol, 35 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Matkad Kaspijhasai om nell' kilometrad pohjoižpäivnouzmha, Mahačkalhasai — 120 km lodeheze. Lähembaine lidn om Derbent kümnes kilometras suvipäivnouzmha.
Dagestanan Lämoid oma lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 27 923 ristitud. Kaik 29 238 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): tabasaranalaižed — 46,2 %, azerbaidžanlaižed — 23,1 %, lezginalaižed — 17,8 %, darginalaižed — 6,6 %, agulalažed — 3,1 %, venälaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 0,3 %.
Islaman sur' pühäpert' (mülütab seičemed tuhad uskojid) om avaitud lidnas vn 2023 keväz'kus.
Agrokolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Hasavürt

Hasavürt (, , , , [хасавъю́рт], , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Dagestanan Tazovaldkundan keskuzpalan päivlaskmas. Se om tazovaldkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe. Om Hasavürtan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha, kudamban ristitišt om enamba mi lidnas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1846 kuti "Jariksuv-lidnuz". Vl 1847 udesnimitihe sidä lähižen külän mödhe nügüdläižikš. Raudte tuli Hasavürtha vl 1894. Vl 1931 "Hasavürt-slabad' " sai lidnan statusad.
Hasavürt šingotase ladimensauvomižen tegimel, sauvondmaterialiden tegimil (savič, raudbetontegesed), sömtegimištol (konservkombinat pšstab maploduiden, frukt- da lihakonservid, lihakombinat, maidtegim, vintegim) sijaližen torhuden kävutandanke. Om ümbärtud maižanduzrajonal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kavkazan ezimägištol, 117 metrad korktusel valdmeren pindan päl. Lähembaižed järedad lidnad Mahačkal (80 km päivnouzmha) i Groznii (74 km päivlaskmha), avtote i raudte ühtenzoitab niid, i lidn seižub ani pol'tel.
Hasavürt om üks'jäine eländpunkt lidnümbrikos.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu om 131 187 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 140 047 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt lidnas om nügüd'.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 1% vl 2010): avarad — 30,7 %, čečenalaižed — 28,5 %, kumikalaižed — 28,1 %, darginalaižed — 4,1 %, lakalaižed — 3,3 %, venälaižed — 2,3 %, lezgilaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 1,2 %, rahvahuden ozutandata — 0,2 %.
Islaman pämečet' radab. Ortodoksižen hristanuskondan üks'jäine pühäpert' om avaitud lidnas, se om Jumalanmaman «Pühä Znam»-jumalaižen päjumalanpert', om saudud vll 1902−1903.
Severz'-se profopendusen aluzkundoid om lidnas, niiden keskes Agrariž-ekonomine kolledž i Hasavürt-lidnan Medicinine kolledž.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Zainudin Okmazov (2015−2020).
Transport.
"Hasav-Jurt"-päraudtestancii da avtobusstancii oma lidnas. Voib sadas avtobusal Dagestanan i Stavropolin randan lidnoihesai.
Mikroavtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnadme.
Izberbaš

Izberbaš (, , , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Dagestanan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1932 kuti "Izberg-radnikžilo" samha kivivoid meren pohjan alpäi, nimitihe mägen mödhe. Žilo sai lidnan statusad vl 1949, kätihe "Izberbaš:aks".
Izberbaš šingotase sömtegimištol (maidtegim, leibtegim, kaks' konditerišt fabrikad, vinkon'jaktegim, südäiveziden tegim), kivivoin lopmižiden samižel, elektrotermižen mašiništon tegimel, radiotegimel, fil'truindmašiništon tegimel, omblendfabrikal, merikurortaks.
Geografijan andmused.
Lidn vedase pidust' Kaspijan mererandad 10 kilometras, seižub 13 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Matkad Mahačkalhasai om 65 km lodeheze, sen Kaspiisk-ezilidn om lähembaine lidn.
Izberbaš om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 55 646 ristitud, vozile 2008 i 2010 ühtenzoittihe lidnad lähižidenke eländpunktoidenke. Vl 2018 lidnan ristitišt oli 58 690 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 1% vl 2010): darginalaižed — 64,9%, kumikalaižed — 15,1%, lezginalaižed — 7,8%, venälaižed — 3,7%, avarad — 3,5%, lakalaižed — 2,5%, toižed rahvahad — 2,2%, rahvahuden ozutandata — 0,3%.
Islaman koume pühäpertid oma avaitud lidnas, niiden kesken Keskuzline Džuma-mečet'. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert' radab lidnas, om saudud vll 2000−2002.
Nene professionaližen opendusen aluzkundad ratas lidnas:
Edeline lidnümbrikon pämez' (lidnan administracijan pämez') om Abdulmedžid Suleimanov (eloku 2015 — viluku 2019), vll 2008−2014 hän radoi lidnümbrikon pämehen mugažo.
Kaspiisk

Kaspiisk (, darg. i , , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Dagestanan Tazovaldkundan keskuzpalan päivnouzmas, Mahačkalan suvipäivnouzmaine kaimdailidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1932 kuti "Dvigatel'stroi"-žilo pästamha likutimid laivoiden täht. Se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1947. Eziauguižešti eländpunkt venänikoiden enambusenke (vl 1959 kaks' koumandest), lidn šingotase teravas, vspäi 1959 sen ristitišt ližadui 4,5 kerdha.
Kaspiiskan ižandusen päsarakod oma transport- (dizel'likutimed, mašiništ laivoiden täht) da tarkoiged mašinoidensauvomine, azegišt (meritorpedod).
Geografijan andmused.
Lidn seižub Kaspijan meren randal, mail'man valdmeren pindal, sijadase Mahačkalan röunan taga ani.
Matkad lidnan keskuzpalaspäi Mahačkalan keskushesai om kuz'toštkümne kilometrad avtotedme lodeheze.
Tobmuz.
Kaspiisk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Magomed Abdulaev (eloku 2015 — kül'mku 2020). Lidnümbrikon Deputatoiden suiman ezimez' om Abdulvahid Džavatov vn 2015 kül'mkuspäi. Edeline suiman ezimez' om Džamaludin Omarov, radoi vn 2015 kül'mkuhusai, hän-žo oli lidnan Administracijan pämehen vll 1998−2015.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 100 129 ristitud, vn 2021 — 121 140 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 113 348 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 123 988 eläjad vl 2020.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): lezgilaižed — 21,4 %, darginalaižed — 20,7 %, avarad — 14,6 %, lakalaižed — 14,2 %, kumikad — 9,7 %, venälaižed — 9,0 %, tabasaranalaižed — 5,4 %, agulalaižed — 1,7 %, rutulalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 1,9 %, rahvahuden ozutandata — 0,2 %.
Islaman kümne pühäpertid oma avaitud lidnas. Hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud: Kazanin Jumalanmaman jumalanpert' (ortodoksine hristanuskond, om letud vll 1994−2000) i seičemenden päivän adventistoiden loičendpert'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad: mašiništonsauvomižen da holitusen kolledž Sergo Ordžonikidzen nimed (enččel mehanine tehnikum, inženerine kolledž), energetine kolledž, Kaspiiskan medicinine kolledž, Kaspiiskan medicinine škol A. Alievan nimed, Piterin policijan kolledžan alajaguz, Dagestanan valdkundaližen tehnižen universitetan filial.
Transport.
Maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas, trolleibusad i avtobusad ühtenzoittas lidnad Mahačkalanke. Meriport radab lidnas.
"Kaspiisk"-raudtestancii om kahesakilometrižen sarakon lopstancijaks «Mahačkal — Derbent»-keskustaspäi. Matkad "Mahačkal-Port"-päraudtestancijhasai om 23 km.
Kizilürt

Kizilürt vai Kiziljurt ( [кизилъю́рт], , , sana-sanhal'ne känduz — «rusked žilo») om Venäman lidn da lidnümbrik Dagestanan Tazovaldkundan keskuzpalas. Se om Kizilürtan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.
Istorii.
Vl 1831 Venäman imperijan sodaväged šturmuiba Čir'jurt-varmitest. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud venämalaižil vl 1894 kuti "Čir'jurt"-raudtestancii «Beslan — Petrovsk»-jonol. 1930-zil vozil nimitihe žilod da raudtestancijad nügüdläižikš. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1963 uhokus.
Kizilürt šingotase sauvondmaterialiden edheotandoil (cement, savič, keramzit, šebin', metalližed konstrukcijad) i elektrotehnižen kaičendan tegimel, gidroenergetikal (Sulakan GES:oiden kaskad) i sömtegimišton edheotandoil (leibtegim, jähižen fabrik).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sulak-jogen randal, 45..115 m korktusil valdmeren pindan päl.
Matkad Mahačkalhasai om 53 km suvipäivnouzmha. Lähembaine lidn om Hasavürt 25 km päivlaskmha orhal, raudtel vai avtol.
Tobmuz.
Kaik kaks' lidnanvuittušt žilod da muite žilo mülüdas lidnümbrikho Kizilürtan ližaks.
Vn 2021 sulakuspäi municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez', edel sidä aigad Deputatoiden suiman ezimez' oli municipaližen ühtnikan pämehen. Deputatoiden suiman ezimez' om Nasrula Gasanbegov vn 2021 kezakuspäi, edeline om Magomed Ucumiev (kezaku 2007 — kezaku 2021). Lidnümbrikon Administracijan edeližed pämehed oma Malik Patahov (uhoku 2019 — sulaku 2021), Almaz Bekov (kül'mku 2013 — viluku 2019), Ustarhan Alükov (2008−2013), Magomed Ucumiev (semendku 1998 — kezaku 2007).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 32 988 ristitud, lidnümbrikon — 43 421 ristitud. Vl 2018 kaik 37 171 ristitud elihe lidnas i 48 058 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,8 % vl 2010): avarad — 70,9 %, kumikalaižed — 11,9%, lakalaižed — 5,3 %, venälaižed — 3,8 %, lezgilaižed — 2,9 %, darginalaižed — 2,5 %, čečenalaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 1,6 %, rahvahuden ozutandata — 0,2 %.
Enamba mi kümne islaman pühäpertid oma avaitud lidnas da sen ümbrištos, niiden kesken Keskuzline mečet'.
Openduz.
Kaik om kümne päivkodid i kahesa školad lidnas. Anttas ližaopendust (lähižidenke žiloidenke) kaks' sportškolad, kaks' sädamižen keskust, openduztehmižkombinat, noriden tehnikanradajiden stancii, koume čomamahtškolad, muzikškol lapsiden täht.
Profopendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš. Kizilürt om tetab borcuindan toižendoiden mastaril.
Kizlär

Kizlär (, , , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Dagestanan Tazovaldkundan keskuzpalan pohjoižes. Se om Kizläran rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1735 kuti venälaine lidnuz kaičemha Venäman imperijan da Päivnouzmman torguindad. Paremboittihe lidnust vhesai 1760, vägesti kaikid londoid satusekahašti. Se sai lidnan statusad vl 1785, kahesa etništ fartalad oli olmas.
Edel raudten sauvondad lidn oli kahtenz' surtte Venäman suves Astrahanin jäl'ghe 19. voz'sadan ezmäižel nelländesel. Likvidiruihe lidnust hudran olendan tagut 19. voz'sadan lopus. Kizlär mülüi Dagestanha vll 1922−1938 i mülüb vspäi 1957.
Kizläran ižandusen znamasižed edheotandad oma elektromehanine tegim i nell' kon'jaktegint.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Terek-jogen molembil randoil, Kaspijanverižel alangištol, viž metrad alemba valdmeren pindad korktusel. Matkad Mahačkalhasai om läz 100 km suvipäivnouzmha vai 138 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Kizilürt i Hasavürt 80 km suvhe orhal, Gudermes (Čečenii) 80 km suvipäivlaskmha. Ühtennimine "Kizlär"-stancii sijadase «Mahačkal — Astrahan'»-raudtekeskustal.
Lidnanvuitte Komsomol'skii-žilo (2 585 rist. vl 2018) i Raudtesara nomer 17-eländpunkt (kaikenaigaižeta ristitištota vl 2022) mülüdas lidnümbrikho Kizläran ližaks. Lidnümbrikon pind — 32,31 km².
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 48 984 ristitud, lidnümbrikon — 51 707 ristitud. Ristitišt vajehtab 48..49 tuhad eläjid röunoiš vspäi 2002 (49 tuh. vl 2011). Kaik 48 907 ristitud elihe lidnas i 51 492 ristitud kaikes lidnümbrikos vl 2018. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 49 412 eläjad vl 2020.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 1% vl 2010): venälaižed — 40,5%, avarad — 19,9%, darginalaižed — 14,5%, kumikalaižed — 5,5%, lezgilaižed — 4,8%, lakalaižed — 3,6%, armenijalaižed — 2,0%, rutulalaižed — 1,7%, tabasaranalaižed — 1,7%, azerbaidžanlaižed — 1,6%, nogailaižed — 1,2%, toižed rahvahad — 2,0%, rahvahuden ozutandata — 0,1%.
Islaman koume pühäpertid oma avaitud, niiden kesken keskuzline Džuma-mečet' (paloi lophu vl 2015, om saudud tošti vl 2016). Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma olmas lidnas: ph. Jurgii-vägestusenkandajan päjumalanpert' (1995), Mikulai-čudonsädajan jumalanpert', Ristan Zdviženjan naižjumalankodi ühtennimiženke jumalanpertinke i «Pölištunuziden aznoičend»-jumalaižen časoun'. Kazanin Jumalanmaman jumalanpert' om saudud Komsomol'skii-žilos vll 2007−2009.
Kizläran professionaliž-pedagogine kolledž i elektromehanine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Väčeslav Palamarčuk (2005−2014), hän-žo radoi Kizläran administracijan pämehen vll 1993−2005.
Suvisuhokumsk

Suvisuhokumsk (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Dagestanan Tazovaldkundan lodehes.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud nügüdläiženke nimenke vl 1958 samha kivivoid, nimitihe venäks jogen mödhe. Lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad vl 1988.
Suvisuhokumsk šingotase kivivoin samižel, elektromehanižel tegimel (ohjanduzpul'tad, avtodetalid) i leibtegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Nogain stepiš, Kumanjogen suvižel kuivajal hijamal, kümne metrad keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Stavropolin randhasai om kümne kilometrad lodeheze avtotedme, Mahačkalhasai om 240 km suvipäivnouzmha orhal vai 305 km avtol. Lähembaine lidn om Neftekumsk (Stavropolin rand) 60 km päivlaskmha avtotedme.
Klimat om terav kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +24,9 C°, vilukun −3,7 C°. Paneb sadegid 320 mm vodes.
Tobmuz.
Suvisuhokumsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 91,7 km². Om ümbärtud Nogain rajonal. Lidnan Päivnouzmaižsuhokumsk-mikrorajon (, 300 rist. vl 2012, edel 1995. vot erine žilo) sijadase 27 km pohjoižpäivnouzmha.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Abdula Abdurahimovič Abdulaev (tal'vku 2017 — sulaku 2023). Lidnümbrikon Deputatoiden suiman ezimez' om Magomed Gadučaev vn 2021 elokuspäi. Edeližed suiman ezimehed oma Naira Aminova (reduku 2020 — eloku 2021), Karim Gasanilov (vn 2020 viluku-reduku), Abdula Hardajevič Abdulaev (kül'mku 2017 — viluku 2020), Sergei Kas'janov (kül'mku 2015 — kül'mku 2017).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 035 ristitud, vn 2021 — 10 503 ristitud. Kaik 10 543 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 400 eläjad vl 1992.
Rahvahad (enamba 4 % vl 2010): avarad — 46,1 %, darginalaižed — 21,1 %, lezginalaižed — 10,3 %, lakalaižed — 9,2 %, kumikalaižed — 4,8 %, venälaižed — 4,2 %, toižed rahvahad — 4,1 %, rahvahuden ozutandata — 0,2 %.
Islaman Džuma-mečet' i fartal'ne mečet' oma avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 3, 5), keskškol (nomer 2), lapsiden da norišton sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Tazovaldkundan Holitišiden sferan kolledžan (Hasavürt) filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Ingušetijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om viž lidnad (, ) Ingušetijan Tazovaldkundas.
Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kahesa lidnad (, , ) i kaks' lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundas.
Baksan (lidn)

Baksan (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Baksanan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.
Istorii.
Vl 1960 ühtištadihe Vahn Lidnuz-žilod Baksan-futoranke Baksan-žilho. Kätihe sidä lidnanvuiččeks žiloks vl 1964. Baksan sai lidnan statusad vl 1967.
Baksan šingotase avtopaloiden tegimel (heitmižgazoiden sistemad i kurdištimed avtoiden täht), sauvondmaterialiden pästandal (savič, metalližed uksed), sömtegimištol (konservad, šampanj, maidproduktad), sauvondan edheotandoil, tekstil'fabrik radab vspäi 2016.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ühtennimižen Baksan-jogen randal (169 km pitte, Terekan bassein), 455 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl, lidnümbrik — 515 m.
Matkad Nal'čikhasai om 21 km suvhe. Lähembaine lidn om Čegem 15 km suvhe.
Tobmuz.
Digulibgei-žilo (20 553 rist. vl 2018) mülüb lidnümbrikho Baksanan ližaks. Lidnümbrikon pind — 180,12 km².
Hačim Mamhegov radab lidnan Sijaližen administracijan pämehen vn 2014 kül'mkuspäi. Kaiken lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Sijaližen ičeohjandusen nevondkundan pämez'. Ruslan Hapačev radab lidnümbrikon nevondkundan pämehen vn 2015 tal'vkuspäi. Edeline nevondkundan pämez' om Jurii Apanasov, oli radnikusel edel vn 2015 tal'vkud.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 36 860 ristitud, lidnümbrikon — 57 088 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 39 593 eläjad, lidnümbrikon — 60 445 eläjad. Kaik 38 053 eläjad oli lidnas vl 2017. Vll 2003−2008 Digulibgei-žilo mülüi lidnha, i sen kaikiš suremb ristitišt oli 57 800 eläjad vl 2008. Vll 2009−2018 ristitišt vajehtui 37..38 tuhad röunoiš.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 1 % vl 2010): kabardalaižed (čerkesalaižed) — 90,1 %, venälaižed — 7,5 %, toižed rahvahad — 2,3 %.
Islaman nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: Džetežjei, Ehušikuei, Žambek, Kušmezikuei ("Джэтэжьей, Ехъущыкъуей, Жамбек, Кушмэзыкъуей"). Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken jumalanpert' om sätud enččes privatižes pertiš.
Sijatud lidnas lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, viž progimnazijad (nomer 1..5), kuz' keskškolad (nomer 1..6), čomamahtoiden škol (nomer 1), olimpižen varan sportškol. Kabardinijan da Balkarijan maižanduzkolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Maiskii (Kabardinii da Balkarii)

Maiskii (, , , ) om Venäman lidn da lidnankund Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om Maiskijan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1824 kuti varmitez, vspäi 1829 — "Prišibskai-stanic" (). Vl 1925 ühtištoitihe sidä lähiženke "Kotlärevskii-raudtežilonke" da udesnimitihe nügüdläižikš. Vl 1965 žilo sai lidnan statusad.
Maiskii-lidn šingotase röntgenladimiden «Sevkavrentgen-D»-tegimel, raudbetontegimel, likörvodkantegimel i oludtegimel. Ende elektronižen mašinansauvomižen tegim i kalankazvatusen tegim radoiba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Čerek- da Terek-jogiden keskes, kus ned jokstas kaikiš lähemba toine toiženke edel ühthejoksmust, 217 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Nal'čikhasai om 45 km suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Prohladnii 15 km pohjoižhe, Terek 25 km suvhe i Nartkal 25 km suvipäivlaskmha. "Kotlärevskai"-raudtestancii radab «Murtazovo — Prohladnai»-keskustal vspäi 1875, sišpäi raudtesarak 40 km pitte lähteb Nal'čikannoks.
Nell' žilod da Baksan-tesar mülüdas lidnankundha Maiskijan ližaks. Lidnankundan pind — 138,3 km².
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 755 ristitud, lidnankundan — 27 416 ristitud, rajonan seičeme kümnendest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om 26..27 tuhad eläjid vspäi 2002 (27 301 rist. vl 2009). Vl 2017 kaik 27 055 ristitud elihe lidnas i 27 738 ristitud kaikes lidnankundas.
Rahvahad (enamba 0,7% vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 70,0%, turkad — 11,4%, kabardalaižed — 5,6%, korejalaižed — 3,3%, čiganalaižed — 2,9%, ukrainalaižed — 1,2%, osetinalaižed — 0,9%, balkarijalaižed — 0,7%, toižed rahvahad — 4,0%.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikoi-arhangelan jumalanpert' om avaitud lidnas, letihe pühäpertid vll 1907−1909. Islaman uz' pühäpert' om avaitud vl 2018.
Kabardinijan da Balkarijan agrotegimištol'žen kolledžan (Vanh Čerek-žilo) Maiskijan filial andab professionališt keskopendust lidnas.