Baku

Baku ( [bɑˈcɯ]) om Azerbaidžanan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Kavkaz-regionan i Kaspijan meren randišton kaikiš järedamb lidn. Znamasine openduzkeskuz, üläopendusen 30 aluzkundad.
Istorii.
Antikaigan Kaspijan meri leviganzi Bakun territorijan sijas. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 5. voz'sadal meiden erad. 12. voz'sadal Baku kändihe lidnuseks. Torguindted da kivivoin samine tegihe lidnan alusen i šingotesen päsüks. Vll 1920−1991 Baku mülüi Nevondkundaližhe Ühtištushe, oli sen Azerbaidžanan Nevondkundaližen Socialistižen Tazovaldkundan administrativižeks keskuseks. Om ripmatoman Azerbaidžanan pälidnaks vn 1991 redukuspäi.
Baku šingotase kivivoin samižel da ümbriradmižel, himižel sarakol, mašinansauvomižel (sodaazegišton tegimed), tekstilin i söndtavaroiden pästandal, jädumatomal meriportal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Azerbaidžanan päivnouzmas, Apšeronan pol'saren suvipoles, 28 m alemba valdmeren pindad, se om kaikiš madalamb sijatud pälidn mail'mas. Lidnaglomeracii otab kaiked pol'sart i randištod suvhe sišpäi. Om reduvulkanoid lidnan ümbrištos. Kivivoin da gazan löudmižsijad oma meren šel'fal 90..130 kilometras päivnouzmha i 70 kilometras suvipäivnouzmha.
Klimat om subtropine pol'kuiv. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +15,1 C°, kezakun-sügüz'kun +22..+26 C°, tal'vkun-keväz'kun +4..+7 C°. Ekstremumad oma −13,7 C° (viluku) i +42,7 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +10 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +26 C° (tal'vku). Ei olele haloid semendkus-redukus. Paneb sadegid 210 mm vodes, enamba redukus-tal'vkus (25..30 mm kus), vähemba kezakus-elokus (2..8 mm kus). Paneb lunt kümne päiväd tal'ves keskmäras. Lujad tulleid oma paksud.
Tobmuz.
Baku jagase kaks'toštkümneks nimitadud administrativižeks rajonaks. Viž lidnanvuittušt žilod mülüdas lidnha mugažo.
Lidnan tobmuden pämez' om sen radonoigendajan tobmuden pämez' (). Gadžibala Abutalibov oli edeližen, koumanden lidnan pämehen (meran) hätken aigan (2001−2018).
Eläjad.
Vl 2014 Bakun municipaližen ühtnikan eläjiden lugu oli 2 181 800 ristitud 2140 km² pindal, sidä kesken 1 217 300 lidnalašt i 964 500 lidnanvuiččiden žiloiden eläjid, kaik om 59 niid. Vl 2013 kaik 2,6 mln ristituid elihe ezilidnoidenke (Sumgajit i Apšeronan rajon), vl 2022 — 2,8 mln ristituid. Kaikiš suremb lidnan municipalitetan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2009): azerbaidžanlaižed — 90,3 %, venänikad — 5,3 %, evrejalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 3,8 %.
Znamasine üläopendusen aluzkund om Bakun valdkundaline universitet (, 22 tuh. üläopenikoid). Sen aluz om pandud ripmatoman Azerbaidžanan aigan vn 1919 sügüz'kus. Kaik 16 fakul'tetad i kaks' tedoiduzinstitutad mülüdas universitetha.
Transport.
Avtobusad, metro, funikulöran jono, taksid i ezilidnjonused oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten radab vspäi 1967, siš om koume jonod, 27 stancijad i 40,7 km raudted. "Baku-Passažirine"-päraudtestancii () om avaitud vspäi 1880. Gazanveim i koume kivivoinvent mändas läz lidnad.
Rahvahidenkeskeine civiline "Geidar Aliev"-lendimport ("GYD / UBBB", 4,7 mln passažiroid vl 2019) sijadase kaks'kümnes vides kilometras päivnouzmha lidnaspäi. Tehtas passažirreisud Azijan äjihe maihe, Venäman järedoihe lidnoihe, Evropan erasihe-se pälidnoihe.