Irak

Irak ( "Al' Irāk", sorani: عێراق "Erak"), täuz' oficialine nimituz — Irakan Tazovaldkund ( "Al' Džumhurija Al' Irakija", sorani: کۆماری عێراق "Komari Erak", "Kutna Irak"), om valdkund Azijan päivlaskmas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Bagdad.
Irak om KEVO:n ühteks alusenpanijoišpäi, sen organizacijan aluz om pandud vn 1960 10.-14. päivil sügüz'kud Bagdadan konferencijal.
Istorii.
Vn 1932 3. päiväl redukud Irak tedištoiti ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Vozil 2003−2011 valdkund oli alištunu AÜV:oiden sodavägile.
Irakan seičemenz' lugul Konstitucii ( "Dustur", sorani: "Destûra") om vahvištadud vn 2005 15. päiväl redukud, se mülütab kaikenaigaižid i pordaigaližid sanundoid, no jäb vajehtusita.
Geografijan andmused.
Irak om mavaldkundröunoiš Irananke päivnouzmas (röunan piduz om 1599 km), Kuveitanke suvipäivnouzmas (254 km), Saudan Arabijanke suves (811 km), Iordanijanke (179 km) da Sirijanke (599 km) päivlaskmas, Turkanmanke pohjoižes (367 km). Ühthine röunoiden piduz — 3809 km. Persijan lahten randanpird om 58 km pitte valdkundan suvipäivnouzmpoles. Valdkundan pind om 438 317 km², saum vezid — 0,22 % (950 km²).
Irakan tobj pala om sijatud Mesopotamijan alangištos. Kaikiš korktemb čokkoim om Iranan mägišton Šeeha Dar (Bozdag)-mägenpä (3611 m ü.m.t.) Irananke röunal. Kaikiš znamasižembad joged oma Tigr da Jevfrat. Ned ühthejokstas lühüdha Šatt El' Arab-jogehe, kudamb lankteb Persijan lahthe. Mecad ottas territorijan kaks' procentad.
Klimat om subtropine pohjoižes da tropine suves. Keza om kuiv da lujas räk. Tal'v om vihmakaz da viluhk, paneb lunt pohjoižiš mägiš. Paneb sadegid 50..150 mm vodes, mägil — 1500 mm:hasai.
Londuseližed pävarad oma kivivoi (kahtenz' sija mail'mas Saudan Arabijan jäl'ghe), londuseline gaz, fosfatad, toižed varad — metallad (raud, vas'k, hrom, nikel', cink, hahktin), rik, sauvondgips, saved, azbest, mouckivi, tal'k, keitandsol.
Politine sistem.
Ohjandusen form om federativine demokratine islamine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident ( "Rajis ali Irak", sorani: "Serokê Iraqê"), koume varaprezidentad oma hänele abuhu. Parlamentan ühtnijad valitas prezidentad nelläks vodeks äniden kahtel koumandest, kahtenden strokun voimuz om olmas. Ohjastusen da parlamentan pämez' om päministr (valdkundan faktine pämez'), valičese Prezidentan Nevondkundal. Parlamentan ezifrakcii formiruib Federališt ohjastust. Kirjutamata Konstitucijha, päministr om šijit, prezident om kurdlaine, valitas sunnitad parlamentan ezimeheks.
Parlament om kaks'kodine vn 2005 Konstitucijan mödhe, üks'kodine faktižešti. Üläkodid — Ühtištusen Nevondkundad — ei ole tähäsai. Vaiše alakodi radab, se om Ezitajiden Nevondkund ( "Madžlis An-Nuvvab Al'-Irakiji", sorani: "Enkumena Nûnerên Êrak") 329 ühtnijanke, kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 12. päiväl semendkud. Nügüdläine Irakan prezident om Barham Saleh vn 2018 redukun 2. päiväspäi (8nz' lugul). Adil' Abdul-Mahdi radab päministran vn 2018 redukun 25. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Irakan administrativiž-territorialine jagand."
Valdkund jagase ühesatoštkümneks agjaks ("muhafaz:aks"), ned alajagasoiš 120 ümbrikoks ("kaza:ks"). Ümbrikod jagasoiš alaümbrikoikš. Irakan Kurdistan om region avtonomijanke valdkundan pohjoižes, nell' agjad täuzin vai paloin mülüdas sihe.
Eläjad.
Irakas elädas irakalaižed. Päivlaskmaižed da suvipäivlaskmaižed territorijad oma rahvahatomad. Vl 2009 valdkundan eläjiden lugu oli 31,234,000 ristitud, vl 2015 — 37,056,169 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (1987): arabialaižed — 75..80 %, kurdalaižed — 15..20 %, toižed rahvahad — 5 %.
Religijan mödhe (2015): islamanuskojad — 95..98 % (šijitad 64−69 %, sunnitad 29−34 %), hristanuskojad — 1 %, toižed uskojad — 1..4 %.
Toižed lidnad-millionerad (vl 2008, surembaspäi penembha): Mosul, Basr, Erbil', Suleimanii, Kirkuk. Lidnalaižiden pala om 71 % (2020).
Rahvahanižanduz.
Irakan ižanduz om šingotai. Se rippui i rippub kivivoin eksportaspäi, ende se mineral toi kaikid valütsal'hid, vl 2024 — 89 %. Industrijan pärsarakod oma kivivoin samine, himižiden substancijoiden pästand (niiden kesken heretused), metalloiden samine da ümbriradmine, sauvondmaterialiden pästand, kebn tegimišt (tekstil' i nahk), sömtegimišt. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad vl 2017: maižanduz 3,6 %, tegimišt 51,0 %, holitišiden sfer 45,9 %. Radnikoiden järgenduz sektoroidme (vn 2008 andmused): maižanduz 20,6 %, tegimišt 18,7 %, holitišiden sfer 59,8 %.
Vl 2012 valdkundan päeksport oli toreh kivivoi (84 %), toižed torhuzmaterialad (8 %), toine eksport — söm da eläb kabjživatišt (5 %). Importan tavarad oma söndtavarad, medicinine produkcii da zelläd, tegimišton tavarad. Vl 2023 eksport ületi importad läz kahthe kerdha. Vl 2012 Indii, Kitai, Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad da Suvikorei oliba päeksportpartnörikš (eksportan kaks' koumandest valdkundaspäi). Sil-žo vodel Turkanma, Kitai, Sirii da AÜV oliba importan päühtnijoikš (ühtes — importan valdkundha koume videndest). Vodele 2022 Araban Ühtenzoittud Emiratad ližaduiba niihe (Irakan importan 31,5 %, eksportan 2,7 %).