tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Iridii

Iridii ("Ir" — "iridium" latinan kelel) om 77nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühesandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Anglijalaine Smitson Tennant-himik avaiži iridijan vl 1803 platinan palan ližasubstancijoiden keskes. Nimitihe elementan soliden erazvuiččen mujun mödhe ( "iris" «jumalanbembel'»).
Element om harv londuses lujas, pala Man kores — 0,001 grammad tonnas. Ei voi löuta sidä joudjas olendas, no putub londuseližes ühthesuladuses osmijanke nevjanskit- i sisertskit-mineraloiš (kaimdas ičesündijad platinad päpaloin). Ectäs meteoritoid iridijan korktan koncentracijan mödhe (0,5 grammad tonnas da sen enamba).
Iridijal ei ole ičenašt biologišt rolid. Metalline iridii ei ole toksine.
Fizižed ičendad.
Iridii om löumassulatud hobedakaz päličmänendmetall, kova lujas. Iridii om platinan gruppan hüväsuguine metall.
Atommass — 192,217. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 22,65 g/sm³ (kahtenz' osmijan jäl'ghe). Suladandlämuz — 2719 K (2446 C°). Kehundlämuz — 4403 K (4130 C°).
Kaik kaks' londuselišt izotopad (191Ir — 37,3 %, 193Ir — 62,7 %) om olmas, sätihe 34 ratud radioaktivišt izotopad 164..199 atommassanke i niiden 32 südäitukušt izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 192Ir-izotop 73,8 päivest pol'čihodamižen pordonke, 189Ir (T½=13,2 päivest) i iridii-190 (11,8 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 192m2Ir (T½=241 vot), 194m2Ir (171 päivest) i 193mIr (10,53 päivest). Izotopad čihotas α- i protonižen (izotopad 165 i 166), α-, β- i protonižen (izotop 167), α- i β-čihodamižen (izotopad 168..177, 183) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš osmijaks, jüžmakombad platinaks, izotop 192 — molembikš, izotopad 165..177, 183 — osmijaks i renijaks, izomär 168m — renijaks α-čihodamižen kal't.
Himižed ičendad.
Lujad korrozijanvastaižed ičendad oma iridijal 2000 Cel'sijan gradushasai. Nece metall jäb reakcijata muiktusidenke mitte taht arvoimižiš, eskai kaikiš vägevidenke (ozutesikš, carin vodkanke). Muigotandmärad: −3, −1..+9, sidä kesken +3 i +4 tobjimalaz.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe iridijad elektrotehnikas päpaloin, likutimiden sütutamižtohuzil levedali. Se om hüvä katalizator mugažo. Ratud 192Ir-izotop kävutase γ-sädegoičendan purtkeks kodvimha ühthekeittud sijid i kut rakanvastaižen terapijan abutuz.
Vl 2009 mail'man saliž oli koume tonnad, torguzmöndarv — 35 US$ grammas (2012). Pälöudmižsijad sijadasoiš AÜV:oiš, SAT:as, Kanadas da Udel Gvinejal.
Platin

Platin ("Pt" — "platinum" latinan kelel) om 78nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden kudendes periodas.
Element om harv londuses lujas, pala Man kores — 0,005 grammad tonnas. Voib löuta sidä paksus joudjas olendas. Platin om lujas tetab hüväsuguine metall.
Avaidusen istorii da nimi.
Andiden civilizacijad saiba elementad amussai. Ispanine Antonio de Ul'joa-matkadai toi ičesündujad platinad Evropha ezmäižen kerdan Suviamerikaspäi vl 1735. Vl 1750 britanine Uil'jam Braunrigg-lekar' ozuti platinad himižeks elementaks Londonan kunigazkundas da tegi metallan ezmäšt tedolišt ümbrikirjutandad.
Platinan nimi om anttud sen tagut, miše nece metall lujas koskub hobedha (ispanijan kelel "plata").
Fizižed ičendad.
Platin om jüžmak pehmed hobedaižvauged päličmänendmetall.
Atommass — 195,084. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 21,45 g/sm³. Suladandlämuz — 2041,4 K (1768,3 C°). Kehundlämuz — 4098 K (3825 C°).
Kaik om kuz' londuselišt izotopad, viž oma stabiližed: 190Pt (0,012 %, radioaktivine vähän, T½=4,83⋅1011 vot, kändase osmijaks-186 α-čihodamižen kal't), 192Pt (0,782 %), 194Pt (32,864 %), 195Pt (33,775 %), 196Pt (25,211 %), 198Pt (7,356 %). Sen ližaks, om tetab 40 ratud izotopad 165..204 masslugunke i 18 izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad izotopad oma 193Pt 50 vot pol'čihodamižen pordonke, 188Pt-izotop (T½=10,2 päivest) i platin-191 (2,86 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 193mPt (T½=4,33 päivest) i 195mPt (4,01 päivest). Izotopad čihotas α-čihodamižen (izotopad 165..167, 190), α- i β-čihodamižen (izotopad 168..186, 188) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš iridijaks, jüžmakombad kuldaks, izotopad 168..186, 188 — iridijaks i osmijaks, izotopad 165..167 i 190 — osmijaks.
Himžed ičendad.
Platin om inertine himižešti lujas, inertižuz poleneb lämbituses. Muigotandmärad: −3..+6, niiden kesken +2 i +4 tobjimalaz.
Kävutand.
Platin om juvelirine metall; kävutadas sidä tehnikas da medicinas tobjimalaz. Se om hüvä katalizator mugažo. Ezmäine otand kävutamižhe rahoikš tegihe Venäman imperijas, löihe rahuzid vll 1828−1845. Torguidas platinad Nju Jorkan ("PPLT"-indeks) i Londonan ("PHPT"-indeks) biržil. Lödas kapitalanpanmižen monetoid.
Pälöudmižsijad sijadasoiš SAT:as (satusen koume nelländest), Venämas (Noril'sk i Habarovskan rand), AÜV:oiš, Zimbabves da Kitaiš, ned kogotas varoiden ühesa kümnendest. Sadas platinan 150..200 tonnad vodes kaikes mail'mas.
Lantanoidad

Lantanoidad om 15 himižiden elementoiden (metalloiden) heim, 57..71 nomeridenke, lantanaspäi lütecijhesai. Ühthine znam om Ln.
Kaik nened elementad sijadasoiš himižiden elementoiden periodižen tabluden III gruppas, kudendes periodas.
Kaik lantanoidad oma harvad londuses lujas. Kaikiden elementoiden stabiližed izotopad oma olmas päiči prometijas. Niiden kävutamine om erazvuitte; kaikuččel lantanoidal om ičendoid, kudambad pandas märha sen kävutamižen pöudod.
Elementoiden heimon nimituz libub amuižgrekan kelen λανθάνειν-sanaspäi ("lantanein" «venuda peitol'žen»), sen mödhe lantan-ki-element om nimitadud. Norvegine Viktor Gol'dšmidt-geohimik mainiti "lantanoid"-nimitust ezmäižen kerdan ičeze vn 1925 tedotös, hän-žo andoi nimitust aktinoidad-gruppale vl 1937.
Säs'

Säs', Sääs vai Säs'jogi"' (venän kelel: "Сясь", ) om jogi Venäman lodehes, sen Uz'lidnan i Leningradan agjoiš, vepsän etnižes territorijas.
Etimologii.
Jogen Baltijan meren suomalaine nimi om sel'ged: Säs'jogi &lt; Säs'k||jogi (kc. mugažo Tihvina, Tihvinanjogi &lt; *tihevä-, 'täuz' tihid').
Ühthižed andmused.
Säsin joginišk sijadase Valdai-ülüden päivlaskmaižiden pautkiden soiš, korktemb mi 120 m ü.m.t. läz Akulovo-žilod. Jogi jokseb Ladoganveren alangištodme i lankteb Ladogjärvhe viž metrad ü.m.t. korktusel.
Jogen piduz om 260 km. Basseinan pind om 7330 km², se om sidodud Volgan basseinha päivnouzmas Tihvinan kanalan kal't. Röunatab Olhavan basseinanke päivlaskmas i Süvärin basseinanke pohjoižes.
Oiktad ližajoged: Voložb, Tihvinanjogi (), Val' (), Kuseg, Suzn. Hurad ližajoged: Klimenk, Lunenk, Opočn', Linn ().
Ümbrikirjutand.
Jogi jädub kül'mkus, erasti vilukuhusai, joudai vezi avaidase sulakus. Vezi lumen sulandaspäi prevaliruib joges. Säsin vezi om ruskedbur mujul, sikš miše äi raudan hapandust venub jogen vagon pohjas.
Säs'stroi-lidn sijadase läz jogensud.
Metall

Metall (latinan kelen "metallum" sündui "metallon"-sanaspäi, molembad znamoitas «kaivuz») om himine element, kudambal om eriližid ičendoid (kacu alemba), nimitadud "metalližikš". 
Nügüd' tetas 97 metallad. Ristitun organizm kogoneb koume procentad metalloišpäi.
Metallad oma levitadud materialad, ristit kävutab paksuid niišpäi ičeze istorijan hätkte instrumentoikš i rahoikš, nügüd'aigan sauvusiden-ki paloikš, azegištos i elektrotehnikas. Ratas metalližid ühthesuladusid, sätas uzid materialid metalloidenke (keramik).
Industrijas sadas metalloiden surid lugumärid tarbhaižiden kaivatusiden löudmižsijišpäi küllästamižtegimiden kal't metallurgižil edheotandoil.
Omnibus

Omnibus («kaikiden täht» latinan kelespäi) om heboekipaž äjid passažiroid vedades. Se om nügüdläižen avtobusan ezitat.
Omnibusad ajeliba kut lidnoiš, muga lidnoiden keskes-ki (oz., Jekaterinoslavaspäi Novomoskovskhasai). 
Ezmäine regulärine omnibusmaršrut oli tehtud vl 1662 Parižha. Nece kundaližen transportan toižend kändihe populärižeks mail'man järedoiš lidnoiš 19. voz'sadaspäi, nimitihe nügüdläižikš sil-žo aigal. Ezmäižed Venäman imperijan omnibusad ajeleškanziba Piteriš 1830-nzil vozil, oli severz'-se maršrutid.
Avtobus

Avtobus om rel'satoi mehanine transportmašin likutimenke äjiden passažiroiden vedandan täht.
«Avtobus»-sana om lühenzoittud form "avtomobil"'- i "omnibus"-sanoišpäi, jäl'gmäine znamoičeb «kaikiden täht» latinan kelel.
Avtobus om transportmašin ühesanke vai sen enamba ištmenke passažiroiden täht, voib manevriruida likundan aigan, likutimen energijan purde panese ühtes.
Istorii.
Anglijalaine R. Trevitik-inžener tegi ezmäšt avtobusad vl 1801. Se avtobus radoi purulikutimen abul.
Ezmäine avtobusmaršrut avaižihe Londonha vl 1903.
NSTÜ:s avtobusoiden populärine model' oli LiAZ-677.
Klassifikacii.
Tarbhaižusen mödhe: lidnalaine, ezilidnalaine, lidnoidenkeskeine, školavtobus, radavtobus, ezipakitoittud, jügupassažirine, turizman, ekskursijoiden, lendimportan i vedajiden opendusen täht.
Pidusen mödhe:
Avtobusan piduz om röunatud tramvain erineden, ka voib mülütada passažiroiden vähembad lugud.
Orbit

Orbit om traektorii, kudambadme taivazhibj likub (ozutesikš, planet, sen kaimdai, kosmine lendaiapparat) toižen hibjan gravitacižes pöudos.
Hibjoiden likumine orbitadme tegese Kepleran käskusiden mödhe.
Orbitad oleldas kehkrad da elliptižed.
Orfoepii

Orfoepii (- «oiged» i ἔπος- «pagin» sanoišpäi) om kirjankelen normativižen virkmižen ühthevend.
Vepsän kelen orfoepijan normad sünduse völ; niiden aluz om keskvepsän paginan Ojatin alapaginad.
Orfoepijan normad oma tarbhaižed besedoičendas, sikš miše vär virkand vai painend jügendab el'gendamišt, vedatab tarkust frazan znamoičendaspäi, kundlijan paineg tegese vastmel'žeks.
Ladog

Ladog vai Ladogjärv vai Ladoganjärv (; ; , amuižes oli "Нево") om järv Venäman lodehes. Se om kaikiš suremb Evropas londuseline reskvedenjärv, Venäman kahtenz' surtte Baikalan jäl'ghe.
Ladogan randad mülüdas Karjalan Tazovaldkundan da Leningradan agjan territorijoihe läz poleti.
Ühthižed andmused.
Järven pind om 17,6 tuhad km² (saridenke — 18,1 tuhad km²), levitase viž metrad ü.m.t. korktusel. Vedenmassan mülü — 838 km³; süvüz — 230 metrhasai, keskmäine süvüz om 47 metrad. Kaik om 660 sart enamba mi gektar pindanke, niiden ühthine pind om 435 km². Kaikiš znamasižemb sar' om Riekkalansaari (Rekkalansar', 55,3 km²). Süvä pohjoine pala om astroblem ezimeletaden, krateran diametr om 80 km, formiruihe meteoritan lanktendan jäl'ghe 38,5 tuhad vozid tagaz.
Klimat om ven, meren i kontinentaližen röunal. Järven rajonas voden keskmäine lämuz om +3,2 C°. Paneb sadegid 475 mm vodes. Purustuz om väll', veden 92 % lähteb Nevan kal't i vaiše 8 % purustub pindaspäi. Pil'vesižuz om paks, voden kaikutte videnz' päiv om päivoikaz. Ladogan pind jädub randoišpäi keskuzpalaha tal'vkus-uhokus, kattase jäl täuzin vaiše soravan tal'ven statjas, sulab sulakus-semendkus. Vezi viligoičese lujas hätken tal'ven tagut, ka järven šoidud süvemb mi 20 m oma vilud kezal-ki (+4..+10 C°), vaiše pindaline šoid oleleb läm' elokus (randoidenno +24 Cel'sijan gradushasai, keskuzpalas +18..+20 C°).
Ühthemänho 35 joged langetas Ladogjärvhe, ühtenzoitai Äniženke Süvär' om kaikiš järedamb niišpäi. Vaiše üks' Neva-jogi lähteb järvespäi. Järv mülüb Atlantižen valdmeren Baltijan meren basseinha. Karjalan kagluz erištab Ladogad Suomen lahtespäi.
Kävutand.
Laivoidenlikund tegese järven suves päpaloin, jüguiden kahesa millionad tonnoid om vedadud vl 2000. Kezaaigan om turistastjoid Valaaman sarištonnoks.
Ladogas eläb 53 kaloiden erikod, niišpäi kümne erikod oma ižanduzznamoičendanke.
Nened lidnad sijadasoiš järven randal (častomaraižen mödhe): Uz' Ladog, Šlissel'burg i Priozersk Leningradan agjas, Lahdenpohj, Sortaval i Pit'krand Karjalan Tazovaldkundas.
Vepsän nimed

Vepsän nimed — rahvahan antroponimijan model' vepsläižil.
Vepsläižed nügüd' kävutadas hristianižed nimed, kudambad toižetadas ičeze kelen mödhe. Oficialižiš dokumentoiš, tetpas, kävutadas venäkel'žed sättundad.
Hristianižiden nimiden vepsän formad.
"Ezmäi anttas venälaine nimi, sid' sen vepsän form(ad)."
Vodin kel'

Vodin kel' (ičeze nimituz: "vaďďā tšēli" [ˈvɑdʲːɑː ˈt͡ʃeːli] vai "mā tšēli" [ˈmɑː ˈt͡ʃeːli] «man kel'») om vodin rahvahan kel'. Se mülüb Baltijan meren suomalaižihe kelihe. Lähembaižed keled oma estin da livin keled.
Kävutadas uralan fonetišt kirjamištod sädamha tekstoid.
Pagižijoiden lugu.
Om lujas vähä pagižijoid mamankeleks tämbei (6..10 ristitud vl 2011, Venäman Leningradan agjan päivlaskmaine Kingiseppan rajon), i sikš kel' om kadotanu ičeze kommunikativišt funkcijad.
Eläjiden vähän lugun sü oma sodad rahvahan territorijal, Tevtonan orden Uz'lidnan Tazovaldkundad vaste, sid' Ročinma Venämad vaste; mugažo äivoz'sadaine assimiläcii venän, estin i ižoran keliden kandajidenke, 20. voz'sadal — sirdand Suomenmaha i repressijad.
Paginad.
Kaik nell' paginad om vodin keles, no nügüd' vaiše üks' niišpäi (päivlaskmaine) jäb elegiš.
Jäl'gmäižil vozil pästtihe kaks' kirjad vodin kelel. Ližaks, necil kelel paindas "Maaväci"-lehtest.
Tallii

Tallii ("Tl" — "thallium" latinan kelel) om 81nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses, pala Man kores — 0,45 grammad tonnas. Ei voi löuta sidä puhthas olendas. Anglijalaine Uil'jam Kruks-himik avaiži tallijan spektraližen metodan abul vl 1861. Nimitihe -sanaspäi "tallos" «nor' vihand barb» harakterizujiden vihandoiden jonoiden sprektras tagut.
Tallii-metall da sen ühtnendad oma toksižed lujas, kumulätivine morim. Antidot — «Ferrocin»-zell' Berlinan azurinke aktivižeks komponentaks.
Fizižed ičendad.
Tallii om pehmed hobedaižvauged metall taivazmanke ližamujunke. Tallii mülüb jügedoiden metalloiden gruppha. Om diamagnetikaks.
Atommass — 204,3833. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 11,85 g/sm³. Suladandlämuz — 577 K (304 C°). Kehundlämuz — 1746 K (1473 C°).
Londuseline tallii mülütab kaht stabilišt izotopad: 203Tl (29,52 %) i 205Tl (70,48 %). Severz'-se radioaktivižid izotopoid om londuses penes lugumäras lujas uranan čihodamižen tagut: tallii-206, 207, 208 i 210, niiden pol'čihodamižen pord om 1,3..4,8 minutad. Tetas 35 ratud radioaktivišt izotopad 176..202, 204, 206..212 atommassanke, i 43 izomärad. Niišpäi kaikiš hätkembad izotopad oma 204Tl 3,78 vot pol'čihodamižen pordonke, 202Tl-izotop (T½=12,23 päivest) i tallii-201 (72,9 časud). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 198mTl (T½=1,87 časud) i 196mTl (1,41 časud). Izotopad čihotas α- i protonižen (izotopad 177..179), α- i β-čihodamižen (izotopad 180..183, 185..187, 194), β- i neitronižen (izotopad 210..216) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš artutikš, jüžmakombad hahktinaks, izotop 204 — molembikš, izotopad 177..183, 185..187 — artutikš i kuldaks. Tallii-180 čihodase erasti klasterradioaktivižusen tagut, kändase rutenijaks-100 i kriptonaks-80.
Himižed ičendad.
Mustneb il'mas teravas, kattase Tl2O-hapandusen kerthel:
 &lt;chem&gt;2Tl + O2 -&gt; 2Tl2O&lt;/chem&gt;
Pidab kaita distilliruidud veden pindan al hapanikata (kehunuden), ika reagiruib i segoib. Muigotandmär oleleb +1 i +3. Ei ole reakcijoid nenidenke substancijoidenke: muglad, vezinik, hil'nik, azot, ola, bor, ammiak.
Reakcii hloranke:
 &lt;chem&gt;2Tl + 3Cl2 -&gt; 2TlCl3&lt;/chem&gt;
Reagiruib toižidenke galogenidenke honuzližel lämudel.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe tallijad optižikš linzoikš i medicinas kuti detektor kardiotedoidusiš tobjimalaz, lujaks muigotajaks organižen sintezan aigan. Kleričin segoitez (HCOOTl i CH2(COOTl)2) kävutase tedoidamha mineraloiden ičendoid.
Hahktin

Hahktin ("Pb" — "plumbum" latinan kelel) om 82nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan päalagruppas, IVA), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Hahktin om levitadud Man kores (14 grammad tonnas, 38. sija), i voib löuta sidä puhthas olendas. Metall om tetab amuižiš aigoišpäi jo. Hahktinan sulamine oli olnu ezmäižen metallurgižen processan. Saudihe vedenveimid Amuižes Rimas.
Metall da sen purud oma toksižed. Hahktinan organižed ühtnendad oma travijad enamba mi anorganižed.
Fizižed ičendad.
Hahktin om jüged tagokaz hahk metall, kudamb om muga pehmed, miše voib leikata sidä veičel. Kändase üläveimeks 7,26 K lämudel. Kaičeb γ-sädegoičendaspäi hüvin. Kristalline segluz om kubine tahkoncentriruidud.
Atommass — 207,2. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 11,35 g/sm³. Suladandlämuz — 600,61 K (327,46 C°). Kehundlämuz — 2022 K (1749 C°).
Kaik nell' stabilišt izotopad mülüb londuseližhe hahktinha: 204Pb (1,4 %), 206Pb (24,1 %), 207Pb (22,1 %), 208Pb (52,4 %). Nece om tabluden jäl'gmäine element stabiližidenke izotopoidenke. Tetas 34 ratud izotopad 178..203, 205, 209..215 atommassanke i niiden 48 izomärad. Niišpäi kaikiš hätkembad izotopad oma 205Pb 17,3 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, 202Pb-izotop (T½= 52,5 tuhad vozid) i hahktin-210 (22,2 vot). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 202m1Pb (T½=3,53 časud), 204m2Pb (67,2 minutad) i 197m1Pb (43 minutad). Izotopad čihotas α- (izotopad 178..180), α- i β-čihodamižen (izotopad 181..188, 190..192, 194, 196, 202, 210) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš tallijaks, jüžmakombad vismutaks, izotopad 178..180 — artutikš, izotopad 181..188, 190..192, 194, 196, 202 — tallijaks i artutikš, izotop 210 — vismutaks i artutikš.
Himižed ičendad.
Vezi il'manke muretas metallan puhthut hilläšti hahktinan gidrohapandusen(II) sädandanke. Muigotandmärad: 0, +2, +4.
Hahktin reagiruib muglidenke, vähäkoncentriruidud azotmuiktusenke, koncentriruidud solmuiktusenke:
 formula_1
 formula_2
 formula_3
Kävutand.
Edel kävutihe äi hahktinad poligrafijas i benzinan ližaduseks. Nügüd'aigan ottas kävutamižhe hahktinan ühtnendoid neniš produktoiš tobjimalaz: akkumulätorbatarejad, poukahtuzsubstancijad i detonatorad, mujutimed.
Puhthan elementan järedambad tegijad oma AÜV, Kitai, EÜ:n valdkundad i Venäma. Vl 2014 tehtihe 4,58 millionad tonnoid da ümbriradoihe tošti 5,64 mln tonnoid. Maksoi 1,3..1,5 US$ kilogrammas vl 2006.
Vismut

Vismut ("Bi" — "bisemutum" vai "bismuthum" latinan kelel) om 83nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan päalagruppas, VA), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Tetas vismutad amuižiš aigoišpäi jo, tehtihe mekid da veičid. Ezimeletaden, latinine nimi sündui saksan kelen "weisse Masse"-sanoišpäi «vauged mass». Vl 1738 saksalaine Johann Genrih Pott-himik märiči vismutad erižeks elementaks.
Element om harv Man kores, 20 grammas tonnas. Ei voi vastata sidä puhthas olendas.
Fizižed ičendad.
Puhtaz vismut om hoštai vauged räbed metall, räzäidab i šoiduitase vitkos kandelmuses. Kändase plastižeks 150..200 C° lämudel. Diamagnetik. Kristalline segluz om romboedrine.
Atommass — 208,98040. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 9,747 g/sm³. Suladandlämuz — 544,7 K (271,5 C°). Kehundlämuz — 1837 K (1564 C°).
Londuseline vismut mülütab vaiše üks'jäižes vähäradioaktivižes 209Bi-izotopaspäi 1,9 × 1019 vot pol'čihodamižen pordonke (läz sadad statjoid vodes ühtes grammas), se kändase stabiližeks tallijaks-205 α-čihodamižen kal't. Sen ližaks, tetas 34 ratud radioaktivišt izotopad 184..208, 210..218 atommassanke, i niiden 50 izomärad. Niišpäi kaikiš hätkembad izotopad oma 208Bi 368 tuhad vozid pol'čihodamižen pordonke, 207Bi-izotop (T½= 33 vot) i vismut-205 (15,31 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 210mBi (T½= koume millionad vozid, kändase tallijaks-206 α-čihodamižen kal't), 201mBi (59,1 minutad) i 200mBi (31 minutad). Izotopad čihotas α- i protonižen (izotop 185), α- i β-čihodamižen (izotopad 186..197, 201..203, 210..214) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš hahktinaks, jüžmakombad polonijaks, izotopad 185..197, 201..203 — hahktinaks i tallijaks, izotopad 210, 211, 213 — polonijaks i tallijaks, izotopad 212 i 214 — polonijaks, tallijaks i hahktinaks.
Himižed ičendad.
Muigoitase nepsas il'mas honuzližel lämudel. Muigotandmärad: −3, +1, +2, +3, +4, +5.
Lämbitamižen jäl'ghe 1000 C° lämudehesai metall palab vismutan hapandusen(III) sädandanke:
 formula_1
Om reakcijoid galogenidenke (ftor, hlor, brom, jod), oz.:
 formula_2
 formula_3
Kävutand.
Vismut kävutase tobjimalaz metallurgijas, medicinas, elektronikas. Se om hüvä katalizator mugažo.
Om elementan löudmižsijid Saksanmas, Mongolijas, Bolivijas, Avstralijas, Perus da toižiš valdkundoiš. Sadas kivendoišpäi hahktinanke, cinkanke, vas'kenke i tinanke, kulutadas läz 6 tuhad tonnoid mail'madme vodes.
Anglii

Anglii (vai Englandinma; [ˈɪŋɡlənd]) om valdkund (kunigahuz), üks' Suren Britanijan federativižiš da administrativiž-territorialižiš paloišpäi.
Kunigahuz om anglijan kelen, anglikanižen jumalankodikundan, industrialižen revolücijan da parlamentižen demokratijan kodima.
Istorii.
Anglijan kunigahusen aluz om pandud vl 928 seičemen vastustajan kunigahusen sijas. Om nimitadud amuižsaksan anglad-heimon mödhe, se tuli sarele elämhä 5.-6. voz'sadal. Anglijan pälidn om Suren Britanijan kaikiš suremb London-lidn.
Uel's-ruhtinazkund om alištadud Anglijale 13. voz'sadan lopuspäi. Vs 1707 semendkun 1. päiväspäi Anglijan kunigahuz Uel's-ruhtinazkundanke tegi ühtištust Šotlandijanke. Suren Britanijan toižiden paloiden erineden, Anglijal ei ole ičeze parlamentad i ohjastust, Suren Britanijan aluzkundad tehtas niiden velgusidme.
Geografijan andmused.
Anglii sijadase Sur' Britanii-sarel, otab sen keskuzpalad da suvipalad. Röunatab Šotlandijanke pohjoižes i Uel'sanke päivlaskmas. Pind om 133 396 km². Reljef om kukhikaz tazangišt. Om madalid mägid pohjoižes i soid suvipäivnouzmas (dreniruidud päpaloin).
Kunigahuz jagase ühesaks regionaks (). Seičeme kaikiš surembad lidnad (surembaspäi penembale): London, Börmingem, Lids, Šeffild, Bradford, Liverpul', Mančester.
Klimat om ven valdmeren pehmdanke tal'venke.
Eläjad.
Vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 53 012 456 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Anglijan ristitišt om Suren Britanijan viž kudendest.
Polonii

Polonii ("Po" — "polonium" latinan kelel) om 84nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan päalagruppas, VIA), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Pol'šanmalaižed himikad Pjer Küri da Marija Sklodovskaja-Küri löuziba ut elementad urankivendos (0,1 mg tonnas) i saiba puhtast polonijad ezmäižen kerdan vl 1898. Polonii om nimitadud Pol'šanman mödhe (latinan kelel: "Polonia"), se oli Sklodovskaja-Kürin tatanma.
Polonii da kaik sen ühtnendad oma morijad lujas!
Fizižed ičendad.
Polonii om pehmed korgedradioaktivine hobedaižvauged metalloid (pol'metall), lämbitase lujas ičeze radiacijan tagut. Kubine klassine kristalline segluz om üks'jäine mugoine elementoiden keskes madalal lämudel, se kändase romboedrižeks +36 C° lämudel.
Atommass — 208,9824. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 9,32 g/sm³. Suladandlämuz — 527 K (254 C°). Kehundlämuz — 1235 K (962 C°).
Elemental ei ole stabiližid izotopoid. Tetas 33 ratud izotopad 188..220 atommassanke, i niiden 28 izomärad. Kaikiš hätkembad izotopad oma 209Po-izotop 125,2 ± 3,3 vot pol'čihodamižen pordonke, 208Po (T½=2,9 vot) i polonii-210 (138,37 päiväd). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 201mPo (T½= 8,9 minutad) i 199mPo (4,17 minutad). Izotopad čihotas α-čihodamižen (izotopad 186..189, 210..214, 216), α- i β-čihodamižen (izotopad 190..209, 215, 217..219) vai β-čihodamižen kal't (izotopad 220..222). Izotopad nomer 186..189, 210..214, 216 kändasoiš hahktinaks, izotopad 190..209 — vismutaks i hahktinaks, nomerad 215, 217..219 — astataks i hahktinaks, izotopad 220..222 — astataks.
Himižed ičendad.
Metall muigotub il'mas teravas, sädab nenid hapandusid: polonijan dioksid (РоО2)"x" i monooksid РоО. Muigotandmärad: −2, +2, +4, +6, tobjimalaz +2 i +4.
Sädab tetragalogenidoid reagiruiden galogenidenke. Reakcijas muiktusidenke lähteb segoiteshe ruskedvauvhiden Ро2+-kationiden sädandanke:
 &lt;chem&gt;Po + 2 HCl -&gt; PoCl2 + H2 ^&lt;/chem&gt;formula_1
Ku polonii segoitase solmuiktuses magnijan olendanke, ka polonovezinik sädase:
 &lt;chem&gt;Po + Mg + 2 HCl -&gt; MgCl2 + H2Po.&lt;/chem&gt;
Kävutand.
Ottas kävutamižhe polonijad kosmosladimiden energetikas. Polonii-210 om lämän kaikiš effektivižemb purde, lämbitase da sulab ičeze α-radiočihodamižespäi, sikš pidab kaita sidä hahktinas. Polonijan pätegii om Venäma (mail'man tehmižen 98 %).
Sadas atomreaktoriš vismutad sädegoiten. Strategine metall, kaik sen sirdandad kaitas i alištudas kirjutusile.
Astat

Astat ("At" — "astatium" latinan kelel, amuižgrekan kelen "ἄστατος"-sanaspäi — «seižmatoi», «stabilitoi») om 85nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan päalagruppas, VIIA), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Astat om kaikiš harvemb himine element Man kores, vähemb mi 1 gramm kaikes kores, uranan čihodamižen rezul'tat. Amerikaižed Deil Korson-, Kennet Makkenzi- i Emilio Segre-fizikantedomehed avaitihe astatad-211 Kalifornižes universitetas vl 1940 vismutan bombardiruindal al'faheničuil. Vll 1943−1946 löutihe astatad londuseližiš-ki palaižiš.
Astat om radiotoksine, luja morim!
Fizižed ičendad.
Puhtaz astat normaližiš arvoimižiš — stabilitomad muzasinižed kristallad. Astatan fizižed ičendad tetas pahoin, sikš miše tedomehil ei ole necen elementan sättujad verdad i lujan radioaktivižusen tagut. Tetas, miše se om galogen, no avaidab metallan-ki ičendoid. Kristalline segluz om kubine tahkoncentriruidud (ezimeletaden).
Atommass — 209,9871. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,35±0,15 g/sm³. Suladandlämuz — 575 K (302 C°). Kehundlämuz — 610 K (337 C°).
Elemental om 36 stabilitont izotopad 188, 190..224 atommassanke i 24 izomärad. Londuseližiden 215At, 218At i 219At T½ om lühüdamb mi üks' minut. Astat-210-izotopan pol'čihodamižen pord om kaikiš hätkemb — kahesa časud kuz' minutad, mugažo se pord om hätkemb astat-211- (7,21 časud) i 209- (5,41 časud) izotopoil. Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 202m1At (T½=182 sekundad) i 200m1At (47 sekundad). Izotopad čihotas α- i protonižen (nomer 188), α-čihodamižen (izotopad 190, 191, 193, 213..215), α- i β-čihodamižen (izotopad 192, 194..212, 216..220) vai β-čihodamižen kal't (izotopad 221..224). Izotopad nomer 188, 194..211 kändasoiš vismutaks i polonijaks, izotopad 190, 191, 193, 213..215 — vismutaks, nomer 192 — vismutaks i erazvuiččikš elementoikš südäitukun spontanižen jagamižen tagut, izotopad 212 i 216 — vismutaks, polonijaks i radonaks, izotopad 217..220 — vismutaks i radonaks, izotopad 221..224 — radonaks.
Himižed ičendad.
Elementan himižed ičendad oma jodan pojavad (ozutab galogeniden ičendoid), sil-žo aigal polonijan pojavad (ozutab metallan ičendoid). Muigotandmärad: −1, +1, +3, +5, +7.
Vezisegoiteses astat endištase rikin dioksidal SO2; lankteb sadegeks lujiš muigotusiš eskai rikvezinikan (H2S) abul metalloiden kartte. Ahtištase cinkal rikmuiktusen segoitesiš.
Astat reagiruib bromanke i jodanke, sen aigan galogeniženkeskeižed ühtnendad sädasoiš — astatan bromid (AtBr) i astatan jodid (AtI). Segoib vähäkoncentriruidud sol- i azotmuiktusiš.
Kävutand.
Astat-211 om substancii rakanvastaižen terapijan tagut.
Radon

Radon (mugažo latinan kelel, znamoitas "Rn") om 86nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Radon om harv londuses lujas, se om lujas stabilitoi element. Anglijalaižed himikad Uil'jam Ramzei i Robert Uitlou-Grei saiba puhtast radonad ezmäižen kerdan vl 1908 kuti "niton" ( «vauvhatui»), kaikiš hätkemb eläi 222Rn-izotop. Om nügüdläiženke nimenke vspäi 1923.
Element om radiotoksine, kucub tävun rakad.
Fizižed ičendad.
Radon om jüged inertine üks'atomine radioaktivine gaz mujuta, maguta da hajuta. Gaz i nozoluz vauvhatudas il'mas taivazmal ičeze radioaktivižusen tagapäi.
Atommass — 222,0176. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 9,73 g/L (0 C°, kuz' kerdad enamba mi il'm); 4,4 g/sm³ (kehundlämudel −61,7 C°). Suladandlämuz — 202 K (−71 C°). Kehundlämuz — 211,5 K (−61,7 C°).
Londuseline radon kogoneb nelläs radioaktivižes izotopaspäi: 218Rn (T½=35 ms), 219Rn (T½=3,96 s), 220Rn (T½=55,6 sekundad) i 222Rn (T½=3,8235 päivest). Kaik nell' kätas polonijaks čihodamižen lopus. Tetas 35 tošt radioaktivišt izotopad 193..217, 221, 223..231 atommassanke, i 12 izomärad. Niiden keskes hätkembad izotopad oma 211Rn 14,6 časud pol'čihodamižen pordonke i 210Rn (T½=2,4 časud). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 203mRn, sen pol'čihodamižen pord om 26,7 sekundad. Izotopad čihotas α-čihodamižen (izotop 213, 215..219, 222), α- i β-čihodamižen (izotopad 196..211, 221), α- i kaksitadud β-čihodamižen kal't (izotopad 212, 214, 220), β-čihodamižen kal't (izotopad 223..231). Izotopad nomer 196..211 kändasoiš polonijaks i astataks, izotopad nomer 212..219, 222 — polonijaks (212 i 214 — sen kahteks izotopaks), izotop 220 — polonijaks i radijaks, izotop 221 — francijaks i polonijaks, izotopad 223..231 — francijaks.
Himižed ičendad.
Radon om kaikiš aktivižemb hüväsuguižiden gazoiden keskes, sädab ühtnendoid ftoranke i hapanikanke. Muigotandmärad: +2, +4, +6, +8.
Kävutand.
Radon kävutase medicinas radonvannoid tehtes. Geologad ectäs uranan löudmižsijid radonan eritusen mödhe i märitas tuleban aigan manrehkaidusiden sijid.
Francii (himine element)

Francii ("Fr" — "francium" latinan kelel) om 87nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden seičemendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses lujas. 223Fr-izotopan veduz om 340 grammad kaikes Man kores kaikuččel kurol, se sädase uranan-235 čihodamižes.
Francine Margarita Pere-himijantedonaine avaiži francijad Kürin institutas (Pariž) vl 1939. Se om nimitadud elementan avaidusen sijan mödhe — Francijan mödhe.
Fizižed ičendad.
Francii om radioaktivine muglmetall. Francijan äjad ičendad oma tundmatomad (cezijan pojavad ezimeletaden), sikš miše tedomehil ei ole necen elementan sättujad varad (10−7 grammad om kaikiš suremb), i ei voi sada. Kaikiš hätkemban eläjan 223Fr-izotopan pol'čihodamižen pord om vaiše 22 minutad. Kristalline segluz om kubine mülükeskustoittud ("endustuz").
Atommass — 223,0197. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,87 g/sm³. Suladandlämuz — 300 K (+30 C°). Kehundlämuz — 950 K (680 C°).
Tetas 34 francijan izotopad 199..232 atommassanke, kaik oma radioaktivižed, i niiden üks'toštkümne izomärad. 223Fr-izotopan ližaks hätkembad izotopad oma 212Fr 20 minutad pol'čihodamižen pordonke i francii-222 (T½=14,2 minutad). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 206m1Fr, sen pol'čihodamižen pord om 15,9 sekundad. Izotopad čihotas α-čihodamižen (nomerad 197, 198, 200, 214, 215, 217..219), α- i β-čihodamižen kal't (izotopad 201..213, 216, 220, 223), francii-221 — α-, β- i klasterčihodamižen kal't, β-čihodamižen kal't (izotopad 222, 224..233). Izotopad nomer 197, 198, 200, 214, 215, 217..219 kändasoiš astataks, izotopad nomer 201..213, 216 — astataks i radonaks, izotopad 220 i 223 — astataks i radijaks, izotop 221 — astataks, radijaks, tallijaks-207 i hil'nikaks-14, izotopad 222, 224..233 — radijaks.
Himižed ičendad.
Element om kaikiš reaktivižemb i lujemb endištai. Reagiruib vedenke teravas. Francijan läz kaik ühtnendad oma segojad vedes. Muigotandmär: +1.
Kävutand.
Otand kävutamižhe om röunatud medicinižel diagnostikal lühüdan olendan tagut i lujan radioaktivižusen taguiči.
Radii

Radii ("Ra" — "radium" latinan kelel) om 88nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan päalagruppas, IIA), tabluden seičemendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Radii om harv londuses lujas, mülünd Man koren urankivendos — 0,0001 grammad tonnas. Francižed himikad Pjer Küri, Marija Sklodovskaja-Küri i Andre-Lui Deb'jern saiba puhtast radijad ezmäižen kerdan vl 1910. Om nimitadud lujan radiosädegoičendan mödhe, latinine "radius"-sana znamoičeb «sädeg».
Elementan levitadud londuses izotopad oma uranan (izotopad 235, 238) vai torijan-232 čihodamižen rezul'tataks. Saihe kaikes voz'sadas severz'-se kilogrammid radijad mail'mas.
Radii om radiotoksine lujas. Vanhan mujutimen muru radijanke tob pahut ristitun organizmas lujan α-sädegoičendan tagut, eskai ku paštmine om sambnu.
Fizižed ičendad.
Radii om radioaktivine hoštai hobedaižvauged muglmametall. Kristalline segluz om kubine mülücentriruidud.
Atommass — 226,0254. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 5,5 g/sm³. Suladandlämuz — 973 K (700 C°). Kehundlämuz — 2010 K (1737 C°).
Radijal ei ole stabiližid izotopoid, niišpäi voib löuta viden jäl'gid Mas: 223Ra, 224Ra, 225Ra, 226Ra i 228Ra. Tetas 33 izotopad 202..234 atommassanke, i niiden 12 izomärad. Kaikiš hätkemban eläjan radii-226-izotopan pol'čihodamižen pord om 1600 vozid, sen α-čihodamižen aigan radon sündub. Toižed hätkembad izotopad oma 228Ra (T½=5,75 vot), radii-225 (14,9 päivest), 223Ra (11,43 päivest) i 224Ra (3,63 päivest). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 205mRa (T½=180 millisekundad). Izotopad čihotas α-čihodamižen (nomerad 206, 215, 217, 219, 220), α- i β-čihodamižen kal't (izotopad 203..205, 207..214, 216), radii-218 — α- i kaksitadud β-čihodamižen kal't, izotopad nomer 221..224 — α- i klasterčihodamižen kal't, radii-226 — α-, kaksitadud β-čihodamižen i klasterčihodamižen kal't, β-čihodamižen kal't (izotopad 225, 227..234). Izotopad nomer 203..205, 207..214, 216 kändasoiš radonaks i francijaks, izotopad nomer 206, 215, 217..220 — radonaks (218 — sen kahteks izotopaks), izotopad 221..224 — radonaks i erasti hahktinaks-207..210 da hil'nikaks-14, izotopad 225, 227..234 — aktinijaks, radii-226 — radonaks-222, torijaks-226, hahktinaks-212 i hil'nikaks-14.
Himižed ičendad.
Radii om aktivine himižešti lujas. Muigotandmär om +2. Reagiruib vedenke. Pimedab il'mas nitridan sädandan tagut. Kaik radijan ühtnendad pašttas taivazmal, voib homaita sidä pimeduses.
Aktinii (himine element)

Aktinii ("Ac" — "actinium" latinan kelel) om 89nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagruppas, IIIB), tabluden seičemendes periodas.
Nimituz libui "aktis"-sanaspäi «sädeg».
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv Man kores lujas, metallan vähemb mi 2600 tonnad om olmas siš. Löutas urankivendoiš. Francine Andre-Lui Deb'jern-himik sai aktinijan ezmäižen kerdan vl 1899.
Aktinii om lujas radiotoksine!
Fizižed ičendad.
Aktinii om jüged radioaktivine hobedaižvauged metall. Ičeze irdnägul se koskub lantanha lujas. Kristalline segluz om kubine tahkoncentriruidud. Metall pästab sinivauvhid sädegid radioakivižusen tagut, voib nähta niid pimeduses.
Atommass — 227,0278. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 10 g/sm³. Suladandlämuz — 1500 K (1227 C°, "ezimeletaden"). Kehundlämuz — 3500±300 K (3200±300 C°, "ekstrapoliruiden").
Tetas 32 izotopad i niiden seičeme izomärad, ei ole stabiližid. Koume izotopad oma löutud londuses: 225Ac, 227Ac i 228Ac. Kaikiš hätkembad oma 227Ac-izotop 21,772 vot pol'čihodamižen pordonke, 225Ac (T½=10 päivest) i aktinii-226 (29,37 časud). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 222mAc (T½=1,05 minutad). Izotopad čihotas α-čihodamižen (nomerad 204, 205, 207, 218, 221), α- i β-čihodamižen kal't (izotopad 208..217, 219, 220, 222, 224, 226..228), aktinii-223 i 225 — α- i klasterčihodamižen kal't, β-čihodamižen kal't (izotopad 229..236). Izotopad nomer 204, 205, 207, 218 i 221 kändasoiš francijaks, izotopad nomer 208..217, 219, 220, 222 — radijaks i francijaks, izotop 223 — francijaks, radijaks i erasti vismutaks-209 da hil'nikaks-14, izotop 224 — radijaks, francijaks i torijaks-224, izotop 225 — francijaks i erasti vismutaks-211 da hil'nikaks-14, aktinii-226 — torijaks, radijaks i francijaks, aktinii-227 i 228 — torijaks i francijaks, izotopad 229..236 — torijaks.
Himižed ičendad.
Muigotandmärad: +3 (päpaloin) i +2. Aktinii om 14 jäl'geližen elementan pojav himižil ičendoil.
Metall kattase hapanduzkerthel il'mas. Reagiruib vedenke.
Samine.
Nügüd'aigan sadas aktinijad ratud mahtusel südäitukreaktoras, substancijan sadud lugu märičese grammoil. Aktinii-227-izotop tegese radijaspäi neitronbombardiruindal. Sadas 228-izotopad aktinijaspäi-227 sil-žo mahtusel. Puhtastand mäneb unotesen metodoil i ionvajehtusen reakcijoil.
Izotop

Izotop om ühten himižen elementan atomiden da niiden südäitukuiden toižend. Neitroniden erazvuitte lugu om ningomil toižendoil südäitukus.
Izotopad kuctas ninga, sikš miše ned panesoiš himižiden elementoiden periodižen tabluden ühthe stajha.
Ühtejitte südäitukuntäute om ühten elementan izotopil.
Erištadas seižujid-stabiližid i radioaktivižid izotopoid. Kaik tetihe 3437 izotopad vn 2017 keväz'kus.
Ozutez: O, O, O — hapanikan koume seižujad izotopad.
Nimituz.
«Izotop»-sana tuleb neniš amuižgrekan sanoišpäi: "ἴσος" ("ísos" 'se-žo') i "τόπος" ("tópos" 'taho'). Kävutaškanzihe sanad ezmäi anglijan keles ("isotope") vodel 1914; sen sädai om Frederik Soddi-himik.
Torii

Torii ("Th" — "thorium" latinan kelel) om 90nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, aktinoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, seičemenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe sijazihe koumanden gruppan laptalagruppas (IIIB).
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv Man kores, 8..13 grammad tonnas.
Ročine Jöns Bercelius-himik sai torijad ezmäižen kerdan vl 1828. Metall om nimitadud skandinavižen Tor-jumalan oiktastuseks.
Fizižed ičendad.
Torii om jüžmak pehmed tagokaz notked vähäradioaktivine hahk metall. Kristalline segluz om kubine tahkoncentriruidud. Kändase üläveimeks 1,4 K lämudel.
Atommass — 232,0377. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 11,78 g/sm³. Suladandlämuz — 2023 K (1750 C°). Kehundlämuz — 5061 K (4788 C°).
Vl 2012 tetas necen elementan 31 izotopad 208..238 atommassanke, mugažo koume izomärad. Kaikiš hätkemban eläjan torii-232-izotopan pol'čihodamižen pord om 14,05 milliardad vozid, läz kaik londuseline torii kogoneb sišpäi (99,98 %), völ 0,02 % — 230Th (T½=75400 vozid). Koumanz' elon hätkte izotop om 229Th 7340 vozid pol'čihodamižen pordonke, nellänz' — 228Th (T½=1,91 vot). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 229mTh (čihodase poleks pol'časus). Izotopad hajetas α-čihodamižen (nomerad 208, 209, 214, 215, 217, 218, 221, 223, 226, 227 i 229), α- i β-čihodamižen kal't (izotopad 210..213, 216, 219, 220, 222, 225), torii-224 — α-, kaksitadud β- i klasterčihodamižen kal't, torii-228 — α- i klasterčihodamižen kal't, torii-230 — α-, klasterčihodamižen i südäitukun spontanižen jagamižen kal't, torii-232 — α-, kaksitadud β-čihodamižen kal't i harvoin klasterčihodamižen da südäitukun spontanižen jagamižen kal't, izotopad 233..238 — β-čihodamižen kal't. Izotopad nomer 208, 209, 214, 215, 217, 218, 221, 223, 226, 227, 229, 231 kändasoiš radijaks (231 — kahteks izotopaks), izotopad nomer 210..213, 216, 219, 220, 222, 225 — radijaks i aktnijaks, izotop 224 — radijaks (kaks' izotopad) i erasti hahktinaks-208 da hapanikaks-16, izotop 228 — radijaks i harvoin lujas hahktinaks-208 da hapanikaks-20, izotop 230 — radijaks i harvoin lujas erazvuiččikš elementoikš, torii-232 — radijaks-228, uranaks-232 i harvoin lujas erazvuiččikš elementoikš, izotopad 233..238 — protaktinijaks.
Himižed ičendad.
Metall reagiuib huldutamižes nenidenke substancijoidenke: vezinik i galogenad, rik, azot, ola, alüminii. Muigotandmärad voidas olda +4 (tobjimalaz), +3, +2 i +1. Ei ole reakcijoid sapižidenke muglidenke. Voib segoitada koncentriruidud sol- i azotmuiktusihe ftoran ionan olemiženke.
Kävutand.
Torii kävutase atomenergetikas tobjimalaz, mugažo elektronikas i metallurgijas. Ezmäine atomreaktor torijan ciklanke radaškanzi AÜV:oiš vl 1962, Nju Jorkan pohjoižes ezilidnas.
Om torijad 12 mineralas, niiden löudmižsijad sijadasoiš neniš valdkundoiš (enamba 100 tuhad tonnoid vl 2014): Indii, Brazilii, Avstralii, AÜV, Egipt, Turkanma, Venesuel, Kanad, Venäma, SAT, Kitai, Pohjoižen Evropan valdkundad. Sadas mametalloidenke mugažo. Vl 2014 torijan kivendon (monacit) koncentratan mail'man samine oli 2700 tonnad. Vn 2012 sügüz'kul metall maksoi 68 US$ kilogrammas AÜV:oiš i 153 US$ kilogrammas Francijas.
Protaktinii

Protaktinii ("Pa" — "protactinium" latinan kelel) om 91nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, aktinoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, seičemenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe sijazihe koumanden gruppan laptalagruppas (IIIB).
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om lujas harv Man kores (10−10 %), pala uranan kivendos — 0,34 grammad tonnas.
Amerikalaine pol'šan augotižlibundanke Kazimir Fajans- i saksalaine Osval'd Gel'mut Göring-himikad avaižiba da ümbrikirjutiba protaktinijan vl 1913 kuti 234mPa-izomär uranan čihodamižen produktoiš. Nimi znamoičeb «aktinijan edel», arni nece element sädase protaktinijan-231 α-čihodamižes.
Protaktinii om luja radiotoksine morim, se om kaikiš toksižemb himine element mail'mas. Varuitoi verd ristitun organizmas om 0,5 mikrogrammad (10−6 grammad).
Fizižed ičendad.
Protaktinii om jüžmak, lujas radioaktivine hobedaižvauged metall. Paramagnetik. Kristalline segluz om tetragonaline.
Atommass — 231,03588. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 15,37 g/sm³. Suladandlämuz — 1841 K (1568 C°). Kehundlämuz — 4300 K (4027 C°).
Londuseline protaktinii kogoneb läz 100 % kaikiš hätkembas protaktinii-231-izotopaspäi, kudamban pol'čihodamižen pord om 32 760 vozid, toižil izotopoil se om kun lühüdamb. Tetas 29 tošt izotopad 211..230, 232..240 atommassanke, i viž izomärad, erased oma olmas londuses. Löutas urankivendos vaiše. Hätkembad izotopad oma 233Pa (T½=27 päivest) i 230Pa (17,4 päivest). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 234mPa 1,17 minutad pol'čihodamižen pordonke. Izotopad hajetas α-čihodamižen (nomerad 211..215, 217, 218, 220..222, 225), α- i β-čihodamižen kal't (izotopad 216, 219, 223, 224, 226..230), protaktinii-231 — α-, klasterčihodamižen i südäitukun spontanižen jagamižen kal't, protaktinii-234, 236 i 238 — β-čihodamižen i südäitukun spontanižen jagamižen kal't, β-čihodamižen kal't (izotopad 232, 233, 235, 237, 239, 240). Izotopad nomer 211..215, 217, 218, 220..222, 225 kändasoiš aktinijaks, izotopad nomer 216, 219, 223, 224, 226..229 — torijaks i aktinijaks, izotop 230 — torijaks-230, uranaks-230 i aktinijaks-226, izotop 231 — aktinijaks da erasti erazvuiččikš elementoikš südäitukun spontanižen jagamižen i klasterradioaktivižusen tagut, protaktinii-232 — uranaks-232 i torijaks-232, izotopad 234, 236 i 238 — uranaks i erasti erazvuiččikš elementoikš südäitukun spontanižen jagamižen tagut, izotopad 233, 235, 237, 239 i 240 — uranaks.
Himižed ičendad.
Reagiruib vezinikanke 250 C° lämudel i galogenidenke. Hapandused sündutadas muglid. Muigotandmärad: +5 (päpaloin), +4, +3 i +2. Sädab organižid ühtnendoid.
Uran (himine element)

Uran ("U" — "uranium" latinan kelel) om 92nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, aktinoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, seičemenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe sijazihe koumanden gruppan laptalagruppas (IIIB).
Ühthine ümbrikirjutand.
Saksalaine Martin Genrih Klaprot-himik avaiži uranan hapandust (UO2) vl 1789 i lugi sidä elementaks, nimiti Uran-planetan mödhe. Francine Ežen-Mel'hior Peligo-himik sai puhtast uranad ezmäižen kerdan vl 1840.
Uran om levitadud Man kores vähän, koume..nell' grammad tonnas.
Kaik uranan izotopad oma radioaktivižed. Uran da sen ühtnendad oma lujas toksižed!
Fizižed ičendad.
Uran om jüged tagokaz notked vähäradioaktivine metall. Se om pehmdamb mi teraz. Paramagnetik. Koume kristallišt seglust oleleb uranal: rombine α-form 667,7 Cel'sijan gradushasai, tetragonaline β-U (667,7..774,8 C°) i γ-form kubiženke seglusenke korktemb mi 774,8 C° lämudel.
Atommass — 238,02891. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 19,05 g/sm³. Suladandlämuz — 1405,3 K (1132,2 C°). Kehundlämuz — 4404 K (4131 C°).
Kaik koume izotopad mülüdas londuseližhe uranha: 234U (0,005 %, T½=245,5 tuhad vozid), 235U (0,72 %, T½=704 mln vozid) i 238U (99,274 %, T½=4,468 mlrd vozid). Tetas mugažo 25 ratud izotopad 215..233, 236, 237, 239..242 atommassanke, i niiden kahesa izomärad. Toižed hätkembad izotopad oma 236U (koumanz' elon hätkte) 23,4 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, 233U (T½=159 tuhad vozid) i 232U (68,9 vot). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 235mU (T½=26 minutad). Izotopad hajetas α-čihodamižen (nomerad 215..219, 221, 223..226), α- i β-čihodamižen kal't (izotopad 220, 222, 227..229, 231, 240), izotopad 230 i 238 — α-, kaksitadud β-čihodamižen i südäitukun spontanižen jagamižen kal't, uran-232..235 — α-, klasterčihodamižen i südäitukun spontanižen jagamižen kal't, uran-236 — α- i südäitukun spontanižen jagamižen kal't, β-čihodamižen kal't (izotopad 237, 238, 241, 242). Izotopad 216..219, 221, 223..226 kändasoiš torijaks, izotopad 220, 222, 227..229, 231 — torijaks i protaktinijaks, uran-230 — torijan kahteks izotopaks i harvoin erazvuiččikš elementoikš, uran-232..236 i 238 — torijaks i erasti erazvuiččikš elementoikš, izotop 240 — neptunijaks i harvoin torijaks, izotopad 237, 239, 241 i 242 — neptunijaks.
Himižed ičendad.
Uran om aktivine himižešti element. Kattase hapandusen kerthel il'mas teravas. Uranan muigotandmärad oma +2..+6, tobjimalaz +4 i +6. Metallan hen tuhk süttutase iče +150..+175 C° lämudel, U3O8-hapanduz sädase palamižen rezul'tataks.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe uranad atomenergetikas i südäitukuižes azegištos, somusenläbitajiden šlibakoiden lopuseks, ühtnendad — stöklan ližamujuikš mugažo.
Om elementan löudmižsijid äjiš valdkundoiš. Uranan kaikiš järedambad löudmižsijad oma Avstralijas, Venämas, Kanadas, Kazahstanas (pätegii), Nigeras i Namibijas.
Neptunii

Neptunii ("Np" — "neptunium" latinan kelel) om 93nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, aktinoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, seičemenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe sijazihe koumanden gruppan laptalagruppas (IIIB).
Ühthine ümbrikirjutand.
Voib löuta neptunijan penikašt verdad Mas vaiše, 237- i 239-izotopoiden jäl'ged uranan kivendos. Neptunii om ezmäine ratud transuranine element. Amerikaižed Edvin Mattison Makmillan- da Filipp Hauge Abel'son-himikad saiba puhtast neptunijad ezmäižen kerdan Berklin laboratorijas vl 1940. Element om nimitadud Neptun-planetan mödhe uran-elementan kartte.
Neptunii da sen ühtnendad oma radiotoksižed!
Fizižed ičendad.
Neptunii om pehmed tagokaz jüžmak radioaktivine hobedakaz metall. Paramagnetik. Koume allotropišt modifikacijad oma olmas: α-Np rombiženke seglusenke kändase tetragonaližeks β-formaks 282 C° lämudel, se — γ-neptunijaks kubiženke seglusenke 583 C° lämudel.
Atommass — 237,048. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 20,25 g/sm³. Suladandlämuz — 912±3 K (639±3 C°). Kehundlämuz — 4447 K (4174 C°, "ekstrapoliruidud").
Tetas 25 izotopad 219, 220, 222..244 atommassanke, i niiden nell' izomärad. Kaikiš hätkembad oma 237Np 2,14 mln vot pol'čihodamižen pordonke, 236Np (T½=154 tuhad vozid) i 235Np (396,1 päivest). Kaikiš hätkemb eläi izomär om 236mNp (T½=22,5 časud). Izotopad hajetas α-čihodamižen (nomerad 219, 220, 222..226), α- i β-čihodamižen kal't (izotopad 227..233, 235, 236), neptunii-237 — α-, klasterčihodamižen i südäitukun spontanižen jagamižen kal't, izotopad 234, 238..244 — β-čihodamižen kal't. Izotopad 219, 220, 222..226 kändasoiš protaktinijaks (nomer 223 — sen kahteks izomäraks), izotopad 227, 229..233 i 235 — protaktinijaks i uranaks, neptunii-228 — uranaks, protaktinijaks i erasti erazvuiččikš elementoikš, izotop 234 — uranan kahteks izotopaks, izotop 236 — uranaks, plutonijaks i protaktinijaks, izotop 237 — protaktinijaks i harvoin erazvuiččikš elementoikš, izotopad 238..244 — plutonijaks.
Himižed ičendad.
Pind muigotub il'mas vitkos, heredamb huldutamižes. Muigotandmärad: +2..+7, tobjimalaz +4 i +5.
Kävutand.
Tehtas plutonijad neptunijaspäi. Ottas kävutamižhe ühthesuladusiš.
Kaik neptunii tegese atomreaktoriš uranaspäi laptaližiden produktoiden keskes. Teoretižikš voib säta neptunijaspäi atombombad madalanke massanke.