Laos

Laos ( [patʰeːdlaːw] "Pathet Lao" vai "Pathet Lau"), oficialižikš Laosan Rahvahaliž-Demokratine Tazovaldkund ( [sǎːtʰáːlanalat pásáːtʰipátàj pásáːsónláːw] "Sathalanalat Pasathipatai Pasason Lao"), om mererandatoi valdkund (üks'jäine mugoi regionas) Azijan suvipäivnouzmas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om V'jent'jan.
Istorii.
Ezmäine valdkund nügüdläižen Laosan territorijal oli Lansang (vai Lan Sang Hom Khao «Millionan elefantoid da vauktan vihmankatusen kunigahuz», 1354−1707). Sen lanktusen jäl'ghe 18. voz'sadal Laos putui rippundha Siamaspäi. Vspäi 1893 oli kolonialižen Francine Indokitai-territorijan palaks kožundaktan mödhe Francijan i Siaman keskes.
Toižen mail'man sodan aigan Japonii oli otnu Laosad.
Vn 1953 22. päiväl redukud Laos tedištoiti ripmatomudes Francijaspäi, sil aigal valdkund oli konstitucižeks monarhijaks.
1950-nziden voziden lopus Rahvahanikoiden soda zavodihe. Se oli sodaha Vjetnamas sidodud ahthas (mäni vll 1955−1975), Pohjoižen Vjetnaman sodaväged likkuiba Laosan territorijadme, se alištui lujile bombardiruindoile. Kaik 250..260 mln bomboid oli tactud Laosha vll 1964−1973, niišpäi läz 80 mln ei ole poukahtunuded meiden päivihesai, toiba i todas lujid vigoid ristitištole da ižandusele. Vn 1975 tal'vkun 2. päiväl Savang Vathana-kunigaz pučihe valdištmespäi. Nevondkundaline Ühtištuz abuti säta tazovaldkundad.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli väges vspäi 1947. Nügüdläine kahtenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vl 1991, se om väges voziden 2003 i 2015 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Laos om mavaldkundröunoiš Vjetnamanke päivnouzmas (röunan piduz — 2161 km), Kambodžanke suves (555 km), Tailandanke päivlaskmas (1845 km), Mjanmaranke lodehes (238 km) da Kitainke (sen Junnan'-agjanke) pohjoižes (475 km). Ühthine röunoiden piduz om 5274 km. Laos om mererandatoi valdkund.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Bia-mägi (2817 m). Kaikiš pidemb jogi om Mekong äjidenke ližajogidenke.
Klimat om subekvatorialine mussonine.
Londuseližed pävarad oma kuld, vas'k, kalližarvoižed kived; toižed varad oma mec, sauvondgips, gidroenergii.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine socialistine tazovaldkund ühten partijan sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident ( "Pathanpathed aehng SPP Lau"). Parlament valičeb händast videks vodeks. Prezident paneb päministrad radnikusele. Laosan rahvahaližen revolücižen partijan (LRRP:n) Politbüro da Keskuzkomitet märitas ohjastusen politikad.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim () 149 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Nece Suim om üks'jäine käskusenandai tobmuz valdkundas, vahvištab kaik käskusid.
Laosan parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 20. päiväl keväz'kud. Nügüdläine Laosan prezident om Bunnäng Voračit (radoi Laosan päministran vll 2001−2006), päministr om Thonglun Sisulit, molembad ratas vn 2016 sulakun 20. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Laosan administrativiž-territorialine jagand."
Valdkund jagase kuz'toštkümneks agjaks (provincijaks, ) da ühteks pälidnan prefekturaks (V'jent'jan). Agjad alajagasoiš 140 ümbrikoks (laos.: "muang").
Eläjad.
Laosas elädas laosalaižed. Vl 2014 valdkundan ristitišt oli 6,803,699 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2015): lao — 53,2 %, hmou — 11,0 %, hmong — 9,2 %, fouthai — 3,4 %, tailandalaižed — 3,1 %, makong — 2,5 %, katong — 2,2 %, lue — 2,0 %, akha — 1,8 %, toižed rahvahad — 11,6 %.
Religijan mödhe (2015): buddistad — 64,7 %, religijatomad — 31,4 %, hristanuskojad — 1,7 %, toižed uskojad i religijan ozutandata — 2,2 %.
Toižed znamasižed lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vl 2010, surembaspäi penembha): Pakse, Keison Fomvihan (Savannakhet enččikš), Luangphabang. Vl 2014 37 % ristituid eliba lidnoiš.
Rahvahanižanduz.
Laos om šingotai industrialiž-agrarine ma, šingotase teravas (ekonomikan vozne kazvand om 5..8 % vspäi 2007), rippub irdpol'žes torguindaspäi keskmäižes märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 14,94 mlrd. US$ ekvivalentas (137. sija mail'mas; US$1,945 ühtele hengele, 150. sija) vai 74,76 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (106. sija; US$9,727 ühtele hengele, 124. sija). Socialistižen torgusen model' om ottud Kitain ezikuvan mödhe. Ižandusen päsarakod oma kaivuztegimišt (vas'ken, tinan, kuldan i gipsan samine), mecan varhapanend, elektroenergetine sarak, räzinan i cementan pästand, sobiden tehmine, maižandusen produkcijan ümbriradmine, sauvond, turizm. Ottas kävutamižhe jogid päižikš transportsonikš. Finansine voz' zavodiše 1. redukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 20,9 %, tegimišt 33,2 %, holitišiden sfer 45,9 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2012 andmused): maižanduz 73,1 %, tegimišt 6,1 %, holitišiden sfer 20,6 %.
Valdkundan päeksport om vas'k (28 %), kuld (19 %), pumaterialad (14 %), erazvuiččed sobad (läz 12 %), elektruz (7 %), söndtavarad (6 %: kofe, kukuruz, ris); toine eksport — räzin londuseližes kaučukaspäi, sauvondgips, kivihil'. Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, likkuimed, poltuz, kulutajiden tavarad. Vl 2017 import ületi eksportad läz koumandeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Tailand (Laosan eksportan 35,2 % i importan 52,3 %), Kitai (Laosan eksportan 29,2 % i importan 21,4 %), Vjetnam (eksportan 10,4 % i importan 8,9 %).