Madrid

Madrid (mugažo ispanijan kelel, virktas [maˈðɾið], sijaline pagin [maˈðr(:)iθ]) om Ispanijan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Madridan avtonomižen ühthižkundan (se-žo Madridan agj) administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 932 kuti arabine "Madžirit"-lidnuz.
Vl 1085 Al'fonso VI-kunigaz anasti lidnust Rekonkistan aigan. Hätken aigan eländpunkt šingotihe vitkos, sikš miše arabialaižed i ispanijalaižed tehtihe sodad paksus. Vspäi 1561 Madrid om Ispanijan pälidn (Val'jadolidan sijas) da monarhan päolendsija.
Madrid šingotase tegimištol (sen sirdandan ezilidnoihe politikha kacmata), sauvondan, transportteiden, torguindan, opendusen i kul'turan keskuseks. Turizm om znamasine sarak, vl 2018 oli 10 mln matknikoid, pol' tulihe verhiš maišpäi. Finansine keskuz: bazirušoiš lidnas bankad ottas Ispanijan bankingan 72 %, Madridan birž radab vspäi 1831 (IBEX 35-indeks). Tegimišton päsarakod oma bumagan tehmine i poligrafine, energijan tehmine, severz'-se avtotegimid ratas ezilidnoiš. Lidnan kogosüdäiprodukt saihe 125 mlrd evrod vl 2011, ezilidnoidenke 220 mlrd evrod vl 2017 (€33,800 ühthe henghe). Holitišed ottas KSP:n 86 %, niiden kesken oma ülemba kirjutadud, biznesholitišed, projektiruind, tehnine abu, tedoidused.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pirenejan pol'saren keskuzpalas, penen Mansanares-jogen randoil ( 92 km pitte, Taho-jogen bassein), 667 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Veden enamba pol't tuleb lidnan vedenveimihe vezivaradimišpäi Lozoi-jogel (isp. "Lozoya", Taho-jogen bassein mugažo) korktoiš mägiš.
Klimat om kuiv kontinentaline, päivoikaz vodes läbi. Keza om räk, tal'vel lumilanktendad oleldas paksus. Voden keskmäine lämuz om +15,1 C°, kezakun-sügüz'kun +20,9..+25,6 C°, tal'vkun-uhokun +6,3..+7,9 C°. Ekstremumad oma −10,1 C° (viluku) i +40,7 C° (kezaku-eloku). Kezaaigan minimum om +4,4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +22,0 C°. Voib panda halad päiči semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +0,6 C°). Paneb sadegid 421 mm vodes, enamba semendkus (50 mm) i redukus-tal'vkus (51..60 mm kus), vähemba heinkus-elokus (10..12 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 38..44 % röunoiš kezakus-elokus, 71..74 % kül'mkus-vilukus.
Tobmuz.
Madrid jagase kaks'kümneks ühteks lidnrajonaks (), ned alajagasoiš 131 administrativižeks ümbrikoks ("barrio:ks").
Lidnan tobmuden pämez' om Area Metropolitan-komarkan al'kal'd (al'kal'des). Edeline al'kal'des om Manuela Karmena ("Manuela Carmena Castrillo", kezaku 2015 — kezaku 2019).
Eläjad.
Vn 2011 Ispanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 198 645 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 6,6 mln ristituid elädas kaikes lidnaglomeracijas — Madridan avtonomižes ühthižkundas 8028 km² pindal (vn 2016 andmused). Lidnan ristitišt oli polenenu vähän 1980-nzil i 1990-nzil vozil ezilidnoiden šingotesen tagut. Vl 2018 lidnan ristitišt oli 3 223 334 eläjad.
Immigrantad ottiba 10,2 % lidnan ristitištos vl 2015, heiden kaikiš suremb lugu sirdi Suviamerikan maišpäi.
Eläjiden enambuz om katolikad.
Transport.
Metro, tramvai, lidnelektrojonused (, ühesa C-jonod 90 stancijanke, 578 km raudted), avtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Vspäi 1919 metropoliten radab lidnas da sen kaimdailidnoiš (vspäi 2021 kaik om 13 jonod 289 stancijanke, 293 km raudted).
Kaik kuz' kiruhted augotasoiš lidnas i lähttas radialižikš, severz'-se ümbärteid ühtenzoittas niid. Kaks' päraudtestancijad ratas lidnas: "Atoča" (suvited) i "Čamartin" (pohjoižted).
Rahvahidenkeskeine civiline "Madrid-Barahas"-lendimport ezmäižen Adol'fo Suares-päministran nimed ("MAD / LEMD", 57,8 mln passažiroid vl 2018) sijadase nell'toštkümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Sišpäi tehtas reisid Evropan i Suviamerikan äjihe maihe, Pohjoižen Afrikan i Keskmäižen Päivnouzmman arabižihe maihe, mugažo Ispanijadme.