tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Cink

Cink ("Zn" — "zincum" latinan kelel) om 30nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan laptalagruppas, IIB), tabluden nelländes periodas.
Ühthine harakteristik.
Cink om levitadud Man kores keskmäras (0,0083 %), ei voi löuta sidä puhthas olendas. Šveicarine Paracel's-lekar' mainiti elementad latinan kelel ezmäižen «"Liber Mineralium II"»-kirjas, saksan kelen "Zinke"-sanaspäi «pi», cinkan kristallad oma negloiden pojavad.
Metall om nellänz' kävutamižen lugumäran mödhe raudan, alüminijan i vas'ken jäl'ghe. Ristitun täuz'kaznu hibj mülütab cinkan kaks' grammad, fermentoiš tobjimalaz, se om tarbhaine mikroelement. Erased zolotuhheinäd kogotas cinkad. Cinkan ioniden hätkeline paineg om toksine.
Avaidusen istorii.
Vl 1738 britanine (anglijalaine) Uil'jam Čempion-metallurg sai puhtast cinkad ezmäižen kerdan distilläcijan mahtusel i sai patentad mahtuses. Vl 1743 hänen ohjandusen al saudihe tegint Bristoliš samha cinkad. Vl 1746 germanine Andreas Sigizmund Marggraf-himik sädi cinkan samižen pojavad tehnologijad da ümbrikirjuti sidä detališ, i lugetas cinkan avaidajaks arni händast.
Fizižed ičendad.
Element om hudr taivazmavauged metall. Cink om kattud hapandusen kerthel normaližiš arvoimižiš. Metall om dropk honuzližel lämudel, irgän cinkan plastižuz tuleb lämbitamižen jäl'ghe +100..120 Cel'sijan gradushasai.
Atommass — 65,38. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,14 g/sm³. Suladandlämuz — 692,68 K (419,53 C°). Kehundlämuz — 1180 K (907 C°).
Londuseline cink kogoneb vides stabiližes izotopaspäi: 64Zn (49,2 %), 66Zn (27,7 %), 67Zn (4,0 %), 68Zn (18,2 %), 70Zn (0,6 %). Tetas mugažo 25 ratud radioaktivišt izotopad 54..63, 65, 69, 71..83 atommassanke, i niiden kümne izomärad. Kaikiš hätkemb čihodai om 65Zn 244 päiväd pol'čihodamižen pordonke, sid' 72Zn (T½=46,5 časud) i 62Zn (9,2 časud), mugažo 69mZn-izomär (13,8 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (nomer 54), β- i protonižen (nomer 55, 57..59), β- i neitronižen (nomerad 79..81) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš vas'keks vai gallijaks, cink-54 nikelikš, izotopad 55, 57..59 — vas'keks i nikelikš.
Himižed ičendad.
Cink sädab amfoterižid ühtnendoid, reagiruib muiktusidenke i muglidenke vas'ken ioniden olendas. Om reakcijoid galogenidenke i hal'kogenidenke lämbitamižes. Muigotandmärad: +2 (tobjimalaz), +1, 0 i −2 harvoin. Ei ole oiktoid reakcijoid nenidenke elementoidenke: vezinik, bor, hil'nik, azot, ola.
Il'mas cink kattase ZnO-hapandusen hoikal kerthel. Lujan lämbitamižen statjas palab amfoterižen vauktan ZnO-hapandusen säten:
 &lt;chem&gt;2 Zn + O2 -&gt; 2 ZnO&lt;/chem&gt;
Järgeližen puhthuden cink reagiruib muiktusiden segoitesidenke aktivižikš (vezinikan samižen laboratorine mahtuz):
 &lt;chem&gt;Zn + 2 HCl -&gt; ZnCl2 + H2 ^&lt;/chem&gt;
 &lt;chem&gt;Zn + H2SO4 -&gt; ZnSO4 + H2 ^&lt;/chem&gt;
i mugliden segoitesidenke:
 &lt;chem&gt;Zn + 2 NaOH + 2 H2O -&gt; Na2[Zn(OH)4] + H2 ^&lt;/chem&gt;
gidroksocinkatid säten. Lujan puhthuden cink ei tege reakcijad muiktusiden i mugliden segoitesidenke.
Cirkonii

Cirkonii ("Zr" — "zirconium" latinan kelel) om 40nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan laptalagruppas, IVB), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om levitadud londuses, pala Man litosferas — 170..250 grammad tonnas.
Germanine Martin Genrih Klaprot-himik avaiži cirkonijan vl 1789. Ročine Jöns Jakob Bercelius-himik sai cirkonijad joudjas metalližes nägus ezmäižen kerdan vl 1824. Mülüb mineraloihe gafnijan ühtes.
Biologišt rolid ei ole, segoitamatomad vedes cirkonijan ühtnendad oma inertižed himižešti bioümbrištos. Metall sättub proteziruimha luid i hambhid.
Fizižed ičendad.
Cirkonii om plastine hoštai hobedaižvauged metall. Pölü palab i poukahtub il'mas. Metall oleskeleb kahtes kristalližes modifikacijas järgeližel painudel: α-Zr geksagonaliženke seglusenke kändase β-cirkonijaks kubiženke seglusenke 863 C° (ližasegoitusita) lämudel.
Atommass — 91,224. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 6,506 g/sm³. Suladandlämuz — 2128 K (1855 C°). Kehundlämuz — 4650 K (4377 C°).
Londuseline cirkonii kogoneb vides izotopaspäi, nell' oma stabiližed i üks' om vähäradioaktivine: 90Zr (51,46 %), 91Zr (11,23 %), 92Zr (17,11 %), 94Zr (17,4 %), 96Zr (2,8 %, T½=2,3 × 1019 vot, kändase molibdenaks). Tetas mugažo 28 ratud radioaktivišt izotopad 78..89, 93, 95, 97..110 atommassanke, i kuz' izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 93Zr-izotop 1,61 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, 88Zr (T½=83,4 päivest) i cirkonii-95 (64 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 79, 81, 83), β- i neitronižen (nomer 105) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš ittrijaks vai niobijaks, izotopad 79, 81, 83 — ittrijaks i stroncijaks.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe metallurgijas legiruindližaduseks. Vajehtadas hüväsuguižid metalloid tehnikas. Tehtas astjoid, südäitukuižiden reaktoriden paloid, muiktusenvastašt mašiništod. Kävutadas praznikambuškelusen šlibakoikš, palab teravas i läz savuta.
Londuseližed varad oma keskitadud Avstralijas, Suviafrikan Tazovaldkundas, Venämas (mail'man kümnendez, om äi Kolan pol'sarel), AÜV:oiš, Brazilijas, Indijas.
Dante Aligjeri

Dante Aligjeri (), täuz' nimi om Durante del'ji Aligjeri (; elon voded: 30. semendku 1265 — 13 vai 14. sügüz'ku 1321) — italijalaine runokirjutai, üks' italijan kirjankelen sädajišpäi. «Jumalaižen komedijan» sädai; möhäižen keskaigaižen kul'turan sintez nägub neciš säduses.
Mez' oli sündnu Florencijha (Florencijan Tazovaldkund). Koli Ravenn-lidnha (Päivlaskmaižen Rimalaižen imperijan enzne pälidn, nüg. Emilii da Romanj-regionas).
Darvin Čarl'z

Čarl'z Robert Darvin ( [tʃɑːlz 'dɑːwɪn]; sünd. 12. uhoku 1809, Šrusberi, Anglii, Sur' Britanii — kol. 19. sulaku 1882 Daun-pertiš (nüg. Londonan pala), Sur' Britanii) — britanine (anglijalaine) londusentedoidai da matkadai.
Tedomez' pani evolücijan teorijan alusid i eziti londuseližen valičendan meletust. Darvinan koncepcii om anttud «Erikoiden augotižlibund»-kirjas ("On the Origin of Species", 1859). Möhemba hän edeni suguvaličendan teorijad mugažo. Tegi ühten ezmäižiš tedoidusišpäi ristitun augotižlibundas.
Kuctas Čarl'z Darvinan opendust darvinizmaks, arni se teorii andase biologijan openduseks školoiš.
Biografii.
Mez' oli sündnu Maunt Haus-usadibha videndeks kudes lapsespäi. Hänen tat oli Robert Darvin-lekar' i finansist. Mam oli Sjuzann Darvin (neiččel Uedžvud), koli, konz Čarl'z oli kahesavoččen prihaižen. Erazm Darvin-ded tatan polespäi oli londusentedomehen. Pen' Darvin oli otnus londuseližhe istorijha i keradusiden sädandha edel školad völ.
Gimnazijan jäl'ghe Čarl'z openui medicinad (okai) i londuselišt istorijad, sen paloin geologijad Edinburgan universitetas (1825−1827). Konz tat tedaškanzi, miše poig okai medicinan opendust, ka tariči opeta da sada anglikanižen papin arvod Kembridžan universitetan Hristan kolledžas, i Čarl'z openui siš vll 1828−1831, lopi hüvin. Opendusen aigan hän sädi tundmust Kembridžan vejidenke londusentedomehidenke, lugi znamasižid kirjoid melidenke biologižes evolücijas.
Vll 1831−1836 Darvin matkazi maksutomaks londusentedoidajaks, ühtni kunigazližen laivišton «Bigl'»-astjan ekspedicijha ümbri mirus. Ekspedicii kerazi andmusid randanpirdas, sil-žo aigal Čarl'z vedi aigan tobmad palad randoidme, tedoiži niiden geologijad i sädi keradusid londuseližen istorijan sferas.
Vll 1838−1841 Darvin radoi Londonan geologižen sebran sekretarin. Mez' nai vl 1839. Kanz sirdi Londonaspäi Kent-grafkundan Daunha (nüg. Londonan rajon) vl 1842, siš Darvin vedi tedomehen da kirjutajan järgelišt elod ičeze surmhasai (1882). Om mahapandud Londonan Vestminsteran abbatuses, se om Suren Britanijan znamasižiden šingotajiden panteon.
Daugavpils

Daugavpils (mugažo latvijan kelel; ; edel 1920. vot "Dvinsk", edel 1893. vot "Dünaburg", vozil 1656−1667 "Borisoglebsk") om lidn Latvijan suvipäivnouzmas. Se om tazovaldkundan alištusenke, Latvijan kahtenz' lidn ristitišton lugun mödhe da järed raudtesol'm.
Istorii.
Livin Ordenan mameister Ernst von Ratzeburg pani Daugavpilsan (Dünaburgan) alusen vl 1275 kuti ricarin zamk. Dünaburgan zamk oli 19 km ülezjogen, nügüd' Vecpils. Vl 1577 Ivan Grazijan sodaväged murenziba zamkad Livonižen sodan aigan, i carin käskön mödhe šancsauvusiden aluz om pandud nügüdläižen lidnan sijha.
Vll 1655−1656 lidn oli Ročinman palaks; vll 1656−1666 da 1772−1920 — Venäman palaks; vll 1666−1772 mülüi Reč Pospolitaiha; vozil 1920−1944 oli ripmatomas Latvijas; 1944−1991 — Nevondkundaližen Ühtištusen palaks.
Zamk oli olmas vhesai 1810, sid' seinid heittihe savičuid ottes. Vozil 1810−1878 sauvoihe Daugavpilsan lidnusen Daugavan molembil randoil. Se om kaikiš suremb sodalidnuz Baltijan maiš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Daugav-jogen (Päivlaskmaine Dvin) randoil, 105 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Righasai om 218 km raudtedme, 232 km avtotedme, Vil'nüshasai om 174 km suvipäivlaskmha. Valdkundröunad oma läz: Litvanmanke 25 km suvipäivlaskmha, Vaugedvenämanke 33 km suvipäivnouzmha.
Klimat om ven, kontinentaližemb mi mererandal. Voden keskmäine lämuz om +6,6 C°, kezakun-elokun +15,8..+18,1 C°, tal'vkun-uhokun −2,2..−4,1 C°. Ekstremumad oma −43,2 C° (viluku, uhoku) i +35,1 C° (heinku). Paneb sadegid 635 mm vodes, enamba kezakus-elokus (72..74 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (35..40 mm kus).
Tobmuz.
Daugavpils jagase 25 lidnrajonaks territorialižešti.
Eläjad.
Vl 1910 lidnan ristitišt oli 110 tuhad eläjid. Vl 2000 kaik 115 265 eläjad oli registriruidud lidnas. Kaik 83 908 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 129 tuhad eläjid vl 1989.
Lidnan rahvahad kahten rahvahanlugemižen mödhe:
Transport.
Avtobusad, tramvaid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Raudte tuli lidnha vl 1860. Se ühtenzoitab lidnad Riganke da Minskanke.
Daugavpilsan lendimport ("DGP") sijadase kaks'toštkümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi, seižub kävutamatoman, lendahtamižsargan apakod oma heittud. Vhesai 1993 se oli nevondkundaližiden sodavägiden lendimport, 1990-nziden voziden lopus lendelihe Righa da Kopenhagenha.
Dendermonde

Dendermonde (mugažo alaman da saksan kelil, alaman virkand: [ˌdɛndərˈmɔndə]; [tɛʁmɔ̃d]; paginoiš: "Deiremonne") om Bel'gijan lidn da kund lodeheze Brüsselišpäi, Päivnouzmaine Flandrii-agjan päivnouzmas.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmaižen kerdan vl 1088 "Tenremunde"-nimenke. Bumaganfabrik i tekstil'tegimišt ratas 18. voz'sadan lopuspäi. Lidnuz sijazihe lidnas 13. voz'sadan keskespäi 20. voz'sadan augotižhesai.
Dendermonde šingotase "Hoogveld"-tegimištzonal, "Steenkaaistraat"-biznesparkal, Desso-kouriden fabrikal (Tarkett-gruppan pala), bumagan fabrikal (Audegem-žilo), ümbrišton profopendusen keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Dandr-jogen lanktendan sijas Šel'dha oiktalpäi. Koume avtotesildad i raudtesild oma saudud lidnas Šel'das päliči, sen ližaks maksutomad ehtatimed ratas jaugnikoiden täht.
Lidnankund jagase kahesaks tulendaks (üks'lugu ). Lidnan ližaks seičeme žilod mülüdas kundha: Appels, Audegem (4 tuh. eläjid vl 1977), Basrode (6 tuh. eläjid), Grembergen (6 tuh.), Mespelare, Shonarde, Sint-Gillis-bei-Dendermonde (12,9 tuh. eläjid vl 2007).
Eläjad.
Vl 1910 lidnan eläjiden lugu oli 32 923 ristitud. Lidnankundan ristitišt oli 43 347 eläjad vl 2006. Municipalitetan kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Kundan nügüdläine pind om vspäi 1977.
Kundan ristituiden enamba pol't elädas žiloiš.
Derbent

Derbent (, , "Алпан" vai "Цал", , vai "Дере-бент", avar. i , , , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Dagestanan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Se om tazovaldkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Derbentan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunkt om üks' amuižiš lidnoišpäi Venäman territorijas, sen aluz om pandud 4. voz'tuhal edel meiden erad. Mainitase Amuižen Grekanman kirjutajil 6. voz'sadal EME, nimitihe vihtoi "Bab al' Abvab" i "Veroi pahr". Derbent-nimi om persijan kelespäi (دربند‎ "Darband") i kändase «sauptud (sidodud) verajad». Üks'jäine Sasanidoiden kaičenus lidnuz (kaks' verajad) sijadase lidnas, varmitihe sidä möhemba äi kerdad. Derbentan kaks'jaine sein (om kaičenus 3,6 km pitte, seičeme verajad) i lidnuz mülüdas UNESCO:n mail'man jäl'gushe. Sur' šuukte läbiti lidnad. Vspäi 1813 oli Venäman imperijas palaks, vl 1840 sai oficiališt makundan lidnan statusad.
Vl 1898 «Petrovsk-Port — Baku»-raudtejono läbiti lidnad. Vl 2015 oigetihe lidnan statusan andmižen kaks' tuhad vot.
Derbent šingotase turizmal, sömtegimišton edheotandoil (kon'jakkombinat, vändaivinantegim, konservkombinat, lihakombinat, maidkombinat, leibtegim), mugažo ÜLL-radiostancijoiden tegim i sauvondkombinat (panel'pertid) ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kaspijan meren randal, 0 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl, koume kilometrad levette tazangištol Suren Kavkazan i meren keskes, meren päivlaskmaižel randal. Kaspijan kendäk om 27 metrad valdmeren pindan alemb korktusel, lidn vedase 20 kilometrad pidust' sen randad. Derbent seižub penen Suhodol-jogen (10 km) i Samuran-Derbentan kanalan randoil.
Matkad Mahačkalhasai om 120 km lodeheze orhal, raudtedme vai 130 km avtotedme. Lähembaine lidn om Dagestanan Lämoid kümnes kilometras lodeheze.
Tobmuz.
Derbent om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 121 251 ristitud, vn 2021 — 124 953 ristitud. Kaik 123 162 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2010): lezginalaižed — 33,7 %, azerbaidžanlaižed — 32,3 %, tabasaranalaižed — 15,8 %, darginalaižed — 5,6 %, venälaižed — 3,7 %, agulalaižed — 3,2 %, armenijalaižed — 1,1 %, mägievrejalaižed — 1,1 %, rutulalaižed — 0,8 %, toižed rahvahad — 2,7 %, rahvahuden ozutandata — 0 %.
Religijan pühäpertid: islam — viž mečetid om kaičenus (Džuma, Bala, Kilisä, Kirhlär, Minaret), armenižen jumalankodikundan pühäpert', ortodoksine hristanuskond i judaizm — üksin.
Professionaližen opendusen aluzkundad: Derbentan medicinine, pedagogine, rahvahanpramozloiden da turizman, maižandusen, raudten, biznes-menedžmentan, ekonomikan da oiktusen kolledžad, muzikprofškol, Juždag-institut, Derbentan gumanitarine institut, Dagestanan opendusen da kul'turan akademii i ühesa üläopendusen aluzkundoiden (Moskv, Mahačkal, Groznii) filialad.
Deržavin Gavriil

Gavriil (Gavrila) Romanovič Deržavin (; sünd. 3 (14). heinku 1743, Sokuri-žilo, nüg. Kazanin suvipäivnouzmaižes ezilidnas, Kazanin gubernii, Venälaine imperii — kol. 8 (20). heinku 1816, Zvank, Uz'lidnan gubernii, Venälaine imperii) — Vauktustusen aigan venämalaine runokirjutai, klassicizman ezitаi. Služi imperijan armijas, sid' oli valdkundmehen, Ohjastajan senatan ühtnijan.
Biografii.
Gavriil oli sündnu ičeze rodun Sokuri-usadibha, bajarišton rodul, vedi laps'aigad siš-žo. Hänen Fökla Andreevna-mam (neiččel Kozlova) ei sand lujad opendust, no navedi avarod radmišt. Roman Nikolajevič-tat služi i sai sekundmajoran arvod, läžui tävun tuberkulözal, sen tagut koli aigoin. Tatan surman jäl'ghe kanz eli velgiš, oli gollän. Vl 1758 avaitihe gimnazijad Kazaniš, i priha openui siš kaht vot lühüdamba, ei sand täut opendust.
Vspäi 1762 Gavrila služi Preobraženskii-polkun järgeližen gvardijalaižen i sil-žo vodel ühtni valdkundaližhe kumaidushe, kudamban satuseks Jekaterina Toine tuli valdištmehe. Mehele ei antkoi ülembašt arvod hätken protekcijata, sai seržantan arvod vl 1767, vspäi 1772 služi polkus oficeran radnikusel alaporučikan arvonke. Vll 1773−1775 Deržavin ühtni aktivižikš Jemel'jan Pugačovan vasthalibundan alištuses, läz ičeze koditahoid-ki.
Gavriil Deržavin radoi Oloncan i Tambovan gubernijoiden pämehen kaks' vot kaikuččes. Valdkundmez' oli Imperatorižen Venäman Tedoakademijan ühtnijan alusnpanendaspäi vl 1783. Kuz'tomine «Venäman akademijan vajehnik» tegihe venän kelen ezmäižeks tärtuzvajehnikaks, Deržavin, Fonvizin da toižed mehed sädiba sidä.
Sädamine.
Ezmäižed runod oma publikoitud vl 1773. Ristit om Deržavinan poetikan päobjektaks, ristit kut toštmatoi individualižuz hänen maguiden da himoiden erazvuiččendas. Runokirjutajan äjad odad harakterizuidas filosofijal, ristitun sija da tarbhaičend mal süttas niiš, elon da surman problemad.
Deržavin sädi äi runoid, no kaikiš tetabambad oma pühätadud Surele Jekaterinale «Felica»-od i Venäman toižile tetabile ristituile odad.
Dnepr

Dnepr (, "Дніпер", , ) om jogi Evropan päivnouzmas, nellänz' pitte kontinental i Ukrainan kaikiš znamasižemb.
Jogi oli tutab amuižgrekalaižile Borisfen-nimenke. Siloi lugetihe Dneprad Evropan päivnouzmaižeks röunaks.
Ühthižed andmused.
Jogen piduz om 2201 km (edel farvateran vajehtust vezivaradimil oli 2285 km), basseinan pind — 504 tuhad nellikkilometrid. Dnepran alangišton leveduz sase 18 kilometrhasai, jogen luhtoidenke — 12 kilometrhasai. Suhišton pind om 350 km².
Dnepran üläjoksmuz om Kijevhasai, keskjoksmuz Zaporožjehesai, toine om alajoksmuz. Vozne keskmäine vedhuz om 53,5 km³ (1700 m³/s) suhištos, läz Kijevad 43,4 km³ (1370 m³/s).
Jogen bassein.
Dnepranjogi jokseb Venämalpäi (485 km) päliči Vaugedvenämas (595 km, sidä kesken 115 km Ukrainan röunal) Ukrainha (1121 km), siš se lankteb Mustmerhe. Kuz' järedad vezivaradint GES:oidenke om saudud jogenvagol Ukrainan territorijal (mödvedhe): Kijevan, Kanevan, Kremenčugan, Kamenskojen, Dnipron i Kahovkan vezivaradimed. Niiden ližaks 498 penembad vezivaradint om saudud Dnepran basseinas (Ukrainan vezivaradimiden nell' ühesandest) 1532,8 km² ühthiženke pindanke da veden 2,09 km³ täudenke mülünke.
Dnepran kaikiš znamasižembad ližajoged oma:
Kuz' kanalad lähttas Dnepraspäi alajoksmuses. Niiden vezi kävutase kastelendan da jomižen täht.
Randaližed lidnad da portad.
Nened järedad lidnad seištas Dnepran randoil (mödvedhe):
Džasper (lidn, Minnesot)

Džasper () om lidn Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden pohjoižes, Minnesot-štatas (valdkundas).
Eländpunktan aluz om pandud vl 1888, registriruihe oficialižikš vl 1889. Lidn om nimitadud jašman () lähižiden varoiden mödhe.
Lidn sijadase štatan suvipäivlaskmaiženno röunanno, Paipston- i Rok-ümbrikoiden röunal, 474 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Vl 2002 eläjiden lugu oli 597 ristituid, vl 2010 — 633 ristitud.
Edison Tomas Alva

Tomas Alva Edison (; sünd. 11. uhoku 1847, Mailen-žilo, Ogajo, AÜV — 18. reduku 1931, Uest Orindž-taunšip läz Nju Jorkad, Nju Džersi, AÜV) oli mail'mas tutab amerikaine edheotai i melestegii.
Edison sai AÜV:oiden 1093 patentad da läz 3000 — toižiš valdkundoiš. Hän paremboiči telegrafan, telefonan i fil'mapparaturan, tegi kalindlampad satusekahan kommertižikš, sädi ezmäižid elektrovedimid, tegi meles fonografan.
Biografii.
Tomas Alva oli sündnu Samuel' Edisonan kanzha, hänen ezitatad oliba manpidajad. Mam oli Nensi Eliot i libui pühämehen kanzaspäi. Laps'aigan Tomasan Alvan lühüd nimi oli Al'. Küksihe händast školaspäi koumen kun jäl'ghe, sikš miše opendajad lugiba prihašt «röunatud mahtusidenke», i mam andoi Tomasale ezmäšt opendust kodiš. Tedokirjad i kodvad oliba mel'hetartuižed prihale kaiken, i hän radaškanzi lugendlehtesiden möjaks samha rahoid kodviden täht. Vspäi 1863 radoi telegrafistan raudtel, no küksihe radospäi onetomuziden riven tagut. Niil-žo vozil Edison napri möda severzid-se tehtud meles ladimid (lugim valičemižiden äniden täht, avtomat kirjutamha kursid biržan täht), no sai kilt.
Vl 1869 mez' sirdi Nju Jorkha radmaha telegrafistan, i sil-žo vodel paneb «Pop, Edison i kompanii»-edheotandan alust. Edison paremboiči biržbülleteniden telegrafiruindan sistemad kuldan i akcijoiden kursas biržtikeran kävutaden. «Gold &amp; Stock telegraph company» osti ladint US$40 tuhas, i Edison avaiži severz'-se radhonusid sadud rahoišpäi ladimen tehmižen täht. Vll 1873−1876 melestegii andoi 45 zajavindad patentoihe näht, ližadui telegrafan pigudele severt-se kerdoid toden kaksitadud dupleksan ladint.
Einštein Al'bert

Al'bert Einštein ( ['albɛɐ̯t 'aɪnʃtaɪn]; sünd. 14. keväz'ku 1879, Ul'm, Vürtemberg-kunigahuz, Saksanma — kol. 18. sulaku 1955, Prinston, Nju Džersi, AÜV) — üks' nügüdläižen teoretižen fizikan sädajišpäi, Nobelän premijan fizikas laureat (vl 1921), kundaline šingotai-gumanist. Eli Saksanmas (1879−1893, 1914−1933), Šveicarijas (1893−1914) da AÜV:oiš (1933−1955). Oli mail'man äjiden päuniversitetoiden arvostuzdoktoraks, äjiden Tedoakademijoiden ühtnijaks.
Sädused.
Einštein om 300 tedotön sädai fizikas, 150 tedotön istorijas da tedon filosofijas avtor. 
Hän om neniden tedoteorijoiden sädai:
Tegii andoi ičeze avtoroiktust, kaik kirjeižid i tedotöiden käzikirjutesid Evrejan universitetale (Jerusalim).
Biografii da kanz.
Al'bert oli sündnu German Einštein-edheotajan (1847−1902) i Paulina Einštein-kodiemägen (neiččel Koh, 1858−1920) kanzha. Maja-sizar (1881−1951) oli tedomehel mugažo. Al'bert openui Cürihan tehnižes üläškolas (1896−1900), pästtihe sišpäi rata školopendajan voimusenke.
Oli naižiš kaks' kerdad, akad: Mileva Marič (vspäi 1896, kol. 1948) i El'za Einštein (vspäi 1919, kol. 1936). Koume last sünduihe ezmäižes naimiželos: Lizerl'-tütär (1902, kol. vagahaižel), Gans Al'bert-poig (1904) i Eduard-poig (1910).
Mušt.
Oma nimitadud londuses tedomehen muštoks:
Lönnrot Elias

Elias Lönnrot (mugažo suomen kelel, lugedas: "lönn-ruut"; sünd. 9. sulaku 1802 Sammatti-tulendha, Nüland da Tavastgus, Ročinman kunigahuz — kol. 19. keväz'ku 1884 sigä-žo, Nülandan gubernii, Sur' Suomenman ruhtinazkund, Venäman imperii) — sur' suomalaine tedomez', lekar', kaikjal tutaban «Kalevalan» sädai.
Biografii.
Elias Lönnrot oli sündnu vodel 1802 sulakun 9. päiväl goll'hä küläomblijan kanzha Sammattihe (nüg. Udenman agj) i eli mairhes. Lönnrot lopi ezmäi ročilaižen školan Tammisaares da Turkus, sid' universitetad Turkus (vodel 1827) da Hel'sinkiš (vodel 1832).
Vodel 1833 Elias zavodi rata lekarin Kajaniš. Sigä hän eli 21 vot, vodhesai 1853. Niil vozil Lönnrot äjan ajeli Suomenmadme, Karjaladme, Saamenmadme (M. Kastrenanke).
Vodelpäi 1853 — suomen kelen da literaturan professor Hel'sinkin universitetas. Vodelpäi 1862 surmhasai (19. keväz'ku 1884) eli Sammatti-kodiküläs. Vodelpäi 1876 — Venäman Imperatorižen Tedoakademijan arvostuzakademik.
Tedotöd.
Kajaniš Lönnrot kirjuti «Kalevalan» (ezmäine versii — 1835, toine, täuz' — 1849), ročilaiž-suomalaižen vajehnikan i toižed kirjad: «Suomen rahvahan muštatesed» (1842), «Suomen ozoitesed» (1844), «Suomen maižandan kodilekar'» (1839) da «Suomenman kazvišt» (1860).
Vepsän kelen tedoidused.
Lönnrotan doktordissertacii «Pohjoižčudin keles» («Om det Nord-tshudiska språket», 1853) om kirjutadud vepsän kelen polhe.
Elist

Elist (, — «letkesine») om lidn da lidnümbrik Venäman suvipäivlaskmas. Se om Kalmikijan Tazovaldkundan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Vl 1845 Nikolai I-imperator käski ištutada mecad kalmikan stepiš. Valitihe Elista-Sale-vanan sijad ezmäižeks ištutesiden täht. Vl 1865 pen' külä augoti eländpunktad. Elist om lidnan statusanke vspäi 1930. Vozil 1944−1957 nimitihe sidä "Stepnoi" kalmikalaižiden deportacijan tagut.
Elist šingotase kivivoin geotedištelendan da samižen «KalmTatneft»-kompanijal, londuseližen gazan transportiruindal (Gazprom), sauvondal, sömtegimištol, omblendan edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase tazovaldkundan päivlaskmas, 120 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl, Ergeni-ülüden suvipäivnouzmas.
Matkad Moskvhasai om 1250 km lodeheze orhal. Lähembaižed järedad lidnad oma Astrahan' (300 km päivnouzmha avtotedme), Stavropol' (260 km suvipäivlaskmha avtotedme), Volgodonsk (230 km lodeheze avtotedme) i Volgograd (260 km pohjoižhe avtotedme). "Elist"-raudtestancii radab sarakon lopus Stavropolin randan Svetlograd-lidnaspäi, matkad sihesai om 184 km.
Klimat om ven terav kontinentaline, päipaštokaz (päiči tal'vaigas) da kuivahk. Kuivad päivnouzmaižed tulleid oma paksud. Voden keskmäine lämuz om +9,8 C°, kezakun-elokun +21,7..+24,9 C°, tal'vkun-uhokun −2,3..−4,1 C°. Ekstremumad oma −34,1 C° (viluku) i +44,0 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +5,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +18,0 C° (tal'vku, uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 349 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba semendkus-kezakus (43..50 mm kus), vähemba uhokus (20 mm).
Tobmuz.
Kaik nell' žilod mülüdas lidnümbrikho Elist-lidnan ližaks: Aršan (3927 rist. vl 2010), pened Salin (), Lol ("Лола") i Maksimovk ("Максимовка"). Lidnümbrikon pind om 396,57 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om Lidnan Suiman ezimez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Väčeslav Namruev (2010−2011, 2013 — reduku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 103 749 ristitud, lidnümbrikon — 108 289 ristitud. Sil aigalpäi niiden eläjiden lugu om stabiline da kaikiš suremb kaikes aigas (107 800 ristitud vl 2001). Vl 2017 lidnan eläjiden lugu oli 103 899 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 102 583 eläjad.
Rahvahad (enamba 0,4 % lidnümbrikos vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe): kalmikalaižed — 66,1 %, venälaižed — 24,9 %, kazahlaižed — 0,6 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,2 %, rahvahuden ozutandata — 4,8 %.
Buddizman Säküsn-Süme-pühäpert' om letud vodele 1996, «Buddan kuldaine kodi»-keskuzhurul () om saudud vspäi 2004. Koume stupad sijadasoiš lidnan rajoniš. Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma letud lidnas: kafedraline Jumalanmaman Kazanin jumalaižen (1990−1996) päjumalanpert', phh. Kirillan i Mefodijan päjumalanpert' (om sauvomas vspäi 2018), nell' jumalanpertid i ph. Sergii Radonežalaižen časoun'. Katoližen tulendan pühäpert' radab. Islaman üks'jäine mečet' paloi vl 2014.
Eloku

Eloku om voden kahesanz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, kezan koumanz' ku. Kogoneb 31 päiväspäi.
Elonpu

Elonpu vai Elo-pu () om vepsän rahvahan jogavozne praznik. Tehtas kaičemha vepsän kul'turad da kel't.
Praznikan simvol om pühä pu, se znamoičeb sidod enččen, nügüdläižen i tulijan aigoiden keskes.
Oigetas kezal vepsän rahvahan veroližiš eländtahoiš: Vingl (se-žo Vidl, Leningradan agjan päivnouzm), Šoutarv (Karjalan suvi), Vologdan agjan päivlaskm. Praznuitihe jäl'gmäižen kerdan vn 2019 13. päiväl heinkud Šoutarves.
Regionidenkeskeižen praznikan sädajad saiba 8. nacionaližen turistižen "Russian Event Awards 2019"-arvlahjan speciališt diplomad.
Estin kel'

Estin kel' (ičeze nimituz: "eesti keel") om üks' Baltijan meren suomalaižiš kelišpäi, estilaižiden kodikel'. Se om valdkundkel' Estinmas, mugažo EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi. Pagižijoiden lugu — 1,1 mln ristituid (2012), heišpäi viž kudendest oma Estinman eläjad.
Kändihe eriližeks keleks 12.-13. voz'sadal. Kirjankel' om sätud 19. voz'sadal. Estin kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Nece om agglütinativine kel'. Erištadas koume vokaliden i konsonantiden hätkeližust.
Reguliruindorganzacii om Estin kelen institut ("Eesti Keele Instituut") vspäi 1993, sijadase Tallidnas. Alištub Estinman openduzministrusele.
Eva

Eva (, amuine virkand "xawwͻ:h", nüg. "Hava" «elon andai», «eläb», "Eva", islamižes veros — "Havva") om ezmäine naine Toran, Biblijan da Koranan mödhe, kaiken ristitkundan ezimam.
Eva oli Adaman ak, kudamban Jumal oli tehnu Adaman kül'gespäi. Eva sai ičeze nimen Adamalpäi. Vanhan Zavetan sanutesen mödhe kü maniti händast, miše hän söiži hüvüden i pahuden tedon pun plodud. Koume last oli sündnus Evaspäi: Kain, Avel' i Sif. Eva om mahapandud Patriarhoiden karas (mugažo kut Adam-ki, Hevron, Izrailin Palestinan avtonomii) evrejan veron mödhe, vai Evan kaumas (Džidd, Saudan Arabii) islaman veron mödhe.
Ortodoksižes hristanuskondas Evan mušton päiv om tal'vkun jäl'gmäine pühäpäiv.
Evangelii

Evangelii (grekan kelel εὐαγγέλιον "evaggelion", se znamoičeb «hüvä vest'»: εὖ «hüvüz» + ἀγγελία «vest'») — hristanuskondas, om vest' Jumalan car'kundan tulendas i ristitun rodun päzutandas, Iisus Hristos apostolidenke tedištoitihe siš. Sana mainitase Uden Zavetan kirjoiš ani «hüvä vest'»-el'genduses.
Kaidos el'genduses Evangelii om Iisusan Hristan elon ümbrikirjutand; kirjad, kudambad starinoitas Hänen sündundas, elos, čudoiš, surmas da eläbzumižes. 
Om nell' kanoništ evangelijad 2. voz'sadaspäi meiden erad, kaik ned oma Uden Zavetan palaks:
Ezmäižed koume kirjad oma sinoptižed (starinoitas), kogotas äi ühthižid sijid. Evangelii Joannan mödhe erineb südäimes i kompozicijas. Se om sätud severz'-se voz'kümned möhemba sinoptižid, miše ližata niid.
Evklid

Evklid (amuižgrekan kelen "Εὐκλείδης"-sanaspäi — "Eukleidēs" «hüvä hoštuz»; sünd. läz 325. vot edel m.e. — koli 265. voden aigemba e.m.e., Aleksandrii ezimeletaden, Ellinistine Egipt) oli amuižgrekalaine matematikantedomez'.
Evklid om kaikiš amuižemban kaičenus teoretižen matematiktraktatan sädai. Hänen tedoline radmine mäni Aleksandrijas 3. voz'sadal EME, toižid biografijan andmusid ei sa lugeta tarkoiktoikš.
Tedomez' om ezmäine matematikan tedai Aleksandrijan školkundaspäi.
Sädused.
Evklidan päine «Augud»-tedotö ( "Stoikseja" vai «Elementad» latiniziruidud formas) kogoneb 13 kirjaspäi. Se mülütab starinoičendoid planimetrijas, stereometrijas i luguiden teorijan küzundoiden rives. «Auguiš» Evklid kävuti aigaližembiden tedomehiden töid, tegi amuižgrekan matematikan ühthevendoid i sädi alust tedon edeližen šingotesen täht. Tedotö kändihe levitadud openduzkirjaks, ahtišti toižid geometrijan openduzkirjoid. Arhimed, Apollonii Pergelaine i toižed antikaigaižed tedomehed otiba «Auguid» aluseks, todištadud niiš vahvištused lugesoiš tetabikš kaikile.
Toižiden tedotöiden keskes oma kaičenus araban känduses «Figuroiden jagamižes», nell' «Konižed čapatesed»-kirjad (niiden material om Apollonii Pergalaižen ühtennimižen sädusen palaks), «Porizmad» (citiruišoiš Papp Aleksandrijalaižen «Matematižes kogoduses»).
Evklid om tedotöiden riven tegii astronomijas, optikas i muzikas.
Mušt.
Nügüd'aigan algoritm, avaruz i Evklidan geometrii nimitasoiš Evklidan nimel.
Evrazii

Evrazii om Man kaikiš suremb kontinent kudespäi. Pind — 53,6 millionad km², kuivman enamba koumandest. Eläjiden lugu — 5 349 mln. (vn 2019 heinkus), planetan enamba seičemed kümnendest. Kogoneb kahtes mail'man palaspäi: Evrop i Azii, ei ole sel'ktad röunad niiden keskes.
Avstrijalaine Eduard Züss-geolog kävuti Evrazii-nimitust ezmäižen kerdan 1880-nzil vozil.
Geografii.
Kontinent sijadase Pohjoižes i Päivnouzmaižes mapoliškoiš päpaloin. Kaik klimatižed vöd i londuseližed zonad oma Evrazijas.
Evrazii-kontinent om üks'jäine röunatab nellänke valdmerenke: Tün' valdmeri om päivnouzmas, Indine suves, Atlantine päivlaskmas, Jävaldmeri pohjoižes. Vedase 16 tuhazesai kilometrid päivnouzmaspäi päivlaskmha, 8 tuh. km levette. Lähižiden sariden pind om läz 3,45 mln km².
Kaik 94 valdkundad om olmas kontinental.
Geologii.
Evrazijan geologine struktur erineb toižiš kontinentoišpäi, severz'-se platformid oma sen aluseks. Kontinent om kaikiš noremb, formiruihe mezozoiš i kainozoiš. Toižed kontinentad oma amuižiden platformiden ülüded, ned platformad sädiba milliardad vozid tagaz.
Evrop

Evrop (amuižgrekan kelel: "Ευρώπη" «Europe») om Evrazii-kontinentan pala (Azijanke ühtes) da üks' kudes Man kuiviš paloišpäi. Sijadase pohjoižel mapoliškol, Evrazijan päivlaskmas.
Ühthižed andmused.
Pind om 10,18 millionad km². Eläjiden lugu om 742 millionad ristituid (2013).
Kaik 43 valdkundad, 8 rippujad territorijad da 7 valdkundad palahiženke rahvahidenkeskeiženke tundištusenke sijadasoiš Evropas. Kazahstan, Turkanma da Venäma sijadasoiš Evropas vaiše paloin.
Nimitadas Evropan eläjid da sündnuzid evropalaižikš.
Evropeistik om disciplin, tedoidab Evropan oiktust, istorijad, literaturad, kelid i kul'turid.
Geografii.
Evropan sariden pind om läz 730 tuh. km², kaikiš suremb niišpäi om Sur' Britanii-sar'. Pol'sared ottas territorijan nelländest: Skandinavijan, Pirenejan, Balkanan, Apenninan, Kolan da toižed. 
Evropan suvižed da päivlaskmaižed randad lainištab Atlantine valdmeri, pohjoižed randad — Jävaldmeri, Nordkap-nem' (pohjoižsaam. "Davvenjárga") om röunaks niiden keskes kontinental, mugažo Islandii-sar' da Špicbergen-sarišt.
Volg, Dunai, Ural (röunaks) da Dnepr oma Evropan znamasižed joged. Järedad järved oma Ladog, Änine, Peipus, Venern, Balaton da Ženevan järv. Kaikiš korktemb čokkoim om El'brus (5642 m) Kavkazan mägisel'gal vai Monblan (4808 m) Francijan da Italijan röunal. Kaikiš alahamb čokkoim om Kaspijan meren tazopind (vajehtub, −27 m keskmäral).
Klimat.
Ven klimat om Evropan tobmas palas.
Evropan valdkundad

Kaik om 46 ripmatont valdkundad Evropas, niišpäi koume oma Evropas paloin.
Sen ližaks seičeme rippujad territorijad sijadasoiš Evropas i nell' paloin tundištadud valdkundad.
Ezmärg

Ezmärg om ühtenz' ("ezmäine") nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, pühäpäivän i tožnargen keskes. Se voib olda nedalin kahtenden päivän toižiš kalendariš. Radnedalin zavodind.
Kaikutte ezmärg om angeloiden päiv ortodoksižes hristanuskondas.
Evropan Ühtištuz

Evropan Ühtištuz (EÜ) om evropine ekonomine da politine organizacii.
Ühtnijad.
Kaik 28 valdkundad oma EÜ:n ühtnijoikš vs 2013 heinkun 1. päiväspäi (Horvatii kändihe ühtnijan):
Viž valdkundad oma EÜ:n kandidatoikš: Albanii, Pohjoižmakedonii, Mustmägi, Serbii i Turkanma.
Ühthižed andmused.
Vn 2016 heinkus EÜ:n ünäine ristitišt oli 513 949 445 eläjad (Indijan i AÜV:oiden keskes), kogosüdäiprodukt ostmižmahtusen paritetan mödhe — 21,6 trln US$ (mail'man 23%, 2013).
Kaik om 24 oficiališt kel't. Tobmuden organad — ("Consilium", valdkundoiden pämehed), Evropine parlament (750 ezitajad, käskusenandai) i Evropine laudkund (radonoigendai). Ühtištusen 19 valdkundad mülüdas evron zonha.
Flevoland

Flevoland (mugažo alaman kelel) om üks' Alamaiden agjoišpäi (provincijoišpäi), kaikiš noremb 12:späi. Om olmas vn 1986 1. päiväspäi vilukud. Flevolandan pälidn om Lelistad, kaikiš suremb lidn da kund — Almere.
Geografijan andmused.
Flevoland-agj sijadase valdkundan keskuzpalas, kuivatoittud territorijal tobjimalaz, Eisselmer- i Markermer-järviden randpolel. Agjan pind om 2412,3 km², sidä kesken kuivma otab 1417,5 km².
Agj jagase kudeks kundaks: Almere, Dronten, Lelistad, Nordostpolder, Zevolde, Urk.
Eläjad.
Vl 2009 agjan eläjiden lugu oli 387 698 ristitud.
Ižandusen päsarakod oma turizm, maižanduz, kalanpüdand.
Ford Genri

Genri Ford (; sünd. 30. heinku 1863 läz Detroitad, Mičigan, AÜV — kol. 07. sulaku 1947 Dirbornas, Mičigan, AÜV) oli amerikaine tegimištonmez', inžener-melestegii, avtotegimiden pidai kaiked mail'madme.
Fordan lozungan oli «avto kaikiden täht» — hänen tegim pästli kaikiš odvambid avtoid. Fordan «Ford Motor Company»-kompanii radab nügüd'-ki.
Genri Ford zavodi ezmäižen kävutada konvejerad. Konvejer oli kävutadud edel-ki Fordad, no vaiše hänen tegimiš se radaškanzi kommertižidenke satusidenke. Fordan «Minun elo i minun satused»-kirj om klassine säduz radon tedoorganizacijas.
Biografii.
Tuleban aigan edheotai oli sündnu emigrantoiden Irlandijaspäi kanzha, Uil'jam Ford i Mari Ford oliba hänen kazvatajad. Pereh eli fermal läz Detroitad. Kuz'toštkümnevozne Genri läksi kodišpäi radamha Detroitas. Vll 1891−1899 mez' radnikoiči inženeran-mehanikan i päinženeran «Edisonan elektrižes kompanijas» ("Edison Illuminating Company").
Vl 1893 Ford konstruirui ičeze ezmäšt avtod joudal. Vll 1899−1902 mez' pidi «Detroitan avtoiden kompanijad» toižidenke valdoičijoidenke. Oli erižmelid heidenke, i vl 1903 melestegii pani ičeze kompanijan alust ("Ford Motor Company"). Edheotandan ezmäine model' oli Ford A. Kompanii sai tetabut Ford T-modelin pästandanke. Konvejeran kävutand oli ezmäine suriden kaluiden tehmižen sferas, se laski lüheta avton ühthekeradamižen aigad kahthe kerdha.
Fosfor

Fosfor ("P" — "phosphorus" latinan kelel) om 15nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan päalagruppas, VA), tabluden koumandes periodas.
Avaidusen istorii.
Element om ezmäine avaitud Antižen mirun jäl'ghe. Gamburgalaine Hennig Brand-alhimik löuzi vauvhatujad substancijad ristitun kuzes vl 1669 i nimiti sidä latinan kelen sanoil "phosphorus mirabilis" «lämoin čudonsädai kandai». Francine Antuan Lavuazje-himik (1743−1794) todesti fosforad elementarižeks substancijaks. Fosfor (vai Eosfor, "fosforos" «lämoin kandai») oli homendeztähthan kaičijan amuižgrekižes mifologijas.
Ühthižed andmused.
Fosfor om levitadud Man kores znamasižešti (800..900 grammad tonnas) i ani ei sidä merivedes — 0,07 mg/L. Ei voi löuta fosforad puhthas olendas elementan lujan himižen aktivižusen tagut.
Fosfor om tarbhaine eläbiden olijoiden täht, ühtneb luiden i hambhiden sauvondha, sen muiktused formiruidas stajiden südäitukuid, fermentoid. Ristitun maks toižetab fosforan ühtnendoid.
Fizižed ičendad.
Fosfor om metallatoi substancii normaližiš arvoimižiš, süttub kebnas. Kaik om nell' allotropišt modifikacijad, polenijan himižen aktivižusen i ližadujan ninevusen mödhe: morii vauged (kändase rusttaks lämudel vai ionizirujal sädegoičendal, pakuine — ližadusidenke), vähäntoksine rusked (2,4 g/sm³, om polimeraks koverikahanke strukturanke), must (sadas 20 tuhad atmosferid painudel i +200 C° lämudel, 2,69 g/sm³), metalline (sadas läz üks' millionad atmosferid painudel, 3,83 g/sm³, elektrojoksusen hüvä veim). Lugetas ruskedsiništ fosforad rusttan fosforan järedkristalližeks modifikacijaks.
Atommass — 30,973762. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,82 g/sm³ (vauged fosfor). Suladandlämuz — 317,3 K (44,15 C°). Kehundlämuz — 553 K (279,85 C°).
Londuseline fosfor kogoneb üks'jäižes stabiližes 31P-izotopaspäi. Tetas 22 ratud radioaktivišt izotopad 24..30, 32..46 atommassanke, ei ole izomärid. Kaikiš hätkemban 33P-izotopan pol'čihodamižen pord om 25,34 päivest.
Kävutand.
Kävutadas rusttad fosforad tobjimalaz, sütutamižsubstancijaks tehmaha virid (pandas konor'an polehe klejanke i stöklanke) i azegištod, mineraližeks heretuseks. Ottas kävutamižhe vauktad fosforad pästmaha travijad azegištod. Pämineralad oma apatit Ca5(PO4)3(F,Cl,OH) i fosforit.
Ottas tegimištos fosfatoid abutusikš pehmdamha vet, andmaha metalloiden pindoile rösttumatomut («mažef»-passivator).
Ftor

Ftor ("F" — "fluorum" latinan kelel) om ühesanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan päalagruppas, VIIA), kahtendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Ezmäine ftoran ühtnend om ümbrikirjutadud 15. voz'sadan lopus, se om flüorit-mineral (CaF2), kogoneb ftoraspäi poleks. Vl 1771 ročine Karl Šeele-himik sai ftorvezinikmuiktust (HF) vezisegoiteses flüoritan reakcijaspäi rikmuiktusenke. Vl 1816 francine Andre Amper-fizik tariči nimed elementan täht -sanan alusel ("ftorios" «murendai»). Mainitadud hänel-žo vl 1812 "fluorine"-sana ( «joksta») tuli anglijan kel'he, flüorit ližadab metallurgižen šlakan joksmusenmärad. Francine Anri Muassan-himik erigoiti ftoran joudjaks elementaks elektrolizan abul vl 1886. Om levitadud Man kores keskmäras, 650 grammad tonnas.
Ftor-gaz om agressivine morim, no ftoran erased-se ühtnendad oma tarbhaižeks mikroelementaks ristitun luiš (2,5 grammad) i hambhiš (0,1 grammad).
Fizižed ičendad.
Ftor om kaikiš kebnemb gaz galogenišpäi lujanke harakteriženke hajunke (peniš koncentracijoiš hajub ozonan i hloran keskes), pakuižvauvast mujud. Gazan molekul om kaks'atomine — F2.
Atommass — 18,998403. Ninevuz (−189 C° lämudel) — 1,108 g/sm³. Suladandlämuz — 53,48 K (−219,67 C°). Kehundlämuz — 85,03 K (−188,11 C°).
Londuseline ftor kogoneb üks'jäižes stabiližes 19F-izotopaspäi, putub mahushe eziauguižešti vulkanižiš gazoišpäi. Tetas 17 ratud izotopad 14..18, 20..31 atommassanke, mugažo 18mF- i 26mF-izomärad. Niiden tobj pala kändase hapanikaks vai neonaks β-čihodamižen kal't. Izotopad kaikiš hätkembanke pol'čihodamižen pordonke oma 18F (110 minutad) i 17F (64 sekundad).
Himižed ičendad.
Ftor om lujas aktivine himižešti element, kaikiš vägevamb muigotai, reagiruib palandanke vai poukahtusenke tobjimalaz. Ei ole reakcijoid vaiše nenidenke elementoidenke: gelii, neon, argon. Muigotandmärad: −1; 0 (gaz). Sädas ftorhil'nikoiden klassad (CxFy) i ftorpolimerid (oz., polivinilftorid (PVF), teflon) niiden aluseks.
Kävutand.
Ftoran ühtnendad kävutasoiš tegimištol avaros. Tehtas freonad (vilugoitai substancii), ftoroplastoid (polimerad), ftorkaučukoid. Ottas elegazad (SF6) izolätoraks korgedvol'taižes energetikas. Ftoran ühtnendad oma dielektrikad litiiakkumulätoroiš. Erasiden-se metallioden ftoridad (oz., vol'framan, vanadijan) oma ližakahidenke ičendoidenke. Jagadas uranan izotopoid uranan geksaftoridan (UF6) abul.
Kaitas joudjad ftorad gazanvuiččes (painusen al) i nozoltadud olendoiš.
Gagarin Jurii

Jurii Gagarin (Jurii Aleksejevič Gagarin) (; sünd. 9. keväz'ku 1934, Klušino-külä, Gžatskan rajon Smolenskan agjas, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 27. keväz'ku 1968, läz Kiržač-lidnad Vladimiran agjas, Venäman NFST, NSTÜ) — nevondkundaline kosmonavt-lendai, NSTÜ:n vägimez', polknik, ezmäine ristit, kudamb oli tehnu lendusen kosmosha i pördui sišpäi.
Biografii.
Gagarin oli sündnu radnikoiden kanzha, hänen ded oli Piterišpäi. Školopenduz mäni läz Suren sodan vozid, lopi seičement klassad ehtškolas vl 1951.
Vll 1949−1951 Jurii openui Lübercin käzitöiden školas i oli pästnus sišpäi parahimidenke arvznamoidenke i «jäloihe valai»-professijanke. Vll 1951−1955 mez' openui Saratovan industrialižes tehnikumas, sen valamižpalakundas. Opendusen aigan tuli DOSAAF:an Saratovan aeroklubha vn 1954 redukus. Služi armijas vn 1955 redukuspäi, ezmäi openui Čkalov-lidnan lendajiden sodaškolas vn 1957 redukuhusai. Oigetihe händast Pohjoižlaivišton aviapolkha (Luostari, Murmanskan agj), služi siš kaks' vot vn 1959 redukuhusai.
Gagarin oli valitud kosmonavtoiden ezmäižhe joukhu kuden kesken vl 1960 i mäni läbi vaumičendas. Sen joukun viž ühtnijad kändihe kosmonavtoikš. Jurii Gagarin tegi kosmoslendust 108 minutad hätkte vn 1961 12. päiväl sulakud i sai mail'man tetabut. Matkazi mail'madme, tuli ajaden läz 30 valdkundha. Radoi NSTÜ:n Ülembaižen Nevondkundan deputatan vspäi 1962 (valitud tošti vl 1966). Vll 1961−1968 openui Il'mvägiden inženerižes akademijas Žukovskijan nimed, vahvišti diplomtöd ühtes kus edel surmad.
Mez' pölištui aviakatastrofas harjoituzlendusen aigan. Hänen hibj om kremiruidud i mahapandud Moskvan Kremlin seinhä.
Galatin

Galatin (, sijaline pagin "San Pietru" «Pühä Petr», "As Pètro") om lidn da kund (kommun) Italijan suvipäivnouzmas. Se mülüb Apulii-agjan Lečče-provincijha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1178 notarialižes aktas, siš Sankti Petrin fermeran pert' om kirjutadud. Grafad i gercogad (vspäi 1485) valdoičiba "San-Pjetro-in-Galatina"-eländpunktal hätken aigan. Nimitihe nügüdläižikš vn 1861 Italijan ühtištusen jäl'ghe. Galatin-raudtestancii radab vspäi 1884.
Galatin šingotase metallan ümbriradmižel, torguindal (jarmank), käzitöiden edheotandoil (keramik, poimetišed, kudondad), savičun i sauvondapakuden tegimel. Cementtegim i statižiden invertoriden tegim ratas lidnanno. Ühtenzoitai Grekanmanke vedenalaine kabel' zavodiše siš. Galatin-sodalendimport om kümnes kilometras lidnaspäi. Ümbärdajan territorijan šingotez baziruiše maižandusel (olivanvoi, vin, fruktad i maplodud).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 75 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, läz Keskmeren randištod. Matkad provincijan Lečče-keskushesai om 21 km pohjoižhe avtotedme (kaks' manted) vai raudtedme.
Klimat om Keskmeren. Voden keskmäine lämuz +16,3 C°. Paneb sadegid 627 mm vodes, oleskeleb niid vähemba semendkus-elokus (14..29 mm kus), enamba redukus-vilukus (80..109 mm kus).
Eläjad.
Vl 1991 kundan eläjiden lugu oli kaikiš suremb, rahvahanlugemine fiksirui 29 296 ristitud. Vl 2016 kundan ristitišt oli 27 109 eläjad.
Edeližed kundan pämehed oma Kozimo Montanja (keväz'ku 2012 — eloku 2016, "Cosimo Montagna"), Marcello Amante (kezaku 2017 — kezaku 2022).
Galilei Galileo

Galileo Galilei (mugažo italijan kelel; sünd. 15. uhoku 1564, Piz, Florencijan gercogkund — kol. 8. viluku 1642, Arčetri, Toskanan Sur' gercogkund) — italine fizikantedomez', mehanikantedomez', astronom, filosof da matematikantedomez', kudamb valaitoiti lujas ičeze aigoiden tedod. Hän ezmäižen kävuti teleskopan taivazhibjoid kaclemas i tegi äjid surid astronomižid avaidusid.
Galilei — eksperimentaližen fizikan alusenpanii. Ičeze eksperimentoil hän kumaiži vahvas Aristotelän spekulätivižen metafizikan i pani klassižen mehanikan alust.
Biografii.
Mez' libui bajarišton roduspäi. Openui Pizan universitetas vspäi 1581, möhemba pördui sihe i radoi matematikan professoran vspäi 1589. Läksi Padujan universitetha vl 1592 penen paukan tagut, siš oli astronomijan, matematikan i mehanikan opendajan vhesai 1610. Ühtenaigašti Galilei oli otnus tedoradho.
Elon aigan Galilei oli tutab kut geliocentrižen Mail'man sisteman polenpidai. Nece vei händast konfliktannoks katolišt jumalankodikundad vaste. Tedomez' vei jäl'gmäižid päivid kanzaližes usadibas kodiarestan al.
Katoližen jumalankodikundan komissii radoi vll 1981−1992 i reabilitirui Galilejad, päti, miše inkvizicii tegi värin vl 1633, konz pani mehele pučtas Kopernikan teorijaspäi.
Gallii

Gallii ("Ga" — "gallium" latinan kelel) om 31nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Gallii om harv Man kores, sen pala — 19 grammad tonnas. Ei voi löuta metallad puhthas olendas. Vl 1875 francine Pol' Emil' Lekok de Buabodran-himik sai puhtast gallijad ezmäižen kerdan Pirenejad-mägiden kivendospäi i nimiti elementad Francijan latinižen nimen ("Gallia") mödhe.
Ei ole tarbhašt biologišt rolid, gallijan pölü om toksine lujas. Metall om luja bakterijanvastaine abutuz, azotab verenjoksmust süviš satatesiš.
Fizižed ičendad.
Gallii om kebn pehmed, plastine hobedaižvauged metall siniženke ližamujunke. Järgeline kristalline segluz om ortorombine, toižed modifikacijad oma seižumatomad (β, γ, δ, ε) i oma olmas korktan painuden al (gallii-II kubiženke i -III tetragonaliženke seglusenke).
Atommass — 69,723. Ninevuz normaližiš arvoimižiš (kova, +20 C°) — 5,904 g/sm³, nozol (+29,8 C°) — 6,095 g/sm³. Suladandlämuz — 302,91 K (29,76 C°). Kehundlämuz — 2673 K (2400 C°).
Londuseline gallii kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 69Ga (60,11 %) i 71Ga (39,89 %). Tetas 29 ratud radioaktivišt izotopad 56..68, 70, 72..86 atommassanke, i niiden koume izomärad. Kaikiš hätkemban 67Ga-izotopan pol'čihodamižen pord om 3,26 päivest, sid' 72Ga (T½= 14,1 časud) i 66Ga (9,5 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (56..59-izotopad) i β-čihodamižen kal't, kändasoiš cinkaks vai germanijaks.
Himižed ičendad.
Elementan himižed ičendad oma alüminijan pojavad, no metalližen gallijan reakcijad tegesoiš vitkomb penemban himižen aktivižusen tagut. Hapandusen kerteh sädase il'mas metallan pindal, se kaičeb gallijad edesišt muigotust vaste. Muigotandmärad: +1, +3.
Ei ole reakcijoid gallijanke nenil elementoil: vezinik, hil'nik, azot, ola, bor.
Gallii reagiruib hulanke vedenke vitkos, vezinik i gallijan gidrohapanduz (III) sädasoiš. Todesižikš reakcii seižutab metallan pindan teravan muigotusen tagut:
 formula_1
Reakcijas ülälämbitadud vezipurunke (350 C°) gallijan metagidrohapanduz (GaOOH) sädase, se-žo metagalliimuiktuz:
 formula_2
Kävutand.
Ottas kävutamižhe pol'veimiden tehmižes (97 %) i toksižen artutin vajehtamižes. Ühthesuladuz plutonijanke (gallijan koumeprocentine ližaduz) stabiliziruib atombomban strukturad.
Kaikiš suremb südäiolend om sfalerit-mineralas (0,1 procenthasai) i harvas gallit-mineralas. Sadas boksitoiden, kivihilen i nefelinan ümbriradmiženke. Gallii kucub alüminijan varmdusen lujad polendust, i pidab puhtastada toine toižespäi. Maksoi US$1200 kilogrammas vl 2005.