tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Arhitektur

Arhitektur om pertiden i sauvusiden projektiruindan da sauvondan tedo i mahtod. Mugažo se om ristitun elon i radmižen sädai pertišt, kaik sädajad avaruzümbrištod pertid da sauvused.
Etimologii.
Tedon nimi tuli venän i pol'šan keliden kal't "arhitekton"-sanaspäi «päine sauvoi»: ἀρχη + τέκτων «punsauvoi», amuižvenän "архитектонъ", . Arhitekturan radnik om "arhitektor". Hänel om specializacijoid arhitekturan jagusen mödhe.
Tedon predmet.
Arhitektur sädab organizuidud materiališt ümbrištod ristituiden takaindoiden tagut, heiden kacegiden estetikha i čomamahtho mödhe, nügüd'aigaižiden tehnižiden voimusiden kävutandanke. Nened ičendad oma sidodud arhitekturan objektoihe: funkcionaližed (kävutand, liža), tehnižed (varmduz, kulutandan hätkeližuz), estetižed (čomuz, mel'kuvad, čomamahtoine hama).
Rimalaižen Vitruvii-arhitektoran klassine Triad edestab arhitekturan čomamahtošt hamad i eriližusid: "Firmitas, Utilitas, Venustas" («Varmduz, Liža, Čomuz» latinan kelespäi). Se-žo arhitektor nimiti arhitekturan paloid kuz' lugul:
Ottas arhitekturan satusid čomamahton sädusikš, kul'turan i politikan simvolikš. Istorižed civilizacijad harakterizuidas ičeze arhitekturan muštnikoil. Arhitektur laskeb panda eloho ristitkundan funkcijoid, sil-žo aigal oigendab elon processoid, sädase ristituiden voimusiden i tarbhaižusiden mödhe.
Arhitekturan jagused.
Arhitekturan tedo sarakoičese nenikš agjoikš:
Professionaližed satused.
Jogavozne Pritckeran premii andase AÜV:oiš parahimiš satusiš arhitekturas vspäi 1979. Lugetas sidä Nobelän premijan analogaks arhitekturas, vägestai sab sertifikatad i 100 tuhad dollaroid.
Rahvahidenkeskeine arhitektoroiden ühtištuz om sätud vl 1948, päsekretariat sijadase Parižas. Sen organizacijan vn 1996 suiman pätandan mödhe panihe jogavottušt professionališt Mail'man arhitekturan päiväd, oigetas redukun ezmäižel ezmärgel.
Sur'vezi

Sur'vezi, se-žo uptand, om kuivman märitud territorijan znamasine upotamine veden tazopindan ližadusen tagut joges, järves, vezivaradimes. Tob materialižid vigoid ižandusele, socialižele sferale, londuseližele ümbrištole.
Ekstraordinarižen situacijan süd: hätkeližed vihmad, lumiden suland, cunamin ald, vezišton pohjan libund, damban vai vezivaradimen padoseinän murenduz, manalaižed veded, kova vasttullei jogensus, longoitesen vai reduvalun putund jogen vagoho, magistraližen vedenveimen murenduz, tüp valegkanalizacijas.
Jogen jogavozne sur'vezi (keväz'vezi tobjimalaz) alištub endustusele. Miše se oliži tarkoiktemb, ka pidab kacelta jogen vedhut i sen korreläcijad sadegidenke hätken aigan, i sid' kävutada niid andmusid, rindatada niid nügüdläižidenke ozutajidenke: veden tazopind vezivaradimiš, gruntveziden tazopind, mahusen nepsuden märad süvüzil.
Olii informacii lähenijas sur'vedes laskeb varutada ristituid i tehta vastmäridme. Ozutesikš, maižandusen edheotandad vedadas živatoid madališ tahoišpäi edelpäi, kommunaližed radnikoičendad sätas söndtavaroiden da materialiden ližavaroid, tehtas ristitišton evakuacijad edel znamasišt sur'vet. AÜV:oiden Nacionaližen meteoradnikoičendan alajaguz Tauntonas (Massačusets-štat) löuzi käskust: ku paneb 22 mm sadegid časus, ka veden varuline kogodamine zavodiše kattud läbipäzmatomil vedele materialoil lidnan territorijal.
Püssi

Püssi (mugažo estin kelel) om Estinman lidn valdkundan pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Ida-Virun makundha i sen Lüganuzen volostihe, sen penemb lidn kahtespäi. Makundan kaikiš penemb lidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase kirjutadud purtkiš ezmäižen kerdan kuti "Püssz" vl 1472. Ende vodkan tegim radoi Püssin usadibanno-mizanno. Saudihe «Revel' — Piter»-raudted läz Püssin usadibad vl 1869. Päraudtestancijan eziauguine nimi oli "Izengof", sid' Püssi.
Nügüdläižen Püssin šingotez žiloks zavodihe 1920-nzil vozil kuti mecpilindan edheotand. Meblin pästandan, kofen ümbriradmižen, nahkoiden dubindtegim, elektrostancii (vll 1937−1973, saudihe vn 1930 lopuspäi) radoiba Püssiš ende. Päraudtestancijan vanh sauvuz paloi lophu Suren sodan aigan vl 1944. Kätihe Püssid radnikžiloks () vl 1954. "Püssi Puitlaastplatte Kombinati"-edheotand radoi vspäi 1975, kaik oli 1400 radnikad siš. Radnikžilo sai lidnan oiktusid vl 1993 i vhesai 2013 Püssi oli erigoittud lidnaks-municipalitetaks. Vodele 2002 municipalitetan velg sase 20 mln estin kronoid (1,3 mln evrod ekvivalentas), pertišton arv oli läz üht procentad Tallidnan arvospäi, pättihe säta industriališt parkad. Vl 2013 mülütihe Lüganuzen volostihe, sen enzne Lüganuze-keskuz sijadase ühtes kilometras pohjoižhe. Vn 2017 redukuspäi ühtenzoittud Lüganuzen volostin keskuz om Kiviili-lidnas.
Püssi šingotase puižiden apakoiden «AS Repo Vabrikud»-tegimel (šveicarižen SORBES-gruppan pala, 600 radnikad vl 2006). Estlink 2-elektrokabelän (ühtenzoitab Estinman i Suomenman energosistemid) konverterstancii radab lidnanno vspäi 2014. Furnituran «Viisnurk»-kompanijan fabrik radoi vll 2011−2020. Vspäi 2005 jogavozne "Püssi Punk Festival"-aigtego kogoneb muzikantoid rok-, metal-, blüz- i indi-stiliš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan lodehes, Purtse-jogen (51 km pitte) päivnouzmaižel randal i sen oiktan Kohtl-ližajogen (vai Roondu) päivlaskmaižel randal. Matkad makundan Jihvi-keskushesai om 19 km päivnouzmha. Lähembaine lidn om volostin toine Kiviili-lidn koumes kilometras päivlaskmha orhal, avtotel vai «Tallidn — Narv»-raudtel, se jagab lidnad poleti.
Lähine šoidkiven samine valatoitab lidnan ümbrištho.
Eläjad.
Vl 1989 eläjiden lugu oli 2 532 ristitud, se oli kaikiš suremb ristitišt. Vodele 2011 lidnan ristitišt poleni i oli 1 083 eläjad. Vn 2019 augotišes kaik 907 ristitud elihe lidnas.
Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe): estilaižed — 55,5 %, venänikad — 36,4 %, ukrainalaižed — 1,9 %, vaugedvenälaižed — 1,8 %, suomalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 2,8 %, rahvahuden ozutandata — 0,4 %.
Nened aluzkundad oma lidnas: kul'turkeskuz, kirjišt, päivkodi, norišton keskuz, sportklub, päiväline keskuz. Aluzškol radab Lüganuzes, keskškol i venäkel'ne gimnazii oma Kiviiliš.
Radoiba lidnan pämeheks: Enn Siska edel vn 2006 heinkud, Marge Männi (eloku 2006 — sügüz'ku 2010), jäl'gmäižen radoi Enno Mägar (Nevondkundan ezimez') municipalitetan tühjitushesai vl 2013.
Lihul

Lihul () om Estinman lidn valdkundan kontinentaližen palan päivlaskmas. Mülüb Pärnun makundha, sen Läänerannan volostin administrativine keskuz. Makundan kaikiš penemb lidn nelläspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase kirjutadud purtkiš "Leale"-nimenke vl 1211, kut "Leal" vl 1519, "Lihhola Lin" vl 1798. Nimituz om "Ligover"' Venän purtkiš. Vspäi 1211 Estländijan episkopan rezidencii sijazihe täs. Vll 1238−1242 kivine lidnuz oli saudud kukhal amuižiden lidnuziden sijas Livonijan ordenan abunke. Kaitas lidnusen jändusid nügüdläižen lidnan pohjoižes. Naižjumalankodi oli saudud vll 1262−1285, sauptihe 16. voz'sadan keskes, sen sauvused oliba hüväs olendas 17. voz'sadan lophusai.
Kätihe Lihulad lidnanvuiččeks žiloks vl 1945. Vll 1950−1961 se oli Lihulan rajonan administrativižeks keskuseks. Radnikžilo sai lidnan oiktusid vl 1993 i vhesai 1999 Lihul oli erigoittud lidnaks-municipalitetaks Läänen makundas. Vl 1999 ühtištuihe lidnad Lihulan volostinke. Vn 2017 redukuspäi tühjitihe Lihulan volostid, sätihe Läänerannan volostid Läänen makundan kahtes i Pärnun makundan kahtes volostišpäi, mülütihe kaiked territorijad Pärnun makundha.
Lihul šingotase torguindan i valdkundaližiden holitišiden sijaližeks keskuseks, sauvondsegoitusiden edheotandal ("Uninaks AS"), kouriden tehmižen kompanijal ("Narma OÜ"), paštandsijal. Lidnan muzei radab Lihulan enččen usadiban (mizan) kompleksas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan lodehes, 19 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad makundan Pärnu-keskushesai om 51 km suvipäivnouzmha orhal vai 57 km avtotedme, Tallidnhasai om 113 km pohjoipäivnouzmha avtotedme. Enzne Haapsalu-keskuz om 34 km lodeheze orhal vai 53 kilometras mantedme.
Eläjad.
Vl 1989 eläjiden lugu oli 1 872 ristitud, se oli kaikiš suremb ristitišt. Vodele 2000 lidnan ristitišt poleni i oli 1 497 eläjad. Vl 2011 kaik 1 338 eläjad oli lidnas, vl 2019 — 1 201 kaikenaigašt eläjad, volostin nelländez-videndez.
Rahvahad (2011): estilaižed — 97,4 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 2,6 %.
Teraz

Teraz, se-žo teraraud, om raudan ühthesuladuz hil'nikanke da toižidenke elementoidenke. Mülütab raudan 45 % da sen enamba, hil'nikan 0,02..2,14 procentad.
Ku hil'nikan mülünd ülitab 2,14 %, ka nimitadas sidä ühthesuladust kaugedraudaks. Nügüd'aigaižiden tuhkterasiden erased toižendad (oz., ZDP-189) mülütadas hil'nikan i 2,9 %, i 3,0 %, no ned oma terased tetpaižikš. Hil'nik andab ühthesuladusile varmdust da kovut, polendab plastižust i notktust.
Terasen tegii sarak om raudan metallurgii sen terasenvalamižtehmiženke. Ümbriratas sadud terast ezmäižen kerdan vanundpuil.
Kävutadas terasid avtosauvomižes, sauvondas, mašinansauvomižes (resorad, amortizatorad, vägipunotišed), ladimensauvomižes (elastižed elementad: membranad, punotišed, relen lapačud, sil'fonad).
Istorii.
Kaikiš amuižembad tetabad tegesed terasespäi oma löutud kaivandusil Anatolijas (Turkanma), datiruidas niid 1800. vodel EME. Indine teraz oli tetab ičeze korktal ladul amuižes mirus. Indižes terasespäi keskaigaine damaskan teraz libui, se oli tetab avaros Keskuzazijan maiš i Päivnouzmaižes Evropas. Päivlaskmaižes Evropas zavottihe tehta terast antikaigan lopus.
Anglijalaine Gentsman-inžener tegi meles valadud terasen tehnologijad, i se liči Evropan kontinentha 19. voz'sadan augotišes Fridrih Krupp-edheotajan abul. Vspäi 1854 tehtihe terasespäi artillerijad kerduzmahtol (Armstrongan juraižim). Tegeškatihe tankan somust terasespäi 20. voz'sadal. Avaros levitadud šlömad terasespäi oma Ezmäižen mail'man sodan aigaspäi, ned oliba tetabad Germanijan armijas kuti stahlhelmad.
Bejonse

Bejonse Žizel' Noulz-Karter (; scenine nimi "Beyoncé" [biˈjɒnseɪ]; sünd. 4. sügüz'ku 1981 Hjuston-lidnha, Tehas-štat, AÜV) om amerikaine pajatai, aktris, biznesnaine, fotomodel'.
Vakuum

Vakuum (-sanaspäi «pal'huz») vai absolütine pal'huz om joudai substancijaspäi avaruz (fizine vakuum). Tehnikas i sättutoitud fizikas vakuum om mülütai gazad ümbrišt lujanke alapainudenke, vähemba znamasižikš, mi atmosferine painuz (tehnine vakuum).
Vakuum om ližakaz äjiden processiden täht, kävutase erazvuiččiš ladimiš. Ezmäižen kerdan ottihe kävutamižhe vakuumad massižikš kalindlampoiš stöklaspäi. Vakuum om todesine problem eläbiden organizmiden kosmoslendusiden aigan.
Pordhad.
Järgeližikš jagadas vakuumad diapazonikš sen sandan vai märičemižen tehnologijan mödhe:
Valatoituz eläbid.
Alištunuded vakuuman valatoitusele ristitud i živatad kadotadas tündet severziš-se sekundiš i koldas gipoksijaspäi severziš-se minutoiš. Živatoiden kodviden mödhe, olemine vakuumas hätkemb mi pol'tošt minutad om surmaline, reanimacii om ližatoi. Se pord om vähemb penembiden živatoiden täht. Lopused pidadas vakuumad hätkemba äjan sen arvoimiženke, miše hengaiduz ei ole muretud.
Tulleipörde

Tulleipörde om atmosferine pörde pil'ven hijaman nägul vai hobodanvuitte kümned i sadad metrid diametral. Näguz sündub jumalansän pil'ves vai kogopil'ves (kuivman vai meren päl), levigandeb alahaks, paksus alahakssai man pindanno.
Ümbrikirjutand.
Järgeline tulleipörtken diametr alahas om 300..400 metrad. Ku leik kosketab veden pindad, ka se diametr oleleb vaiše 5..30 metrad, no kuivman päl voib sadas 1,5..4,2 kilometrhasai. Nägusen vägi poleneb vilun vai lämän nepsan il'man mülüiden lopun jäl'ghe, sen aigan leik kaideneb i lähteb man pindalpäi, libub pil'vehe tagaz. Tulleipörtken olendan aig voib olda severziš-se minutoišpäi (paksumba) severzihe-se časuihesai (harvoin lujas). Leikan likundan piguz om erazvuitte mugažo, keskmäine om 40..60 kilometrad časpigudenke. Voib nähta ottud südäimehe murdoiden pil'ved man pindanno. Ku tulleipörde likkub 70 m/s pigudenke i leik om kilometr diametral, ka sen ühthine energii om ezmäižen atombomban ekvivalent.
Tulleipörde tob kogotud vezipurun znamasišt energijad i andab sidä sijaližešti lühüdas aigas, murendab sauvusid i kazmusid. Ristitud i živatad sadas satatesid vai pölištudas, ku ei ehtkoi lähtta peitsijihe. Näguz oleskeleb päivän kahtendes poles paksumba kaiked, voib olda öližen-ki jumalansän aigan.
Leikan muju rippub ümbrištospäi i oleleb hahk paksumba, vauged lumespäi mägitahondoiden läbitaden, vauged sinižehesai veden päl, ottud murdoiden i mahusen mujun, päiväižen laskmas pakuine, ruskedpakuine, ruskedvauvaz.
Leviganduz.
Tulleipörtked oleskeldas joga vodel Pohjoižamerikadme i Evropadme, päiči subarktižes i arktižes vöiš, niiden tahondoiš ei olele jumalansäfrontoid. Fiksiruidas leikid Argentinas, Suviafrikas, Avstralijas.
Koviden tulleiden i tornadoiden lugu linneb enamba Mail'man valdmeren lämuden ližadusenke, sikš miše vezipurun mülü atmosferas ližadub sen aigan, klimat linneb kontinentaližemb.
Ph. Petran päjumalanpert'

Ph. Petran päjumalanpert' (, ) vai Ph. Petran bazilikjumalanpert' om Vatikanan katoline pühäpert', sen keskuzline i kaikiš suremb sauvuz. Sijadase Pühän Petran torgul, sen pühämehen kaum kaičese päjumalanpertiš.
Pühäpert' om kaikiš järedamb istorine hristianine jumalanpert' mail'mas. Riman rimalaižen papan üks' nelläs sures bazilikjumalanpertišpäi, riman katoližen jumalankodikundan ceremonialine keskuz. Otab ezmäižen sijan Riman seičemen bazilikjumalanpertin nimikirjuteses pühämatknikoiden täht.
Istorii.
Ezmäine bazilikjumalanpert' oli olmas meiden päividen pühäpertin sijas 11 voz'sadad vspäi 326, panihe sidä mantazole lopuks hudran olendan tagut i sauvomha surembad pühäpertid. Nügüdläine päjumalanpert' om letud cementaspäi i mramoraspäi vll 1506−1626. Suriden mastariden severz'-se pol'vid radoiba sädamha pühäpertid: Bramante, Rafael', Mikel'andželo, Bernini, Maderna.
Päjumalanpertin nügüdläine arhipresviter om Mauro Gambetti vn 2021 uhokuspäi.
Ümbrikirjutand.
Päjumalanpert' voib mülütada läz 15 tuhad ristituid, niiden ližaks 60 tuhad uskojid torgul päjumalanpertinno. Sauvusen korktuz om 136,6 metrad (lavaspäi kumplon pähäsai), nef om 46,2 m kortte. Pühäpert' om 220 m pitte i 150 m levette.
Pühäpertin sur'kulu südäin om čomitadud elokahašti, Udessündundan aigan arhitekturižed palad oma ühtištudud barokkon elementoidenke. Kaik nell'sadad vižkümne kuvapatshad, vižsadad kolonnad i vižkümne altarid sijadasoiš päjumalanpertiš, kaumusiden äjüz om, čomamahton sädusiden toštmatoi kogoduz. Kapelloiden rivi om sätud päižen nefan molembil polil.
Kaik 11 mln ristituid tuliba pühäpertinnoks vl 2018. Objekt mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1984.
Mustvee

Mustvee (mugažo estin kelel, «must vezi») om Estinman lidn valdkundan päivnouzmas. Mülüb Jigevan makundha, sen kaikiš penemb lidn koumespäi, Mustveen volostin keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase dokumentoiš ezmäižen kerdan vl 1493. Žilo sai lidnan statusad vl 1938. Vll 1950−1959 lidn oli Mustveen rajonan keskuseks. Kadoti municipalitetan statusad vn 2017 reforman jäl'ghe.
Mustvee šingotase valdkundaližen büdžetan aluzkundoil, kala- i mecižandusen edheotandoil, kalatesen turizmal, portal. Edel 2005. vot omblendceh radoi. Kaks' muzejad oma avaitud: kodirandan (sidä kesken vanhuskolaižiden) i veskoiden.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan päivnouzmas, Peipusjärven lodehližel randal, Mustvee-jogen lanktendanno sihe. Matkad Tallidnhasai om 140 km lodeheze orhal vai 173 km avtotel, Tartuhusai om 53 km suvhe orhal vai 59 km avtotedme. Lähembaine lidn om makundan Jigev-keskuz (raudtestancijanke) 34 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 38 km avtotedme.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +5,8 C°, kezakun-elokun +15..+18 C°, tal'vkun-keväz'kun −2..−5 C°. Ekstremumad oma −39 C° i +33 C°. Paneb sadegid 633 mm vodes, enamba kezakus-elokus (68..78 mm kus) i redukus (62 mm), vähemba uhokus-sulakus (32..37 mm kus). Keskmäine relätivine nepsuz om 79..90 % päiči sulakus-kezakus (72..75 %).
Kaik üks' lidn, kaks' žilod da 54 küläd alištudas Mustveen volostin () tobmudele vs 2017 redukun 24. päiväspäi. Volostin pind — 615,68 km².
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 358 ristitud, vl 1989 — 1 990 ristitud. Kaikiš suremb Mustveen registriruidud ristitišt oli edel lidnan statusan sandad: 2 893 eläjad vl 1897 i 2 841 eläjad vl 1934. Kaik 5 469 ristitud elihe Mustveen volostiš vl 2019.
Rahvahad (lidnalaižed, vl 2011): estilaižed — 41,5%, venänikad — 55,2%, toižed rahvahad — 3,3%.
Lidnan jäl'gmäine pämez' om Maks Kaur ("Max Kaur") vll 2013−2017.
Tehnologii

Tehnologii ( "tehni" «čomamaht, mastaruz, maht» + "logos" «sana; meletuz, hama») om metodoiden da azegiden ühtmuz samha tahtoidud rezul'tatad, tärtusen avar el'genduz om tedoiden kävutand pätamha praktižid tegoid.
Vl 1772 saksalaine Iogann Bekman-opendai (1739−1811) toi tedoho «tehnologii»-terminad, kävuti tedodisciplinan käzitöiš nimitusen täht, kudambad openzi Göttingenan universitetas. Tehnologii mülütab ičheze radon mahtusid, režimid, tegendoiden järgendust. Tehnologii om uden aigan avar termin, sen el'genduz šingotase, oli erazvuitte 20. voz'sadan augotišes i lopus.
Ümbrikirjutadas tehnologijad: tehnologine process, tehnologine kart. Ümbrikirjutand tegese kaikile sättujal mahtusel, miše kaikutte ristit voi toštta rezul'tatad, rahvahidenkeskeine standartizacii šingotase sen alusel.
Klassifikacii.
Tehnologii jagase gruppikš nenidme kategorijoidme:
Kaikiš udembad i progressivižed oma korktad tehnologijad (), niiden kaikenaigaine kävutand om nügüdläižen tedoliž-tehnižen revolücijan tetpaine pala. Tehnologijoiden sädamine om innovacine radmine. Uziden tehnologijoiden massine kävutand ristitkundas kucub sirdandad toižhe tehnologižhe tazopindha, muga oli maižanduzrevolücijanke, sid' tegihe industrialine, nügüd' mäneb informacine.
Voz'

Voz' (, lühenduz "a") om aigan märičemižen sistematoi ühtnik. Znamoičeb Man täuden pöruden aigad Päiväižes ümbri.
Üks' voz' kogoneb 12 kuspäi. Järgeline kalendarine voz' mülütab 365 päivest (31 536 000 sekundad, SI-sisteman rindataden), ližapäivvoz' — 366 päivest (31 622 400 sekundad). Mail'man standartan mödhe voz' zavodiše 1. päiväl vilukud, lopiše 31. tal'vkud. Märičendühtnikad voden kävutandanke: voden nelländez (fartal), pol'vot, voz'kümne, voz'sada, voz'tuha, galaktine voz', vauktuzvoz'.
Istorižešti voz' znamoiči kul'turoiden enambuses voz'aigoiden vajehtusen üks'kerdašt ciklad (keväz', keza, sügüz', tal'v). Astronomijas voz' kävutase planetoiden punondan tähthiš ümbri märičendühtnikaks. Planetan siderine pord voib nimitadas vodeks sen planetan nimen ližadusenke: oz., Marsan voz', Jupiteran voz'.
Kanz

Kanz vai pereh om socialine institut, ristitkundan bazine pala i om sen kaikiš znamasižembiden arvokahuziden keskes.
Kanz harakterizuiše nenil tundusil: tulendan naimiželoho ičetaht, ühtnijoiden kodielon ühtmuz, naimiželon kosketusiden olemine, lapsiden sündundan takaind i heiden socializacijan da kazvatusen naprindad.
Ristitkundan joga ühtnijal kanzan i naimiželon olendan harakteristik kaičese hänen elon hätkte, mugomidenke toižidenke ühtel rivel kut socialine status, etnine olend, elokahuz i materialine olend. Erasiden tedonägemižtahoiden mödhe, arni kanzan form voi märita makrosocialižiden sistemiden evolücijan päčuradust äjiden voz'sadoiden aigan. Venämas «Kanzaline kodeks» reguliruib kanzan kosketusid.
Toižendad.
Erištadas perehen i sen organizacijan severt-se toižendoid demografijan mödhe:
Kanzha sidodud vepsän muštatišed.
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.
Miizakülä

Miizakülä ( «külä usadibanno», «Muižciems») om Estinman lidn valdkundan suvipäivlaskmas, Latvijan röunanno. Mülüb Vil'jandin makundha, sen kaikiš penemb lidn kudespäi eläjiden lugun mödhe. Om Mul'gi-volostin palaks vn 2017 redukuspäi, sen kaikiš penemb lidn koumespäi. Edel 2019. vot se oli Estinman kaikiš penembaks lidnaks.
Istorii.
Eländpunkt sündui 19. voz'sadan lopus kaidraižuižen «Pärnu — Valg»-raudten sauvondanke i sen sarakon Vil'jandinnoks. Sol'mstancijan eziauguine nimi oli "Laatre". Vll 1899−1900 saudihe tegint senno raudterividen kohendusen täht i udesnimitihe stancijad "Miizakülä:ks". Vn 1938 1. semendkud Miizakülä sai lidnan statusad. 1970-nzil vozil likund molembidme kaidraižuižidme raudteidme oli sauptud. Ekskavatortegim radoi nevondkundaližel aigal i vhesai 2010 istorižen raudten tegimen bazal.
Lidn om olmas erigoittud municipaližeta statusata vspäi 2017. Šingotase valdkundaližen büdžetan aluzkundoil, mašinansauvomižen edheotandal (24 radnikad vl 2020, pästab rippujad mašiništod traktoran täht).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan suvipäivlaskmas, 55 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad makundan Vil'jandi-keskushesai om 49 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn om volostin Abja-Paluoja-keskuz 11 km päivnouzmha orhal vai 12 km avtotel.
Kaik om 32 irdad lidnas.
Eläjad.
Vl 1989 eläjiden lugu oli 1 349 ristitud, vodele 2011 lidnan ristitišt poleni i oli 880 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 2 421 eläjad vl 1938. Vn 2020 augotišes kaik 775 ristitud elihe lidnas, volostin kümnendez.
Rahvahad (2011): estilaižed — 90,9 %, venänikad — 5,1 %, toižed rahvahad — 4,0 %.
Valdkundaližen büdžetan aluzkundad: aluzškol (38 openikad 2018.−2019. openduzvodes), holituzkodi i päivkeskuz rauhiden mehiden täht, kul'turkeskuz.
Ervin Tamberg radoi lidnan jäl'gmäižen pämehen vspäi 2005.
Bardhabuk

Bardhabuk () om levitadud mägitahondoiš lihansöi lind, Bardhabukad-heimon ("Gypaetus") üks'jäine erik. Mülüb Habukaižed-sugukundha.
Leviganduz.
Lind eläb Azijan päivlaskmas da keskuses, Afrikan päivnouzmas i suves, Evropan suves. Om reintroduciruidud Al'piden pautkihe, no harv lujas Evropan territorijal. Bardhabuk om harv lind kaikiš regioniš ristitun valatoitusen tagut, status om kadojan lindun läheli.
Olemižen tahondad oma kall'od i mägiden avarod sijad 500..4000 ü.m.t. korktusel. Kaceltihe eričuid Džomolungman päl enamba mi 7300 m korktusel.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu bardhabuk om 95..125 sm pitte i 4,5..7,5 kg vedutte. Suugan piduz om 75..80 sm. Suugiden maihutuzkeskust sase 275..308 santimetrhasai. Pä, kagl i pök oma vauvhad, vauktas mujuspäi i rusttahasai. Must läip om sil'midenno. Mustoiden höunhiden bardanvuitte tuk n'okun al andoi erikole nimitust. Sel'g om hobedaiž-buran mujun vauktoiden höunhiden rivinke. Sil'man mujuhel'be om vauged vai pakuine rusttanke röunanke, noril linduil se om buran mujun. N'ok om taivazmaižhahk. Käpšuiden muju om hahk. Händ om pit'k tilgunvuitte.
Lind sötlese habukan sömäl, mugažo tabadab eläbid katussamboid, nühtajid, šihlikoid. Äikerdoičese tal'vkun keskespäi uhokun keskhesai. Pezoitelese severz'-se nellikkilometrid tarhal. Sur' peza sädase sanktoiš oksišpäi kall'oiden haugelmasihe vai makaroihe, 2..3 tuhad metrid ü.m.t. korktusil tobjimalaz. Kaik om üks'..kaks' munad munindas. Munan suruded oma 75..92,2 x 56..70 mm. Haudub emäč päpaloin, 53..58 päivest. Lindunpoigaine jäb pezas 106..130 päiväd, sötlese enamba luil 20 santimetrhasai pitte.
Bardhabukan igä stajas voib sadas 40 vodhesai.
Alaerikod.
Erištadas kaht alaerikod:
Nanotehnologii

Nanotehnologii om fundamentaližen i sättutoitud tedon da tehnikan jaguz produktoiš (kalud, materialad) anttud atomstrukturanke, mülütab niiden tehmižen teoretišt alust, tedoidusen, analizan i sintezan metodoid, kävutandan mahtusid. Tehmine mäneb erižiden atomoiden i molekuloiden manipuliruindal.
Nimitadas palaižid 1..100 nanometrad surtte "nanopalaižikš" tobjimalaz. Tehnologijan kaikiš avaromb nügüdläine kävutand tegese nanoelektronikan sarakos.
Istorii.
Vasttihe ezmäižid ezimeletusid atoman surtte objektoiden tedoidusen voimuses Isaak Njuton-tedomehen vn 1704 «Optik»-kirjas (). Siš kirjas Njuton vauvhatab, miše tuleban aigan mikroskopad lindäs tedoita «korpuskuloiden peitusid».
Japonine Norio Taniguti-fizikantedomez' (, 1912−1999) kävuti «nanotehnologii»-terminad () ezmäižen kerdan ičeze vn 1974 tedotös pol'veimiden sädandas, nimiti tärtuseks tegesiden tehmišt severt-se nanometrid surtte. Amerikaine Erik Dreksler-tedomez' i inžener populärizui nanotehnologijoid, sädi molekulärižiden nanorobotoiden teorijad, kävuti terminad 1980-nziden voziden kirjoiš: «Sädandan mašinad: Nanotehnologijoiden tuleb era» () i «Nanosistemad: molekulärine mašiništ, tehmine, lugend» ("Nanosystems: Molecular Machinery, Manufacturing, and Computation"). Mez' sädi matematižiden lugendoiden mahtusid, niiden abul voib analiziruida ladimen nanometrad surtte radod.
Znamoičend.
Peniden objektoiden tedoidused löuziba, miše substancijal voib olda ani toižid ičendoid, ku otta sen pen't palad. Se voib avaita uzid ližakahid kävutandoid.
Jagadas nanoobjektoid koumeks päklassaks:
Niiden ližaks sätas nanokompozitižid materialoid.
Cindao

Cindao (, pin'jin': "Qīngdǎo" [tɕʰíŋtàʊ] «azur'ne sar'») om lidn-millionnik Kitain päivnouzmaižel randal. Mülüb Šan'dun-agjaha, sen lidnümbrik i kaikiš surembiden lidnoiden keskes, järed meriport.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Cin-imperijas vl 1891 kuti sodavarmitez. Vl 1897 «Czäočžou-laht»-territorii oli anttud Germanijan imperijale koncessijan kožundkirjutesen mödhe. Lidnan keskuzpalan saksan planiruind om kaičenus tähäsai. Vll 1914−1922 lidn oli Japonijan tobmuden al, sid' Kitain palaks. Vodele 1983 lidnümbrikon territorii sai nügüdläižid röunoid.
Vl 2016 Cindao oti 12. sijad Kitain lidnoiden keskes kogosüdäiproduktan mödhe (üks' trillion juanid), sil-žo vodel lidnan port mülüi mail'man portoiden ezmäižhe kümnikha jüguiden tonnažan (444 mln tonnoid) i konteineriden lugun mödhe. Cindao šingotase järedal meriportal, oluden tehmižel (valdkundan kahesandez), kassižiden fil'miden pästandal (Gollivudan kitajine analog). Järed sodabaz om lidnas. Industrijan päižed sarakod oma elektronine i koditehnikan pästand (Haier, Hisense), mašinansauvomine (kebnavtod, jüguavtod, avtobusad, avtopalad, punolendimed) i laivansauvomine, himine i kivivoinhimine, sömtegimišt i meren produktoiden ümbriradmine, tekstilin i zelliden pästand, sauvond, metallurgii.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivnouzmas, Šan'dunan pol'saren suves. Znamasine jogi om Dagu 180 km pitte. Pakuine meri levigandeb lidnümbrikon suvipäivnouzmas, sen randanpird om 730 km ümbrikos. Röunatab agjan Žičžao-lidnümbrikonke suvipäivlaskmas, Veifan-lidnümbrikonke päivlaskmas i Jan'tai-lidnümbrikonke pohjoižes. Matkad Pekinhasai om 555 km lodeheze.
Klimat om ven mussonine, subtropižen i kontinentaližen röunal. Voden keskmäine lämuz om +13 C°, kezakun-sügüz'kun +21..+25 C°, tal'vkun-uhokun 0..+2 C°. Ekstremumad oma −14 C° i +37 C°. Paneb sadegid 664 mm vodes, enamba heinkus-elokus (149..150 mm kus), vähemba kül'mkus-sulakus (11..29 mm kus).
Cindaon lidnümbrik jagase seičemeks lidnrajonaks (Šinan', Šibei, Lican, Laošan', Čenjan, Huandao, Czimo) i koumeks lidnaks (lidnmakundaks: Czäočžou, Pindu, Laisi). Lidnümbrikon tobmuden sijaduz om Šinan'-rajon.
Eläjad.
Vn 2020 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon eläjiden lugu oli 10 071 722 ristitud, heišpäi seičemes lidnrajonas — 7 172 451 ristitud. Lidnanlaptoiden pind — 5 171 km². Kaikiš suremb lidnümbrikon ristitišt om nügüd', vl 2010 se oli 8 715 100 eläjad. Ületi millionad 1950-nzil vozil.
Rahvahad: han' — 99,86 %, toižed rahvahad — 0,14 %.
Transport.
Avtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Metro radab vspäi 2015 (kaik seičeme jonod, 156 stancijad i 315 km raudted oma vl 2022). Kiruhraudte ühtenzoitab nenidenke lidnoidenke: agjan Czinan'-keskuz, Pekin, Šanhai.
Rahvahidenkeskeine civiline "Cindao Czäodun"-lendimport ("TAO / ZSQD", 9,7 mln passažiroid vl 2022) radab vspäi 2021, vajehti vanhad Lütin-lendimportad. Tehtas reisid Kitain äjihe lidnoihe, Suvikorejha, Japonijha, Avstralijha, Singapurha, Katmanduhu, Moskvha, Londonha.
Imetaiživatad

Imetaiživatad () om sel'gjäntkeižiden živatoiden klass. Se mülütab 26..29 heimkundad.
Klassan živatoiden päine eriližuz om poigaižiden sötlend maidol. Klass mülüb nell'jaugaižed-üläklassan sinapsidad-kladha. Kaik enamba mi 6400 eläbad imetaiživatoiden erikod om ümbrikirjutadud mail'man biologil, ristit () om necen klassan pala mugažo. Tetas enamba mi 20 tuhad erikoid imetaiživatoiden klassas kadonuzidenke erikoidenke.
"Teriologii" (ende "mammaliologii") tedoidab imetaiživatoid. "Živatvodind" om tedo imetaiživatoiden kazvatuses päpaloin.
Leviganduz.
Imetaiživatad elädas läz kaikedme mail'madme: läz kaikil kontinentil, kaikiš valdmeriš, sariden enambuses, polärižiš tahondoiš, korktoil mägil, letetazangištoiš. Ei ole imetaiživatoid valdmeren süvüziš i Antarktidas, no jäl'gmäižes om löutud kadonuziden erikoiden kaivandusid. Ühten erikon levigandmižavaruz ei ole sur' päpaloin, erikon živatad oma ümbrišton arvoimižihe sidodud znamasižešti.
Enamba kaiked endemikoid elädas Indonezijas, Filippinoil, Avstralijas i Meksikas.
Ümbrikirjutand.
Imetaiživatad libuiba šingotadud sinapsidoišpäi triaspordon lopus. Erikoiden irdpol'ne nägu om erazvuitte lujas, no sättutoitab nell'jaugaižiden organizman ühthižele sauvondale, anatomijan i fiziologijan ned-žo funkcionaližed sistemad oma toižil nell'jaugaižil. No äjad ned sistemad šingotihe lujas imetaiživatoil, ka lugetas necidä sel'gjäntkeižiden klassad kaikiš enamba organizuidud.
Medicin

Medicin (, "ars medicina"-sanoišpäi «spravitandan čomamaht» "medeor"-verbaspäi «spravitan») vai tervhuztedo om tedoiden da praktižen radmižen sistem, kudamban met om tervhuden varmituz da kaičend, elon hätkeližusen ližaduz, ristitun i živatoiden (veterinarii) läžundoiden profilaktik da spravitand, fizižiden i psihižiden mokičendoiden kebnenduz mugažo.
"Lekarid", "farmaceftad" da "medsizared" oma medicinan professionaližed radnikad. "Pacientad" da "läžujad" oma heiden klijentikš.
Istorii.
Amuižes mirus lekarid da arboid kävutiba racionaližid spravitajid metodoid i rahvahanmedicinan abutusid ühtes rives spravitandan formidenke mistikan da magijan sferoišpäi. Antikaigaižed valdkundad sabustiba znamasižid satusid medicinan šingoteses: istorižed dokumentad i aigalaižiden todištused toiba meihesai amuižgrekižen Gippokrat-lekarin sädusid, rimalaižen Klavdii Galen-londusentedoidajan rezul'tatoid, aleksandrijan Gerofil- i Erasistrat-lekariden töid.
Medicinižiden praktižiden kaclendoiden kogodamine jätksihe keskaigan-ki, araban mail'mas eriližešti (Ibn Sina), islam kucub ecmähä zellid läžundoid vaste i kitäb spravitajid ristituid. Medicin šingotihe Evropan jumalankodiš i tegi znamasižid haškuid Udessündundan pordol (15.-18. voz'sadad). Šveicarine Paracel's-lekar' propagandirui medicinan kävutandad mahtusiden da tedoiden alusel, toi lekariden praktikha erazvuiččid himižid ühtnendoid i mineraližid vezid.
Psihologii

Psihologii ( "psihe" «heng; taba» i "logos" «tedo» sanoišpäi) om gumanitarine tedoline disciplin, tedoidab ristitun i ristituiden gruppiden psihikad, psihišt olendad da radmištod, psihikan sündundan, šingotesen i funkcioniruindan käskusid.
Psihologii jagase koumeks palaks: fundamentaline, sättutoitud (om psihiatrijha sidodud ahthas) i praktine psihologii.
Tedoidusen predmet om erazvuitte psihologijan sarakoidme:
Psihologijan metod oma psihižiden nägusiden süiden teoretine el'genduz, ohjanduz niil, el'gendusen kävutand praktižen radmižen effektivižusen täht i psihologižen abun radnikoičendan täht.
"Psiholog" om sanu professionališt üläopendust specialist psihologijan sferas. Hän ei ole lekar' Venämas, lekar' om psihiatr, no hänele sab pätta oigeta ristitud lekarinnoks (oz., spravitamha süväd depressijad).
Himine element

Himine element om kaik atomad südäitukun ühtejiččenke täutkenke.
Kaik 118 himišt elementad oma avaitud vodele 2016. Niiden kesken 94 elementad oma londuses, vezinikaspäi plutonijhasai (erased oma mikrolugus), jättud 24 elementad oliba sinteziruidud südäitukreakcijoiš i oleldas londuses supernova-tähthiden poukahtusen ezimeletaden, kadodas čihodamižen kal't teravas. Üläjüžmakoiden stabiližiden elementoiden äivozne ecind sab kilt tähäsai.
Atoman südäituk kogoneb protonišpäi, niiden lugu om elementan atomnomerha tazostadud, i neitronišpäi, niiden lugu om erazvuitte erižiš izotopoiš. Latinine nimi i himine simvol (üks' vai kaks' kirjant) oma joga avaitud elemental, ned oma reglamentiruidud rahvahidenkeskeižel IUPAK-organizacijal i oma Mendelejevan himižiden elementoiden periodižes tabludes sen paloin.
Järgeližiš arvoimižiš 11 elementad oma gazanvuiččed palatomad substancijad (H, He, N, O, F, Ne, Cl, Ar, Kr, Xe, Rn), kaks' oma nozoluded (Br i Hg), toižed oma kovikš hibjoikš. Himižed elementad oma läz 500 palatoman substancijan nägul, enamba mi niiden ühthine lugu allotropijan (oz., diamant i grafit — hil'nikan toižendad) i atomoiden erazvuiččen lugun molekulas tagut (oz., hapanik O2 i ozon O3).
Anglijalaine Džon Dal'ton-tedomez' sädi himižen atomizman teorijad 19. voz'sadan augotišes, i atomiž-molekulärine gipotez sai enamba polenpidajid. Se gipotez lugi himišt elementad atomoiden erižeks toižendaks. Dal'ton ozuti atoman vedust elementoiden kaikiš znamasižembaks ičendaks, kudamb märičeb niiden himišt londust.
Hämähoukud

Hämähoukud (), vai Hämäčud, Häpeid, Baukoid, om živatoiden Palačjaugaižed-tipan heimkund. Se om Hämähoukunvuiččed-klassan kaikiš suremb erikoiden lugun mödhe. Mülütadas läz 50 tuhad eläbid erikoid heimkundha i üht tuhad kadojid erikoid kaivandusiden nägul.
"Arahnologii" tedoidab hämähoukuid. "Arahnofobii" om avaros levitadud hämähoukuiden varu.
Leviganduz.
Heimkundan eričud oma levitadud kaikedme mail'madme. Enamba kaiked erikoid om lämiš maiš. Venos vönes sügüzel nored hämähoukud pästtas enamba verkod i letas tulleinke edahan.
Elädas kuivmal, man pindanno tobjimalaz, erased erikod mecatas veden pindadme. Mectuz tegese öližel aigal päpaloin.
Ümbrikirjutand.
Hämähoukud oma lihansöjad živatad, sötlesoiš gavedil päpaloin da toižil penil živatoil. Sal'hen levitadud mahtuz om sätud hämähoukunverkon abul, živatad vaidas söda sidä i kävutada tošti. Tetas vaiše ühtes hüppijas "Bagheera kiplingi"-erikos, kudamb ei ole lihansöjan i söb akacijan paloid. Erased nored eričud sötlesoiš nektaral.
Heimkundan eričuiden hibjan piduz vajehtase lujas erikoidme: millimetran doläspäi läz kümnehe santimetrhasai. Kaikiš penemb om "Patu digua"-erik 0,37 mm surtte. Kaikiš surembad hämähoukud oma "Theraphosa blondi" kümnehe santimetrhasai surtte hibjanke, heiden jaugoiden maihutuzkeskust oleleb 28 santimetrhasai.
Razvduz

Razvduz ( «razvduz» i "obesitas" «sanktuz», «mäšläkuz», «söteltud külläks mär») om razvan ülämäraižiden šoiduiden formiruindan rezul'tat, voib toda pahut tervhudele. Tazostadud vai enamba mi 30 hibjan massan indeks sättub razvdusele täuz'kaznuzil ristituil.
Specialistad erigoittas liigašt vedust razvdusen ližaks. Liigaine veduz formiruiše muga-žo, no hibjan massan indeks lugese enamba mi 25 (täuz'kaznuzil). Lapsiden liigaine veduz i razvduz märičesoiš eriži 0−5 vot i 5−19 vot igän täht čuradusiden mödhe vahvištadud Mail'man tervhudenkaičendan organizacijal Lapsiden fizižen šingotesen standartižiš ozutajišpäi. Sidodud liigaižhe vedushe i razvdushe läžundad todas znamasižid ekonomižid vigoid, poletas tön tehmižmahtust.
Nügüd'aigan razvduz kaclese metabolizman hronižeks läžundaks, voib ozutadas mitte taht ristitun igäs. Razvduz kaimatas jäl'gused, läžundoiden i kolendmäran statjoiden ühthine lugu ližadase. Razvdusen läžumižlugu šingotadud maiš ližadub ripmata jäl'gnendaspäi (ei ole vajehtusid genomas), muite sömižen äjüdespäi i vähähkos likundaktivižuspäi.
Leviganduz.
Vspäi 1975 vhesai 2016 mokičenus razvdusespäi ristituiden lugu ližadui enamba mi koume kerdad mail'madme, sidä kesken vspäi 1996 vhesai 2016 ližadui 59 %.
Evropan maiden tobjas palas i Venämas ristitišton videndez mokičese razvdusespäi, AÜV:oiš — 36,2 %. Liigaine veduz om Venäman koumel eläjal videspäi, AÜV:oiš — 70 %, Evropan valdkundoiš om penemba mugomid ristituid. Ristitišton razvdusenke kaikiš penemb pala om Indijas (3,9 %) i Japonijas (4,3 %).
Evolücii

Biologine evolücii (-sanaspäi «levitand») om eläban londusen šingotesen järgeline process. Se kaimdase populäcijoiden genetižen mülündan vajehtusel, adaptacijoiden formiruindal, erikoiden sädandal i kadomižel, ekosistemiden i kaiken biosferan toižetamižel.
Severz'-se evolücižid teorijoid om sätud, ned sel'getas mehanizmid evolücižiden processiden aluses. Britanine Čarl'z Darvin-tedomez' formulirui evolücijan teorijad londuseližen valičendan kal't vn 1859 «Erikoiden augotižlibund»-kirjas. Nügüd'aigan tedomehed tundištadas sintetišt evolücišt teorijad kaikiš enamba, se om klassižen darvinizman i populäcižen genetikan sintezaks. Se teorii laskeb sel'gitada evolücijan materialan (genetižed mutacijad) i evolücijan mehanizman (londuseline valičend) kesksidoid. Sintetižen teorijan ramuziš evolücii märičese kut geniden alleliden paksuziden vajehtamine organizmiden populäcijoiš pordos, kudamb ülitab ühten pol'ven elon hätkeližust.
Londuseline valičend om adaptacijoiden üks'jäine tetab sü, no ei ole üks'jäižeks evolücijan täht. Evolücijan toižiden süiden keskes oma genetine dreif, geniden valu, mutacijad. Kacmata erazvuiččehe vasthaotmižehe ristitkundas, evolücii kut londuseline process om vahvas todištadud tedoline fakt i ei kucu heilüid tedomehiden keskes. Tedoavaidused evolücižen biologijan sferas valatoitiba lujas ei vaiše biologijan toižid jagusid, no antropologijad i psihologijad mugažo. Evolücijan el'gendused kändihe nügüd'aigaižiden koncepcijoiden aluseks maižanduses, londuseližen ümbrišton kaičendas, ottas avarho kävutamižhe medicinas, biotehnologijas, ristitun radmižen toižiš znamasižiš socialižikš sarakoiš.
Änine (znamoičendad)

Änine om geografine nimituz. Se voib znamoita:
Kuha

Järgeline kuha () om reskveden pal'csuugaine kala Ahvenaižed-sugukundaspäi.
Leviganduz.
Kuha eläb Azijan i Päivnouzmaižen Evropan reskvezištoiš, om levitadud niiš avaros. Voib löuta Baltijan meren, Mustmeren, Azovmeren i Kaspijan meren basseinoiden jogiš i niiden meriden tarhoiš reskvedenke, Issik-Kul'- i Balhaš-järviš, toižiš järviš mugažo. Arvokaz püduzkala i sportmectusen objekt, ka püdo om röunatud erasiš-se maiš.
Järgeline kuha mujab lujas suspenzijoiden olendad i hapanikan doläd vedes, ka ei olele sodunuziš vezištoiš.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu kuha om sur' kala, voib püta eričuid ühten metran pitte da sen enamba, 10..15 kilogrammhasai vedutte. Kaik om 80..97 somusenpalašt lateraližes pirdas. Sel'g i pän üläh oma hahkad vihandan polhe, pök om vauged. Kül'gil om 8..12 lühüdad levedad poikpolišt šoidud burmustan mujun. Parakahad i händanalaine suugad oma hahkpakuižed, sel'gsuugal i händal om pimedoiden läipiden rivid pal'cluiden keskes.
Kalan harakterine pird om sured orahambhad löugluiš. Ned orahambhad oma järedamb ižačuil, mi emäčuil.
Söte i elonlad.
Järgeline kuha om lihansöi kala. Söb penembid kaloid, nored eričud södas veden sel'grodatomid. Kaidad kalad om sömižen aluz kuhiden kaidan kerusen tagut, ned oma štorpižed, peskarid, ukleik, tül'k. Kävutadas niid-žo kaloid eläbaks harjoitišeks püdon aigan.
Kuha om seižui kala erazvuiččid läžundoid vaste. Lämän voz'aigan ujub kaks'..viž metrad süvüzil. Voib olda aktivižen öl i päiväl. Tegeb londoid peitsijaspäi päpaloin.
Planet

Planet ( "planitis" "planis"-sanaspäi «kalaidai») om taivhaline hibj, kudamb punose orbitadme tähthas (vai sen jändusiš) ümbri, täudenke massanke, miše kätas kehkraks ičeze gravitacijan vägiden tagut, no vähähkonke massanke termosüdäitukuižen reakcijan zavodindan täht, i puhtasti ičeze orbitan ümbrištod planetezimališpäi.
"Planetologii" tedoidab planetoid.
Klassifikacii.
Jagadas planetoid kahteks päižeks klassaks: sured planetad-gigantad madalanke ninevudenke i penembad manvuiččed planetad kovanke pindanke. Om liliputal'žid planetoid mugažo.
Päiväižen sistemas om kahesa planetad i viž liliputališt planetad. Erased kaimdajad surudenno planetoidenno oma Man suruden pojavad, ka taritas nimitada niid planetoikš-kaimdajikš.
Avaitihe sadoid planetoid toižiš tähthiš ümbri vspäi 1992 zavodiden. Nimitadas niid egzoplanetoikš. Tehtihe sel'ged, miše voib löuta planetoid meiden galaktikas kaikjal, i niil om äi ühthižid pirdoid Päiväižen sisteman planetoidenke, sen tagut vl 2006 Rahvahidenkeskeine astronomine ühtištuz ("IAU") sädi planetan ut märhapanendad. Vn 2022 kezakun 16. päiväle vahvištihe 5098 egzoplanetan olendad 3770 planetištas, niišpäi 825 oma enamba mi ühtenke planetanke. Tetabiden egzoplanetoiden suruded oleldas manvuiččespäi i suremb mi planetad-gigantad.
Parametrad.
Nened elementad märitas planetad: veduz, radius, värtmuden kon'akuz, kogonaižen pöruden pord ičeze värtmudes ümbri i punondan tähthas ümbri, londuseližiden kaimdajiden olend.
Planetan orbit märičese ekscentrisitetal, surel pol'värmudel, astronomižel inklinacijal.
Sündund.
Kaclendoiden mödhe, planetad sädasoiš edel eziplanetaižen diskan häiktust, akkrecii (massan gravitacine vedamine gazaspäi) vändab pärolid planetan sädamižen aigan, jüžmakod elementad tuldas planetezimališpäi. Eziplanetaine disk häiktub südäitukreakcijan zavodindan jäl'ghe tähthas.
Galaktik

Galaktik ( [ɣa.laˈksi.as] «Maidte» -sanoišpäi "gala", "galaktos" «maid») om astronomine objekt, sidodud gravitacijal sistem, mülütab tähthid, tähthiden kogodusid, tähthidenkeskešt gazad da pölüd, pimedad materijad, planetoid. Kaik ned objektad punodas massoiden ühthižes keskuses ümbri.
Päiči Meiden galaktikad, kaik galaktikad oma lujas edahan meišpäi. Märitas keskust lähembaižihesai megaparsekoil, edahaižihesai rusttan sirdandan (z) ühtnikoil. Vl 2022 kaikiš edahaižemb löutud galaktik om CEERS-93316 (z = 16,7). Vaiše nell' galaktikad voib nähta Man öližel taivhal: M33-galaktik Koumesaumnikan tähthištos i Andromedan galaktik Pohjoižes mapoliškos, Sur' i Pen' Magellanan pil'ved (meiden galaktikan kaimdajad) Suvižes mapoliškos.
Tedoidused.
Galaktikoiden ühthine lugu Kaikusen nägujas palas om tedmatoi tarkoikti tähäsai. 1990-nzil vozil arvoidihe sidä lugud «Habbl»-teleskopan andmusiden mödhe i lugetihe, miše kaik om läz 100 milliardad galaktikoid. Vl 2016 kactihe lugud tošti i ližatihe kahthe trillionhasai. Vn 2021 sadud New Horizons-apparatal uziden andmusiden mödhe penetihe galaktikoiden lugud, i nügüd' se om severz'-se sadad milliardoid.
Saihe vaiše läz 30 galaktikoiden nägud erigoittud tähthidenke 1990-nzile vozile, kaik Sijaližed gruppaspäi. Galaktikoiden lugu korktanke tarkoiktusenke ližadui lujas kosmižen «Habbl»-teleskopan i kümnemetrižiden kuivmateleskopoiden töhöpästandan jäl'ghe.
Ümbrikirjutand.
Galaktikoiden erazvuiččend om luja. Toižendad forman mödhe: sferanvuiččed elliptižed, diskanvuiččed spiraližed, galaktikad baranke, linzanvuiččed, liliputal'žed, väranke formanke da toižed.
Mass vajehtase 0,5 ⋅106 Päiväižen massaspäi liliputal'žil galaktikoil (oz., Segue 2) i 2,5⋅1015 Päiväižen masshasai ülägigantižil galaktikoil (kut IC 1101). Sen rindataden, meiden Maidte-galaktikan mass om 2⋅1011 Päiväižen massad.
Galaktikoiden diametr oleleb 5..250 kiloparsekad (vai 16..800 tuhad vauktuzvozid), oz., Maidten diametr om läz 30 kiloparsekad vai 100 tuhad vauktuzvozid. Kaikiš suremban tetaban (vl 2021) IC 1101-galaktikan diametr om enamba mi 600 kiloparsekad.
Anorganine himii

Anorganine himii om himijan jaguz, tedoidab kaikiden himižiden elementoiden i niiden anorganižiden ühtnendoiden sauvondad, ičendoid, mahtusid reakcijoile.
Nece jaguz kacleb kaikid himižid ühtnendoid päiči organižiš substancijoiš (kaik hil'nikan ühthendad lugemata severzid-se koveritomid). Löutud anorganižiden substancijoiden lugumär oli läz 500 tuhad vl 2013. Anorganižen himijan teoretine aluz om periodine käskuz i kävutai sidä himižiden elementoiden periodine tablut. Necen himijan sarakon tegend om uziden materialoiden tarbaižidenke ičendoidenke sädand i niiden sädandan mahtusiden tedoalusiden šingotez.
Istorižešti «anorganine himii»-nimituz libui himijan palan el'gendusespäi, mitte tedoidab elementoid i ei sätud eläbil olijoil ühtnendoid da substancijoiden reakcijoid. No eläbad olijad sätas äi anorganižid substancijoid. Vastkarin, voib sinteziruida läz kaikid organižid ühtnendoid laboratorijas. Reakcijoiden mehanizmad i substancijoiden struktur erinedas anorganižes i organižes himijoiš, ka jagand kahteks himijan sarakoks jäb tarbhaižen kut ende-ki. Nece erigoičend laskeb kebnemba ümbrikirjutada tedoidusen metodoid i mahtusid kaikuččes sarakoišpäi.
Substancijoiden klassifikacii.
Äjad anorganižed ühtnendad oma ionižed, kogotas ühtenzoittud ionižel sidol kationišpäi i anionišpäi.
Tedoitas palatomid i palakahid substancijoid. Anorganižes himijas jagadas kaikid palatomid substancijoid kahteks päižeks gruppaks: metallad i metallatomad substancijad. Metalline sido harakterine ezmäižiden täht, kovalentine harakterizuib toižid.
Jagadas palakahid substancijoid elementoiden lugun mödhe: binarižed, koumeelementaižed i m. e.. Palakahad anorganižed substancijad (mülüdas kaht da sen enamba himižid elementoid) alajagasoiš neniks gruppikš: hapandused (oksidad), gidrohapandused, solad, muiktused i toižed gruppad niiden irdpolel (oz., karbidad, nitridad, gidridad, intermetallidad).
Kävutand.
Anorganižen himijan satused kävutadas himižen tegimišton kaikiš tehmižiš: kataliz, materialantedo, mujutimed, pindaliž-aktivižed substancijad, krepindad, zelläd, poltused, abutused maižandusen täht. Necen himijan sarakon tedod pandas eloho uziden materialoiden sädandad uden tehnikan täht.
Banan

Banan om Banan-heimon () kul'tiviruidud kazmusiden södabad koreta plodud.
Kazvatadas nenid bananan erikoid päpaloin: "Musa acuminata", "Musa × paradisiaca", "Musa balbisiana", "Musa fehi", "Musa troglodytarum". Ei ole semnid kul'turformiš tobjimalaz. Plodud oleldas 6..30 sm pitte, kaks'..viž santimetrad diametral. Ühtes änikusespäi šingotase 300 plodhusai 50..60 kg ühthiženke massanke. Bananan kazvatuz kucub äi vauktust, nepsut i lämäd, ka tropižen maižandusen znamasine kul'tur, no ei tirpi kuivad klimatad.
Kazmuz libub Suvipäivnouzmaižes Azijaspäi. Bananplantacijad oma levitadud maiš 30° pohjoižlevedusen i 30° suvilevedusen keskes. Frukt otab znamasišt sijad äjiden tropižiden i subtropižiden maiden sömižes, om erasiden-se peniden maiden eksportan aluseks («bananižed tazovaldkundad»). Södas kaiked mail'madme muite, voib slokosttä blödid-ki. Räkištadas bananoid kores i kor'düd, palabil hilid veroližešti, tehtas jauhod, kävutadas marmeladan, siropan, vinan tehmižes. Ottas sötkeks kodiživatoiden täht.
Elefantanvuiččed i oblezjanad södas fruktad mugažo.
Levitand.
Amuižed ristitud otiba bananad kul'turkazmuseks Malain sarištol, kaladietan ližaks. Sišpäi frukt leviganzi Indijan territorijadme edel meiden erad völ i putui Šrilankha. Amuižed merimatkadajad levitiba bananan kazmusid Tünen valdmeren saridme. Grekalaižed toiba bananoid Evropan suvhe (Kipr, Krit) Aleksandr Makedonskijan matkoišpäi Indijha. Amuižen Egiptan eläjad ei tekoi bananan olendas. Fruktan kazvatuz mainitase Kitain purtkiš 6. voz'sadaspäi. Arabalaižed toiba bananan kazvatust islamizacijan jäl'ghe (7. voz'sada) Palestinha i Päivnouzmaižen Afrikan randištho. 15. voz'sadan evropalaižiden matkoiden aigale Päivlaskmaižen Afrikan randištonno bananad oliba jo levitadud sidme. Vl 1516 portugalijalaižed toiba bananoid Haitihe. Kazvatadas bananoid Suviamerikas avaros 16. voz'sadaspäi.
Ezmäine torguind bananoil zavodihe venon vönen maiš vilugoitimiden tehmiženke i raudteiden sauvondanke 19. voz'sadan kahtendes poles, kaikenaigaine lämuz läz +14 C° om tarbhaine tomha niihe bananoid hüväs olendas.
Palestrina Džovanni Pjerluidži

Džovanni Pjerluidži da Palestrina (, , vasttase "Džannetto"-närituznimi ("Giannetto") mugažo; sünd. 17. tal'vku 1525 vai 1526, Palestrin-lidnut läz Rimad, Papan agj, — kol. 2. uhoku 1594, Rim, Papan agj, om mahapandud Ph. Petran päjumalanpertiš, Vatikan) oli riman katoližen jumalankodikundan italine muzikankirjutai, organanvändai, horan dirižor, muzikan opendai möhäižen Udessündundan aigan. Riman muzikškolan kaikiš znamasižemb ezitai.
Sädused.
Mez' zavodi professionališt sädamižradmišt muzikan sferas vspäi 1554. Kirjuti muzikad pajatandanke äjiden äniden täht kerdalaz (polifonijad) päpaloin, sädi mess-, motet- i jumalanpertin muzik-žanroiš.
Sädusiden keskes om 105 messad, «Gimnad kaiken jumalanpertin voden täht» (Rim, 1589, kaik om 72 gimnoiden ümbriradmišt), «Offertorijad kaiken jumalanpertin voden täht» (Rim, 1593, kaikes ciklas om 68 offertorijad), läz 140 madrigalad i enamba mi koume sadad motetoid. Om jumalanpertin polifonijan toižiden-ki žanroiden sädusid (no motetan pojavad): enamba mi 40 magnifikatad, 11 litanijad, Jeremija-endustajan voikud.
Biografii.
Džovanni Pjerluidži pajati jumalanpertin prihaižiden horas lapsessai, ezmäi kodilidnan horas, vll 1537−1540 — Riman Santa-Maria-Madžore-jumalanpertiš. Vll 1544−1549 radnikoiči organanvändajal i kapel'meisteral Palestrin-lidnan ph. Agapitan jumalanpertiš. Siš-žo lidnas Džovanni nai, Lukrecia Gori oli hänen ak.