Novosibirsk

Novosibirsk (, suline lühenduz "Новосиб / Novosib") om Venäman millionerlidn, lidnümbrik da koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, sijadase Sibirin suvipäivlaskmas. Om Novosibirskan agjan i sen Novosibirskan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, mugažo Sibirin federaližen ümbrikon pälidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1893 30. päiväl sulakud "Aleksandrovskii"-žiloks sauvomha da holitamha Transsibad. Vll 1895−1903 udesnimitihe "Novonikolajevskijaks". Se sai lidnan statusad vn 1903 28. päiväl tal'vkud i edel 1926. vot lidnan nimi oli Novonikolajevsk (). Lidn oli Sibirin randan keskuz vspäi 1925, Päivlaskmaižsibirin randan keskuz vspäi 1930. Šingotihe aviasauvomižel. Sätihe Novosibirskan agjad vn 1937 sügüz'kus i panihe lidnad sen administrativižeks keskuseks, agj sai nügüd'aigaižid röunoid vodele 1945.
Novosibirsk šingotase importtavaroiden möndal tukuil (logistine keskuz 20 km²), raudan metallurgijal, metallan ümbriradmižel, mašiništonsauvomižen tegimil, sauvondmaterialiden pästandal (stökol) i sömtegimištol, mugažo järedaks tedokeskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ob'-jogen üläjoksmusen molembil randoil, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Hura randpol' om tazo, oiged om vanoikaz, Novosibirskan vezivaradim sijadase ülezjogen. Lidn om ümbärtud Novosibirskan rajonan territorijal kaikiš polišpäi.
Matkad Moskvhasai om 3000 km päivlaskmha orhal. Lähembaižed lidnad mülüdas Novosibirskan aglomeracijha (2,1 mln rist. vl 2018), ned oma Berdsk (läz ani röunanno) i Iskitim suvhe, Ob' päivlaskmha. Voib olda penid kaks'..koumeballaižid manrehkaidusid (12-ballaižen Rihteran pordhišton mödhe).
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +1,7 C°, kezakun-elokun +17..+19 C°, tal'vkun-uhokun −14..−16 C°. Ekstremumad oma −51,1 C° i +41,1 C°. Paneb sadegid 460 mm vodes, enamba kezakus-elokus (55..66 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (17..18 mm kus). Ei olele haloid heinkus.
Tobmuz.
Novosibirsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks i jagase kümneks administrativižeks rajonaks. Ned ei olgoi municipaližikš ühtnikoikš, no kaikutte om ičeze administracijanke päiči El'covkantagaižes, Raudteiden i Keskuzrajonas, niiden administracii om ühthine Keskuzümbrikon.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 473 754 ristitud. Kaik 1 602 915 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Ristitišt ületi millionad vn 1962 sügüz'kus.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma kaks'kümne kaks' kolledžad, 12 tehnikumad, 13 universitetad i koume akademijad, toižiden lidnoiden üläopendusen aluzkundoiden filialad (Moskv, Piter, Tomsk). Venäman Tedoakademijan Sibirin palakund baziruiše Akademlidnudes. Znamasižed oma Novosibirskan valdkundaline universitet (alusenpanend 1959, 8 tuh. üläopenikoid vl 2020) i Novosibirskan valdkundaline tehnine universitet (alusenpanend 1950 kut elektrotehnine institut, 13,5 tuh. üläopenikoid vl 2017).
Transport.
Avtobusad, trolleibusad, tramvaid, ezilidnelektrojonused da taksid oma kundaližeks transportaks Novosibirskas. Vspäi 1986 metro radab lidnas (kaik om kaks' jonod 13 stancijanke, 15,9 km raudted vl 2018). Kaik koume avtotesildad da kaks' raudtesildad om saudud Obiš päliči. Jogiport om olmas lidnas.
Rahvahidenkeskeine civiline "Tolmačovo"-lendimport ("OVB / UNNT / ТЛЧ", 7,5 mln passažiroid vl 2022) sijadase seičemetoštkümnes kilometras päivlaskmha lidnan keskuzpalaspäi Ob'-lidnan röunal. Tehtas reisid Evropan, Päivnouzmaižen Azijan (jügureisid tobjimalaz) i Keskuzazijan maihe, mugažo Venämadme i čarterrreisid Tailandha.