Ven

Ven ( [viːn], avstriž-bavarijan pagin "Wean" [veɐ̯n]) om Avstrijan federativine pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om kaikiš penemb Avstrijan federacijanma pindan mödhe. Toine federacijanma, Alaavstrii, ümbärdab pälidnad kaikiš polišpäi.
Lidn om Avstrijan kul'turan, ižandusen da politikan keskuz, rahvahidenkeskeižiden aluzkundoiden keskuz. ÜRO:n ližaofis ("UNO-City"), KEVO:n da OEVÜ:n päfaterad sijadasoiš siš.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 1. voz'sadal meiden erad kuti "Vindobon" ( «Vindosan mad») — rimalaižiden 15. legionan ezipost. Ven mainitase ezmäižen kerdan vl 881 lidnan statusanke kuti "Venii"-torasija (latin. "Uuenia") mad'jaralaižidenke.
Vozil 1867−1918 Ven oli Avstrijan da Mad'jaranman imperijan ühteks kahtes pälidnaspäi.
Ven šingotase farmaceftižel sarakol i biotehnologijan tedoidusil, informacižtehnologijoiden kompanijoil, turizmal (17,3 mln ödumižid vl 2023). Transnacionaližiden kompanijoiden päivnouzmevropižed päfaterad koncentriruišoiš Venas. Lidn om üläopendusen i erazvuiččiden konferencijoiden kaikenaigaižideks keskuseks. Varatase jondvedel torvveimidme mägirajonišpäi, energijal koumes murdoidenpoltajas tegimespäi i kahtes sijaližes gidroelektrostancijaspäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan pohjoižpäivnouzmas, Venan katl'uses i Al'piden ezimägištol, Dunain molembil randoil. Korktused oma 151..542 m ü.m.t. lidnan röunoiš. Istorine keskuz sijadase Dunain suvipäivlaskmaižel randal. Pen' Ven-jogi lankteb Dunain oiktaha hijamha kahtes sijas lidnan territorijal. Matkad toižhe Bratislav-pälidnhasai om vaiše 60 km päivnouzmha.
Klimat om ven pehmed, kontinentaližen i valdmeren klimatoiden röunal, subtropižen pirdoidenke. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +11,5 C°, kezakun-elokun +20,0..+21,9 C°, tal'vkun-uhokun +1,1..+2,8 C°. Ekstremumad oma −26,0 C° (uhoku) i +39,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +3,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +20,6 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 673 mm vodes, enamba semendkus-elokus (69..79 mm kus), vähemba uhokus (38 mm), vilukus i sulakus (42 mm kus). Tal'vel lumikurod oma paksud, no vihmoičeb-ki. Paneb lunt 50 sm tal'ven 32 päiväs. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 52..55 % röunoiš sulakus-elokus, 73..77 % kül'mkus-vilukus, 58..66 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Ven jagase kaks'kümneks koumeks nimitadud valičemižümbrikoks (), no erasti niid mainitadas nomeruidud nimil-ki. Lidnan administracii om ühthine, sen palakund om kaikuččes ümbrikos.
Lidnan tobmuden pämez' om burgomistr. Edeline lidnan Mihael' Hoipl'-pämez' radoi hätken aigan (1994−2018).
Eläjad.
Ristitišton luja ližaduz tegihe 19. voz'sadal. Kaikiš suremb lidnan eläjiden lugu oli 2 083 630 ristitud vl 1910. Vl 2010 kaik 1 689 995 ristitud elihe lidnas. Vl 2016 kaik 1 852 997 ristitud elihe lidnas i läz 2,6 mln ristituid kaikes lidnaglomeracijas. Vl 2024 lidnaglomeracijan ristitišt om 2,9 mln eläjid.
21. voz'sadal ristitišt ližadui immigracijan tagut: ku vl 2001 toižed rahvahuded otiba 16 % (Avstrijan saksalaižed — 84 %), ka vl 2012 38,8 % eläjid oliba toižen rahvahuden augotižlibundanke paloin vai täuzin, vl 2024 mugomid oli lidnan ristitišton 56 %.
Religijan mödhe (vn 2001 rahvahanlugemine) eläjiden pol' oli katolikoikš, nelländez — religijatomikš, islamanuskojad — 7,8 %, ortodoksižed hristanuskojad — 6,0 %, protestantad — 4,7 %, toižed uskojad — 6,8 %.
Transport.
Ven om Evropan kiruhavtoteiden znamasižeks sol'meks. Kundaline transport om šingotadud: om avtobusoid, kiruhlidnelektrojonusid (), tramvaid. Vspäi 1976 metropoliten radab lidnas (saks. "U-Bahn", vspäi 2017 om viž jonod 109 stancijanke, 83,3 km raudted).
Rahvahidenkeskeine civiline "Ven-Švehat"-lendimport (, "VIE / LOWW", 31,6 mln passažiroid vl 2019) sijadase kahesatoštkümnes kilometras suvipäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Sišpäi tehtas reisid Evropan äjihe maihe, AÜV:oihe, Lähižen Päivnouzmman maihe, jügureisid — Azijan äjihe maihe. Jogivaldmad oma Dunain randal jügukonteineriden täht (6 ga pind, 9 mln tonnoid vl 2005).