tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Alzamai

Alzamai () om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan päivlaskmas. Se om Alaudinskan rajonan kahtenz' lidn da eländpunkt eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud raudtestancijaks Transsibal i žiloks senno vl 1897, nimitihe stancijad Alzamai-žilon mödhe seičemes kilometras (nüg. Vanh Alzamai-žilo, 261 rist. vl 2012). 1920-nzil vozil saudihe vedimdepod, špaloiden ceh i himižmecedheotand radaškanziba. Suren sodan aigan vl 1942 sirtihe žilho kärauzimiden tegint Dnepropetrovskaspäi (nüg. kohendamiž-mehanine tegim), i vl 1943 kätihe Alzamaid radnikžiloks. Vll 1945−1959 oli Alzamain rajonan keskuseks. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1955 semendkul. Vhesai 2005 alištui Alaudinsk-lidnan tobmudele oikti.
Alzamai šingotase raudten edheotandoil, elektrodoiden pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižes, Toporok-jogen hural randal tobjimalaz (Angar-jogen hurapol'ne bassein), Päivnouzmaižen Sajanan ezimägištol, 300 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Irkutskhasai om 515 km suvipäivnouzmha orhal, 600 km «Sibir'»-trassadme (R-255) vai Transsib-raudtedme, rajonan Alaudinsk-keskushesai om 76 km suvhe orhal vai 91 km avtol. Lähembaine lidn om Taišet kuz'kümnes kilometras lodeheze orhal, 69 km «Sibir'»-avtotel vai Transsibal.
Tobmuz.
Alzamai om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Administracijan pämez' om Aleksandr Lebedev vn 2005 tal'vkuspäi (municipaližen ühtnikan alusenpanendan aigaspäi). Lidnan Dum kogoneb kümnes ühtnijaspäi, sen ezimez' om Dmitrii Šabanov vn 2021 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 730 ristitud, vn 2021 — 5 373 ristitud. Kaik 6 040 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 060 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Pölištunuziden aznoičend»-jumalaižen loičendpert' om avaitud vspäi 1997. Ph. Innokentii Irkutalaižen puine pühäpert' om saudud vll 2013−2024.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma lidnan päivkodi i augotižškol-päivkodi nomer 16, aluzškol nomer 2, kaks' keskškolad (nomer 3 i 5), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, Alaudinskan sportškolan filial. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Angarsk

Angarsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Irkutskan agjan suves. Se om agjan kahtenz' surtte lidnümbrik i koumanz' surtte lidn, Irkutskan lodehline ezilidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Transsibal "Maisk"-radnikžiloks vl 1946 pästmaha nozolad poltust kivivoišpäi saksan reparacijan mašiništol. "Angarsk" sai lidnan statusad vn 1951 30. päiväl semendkud, nimitihe jogen mödhe. Šingotihe himižen sarakon keskuseks, vn 1959 rahvahanlugemine fiksirui 134 390 eläjad. Vll 1993−1997 Angarskan rajon oli olmas. Sädihe lidnümbrikod vl 2015 lidnaspäi enččenke rajonanke.
Angarsk šingotase kivivoihimižen i himižen sarakon tegimil (poltuz, voi, voižimed, heretused, bazižed substancijad), elektrolizan kombinatal (uranan küllästamine, katalizatorad), sauvondmaterialiden edheotandoil (cement, gazbeton, torved, metalližkonstrukcijad) i sömtegimištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Angar- i Kitoi-jogiden keskes i niiden ühthejoksmusenno. Angar jokseb päivnouzmaižeks röunaks (, hura rand), Kitoi om päivlaskmaižeks röunaks ( 316 km pitte, , jogen oiged rand), 425 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Voib nähta Päivnouzmaižen Sajanan Kitoin Gol'cad-mägisel'gad poudal päiväl.
Matkad Irkutskan röunhasai om kümne kilometrad suvipäivnouzmha orhal. Toižed lähembaižed lidnad oma Šelehov 25 km suvhe orhal i Sibirin Usol'je kaks'kümne kilometrad lodeheze orhal.
Tobmuz.
Lidnanvuitte Meget-žilo (8 918 rist. vl 2014, tel Irkutskannoks), seičeme žilod, koume küläd da kaks' zajimkad mülüdas lidnümbrikho Angarskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 1 150 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen mer (Administracijan pämez'). Sergei Petrov om meran radnikusel vn 2015 semendkuspäi (uden ümbrikon alusenpanendan aigaspäi). Lidnan Duman ezimez' om Aleksandr Gorodskoi vn 2015 semendkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 233 567 ristitud, vn 2021 — 221 296 ristitud. Kaik 226 374 eläjad oli lidnas i 238 508 eläjad kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 260 tuhad eläjid vll 1987−2001 (269 000 eläjid vll 1991−1993).
Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (om saudud vll 1995−2006), Jumalanmaman pühän Emäganpäivän jumalanpert' i časoun' oma saudud lidnas. Protestantizman jumalanpertid oma letud. Islaman «Al' Furkan»-pühäpert' om avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Transport.
Avtobusad, tramvaid, ezilidnelektrojonused (viž stancijad) da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
Lähembaine lendimport sijadase Irkutskas.
Baikal'sk

Baikal'sk () om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan suves. Se om Slüdänkan rajonan kahtenz' lidn da eländpunkt eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Transsiban penen stancijanno, cellülozbumagaižen kombinatan sauvojiden radnikžiloks senno vl 1961, nimitihe Baikal-järven mödhe. Vl 1966 kombinat radaškanzi, i radnikžilo sai lidnan statusad. Cellüloz i bumag oliba produkcijaks. Redusti järved lujas, i vspäi 2013 likvidiruidas kombinatad da sen jändusid.
Lidn šingotase Baikal'skan lämuzelektrokeskusel, lebun edheotandoil da turizmal. Sadmanzikaižen ümbriradmine i Baikalan veden pakuitez oma planoiš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaižen palan pohjoižes, Baikal-järven suvirandal, 460 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, korktan Hamar-Daban-mägisel'ganno. Pened Solzan-jogi (, 34 km pitte) i Harlaht-jogi ( kümnen kilometrad pitte) lanktas järvhe lidnan röunoiš. Voib olda lujid manrehkaidusid (kümnehe ballhasai 12:späi), jäl'gmäižed znamasižed oliba vn 1999 uhokus i vn 2008 elokus.
Matkad Irkutskhasai om kahesakümne kuz' kilometrad pohjoižhe orhal, 147 km «Baikal»-trassadme (R-258) vai Transsib-raudtedme. Lähembaine lidn om Slüdänk-rajonkeskuz koumekümne koume kilometrad lodeheze orhal, 38 km «Baikal»-avtotel vai Transsibal.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +0,9 C°, heinkun +16 C°, vilukun i uhokun −14,4..−14,8 C°. Paneb sadegid 778 mm vodes, enamba kezakus-elokus (119..168 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (13..16 mm kus).
Tobmuz.
Solzan-žilo (602 rist. vl 2012) i Osinovk-žilo (kaikenaigaižeta ristitištota vl 2012) mülüdas lidnankundha Baikal'skan ližaks. Lidnankundan pind — 819,25 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Duman ezimez' om Tat'jana Astahova vn 2022 kül'mkuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Aleksei Nagaev (reduku 2017 — kül'mku 2022), Vladimir Pokitko (radoi vn 2017 redukuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 583 ristitud, vn 2021 — 13 199 ristitud. Kaik 12 738 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17 200 eläjad vl 1998.
Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' om saudud vll 1990−2006.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid i üks' nomeruidud (nomer 16), kaks' augotižškolad-päivkodid (nomer 13 i 14), koume keskškolad (nomer 10, 11, 12), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, sportškol.
Baikal'skan saraktehnologijoiden da holitusen tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Birüsinsk

Birüsinsk () om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan päivlaskmas. Se om Taišetan rajonan kahtenz' lidn da eländpunkt eläjiden lugun mödhe, Taišetan päivlaskmaine ezilidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Transsiban "Sujetih"-raudtesarakoks () vl 1897. Saudaškanzihe žilod senno vl 1899. Vl 1929 mecpilindtegim radaškanzi. Kätihe radnikžiloks vl 1934. Vspäi 1952 gidrolizan tegim radoi, pästli etilspirtad da sötmižsepad vhesai 2005. Sujetih sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vn 1967 11. päiväl semendkud, nimitihe jogen mödhe. Vhesai 2007 alištui Taišet-lidnan tobmudele oikti.
Birüsinsk šingotase mecan varhapanendal da pilindal, meblin tehmižel i leibänproduktoiden edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suves, Birüs (On)-jogen oiktal randal (Angaran hurapol'ne bassein), 300 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Irkutskhasai om 586 km suvipäivlaskmha orhal, 691 km «Sibir'»-trassadme (R-255) vai 682 km Transsib-raudtedme. Lähembaine lidn om Taišet koumetoštkümnes kilometras päivnouzmha orhal, «Sibir'»-avtotel vai Transsibal.
Tobmuz.
Birüsinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Duman ezimez' om Lüdmila Banadiseva ("Людмила Банадысева") vn 2014 kezakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 981 ristitud, rajonan ühesandez, vn 2021 — 8 632 ristitud. Kaik 8 477 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 461 eläjad vl 1970.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud i avaitud lidnas: Sündun Eläbzdusen pühäpert' (om saudud vll 1998−2010) i Pühän Innokentii-irkutalaižen jumalanpert' (vspäi 1958).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 2..5), kaks' keskškolad (nomer 6 i 16), lidnan lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Bodaibo (lidn)

Bodaibo (, ) om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Bodaibon rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha vspäi 2010.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1864 samha kuldad kuti "Bodaibon rezidencii" () — jüguiden varažom. Nimitihe Bodaibo-jogen mödhe (vai ven. "Бодайбинка", 98 km pitte, lankteb Vitimha). Bodaibon alangišt oli kuldan samižen päsijaks avoinuden mahtusel. Žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1903, mülüi Jakutskan gubernijha. Vll 1864−1967 kaidraižuine raudte oli olmas pohjoižpäivnouzmha, kuldan samižen žiloidennoks, avtote om saudud sen sijas.
Bodaibo šingotase Mamakanan GES:al, kuldan sezonižen samižen edheotandoil, jogiportal i sömtegimištol (lihan i leibän edheotandad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas-suvipäivlaskmas, Vitim-jogen oiktal randal (, Lenan oigedpol'ne bassein), 280 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Irkutskhasai om 883 km suvipäivlaskmha orhal vai 1435 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Lensk 321 km pohjoižhe orhal i Severobaikal'sk 386 km suvipäivnouzmha orhal vai 627 km avtol. Lähembaine raudtestancii om BAM:an "Taksimo" suvhe, ühtenzoittas avtotel 240 km pitte, avtotesild Vitiman kal't om sauvomas vodele 2025. Voib sadas Irkutskhasai regionaližen lendimportan kal't ("ODO / БДБ", ühesa reisad nedališ).
Klimat om terav kontinentaline. Tal'v om vilu, lämuz voib sadas +35 Cel'sijan gradushasai kaiken kezan aigan. Voden keskmäine lämuz om −5,1 C°, heinkun +17,9 C°, vilukun — −29,9 C°. Ekstremumad oma −55,1 C° (viluku) i +39,6 C° (kezaku). Paneb sadegid 465 mm vodes, enamba kezakus-elokus (67..84 mm kus).
Tobmuz.
Nerpo-žilo (6 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Bodaibon ližaks. Lidnankundan pind — 26 708,85 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Aleksandr Dubkov (reduku 2012 — reduku 2022). Lidnankundan Duman ezimez' om Andrei Dudarik vn 2019 sulakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 340 ristitud, lidnankundan — 15 358 ristitud, vn 2021 lidnan — 8 921 ristitud. Kaik 13 104 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 226 eläjad vl 1959 i 21 700 eläjad vl 1992. Ristitišt poleneb kacmata kuldan samižen ližadushe.
Ortodoksižen hristanuskondan puine Raštvoiden jumalanpert' om letud vl 1876. Toine puine Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert' realiženno školanno oli saudud vll 1910−1915 i ei ole kaičenus.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 5, 13, 14, 32), kaks' augotižškolad-päivkodid (nomer 7 i 35), koume keskškolad (nomer 1, 3, 4), specialine (korrekcine) škol, sädamižen pert', lidnan i rajonan muzikškol.
Bodaibon kaivuztehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Čerömhovo (lidn)

Čerömhovo ( [tɕɪrʲɪmˈxovə], ) om Venäman lidn da lidnümbrik Irkutskan agjan suves. Se om agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo Čerömhovon rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1772 kuti "Čeremhovskoje"-žilo () Moskvan traktal. Vspäi 1896 zavottihe kivihilen samišt kaivuzil i Transsib läbiti žilod. Čerömhovo sai lidnan statusad vn 1917 3(16). päiväl kezakud.
Čerömhovo šingotase kivihilen samižel (avoin mahtuz) da küllästamižel, mehanižel tegimel, sauvondmaterialiden edheotandoil (kudomatomad materialad, tal'kan i dolomitan samine, pilindmaterialad), kebnal tegimištol (omblendfabrik i mebel'fabrik), mugažo leibkombinat radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan pohjoižpäivnouzmaižes čogas, penen Čeremšank-jogen randoil (, Angar-jogen hura ližajogi), 560 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Irkutskhasai om 125 km suvipäivnouzmha orhal vai 145 km «Sibir'»-avtotedme (R-255). Lähembaine lidn om Svirsk vižtoštkümne kilometrad päivnouzmha orhal. «Sibir'»-trass ümbärdab lidnad suvipäivlaskmaspäi vides kilometras.
Klimat om terav kontinentaline. Vilukun lämuz om −19,8 C°. Ekstremum om +36 C° (heinku). Paneb sadegid 325..425 mm vodes. Voib olda manrehkaidusid seičemehe..kaheshasai ballad.
Tobmuz.
Čerömhovo om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Kaik ühesa žilod mülüdas lidnha, ned sijadasoiš nelläs..seičemes kilometras.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om mer (Administracijan pämez'). Natal'ja Morozova radab lidnan Duman ezimehen vn 2024 sulakuspäi, oli sil-žo radnikusel reduku 2020 — heinku 2023 pordol. Edeližed Duman ezimehed oma Oleg Rovenskii (heinku 2023 — sulaku 2024), Sergei Besedin (radoi vn 2020 redukuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 52 647 ristitud, vn 2021 — 53 958 ristitud. Kaik 51 230 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 124 tuhad eläjid vl 1956.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om udessündutadud 2000-nzil vozil), ph. Sofronii-episkopan puine jumalanpert' (letihe vll 2013−2021), kaks' časounäd. Islaman pühäpert' om avaitud vspäi 2008.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell'toštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 1..4, 7, 12, 14, 16, 24, 26, 27, 29, 41, 43), augotižškol (nomer 32), kahesa keskškolad (nomer 1, 3, 4, 6, 8, 9, 16, 22), avoin (aterjoiden) škol (nomer 5), licei, kaks' speciališt (korrekcišt) školad (nomer 1 i 2), laps'aigan da norišton pert', muzikškol, kaks' čomamahtošt školad (nomer 1 i 2), lapsiden da norišton sportškol.
Čerömhovon tegimištoližen industrijan da holitusen tehnikum, medicinine kolledž, kaivuztehnine kolledž i pedagogine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Kirensk

Kirensk () om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Se om Kirenskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1630 kozakoiden joukul kuti "Nikol'skii"-pagast (). Vl 1655 saudihe "Ust'-Kirenskan lidnust" senno (). Kätihe lidnust žilonke "Ust'-Kirensk"-lidnaks vl 1775, sai makundan lidnan statusad vspäi 1785. Se om agjan kaikiš vanhemb lidn olijoišpäi.
Aigan mändes nimituz lüheni. Vspäi 1928 lidn om Kirenskan rajonan keskuz. Suren sodan aigan vll 1942−1945 «Alsib»-il'mtrassan videnz' lendimpolk ajoi lend-liz:an AÜV:oiden satandoid NSTÜ:n päivlaskmha.
Kirensk šingotase jogiportal, mecan varhapanendal da ümbriradmižel (pilindmaterialad), leibtegimel, om kivivoin tedištelendan bazaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Len- i Kireng- ( 669 km pitte) jogiden ühthejoksmusen kaikil randoil, 260 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Irkutskhasai om 657 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 920 km avtotedme. Lähembaine lidn da Päivnouzmaižen Sibirin raudten stancii om Ust'-Kut 180 km suvipäivlaskmha orhal vai 354 km Magistral'nii-žilon (Kireng-stancii) kal't, 260 km «Ust'-Kut — Mirnii»-tal'vtel vai 308 km Len-jogedme.
Klimat om terav kontinentaline vilunke kuivanke tal'venke. Voden keskmäine lämuz om −3,5 Cel'sijan gradusad, kezakun +15,3 C°, heinkun +18,3 C°, elokun +15,1 C°, tal'vkun-uhokun −22,3..−26,6 C°. Ekstremumad oma −57,8 C° (viluku) i +36,8 C° (kezaku). Kezaaigan minimum om −5,3 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om +7,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Il'man lämuz voib olda madalamb mi −47 C° kül'mkus-keväz'kus. Paneb sadegid 397 mm vodes, enamba kezakus-elokus (52..67 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (11..19 mm kus).
Tobmuz.
Kaik kaks' pen't žilod da kuz' küläd mülüdas lidnankundha Kirenskan ližaks. Lidnankundan pind — 6 149,88 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 640 ristitud, lidnankundan — 13 655 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 lidnan — 10 998 ristitud. Kaik 11 310 ristitud elihe lidnas i 12 257 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 16 tuhad eläjid vozil 1979−1996 (16 500 rist. vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican jumalankodi ühtennimiženke jumalanpertinke, Spasan Londuseližen Kuvandusen jumalanpert' (vspäi 1805), kaks' časounäd.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nimitadud päivkodid (nomer 1, 3, 8..13), augotižškol nomer 4, aluzškol nomer 9, nell' keskškolad (nomer 1, 3, 5, 6), specialine (korrekcine) škol, lapsiden da norišton "Garmonija"-keskuz, čomamahtoiden škol A. V. Kuzakovan nimed.
Kirenskan professionaliž-pedagogine kolledž om lidnan opendusen aluzkundaks.
Transport.
Regionaline civiline "Kirensk"-lendimport (latin. "KCK / UIKK" / kir. "КРН", 29 tuh. passažiroid vl 2017) sijadase koumes kilometras päivlaskmha lidnaspäi. Tehtas reisid Irkutskha da edahaižihe rajonkeskusihe, mugažo punolendimel, aviaedheotand kogoneb 14 lendimportaspäi da lendimlavaspäi.
Sajansk

Sajansk () om Venäman lidn da lidnümbrik Irkutskan agjan suves. Om ümbärtud Ziman rajonal.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1970 22. päiväl sulakud kuti "Uz' Zim"-žilo () sauvomha elektrohimižkombinatad Ziman keitandsolan löudmižsijanno. Vn 1975 vilukus kätihe "Sajansk"-radnikžiloks, nimitihe Päivnouzmaine Sajan-mägisel'gan mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1985 elokus, alištub agjan tobmudele oikti.
Sajansk šingotase polivinilhloridan tehmižel i sömtegimištol (kanalihafabrik, maidkombinat). Om sauvondan i torguindan edheotandoid, Uden Ziman LEK radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan pohjoižpäivnouzmas, Okanjogen keskjoksmusen lopun molembil randpolil (lankteb Bratskan vezivaradimhe, Angaran hurapol'ne bassein, 630 km pitte, ), 550 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Elänfartalad (Ok-jogen oiged randpol') oma saudud kaks'toštkümnes kilometras himižes tegimespäi (hura randpol'). Kaik om kümne nomeruidud (1, 2A, 2B, 3..9) mikrorajonad, kaikutte om ičeze nimenke mugažo.
Matkad Irkutskhasai om 245 km suvipäivnouzmha orhal vai 280 km avtotedme. Lähembaine lidn da Transsiban stancii om Zim kaks'kümne üks' kilometr suvhe orhal, 24 km avtotedme vai Okan ülezjogen. Ühesakilometrine sarak ühtenzoitab lidnad «Sibir'»-trassanke (R-255).
Klimat om terav kontinentaline. Tal'v om vilu, keza om läm'. Paneb sadegid 400 mm vodes, enamba heinkus-elokus (75..80 mm kus), vähemba kül'mkus-sulakus (10..20 mm kus).
Tobmuz.
Sajansk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen mer (Administracijan pämez'). Edeline mer om Oleg Borovskii (sügüz'ku 2014 — keväz'ku 2024). Lidnan Duman ezimez' om Jevgenii Kaplin vn 2022 sügüz'kuspäi. Edeline Duman ezimez' om Jurii Perkov (reduku 2017 — sügüz'ku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 800 ristitud, vn 2021 — 35 561 ristitud. Kaik 38 897 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 47 500 eläjid vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan kafedraline päjumalanpert' om saudud vll 1993−2003.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne päivkodid, gimnazii, seičeme keskškolad (nomer 2..8), lapsiden sädamižen "Sozvezdije"-pert' («tähthišt»), čomamahtoiden škol, sportškol.
Sajanskan himižtehnologine tehnikum (mülütihe ekonomikan da ohjandusen kolledžad sihe vn 2013 tal'vkus) i medicinine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Sibirin Usol'je

Sibirin Usol'je (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Irkutskan agjan suves. Se om agjan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, edel 2016. vot oli mugažo Usol'jen rajonan administrativižeks keskuseks (ei mülünd rajonha).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1669 keitandsolan purtkil kuti "Usol'je" jenisejalaižil Mihalövad-vellesed-kozakoil. Usol'je sai lidnan statusad vl 1925. Vspäi 1940 om nügüdläiženke nimenke erištamha Permin sätud Usol'je-lidnaspäi. Šingotaškanzihe himižen tegimišton keskuseks Suren sodan jäl'ghe, pästtihe bazižid substancijoid, silikonad, mašiništod päiväižbatarejiden täht.
Sibirin Usol'je šingotase kaivuzmašiništon tegimel, farmaceftižen torhuden tegimel, «Baikal»-faneriž-virikombinatal, ratud kristalliden edheotandal, Usol'je-solredukurortal. Vodele 2017 travijad himižed edheotandad ei ole rados, om äi travijoid jändusid niišpäi, toksižed himižed tehmištlavuded oma likvidacijas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan pohjoižpäivnouzmaiženno röunanno, Angar-jogen hural randal (Bratskan vezivaradim), 440 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Irkutskhasai om kuz'kümne kuz' kilometrad suvipäivnouzmha orhal, 79 km «Sibir'»-avtotedme vai Transsibal. Lähembaižed lidnad om Svirsk i Čerömhovo nell'kümne kilometrad lodeheze orhal vai 50 km avtotel i Angarsk koumekümnes kilometras suvipäivnouzmha keskuzpalhasai orhal i kaikil teil.
Tobmuz.
Sibirin Usol'je om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om mer (Administracijan pämez'). Maksim Toropkin om meran radnikusel vn 2017 sügüz'kuspäi. Edeline mer om Oleg Žilkin, radoi vn 2017 sügüz'kuhusai. Lidnan Duman ezimez' om Natal'ja Jefremkina vn 2017 redukuspäi. Edeline Duman ezimez' om Lübov' Lis, radoi vn 2017 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 83 327 ristitud, vn 2021 — 74 762 ristitud. Kaik 77 989 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 100 tuhad eläjid vll 1975−2001 (109 tuh. rist. vll 1985−1986).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: Spasan Toižetamižen jumalanpert' (letihe vll 1994−2016) i puine ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om saudud vll 2006−2008). Katoline naižjumalankodi om avaitud vspäi 2002. Islaman pühäpert' om väges lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'kümne viž nomeruidud päivkodid (nomer 1..3, 5..7, 18, 21, 22, 25, 26, 28, 29, 31..35, 37..40, 42..44), kümne keskškolad (nomer 2, 3, 5, 6, 10, 12, 13, 15..17), kaks' gimnazijad (nomer 1 i 9), licei nomer 1, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol nomer 1, noriden naturalistoiden stancii.
Professionaližen opendusen aluzkundad: Usol'jen industrialine, holitusen sferan i medicinine tehnikumad, Angarskan pedagogižen kolledžan filial, Irkutskan valdkundaližen tehnižen universitetan filial.
Transport.
Avtobusad, tramvaid da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Vn 2024 kül'mkuspäi ümbärdai lidnad avtote om avaitud.
Ezilidnelektrojonused (päraudtestancii da koume platformad) i kezaližed jogilaivad ühtenzoittas Irkutskan aglomeracijan toižidenke lidnoidenke.
Slüdänk (lidn)

Slüdänk () om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan suves. Se om Slüdänkan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Vl 1647 jenisejalaine Ivan Pohabov-kozak pani lidnust necil sijal, no sirtihe seičemeks kilometraks pohjoižhe sinnä, kus Kultuk-žilo sijadase. Vspäi 1802 "Slüdänk"-tal'vdundsija oli olmas. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Transsibirižen raudten stancijaks vl 1899 sauvomha da holitamha raudted, nimitihe stancijad da joged loštkiven () lähižen löudmižsijan mödhe. Vl 1905 jonused ajeleškanziba. Kätihe radnikžiloks vl 1928, sai lidnan statusad vl 1936.
Suren sodan jäl'ghe löutihe läz 200 mineraloid lidnan ümbrištos. Om raudkivendon i apatitan löudmižsijid, no ned seištas radmata sijadusen tagut Baikal-järven kaičendzonas.
Slüdänk šingotase raudten edheotandoil, mouckiven samižel pästamha cementad Angarskas, vauktan mramoran samižel, kiviümbriradajal tegimel da turizmal, mugažo leibtegim i pilindmaterialoiden edheotand ratas. Loštkiven samine om loptüd vl 1975 kävutamha Aldanan mineralad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Baikal-järven suvipäivlaskmaižel randal, 470 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, korktan Hamar-Daban-mägisel'ganno i Šamanan nemel (). Pened Slüdänk-jogi i Pohabih-jogi (, 20 km pitte) lanktas järvhe lidnan röunoiš.
Matkad Burätijhasai om kaks'kümne viž kilometrad suvhe orhal, Irkutskhasai om kahesakümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal, 110 km «Baikal»-trassadme (R-258) vai 126 km Transsib-raudtedme. Lähembaine lidn om Baikal'sk 33 km suvipäivnouzmha orhal, 38 km «Baikal»-avtotel vai Transsibal, se om rajonan kahtendeks lidnaks.
Voib olda lujid manrehkaidusid (11 ballhasai 12:späi), mugoižed oliba vll 1862, 1959, 1995, 1999 i 2008.
Tobmuz.
Ojandeh-žilo (, 291 rist. vl 2012) i Burovščin-žilo (51 rist. vl 2012) mülüdas lidnankundha Slüdänkan ližaks. Lidnankundan pind — 436,34 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Vladimir Sendzäk (reduku 2012 — reduku 2024). Lidnan Duman ezimez' om Mihail Kaisarov vn 2022 redukuspäi. Edeline Duman ezimez' om Aleksandr Timofeev, radoi vn 2022 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 574 ristitud, lidnankundan — 18 927 ristitud, vn 2021 lidnan — 18 058 ristitud. Vl 2017 kaik 18 241 ristitud elihe lidnas i 18 581 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 tuhad eläjid vl 1967.
Ortodoksižen hristanuskondan puine ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om saudud vl 1915) i katoline ph. Jurgii-vägestusenkandajan časoun' oma saudud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 5, 6, 8, 12), aluzškol nomer 1, nell' keskškolad (nomer 2, 4, 49, 50), lidnan lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lidnan sportškol.
Baikalan oiktusen da edheotandan privatine kolledž (ende tehnikum, Irkutsk) om ezitaikundanke lidnas. Toine lähembaine professionaližen opendusen aluzkund sijadase Baikal'skas.
Šopen Friderik

Friderik Šopen, täuz' nimi — Friderik Francišek Šopen ( [ˈʂɔpɛn], [ʃɔpɛ̃]; sünd. 1. keväz'ku 1810, Želäzova-Volä-külä läz Varšavad, Varšavan gercogkund — kol. 17. reduku 1849, Pariž, Francii) oli pol'šanmalaine muzikankirjutai da pianist, Pol'šanman muzikankirjutandan školan alusenpanii. Vspäi 1831 eli da radoi Francijas. Klassižen muzikan kirjutai i Päivlaskmaižen Evropan muzikaližen romantizman znamasine ezitai.
Biografii.
Muzikankirjutai oli sündnu külän lapsiden Nikolä Šopen-kazvatajan i hänen Tekla Justina Kšišanovskaja-akan pereheze. Tat oli järgeližes kanzaspäi, tuli elämhä Pol'šanmaha Francijaspäi norudes. Mam tezi francijan kel't, mahtoi väta fortepjanol da pajatada hüvin. Friderikan sündundan jäl'ghe sil-žo vodel Nikolä Šopen sai radsijad Varšavas. Prihaine kirjuti ezmäižen muzikaližen pjesan («Polonez») kahesavoččes igäs. Voiceh Živnii-pianist (1756−1842) openzi händast 7 vodespäi, i 12-vozne nor' Friderik mahtoi väta fortepjanol hüvin ičeze opendajan kartte. Vll 1826−1829 nor' priha openui Varšavan konservatorijas (nüg. Muzikan universitet hänen nimed) silezijalaižen Juzef El'sner-muzikankirjutajan ohjandusen al.
Vspäi 1829 Friderik Šopen ezini ičeze sädusidenke. Aigan mändes andaškanzi opendust. Tegi tundmust ičeze aigan Evropan znamasižidenke muzikankirjutajidenke: Mendel'son, Bellini, List, Berlioz, Šuman.
Sädused.
Ičeze elos Šopen kirjuti vändon fortepjanol täht. Hänen sädused: 2 koncertad (1829, 1830), 3 sonatad (1828−1844), fantazii (1842), 4 balladad (1835−1842), 4 skerco (1832−1842), ekspromtad, noktürnad, etüdad, kargud (val'sad, mazurkad, polonezad), prelüdijad (ezivändod) i erazvuiččed pajod.
Kanz.
Koume sizart oli Friderikal: Lüdvika-čikoi, norembad Izabella i Emilija. Vl 1836 augotai muzikankirjutai i Marija Vodzinska tegiba käziiškendad, no neičeižen mam tühjiti sajad, i edemha hö oliba tundmusiš läheli muite. Vll 1838−1847 Friderik eli ühtes Žorž Sand-kirjutainaiženke (Avrora Düpen), sil-žo aigal pianistal tävun läžund oli. Koli läžundaspäi lapsetoman, ezimeletaden se oli tuberkulöz.
Svirsk

Svirsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Irkutskan agjan suves. Röunatab Čerömhovon i Usol'jen rajonidenke niiden pohjoižes.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kuti "Černigovskijan parččom" (), Födor Černigovskii pani sen alust. Vl 1795 mainitaškanzi "Svirskai"-küläks () manmehiden-eläjiden kanzannimen mödhe. 1930-nzil vozil saudihe raudted Čerömhovospäi varatoitamha ut Angaran metallurgišt tegint arsenan kävutandanke (nügüd' om sauptud, vspäi 2013 puhtastadas mahust). Kätihe "Svirskoje"-radnikžiloks vn 1939 elokus. Vn 1939 sügüz'kuspäi himižbatarejiden tegim radab. Suren sodan aigan Leningradan akkumulätorine tegim oli evakuiruidud žilho. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1949 16. päiväl kül'mkud, nimitihe "Svirsk:aks".
Vll 1961−1967 upotihe lidnan istorišt keskust Bratskan vezivaradimen täutmižen aigan. Vhesai 2005 Svirsk alištui Čerömhovo-lidnan tobmudele.
Svirsk šingotase mecan ümbriradmižel i putegesiden tehmižel, kommunaližen tehnikan pästandal, akkumulätorantegimel i kaivuzmašiništon tehmižel, teravas letud metalližiden sildoiden tegimel, mugažo Čerömhovon kivihilen vendal jogiportan kal't.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Angaran hural randal (, Bratskan vezivaradim), 420 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Irkutskhasai om 107 km suvipäivnouzmha orhal, 143 km avtotedme, 150 km raudtedme (vaiše jügureisad) vai 143 km jogedme. Lähembaine lidn da Transsiban passažirstancii om Čerömhovo vižtoštkümnes kilometras päivlaskmha orhal.
Klimat om terav kontinentaline. Ekstremumad oma −48 C° (viluku) i +41 C° (heinku). Paneb sadegid 329 mm vodes. Gruntan kül'mdandan süvüz om 280..300 sm.
Tobmuz.
Svirsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Berözovii-mikrorajon alištub sen tobmudele.
Lidnan pämez' om lidnümbrikon mer (Administracijan pämez'). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Sergei Jermakov vn 2019 sulakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 650 ristitud, vn 2021 — 15 485 ristitud. Kaik 13 110 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 tuhad eläjid vl 1967.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Blagoveššenjan pühäpert' om sauvomas 2000-nziš vozišpäi, sen ližaks Jumalanmaman Blagoveššenjan loičendpert' om avaitud.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 3, 22, 33), aluzškol Berözovii-mikrorajonas, nell' keskškolad (nomer 1..4), lapsen šingotesen keskust, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol.
Svirskan elektromehanine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Šelehov (lidn)

Šelehov () om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan suves. Se om Irkutskan suvipäivlaskmaine ezilidn, Šelehovan rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe vspäi 2009.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1953 kuti "žilo Irkutskan alüminijantegimenno" sauvomha tegint. Vl 1956 nimitihe sidä nügüdläižikš Grigorii Šelihov (Šelehov) torgovanan kanzannimen mödhe (1747−1795), mez' oli Venälaiž-Amerikaižen torguindkompanijan alusenpanijan. Vl 1962 tegim radaškanzi, i žilo sai lidnan statusad sen-žo voden 27. vilukud. Sen tegimen torhuz om alüminijan hapanduz, ajadas Ačinskaspäi, Uralaspäi, Kazahstanaspäi. Lähine elektropurde — Irkutskan GES.
Šelehov šingotase alüminijan pästandal i sauvondmaterialiden edheotandoil (raudbetonkonstrukcijad, savičun tegim, punümbriradai tegim), mugažo kabel'tegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Irkut-jogen oiktal randpolel, 462 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Voib olda lujid manrehkaidusid (kümnehe ballhasai 12:späi).
Matkad Irkutskan röunhasai om seičeme kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal. Transsib läbitab lidnad, päraudtestancijan nimituz om "Gončarovo". «Baikal»-avtote ristikoičeb lidnad.
Tobmuz.
Šelehov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidn jagase fartaloikš da mikrorajonikš, mugažo om äi kezaküläpertiden žiloid. Fartalad oma nomeruidud: 1..11, 18, 20, 30. Mikrorajonad oma Ezmäine, Koumanz', Nellänz', Keskuzline, Vagzalanverine. Fartal vai mikrorajon ozutasoiš počtadresas irdan nimen sijas.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Sergei Lipin (sügüz'ku 2017 — sügüz'ku 2022). Lidnan Duman ezimez' om Väčeslav Andrejev vn 2022 redukuspäi. Edeline Duman ezimez' om Konstantin Šadrin, radoi vn 2022 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 943 ristitud, vn 2021 — 41 998 ristitud, rajonan kaks' koumandest. Kaik 47 608 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 55 100 eläjad vl 2001.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma letud da avaitud lidnas: phh. Pedroin da Pauloin jumalanpert' (om saudud vll 2000−2018) i ph. Sofronii Irkutalaine-episkopan jumalanpert' (sätihe kul'turkeskusespäi vll 2002−2003).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 6, 7, 9, 10, 12, 14, 15, 17, 19), kaks' augotižškolad-päivkodid (nomer 4 i 14), viž keskškolad (nomer 1, 2, 4, 5, 6), licei, gimnazii, lapsen šingotesen kaks' keskust, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden keskuz, čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol, verhiden keliden kursad.
Irkutskan arhitekturan da sauvondan tehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Zim

Zim (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Irkutskan agjan suves. Om Ziman rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1739 Milleran «Matkan ümbrikirjutand Jeniseiskaspäi Irkutskhasai»-käzikirjuteses kuti "Mironovo" vai "Ziman tal'vdundsija" (), nimitihe Zim-jogen mödhe (, ), nimituz om burätan augotižlibundanke. Alusenpanendan oficialine voz' praznuičendan täht — 1743. Šingotaškanzihe Moskvan traktan sauvomiženke vspäi 1772, ehtatimenno Okanjoges päliči. Vl 1891 Transsib läbiti žilod, sätihe "Zim"-raudtestancijad. Žilo sai lidnan statusad vl 1922. Vspäi 1963 alištub agjan tobmudele oikti.
Zim-lidn šingotase raudten edheotandoil (vedimdepo, vagondepo, raudten distancii) da mecan ümbriradmižel pilindmaterialoihe (enamba mi 30 edheotandad). Ende gidrolizan tegim, kanifolin ekstrakcijan tegim, mecanpunümbriradai kombinat i raudbetontegesiden tegim oliba mugažo. Lähižed Ziman himine tegim (nüg. «Sajanskhimplast») i "Okinskaja"-lidnfabrik (Uhtui-žilo) oma registriruidud toižiš municipalitetoiš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Okanjogen hural randal (lankteb Bratskan vezivaradimhe, Angaran hurapol'ne bassein, , ) da sen Zim-ližajogen sun randoil, 450 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Irkutskhasai om 235 km suvipäivnouzmha orhal, 265 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Sajansk kaks'kümne üks' kilometr pohjoižhe orhal, 24 km avtotedme vai Okan mödvedhe. Voib olda manrehkaidusid kudhe ballhasai (12:späi), om igähižen rougun linzoid lidnan territorijal.
Tobmuz.
Zim om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen mer (Administracijan pämez'). Andrei Konovalov om meran radnikusel vn 2016 sulakuspäi. Edeline mer om Vladimir Trubnikov, radoi vn 2016 sulakuhusai. Lidnan Duman ezimez' om Natal'ja Derevägina vn 2024 kül'mkuspäi. Edeližed lidnan Duman ezimehed oma Galina Polinceva ("Галина Полынцева") i Lüdmila Avhadeeva, hö radoiba edel vn 2024 kül'mkud.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 32 508 ristitud, vn 2021 — 30 640 ristitud. Kaik 31 229 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 48 097 eläjid vl 1979.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan i Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpertid.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nomeruidud päivkodid (nomer 4, 10, 14..16, 56, 171, 212), augotižškol-päivkodi nomer 11, seičeme keskškolad (nomer 1, 5, 7..10, 26), licei, korrekcine škol, lapsiden da norišton sädamižen pert', muzikškol, lapsiden da norišton sportškol.
Ziman raudtetehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Železnogorsk Ilimal

Železnogorsk Ilimal () om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan keskuzpalas. Om Alailiman rajonan administrativižeks keskuseks, mülüb sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1948 kuti "Koršunih"-žilo () sauvomha küllästamižfabrikad raudkivendon ühtennimiženno löudmižsijanno, nimi om ottud Iliman ližajogespäi. Nevondkundaline ohjastuz planirui sidä valdkundan metallurgijan koumanden bazan palaks. Vl 1958 udesnimitihe žilod "Železnogorsk"-radnikžiloks. Se sai lidnan statusad vn 1965 20. sügüz'kud udenke nügüdläiženke nimenke erištamha toižiš Železnogorsk-lidnoišpäi.
Istorine Ilimsk-lidn sijazihe koumekümnes kilometras lidnaspäi, amuižel tarabošsijal Angaran i Lenan basseinoiden keskes, se om upotadud Ust'-Ilimskan vezivaradimen täutmižen aigan.
Železnogorsk Ilimal šingotase raudkivendon Koršunihan küllästamižfabrikal (radab vspäi 1965), raudten edheotandoil (vedimdepo), lämuzelektrokeskusel (), mecan ümbriradmižel pilindmaterialoihe.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suves, Leniž-Angaran mägitazangištol, Koršunih-jogen randal (Iliman oiged ližajogi), kuz'toštkümnes kilometras Iliman randaspäi, 430 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
"Koršuniha-Angarskai"-raudtestancii radab vspäi 1958. Matkad Irkutskhasai om 477 km suvhe orhal, 850 km avtotedme vai 1220 km raudtedme. Lähembaine lidn om Ust'-Kut sada kilometrad päivnouzmha orhal, 150 km avtotedme vai raudtedme.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +0,2 C°, heinkun +18,4 C°, vilukun −17,2 C°. Paneb sadegid 500 mm vodes.
Tobmuz.
Železnogorsk Ilimal om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 496,89 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Aleksei Kozlov (sügüz'ku 2017 — reduku 2022). Lidnan Dum om likvidacijan pordhal vn 2025 redukuspäi, Nikita Naida om likvidacižen laudkundan ezimehen. Duman ezimehed oliba Igor' Taranük (reduku 2022 — reduku 2025), Aleksandr Zaidulin (reduku 2017 — reduku 2022), Aleksandr Rusanov (radoi vn 2017 redukuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 079 ristitud, rajonan läz pol't, vn 2021 — 21 621 ristitud. Kaik 23 643 ristitud elihe lidnas vl 2017. Nevondkundaližen aigan planiruihe, miše 45 tuhad ristituid linneb eläda lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33 700 eläjid vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpert' i Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (om saudud vll 2001−2007).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud päivkodid, "Lesnaja skazka"-augotižškol-päivkodi («Mecsarn»), viž keskškolad (nomer 1..5), lapsiden da norišton sädamižen šingotesen keskuz G. I. Zamaratskijan nimed, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.
Železnogorskan Ilimal professionaline kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Tagor Rabindranat

Rabindranat Tagor ( "Robindronath Thakur", ; sünd. 7. semendku 1861, Kal'kutt, Britanine Indii, Britanijan imperii — kol. 7. eloku 1941, sigä-žo) oli Indijan kirjutai, runokirjutai, muzikankirjutai, pirdai da valdkundan šingotai. Hänen runod kävutasoiš Indijan i Bangladešan valdkundaližikš gimnoikš. Literaturižen Nobelän premijan laureat (1913).
Biografii.
Tagor oli sündnu brahmanan da manpidajan amuižhe sughu, Debendranath Tagoran (1817−1905) i Šarada Devin (1830−1875) norembaine laps'. Kirjutaškanzi runoid kahesavoččes igäs. Tagor sädi ezmäižid starinoid da dramid 16-voččen «Päivoikaz Lev»-psevdonimanke (beng. "Bhānusiṃha"). Openui Londonan Kunigahan kolledžas (1879−1880), no ei pästnus sišpäi i pördui Indijha. Oli sen ripmatomuden polenpidajan.
Vll 1878−1932 Tagor oleskeli enamba mi 30 valdkundas videl kontinental ajelten mail'madme, eziti ičeze sädusid da filosofijad, sai tetabut, kerazi andaks tomižid šingotamha Indijan opendusen aluzkundoid. Tagor pani «Višva Bharati»-universitetan i Maižandusen rekonstrukcijan institutan alust, ühtni rahoil školoiden alusenpanendha.
Kaik 8 muzejad om olmas Tagoran muštoks: koume Indijas i viž Bangladešas.
Kanz.
Oli nainu vspäi 1883, Mrinalini Devi (1873−1902) oli hänen ak. Koume tütärt da kaks' poigad sünduihe, severz'-se koliba aigoin läžundoišpäi.
Sädused.
Kirjuti kaiken elon aigan surmhasai, jäti üks'toštkümne romanad, enamba 20 starinoiden kogodusid, dokumentaližid kirjoid Indijas. Kirjoiden tegend mäneb Bengalijas tobjimalaz. Tegi sädusid bengalan kelel i kändi niid anglijan kel'he iče. Sädi enamba 2 tuhad pajoid (runoiden 19 kogodust) i 2 polenke tuhad kuvid.
Kaikiš tetabad kirjad — «Gitandžali» ("Andan pajod", sai Nobelän premijad), «Gora», «Pert' da mail'm».
Ust'-Kut

Ust'-Kut () om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan keskuzpalas. Om Ust'-Kutan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1631 sureks tal'vdundsijaks sauvomha lidnust, nimitihe Kut-jogen mödhe ( «sokaz taho» evenkan kelel). Ust'-Kutan lidnuz da žilo senno () seižuiba tarabošsijanno Angaraspäi Lenha i edemba Jakutijha, oliba jarmankoiden olendsijaks 19. voz'sadhasai. Oigetihe kükstud mehid sihe hätken aigan. Vl 1943 kätihe radnikžiloks. Se sai lidnan statusad vl 1954 nügüdläiženke nimenke, ühtištadihe Osetrovo-radnikžilonke (nüg. jogiportan nimituz).
Vn 1951 heinkul ezmäine jonuz tuli lidnha, i vll 1958−1989 "Len"-raudtestancii oli sarakon Taišetaspäi lopstancijaks, vspäi 1974 — BAM:an sauvomižen bazaks. Vspäi 1989 stancii mülüb BAM:an päivlaskmaižhe palaha. Vl 2001 lidn eli läbi Lenan sur'vedes, sen-žo voden tal'vel lämuz'verkoiden kollaps oli. Vll 1963−2004 Ust'-Kut alištui agjan tobmudele oikti. Vl 1996 mülütihe Jakurim-radnikžilod lidnha.
Lidn šingotase kivivoin samižen da pompandan kompanijoiden bazaks, jogilaivištol i raudten edheotandoil, lämuzenergetikal, mecan ümbriradmižel pilindmaterialoihe i sömtegimištol (leibtegim, maidtegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Lenan i sen huran Kut-ližajogen randoil, 291 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, om ümbärtud kall'oil da taigmecal.
Matkad Irkutskhasai om 510 km suvhe orhal, 973 km avtotedme vai 1385 km raudtedme. Lähembaine lidn om Železnogorsk Ilimal sada kilometrad päivlaskmha orhal, 150 km avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Turuk-žilo (vai mikrorajon, , 93 rist. vl 2010) mülüb lidnankundha Ust'-Kutan ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Aleksandr Dušin (reduku 2017 — uhoku 2021), Vladimir Krivonosenko (radoi vn 2017 redukuhusai). Lidnan Duman ezimez' om Larisa Norina vn 2022 redukuspäi. Edeline Duman ezimez' om Nikolai Teseiko, radoi vn 2022 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 45 375 ristitud, rajonan viž kudendest, vn 2021 — 36 918 ristitud. Kaik 42 272 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 62 400 eläjid vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud i avaitud lidnas: koume jumalanpertid i Mikoi-arhangelan časoun'. Niiden ližaks kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 8, 13, 22..24, 30, 39, 41, 46, 48, 50, 63), kümne keskškolad (nomer 1..10), licei, ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol, lidnan sportškol nomer 1.
Irkutskan avtotransportan i tesauvondan kolledžan filial (edel vn 2025 uhokud erigoittud Ust'-Kutan tegimištoline tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks. "Len" om päraudtestancijaks, sen ližaks kuz' stancijad radab. Kezaaigal voib sadas Peledui-žilhosai Len-jogedme.
Regionaline civiline lendimport ("UKX / УСК") sijadase kümnes kilometras pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Irkutskha, Krasnojarskha i vahtreisid Irkutskan agjan pohjoižhe.
Vihorevk

Vihorevk ( [ˈvʲixərʲɪfkə]) om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Bratskan päivlaskmaine ezilidn, Bratskan rajonan üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1947 sauvomha «Taišet — Len»-raudted, nimitihe jogen mödhe. Kävutihe ottud plenha verazmalaižiden töid. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1966.
Vihorevk šingotase raudten edheotandoil (kaks' vedimdepod, vagondepo, raudten distancii, kohenduzedheotandad) i mecan varhapanendal da ümbriradmižel. Kaks' penitenciarišt aluzkundad oma lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Vihorev-jogen hural randal ( 236 km pitte, Angar-jogen hurapol'ne bassein), Vihorev-jogen da sen Ub'-ližajogen keskes, 365 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Irkutskhasai om 472 km suvipäivnouzmha-suvhe orhal, 600 km avtotedme vai 916 km raudtedme. Lähembaine lidn om Bratsk kümnes kilometras päivnouzmha orhal sen röunhasai, 43 km avtotedme (Bratskan keskuzpalhasai) vai 30 km raudtedme ("Bratsk"-stancijhasai).
Tobmuz.
Vihorevk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 1 325,87 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Galina Dudareva (vn 2025 uhoku-sügüz'ku), Nikolai Družinin (reduku 2017 — uhoku 2025). Lidnan Duman ezimez' om Lilija Remizova vn 2017 redukuspäi. Edeližed Duman ezimehed oma Jelena Jasinskaja (tal'vku 2015 — reduku 2017), Anželika Nazimova (radoi vn 2015 tal'vkuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 520 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 21 719 ristitud. Kaik 21 279 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 24 tuhad eläjid vll 1992−2009 (24 800 eläjad vll 2005−2006).
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan pühäpert' (om saudud vll 1994−1997), Mikulai II-carin-moknikan pühäpert' i koume časounäd.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1, 2, 10, 101), specialine (korrekcine) škol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, rajonan sportškol.
Bratskan professionaližen tehnikuman Vihorevkan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.