tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Pähkimpu (heim)

Pähkimpu () om penzhiden i puiden heim Koivunvuiččed-sugukundaspäi.
Leviganduz.
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižen mapoliškon londuses (Evrazii i Pohjoižamerik). Pähkimpun erikod sätas alamecad levedlehtesižiš mecoiš kavag'mecanke. Voib löuta mecanröunas i lehtmecoiš. Elonform om penzaz päpaloin, pud oma harvemba.
Järgeline pähkimpu om kaikiš enamba levitadud heimos i sen-žo erikon ižanduseline znamoičend om kaikiš lujemb, se om ottud kul'turha amuižiš aigoišpäi. Kul'tiviruidas heimon äjid erikoid pähkmihe näht. Nimitadas fundukaks järgeližen i pontižen ("Corylus avellana" var. "pontica") pähkimpuiden järedambid ploduid.
Ümbrikirjutand.
Lehtesed oma surehkod koveritomad, kehkrad vai läz sidä, lanktas tal'veks.
Mužiksugun änikod šingotadas sügüzel, tal'vdudas i änikoitas aigaližel kevädel edel lehtesid völ. Plod om pähkim. Semned oma vauktušeta.
Kävutand.
Pähkimpun äjad erikod oma söndznamoičendanke ičeze ploduiden tagut.
Turkižen pähkimpun ("Corylus colurna") vahv čoma pumaterial om arvokaz meblin tehmižes. Tehtas veičiden i pall'aižiden varmdoid varzid järgeližes pähkimpuspäi ("Corylus avellana"). Ottas kävutamižhe sen oksid aidoiden pletindan täht, pit'k ongirag tegese, kuvatas mastinid hoikembiš oksišpäi.
Erikod.
Kaik om 17..23 erikod, kaik libudas Pohjoižes mapoliškospäi. Om sätud gibridoid saduiden täht.
Erased-se erikod:
Bukpu

Bukpu () om levedlehtesiden puiden heim. Mülütadas Bukpuižed-sugukundha. Pu andab pajumunid (pähkmid todeks), kut tamm i kaštan.
Leviganduz.
Heimon erikod oma levitadud Evropan, Azijan i Pohjoižamerikan venos i subtropižes vöiš, järedlehtesine bukpu om tropikoiš Meksikan mägil. Bukpud oma Evropan kaikiš paksumbiš puišpäi. Puttas mägiden pautkil 2300 metrhasai ü.m.t. kortte. Kaikiš pakaiženvastaižemb erik om järedlehtesine bukpu, voib kazda Sibirin suves.
Bukpud oma pil'vesenvastaižed kazmused, lämudennavedijad. Kazdas hüvin savikoil.
Ümbrikirjutand.
Pud om 30 metrhasai kortte, kazdas üksin vai sädas bukpuiden mecoid. Siled tüvi om kattud hahkal korel i oleleb kahthe metrhasai sankte. Bukpu šingotase vitkos, no voib eläda 400 vodhesai da sen hätkemba.
Pit'kad urbad kazdas tal'vel. Bukpu änikoičeb kevädel ezmäižiden lehtesiden kazvandanke ühtenaigašti. Änikod oma üks'suguižed. Pölüstoitand tegese tulleil. Plodud zavodidas kazda 20-40-voččes igäs üks'jäižil puil, kuz'kümnendel vodel vai sen möhemba mecoiš. Bukpud äikerdoitas semnil tobjimalaz. Madal sarakoikaz jur'sistem andab taimnid, i niišpäi nored pud voidas šingotadas.
Kävutand.
Ištutadas avaros mecerikoid dekorativižikš kazmusikš: üksin, gruppoil, sätas eläbid aidoid sanktan lehtišton tagut. Bukmecad oma hüväd tahod sanatorijoiden, lebukodiden i lapsiden kezalageriden täht. Telustadas mahusen erozijale, bukmecoiš sadegiden vedhuz om venomb.
Kävutadas pumaterialaks. Ümbriratud purul bukpun material notkese kebnas. Pähkmed mändas sömäks ristituile i sötkeks mecživatoile.
Erikod.
Kaik 12 erikod i üks' londuseline gibrid oma heimos:
Elektronik

Elektronik ( "lektronio"-sanaspäi «elektron») om tedon i tehnikan sarak, kudamb om otnus erazvuiččiden elektroladimiden sädandha i kävutandha. Niiden rad otab aluseks elektroniden (henegiden täutkenke) koncentracijan vajehtust i sirdandad vakuumas, gazas vai koviš kristalližiš hibjoiš, mugažo kävutab toižid fizižid nägusid. Nimitadas elektroladimišt-ki elektronikaks lühüdas.
Elektronikan sarakod: kodielektronik i mikroelektronik. Fizik i energetik ümbrikirjutadas elektronikad.
Elektrusen i elektromagnetizman avaiduz da tedoiduz, radion löuduz märhapanihe elektronikan šingotest. Radiooigenduzladimed saiba avarod kävutandad, ezikät laivoiš i sodatös, ka elementine baz tegihe tarbhaižeks niiden täht, elektronik libui sen bazan sädandan i tedoidusen processaspäi. Ezmäižen pol'ven elementine baz oti elektronižid lampoid aluseks, i vakuumelektronik šingotihe. Ladimiden znamasižed suruded i kulutandan korged vägevuz azotiba penenijoiden ladimiden sädandad, sen tagut kovan hibjan elektronik sündui diodoiden i tranzistoroiden bazal. Edesine elektronikan šingotez oli i om kompjuteroihe sidodud, nügüd' digitaline elektronik vajehti analogelektronikad peniš ladimiš. Märičendtehnikan šingotez kaimdab elektronižiden komponentoiden sädandad rattemata.
Elektroladimiden uskoližuz panese ičeze ladimen i elektrovaratoitandan uskoližusišpäi. Ičeze ladimen uskoližuz rippub elementoiden, niiden ühtenzoitusiden i sheman uskoližusespäi. Grafižikš elektroladimiden uskoližuz ozutase murendusiden koumepalaižel koveral (murendusiden lugun funkcii kävutandan aigaspäi): ezmäi murendusiden lugu poleneb, kahtendel pordol se lugu stabiliziruiše, koumandel pordol murendused ližadudas kaikenaigašti ladimen täudhe murendushesai.
Edmonton

Edmonton (mugažo anglijan kelel, virktas [ˈɛdməntən] vai [ˈɛd.mən.tən]) om Kanadan videnz' surtte lidn. Se om Al'bert-provincijan administrativine keskuz i kahtenz' surtte lidn Kalgarin jäl'ghe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Gudzonan lahten kompanijal vl 1795. Sai nimed Londonan Edmonton-ezilidnan mödhe (nüg. Suren Londonan aglomeracijas), se oli kompanijan pämehen sündundtahoks. Vl 1885 raudte tuli Edmontonha, i vl 1892 se sai penen lidnan () statusad. Vn 1904 redukuspäi Edmonton om "siti"-statusanke («sur' lidn» anglijan kelespäi). Om provincijan keskuseks sen alusenpanendaspäi vl 1905.
Edmonton šingotase kivivoin samižel 1940-nziden voziden lopuspäi, kivivoin da londuseližen gazan ümbriradmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase provincijan keskuzpalan suves, 645 m (vai 671 m) ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nort Saskačevan-jogen randal. Matkad provincijan kaikiš surembha Kalgari-keskushesai om 280 km suvhe orhal vai 295 km avtol, Ottav-pälidnhasai om 2840 km päivnouzmha orhal vai 3390 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline kuivahk, päipaštokaz päiči tal'ves. Voden keskmäine lämuz om +4,2 C°, kezakun-elokun +15,6..+18,1 C°, tal'vkun-uhokun −7,9..−10,3 C°. Lämuden maksimum oleli +37,2 C° (kezaku), absolütine minimum oli −49,4 C° (viluku, uhoku). Kezaaigan minimum om −3,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +16,7 C° (tal'vku, uhoku). Voib panda halad kezan miččel taht kul (heinkun minimum om −1,7 C°). Paneb sadegid 422 mm vodes, enamba kezakus-elokus (61..83 mm kus), vähemba kül'mkus-keväz'kus (12..20 mm kus). Paneb lunt 124 sm i 49 päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 39..43 % röunoiš sulakus-semendkus, 59..65 % kül'mkus-uhokus, 48..54 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Edmonton jagase üks'toštkümnes valičemižümbrikoks (), vai enamba mi 375 susedkundaks ().
Eläjad.
Vn 2012 rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 817 498 ristitud, i 1,16 mln ristituid eliba ezilidnoidenke. Vl 2021 kaik 1,4 mln eläjid oli lidnaglomeracijas (kudenz' sija valdkundas) 9416 km² pindal.
Ristitišton tobj pala libui Britanižiš sarišpäi i Germanijaspäi, 13,9 % oma ukrainalaižed.
Grab

Grab () om madaliden puiden heim Koivunvuiččed-sugukundaspäi.
Leviganduz.
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižen mapoliškon londuses, Azijas i sen paloin Kitaiš tobjimalaz, vaiše kaks' erikod oma Evropan endemikad. Om erikoid Pohjoižamerikas mugažo.
Grab navedib rohlid i kazvateližid mahusid mouckivenke, täizöiženke nepsudenke. Erased erikod kazdas kuivil mahusil mouckivenke. Heimon erikod ei navet'koi sodunuzid i muiktoid mahusid. Pil'vesenvastaižusen mahtuz om erazvuitte lujas erikoidme.
Ümbrikirjutand.
Elonform om pu päpaloin, järed penzaz oleleb harvoin. Tüven hahk kor' om siled vai läz sidä. Kron om tihed i ei ole leved, sen karkas kogoneb hoikan polhe oksišpäi. Grab kazvab vitkos. Sädab äi vezoid kandaspäi, vähän jurišpäi.
Kattud somusil nügud urbad išttas barbal. Lehtesed oma ellipsanvuiččed koume..kümne santimetrad pitte, čereduišoiš, piiženke röunanke, lanktas tal'veks.
Änikoiden sugu om erištadud. Ned kazdas ühtenaigašti lehtesidenke lambhaižiden nägul, pölüstoitand tegese tulleil. Plodud oma pähkmuded 10..30 lugul, ühtenke semnenke. Semned oma endospermata. Grab andab ploduid äjan joga vodel.
Erikod.
Kaik om 41 erik heimos, kaik libudas Pohjoižes mapoliškospäi.
Valitud erikod:
Pol'veim

Pol'veim om material veimiden i dielektrikoiden keskes eriližen elektrovedandmahtusen mödhe. Se erineb veimiš-metalloišpäi eriližen elektrovedandmahtusen lujal rippundal ližasegoitusiden koncentracijaspäi, lämudespäi i erazvuiččen sädegoičendan painegespäi. Pol'veimiden päine ičend om elektrovedandmahtusen lujenduz lämuden ližadusenke, hot' pol'veimil om i veimiden, i dielektrikoiden ičendoid.
Pol'veimed oma mugomad kristalližed substancijad, kudambiden kel'dzonan leveduz om läz elektron-vol'tad (eV). Ozutesikš, mülüdas diamantad levedzonižihe pol'veimihe (läz 7 eV), indijan arsenid — kaidzonižihe (0,35 eV). Mülütadas pol'veimihe äjid himižid elementoid (germanii, ola, selen, tellur, arsen da tž.), ühthesuladusiden i himižiden ühtnendoiden ogibal lugumär (oz., gallijan arsenid). Pol'veimiden elektrovedandmahtuz rippub lämudespäi. Läz absolütišt noläd pol'veimed kätas dielektrikoikš.
Vl 1833 britanine Maikl Faradei-fizik-kodvii ümbrikirjuti ičeze «Elektrusen eksperimentaližed tedoidused»-tedotös hobedan sul'fidan elektrovedandmahtusen vaskmäšt lämuzfunkcijad, se lujeni lämuden ližadusenke, toižiden tetabiden metalloiden vedandmahtuz poleni lämbitusen aigan. Vodele 1838 Faradei avaiži völ viž substancijad mugomidenke ičendoidenke. Möhemba nimitihe niid substancijoid «pol'veimikš».
Pol'veimiden toižendad oma elektrovedandmahtusen harakteran mödhe (ičeze i ližasegoitusiden) i toižendan mödhe (elektroniden, vai n-tipad, i reiguiden, p-tip).
Čuhunduz

Čuhunduz om inženerine sauvuz korktusen znamasiženke edhudenke alusen levedusen päl.
Saudas čuhundusid erigoittud sauvusikš vai ühtenzoittud toiženke sauvusenke vai seinänke. Čuhundusen tüvi voib olda järghine (kivižiš i raudbetonižiš konstrukcijoiš) vai pall'az südäimes. Lapakoiktas leiktuses čuhunduz oleleb kehker, nellikanvuitte, äisaumaine, putub toižid-ki formid.
Čuhundusen ülähän lavuden nimi om "parangod".
Čuhundusiden toižendad:
Revolücii Venämas vl 1917

Revolücijad Venämas vl 1917 (Uhokun revolücii i Redukun revolücii, Sur' venän revolücii) om vn 1917 revolücižiden aigtegoiden nimituz Venämas. Jätkustui läz üht vot: 23. uhoku (8. keväz'ku) 1917 — 6. (19.) viluku 1918. Edel vn 1917 sügüz'kud valdkundan formaline nimituz oli Venäman imperii, sügüz'kuspäi i vn 1918 vilukuhusai — Venäman Tazovaldkund.
Uhokun i Redukun revolücijan pätegod mäniba Petrogradas, redukun azekaz vasthalibund oli Moskvas-ki. Monarhii, Nikolai II-car' i hänen kanz oliba čuratud tobmudespäi, kudamb läksi Pordaigaližele ohjastusele. Päine met oli sabustadud, politižed partijad saiba täut faktišt tobmut. Vn 1917 aigan armijan demokratizacijan i manpidajiden küzundan pätandan naprindad oliba tehtud. Pordaigaline ohjastuz oli kükstud Redukun revolücijan aigan, konz bol'ševikad i heihe ühtistujad tedotihe Nevondkundoiden (nevondkundališt) tobmut.
Jäl'gused: monarhijan čuraduz i seižusiden likvidacii; bol'ševikoiden tulend tobmudehe; Alusenpanijan suiman küksend; rahvahanikoiden sodan Venämas zavodind.
Koltuši

Koltuši (, ) om lidn Leningradan agjan Vsevoložskan rajonan suves. Se om Piterin päivnouzmaine ezilidn, Koltušin lidnankundan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Koltuši-külä mainitase ezmäižen kerdan Vodin pätinan aigkirjas vl 1500. Baltiž-suomen augotižlibundan nimi libub "kelttu"-sanaspäi «pakuine». Ezmäine škol oli avaitud vl 1856 opendusenke suomen kelel i oli vhesai 1863. Nevondkundaližen aigan Koltušin suomen rahvahaline nevondkund oli vll 1926−1939.
Starai-külä ( «vanh», «vanh külä») mainitihe vspäi 1792, sijazihe Okkervilin joginiškan ojan-ližajogen randal. Ezmäine škol radaškanzi siš vl 1909. Nevondkundaližen aigan (1973. voz') «Vsevoložskii»-sovhozan keskuz oli siš.
Vn 2023 31. päiväl semendkud Leningradan agjan Käskusenandai suim vahvišti käskust Starai- i Koltuši-küliden ühtištuses. Leningradan agjan käskuz andoi udele eländpunktale lidnan statusad Koltuši-nimenke, tuli väghe sen-žo voden 25. päiväl kezakud.
Koltuši šingotase betonantegimel i raudbetontegesiden edheotandal, meblin i mebel'furnituran pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnankundan lodehes, Koltušin ülüdel (78 metrhasai ü.m.t.), 36..39 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vedhudetoi Koltušin järv () om koume gektarad pindanke i nell' metrad süvütte, levitase lidnan pohjoižpäivnouzmas.
Matkad Vsevoložsk-rajonkeskushesai om kümne kilometrad pohjoižhe orhal vai 12 km avtotedme, Piterihesai om kümne kilometrad päivlaskmha Koltušin mantedme. Toine lähembaine lidn om Kudrovo 12 km suvipäivlaskmha avtotedme. Lähembaižed eländpunktad oma Pavlovo-žilo ani pohjoižpäivnouzmha i Janino-2-külä ani päivlaskmha-lodeheze.
Kaik om 21 irdad lidnas.
Eläjad.
Vl 2002 Starai-külän ristitišt oli 4 466 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe Koltuši-külän eläjiden lugu oli 173 ristitud, Starai-külän 8 868 ristitud. Vl 2017 kaik 12 235 ristitud oli registriruidud sen aigan kahtes küläs. Starai-külän ristitišt oli 13 836 eläjad vl 2021. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Ioann Kronštadtalaižen puine jumalanpert' (letihe vll 1996−1997) i kivine časoun' (2015−2019), mugažo saudihe phh. Petran da Pavlan jumalanpertid usadiban puištos vspäi 2019.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi nomer 62, Koltušin keskškol I. P. Pavlov-akademikan nimed (školanedeliženke palakundanke), Koltušin čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähižes Piteriš.
Transport.
Läz kümned avtobusmaršrutad ühtenzoittas lidnad Piterinke (Ladožskai-metrostancii) i Vsevoložskanke.
Ühtennimine "Koltuši"-raudteplatform sijadase kahesas kilometras suvhe lidnaspäi.
Malärii

Malärii ( «paha il'm», ende oli tetab kut «soiden säruläžund») om transmissivižiden kertläžundoiden grupp, kucuse "Plasmodium"-heimon protistoiden parazitoil. Tartub ristitule "Anopheles"-heimon emäsäs'kiden purendoiden kal't.
Läžund kaimdase säruläžundal, särgutesil, pärman (splenomegalii) i maksan (gepatomegalii) suruden ližadusil, anemijal. Voib lähtta 10..15 päivest tartutandaspäi simptomiden olendhasai. Harakterizuiše hronižil toštmižil (recidivoil), voib mända severz'-se vozid londuseližen immunitetan tulendhasai.
Läžumižlugu oli 350..500 mln statjoid vodes 21. voz'sadan augotišes, niišpäi 1,3..3 mln lopihe surmal. Vozil 2000−2013 läžujiden malärijal kolendoiden lugu väheni poleks endustusihe kacmata. Nügüd'aigan tartudandan statjoiden 85..90 % tegese Afrikas Saharan suvemb, heispäi lapsed edel vižvottušt igäd inficiruišoiš päpaloin.
Olii vakcin malärijan plazmodijad vaste om effektivine statjoiden 31..56 procentas. Uz' vakcin korktembanke effektivižusenke (90 % da sen enamba ezimeletaden) om kodviš.
Toižendad.
Läžundan simptomatik, joksend i endustuz rippudas plazmodijan-läžundantegijan erikospäi, no paloin.
Infrarusked sädegoičend

Infrarusked sädegoičend (vauktuz, diapazon) vai infrarusttad lainhed (IR-sädeged) om elektromagnitsädegoičendan toižend, otab spektran keskustad nägujan vauktusen rusttan agjan (lainhen pidusenke λ = 0,74 mkm i paksudenke 430 THc) i mikrolainhižen radiosädegoičendan (λ ~ 1..2 mm, paksuz 300 GHc) keskes.
Infrarusttan diapazonan piduz om luja, ka substancijoiden optižed ičendad voidas vajehtadas znamasižešti infrarusttas sädegoičendas, sidä kesken erinedas niiden-žo ičendoišpäi nägujas sädegoičendas. Objektad pästtas infrarusttoid sädegid lainhiden kaikil pidusil tobjimalaz.
Infrarusked sädegoičend otab kalindlampoiden sädegoičendan tobjad palad, Päiväižen sädegoičendan läz pol't. Erased lazerad pästtas infrarusttoid sädegid. IR-apparatur löudab avarod kävutandad sodatehnikas (oz., metoks raketoiden oigendamižen täht) i civiližes tehnikas (oz., sidon kuidoptižed sistemad). Registriruidas IR-sädegid lämuz- i fotoelektrosandapparatoil, mugažo specialižil fotomaterialil.
Britanine (anglijalaine) Uil'jam Geršel'-astronom avaiži infrarusttad sädegoičendad vl 1800. Hän oli otnus Päiväižen tedoidushe i eci kaclendinstrumentan lämbitusen polendusen mahtust. Tedomez' märiči nägujan spektran erazvuiččid sijid lämänmäričimen abul i löuzi, miše lämuden maksimum sijadase küllästadud rusttan mujun taga, i nägujan katken taga nacein. Muga se statj augoti infrarusttan sädegoičendan tedoidusid.
Limerik

Limerik ( [ˈl̪ˠɪmʲ(ə)nʲəx], [ˈlɪmərɪk]) om lidn Irlandijan keskuzpalan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, ühtennimižen grafkundan administrativine keskuz da pala. Grafkundan i lidnan tobmuden organad oma ühtištadud vn 2014 kezakuspäi.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 812 kut vikingoiden kolonii. Vl 1173 Limerik oli alištunu tulnuzile Anglijaspäi normandijalaižile. Raudte tuli lidnha vl 1848 i kändi lidnad znamasižeks raudtesol'meks, raudtestancii radab nügüdläižes sijas vspäi 1858.
Limerik šingotase sömtegimištol i omblendedheotandoil. Sijaline kružav om tetab. Dell-kompanijan kompjuteroiden fabrik radoi vhesai 2009.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase grafkundan pohjoižröunanno, Šannon-jogen pit'kan estuarijan zavodindan hural (suvižel) randal päpaloin, kümne metrad u.m.t. keskmäižel korktusel. Istorine keskuzpala om saudud Kings-sarel, kudamb om sätud Šannon-jogen päpalal i sen Ebbi-hijamal. Kler-grafkund röunatab lidnanke pohjoižes.
Klimat om ven valdmeren. Lidnan lendimportas (14 m ü.m.t.) voden keskmäine lämuz om +10,4 C°, kezakun-sügüz'kun +14..+16 C°, tal'vkun-uhokun +6..+7 C°. Ekstremumad oma −11,4 C° i +31,6 C°. Paneb sadegid 977 mm vodes, enamba redukus-vilukus (94..105 mm kus), vähemba sulakus-heinkus (59..70 mm kus).
Eläjad.
Vn 2011 Irlandijan rahvahanlugemižen mödhe Limerikan ristitišt oli 95 854 eläjad, grafkundan läz pol't. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', vanhiš röunoiš — 66 554 rist. vl 1831, 60 736 rist. vl 1981, 59 790 rist. vl 2006. Kaik 104 952 ristitud elihe metropolitenižen Limerikan territorijal vl 2016. Ristitišt ezilidnoidenke oli 162 416 eläjad vl 2011.
Limerikan universitet ("Ollscoil Luimnigh / University of Limerick / UL", 16 tuhad üläopenikoid vl 2019) om sätud vl 1972 kut Nacionaližen üläopendusen institutan ezmäine pala, erine aluzkund i universitet vspäi 1989.
Transport.
Rahvahidenkeskeine civiline Šannon-lendimport ("SNN / EINN", 1,7 mln passažiroid vl 2019) sijadase 20 km päivlaskmha lidnaspäi Kler-grafkundas. Tehtas reisid Suren Britanijan i Pol'šanman järedoihe lidnoihe, Nju Jorkha i Filadel'fijha, Ispanijan lebutahoiže.
Elektromagnitsädegoičend

Elektromagnitsädegoičend (EMS) vai elektromagnitižed lainhed om levitai avarudes elektromagnitižen kendan perturbacii (olendan vajehtuz). Voib el'geta sidä elektromagnitižeks lainheks vai fotoniden valuks tarbhaižusen mödhe. Harakterizuiše ičeze spektran mülündal edel kaiked.
Elektromagnitine spektr jagase nenikš nimitadud keskustoikš:
Elektromagnitine sädegoičend voib levitadas läz kaikiš ümbrištoiš. Vakuum om avaruz substancijoita i absorbirujita vai laskijoita elektromagnitižid lainhid hibjoita, ka EMS levigandeb siš energijan kadoita miččikš taht surikš keskustoikš. Statjoiden rives EM-sädegoičend levitase hüvin täuttud-ki substancijal avarudes, sen aigan sädegoičendan harakter vajehtub paloin.
Kosmoslenduz

Kosmoslenduz om matk vai transportiruind kosmosha vai kosmosan kal't.
Ei ole tarkoiktad röunad Man i kosmosan keskes. Rahvahidenkeskeine aviacine federacii ("FAI") vahvišti sen röunaks korktust 100 kilometrad Man pindaspäi (Karmanan jono). Miše lenduzapparat lendi mugomal korktusel aerodinamižiden vägiden painuden al, ka piidab otta ezmäšt kosmospigut, se tegeb lendust orbitaližeks enamba, mi aerodinamižeks. Klassine erinend avialendusen i kosmoslendusen keskes hajeneb kaik enamba i enamba suborbitaližiden kosmoslaivoiden i orbitaližiden lendimiden šingotesenke.
Venämalaine i nevondkundaline Konstantin Ciolkovskii-mehanikantedai da opendai (1857−1935) tedoiži kosmoslendusiden teoretižid aspektoid i kändihe kosmonavtikan alusenpanijoišpäi. Mez' formulirui raketlikutimiden matematižid vahvištusid, löuzi Ciolkovskijan formulad.
Ezmäine lendai kosmosha i pördui tagaze ristit oli nevondkundaline Jurii Gagarin-kosmonavt. Hänen lenduz mäni töhöpästtud Baikonur-kosmodromaspäi "Vostok-1"-kosmoslaival («päivnouzm») vn 1961 12. päiväl sulakud. Mez' tegi üht pörut orbitadme Mas ümbri, lendusen hätkeližuz kosmosas oli 108 minutad.
Vauktuz

Vauktuz vai Päivänvauktuz om elektromagnitsädegoičendan keskust fizižes optikas, kudambad ristitun sil'm voib nähta.
Vauktusen spektraližen diapazonan lühüdlainhine röun om keskust lainhiden 380..400 nm pidusidenke (750..790 THc), pit'klainhine röun om keskust 760..780 nm pidusidenke (385..395 THc). Järgeližes elos el'getas vauktuseks mittušt taht optišt sädegoičendad, sid' infrarusked i ul'traruskedsinine sädegoičendad mülüdas vauktushe mugažo.
"Optik" om fizikan jaguz vauktusen tedoiduses.
Kaikiš znamasižemb vauktusen harakteristik om muju. Voib otta päivänvauktust elektromagnitižeks lainheks, sen levigandusen piguz om kaikenaigaine vakuumas, vai otta fotoniden valuks, niil henegil om parametroid: märitud energii, impul's, ičeze impul'skuro, noläine mass (ende ližatihe «likumatomudes»). Vauktusen piguz vakuumas lugese 299 792 458 m/s tarkoikti. Vauktusen katkaiduz i/vai kuvahaine oma ümbrištoiden röunal. Vauktuz oleleb polärizuidud miččen taht toižen elektromagnitižen lainhen kartte.
Ul'traruskedsinine sädegoičend

Ul'traruskedsinine sädegoičend vai URS-sädeged ( «ülä», «röunoiden taga» + ruskedsinine) om elektromagnitine sädegoičend, kudamb otab spektran diapazonad nägujan i röntgensädegoičendoiden keskes. URS-sädegoičend lainhiden pidused oma 100..400 nm keskustas (7,5⋅1014..3⋅1016 Hc).
Avaiduz.
Löutihe IR-sädegoičendad vl 1800, i saksalaine Iogann Vil'hel'm Ritter-fizikantedomez' (1776−1810) zavodi sädegoičendan ecmižid nägujan spektran vastal'žes poles, lainhiden pidusenke lühüdamb mi ruskedsinižel mujul. Vl 1801 hän löuzi, miše palastui vauktusen painegen al hobedan hlorid čihodab teravamba nägumatomas sädegoičendas spektran ruskedsinižen keskustan röunan taga. Löudmine tegihe znamasižeks fotografijan himižiden processiden sädandan täht.
Kävutand.
Päiväine om URS-sädegiden päine purde Mal. Niiden sädegiden hätkeline paineg travib sil'mid i vedab organizmad mutacijoidennoks. URS-sädeged oma elektrobembles, ka ühthekeitajale piidab kaita sil'mid maskal specialiženke stöklanke.
Tehtas URS-lampoid fotobiologižen painegen täht, kävutandad oma antibakterialine paineg veden, kodiživatišton i honusiden täht, vauktuzkulk gavediden täht, ristitun ratud päivituz da D3-vitaminan sädand nahkas, lazerad, mujuiden terav kuivatez, polimeriden modifikacii.
Toižendad.
Ul'traruskedsinižen sädegoičendan elektromagnitine spektr voib olda jagadud alagruppikš erazvuiččin. päiväižen sädegoičendan märhapanendas (ISO-DIS-21348) andab nenid märhapanendoid:
Lähižen ul'traruskedsinižen diapazonan toine nimi om «must vauktuz», sikš miše ristitun sil'm ei voi tundištada sidä, no kuvastuses erasiš-se materiališpäi spektr sirdase nägujan sädegoičendan diapazonha fotolüminescencijan nägusen tagut. Nimitadas «vakuumižeks» (VUV) edahašt i ekstremališt diapazonid sen täht ku Man atmosfer absorbiruib lujas niid lainhid.
Nozoluz

Nozoluz om olii nozolas agregatižes olendas substancii. Se olend otab sijadust kovan i gazanvuiččen olendoiden keskes.
Nozoluden i kovan hibjan agregatižed olendad oma kondensiruidud, niiden heneged (atomad, molekulad, ionad) oma himižiš sidoiš keskneze. "Kondensiruidud olendan fizik" tedoidab molembid olendoid. "Gidrostatik" i "gidrodinamik" oma järghižiden ümbrištoiden fizikan jagusikš, ezmäine tedoidab nozoluziden tazoolendad, toine — niiden likundad i vastamižpainegid kovidenke hibjoidenke.
Nozoluden päine ičend om mahtuz vajehtada formad röunadusita kosketajiden mehanižiden kingitesiden painegen al (välliden eskai), toižiden agregatižiden olendoiden erineden. Sen aigan substancijan mülü jäb kaikenaigaižen praktižikš. Nozoluden ahtištand om jüged azj. Pindan kingitez harakterizuib nozoluzid i erigoitab niid gazoišpäi. Nozoluden ninevuz om enamba mi gazan tobjimalaz, no oleleb vähemba-ki, oz., nozol vezinik ujub gazanvuiččes gelijas 20 K lämuden i 3 MPa painuden arvoimižiš. Substancii om nozol lämuziden märitud keskustas, sen röunad rippudas painudespäi.
Jagadas kaikid nozoluzid puhthikš i segoitusikš. Erased segoitused znamoitas äjan elon täht: veri, merivezi da tž.. Nozoluded voidas olda segoitesikš. Nozoluziden ičendad: valundmahtuz, notktuz, pindaline kingitez, märgastamižmahtuz, segoitamižmahtuz, diffuzii.
Ühthine relätivižusen teorii

Ühthine relätivižusen teorii () om nügüd'aigan avaros tundištadud vedandvägen teorii, ümbrikirjutab vedandväged kut avaruden-aigan geometrijan avaiduz. Teorii om taritud saksalaižel Al'bert Einštein-tedomehel vn 1915 25. päiväl kül'mkud.
Nece teorii otab postulataks, miše gravitacižed i inercialižed väged oma ühtejiččed augotižlibundan mödhe. Sišpäi nägub, miše gravitacižed effektad oma determiniruidud ei olijoiden avarudes-aigas hibjoiden i kendoiden vastamižpainegel, no avaruden-aigan deformacijal ičeksaz, a se om massan-energijan olemižhe sidodud sen paloin.
Ühthine relätivižusen teorii om gravitacijan kaikiš enamba satusekaz teorii meiden päivil. Se teorii om vahvištadud kaclendoil hüvin, kävutadas astronomijas i inženerijas (kaimdainavigacii) jogapäiväližikš. Ezmäine satuz tuli Merkurii-planetan perigelijan anomaližen precessijan sel'gitesenke. Sid' vl 1919 britanine Artur Eddington-astrofizikantedai tedoti vauktusen čurazundas läz Päiväšt sen täuden pimitesen aigan, kaclend vahvišti ühthižen relätivižusen teorijan endustust kvalitativižikš i kvantitativižikš. Sid'päi äjad toižed kaclendad da kodvad vahvištiba teorijan endustusiden znamasišt lugumärad.
Radioaktivine čihodamine

Radioaktivine čihodamine om stabilitomiden atomoiden südäitukuiden mülündan (Z-täude, A-masslugu) vai südäiolendan spontanine vajehtuz elementarižiden henegiden, gammakvantoiden vai/i südäitukuiden palaižiden laskendal.
Radioaktivižen čihodamižen processan toine nimi om radioaktivižuz, nua sättujad nuklidad oma radioaktivižed (radionuklidad). Radioaktivižed oma substancijad radioaktiviženke südäitukunke mugažo. Radioaktivižusen südäitukuiden kaks' toižendad om sandan mödhe: putujiden londuses om londuseline, sadud ratud tel (südäitukreakcijoiš) om ratud radioaktivižuz.
Alištui čihodamižele om mamsüdäituk, sündui sen čihodamižen jäl'ghe om tütärsüdäituk. Soddin sirdusen ohjandim ümbrikirjutab tütärsüdäitukun masslugun i täutken vajehtuz mamsüdäitukun rindataden. Paksus izotopad čihotas kahtel vai sen enamba tel ühtenaigašti. Sündui čihodamižes tütärsüdäituk om radioaktivine erasti i čihodab aigan mändes mugažo. Radioaktivižen čihodamižen process mäneb sihesai, kuni kaik südäitukud kändasoiš stabiližikš. Mugomiden čihodamižiden järgenduz nimitase čihodamižen čepiižeks, sen aigan sündujiden nuklidoiden järgenduz om radioaktivine rivi.
Francine Antuan Anri Bekkerel'-fizikantedomez' avaiži radioaktivižust vl 1896. Löutihe kodviden kal't, miše tehnecii, prometii i kaik himižed elementad 83 nomeranke (vismut) da sen enamba oma radioaktivižed, toižin sanoin niil ei ole stabiližid izotopoid.
Piguz

Piguz (standartine znam: formula_1 -sanaspäi) om vektorine fizine suruz, harakterizuib sirdmižen heredust i materialižen čokkoimen likundan čuradust valitud lugendsistemas.
Klassižes mehanikas suruz om čokkoimen radiusvektoran toižetišhe aigan mödhe tazostadud:
 formula_2
Piguz märičese metril sekundas SI-sistemas, santimetril sekundas SGS-sistemas.
Vepsän keles piguden skalärine suruz nimitase mugažo pigudeks, se suruz om piguden vektoran modul' vai čokkoimen algebraline piguz, toižin sanoin formula_1-vektoran projekcii čokkoimen traektorijan kosketajale. Erasiš-se toižiš keliš skalärine piguz nimitase eriližikš, oz., "celeritas" latinan keles, "speed" anglijan keles.
«Piguz»-termin kävutase tedos avaros-ki el'genduses kut miččen-se suruden (ei vaiše radiusvektoran) vajehtusen heredust toižen suruden rindataden (aig paksumba, no avaruz da tž. oleldas). Oz., sekoidas saumpigudes, lämuden vajehtusen, himižen reakcijan, gruppan i ühtištusen piguziš. Matematižikš «vajehtusen hereduz» harakterizuiše kaceltud suruden toižetišel.
Augotižpiguz (formula_4) om materialižen čokkoimen piguz kurol formula_5 aigan pordhišton mödhe.
Toižed levitadud piguded:
Piguden märičendühtnikad.
Linearine piguz:
Saumpiguz:
Kvantmehanik

Kvantmehanik (lüh. "kvantmeh"), vai lainižmehanik, om fundamentaline fizine teorii, ümbrikirjutab londust atomoiden i subatomižiden henegiden masštabas. Se teorii om kaiken kvantfizikan aluseks, sen paloin kvanthimijan, kendan kvantteorijan, kvanttehnologijan, kvantinformatikan.
Kvantmehanine teorii laskeb lugeta fizižiden sistemiden ičendoid i ičtazvedandad. Kvantteorijan fundamentaline eriližuz om siš, miše se ei voi endustada fizižiden suruziden (dinamižiden vajehtujiden) znamoičendoid tobjimalaz, vaiše andab niiden märičendan naceinuzid.
Klassine fizik om ümbrikirjutajiden londusen aspektoid järgeližes masštabas teorijoiden ühtmuz, läz kaik ned teorijad oliba edel kvantmehanikan sündundad. Om vähähk sen fizikan tedoid ümbrikirjutamha londust peniš märičendoiš (atoman surtte da sen penemba). Voib vedada klassižen fizikan teorijoiden enambust kvantmehanikaspäi kut oiktoid surembiš masštaboiš approksimacijoid. Klassižen fizikan erineden, kvantmehanikas sisteman sidodud olendan suruded (energii, impul's, saumkuro da tž.) ei voigoi olda miččenke täht znamoičendanke, ned oma röunatud diskretižil znamoičendoil (kvantuind), objektad oma kut henegiden, muga lainhiden-ki pirdoidenke (korpuskulärižlainhine dualizm), i om röunoid meiden voimusiden täht endustada tarkoikti fizižen suruden znamoičendad edel sen märicemišt anttud augarvoimižiš (märhapanmatomuden princip).
Kvantmehanik libui kaiken 20. voz'sadan aigan erazvuiččiš sijaližiš teorijoišpäi, ned sel'gitiba kaclendoid, kudambid ei sättund klassižen fizikan tärtusidenke. Mugomiden teorijoiden keskes oliba absolutižikš mustan hibjan sädegoičendan probleman pätand Maks Plankal vl 1900, vauktusen kvantan energijan i paksuden sättund vn 1905 Al'bert Einšteinan kirjutuses fotoeffektas. Mikromirun nägusiden el'gendusen aigaližed naprindad oma tetabad nügüd' kut «vanh kvantteorii», ned vediba kvantmehanikad teravale šingotesele 1920-nzil vozil mugomiden Evropan tedomehiden töiš kut Nil's Bor, Ervin Šrödinger, Verner Geizenberg, Maks Born. Nügüd'aigaine kvantteorii formuliruiše erazvuiččiden sätud specialižikš matematižiden formalizmoiden kävutandanke.
Agregatine olend

Agregatine olend (-sanaspäi «ližadan») om substancijan fizine olend, rippub lämuden i painuden ühtnendaspäi. Agregatižen olendan vajehtuz voib kaimdas joudjan energijan, entropijan, ninevuden da toižiden fizižiden suruziden hüpkenvuiččel vajehtusel.
Toižendad.
Kaik nell' agregatišt olendad oma järgeližed: plazm (otab mail'man substancijan enambust), kova (kristall), nozol i gazanvuitte olendad. Mezofazan olendad oma amorfine hibj, nozol kristall, stajan membran. Toižed agregatižed olendad oleldas madalan lämuden arvoimižiš: Bozen kondensat, fermionkondensat, kvantgaz, kvantnozoluz. Tedomehed ezimeletadas nenid olendoid mugažo: vaskmäine substancii, fotonmolekul, mujustöklan kondensat.
Substancijan agregatižen olendan toižendoiden päine termodinamine (fenomenologine) tunduz om energetine röun faziden keskes: purustusen lämuz om röunaks nozoluden i sen purun keskes, sulamižen lämuz röunatab kovad substancjad nozoludespäi. Kävutadas avarombad "termodinamine faz"-tärtust ümbrikirjutamha erazvuiččid olendoid fizikas. Ümbrikirjutajad päličmänendoid toižes fazaspäi toižele nägused oma kritižed.
Fazine päličmänend.
Fazine päličmänend näguse fazdiagrammal, konz sistem vajehtab ičeze intensivižid parametroid (lämuz, painuz i m.e.) i ristikoičeb jagajad jonod kahten fazan keskes. Ku erazvuiččed olendan tazostused ümbrikirjutadas kaikenvuiččid termodinamižid fazid, ka kaiken voib löuta surut, kudamb vajehtase hüpkenvuiččikš fazižen päličmänendan aigan.
Ezmäižen toižendan fazižes päličmänendas kaikiš päižembad, primarižed ekstensivižed parametrad vajehtasoiš: eriline mülü, varatud südäienergijan lugumär, komponentoiden koncentracii i sen vuitte. Kahtenden toižendan fazižed päličmänendad tegesoiš statjoiš, konz substancijan sauvusen simmetrii vajehtub, sen aigan simmetrii voib hajeta täuzin vai poleta paloin.
Gravitacii

Gravitacii (vai jüguz, vedand, mail'man vedand, -sanaspäi «jüguz») om universaline fundamentaline vastamižpaineg kahten materialižen hibjan keskes, miččil mass om olmas.
Mail'man vedand ümbrikirjutase Einšteinan ühthižel relätivižusen teorijal ühthižes statjas. Njutonan jügusen teorii ümbrikirjutab gravitacijad penil piguzil (vauktusen piguden rindataden) i venon vastamižpainegen statjas. Kvantröunanno gravitacine vastamižpaineg linneb ümbrikirjutadas gravitacijan kvantteorijal ezimeletaden, kudamb ei ole sätud völ kogonaižen.
Gravitacijal lujas znamasine rol' om Kaikusen strukturas i evolücijas (paneb kosketust Kaikusen ninevuden i sen levigandusen piguden keskes), märičeb astronomižiden sistemiden tazoolendan i seižundmahtusen päižid arvoimižid. Gravitacijata ei oliži Kaikuses ni planetoid, ni tähthid, galaktikoid, mustoid reiguid. Gravitacine ahtištand om energijan päpurtkeks tähthiden evolücijan möhäižil pordhil (vauktad liliputtähthad, neitronižed tähthad, mustad reigud).
Magnitine kend

Magnitine kend om kend, kudamb valatoitab likkujid elektrižid täutkid i hibjoid magnitkuronke, ripmata niiden likundan olendaspäi; elektromagnitižen kendan magnitine pala.
Magnitine kend voib sätas elektrojoksusel vai (ku magnitad oma kaikenaigaižed) atomoiden elektroniden magnitkuroil (mugažo toižiden henegiden kuroil, no niiden valatoitand om äjan vähemba tobjimalaz). Sen ližaks, magnitine kend sündub elektrižen kendan vajehtusen tagut aigan mändes.
Magnitižen indukcijan vektor formula_1 (magnitižen kendan indukcijan vektor) om sen kendan päižeks kvantitativižeks harakteristikaks. Matematižikš magnitine kend ümbrikirjutase vektorkendal formula_2, kudamb märičese avaruden kaikuččes čokkoimes funkcijal formula_3-aigaspäi. Magnitižen indukcijan sijas voib otta kävutamižhe sidodud senke ahthas tošt fundamentališt surut ümbrikirjutamha magnitkendad, se om vektorpotencial formula_4 (formula_5).
Magnitine i elektrine kendad sätas elektromagnitišt kendad ühtes, miččen ozutandad oma kaik elektromagnitižed lainhed i vauktuz sen paloin. Kendan kvantteorijan mödhe magnitine vastamižpaineg kut elektromagnitižen vastamižpainegen palahine statj kandase fotonal (fundamentaline massatoi bozon), virtualižel paksus.
formula_1-suruden märičendühtnik om tesl (T vai Tl) SI-sistemas i gauss (G vai Gs) SGS-sistemas. Ned oma sidodud tazostusel: 1 T = 1·104 G.
Kali (lidn)

Kali ( [sanˈtjaɣo ðe ˈkali], lüh. "Cali"), oficialižikš Kalin municipalitet (), om Kolumbijan koumanz' surtte lidn eläjiden lugun mödhe i kahtenz' pindan mödhe, Val'je-del'-Kauk-agjan (departamentan) pälidn.
Lidn om valdkundan rahvahidenkeskeižen sportan keskuz, vastsi vn 1971 Panamerikaižid vändoid, vn 2021 Norišton Panamerikaižid vändoid.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud ispanižel Sebastjan Belalkazar-matkadajal ("Sebastian Belalcazar") vl 1536. Kali-nimituz libui indejalaižiden kelespäi (om erazvuiččid versijoid), Santjago om anttud alusenpanendan päivän mödhe (25. heinku), se om Pühän Iakov-apostolan päiv.
Kali šingotase sömtegimištol i turizmal. Se om sal'sa-muzikan pälidnaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan päivlaskmas, 114 kilometras valdmeren randan Buenaventur-portaspäi, 1018 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Kalin municipalitet jagase 249 fartalaks ("barrios") i 91 urbanizacijaks ("urbanizaciones"). Kalin lidnterritorii kogoneb seičemes rajonaspäi (niiden sijas mülüti 22 kommunad edel 2024. vot). Küläterritorii om 437,2 km² pindal i jagase 15 nimitadud korregimjento:ks ("corregimientos"), ned alajagasoiš külikš. Kaik läz 36 tuhad ristituid elädas Kalin küläterritorijal.
Eläjad.
Vl 2018 lidnan eläjiden lugu oli 2 227 642 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kali om valdkundan koumanden lidnaglomeracijan keskuz, 3,4 mln ristituid elihe siš vl 2011.
Transport.
Avtobusad, kiruhavtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
Rahvahidenkeskeine civiline Al'fonso Bonil'ja Aragonan nimed lendimport (vai Pal'masek, , "CLO / SKCL", 5,6 mln passažiroid vl 2016) sijadase 22 kilometras päivnouzmha lidnaspäi Pal'mir-lidnanno-kaimdajanno. Tehtas reisid Madridha, Majamihe, Nju Jorkha, lähižiden maiden järedoihe lidnoihe i Kolumbijadme. Sodail'mbazan lendimport radab Kalin päivnouzmas.
Vauktusen piguz

Vauktusen piguz vakuumas (vai elektrodinamine kaikenaigaine) om elektromagnitižiden lainhiden levigandusen piguden absolutine suruz, om tazostadud 299 792 458 m/s-surudehe tarkoikti (vai läz 3×108 m/s, vai 1 079 252 848,8 km/č). Tarkoiktuz om metran märhapanendha sidodud vauktusen piguden kal't. Znamoičese fizikas veroližikš latinižel «formula_1»-kirjamel (virktas «ce»), -sanaspäi «piguz».)
Vauktusen piguz om fundamentaline fizine kaikenaigaine, ei rippu inercialižen lugendsisteman valičendaspäi, harakterizuib avaruden-aigan geometrijan ičendoid kogonaz. Specialine relätivižusen teorii postuliruib vauktusen piguden vakuumas ripmatomut inercialižen lugendsisteman valičendaspäi, toižin sanoin vauktusen piguz vakuumas om ühtejitte kaikiš koordinatsistemiš, ku ned likkudas oikti i tazomäras toine toižen rindataden. Sen postulataspäi tuleb, miše miččen taht signalan i elementarižen henegen piguz ei voi ülitada vauktusen pigut. Ningavaužin' vauktusen piguz vakuumas om henegiden likundan i vastamižpainegiden levigandusen röunaline piguz. Se vahvištase kaikil fizižil kodvil-ki.
Londuses nened levitadas vauktusen pigusenke: nägui vauktuz i toine elektromagnitine sädegoičend (radiolainhed, röntgensädeged, gammakvantad da tž.), ezimeletaden — gravitacižed lainhed.
Koivunvuiččed

Koivunvuiččed () om puiden i penzhiden sugukund Bukpuänikoižed-kundaspäi.
Augotižlibund.
Koivunvuiččed libuiba melpordon lopus (läz 70 mln vozid tagaz) nügüdläižen Kitain territorijan keskuzpalas. Sil aigal Keskmeren klimatan toižend oli siš amuižen Tetis-meren lähembusen tagut. Tähäsai sugukundan kaik kuz' heimod i niiden 52 erikod oma londuseližed sen rajonan täht, äjad oma endemižed. Lugetas, miše kaik kuz' heimod saiba ičeze todesižid pirdoid täuzin oligocenan aigan. Löutihe kaikiden heimoiden organižid kaivatusid päiči ostriopsisas, datiruihe niid 20 mln vozid vai sen amuižemb.
Leviganduz.
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižes mapoliškos päpaloin (Evrazii i Pohjoižamerik), sen venos i subarktižes vöiš. Erased erikod kazdas Suvižes mapoliškos (Suviamerik i sen Andad).
Klassifikacii.
Kaik om 234 eläbad erikod kudes heimos:
Niiden ližaks om löutud kaivatusikš erikoid neniš kadonuziš heimoiš:
Kova hibj

Kova hibj om substancijan üks' nelläs päižes agregatižes olendaspäi. Erištub toižiš agregatižiš olendoišpäi (nozoluz, gaz, plazm) forman stabiližusel i atomoiden lämuzlikundan harakteral, ned tehtas penid köläidusid tazoolendan sijadusiš ümbri.
Erištadas kristalližid i amorfižid kovid hibjoid. Klassižen el'gendusen mödhe, kovan hibjan kristalline olend om seižui (potencialižen energijan minimumanke), kaik amorfižed hibjad sadas kristallišt olendad aigan mändes (no se aig om hätk lujas erasti). "Kovan hibjan fizik" tedoidab koviden hibjoiden mülündad i südäistrukturad, se om kondensiruidud olendan fizikan alajaguseks. Materialantedo kacleb sidodud koviden hibjoiden ičendoihe küzundoid, mugomid kut kovuz, vahvusen röun, materialan vastustuz ličendoile, fazižed toižetused.
Kaik sauvond i instrumentad kävutadas kovan hibjan erazvuiččid ičendoid. Järgeližes statjas ottas kävutamižhe alištujid ristitun mujandoile mehanižid ičendoid: kovuz, mass, plastižuz, elastižuz, räbeduz. Nügüd'aigaižes mirus kovan hibjan kävutand otab mugažo löutud tedoidusiš ičendoid, voib ozutada niid laboratorijan arvoimižiš vaiše paksus.
Kacmata sihe, miše tedoitihe kovid hibjoid amussai (metallad, mineralad), niiden kaikenpol'ne tedoiduz i ičendoiden informacijan sistematizacii zavodiba 17. voz'sadaspäi.
Kaik om koume painegen pämahtust kovihe hibjoihe, ned sättudas energijan koumele toižendale: mehanine, termine, elektromagnitine. Erištadas niile sättujid fizižiden ičendoiden koume päšt gruppad.
Vägev vastamižpaineg

Vägev südäitukuine vastamižpaineg ("mujuvastamižpaineg", vai muite "südäitukuine vastamižpaineg") om üks' nelläs fundamentaližes vastamižpainegespäi fizikas. Kvarkad, glüonad i mülüjad niid adronad-heneged (barionad i mezonad) ühtnedas vägevha vastamižpaineghe.
Se vastamižpaineg painab pidusil läz atoman südäitukun surut da sen lühüdamba, pidab vastust sidoiš kvarkoiden keskes adronoiš i vedandvägiš nuklonoiden (barionoiden toižendad — protonad da neitronad) keskes atomsüdäitukuiš. Vägevan vastamižpainegen tagut südäitukuižed väged sädasoiš, niiden abul nuklonad voidas säta stabiližid sistemid — atomsüdäitukuid.
1930-nzil vozil tegihe sel'ged, miše ni gravitacižen, ni elektromagnitižen vastamižpainegen nägused ei voigoi vastata küzundoihe, mi sidob atomsüdäitukuiden nuklonoid, i toihe vägeviden vastamižpainegiden tärtust. Vl 1935 japonine Hideki Jukava-fizikantedomez' sädi ezmäšt kvantitativišt teorijad nuklonoiden vastamižpaineges, kudamb tegihe uziden henegiden vajehtusel, ned oma tetabad nügüd' kut pi-mezonad (vai pionad). Ned heneged oma avaitud kodviš vl 1947. Kvarkoiden vägevan vastamižpainegen mikroskopine teorii om sätud 1970-nzil vozil, nimitihe sidä kvanthromodinamikaks (KHD).
Vägev vastamižpaineg om kaikiš vägevamb nelläs fundamentaližes vägespäi. Keskustoil läz 10−15 m sen vägi om sada kerdad enamba mi elektromagnitine vastamižpaineg, million kerdad enamba mi ven vastamižpaineg, i läz 1038 kerdad enamba mi gravitacii.
Hajukaz sel'derei

Hajukaz sel'derei () om kaks'vozne heinäsine kazmuz. Mülütadas Sel'derejižed-sugukundha, Sel'derei-heimon kaikiš tetabamb erik, om maižanduzkul'turaks.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz oleleb ühthe metrhasai kortte. Sädab lehtesid i jur'plodud elon ezmäižel vodel, änikoičeb i andab semnid kahtendel vodel. Plod om kehkranvuitte, läz kaksitadud, videnke nitivuiččenke kül'genke joga polel.
Lehteztoižendan vegetacine pord om lühüdamb, se laskeb kazvatada sidä pohjoižembiš rajoniš. Kazvatadas jur'toižendad taimniden kävutandanke. Kaik sel'derejan toižendad navettäs vet i nepsoid mahusid, vilunvastaižed, semned idüdas jo +3 C° lämudel (no optimaline om +15 C°), orahaižed seištas haloid vaste −5 Cel'sijan gradushasai.
Kävutand.
Ližatas kazmusen kaikid paloid ezmäižihe i toižihe blödoihe, salatoihe, jomihe, painatosihe, eriližmagutesihe. Kävutadas kuivatud-ki jurištod. Voib keitta i paštta jurid varha ližadamha keitosihe i garniroihe.
Ottas kävutamižhe medicinas kut kuzenajai abutuz.
Globalizacii

Globalizacii om ižandusen, politikan, kul'turan i religijan integracijan da unifikacijan mail'man process.
Se om ühteks processoišpäi mail'man ižanduses, kudambad el'getas rahvahanižandusiden ühtmudeks. Ned ižandused oma sidodud keskneze mail'man tön jagamižen sistemal, ekonomižil i politižil kosketusil. Globalizacijan aigan nacionaližed ižandused tuldas mail'man torgushe, niiden ekonomik sädab äi uzid kosketusid transnacionalizacijan i regionalizacijan tagut. Necil alusel mail'man ühthine verkižanduz formiruiše — muga nimitadud geoekonomik da sen infrastruktur. Valdkundoiden suverenitetan valatoitand poleneb, a se oli päižeks rahvahidenkeskeižiden kosketusiden täht voz'sadoiš. Globalizacijan process om valdkundaližikš formitadud torguzsistemiden evolücijan jäl'guz.
Globalizacijan päjäl'gused oma tön mail'man jagamine, tehmižresursoiden, kapitalan i radnikoiden migracii kaiken planetan masštabas (üläkoncentracijanke erasiš-se sijiš), käskusišton, ekonomižiden i tehnologižiden processiden standartizacii, erazvuiččiden maiden kul'turoiden lähenemine i ühtištused.
Tedomehiden kaceged globalizacijan auguihe kuctas mel'vajehtelusid. Istorikad ottas sidä processad kapitalizman šingotesen pordhaks. Ekonomistad mainitadas finansoiden torgusiden transnacionalizacijad. Politologad ozutadas demokratižiden organizacijoiden levigandushe. Kul'turologad sidodas avaron globalizacijan tulendad 1990-nziš vozišpäi kul'turan vesternizacijanke mail'man masštabas. Om informaciž-tehnologižid-ki tulendpolid sel'gitamha globalizacijan processoiden olendad. Globalizacijan polenpidajad oma "globalistad".
Deglobalizacijan processad ližadudas mail'mas 2010-nziden voziden lopuspäi. Ekonomine fragmentacii voib vedada šingotesen maid nügüd'aigaižiden tehnologijoiden sandan jügedusennoks, irdpol'žennoks velgannoks innovacižhe šingoteshe näht.
Katussambad

Katussambad () oma Ujelijad-klassan heimkund, üks' nelläspäi.
Živatoiden augotižlibund om ridasine. Löutihe katussamboiden kaivandusid 220 mln vozid amuižusenke. Kaik om 328 eläbad erikod 14 sugukundas, ühtištadas kahteks alaheimkundaks.
"Gerpetologii" tedoidab katussamboid.
Ümbrikirjutand.
Katussamboiden piduz oleleb 12 santimetraspäi kahthe metrhasai. Luine somuzkatuz sel'gal om neniden živatoiden erinijaks pirdaks, se kogoneb kahtes palaspäi: karapaks i plastron. Somuz kaičeb vihanikoid vaste, äjad erikod mahttas vedada somuzkatusen alle päd, händad i lopusid. Nägemine i nühaind oma šingotadud hüvin, kulemine om vällämb. Živatad oma hambhita, löuglud oma kattud sar'vplatoil n'okun nägul.
Ku sättumatomad arvoimižed tuldas (oz., vilu vai kuivaig tuleb), ka katussambad lanktas magadushe.
Kävutand.
Katussambad oma tetabad ristituile amussai kebnan sal'hen tagut, voib sada pal'hil käzil. Ottas katussambalihad i katussambanmunid sömäks, slokosttäs katussambakeitost, tehtas katussambasugid.
Ven vastamižpaineg

Ven vastamižpaineg om üks' fundamentaližiš vastamižpainegišpäi. Se om atomoiden südäitukuiden betačihodamižes i elementarižiden henegiden venoiš čihodamižiš, mureneb avaruden i kombiniruidud parakahusen käskusid niiš.
Vastamižpaineg nimitase venoks sen tagut, miše toižed znamasižed südäitukuiden i korktoiden energijoiden fizikas vastamižpaineged (vägev i elektromagnitine) harakterizuidas enambal äjan intensivižusel. Ven vastamižpaineg om vägevamb znamasižikš mi gravitacine. Ozutase keskustoil tuha kerdad vähemba mi protonan suruz, i vastamižpainegen harakterine radius om 2⋅10−18 m.
Gipotez venon vastamižpainegen invariantižuses SP-toižetamižen rindataden i sidodud sihe ahthas kaks'komponentižes neitrinos om formuliruidud vl 1957 nenil tedomehil ripmata toine toižespäi: Lev Landau, Abdus Salam, Čžendao Li, Čžen'nin Jang. Elementarižiden henegiden fizikan standartine model' ümbrikirjutab elektromagnitišt i venod vastamižpainegid kut elektrovenon vastamižpainegen erazvuiččid ozutesid, sädiba sen teorijad Šeldon Glešou, Abdus Salam, Stiven Vainberg läz 1968. vot.
Vektorižed "W+"-, "W−"- i "Z0"-bozonad oma venon vastamižpainegen kandajad.
Südäitukjagand

Südäitukjagand (vai atomsüdäimen jagamine) om atoman südäitukun čipoimine kahteks (vai koumeks harvemba) südäitukuks lähižidenke massoidenke, nimitadas niid jagandan pilazmoikš. Toižed-ki reakcijan produktad voidas sünduda jagandan rezul'tataks: kebnad südäitukud (al'faheničud päpaloin), neitronad, gammakvantad.
Jagand oleleb spontanine i radatadud (vastamižpainegen toižidenke henegidenke jäl'ghe, ezikät neitronidenke). Jüžmakoiden südäitukuiden jagand om egzotermine process, energijan sur' lugumär joudutase sen satuseks reakcijan produktoiden kinetižen energijan i sädegoičendan nägul. Südäitukuiden jagand kävutase energijan purtkeks südäitukreaktoriš i südäitukazegištos.
Vl 1932 avaitihe neitronad, vl 1934 ratud radioaktivižuz om löutud. Vl 1938 19. tal'vkud Otto Gan- i Fric Štrassman-radnikad avaižiba südäitukuiden jagamišt Berlinas Himijan institutan Vil'hel'm-kaizeran nimed, hö otiba vitkoid neitronid sädegoičendaks uranan täht, saiba barijad sišpäi i märičiba sidä faktad. Vn 1939 26. vilukud konferencijan teoretižes fizikas aigan AÜV:oiden Vašington-pälidnas Nil's Bor tedoiži avaros uranan jagamižen avaiduses, i tedomehed tegeškanziba kodvid sen alusel. Vn 1939 kezal Nil's Bor- i Džon Uiler-tedomehed ezitiba «Südäitukjagandan mehanizm»-kirjutust i sel'gitiba siš südäitukjagandan mehanizmad atomsüdäitukun tippmodelin alusel. Se model' voiži endustada südäitukjagandad, ei ehtind, no zavodi rata aktivižikš sel'gitamha sen mehanizmad.
Jagandan mehanizm.
Jagamine voib olda sen statjas vaiše, konz jagajan südäitukun augolendan potencialine energii ülitab jagandan pilazmoiden massoiden summad. Nece arvoimine kožub läz kaikiden südäitukuiden täht "A"-masslugunke enamba mi 90.
No kodvad ozutadas, miše kaikiš jüžmakombad eskai südäitukud jagadas irdpol'žeta valatoituseta penenke naceinudenke lujas. Se toziazj znamoičeb energetižen zaborkan (jagandan zaborkan) olendad, kudamb telustab jagamižen zavodindale. Ottas kävutamižhe severzid-se modelid ümbrikirjutamha südäitukuiden jagandad, sen paloin lugetas jagandan zaborkad, no ni üks' niišpäi ei voi sel'gitada processad täuzin i tarkoikti.