tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Uden Vilgan küläkund

Uden Vilgan küläkund () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Uz' Vilg-žilo.
Pämez' — Lüdmila Kručinina vn 2017 sügüz'kuspäi. Vll 2013−17 Lüdmila Eliseeva radoi küläkundan pämehen.
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan päivlaskmas, röunatab Petroskoinke pohjoižpäivnouzmas. «Kol»-trass läbitab küläkundad pohjoižes. Sambalan so-kel'dtaho (430 ga) levineb pohjoižpalas, vanhad Lohijärv- (10 km²) i Maašjärv-vezivaradimed (7 km²) oma küläkundan päivnouzmas.
Eländpunktad.
Kaik kuz' eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal — 2 žilod i 4 küläd:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 2 728 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 3 118 eläjad.
Džoul' Džeims Preskott

Džeims Preskott Džoul' ( [dʒuːl]; sünd. 24. tal'vku 1818, Solford-lidn, Anglii, Sur' Britanii — kol. 11. reduku 1889, Seil-lidn, Anglii, Sur' Britanii) oli britanine fizikantedomez' termodinamikan i elektromagnetizman agjoiš. Todesti energijan varadusen käskust kodvil.
Biografii.
Džeims oli sündnu oludtegimen elokahan pidajan kanzha, sai augopendust kodiš. Džon Dal'ton-tedomez' oli prihan opendajan, andoi tedoid elementarižes matematikas, fizikas i himijas. Vll 1833−1854 Džeims Džoul' ühtni oludtegimen ohjandushe, kuti tedotöiden-ki tehmižhe.
Tedoradmine.
Vll 1840−45 Džoul' tedoizi elektromagnetizman nägusid, i vl 1841 avaiži Džoulän — Lencan käskust. Vl 1847 tegi tundmust Uil'jam Tomsonanke (Kel'vin-lordanke), i hö ratas ühtes äjan, sädihe lämuden termodinamižen pordhišton. 1840-nziden voziden lopus Džoulän tedotöd saihe arvostust, i vl 1850 tedomez' oli valitud Londonan kunigazližen sebran todesižeks ühtnijaks.
Džoulän 97 tedotöd (sidä kesken läz 20 sebrahišt) oma publikoitud vn 1884−1887 kaks'tomaižes pästandas Londonas. Töiden znamasine pala om kodvan i märičendan ladimišton paremboičendas.
Kanz.
Vl 1847 Džoul' nai, Amelija Graims oli hänen ak. Poig da tütär sünduihe naimiželos, vl 1854 Amelija koli.
Mušt.
Energijan märičendühtnik om nimitadud Džoulän muštoks — džoul'. Vl 1970 Kudmaižen tagapolen krater om nimitadud Džouläks.
Ištujan tedomehen muštnik om sijatud Mančesteran ratušha.
Därvenojan küläkund

Därvenojan küläkund () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Därvenoja-žilo.
Pämez' om Vadim Suharev vn 2017 sügüz'kuspäi. Edeline küläkundan pämez' oli Oleg Däkin (2013−2017).
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan keskuzpalas, pidust' Änižen päivlaskmašt randad. Röunatab Petroskoinke lodehes.
Eländpunktad.
Kaik viž eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal — 1 žilo i 4 küläd:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 1 656 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 1 944 eläjad.
Ladva-Vetkan küläkund

Ladva-Vetkan küläkund () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Ladva-Vetk-žilo.
Pämez' om Aleksei Filatov vn 2018 sügüz'kuspäi. Edeližed küläkundan pämehed oliba Vladimir Savčenko (2014−2018) i Leonid Selin (2010−2014).
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan suvipäivlaskmas. «Petroskoi — Kos'kenaluine»-raudtekeskust läbitab küläkundan päivnouzmašt palad.
Eländpunktad.
Kaik koume eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal — 2 žilod i 1 stancii:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 1 037 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 758 eläjad.
Petroskoin Mediakeskuz

Petroskoin Mediakeskuz om karjalan, suomen i vepsän keliden keskuz. Se om avaitud vodel 2018.
Karjalan valdkundan karjalaižiden, vepsläižiden da suomalaižiden Mediakeskuz radab Petroskoi-lidnas. Se abutab kaita i kehitoitta Karjalan igähižiden rahvahiden kelid da kul'turad. Se om tehtud Karjalan valdkundan rahvahaližen da regionaližen ministerstvan rahatugel.
Kel'keskuz radab Periodika-paindišton alusel, kus paindas lugendlehtesid da aiglehtesid suomen, karjalan i vepsän kelil. Mediakeskusen päine idei om siš, miše nored voižiba kävutada uzid tehnologijoid keliden opendamižes. Ned tehnologijad oma onlain-vajehnikad, lehtesed PDF-formatas, onlain-kel'kursad.
Kel'keskuses tehtas erazvuiččid kul'turaigtegoid, mastarklassoid, openduzseminaroid, vastusid melentartuižidenke ristituidenke, keliden kursid. Mediakeskuses sur' kirjišt om olmas purtkidenke rahvahaližil kelil. Kaikutte tahtnik voib tulda mediakeskushe, valita kirjan, otta sen kodihe vai lugeda sidä täs.
Balkanine röun

Balkanine röun (, ) om vn 2019 venämalaine i serbine istorine fil'm. Ezmäine ozutez Venämas oli Moskvas vn 2019 14. päiväl keväz'kud, Serbijas — Belgradas sen-žo voden 19. päiväl keväz'kud.
Kavutadäs virkehid serban i albanijan kelil fil'man erasiš paginoiš.
Ladvan küläkund

Ladvan küläkund () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Ladv-žilo.
Pämez' om Svetlana Nesterova vn 2017 sügüz'kuspäi.
Edeližed küläkundan pämehed:
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan suves, röunatab Leningradan agjanke suves. «Petroskoi — Kos'kenaluine»-avtote läbitab küläkundan päivlaskmašt palad. Päjogi om Ivin ližajogidenke.
Eländpunktad.
Kaik kaks' eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal — 2 žilod:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 2 265 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 2 116 eläjad.
Derevänkan küläkund

Derevänkan küläkund () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Derevänk-žilo.
Küläkund om sätud vl 1928. Šingotaškanzihe mecan varhapanendal vhesai 1966. Kävutadas gabrodiabazan löudmižsijad. Lebuznamoičend om territorijal.
Pämez' om Marina Pudina vn 2017 sügüz'kuspäi. Edeline küläkundan pämez' oli Sergei Diankov (2013−2017).
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan päivlaskmas. «Petroskoi — Kos'kenaluine»-raudtekeskust läbitab küläkundan päivnouzmašt palad.
Eländpunktad.
Kaik kaks' eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal — 2 žilod:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 1 670 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 1 686 eläjad.
Garnizonan küläkund

Garnizonan küläkund () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Čalna-1-žilo.
Pämez' om Sergei Sokolov vn 2013 sügüz'kuspäi kahtenden strokun jäl'geten. Edeline küläkundan pämez' oli Väčeslav Mihejev (2009−2013).
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan lodehližes čogas. Urjärv (13 km²) jagab küläkundan territorijad poleti.
Eländpunktad.
Kaik kaks' eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal — 1 žilo da 1 külä:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 1 868 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 1 824 eläjad.
Pajan küläkund

Pajan küläkund () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Pai-žilo.
Pämez' om Jelizaveta Maroz vn 2012 keväz'kuspäi, hän om valitud tošti i radab kahtenden strokun jäl'geten.
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan suves, röunatab Leningradan agjanke suves. «Petroskoi — Kos'kenaluine»-avtote da «Piter — Murmansk» raudte läbitaba küläkundan päivnouzmašt palad. Znamasine järv om Pen' Mužalo (, 0,9 km²) küläkundan keskuzpalas, mugažo om penid järvid küläkundan suvipäivnouzmas.
Eländpunktad.
Kaik kaks' eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal — 1 žilo da 1 külä:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 503 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 374 eläjad.
Bergman Ingmar

Ernst Ingmar Bergman (mugažo ročin kelel, virktas [ˈɪŋmar ˈbærjman]; sünd. 14. heinku 1918, Uppsal, Ročinma — kol. 30. heinku 2007, Forö-sar' Gotland-sarenno, Ročinma) — oli ročine teatran, fil'miden i teleradion režissör, kinoscenarijoiden i p'jesiden kirjutai. Sai «Oskar»-premijad vll 1961, 1962 i 1984 parahimas verazmaižes fil'mas, da anttihe Bergmanale äjid toižid arvlahjoid hänen kinoradmižes.
Biografii.
Ingmar oli sündnu lüteranižen Erik Bergman-pastoran i Karin Bergman-medsizaren (neiččel Okerblum) pereheze. Prihal oli Dag-veik i Margareta-sizar. Nor' Ingmar tegi navedijan mul'tfil'mid i oli otnus tätüteatran dekoracijoihe opeten gimnazijas sil-žo aigal. Vl 1937 Bergman ühtni Stokhol'man universitetižhe kolledžha (nüg. Stokhol'man universitet), no taci opendust teatrha näht.
Kar'jer jätkustui vozil 1944−2005. Ingmar Bergman sädi enamba 60 avtorfil'mid, iče kirjuti niiden scenarijad tobjimalaz. Enamba mi sada seičemekümnen teatraližen lavastusen tegijan. Ročinman akt'orad edestiba rolid hänen fil'miš, Bergman radoi Sven Nükvist-operatoranke pit'kan aigan.
Režissör oli naižiš viž kerdad, ühesa last sünduihe naimiželoiš. Lapsed kändihe kul'turan da čomamahton šingotajikš mugažo päpaloin.
Meliorativnijan küläkund

Meliorativnijan küläkund () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Küläkundan üks'jäine elädpunkt da administrativine keskuz om Meliorativnii-žilo.
Pämez' om Jelena Anisimova vn 2013 sügüz'kuspäi, radab kahtenden strokun jäl'geten. Edeline küläkundan pämez' oli Viktor Nosevič (2009−2013).
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan lodehes, röunatab Petroskoinke suvipäivnouzmas i Präžan rahvahaližen rajonanke päivlaskmas.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 2 475 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 2 264 eläjad.
Leibnic Gotfrid Vil'gel'm

Gotfrid Vil'gel'm Leibnic ( [ˈɡɔtfʁiːt ˈvɪlhɛlm fɔn ˈlaɪbnɪts] vai [ˈlaɪpnɪts]; sünd. 21. kezaku (1. heinku) 1646, Läipcig, Pühä Rimalaine imperii — kol. 14. kül'mku 1716, Gannover, Pühä Rimalaine imperii) oli saksalaine tedomez'-polimat i Saksanman valdkundan šingotai, Berlinan Tedoakademijan alusenpanii i sen ezmäine prezident.
Leibnic sädi matematižen analizan metodad (ripmata Isaak Njutonaspäi), pani matematižen logikan i kombinatorikan alusid, ümbrikirjuti binarižen lugendan sistemad 0 i 1 luguidenke, šingoti psihologijan opendust tuntketomas, sädi teorijad keliden istorižes augotižlibundas i niiden genealogišt klassifikacijad, tariči kirjišton katalogizacijad. Tegi melel arifmometrad (Leibnican kal'kulätor), ühtni pnevmatižen likutimen sädamižhe, projektirui optižid ladimid i gidravližid mašinoid.
Tedomez' ozuti holekahut naižile i navedi lapsid, radoi äjan i jäi naimatoman. Leibnic tegihe ezmäine civiline person Saksanmas, kudambale letihe muštnikoid.
Tedotöd.
Leibnic sädi käzikirjutesid erazvuiččil kelil, enamba latinan kelel (läz kaht videndest), francijan (30%) i saksan (15%) kelil.
Duangčan Pumpuang

Pumpuang Duangčan (, ; sünd. 4. eloku 1961, Suphanburi-lidn, Tailand — kol. 13. kezaku 1992, Phitsanulok-lidn, Tailand), mugažo oli tetab Pueng-psevdonimanke ( «mezjäine») oli tailandalaine populärine pajatai da fil'miden aktris. Pajatajan kar'jer jätkustui vll 1980−1992. Pumpuang edesti pajoid veroližes «luk thung»-žanras elektroniženke ümbriradmiženke. Koli edel aigad veren läžundaspäi.
Sklodovskaja-Küri Marija

Marija Sklodovskaja-Küri (, , sündundaspäi Marija Salomeja Sklodovskaja, ; sünd. 7. kül'mku 1867, Varšav, Pol'šanman kunigahuz-jenaralgubernatorkund, Venäman imperii — kol. 4. heinku 1934, Sansell'moz-sanatorii, Passi-kommun Francijan Al'piš) oli francine fizikantedomez' da himik pol'šan augotižlibundanke. Pani radiohimii-tedon alust.
Radioaktivižuz-tärtusen tegii da tedoidai. Sai Nobelän premijad fizikas (1903) i himijas (1911), ezmäine sanu premijad naine i üks'jäine sanu sidä kahtišti.
Tedonaine avaiži radioaktivižust ühtes ičeze Pjer Küri-mužikanke i Anri Bekkerelinke. Sklodovskaja-Küri avaiži mužikanke mugažo radii- i polonii-elementoid.
Biografii.
Marija Sklodovskaja oli sündnu Varšavha mez'gimnazijan Vladislav Sklodovskii-direktoran, matematikan i fizikan opendajan (1832−1902) kanzha. Bronislava Boguskaja-mam ohjanzi Varšavan školal neičukaižiden täht edel Marijan sündundad. Tat oli Piterin universitetan pästnikan i valatoiti Marijan šingotest lujas. Kaks' sizart i vell' oliba Marijal, openuiba gimnazijas hüvin.
Marijal ei olend voimusid sada üläopendust Varšavan universitetas, ottihe openumha siš mehid vaiše. Radoi guvernantal i eli gollüdes, no jätksi sada tedoid iče kirjoišpäi. Sirdi Parižha, openui Sorbonnas vll 1891−1893. Sai grantad terasen magnitičendoiden tedoidusen täht i säti tundmust ičeze Pjer Küri-mužikanke.
Ezmäižen mail'man sodan aigan Marija abuti opeta ristituid kävutamha röntgenapparatoid pöudläžundkodiš.
Makiavelli Nikkolo

Nikkolo Makiavelli ( [nikkoˈlɔ mmakjaˈvɛlli]; sünd. 3. semendku 1469, Florencii, Florencijan Tazovaldkund — kol. 21. kezaku 1527, sigä-žo) oli italijalaine filosof da kirjutai, politikanmez' i sur'oigenu.
Biografii.
Nikkolo oli sündnu San Kašano in Val' di Pez-külähä läz Florencijad, Bernardo di Nikkolo Makiavelli-advokatan (1426−1500) i hänen Bartolomea di Stefano Neli-akan (1441−1496) kanzha. Kaks' vanhembašt sizart oli — Primavera (1465) i Margarita (1468), mugažo noremb Totto-vell' (1475). Openduz andoi tuleban aigan filosofale latinižen i italižen klassikan täuzid tedoid.
Makiavelli kirjuti severz'-se tedotöid sodateorijas, abuti nevondoil kaita Florencijad. Oli varmdan valdkundaližen tobmuden polenpidajan i laski kävutada miččid taht mahtusid samha necidä metod. Hänen politiž-filosofine «Valdoičii»-kirj (it. "Il Principe", 1513) om pästtud tošti äi kerdoid vspäi 1532, se augotab erazvuiččid traktuindoid tähäsai, Makiavelli-ki jäti äi kommentarijoid kirjale. Vll 1520−1525 radnikoiči Florencijan istoriografal, kirjuti «Florencijan istorii»-kirjan i pästi satusekahid komedižid p'jesid: «Klicija» (1525) i «Mandragola» (1518). Sädi kaks' poemad: «Ezmäine dekad» (1504) i «Kahtenz' dekad» (1509), kirjuti «Bel'fagor»-romanan (1515).
Filosof sai hüväd radnikust Florencijan Tazovaldkundan apparatas (1498−1512) i nai vn 1501 elokus, Marietta de Luidži Korsini oli Nikkolon ak. Sündutihe viž last naimiželos: Pjero, Bartolomea, Bernardo, Ludoviko, Guido.
Tjuring Alan

Alan Metison Tjuring ( [ˈtjʊərɪŋ]; sünd. 23. kezaku 1912, London, Sur' Britanii — kol. 7. kezaku 1954, Uilmslou-lidn, Češir-grafkund, Anglii, Sur' Britanii) oli britanine (anglijalaine) matematikantedomez', logikantedai i kriptograf. Valatoiti informatikan i ratud intellektan šingotest.
Biografii.
Alan Tjuring oli sündnu Julius Metison Tjuring-radnikoičijan amuižes šotlandižes roduspäi i hänen irlandijalaižen Sara Etel'-akan pereheze. Sara kandoi Alanad, konz kanz sirdi indižes Čhatrapur-lidnudespäi Londonha. Džon-veik oli Alanal. Šerbornan privatine škol openzi süvin vaiše gumanitarižid tedoid, i priha eci matematižid tedoid iče. Alan openui Kembridžan Kunigazližes kolledžas vll 1931−1934.
Tedomez' tariči «Tjuringan lugim»-modelid vl 1936, se om kuti abstraktine kompjuter ühthižiden metoiden täht, abuti formalizuida algoritm-tärtust. Sen idei oli lugii kaikid voimuzid mašin, tegii kaikiden toižiden mašinoiden funkcijoid ladluz. Toižen mail'man sodan aigan Alan Tjuring radoi vihalaižiden kodoiden dešifruindan gruppas. Sodan aigan i sen jäl'ghe tedomez' ühtni ezmäižiden kompjuteroiden sädamižhe, ned oliba sured. Vl 1950 sädi empirišt Tjuringan testad arvostamha kompjuteran ratud intellektad. Vl 1951 ezmäine kompjutermuzik om änetadud diskaks, se oli generiruidud Mančesteran laboratorijan Tjuringan kompjuteral.
Vl 1941 tedomez' tegi taričendad Džoan Klarkale, no pučihe naindaspäi. Tjuring praktikui sugukosketusid mužikoidenke, oli ustavzoittud necen tagut, koli lapsetoman ičetravindaspäi. Navedi hečkud, jokseli marafonan distancijad külätahondas hüvin.
Russo Žan-Žak

Žan-Žak Russo ( [ʒɑ̃ˈʒak ʁuˈso]; sünd. 28. kezaku 1712, Ženev, Ženevan Tazovaldkund — kol. 2. heinku 1778, Ermenonvil'-usadib da žilo läz Parižad, Francii) oli Vauktustadud aigan franciž-šveicarine filosof, kirjutai da muzikankirjutai, botanikan sistematizirui. Sentimentalizman znamasine ezitai, Suren francižen revolücijan endustai, kucui säta täut sociališt kohtaižust.
Biografii.
Žan-Žak oli sündnu Isaak Russo-časuidenmastarin (1672−1747) i Ženevan pastoran Süzanna Bernar-vunukaižen pereheze, mam koli sündutesen aigan. Seičemevozne prihaine oli kanzan navettüd lapseks. Tat nai kahtenden kerdan, i prihaižen kazvatuz jätkustui 11-voččes igäspäi erazvuiččiš kodiš. Radoi lakijan, kodinäradoičijan, kodisekretarin.
Filosof sai tetabut Dižonan akademijan konkursan vägestajaks: «Tedoiden i čomamahtoiden udessündutand abuti-k mehen taban puhtastandale»-küzundha hän vastsi i ozuti kaik ičeze mail'mannägendad: «vauktustuz om varuline, i kaik kul'tur om kelastuz da ogeruz».
Sädused.
Vll 1761−1762 Russo pästi kaks' romanad: «Uz' Eloiza» i «Emil'», sid' pageni Šveicarijha i Anglijha «Emil'»-romanan antireligiozižen südäiolendan tagut. «Diskurs tazotomudes mehiden keskes» (1754) i «Kundaline kožundkirjutez» (1762) oma kaikiš znamasižembad tedotöd.
Kanz.
Russo tegi tundmust adivpertin Marija Tereza Levassör-abutajanke (1721−1801) vl 1745. Russon sanoiden mödhe, viž last oli sündnuded sen jäl'ghe (ezmäine — vl 1746), no kaik hö oliba anttud kazvatuzkodihe, mez' oli goll' i ei lugend ičtaze erasiden lapsiden tataks. Russon naind Levassöranke oli tehtud vn 1768 elokus, se oli tühj juridižikš. Marija Tereza kändihe filosofan avtoroiktusiden üks'jäižeks jäl'gnikaks.
Če Gevara Ernesto

Ernesto Če Gevara ( [ˈtʃe ɣeˈβaɾa], täuz' nimi Ernesto Gevara; sünd. 14. kezaku 1928, Rosario, Argentin — kol. 9. reduku, 1967, La Iger-külä, Bolivii) oli latinamerikaine revolücioner, lekar' (hirurg i dermatolog) da regbist, Kuban valdkundmez'. Oli vn 1959 Kuban revolücijan ühteks komandanteišpäi. «Če» om levitadud Argentinas kucundsana.
Aigaližed voded.
Ernesto oli sündnu ezmäižeks vagahaižeks Ernesto Gevara Linč-arhitektoran (1900−1987) i hänen Selija de la Serna-akan pereheze. Molembad kazvatajad oliba kreolad, segoitadud etniženke augotižlibundanke. Kanz sai maten (paragvaine čai) plantacijad jäl'gusen mödhe Mis'jones-agjas. Če Gevaral oli kaks' sizart i kaks' velled, kaik saiba üläopendust. Tuleban aigan revolücioner läžui kaks'voččes igäspäi elon hätkte, oli astmatikaks. Laps'aigan lühetud nimi oli "Tete". Nor' Ernesto sportazi, lugi äjan, sidä kesken francijan kelel. Matkazi Argentinadme, sid' Suviamerikan päivlaskmadme i Keskuzamerikadme, täudui päivkirjad. Ühten aigan openui Buenos Airesan universitetas, i sai sen diplomad vn 1953 keväz'kul.
Radmine revolücioneraks.
Socialistižiden partijoiden ühtnijad abutiba Gevarale, andoiba rahoid matkadamha, oigenziba Gvatemalha Il'da Gadea-revolücionernaižennoks. Gevaran i Gadean kaceged oliba ühtejiččed, i hö naiba, eliba Mehikos. Če Gevara ühtni sodaekspedicijha Kuba-sar'he, päzui henghe onetoman tulendan aigan i abuti tehta revolücijad, sai vägestust pätajas toras läz Santa Klar-lidnad vn 1958 28.-31. päivil tal'vkud. Radoi Kuban Rahvahaližen bankan prezidentan (1959 i 1960), sid' Kuban tegimišton ministrusen pämehen (1961−1965). Kirjuti severz-se kirjoid politižiš temoiš.
Mušt.
Vl 1997 Gevaran da hänen kuden sebranikan jändused oliba mahapandud tošti kubaižen Santa Klar-lidnan mavzolejas Če Gevaran memorialan territorijal (om saudud vll 1982−1988). Vspäi 2013 Če Gevaran käzikirjutused mülüdas UNESCO:n dokumentaližhe «Mail'man mušt»-jäl'gushe. Revolücioneran mel'kuva om kävutadud dokumentaližiš fil'miš i muzikgruppiden pajoiš.
Kanz.
Če Gevara oli nainu kaks' kerdad: ezmäine ak — Il'da Gadea (1955−59), toine ak — Aleida Marč (vspäi 1959). Kaks' poigad i koume tütärt sünduiba naimiželos.
VIXX

«VIXX» (korejankel'žele muziktorgudele — «빅스» "piks", akronim anglijan sanoišpäi "voice, visual, value in excelsis", znamoičeb «än', vizual, arvokahuz parahimaks») om tetab suvikorejine prihoiden muzikgrupp. Se edestab muzikad keipop- da džeipop-stiliš.
Gruppan aluz om pandud Seul-lidnha vl 2012.
Homskii Noam

Avram Noam (Naum) Homskii ( [ˈnoʊm ˈtʃɒmski]; sünd. 7. tal'vku 1928, Filadel'fii, Pensil'vanii-štat, AÜV) om amerikalaine kelentedomez', filosof da politižen publicistikan kirjutai.
Homskii om formaližiden keliden klassifikacijan tegijan, se nimitase "Homskijan ijerarhijaks" i kävutase kompjuterižes tedos. Vll 1980−1992 tedomehen radod oliba kaikiš paksumbad citiruindas eläjiden keskes, i kahesanded kaikes aigas.
Biografii.
Avram Noam om sündnu evrejan kanzha. Openui filosofijad i kelentedod Pensil'vanijan i Garvardan universitetoiš, sai kelentedon doktoran arvnimed vl 1955.
Radoi opendajan Massačusetsan tehnologižes institutas vspäi 1957. Hänen znamasižed idejad oma universaline grammatik i generativine grammatik, kelentedon minimalistine program, propagandan model' ühtes Edvard Hermananke. Homskijan radod abutiba tulda lanktushe biheviorizman teorijale i šingotada kognitivižid tedoid. Sen ližaks, intellektual om tetab ičeze uzil kacegil kaikhe, om todesižen socializman polenpidajan.
Kanz.
Tedomez' oli naižiš vll 1949−2008, Kerol Doris Homskii (neiččel Šac, 1930−2008) oli hänen ak i mugažo kelentedomez', hö tegiba tundmust laps'aigan völ. Koume last sünduihe naimiželos.
N'jalsson Gunnar

Gunnar N'jalsson (, ; sünd. 11. viluku 1968) om Estinman ročinkel'ne edheotai, kirjutai, ekonomist, muzikankirjutai da kanadižen innovacijoiden elohopanendan «SPACEPOL»-korporacijan alusenpanii (vl 1998 kuti edheotand Hel'sinkin universitetanno) da pämez' (vspäi 2008).
N'jalsson mäneti laps'aigad mail'mad erazvuiččiš agjoiš: Orindž-ümbrik (Kalifornii, AÜV), Islandii, Norvegii, Suomenma. Openzihe Tehasan, Hel'sinkin i Argentinan Kil'mes-lidnan universitetoiš.
Sädused.
G. Njalssonan romanad oma «Endustai» (1999, roč. "Siaren") i «Harper» (2019, lidn Kalifornijan suves). Hänen parahimad muzikansädused oma «Ročin val's Hijumas» (2016, roč. "Dagösvenskarnas vals"), «Policine roman» (2010, "Novela Policial") da «Üks' lopuline runo» (2004, roč. "En sista vers").
Irdkosketused.
 ISNI: 0000 0000 7267 1672 MUSICBRAINZ: ee9eeb4e-8733-47bb-b461-005e85cee0b4 ERB: Njålsson, Gunnar K. A.
Keins Džon Meinard

Džon Meinard Keins (; sünd. 5. kezaku 1883, Kembridž, Anglii, Sur' Britanii — kol. 21. sulaku 1946, Tilton-usadib läz Förl-küläd, Päivnouzmaine Susseks-grafkund, Anglii, Sur' Britanii) oli britanine (anglijalaine) ekonomist, lord.
Tedomez' pani ekonomižen teorijan keinsianižuz-čuradusen alust. Hän om makroekonomik-tedon ühteks sädajišpäi. Sen ližaks, Keins om ühten naceinuden teorijoišpäi tegijan.
Biografii.
Kembridžan universitetan ekonomikan Džon Nevil Keins-opendai oli hänen tat. Džon Meinard openui Itonan kolledžas i Kunigazližes kolledžas (Kembridž).
Mez' zavodi kar'jerad valdkundaližel radnikoičendal, radoi Kunigazližes laudkundas Indijan rahaazjoiš da valütas vll 1906−1914, sid' britanižen rahaazjoiden ministruses (1915−1919), redaktirui «Economic Journal»-aiglehtest (vspäi 1911 surmhasai). Vodespäi 1919 Keins eli Kembridžas, no mäneti äi aigad raten Londonas i oli severziden-se rahakompanijoiden ohjanduzkundan ühtnijan, joganedal'žen «Nation»-lehtesen pidajan, konsul'tirui Suren Britanijan ohjandust, sai finansišt hüvinolendad investicijoiden panmižel.
Tedoradmine.
Ekonomist sai tetabut 1930-nziden voziden Suren depressijan aigan. Hänen meletused tegiba kumaidust ekonomižes tedos, vahvišti, miše ühthine küzumine märičeb ekonomišt aktivižust, i neoklassine teorii varastab tühjaks radtorgusen joudjališt reguliruindad. Keins tariči fiskaližen i rahakreditpolitikan instrumentoiden kävutandad pehmdamha krizisoiden da depressijoiden jäl'gid. Läz kaik kapitalistižed ohjastused tegeškanziba Keinsan melen mödhe jäl'geližel kahtel voz'kümnel.
Keins kirjuti läz kümned tedotöd rahaazjoiš, päine tö om «Otmižen, procentan da rahoiden ühthine teorii» (angl. "The General Theory of Employment, Interest and Money", 1936).
Armastuz i revolücii

«Armastuz i revolücii» () om braziline TV-serial dram-žanras. Original om portugalijan kelel.
Kaik om 204 epizodad serialas, kaikutte om 60 minutad hätkte. Serial lähtli ekranoile Brazilijan televizijan SBT-verkos vl 2011 vhesai 2012.
Veber Maks

Maks Veber (), täuz' nimi om Maksimilian Karl Emil' Veber (; sünd. 21. sulaku 1864, Erfurt-lidn, Prussii — kol. 14. kezaku 1920, Münhen, Germanijan imperii) oli saksalaine filosof, sociolog, istorik, jurist da ekonomist.
Lugetas tedomest sociologijan ühteks alusenpanijoišpäi ühtes Emil' Dürkgeimanke i Karl Marksanke. Veberan tedomel'hetartusen päobjekt oli ristitkundan vajehtusen processad, sen päličmänend veroližes toižendaspäi nügüd'aigaižele: racionalizacii i sekulärizacii. Opponirui Marksan istorižen materializman koncepcijad i ozuti, miše religijan kul'turine paineg om tärged el'gendamha Päivnouzmman kapitalizman ižanduzformad.
Biografii.
Veber openuškanzi Geidel'bergan universitetas vl 1882, voden saldatusen jäl'ghe openui Berlinan universitetas i sai juristan arvod. Jätkusti opendust siš, vl 1889 sai juridižen tedodoktoran arvod. Maks nai vl 1893, Marianna Veber (neiččel Šnitger, 1870−1954) oli hänen ak, mugažo tedomez', par ei voind sündutada lapsid i ei olend heid.
Maks Veber radoi universitetan opendajan Berlinas, Fraiburgas i Geidel'bergas vhesai 1899, sid' läžui psihologižikš tatan surman jäl'ghe — rideganzi tatanke, i Maks Veber-vanhemb koli kahtes kus. Tedomez' tervehtihe i oli otnus tedoradmižhe, vl 1907 sai elod jäl'gusen mödhe.
Ezmäižen mail'man sodan aigan Veber oli armijan varaoficeran, organizui läžundkodid Geidel'bergas. Vl 1919 ühtni Veimaran konstitucijan sädamižhe. Tedomez' tartutihe ispanižel grippal i koli pnevmonijaspäi.
Sartr Žan-Pol'

Žan-Pol' Šarl' Emar Sartr ( [ʒɑ̃ˈpɔl saʁtʁ]; sünd. 21. kezaku 1905, Pariž, Francii — kol. 15. sulaku 1980, sigä-žo) oli francijalaine egzistencializman filosof, kirjutai (p'jesad, proz, politižed essed) i pedagog. Vn 1964 Nobelän premijan literaturas laureat, pučihe sišpäi kaičemha ičeze personališt ripmatomut i Nobelän komitetan nevondkundaliženvastaižen radmižen tagut.
Biografii.
Žan-Pol' oli sündnu Francijan Žan-Batist Sartr-sodamerioficeran i hänen Anna-Marija Šveicer-akan pereheze. Priha oli üks'jäižen lapsen kanzas, tat koli vagahaižen 15-kuižes igäs. Sai opendust La Rošelin liceiš, sid' Normaližes üläškolas (Pariž) i vahvišti dissertacijad filosofijas.
Sartr openzi Francijan liceistoid filosofijha vll 1929−1939 i 1941−1944. Vl 1939 služi armijas meteorologistal, putui saksan plenha. Vspäi 1944 oli otnus literaturižhe radmižhe tobjimalaz. Vl 1953 oli valitud Mail'man kožundan Nevondkundha ühtnijaks, ozuti hurakacegid. Pid'oiteli Alžiran ripmatomuden tahtoid vl 1956, nacionalistad-toračud poukahtiba filosofan faterad Parižan keskuses kahtišti i anastiba hänen «Uded aigad»-aiglehtesen ("Les Temps modernes") redakcijad viž kerdad. Kirjutai ei sädand prozad vn 1964 pučindan premijaspäi jäl'ghe. Ühtni vn 1968 francižhe «Rusttaha semendkuhu» — üläopenikoiden revolücijha.
Tedomez' eli avoinudes partnörižuses Simona de Bovuaranke (1908−1986) üläškolan aigaspäi Sartran surmhasai. Simona oli kirjutai i mugažo egzistencializman filosof, feminist. Par oli lapsetoi.
Gil'bert David

David Gil'bert ( [ˈdaːvɪt ˈhɪlbɐt]; sünd. 23. viluku 1862, Königsberg, Prussii — kol. 14. uhoku 1943, Göttingen, Germanijan imperii) oli saksalaine universaline matematikantedomez'.
Tedotond.
Gil'bert nimiti da šingoti äi alusenpanijoid teorijoid matematikan sarakoiš. Kaikiš tetabad oma: hänen ezmäine täuz' Evklidan geometrijan aksiomatik, i Gil'bertan avaruziden teorii — nügüd'aigaižen funkcionaližen analizan üks' alusišpäi. Hän tegi suren tondon invariantoiden teorijha, mugažo nenihe sarakoihe: ühthine algebr, matematine fizik, integraližed tazostused, matematikan alused. Andoi kaikuččele sarakole ičeze elon märitud pordod.
Gil'bertan radod abutiba šingotada severz'-se uzid tedoid, niiden keskes oma kvantine mehanik, gazoiden kinetine teorii, matematine logik.
Tedomehen töd-käzikirjutused mülütiba äi petusid, oli jüged vaumita niid pästandale. Tedotöd geometrijan, logikan i matematikan alusiš oma kogotud da paindud.
Biogafii.
David oli sündnu Otto Gil'bert-sudijan kanzha, openui Königsbergan universitetas vll 1880−1885. Vahvišti dissertacijad invariantoiden teorijas i vspäi 1886 radoi matematikan professoran-opendajan Königsbergas. Vspäi 1892 tedomez' oli nainu, Kete Jeroš oli hänen ak (saks. "Käthe Jerosch", 1864−1945), üks'jäine Franc-poig oli läžui (meletoi).
Vspäi 1895 professor eli da radoi Göttingenan universitetas 35 vot, äjad tetabad matematikantedomehed sirdiba verhiže maihe nacistoiden tulendan jäl'ghe. Vl 1900 publikoiči 23 probleman nimikirjutest, pätihe sidä kaikel mirul 20. voz'sadan aigan. Vspäi 1902 Gil'bert radoi mugažo «"Mathematische Annalen"»-tedoaiglehtesen redaktoran. Vspäi 1922 tedomez' tahtoi formalizuida kaik matematikad, no vl 1931 Kurt Gödel' ozuti sen tahton voimatomut, todesti teoremad.
Vol'ter

Vol'ter ( [vɔltɛːʁ]), todesine nimi oli Fransua Mari Arue ( [fʁɑ̃swa maʁi aʁwɛ]; sünd. 21. kül'mku 1694, Pariž, Francii — kol. 30. semendku 1778, sigä-žo) oli francijalaine prozan, poemiden i p'jesid-tragedijoiden kirjutai, istorik i filosof, publicist.
Filosof kritikui religijad i tahtoi sekulärizacijad, no oli paginan i uskondan joudjaližen oiktusen polenpidajan. Sen tagut sauptihe händast Bastilii-türmas kaks' kerdad, eli pagoiš, verhiš maiš läz Francijad. Vol'ter kirjuti enamba 20 tuhad kirjeižid i enamba 2 tuhad kirjoid. Jekaterina II osti filosofan kirjištod, nügüd' kaičese Piteriš.
Andrei Batt

 
Andrei Batt (), todesine nimi — Andrei Sergejevič Batičko (); sünd. 6. eloku 1985, Tallidn, Estinma, NSTÜ), om venämalaine pajatai hiphop-stiliš , akt'or da prodüser.
Berners-Li Tim

Timoti Džon Berners-Li-"ižand" (; sünd. 8. kezaku 1955, London, Sur' Britanii) om britanine tedomez' IT-sarakos. Hän om URL-sisteman, HTTP-protokolan i HTML-kelen melestegii, Mail'man hämähoukunverkon sädai (ühtes Robert Kajonke, 1989) i sen konsorciuman (vspäi 1994) ezmäine da nügüdläine pämez'. «Semantine hämähoukunverk»-koncepcijan tegii.
Tedomehen päine kirj om «Kuvaten hämähoukunverkod: Mail'man hämähoukunverkon augud i tulii aig» (angl. "Weaving the Web: Origins and Future of the World Wide Web", Texere Publishing, 1999, ISBN 0-7528-2090-7). Siš hän starinoičeb Hämähoukunverkon sädamižes, koncepcijas, ozutab ičeze kacegid Internetan šingoteshe. Avtor pagižeb neniš tezisoiš:
Timotin kazvatajad oma Konuei Berners-Li i Meri Li Vuds, hö radoiba matematikantedomehil i ühtniba «Mark I»-kompjuteran sädandha. Berners-Li sai fizikantedomehen arvod Oksfordan universitetas vl 1976, radoi telekommunikacijoiden sarakos, sid' programistan. Tedomez' om nainu, kaks' last.
Oleite

Oleite ( [oʊˈleɪθə], «čoma» šonin kelespäi) om toponim AÜV:oiš. Se voib znamoita:
Atatürk Mustafa Kemal'

Mustafa Kemal' Atatürk ( [mustaˈfa ceˈmal aˈtatyɾc]), edel 1935 vot — "Gazi Mustafa Kemal'-paša" (turk. "Mustafa Kemal Paşa"; sünd. 19. semendku 1881, Salonikid, Ottomanan imperii — kol. 10. kül'mku 1938, Dolmabahče-pert'kulu, Stambul, Turkanma) oli Osmanan i Turkanman valdkundan reformator da šingotai, sodapämez' fel'dmaršalan arvos, politikanmez'. Om Turkan Tazovaldkundan alusenpanii i ezmäine prezident.
Ottomanan imperii sai kilt Ezmäižes mail'man sodas, i Mustafa kändihe rahvahaližen revolücijan i Anatolijan sodan ripmatomudes ezinenas, sai vägestust, sädi rahvahališt valdkundad i vedi reformiden rived. Radoi Turkanman ezmäižen päministran (1920−1921), Suren Rahvahaližen Suiman ezimehen (1920−1923), Turkanman ezmäižen prezidentan nell' strokud jäl'geten (1923−1938). Sai heilümatont arvostust turkan kundas, hänen valdatused oliba diktatoran kartte.
Atatürk oli nainu üks'jäižen kerdan (1923−1925), Latife Ušakligil' oli hänen ak. Hö erigotihe, sikš miše ak ehti Mustafan töihe kaikenaigašti. Kaik oli kümne last politikanmehel: kahesa tütrindamad i kaks' poigindamad, kaik lapsed saiba hüväd opendust da tulijad aigad.
Abu Nuvas

Abu Nuvas al'-Hasan ben Hani al'-Hakami (; sünd. 8. voz'sadan keskes, Ahvaz-lidn, Abbasidoiden halifat — kol. voziden 813 i 815 keskes, Bagdad, Abbasidoiden halifat) oli arabine runokirjutai-klassikalaine. Hänen sädusiden tobj pala om olmas vaiše araban kelel tähäsai, cenzuriruiškanzihe niid vaiše 20. voz'sadaspäi.
Biografii.
Abu Nuvas libui Hani-saldatan kanzaspäi, Džullaban-mam oli persijalaine i radoi villanpezijan. Tuleban aigan runokirjutai mäneti laps'aigad Basras, kerazi aromatižid heinid mömhä, tegi tundmust lidnan filologidenke i sai avarod opendust, oli Valiba ibn al'-Hubab-runokirjutajan openikan.
Täuz'kaznu tegi meles «Abu Nuvas»-psevdonimad i sai tetabut teravmel'žil runoil. Hän kävuti kebnoid sanoid i rumad jumorad, kosketi lidnalaižiden elod i vinan jondan iloid, kirjuti kel'tud islamal azjoiš avol'jaižikš, sikš miše imperijan aig oli mugoine i sen eläjad vasthaotiba runoid hüvin.
Sädamine.
Mez' kirjuti neniden žanroiden runoid: hamrijat (runod vinas), tardijat (runod mectuses), hidža i armastuzlirik, vasfi (ümbrikirjutajad runod), madhja, risa, zuhdijat (runod asketizmas). Sädi laudkundan pajoid, panegirikoid, satirižid runoid, elegijoid.
Sädusiden livanine pästand: "Dīwān Abū Nu’ās, khamriyyāt Abū Nu’ās". ‘Alī Najīb ‘Aṭwi:n redakcijan al. Beirut, 1986.
Kalidasa

Kalidasa ( "Kālidāsa" «Kali-jumalnaižen radnikoičii»; sünd. Indijha i kol. sigä-žo, eli 4.-5. voz'sadal meiden erad) oli klassine indijalaine runokirjutai, sädi runoid da p'jesid sanskrit-kelel.
Vaiše runokirjutajan sädused jäiba hänespäi, eile nimiččid dokumentoid, i voib tedištada midä-se Kalidasas laptaližiden tundusiden mödhe: mainitadud carid, sanskritan olend. Kaik toine om legendad-paginad. Runokirjutai eli sanskritan runoišton kuldaižen aigan, kävuti jo sätud mahtusid, no hänen individualižuz oli luja.
Zelenskii Volodimir

Volodimir Oleksandrovič Zelenskii (; sünd. 25. viluku 1978, Krivii Roh, Ukrainan NST, NSTÜ) om ukrainalaine prodüser, ak'tor i Ukrainan prezident vs 2019 semendkun 20. päiväspäi.
Biografii.
Volodimir om sündnu Krivii Roh-lidnha.
Volodimir zavodi akt'oran kar'jerad «КВН»-šous "Zaporožje-Krivii Roh-Tranzit" da "Kvartal-95"-kamandan kapitanal. Ühtni vn 2019 Ukrainan prezidentan valičendoihe da oti vägestust niiš kahtes turas.
Vspäi 2003 om nainu. Olena om hänen ak, hänel kaks' last oma sündnus: Aleksandra-tütär da Kirill-poig.
Hegel' Georg Vil'hel'm Fridrih

Georg Vil'hel'm Fridrih Hegel' (; sünd. 27. eloku 1770, Štuttgart, Vürtembergan gercogkund, Pühä Rimalaine imperii — kol. 14. kül'mku 1831, Berlin, Germanijan ühtištuz) oli saksalaine filosof, saksižen klassižen filosofijan üks' sädajišpäi. Kirjuti saksan i latinan kelil.
Tedoradon znamoičend.
Hegel' zavodi tedoita personan sociališt šingotest i avaiži liberalizman torgusen abstraguruindad personan individualižusespäi. Tedomehen istorijan filosofii valatoiti znamasižikš Karl Marksan sociologijad. Georg Hegel' om rahvahanikkundan koncepcijan tegijoiden keskes.
Nimitadas hegelläižeks filosofan kacegiden sistemad.
Biografii.
Georg Vil'hel'm Fridrih oli sündnu gercogkundan rahatanhan Georg Lüdvig Hegel'-sekretarin (1733−1799) kanzha i sai hüväd opendust. Vll 1788−1793 openui Tübingenan jumalantedon seminarijas universitetanno, vl 1790 sai filosofijan magistran arvod, no ei tahtoind kätas papikš. Vspäi 1801 radoi opendajan Jenan, Geidel'bergan i Berlinan universitetoiš.
Hegel' nai vl 1811, Marija Elena Suzanna fon Tuher (1791−1855) oli hänen ak. Kaik oli koume poigad filosofal: ezmäine illegitimine Lüdvig (ühtni Alamaiden armijha i pölištui Batavijas), sid' naimiželospäi Karl (istorik) i Immanuil (teolog). Georg joi äi vinad, nühai tabakod, ühtni kartvändoihe.
Konfucii

Konfucii ( [*kʰloːŋʔ ʔslɯʔ] "Kun-czi" «Kun-opendai» vai 孔夫子 [*kʰloːŋʔ pa ʔslɯʔ] "Kun Fu-czi", ), nimed sündundaspäi "Kun Cü" 孔丘 i "Kun Čžunni" 孔仲尼 (sünd. läz 551. vot EME Cüifu-makundha, nüg. Šan'dun-agjas, Kitai — kol. 479 EME, sigä-žo) oli kitajine opendai da filosof. Kirjuti amuižkitajan kelel. Üläsuguižel Kun-rodul, sai tetabut kaks'kümnevoččen kuti opendai.
Tedomehen filosofijan sistem nimitase konfucijanizm, se valatoiti lujas Kitain i kaiken Päivnouzmaižen Azijan elod. Konfucii pani ezmäižen universitetan alust i pani erazvuiččiden ruhtinazkundoiden aigkirjoid sistemaks. Hän formulirui etikan kuldašt ohjandint: «Ala tege ristitule sidä, midä ed tahtoiži tehta ičeleiž». Konfucijan openduz om ruhtinasiden, vakdkundmehiden, sodamehiden i manmehiden ičtazvedandan ohjandimiš, se leviganzi Kitain maidme avaros Buddan opendusen kartte Indijas. Tetas 26 Konfucijan openikad. Filosof openikoidenke keraziba U-Czin-kogodust (kit. 五经 «viž kirjad») — kitajižen istorijan i literaturan muštnik, Kitain veroližen opendusen aluz. Konfucijan udessündutadud openduz kändihe valdkundan ideologijaks Han'-imperijan aigan (meiden eran zavodind) i oli mugomaks 20. voz'sadan augotižhesai, sil aigal toihe filosofad religiipanteonha pühämeheks.
Filosof nai 19-voččen, Li-poig oli sündnu (鯉, närituznimi oli 伯魚 Bo Jui). Sima Cän' kirjuti Konfucijan biografijad «Istorižed kirjutesed»-säduses.
Gaidn Jozef

Franc Jozef Gaidn (; sünd. 31. keväz'ku 1732, Rorau-külä, Alaavstrii, Pühä Rimalaine imperii — kol. 31. semendku 1809, Ven, Avstrijan imperii) oli klassikan avstrijalaine muzikankirjutai, simfonii- i jändekvartet-muzikžanroiden üks' alusenpanijoišpäi. Kirjuti organan i fortepjanon täht. Om Saksanman i Avstriž-Mad'jaranman rahvahangimnoiden muzikan melodijan sädai.
Sädused.
Muzikankirjutai sädi 24 operad, kirjuti 104 simfonijad, 83 jändekvartetad, 52 sonatad fortepjanon (klaviran) täht, 126 triod baritonan täht. Toižed sädused oma ezivändod, maršad, kargud, divertismentad orkestran i toižiden soitoiden täht, erazvuiččed p'jesad klaviran täht, pajod, kanonad, šotlandijan, irlandijan i uel'san pajoiden ümbriradmižed änen täht fortepjanonke vai violiženke.
Hengeline muzik: 3 oratorijad («Mail'man sädamine», «Voz'aigad», «Sündun ristal seičeme sanad») i 14 messad.
Biografii.
Franc Jozef oli sündnu Matias Gaidn-korjmastarin (1699−1763) kanzha. Kazvatajad oliba otnus vokalha todeks i navediba väta soitoil, muga löutihe prihan muziklahjakahut aigoiš. Vll 1740−1749 hän pajati Venan ph. Stefanan päjumalanpertin horas, severz-se vozid ičeze norembidenke vellidenke, mugažo openui väta soitoil. Nai vl 1760, Maria-Anna Keller oli Gaidnan ak, naimiželo kändihe onetomaks i lapsetomaks.
Muziksädai radnikoiči vara- i kapel'meisteran elokahan mad'jaralaižen Mikloš Esterhazi-ruhtinasen pert'kulus vll 1761−1790 (nüg. penes Fertöd-lidnas, edel 1950 vot Esterhaz). Ned voded abutiba Gaidnan sädamižradmižen änikoičendale, sil aigal muzikankirjutai sai rahvahidenkeskešt tetabut. Mad'jaralaižen ruhtinasen surman jäl'ghe radoi Sures Britanijas i Avstrijas, keradeli täuzid zaloid i sai finansišt ripmatomut.
Kiviili

Kiviili ( «kivine voi») om Estinman lidn valdkundan pohjoižpäivnouzmas. Se mülüb Ida-Virun makundan päivlaskmaižhe Lüganuze-volostihe kaikiš surembaks lidnaks, edel vn 2017 redukud oli erine municipalitet.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1922. Ühtennimine raudtestancii radab «Tallidn — Narv»-raudtel vspäi 1930. Žilo sai lidnan statusad vl 1946, šingotaškanzihe palaban šoidkiven ümbriradmižen ühteks keskusišpäi. Vll 1950−1959 oli Kiviilin rajonan administrativižeks keskuseks. Vll 1964−1991 oli Kohtla-Järve-lidnan palaks.
Kiviili eläb šoidkiven himižel kombinatal i sportturizmal sen kombinatan jändusiden ratud mägil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Purtse-jogen hural randpolel ( 51 km pitte, lankteb Suomen lahthe), 53 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, ratud mäged oma 90 metrhasai ülemb tahondad lidnan lodehes. Raudte jagab lidnan kaks'haz, volostin toine Püssi-lidn om Narvan čuradusen jäl'geline stancii. Matkad Tallidnan keskushesai om läz 130 km päivlaskmha orhal, avtotel vai raudtel.
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 634 ristitud, nügüdläižen volostin läz koumed videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 153 eläjad vl 1970.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2011): estilaižed — 38,68%, venänikad — 53,6%, ukrainalaižed — 1,93%, suomalaižed — 1,77%, vaugedvenälaižed — 1,4%, saksalaižed — 0,87%, toižed rahvahad — 1,75%.
Akaa

Akaa (mugažo suomen kelel; ) om Suomenman lidn valdkundan suvipäivlaskmas. Se om Pirkanma-agjan seičemenz' lidn 12:späi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 2007 1. päiväl vilukud Toijal-lidnan () i Vijal-municipalitetan ("Viiala") ühtištusel. Vspäi 2011 enzne Kül'mäkoski-municipalitet ("Kylmäkoski") mülüb lidnha mugažo. 20. voz'sadan fanerantegim ei ole rados.
Akaa šingotase tavaroiden eksportan kompanijoil, mašinansauvomižen penil tegimil, meden pästandal, lähižiden suriden lidnoiden «magaduzrajonaks».
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suviröunanno, Vanajavezi-järven () päivlaskmaižel randal, 82 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nahkialanjogi läbitab lidnad, sädab pen't Nahkialanjärved (0,1 km²) lidnan keskuses. E12-avtote läbitab lidnan pohjošt.
Matkad agjan Tampereh-keskushesai om 42 km pohjoižhe, Valkeakoskihesai om 22 km pohjoižpäivnouzmha, Hämenlidnhasai — 42 km suvipäivnouzmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 314,38 km², sidä kesken kuivma — 293,26 km², sokaz ma otab 21,12 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Kaik 32 lidnrajonad i 31 küläd mülüdas lidnankundha. Akaan municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Aki Viitasaari (2007 — semendku 2017).
Eläjad.
Vl 1980 kundan nügüdläižen territorijan eläjiden lugu oli 15 767 ristitud, vl 2000 — 15 945 ristitud, vl 2010 — 17 012 ristitud, vl 2020 — 16 476 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 17 043 eläjad vl 2015. Rahvahantiheduz om 55,96 rist./km² (2024).
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,8 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 2,0 %.
Paha Šerafettin-kaži

«Paha Šerafettin-kaži» (, ), om voden 2016 turkan mul'tfil'm.
B.A.P

B.A.P ( "Bieipi", akronim anglijan kelen "Best. Absolute. Perfect"-sanoišpäi — «Parahimad. Absolütižed. Idealižed») om tetab prihoiden suvikorejine muzikgrupp, oli edestanu muzikad keipop-, džeipop da hiphop-stiliš.
King Martin Lüter

Martin Lüter King (; sünd. 15. viluku 1929, Atlant, Džordžii, AÜV — kol. 4. sulaku 1968, Memfis, Tennessi, AÜV) oli amerikaine kundaline šingotai, borcui muzaveriden rahvahanikoiden oiktusihe näht vll 1954−1968.
King radnikoiči baptizman pühäpaginikan. Borciundan rassanerigoičendanke navedii taktik kožui hristanuskondanke — vägestusetomuz i rahvahanikoiden ičekundlematomuz, i se om levitadud mail'mas avaros Gandin i Kingan jäl'ghe. Vn 1964 14. päiväl redukud King sai Nobelän kožundpremijad borcuindas rasišt segregacijad vaste vägestusetomal vastustusel. Mez' oli riktud Memfisas, hänen rikoi oli sittud türmha elon hätkte i koli siš.
Vilukun koumandel ezmärgel oigetas Martin Lüter Kingan päiväd AÜV:oiš, se om valdkundan federaline praznik i lebupäiv vspäi 1986. Amerikaižiden lidnoiden sadad irdoid oma udesnimitadud Kingan muštoks. Vl 2011 Memorial Martin Lüter Kingan oiktastuseks om avaitud Vašington-pälidnan Nacionaližel allejal.
Lüksemburg Roza

Roza Lüksemburg ( [ˈʁoːza ˈlʊksəmbʊʁk], ), todesine nimi oli Rozalija Lüksenburg (; sünd. 5. keväz'ku 1871, Zamosc'-lidn, Pol'šanman car'kund, Venäman imperii — kol. 15. viluku 1919, Berlin, Veimaran Tazovaldkund; toižed psevdonimad oliba pol'š. "Róża Kruszyńska", "Maciej Rózga", "Spartakus") oli pol'šanmalaine da saksalaine filosof evrejan augotižlibundanke, ekonomist i publicist, marksizman teorijan šingotai, politikanmez' i feminist.
Lüksemburg oli saksan hural socialiž-demokratižen likundan znamasižeks ühtnijaks. Tirpi repressijoid sodanvastaižes propagandas Ezmäižen mail'man sodan vozil, türmatihe händast ühthemänho nelläks vodeks. Oli Germanijan Kommunistižen partijan ühteks alusenpanijoišpäi. Tacihe händast da riktihe partijan Karl Libkneht-mödühtnijanke Berlinan radnikoiden vasthalibundan alištusen jäl'ghe vn 1919 vilukus.
Roza oli jäl'gmäižel videndel lapsel kanzas. Oli Varšavan naižgimnazijan pästnikan, mahtoi pagišta venän-ki kelel. Vspäi 1889 openui Cürihan universitetas. Vl 1897 vahvišti dissertacijad «Pol'šanman tegimištoline šingotez»-temanke i sai valdkundaližen oiktusen doktoran arvod. Vspäi 1898 eli Germanijas. Revolücionernaine läksi mehele kaks' kerdad, koli lapsetoman. Kirjuti saksan kelel.
Ateizm

Ateizm vai jumalatomuz ( "ateos" «jumalan eidand») om uskondan jumaloihe okaiduz avaros el'genduses; varmedmel' jumaloiden olmatomudes.
Ateizman tärtuz libub 16. voz'sadan Francijaspäi, no pojavad meletused oliba jo Amuižiš Egiptas i Grekanmas, Indijan aigaližiš civilizacijoiš, ozutihe kut materialistine filosofine škol jumaloiden mainiteseta i religijan kritik. Ateizm om vastal'ne teizmale. Ülälonduseližen olendan eidand se om ateizman ühthine el'genduz: eile jumaloid, hengid, toižid immaterialižid olijoid i vägid, kaumantagašt elod i m.e.. Ateizm om eidai religijad mail'mannägend kuti uskondad ülälonduseližhe.
Likundan ühtnend om Ateistoiden rahvahidenkeskeine al'jans (ARA, , , om olmas vspäi 2011) — mail'man ateizman sebroiden federacii, ned todas vauktustust ristitkundale ateizmas da sekulärizmas. Päfater sijadase Kolumbijan federaližes ümbrikos, AÜV.
Nkruma Kvame

Frensis Nvia Kofi Kvame Nkruma (; sünd. 21. sügüz'ku 1909, Nkroful-külä Britanijan Kuldrandan suvipäivlaskmas, nüg. Gan — kol. 27. sulaku 1972, Buharest, Romanii) oli ripmatoman Ganan ezmäine päministr (1957−1960) i ezmäine prezident (1960−1966), mugažo radoi Britanijan Kuldrandan päministran (1952−1957). Sai fel'dmaršalan sodaarvod (1965).
Kvame Nkruma oli filosofan, sociologan, politologan, kirjuti anglijan kelel. Panafrikanizman koncepcijan polenpidajai, zavodi Afrikan ühtenzoitust Ganan i Gvinejan Ühtnendan sädandal (1959). Afrikan Ühtmuden Organizacijan (1963−2002) üks' alusenpanijoišpäi, vspäi 2002 Afrikanine Ühtištuz om olmas sen sijas.
Augotižlibund i openduz.
Nkruma oli sündnu käziradajan-juveliran kanzha, tatal lapsed oliba toižiš-ki akoišpäi. Üks' nimišpäi "Kvame" znamoičeb «sobat», sündnundan nedal'päiv, hänen heimon veron mödhe. Openui sijaližes katoližes školas, hot' openduz oli maksline. Sai professionališt opendust Akkras (1927−1930), radoi opendajan školoiš. Sai üläopendust Linkol'nan universitetas (Pensil'vanii, AÜV, 1935−1943), sid' eli i openui ekonomikad da oiktust Londonas (1945−1947).
Kvame Nkruma tuli Päivlaskmaižen Afrikan üläopenikoiden ühtnendha i teravas kändihe sen varaprezidental, vaumiči 5. Panafrikašt kongressad (Mančester, reduku 1945). Vl 1947 pördui kodimale i borcui valdkundan ripmatomudehe näht.
Prezidentižuz.
Gan oli poleks šingotadud ma ripmatomuden sandan aigan, kakaon surenke eksportanke, no ümbriradajata tegimištota. Nkruma valiči socializman sauvondad sabutamha šingotadud valdkundoid ühten ristitunpol'ven aigan. Prezidentan avtoritarine politik vei Ganad finansižennoks krizisannoks i sodakukerdusennoks. Vspäi 1966 Nkruma eli Gvinejan Konakri-pälidnas.
Kanz.
Politikanmez' oli nainu, Fatija Nkruma oli hänen ak, sündutihe koumed poigad i üht tütärt naimiželos.
Karksi-Nuia

Karksi-Nuia (mugažo estin kelel) om lidn municipaližeta statusata Estinman suves. Mülüb Vil'jandin makundan Mul'gi-volostihe. Makundan kahtenz' lidn kudespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Karksi mainitase dokumentoiš 12. voz'sadaspäi administrativižeks keskuseks, vl 1248 — feodalan () ištundsijaks. Karksin zamk oli saudud 14. voz'sadan aigan. Lidnuz oli Tevtonan ordenan sijaližen käsknikan rezidencijaks vspäi 1470. Vn 1600 redukus Karksin tora mäni senno Pol'šanmaiž-Ročižen sodan aigan (1600−1611). Zamkan ruinad jäiba murendusen jäl'ghe Pohjoižen sodan aigan 18. voz'sadan zavodindas. Eriline Karksi-külä om olmas ani pohjoižhe lidnaspäi, külän aluz om pandud 19. voz'sadan keskes, laukad radoiba siš, vedihe Karksin jarmankoid heinkus i sügüz'kus.
Nevondkundaližen aigan Kaiken Ühtištusen baggin voibištelendad mäniba penenno Nuia-žilonno vl 1979. Vedihe NSTÜ:n avtokrossčempionatad UAZ- i Niva-avtoil 63 ühtnijanke vl 1983.
Nügüdläižen eländpunktan nimituz oli Nuia-žilo vhesai 1987. Karksi-Nuia sai lidnan statusad vl 1993. Vl 1999 lidn kadoti municipališt statusad, ühtištuihe sidä Karksi-volostidenke. Vn 2017 reforman jäl'ghe ühtištuihe Karksi-, Abj-, Halliste-volostid i Miizakülä-lidnad Mul'gi-volostikš, panihe Abja-Paluoja-lidnad sen keskuseks.
Karksi-Nuia šingotase valdkundaližen büdžetan aluzkundoil: gimnazii, päivkodi, kul'turkeskuz, norišton keskuz. «Nuia PMT AS»-edheotand pästab gidravližid i pnevmolikutimid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan suves, Halliste-jogen alangištos ratud Karksi-järvenke, 112 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Lätänman röunhasai om 15 km suvhe, volostin Abja-Paluoja-keskushesai om 12 km päivlaskmha avtotedme, makundan Vil'jandi-keskushesai om 34 km pohjoižhe orhal vai avtotel. Tallidn om 193 kilometras, Tartu — 99.
Kaks' manted ristikoitas lidnas: «Pärnu — Valg» i «Vil'jandi — Rujien».
Eläjad.
Vn 2000 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 269 ristitud. Vodele 2007 se poleni i oli 2 027 ristitud.
Nügüd'aigan volostin videndez eläb lidnas.