Irkutsk

Irkutsk (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Sibirin suves. Se om Irkutskan agjan pälidn da kaikiš suremb lidn, Irkutskan rajonan administrativine keskuz mugažo (ei mülü rajonha). Järed regionaline opendusen keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1661 kuti "Jandašan lidnuz" () ruhtinasen-tuvalaižen nimen mödhe, möhemba "Irkutskan lidnuz" (ven. "Иркутский острог") jogen mödhe. Sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1686. Järedad lämoipalod oliba lidnas vodel 1716, i 1879 — udessündutihe lidnad kümne vot.
Irkutsk šingotase aviasauvomižel, kaivuzmašiništon tegimel, sidotehnikan pästandal, sauvondmaterialiden tehmižel (raudbeton, keramižed tegesed), sömtegimištol (voirazvkombinat, lihakompanii, maidtegim, leibtegim, konditerine fabrik, oluden pästand), turizmal i torguindal. Hilen i kivivoin samižen, gidroenerijan kompanijan i Päivnouzmaižsibirižen raudten päfaterad sijadasoiš lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Irkutskan rajonan päivlaskmaiženno röunanno, Angar-jogen molembil randoil Irkut-jogensun sijas, Angar-jogi läbitab lidnad suvipäivnouzmaspäi lodeheze. Lidnan keskuzpala seižub 440 m ü.m.t. korktusel.
Matkad Baikalan randalesai om 66 km päivnouzmha. Lähembaižed Angarsk- (lodeheze) i Šelehov- (suvipäivlaskmha) lidnad mülüdas Irkutskan aglomeracijha.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +1,4 C°, kezakun-elokun +16,4..+19,0 C°, tal'vkun-uhokun −14,1..−17,6 C°. Ekstremumad oma −49,7 C° (viluku) i +37,2 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −6,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +10,2 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +0,4 C°). Paneb sadegid 477 mm vodes, enamba heinkus-elokus (96..107 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (9..14 mm kus). Mahusen kül'mandan normativine süvüz om 3..3,5 metrad.
Tobmuz.
Irkutsk jagase nelläks administrativižeks ümbrikoks, ičeze administracijoidenke. Jagand koumeks ümbrikoks (Oigedrandaline, Hurarandaline i Keskuzümbrik) jäi vaiše planoiš vn 2015 redukuspäi. Lidn om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnan pämez' om Dmitrii Berdnikov (keväz'ku 2015 — keväz'ku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 587 891 ristitud. Kaik 623 736 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 641 tuhad eläjid vl 1991. Irkutsk om lidnaglomeracijan keskuz 1,1 mln eläjidenke (kaks' videndest agjan ristitištos vl 2016).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 85,3 %, burätalaižed — 2,2 %, ukrainalaižed — 1,0 %, totarlaižed — 0,7 %, azerbaidžanlaižed — 0,4 %, kirgizlaižed — 0,4 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,6 %, rahvahuden ozutandata — 7,0 %.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Kaik üks'toštkümne tehnikumad, 12 kolledžad, teatran škol i olimpižen rezervan škol, kuz' sijališt universitetad ratas lidnas, i toižiden lidnoiden (Moskv, Novosibirsk) üläopendusen aluzkundoiden läz kümned filialad. Lidnan üläopenikoiden ühthine lugu oli 120 tuhad ristituid vl 2011. Universitetad oma Irkutskan valdkundaline, nacionaline tehnine (alusenpanend 1930 kut kaivuzinstitut, 15,3 tuh. üläopenikoid vl 2021), valdkundaližed medicinine, agrarine i teühtenzoitusen, Baikalan valdkundaline universitet.
Transport.
Avtobusad, tramvaid, trolleibusad, maršruttaksid i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Kaik koume sildad i te GES:an padoseinädme ühtenzoittas Angaran randoid.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Irkutsk"-lendimport (" IKT / UIII / ИКТ", 2,4 mln passažiroid vl 2019) sijadase vides kilometras lidnan keskusespäi sen röunal. Tehtas reisid Venäman järedoihe lidnoihe, Päivnouzmaižen i Suvipäivnouzmaižen Azijan maihe.