Dallas

Dallas (mugažo anglijan [ˈdæləs] da ispanijan kelil, lühendused: "Big D", "D-town") om AÜV:oiden lidn-millioner suvižes Tehas-štatas, sen kaikiš suremb lidn ičeze ezilidnoidenke, Dallas-ümbrikon (2353,1 km²) administrativine keskuz. Om konurbacijas Fort Uert- i Arlington-lidnoidenke.
Lidn om rahaazjoiden da telekommunikacijoiden keskuz, transporttesol'm, mugažo atomenergijan tedoidusiden keskuz.
Istorii.
Vl 1841 Džon Nili Brajan pani lidnan alust. Dallas-žilo sai lidnan statusad vl 1871.
Vl 1958 Džek Kilbi tegi melel mikrosheman Dallasas. Vl 1963 kül'mkun 22. päiväl AÜV:oiden Džon Kennedi-prezident oli riktud tuikutimen ambundal neciš lidnas.
Texas Instruments, 7-Eleven da Pizza Hut mail'man kompanijoiden päfaterad sijadasoiš lidnas, ExxonMobil — päivlaskmaižes Irving-ezilidnas. Suren Dallasan kogosüdäiprodukt om 448 bln US$ (vl 2013, kudenz' sija valdkundas).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase štatan pohjoižpäivnouzmas, tazangištol, Triniti-jogen molembil randoil, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Dallasan ühthine pind om 999,2 km², sidä kesken kuivma 879,56 km², vezi otab 113,6 nellikkilometrad.
Klimat om subtropine neps, kezal om upar'. Sikš ku vilu il'm Kanadaspäi ainastase Dallasan rajonas lämän il'manke Meksikan lahtespäi, ka tulleipörtked oleldas paksus dai tal'vel sä oleskeleb erazvuiččikš — voib olda −15 C° vai +30 C°, ika tal'v om pehmed tobjimalaz. Voden keskmäine lämuz om +20 C°, kezakun-sügüz'kun +26,7..+30,7 C°, tal'vkun-uhokun +8,8..+11,1 C°. Ekstremumad oma −19 C° (viluku) i +44 C° (kezaku-eloku). Kezaaigan minimum om +12 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +35 C° (uhoku). Ei olele haloid semendkus i sügüz'kus. Paneb sadegid 999 mm vodes, enamba semendkus (116 mm) i redukus (122 mm), vähemba heinkus-elokus (59..65 mm kus) i vilukus (66 mm). Läz ei olele lunt. Keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 60..70 % röunoiš voden aigan.
Tobmuz.
Dallas jagase rajonikš (), lidnanlaptoikš ("neighborhood") da kundoikš ("community").
Lidnan tobmuden pämez' om mer (). Edeližed merad oma Maik Roulinz ("Mike Rawlings", kezaku 2011 — kezaku 2019), Tom Leppert (kezaku 2007 — uhoku 2011).
Eläjad.
Vl 2016 lidnan eläjiden lugu oli 1,317,929 ristitud, vl 2018 — 1,345,047 ristitud, se ristitišt oli kaikiš suremb. Kaik 1,304,379 eläjad oli lidnas vn 2020 rahvahanlugemižen mödhe. Lidnan aglomeracii otab nellänt sijad AÜV:oiš ristitišton lugun mödhe (7,6 mln vl 2020, 6,9 mln vl 2014).
Augotižlibundan mödhe (2020): latinoamerikalaižed i ispanijalaižed — 42,3 %, evropalaižed (ispanijalaižita) — 28,1 %, afrikalaižed — 22,9 %, azijalaižed — 3,7 %, indejalaižed — 0,3 %, segoitadud augotižlibundanke — 1,4 %.
Religijan mödhe (2020): hristanuskojad — 77 % (protestantad 50 %, katolikad 24 %, toižed hristanuskondan polenpidajad 3 %), judaistad — 1 %, islamanuskojad — 1 %, toižed uskojad — 2 %, religijatomad — 19 %.
Severz'-se üläopendusen aluzkundoid ratas Dallasas i sen ezilidnoiš, niiden kesken protestantizman järedad privatižed religiozižed universitetad (Dallasan baptizman, Suvine metodizman, Suvipäivlaskmaine Ülähaižen assamblejan). Znamasine om valdkundaline Tehasan universitet Dallasas (alusenpanend 1961, 30,8 tuh. üläopenikoid vl 2023), siš om enamba mi 140 openduzprogramad seičemes školas (fakul'tetas), 50 tedoiduzkeskust i institutad.
Transport.
Avtobusad, kebn metro vspäi 1996 (, vn 2023 andmusiden mödhe om nell' jonod 65 stancijanke, 150 km raudted) i sidodud sihe lidnelektrojonusen jono (kümne stancijad, 56 km raudted) oma kundaližeks transportaks lidnas.
Rahvahidenkeskeine civiline "Dallas / Fort Uert"-lendimport ("DFW / KDFW", 73,3 mln passažiroid vl 2022, 1 mln tonnoid jüguid vl 2021) sijadase kaks'kümnes vides kilometras lodeheze lidnan keskuzpalaspäi. Se om štatan i erasti mail'man (oz., vl 2021) kaikiš suremb lendimport.