Portugalii

Portugalii ( [puɾtuˈɣaɫ], ), oficialižikš — Portugalijan Tazovaldkund ( [ʁɛˈpuβlikɐ puɾtuˈɣezɐ], ), om kaikiš päivlaskmaižemb Evropan valdkund. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Lissabon.
Vspäi 1949 om PAKO:n ühtnijan (sen alusenpanendan aigalpäi). Vspäi 1986 om EÜ:n ühtnii.
Etimologii.
Valdkundan nimi om saudud Portu-lidnan nimespäi () da kel'tan "Cale"-tahondan nimespäi.
Istorii.
Vn 1143 5. päiväl redukud Portugalii tedoti ičeze ripmatomut Leon-kunigahusespäi.
Vozil 1581−1640 Portugalii oli Ispanijan palaks.
Vn 1910 5. päiväl redukud Portugalii kändihe tazovaldkundaks revolücijan satuseks.
Vl 1926 sodakukerduz oli valdkundas. Sodadiktatur jätksihe vhesai 1974 (25. sulaku, «uniheiniden revolücii»).
Valdkundan ezmäine Konstitucii () oli vspäi 1822. Jäl'gmäine kahesanz' lugul Konstitucii om väges vn 1976 sulakun 25. päiväspäi möhembaižidenke znamasižidenke vajehtusidenke vozil 1982, 1989, 1992, 1997, 2001, 2004 da 2005.
Geografijan andmused.
Valdkund sijadase Pirenejan pol'saren suvipäivlaskmas, Atlantižen valdmeren randal. Portugalii om mavaldkundröunoiš Ispanijanke (1224 km) pohjoižes da päivnouzmas. Sen päivlaskmaižed da suvižed randad lainištab Atlantine valdmeri (randanpird om 1793 km pitte). Sen ližaks atlantižed Azorižed da Madeir-sared oma Portugalijan ohjandusen al.
Portugalijan territorijan enamban palan reljef om murdma da mägikaz. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Piko-mägenoc Azorižil saril (2351 m). Kaikiš korktemb čokkoim kontinental om Eštrel-mägi, 1991 metrad meren pindan päl. Valdkundas om kaht znamasišt joged Ispanijas niškoil. Ned oma Doru-jogi () da Težu-jogi (isp. "Taho").
Klimat om Keskmeren subtropine. Vilukun keskmäine lämuz om +5..+10 C°, heinkun — +20..+27 C°. Mägil sadab äjan, 1000..2500 mm vodes, no mererandaližil tazangištoil vaiše 400..800 mm.
Londuseližed pävarad oma kala da metallad (raudkivend, vas'k, vol'fram, cink, tin, hobed, kuld, uran); toižed varad — mramor, sauvondgips, saved, sol, mec, väghine mahuz, gidroenergii.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (), kudambad kaik rahvaz valičeb videks vodeks. Prezident paneb päministrad da ministrid radnikusile, hö pidadas vastust parlamentale. Valdkundaline Nevondkund () om nevoi prezidentale organ.
Kaik rahvaz valičeb üks'kodišt parlamentad (, 230 deputatad) nelläks vodeks partijoiden nimikirjutesiden mödhe.
Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2021 24. päiväl vilukud, Marselu Rebelu di Soza ("Marcelo Rebelo de Sousa") kändihe prezidentaks saden 60,67 % (vl 2016 — 52,00 %). Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2024 10. päiväl keväz'kud. Vn 2024 sulakun 2. päiväspäi Luiš Montenegru ("Luís Montenegro") om päministraks. Edeline paministr om Antoniu Košta ("António Costa", kül'mku 2015 — sulaku 2024).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Portugalijan administrativiž-territorialine jagand."
Portugalii jagase kaks'kümneks koumeks agjaks da kahteks avtonomižeks regionaks (atlantižed Azorižed da Madeir-sared). Agjoiden keskes 21 oma municipaližkeskeižed kundad (üks'lugu ), kaks' oma sured lidnad (üks'lugu ) — Lissabon i Portu. Agjad alajagasoiš 308 municipaližeks rajonaks (üks'lugu vai "concelho" «nevondkund»), ned — 3092 civiližeks tulendaks (üks'lugu port. "freguesia") vl 2013.
Eläjad.
Portugalijas elädas portugalijalaižed (87 %) da libunuded Azijan i Afrikan maišpäi (12 %). Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 10,427,301 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 10,643 tuhad eläjid vl 2007. Kaikuččen voden läz 20..50 tuh. ristituid lähttas elämhä toižihe maihe. Nece emigracijan process zavodihe Suriden geografižiden avaidusiden aigaspäi völ.
Uskondan mödhe (vn 2011 rahvahanlugemine): riman katoližen jumalankodikundan polenpidajad — 81,0 %, toižed hristanuskojad — 3,3 %, toižed uskojad (sidä kesken judaistad, islamanuskojad) — 0,6 %, religijatomad — 6,8 %, märhapanendata — 8,3 %.
Portugalijan järedad lidnad oma Lissabon-pälidn i Portu. Valdkundan 43 % eläjid keskendase niiš da niiden ezilidnoiš. Vspäi 2009 kaik om 156 lidnad valdkundas. Kaks' eläjad koumespäi oma lidnalaižed.
Ižanduz.
Portugalii om šingotadud elokaz ma, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2024 nominaline KSP oli 303 mlrd US$ ekvivalentas (47. sija mail'mas; US$29,341 ühtele hengele, 41. sija), tazostadud ostmižmahtusen mödhe — 508,5 mlrd US$ (51. sija; US$49,237 ühtele hengele, 40. sija). Ižandusen päižed problemad oma sur' valdkundaline velg (€271 mlrd vl 2024, KSP:n 95 % surtte) i znamasine radotomudenmär (6,7 % vn 2024 nelländes fartalas, 16..24-voččen norišton 21,8 %). Ižandusen päsarakod oma laivansauvomine i laivankohenduz, pämetalloiden metallurgii, sauvondmaterialiden pästand, avtopaloiden tehmine, himine, punümbriradmine i bumagan tehmine, tekstiline, sobiden da kengiden pästand, porcellanan, keramikan i stökoltegesiden edheotandad, sömtegimišt (maidproduktad, vinad), tehnologijoiden kaimdand, telekommunikacine, turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2023): maižanduz 2,4 %, tegimišt 20,9 %, holitišiden sfer 76,7 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2022 andmused): maižanduz 5,0 %, tegimišt 24,0 %, holitišiden sfer 71,0 %.
Valdkundan päeksport om erazvuiččed sobad da suks'kengäd (läz 12 %), avtod, jüguavtod, punolendimed da niiden varapalad (10 %), elektroladimed (10 %); toine eksport — kivivoi (5 %), puižed tegesed (3 %), lebuištmed lendimiden täht da metalline mebel' (2 %), šinad (2 %), zelläd (2 %), vinmarj (2 %), kuld (1 %), vas'k da sen ühthesuladused (1 %). Importan tavarad oma söndtavarad (enamba vinad) da maižanduzprodukcii, kivivoin ümbriradmižen produktad i himikatad, mašinad i instrumentad (optižed da tarkoiktad ladimed), likkuimed (avtod), kompjuterad i pol'veimed, metallad, pumaterialad, tekstil' da nahkad, sobad da kengäd. Vl 2024 eksport i import oliba läz kohtaižed. Vl 2014 Ispanii, Saksanma, Francii i Sur' Britanii oliba valdkundan pätorguindpartnörikš (ühtes — Portugalijan eksportan dai importan pol').