Ekvador

Ekvador, täuz' oficialine form — Ekvadoran Tazovaldkund ( [reˈpuβlika ðel ekwaˈðor], kečuaks: "Ikwadur Republika"), om valdkund Suviamerikan lodehes. Sen pälidn om Kito.
Etimologii.
Valdkundan nimi znamoičeb «ekvator» ispanijaks. Valdkundan Kito-pälidn sijadase vaiše 25 km suvhe ekvatoran pirdaspäi.
Keled.
Valdkundkel' om üks'jäine — ispanijan kel'.
Toižed oficialižed da rahvahidenkeskeižiden kosketusiden keled oma kečuan da šuaran keled. Sab kävutada oficialižikš toižid-ki igähižiden rahvahiden kelid, no vaiše heiden elämižsijiš.
Istorii.
Vn 1822 24. päiväl semendkud Ekvador tedištoiti ripmatomudes Ispanijaspäi.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli vahvištadud vl 1830. Nügüdläine 27nz' lugul Ekvadoran Konstitucii om väges vspäi 2008, se jagoi tobmuden sarakoid lopuks, kaik ned oma valičendoiden al nügüd'. Toihe kohendusid Konstitucijha vll 2011, 2015 i 2018.
Geografijan andmused.
Ekvador om röunoiš Kolumbijanke pohjoižes (röunan piduz — 590 km), Perunke päivlaskmas da suves (1420 km). Ekvadoran päivlaskmaižed randad lainištab Tün' valdmeri. Randanpird om 2237 km. Üks' provincijoišpäi, Galapagosan sared, sijadase 1000 km päivlaskmpolehe kontinentaližes Ekvadoraspäi, niil om meriröunoid Kostarikan Kokossaridenke.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Čimboraso-vulkan, 6267 m ü.m.t. kortte. Pened joged jokstas Tünhe valdmerhe vai Amazonasha. Andad-mäged oma veziröunaks jogiden keskes.
Klimat om räk ekvatorialine, suves — subekvatorialine. Vilukun keskmäine lämuz om +24 C°, heinkun kesklämuz om +25 C°. Paneb sadegid 100 millimetraspäi man suves 6000 millimetrhasai Andiden päivnouzmaižil pautkil.
Sikš ku Ekvador sijadase ekvatoral, ka päiväine čirgahtab da laskese kaikuččen päivän vodes ühten aigan — 6:00 časud.
Londuseližed pävarad oma kivivoi da sel'd'; erased toižed resursad: nepsad ekvatorialižed mecad (kattas territorijan nell' ühesandest), gidroenergii.
Tobmuz.
Ekvador om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (), hän-žo om ohjastusen pämeheks. Rahvaz valičeb händast nelläks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Ekvadoran ministrišt nimitase oficialižikš Rahvahanikoiden sodan ministrištoks (). Prezident paneb ministrid radsijha. Varaprezident i ministrad abutadas prezidentale rados. Vn 2023 kül'mkuspäi Daniel' Noboa radab Ekvadoran prezidentan. Vll 2021−2023 valdkundan prezident oli Giljermo Lasso. Vn 2017 semendkun 24. päiväspäi Lenin Moreno radoi prezidentan, edel sidä oli varaprezidentan. Rafael' Korrea om edeline prezident (2007−2017).
Parlament om üks'kodine Nacionaline Assamblei (Suim, ), mülütab 137 deputatad-ühtnijad. Kaik rahvaz valičeb heid-ki nelläks vodeks, konkretine deputat ei voi rata enamba kaht strokud ühtheverzin. Om kvotid mehiden i naižiden täht partijoiden nimikirjutesiš, ei ole kvotiruindad rahvahanvähembusiden täht. Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2021 7. päiväl uhokud, hö išttas kümnes komitetas.
Käskuzkundaline tobmuz om Nacionaline oiktusekahuden käskuzkund (), kogoneb 21 sudijaspäi, Käskuzkundaline Nevondkund valičeb heid ühesaks vodeks.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Ekvadoran administrativiž-territorialine jagand."
Ekvadoran Tazovaldkund jagase kaks'kümneks nelläks agjaks (provincijaks, ) da sen ühtes Pälidnan agj (Kito), kudambad alajagasoiš kantonoikš (niid 221, isp. "cantón"), ned — tulendoikš (isp. "parroquias"). Kogotas agjoid seičemeks regionaks (zonaks).
Eläjad.
Ekvadoras elädas ekvadoralaižed. Vn 2015 heinkus valdkundan ristitišt oli 15,868,396 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe (2010): mestizo (indejalaiž-evropalaižed) — 71,9 %, montubio-mestizo — 7,4 %, indejalaižed — 7,0 %, evropalaižed — 6,1 %, afrikalaižed — 5,3 %, mulatad — 1,9 %, toiženke augotižlibundanke — 0,4 %.
Uskondan mödhe (2012): riman katolikad — 74,0 %, evangelistad-protestantad — 10,4 %, Jehovan tundištajad — 1,2 %, toižed uskojad — 6,4 %, ateistad — 7,9 %, agnostikad — 0,1 %.
Ekvadoran kaikiš surembad lidnad (enamba 250 tuh. ristituid vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Guajakil', Kito (pälidn), Kuenk, Santo Domingo. Lidnalaižiden pala om 64,2 % (2020).
Ižanduz.
Ekvador om šingotai vitkos agrariž-industrialine ma, rippub eksportaspäi keskmäižes märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 122 mlrd. US$ (63. sija mail'mas; US$6,567 ühtele hengele, 100. sija) vai 268 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (66. sija; US$14,485 ühtele hengele, 106. sija). Ristitišton nelländez eläb gollüdes, vspäi 2015 vozne ekonomine kazvand jäb 0..3 % röunoiš. Industrijan päsarakod oma kivivoin samine, himine sarak, tekstilin pästand, pun ümbriradmine, sömtegimišt. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 6,7 %, tegimišt 32,9 %, holitišiden sfer 60,4 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (sil-žo vodel): maižanduz 26,1 %, tegimišt 18,4 %, holitišiden sfer 55,5 %.
Valdkundan päeksport om toreh kivivoi (eksportan polehesai), bananad (niiden kaikiš suremb eksportirui mail'mas) da rozad, merenproduktad (kalakonservad, krevetkad). Ekvador importiruib tegimišton i kivivoinümbriradmižen produktoid, avaron kulutandan tavaroid. Vl 2017 eksport i import oliba kohtaižed. Päine torguindpartnör om AÜV, eksportan 43,9 % i importan 31,9 % vl 2014.
Elektrusen nell' ühesandest tegese LEK:oil, toine pala — GES:oil, Andiden gidroenergetižen potencialan tobj pala jäb kävutandata. Raudteiden sauvond om jüged mägirel'jefan tagut, niiden ühthine piduz om 1200 kilometrad. Kaik om 23 256 km avtoteid kovanke krepindanke i 5 044 km gruntteid. Järedad portad oma Guajakil' i Puerto Bolivar.