Čennai

Čennai ( [ˈt͡ɕenːaɪ̯], [ˈtʃɛnaɪ]; edel 1996. vot — Madras [məˈdrɑːs, -ˈdræs]) — om lidn Indijan suvipäivnouzmaižel randištol, kudamb lainištase Indižen valdmeren Bengaližen lahten vedel. Se om Tamil Nadu-štatan administrativine keskuz da pala, valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, sädab nellänt surtte aglomeracijad. Toine nimi om Čennapattanam. Erašti nimitadas lidnad «Suviindijan verajaks».
Istorii.
Nügüdläižen lidnan aluz om pandud Britanižel Ost-Indijan kompanijal vl 1639 läz Madraspatnam- i Čennapatnam-eländpunktoid. Aigan mändes ühtištadihe niid, i anglijalaižed valičiba Madras-nimed (nügüd' lugetas, miše se om portugaližen augotižlibundan). Jäl'geližel vodel letihe Sent Džordž-fortad, se kändihe kolonialižen lidnan südäitukuks.
Britanižen tobmuden al Madras kändihe sureks lidnaks da sodabazaks. Ühtenzoittihe sidä raudteil Bombeinke i Kal'kuttanke 19. voz'sadan lopus, se abuti torguindan šingotesele Indijan pohjoiženke. Ripmatomas Indijas lidn kändihe Madras-štatan administrativižeks keskuseks, udesnimitihe štatad nügüdläižikš vl 1968. Kaikiš suremb sadas vodes sur'vezi tegihe lidnas valegiden tagut (pani 500 mm 24 časus) vn 2015 1.-2. tal'vkud, 270 ristitud pölištuiba.
Lidn šingotase äisarakoižel tegimištol.
Geografii da klimat.
Čennai sijadase Tamil Nadun pohjoižpäivnouzmas, Koromandelin randal, merenrandaližes alangištos, sen keskmäine korktuz om kuz' metrad meren pindan päl, ülembaine korktuz — 60 m. Marin-letekül'bendrand levitase pidust' randištod kudeks kilometraks, nece om kahtenz' pitte lidnan kül'bendrand mail'mas. Čennaiš om kaks' joged — Kuvam keskuzpalas da Adjar suves. Bukingeman kanal nell' kilometrad pitte om kaivatud merirandan paralleližikš da ühtenzoitab nenid jogid. Red-Hills-, Šolavaram- da Čembarambakkam-järved oma lidnan päivlaskmas. Sikš ku gruntveded oma lujas solakahad, ka ottas jondvet niiš järvišpäi.
Klimat om subekvatorialine mussonidenke, päivoikaz päiči heinkus. Räk da upar' oma enambuses vodes läbi. Lämuden köläidused oma pened voden jokstes. Voden keskmäine lämuz om +29,1 C°, kuidme +25,4..+33,0 C°. Ekstremumad oma +13,9 C° (tal'vku, viluku) i +45,0 C° (semendku). Voden sadegiden enambuz (kaikes vodes — 1408 mm) tegese pohjoižpäivnouzmaižen mussonan aigan (sügüz'kun lop — kül'mkun kesk, 278 mm redukus i 377 mm kül'mkus). Lidn putub Bengaližen lahten cikloniden alle paksus. Sadegiden minimum oleskeleb vilukus-sulakus (3..20 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz om 63 % kezakus, 76 % redukus-kül'mkus, vajehtase 65..71 % röunoiš toižiš kuiš.
Administrativiž-territorialine jagand.
Kaik kümne rajonad om lidnas (oli viž edel 2015. vot). Ičeze Čennain ližaks Sur Čennai mülütab Kančipuram- da Tiruvallur-ümbrikoid mugažo.
Tegimišton päedheotandad oma Čennain pohjoižes. Azjaline aktivižuz om keskitadud lidnan keskuses. Eländfartalad da äiluguižed IT-kompanijoiden kontorad sijadasoiš suves.
Čennain kaikiš järedambad kaimdajad-lidnad oma: Mahabalipuram — suves, Čengalpattu — suvipäivlaskmas, Kančipuram, Šriperumbudur da Arakkonam — päivlaskmas.
Tobmuden aluzkundad.
Suren Čennain tobmuden päaluzkund om Čennain municipalitet. Sen pämehed oma lidnan pämez' () da hänen varapämez'. Mülükund — 155 deputatad.
Edeline lidnan pämez' (mer) om Saidai Duraisami ("Saidai Samiyappan Duraisamy", reduku 2011 — reduku 2016), ei olend radnikust aigkeskustas (reduku 2016 — keväz'ku 2022).
Tamil Nadu-štatan ohjanduzkund i parlament sijadasoiš Čennaiš mugažo.
Käskuzkundaližen tobmuden nimituz om Madrasan Ülembaine käskuzkund, kudamban juridižed valdatused oma väges Pudučerriš-ki (, Indijan nevondterritorii).
Ühthemänho koume deputatad ezitadas Čennaid Indijan parlamentan alakodiš ("Lok Sabh"), 18 Čennain deputatad oma Tamil Nadun parlamentas.
Eläjad.
Vn 2011 Indijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 681 087 ristitud, kaiken lidnaglomeracijan — 8 653 521 ristitud (4nz' sija).