tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Kebnavto

Kebnavto om 2..8 mehen kehette avto, kudamb om märitud passažiroiden i bagažan vedandale. Tarbhaičeb B-kategorjian vedailicenzijad ohjastusen täht. Ku avtos om enamb ištsijid passažiroiden täht, ka se lugese avtobusaks (mikroavtobusaks).
Ezmäine kebnavto om sätud vl 1876.
Ümbrikirjutand.
Kebnavtos om nell' (erasti koume) kezrad šinoidenke kahtel värtmudel. Ottud kävutamha poltuz voib olda erazvuitte: benzin, dizel', londuseline vai nozoltadud gaz (metan vai propan-butanan segoituz), vezinik, elektruz, kazmuzvoi, etanol-benzinan segoituz.
Konor'an toižendad oma sedan, hetčbek, universal muite, universal lujetud mülünke, penenijanke katusenke.
Klassifikacii.
Erištadas kebnavtoid neniden tundusiden mödhe: tehmižen valdkund, suruded, likutimen mülü, klass, kävutand.
Klassifikacijan ramuded märičesoiš avton olemižen valdkundan käskusištol, eile augotižlibundan valdkundal. Ozutesikš, kebnavton täuz' mass ei voi olda enamba mi 3500 kg Venäman käskusen mödhe, i om röunatud 3904 kg (8600 funtad) AÜV:oiš, ku enamba, ka se om jüguavto i tarbhaičeb C-kategorijan vedailicenzijad.
Mail'man tehmine.
Kaik om läz 1 mlrd kebnavtoid om olmas mail'mas. Kebnavtoiden mail'man tehmine oli 91,7 mln vl 2019, kaikiš suremb — 97 mln vl 2017. Koume valdkundad tehtas niiden pol't: Kitai, AÜV, Japonii.
Jüguavto

Jüguavto om avto, kudamb om märitud jügun vedandale pulläs vai platformal. Jügutehnik sädase jüguavtoiden alusel. Päpalad oma likutim, varmed ram šassil, kabin.
Ümbrikirjutand.
Nened jüguavton toižendad oma olmas: kebn jüguavto (mul'tistop, pikap) i furgon, specialižed jüguavtod, ližavedamanke, avtojonuz (fur). Erased sured specialižed avtod kävutasoiš vaiše teiden irdpolel.
Komponuind voib olda erazvuitte: kabin likutimen päl, kapotine vai pol'kapotine; värtmuziden lugu (2..5 da sen enamba), mehanine vai avtomatine ajaimden konorüt, likutimen poltuz (benzin, dizel', gaz, gibridine, elektruz). Ühthižiden teiden jüguavton jügutoitmižvoind sase 20..25 tonnhasai. Jagadas jügutoitmižvoindan mödhe: pened furgonad madalanke jügutoitmižen korktusenke (kaikiš enamba levitadud jüguavton toižend, gidroliftanke erasti), jügun vähemb mi koume tonnad, 3..5 tonnad, enamba mi viž tonnad, avtojonused (Avstralii, 105 tonnhasai nelläs-vides ližavedamas).
Istorii.
Ezmäine mail'mas jüguavto südäipalandlikutimenke om tehtud Saksanmas Gotlib Daimleran edheotandal vl 1896. Ezmäine jüguavto dizel'likutimenke om sätud Karl Bencan kompanijal vl 1923. Pästtihe massižikš jüguavtoid-furgonid elektriženke ajaimenke AÜV:oiš 1920-nzil vozil.
Bencan avto

Bencan avto () om ezmäine avto mail'mas (kuti Daimleran-ki avto). Se om tehtud vl 1885 germanijalaižel Karl Benc-melestegijal. Ezmäine satusekaz kommertižikš odvahk avto südäipalandlikutimenke mail'mas. Ühthekerazihe vhesai 1893 Mangeim-lidnas, jäl'ghetulii — «Benz Victoria» (nell'kezraine).
Transportine abutuz om saudud kuti nügüd'aigaižed avtod päiči rulid, nened palad oma siš: šassi, benzinlikutim, elektrosütutamine, karbürator, vilugoituzsistem, transmissii, azotimmehanizm. Vhesai 1893 Benz ei voind löuta hüväd pätandad oigendamha da reguliruimha avton likundan čuradust, sikš sädi koumekezrašt avtod.
Annan Kofi

Kofi Atta Annan (mugažo anglijan kelel; sünd. 8. sulaku 1938, Kumasi, Britanijan Kuldrand — kol. 18. eloku 2018, Bern, Šveicarii) oli ganalaine politikanmez' da diplomat. Radoi 7. ÜRO:n generaližen sekretarin (1997−2006). Om Nobelän premijan kožundas laureatan (2001).
Politikanmez' oli sündnu akalaižiden aristokratijan kanzha ühtes sizarenke-kaks'jaiženke, tat oli "fanti"-heimon vejan i radoi Ašanti-agjan gubernatoran. Kofi openui Tedon da tehnologijoiden universitetas (Kumasi), Ženevan Rahvahidenkeskeižiden sidoiden institutas i Massačusetsan tehnologižes institutas. Zavodi kar'jerad üläopenikaks vl 1962 ÜRO:n aluzkundoiš — Mail'man tervhuden kaičendorganizacii, sid' Afrikan ižanduz, azekahad väged i pagenijad. Oli naižiš kahtišti, koume last. Mahtoi pagišta anglijan i francijan kelil, Afrikan kodikelel.
Britanijan Kuldrand

Britanijan Kuldrand (, akan kelel: "Sika Mpoano") oli britanine kolonii Päivlaskmaižes Afrikas. Se kolonii kändihe ripmatomaks Gan-valdkundaks vl 1957. Oficialine kel' oli anglijan kel'.
Istorii.
Sijaližiden kunigahusiden kuldan varad i orjidentorguind vedihe evropalaižid kolonistoid sihe 15. voz'sadaspäi. Kolonijan aluz om pandud vl 1821 Keip Kost-pälidnanke. Kuldrand kändihe valdkundaližeks vspäi 1867. Sirtihe pälidnad Akkrha vl 1877.
Vodele 1901 sijaližiden heimoiden sodad ripmatomudes tuliba lophu, i ižandusen šingotez zavodihe. Saudihe raudteid eksportiruimha londuseližid varoid, tehtihe läžundkodid britanijalaižiden ohjandusen al.
Küd

Küd () oma Ujelijad-klassan Somusekahad-heimkundan alaheimkund.
Živatad sünduiba šihlikoišpäi 143..167 mln vozid tagaz. Kaik om enamba 20 sugukundad, 520 heimod, 3600 erikod.
"Serpentologii" tedoidab küid.
Leviganduz.
Voib vastata küid kaikil kontinentil Antarktidas päiči. Ei ole küid Irlandijas i Udes Zelandijas, Tünen valdmeren keskusen saril i Atlantižen valdmeren penil saril, Grenlandas, Islandijas, Kanadan i Venäman pohjoižes kaikenaigaižen vilun klimatan tagut (arktine i subarktine vöd). Küd oma äiluguižed Azijan, Afrikan, Suviamerikan i Avstralijan tropikoiš.
Živatad navettäs eläda räkäs klimatas. Elädas erazvuiččiš landšaftoiš: mecad, stepid, letetazangištod, ezimägištod, mägitahondad. Vedadas elod man pindal päpaloin, no erasiden erikoiden eländtahond om manaluine, vezišt, pud.
Ümbrikirjutand.
Küiden piduz om ühten metran röunoiš tobjimalaz. Kaikiš järedambad tetabad eläjad erikod oma viž..seičeme metrad pitte, ned oma "Python reticulatus" i anakond. Kaikiš penembad oma "Tetracheilostoma carlae" kümnehe santimetrhasai pitte.
Erased küd oma morijanke raugunke, no morimeta om enamba erikoid. Küd kävutadas morint ei ičtazkaičendale, no rikomha sališt mectusen aigan. Erasiden levitadud erikoiden morim om luja i voib rikta ristitud. Küd morimeta laindeldas sališt eläbalaz vai riktas upehtoitten edel laindusid.
Ku sättumatomad arvoimižed tuldas (oz., vilu tuleb), ka küd lanktas magadushe.
Tsvanan kel'

Tsvanan kel' (ičeze nimituz: "seTswana") om bantu-gruppan kel'. Se om Botsvanan valdkundkel' anglijan kelen ühtes da Suviafrikan Tazovaldkundan üks' 11 valdkundkelespäi. 
Kelen olend.
Pagižijoiden lugu om läz 8 millionad ristituid, sidä kesken mamankeleks Botsvanas 1,1 mln, SAT:as 4,1 mln, jättud toižeks keleks. Tsvanan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Ezmäižed tsvanankel'žed kirjad oma sätud missioneroil Biblijan kändused 19. voz'sadan keskele.
Tsvanan kelen reguliruindorganizacii om PanSALB, se om ühthine SAT:an 11 oficialižen kelen täht i radab Pretorijas vspäi 1995.
Kirjamišt.
Kelen kirjamed, digrafad, trigrafad da niiden virkand:
Grammatik.
Kelen painend om fiksiruidud edeljäl'gmäižel tavul. Kaks' tonad: korged i madal. Om kaičenus plokkonsonantid.
Labializuidud konsonantad kirjutadas «w»-kirjamen ližadusenke: gw, tshw, nyw da m.e..
Vikipedii tsvanan kelel sädase "tn.wikipedia.org"-saital.
Porvoo

Porvoo (mugažo suomen kelel, virktas [ˈporʋoː]; ročin kelel: "Borgå" [ˈbɔrːɡoː]) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvirandanno, Udenma-provincijas. Se om valdkundan 19. lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan aigkirjas läz 1380. vot lidnan oiktusidenke, se om kahtenz' lidn Suomenmas vanhuden mödhe Turkun jäl'ghe. Lidnan suomen nimi om kal'k ročin nimespäi. Nimituz znamoičeb ročikš «lidnuz jogel»: "borg" «lidnuz (zamk)», "å" «jogi».
Vn 1760 lidnan kaks' koumandest paloi. Vanh lidn om kaičenus tähäsai, se om puine tobjimalaz. Vl 1809 Borgon suim vahvišti Suomenman rahvahan avaron avtonomijan, se kändihe necen rahvahan ezmäižeks valdkundanvuiččeks formaks istorijas.
Porvoo šingotase «Neste»-kompanijan kivivoin ümbriradmižen tegimel, «Borealis»-kompanijan polietilenan i polipropilenan tehmižel, vilugoitimiden fabrikal, turizmal. Elektromašiništon Ensto-kompanijan päfater i tegim oma saudud lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ühtennimižen jogen randoil, Suomen lahten mero om vižtoštkümnes kilometras suvhe.
Matkad Hel'sinkin röunhasai om 30 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha E18-avotel. Toine lähembaine lidn om Loviis 37 km päivnouzmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 2 139,82 km², sidä kesken kuivma — 654,56 km², meri — 1 475,10 km², vezi da sokaz tahond ottas 10,16 km².
Tobmuz.
Porvoon municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Jukka-Pekka Ujula (eloku 2009 — 2023), Per-Hokan Slotte ("Per-Håkan Slotte", 1995−2006).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 38 296 ristitud, vl 2000 — 44 969 ristitud, vl 2010 — 48 768 ristitud, vl 2020 — 50 361 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'.
Vn 2011 Suomenman rahvahanlugemižen andmusiden mödhe suomen kel' om mamankeleks 64,6 % täht lidnalaižišpäi, ročin kel' — 30,1 % (vl 1960 oli 54,7 %), toižed keled — 5,4 %.
Peilin Sara

Sara Luiz Peilin (; sünd. 11. uhoku 1964, Sendpoint, Aidaho, AÜV) om amerikalaine politikanmez'. Hän om ranu Aläsk-štatan gubernatoran (04.12.2006—26.07.2009).
Naine om ühtnijan. Sara Peilin ühtni vn 2008 AÜV:oiden prezidentan valičendoihe varaprezidentan radnikushe näht paras Džon Makkeinanke, no hö saiba kilad.
Rumenchein

Rumenchein ( vai "Isoetes beringensis") om äivozne heinäsine vedenalaine kazmuz. Mülüb Izoetižed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazvab Pohjoižamerikan i Evropan oligotrofižiden järviden letkesižel pohjal 4,6 metrhasai süvütte, sädab žomid. Putub Uralan i Päivlaskmaižen Sibirin erasil vezištoil. Navedib järvid vilunke vedenke.
Areal poleneb veden redustusen i kabjživatišton paimendusen tagut, rumenchein om puhthan veden bioindikator. Venäman erik kaičese, mülüb Rusttha kirjha.
Ümbrikirjutand.
Rumencheinän kaidad lehtesed oma 8..20 sm pitte, kazdas kaks' kerdad vodes: kevädel i sügüzel. Lehtesed kazdas lühüdas seikhespäi, jurišt levitase mahusedme veden al. Kazvab seičemekümnehe lehteshesai ühtel seikhel. Sügüzel lehtesed lähttas kazmusišpäi, tacib niid järven randale.
Äikerdoičese idäčuil, ned oma lehtesiden alusenno. Idäčud küpsnedas heinkuspäi sügüz'kuhusai. 
Kävutand.
Kazmusen olend ozutab puhtast vet.
Rekomenduidas ištutada vezištoihe kalankazvatandanke. Kävutadas ištutamha akvariumoihe.
Ruhj

Ruhj vai karbaz — veneh, kudamb om tautadud ünäižes sanktas pun tüvespäi. Tobjimalaz sil ei ole emäpud, lapak pohj. Vaumitas laidoiden formad ligostundal i kuivandal kopran päl cikloil. Ližasaudas laidoid laudoil ku pidab.
Tetas äjan mugoižid venehid Venämas i kaikes mail'mas. Tehmine om koveritoi, kävutadas kiviaigaspäi. Pöudon makundan karbaz oli levitadud penil järvil. Tehtihe habaspäi, mülüti 3..8 ristithusai.
Čžen He

Čžen He (, kebnenzoittud kit.: 郑和; sünd. 1371, Hedai-külä, Kun'jan-makund, Junnan', Min-imperii — kol. 1433 meren matkan aigan vai 1435, Nankin, Min-imperii) oli kitajine matkadai, laivišton pämez' da diplomat.
Seičeme matkad oliba tehtud Indižen valdmeren randoile admiralan ohjastusen al. Merimatkad kändiba Indokitain, Indostanan, Arabijan pol'saren da Päivnouzmaižen Afrikan randoid Min-imperijan vassaloikš, torguindpartnörikš, hot' vaiše severdoikš-se voz'kümnikš. Min-dinastijan Čžu Di-imperator oigenzi matkoid, no hänen poiganpoigan surman jäl'ghe Kitai saupsihe irdpol'žes miruspäi tošti, suriden laivoiden pirdatesed kadoiba tarbhaižusetomudespäi vai oliba likvidiruidud.
Tedomehed meletadas, miše kitajižen merilaivišton matkad valatoitiba Malain pol'saren, Sumatr- i Jav-sariden šingotest hätken aigan, ned andoiba čuradust kitajalaižiden emigracijale Suvipäivnouzmaižen Azijan regionha, kitajine kul'tur vahvišti pozicijoid siš i om tähäsai.
Nügüd'aigaižes Kitaiš pidadas Čžen Hed rahvahan vägimeheks, lugetas hänen ekspedicijoid Kitain kožmuseližen politikan ezikuvaks, evropižiden kolonizirujiden anastajiden tegendoiden vastaiti.
Gektar

Gektar (ga) om pindanmäran rahvahidenkeskeine ühtnik. Kävutase man pindan märičemižes neniš sarakoiš: maižanduz, mecižanduz, territorialine planiruind.
«Gektar»-märičendühtnik da sen rahvahidenkeskeine «ha»-znam oma vahvištadud Märiden da vedusiden rahvahidenkeskeižel komitetal vl 1879. Nügüd'aigan sen komitetan pätandan mödhe voib kävutada gektarad Rahvahidenkeskeižen märičendühtnikoiden sisteman (SI) ühtnikoidenke.
1 ga = 10 000 m² = 100 ar = 0,01 km²
Kehkruz 1 ga pindanke om läz 56,4 m radiusal.
Venäman territorijal (i kaikedme NSTÜ:dme sen jäl'ghe) «gektar»-ühtnik praktikuiše Redukun revolücijan aigaspäi kümnendesen sijas. Kävutihe vajehtusen täht tazostust 1 ga = kümnendesen 11/12. «Ga»-lühenduz kändihe paginan palaks jo 1930-nzil vozil.
Kokteine

Kokteine om radkalu, nügelzoittud pall' tehmaha lujid tarkoiktoid iškendoid.
Ümbrikirjutand.
Kokteine voib olda üks'pol'ne i kaks'pol'ne. Ezmäižen radpala om pit'k nügelzoittud šorp, sen tagapala om kehker muite vai pall'an formal. Kaks'pol'žen kokteižen radpala om nügelzoittud šorp molembiš polišpäi vai šorp i kaid tera.
Radpalan profil' om bemblenvuitte, muga radkalu tegese effektivižikš dai tagaiškend poleneb. Varz' čokaidase radpalaha i kingitase penel metalližel detalil (teral vai tor'ven agjal) ümbärdamha radpalan heitandad vardespäi tön aigan. Pall' tagapolel om olmas, miše löda sidä surel-ki pall'al.
Šorpakaz agj sättub kovan gruntan täht, konz kaid tera ližatoi jo.
Kävutand.
Kävutadas iškemha kividme, kivimadme, murenemha savičpanegt. Tehtas manradoid, radoid linmas i kiviradoid. Kivinikad i päčinsauvojad ottas kävutamižhe pen't koktešt avaros savičun polendusen täht.
Sur' kokteine om amuine radkalu. Nügüd'aigan kävutadas sidä valdkundoiš i maiš vällänke šingotesenke, mugažo geologoil i kaivajil erasti. Kokteižen literaturine mel'kuva om orjiden tön simvol.
Ottihe lähižen toran azegeks torakirvhenke ühtes. Kokteine mülüb Suren Britanijan armijan azegištho tähäsai. Lühetud kalu kävutase policijal pöl'gastoitajaks azegeks protestoiden alištusen aigan.
Taug

Taug om azeg tomaril amblusen täht.
Ambui kingitab jändet i muga varadab energijad taugan bembles, sid' pästab jäntken, i oigendai bembel' kändab varatud potenciališt energijad lendajan nolan kinetižeks energijaks. Nolan lendandan edhuz sase 250..500 metrhasai, se rippub säspäi, taugan sauvusespäi i bemblen kingitusen vägespäi.
Eziauguižešti kävutihe taugad mecadamha živatoid. Möhemba se oli sodakaluks, kaksitadud vägenke raccastajal hebol. Taug oli levitadud mail'mas, vaiše Avstralijan i Valdmerimaiden rahvahad lugiba keihast parembaks. Aigan mändes sätihe arbaletad taugan alusel (läz 4. voz'sadad EME), se tarbhaiči vähemba mahtusid da vägid.
Nügüd'aigan kävutadas taugad sportkaluks.
Nol

Nol vai tomar om taugan i arbaletan šlibak.
Nolan päpala om värtmuz, se parahim tegese klejatud paloišpäi päzutamha deformacijad aigan mändes, erasti voz'kümniš. Nolan agjad oma nügüz i höunhišt. Kaik nolad ühtes hodras oma ühtejiččed pidusel i vedusel.
Taugan nolan piguz om 100 metrhasai sekundas, arbaletine nol sase 150 m/s pigudel. Nolan lendandan edhuz taugaspäi om 150..200 metrad.
Istorii.
Nolan nügüz voib sanuda äjan. Tehtihe niid nell'tahkižen vai koumetahkižen piramidan formal, erasti oliba kaks'tahkižed nügüsed. Material oli erazvuitte mugažo: olakivi vai lu amuižaigan, bronz vai raud möhemba.
Sätihe värtmut lähižes puspäi, rogospäi vai bambukaspäi. Nolan tehmine oli jüged rad, tegesed oliba pahan ladun tobjimalaz, keratihe täuzid nolid toran jäl'ghe. Ambui ei voi tehta nolid iče toran aigan. Noliden massine tehmine jätksihe Keskaigan lophusai, konz tuikutimed leviganziba.
Škol

Škol ( "skola" «joud» i «joudai aig», sid' «openduz joudjal aigal» i «openduzaig» , ) om openduzaluzkund keskopendusen sandan täht. Voib nimitada kaikuttušt openduzaluzkundad školaks levedas hamas: alaškol (augotižškol), muzikškol, čomamahtoline škol, sportivine škol, professionaline škol.
Openduzaig jagase urokoikš, vanhembiš klassoiš — paroikš, niiden keskust om rat'kaig. Ližaaig, fakul'tativad i sebruded oleskeldas urokoiden jäl'ghe. Läz kaikutte škol om arvsanoiden (balloiden) sistemanke, om lopindegzaminoid.
Voib olda toižendoid: keskškol, licei, gimnazii; valdkundaline, privatine; mužikškol, naižškol; čomamahtoiden škol, sportškol, üks'borcuindoiden škol, keliden škol; järgeline, specialine (korrekcine, škol-internat, lapsiden täht tervhudenke röunatud voimusidenke). Kaikutte škol vahvištab ičeze openduzprogramad valdkundaližen i regionaližen standartiden kävutandanke.
Kaikuččes täudes školas oma opendajiden kollektiv, holitajad radnikad, varadirektorad i direktor. Kaik valdkundaližed školad alištudas opendusen territorialižile keskusile (vai ümbrikoile), ned — regionaližile, i lopuks valdkundan openduzministrusele. Školan radon rezul'tat märičese äjil parametroil: opetud lapsiden lugumär, opendusenmär, opendusen lad voden pordoidme (nelländez, semestr, pol'vot, trimestr).
Školanjäl'ghine openduz voib mülütada professionališt opendust (kursad, profškol, kolledž, tehnikum, üläopendusen aluzkundad), professionaližen kvalifikacijan ližadust, tedoopendust (aspirantur, doktorantur).
Nin'

Nin' om noren lehmusen dai toižiden puiden alakor'.
Ninespäi kuvatas virzuid da toižid kodikaluid: puzuid, konorid, burakoid, kašlid, da stal'coid i ištmid eskai.
Nin' oli andan palaks Amuižes Venäs. Sen territorijan sodaväged ottihe kävutamižhe somuzpaidoid i somuzlaudoid 15. voz'sadahasai. Virzud oliba levitadud kengäd Venämas 17.-19. voz'sadal nahkan kal'huden tagut.
Openzihe rata ninen kuidud lapsessai. Varhapandas nined keväz'kezal, edel Stroicanpäiväd. Toine operacii om ligotamine pehmitamha, sid' mahtuz plettä ninen paloišpäi oli arvokaz.
Toh'

Toh' om koivun koren pälembaine šoid (irdpala).
Tohesižed kirjeižed

Tohesižed kirjeižed () oma kirjeižed i kirjutesed tohel — koivun korel. Ned oma Venän kirjkelen muštnikad, sätihe 11.—15. voz'sadoil, edel odvan bumagan levitandad. Tetas enamba mi tuhas kaks'sadas mugoižid kirjeižid, kaik ned oma nomeruidud.
Tobmad tohesižiš kirjeižišpäi (enamba tuhad) oma löutud Sures Uz'lidnas. Löutihe enamba 10 kirješt Vanh Russ-, Toržok- i Smolensk-lidnoiden kaivandusiš. Severz'-se kirjeižid oma sadud Vaugedvenäman i Ukrainan lidnoiš. Läz kaik artefaktad oma amuižvenäkel'žed, uz'lidnan paginal tobjimalaz, om vähän kirjeižid jumalanpertin slavižel kelel i toižil kelil.
Kirjeižed tohel oma istorižed dokumentad, ned sanudas ristitkundan istorijas i muupäiväližes elos, oma purtked päivnouzmslavižiden keliden istorijas.
Kirjkel' tohel om tetab mail'man toižiden-ki rahvahiden rivel.
Son'lehtez

Son'lehtez (), paginoiš mugažo tätükhein vai tätüklehtez, om äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb Son'lehtesižed-sugukundha, Son'lehtez-heimon tipine erik.
Ümbrikirjutand.
Kazmusen augotižlibund om Evrop, Pohjoine Azii da Keskuzazii, nügüd' levganzi kaikedme mail'madme. Kazvab kuti rujohein kaikil sijil päiči Edahaižes Pohjoižes.
Jurišt om lühüd äjidenke nitinke. Lehtesed oma levedad da munanvuiččed formal. Änikoičeb püštoiktoil kunutaižil 15..45 sm pitte, semendkus-kezakuspäi (pohjoižmaiš) elokuhu-sügüz'kuhusai. Plod om äisemnine konorüt.
Kävutand.
Kazvatadas kul'turas ümbriradamha zelläks. Kävutadas veresid i kuivatud lehtesid, sadas südäivet-ki veresiš lehtesišpäi. Veresed lehtesed anttas ližad tervehtamha nahkan satatesid. Pästtas son'lehtesen südäivet () kävutamha gastritad, dispepsijad i anoreksijad vaste.
Voib ližata norid lehtesid keitoshe.
Helühein

Helühein () om heinäsižiden kazmusiden heim 30..40 erikonke, mülüb "Orobanchaceae"-sugukundha.
Leviganduz.
Voib vastata Evropan (28 erikod), Sibirin i Pohjoižamerikan äjil nepsoil nituil venos vös.
Kazmuz levitab ičeze žomad vitkos.
Ümbrikirjutand.
Üks'vozne kazmuz, om vällänke jurištonke. Seikhed oma oiktad vai sarakoitas. Lehtesed kazdas toine tošt vaste, lehtesen röun voib olda oiged vai hambhikaz.
Änikuz om toppaz. Änikon vencut om pakuine. Plod om kehker konorüt, avaidase tahkoidme. Se mülütab korvenvuiččid semnid, suugikahid paksumba kaiked.
Küpsad semned rämäitas plodun seinhä kazmusen lehkutamižes tulleil i sil hein om helün pojav.
Znamoičend ižanduses.
Helühein om rujoheinäks maižanduses. Om pol'parazitaks, sen jured kazdas toižiden kazmusiden kolnuzil juril, voib satatada kul'turkazmust küt'kindan aigan. Čaptud hein om paha sötmižes, sikš miše om äi seikhid i vähä lehtesid. Pidab otta nitud omaluižeks puhtastamha helüheinäspäi.
Voib levineda villän pöudoil. Semned puttas obrättüd villähä, tehtud jauh sišpäi om sinižen mujun, pašttud leib kändase kovaks i jügedaks sulatusele. Pidab puhtastada villän semnid edel semendust.
Korteh

Korteh vai Kortehein (), mugažo Hozj paginoiš, om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden erik Kortehiden sugukundaspäi.
Leviganduz.
Kazmusen erik putub vastha Evrazijan äjiš regioniš i Pohjoižamerikas.
Korteh om levitadud soil veden sandanke gruntaspäi vaiše, luhtoil, vezištoiden randoil. Putub pöudoil harvaks rujoheinäks.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz om 10..40 sm kortte. Mustad jured kazdas muguloihuzidenke tobjimalaz. Seikh om 1,5..4 mm sankte, lühüdad barbad kazdas härkmen kartte. Idäčpeza om 10..20 mm pitte, kändase vihandaks vezaks.
Kävutand.
Rahvahanmedicinas kortehen üläpala kävutase diuretižeks i gel'mintanvastaižeks abutuseks.
Korteh om "morii" kazmuz järedan sar'vikahan kabjživatišton, heboiden i sigoiden täht. Kazmusen morindan mär oleleb erazvuitte mahushe kacten (nepsoil i vägetomil mahusil kortehes om enamba alkaloidoid) i voz'aigoidme (morim läz kadob möhäkezal). Kazvab tihedašti harvoin lujas, ka ei ole kävutandad maižanduses necen-ki sün mödhe. Pohjoižpedr i evropine hirv' södas korteheinäd, no sen üläsönd vedab živatoid läžundoidennoks.
Kiz'uhein

Kiz'uhein () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden erik Kortehed-sugukundaspäi.
Leviganduz.
Hein om levitadud kaiken Evrazijan nepsoiš tahondoiš i Pohjoižamerikadme. Putub 2500 metrhasai ü.m.t. korktusil. Voib säda gibridoid alaheimon toižiden erikoiden kazmusidenke.
Kazmuz sädab žomid luhtoil, nituil, kanghil i mecanröunoil, järviden i uitoiden randanno. Kiz'uhein kazvab purtkidenno, voib ozutada purtken lähišt sijadust statjas, konz ei jokse tetpaižikš.
Ümbrikirjutand.
Hein kazvab 60, harvoin 100 santimetrhasai korkte. Püštoiktad varmdad muzavihandad seikhed oma 10..14 millimetrhasai diametral, sarakoičesoiš pahoin. Strobilan üläh om 10..15 mm pitte.
Korzud tal'vdudas vihandoikš.
Kävutand.
Kiz'uhein om morii kazmuz, no i zell'kazmuz ristitun täht. Äjiden rahvahiden medicinad kävutadas diuretižeks abutuseks. Sättub kabjživatištole sötkeks. Pohjoine pedr söb kiz'uheinäd kevädel. Hirven päižiš sötkišpäi kevädel da kezal.
Korzuiš om äi olan dioksidad, ka kävutadas niid herotamha astjoid i metalližid tegesid, poliruidas soitoid (klarnet, saksofon). Edel letebumagan tehmišt 19. voz'sadal ottihe kiz'uheinäd šlifuimha punleiktandan tegesid.
Oravanhänd

Oravanhänd () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden erik Kortehiden alaheimkundaspäi ("Equisetophyta").
Kazmusen toižed nimed paginoiš: kažinhänd, kägenpetklod, kägič, kägipestrušk i kägoinhein.
Leviganduz.
Putub vastha Evrazijas i Pohjoižamerikas, nituil da pöudoil.
Navedib subarktižen i venon vönen väghišt letemad keskmäiženke nepsudenke, sikš om levitadud Pohjoižman jogiluhtoiš.
Ümbrikirjutand.
Vegetativižed vezad oma vihandad, püštoiktad paksumb, 15..50 sm kortte. Lehtesed kazdas seikhel härkmenvuiččikš. Lühüdad muglanvuiččed vezad sädasoiš ujujal pit'kal jurištol vegetativižen äikerdoičendan täht.
Äikerdoičese idäčuil i jurištol.
Kävutand.
Pedroiden söte, voib olda toksine kodikabjživatišton täht. Kävutase zelläks avaros, änikoiden kazvatandas senüzid vaste. Mujutab villad, kändab pakuižeks i vihandaks.
Takkiž

Takkiž () om äivoččiden (vai kaks'vozne) heinäsižiden kazmusiden erik. Mülütadas Puzuänikoižed-sugukundan Raudičuižed-tribha da alatribha.
Leviganduz.
Takkiž kazvab okaidud tahoiš, jogiden i ojiden randoil, navedib azotakast mahust. Om levitadud kaiken Evrazijan venos vönes. Invazivine erik Pohjoiž- i Suviamerikas.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz om 60..120 sm kortte, erasti koumhe metrhasai. Jur' om värtmenvuitte 60 santimetrhasai süvütte. Seikh oleleb ruza, järedoidenke lehtesidenke kartoiden südäimen kartte. Lehtez jurenno kazvab 30..50 sm pitte.
Takhen änikod oma torvenvuiččed purpurižed, kazdas tophaks barbiden agjoiš. Änikoičeb kezakus-heinkus. Küps änikuz tartub imetaiživatoiden karvha, muga takkiž levigandeb.
Kävutand.
Varhapandas mectakhen jurid () kazmusen ezmäižel vodel, ottas zelläks niid. Kul'turižen takhen jured kazdas ühthe metrhasai pitte i kahthe santimetrhasai sankte.
Tehtas kuidud i pakuitezbumagad seikhišpäi. Putkotadas ploduid lavale nüguhirid vaste, ned tarttas karvale.
Ludeghein

Ludeghein (, sinonim i edeline latinine päine nimituz "Ledum palustre") om kazmusiden levitadud erik, igähižvihand penzaz. Mülüb Kanabränvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazmusen žomad oma levitadud Evropan pohjoižes i keskuzpalas, kaikedme Sibiridme i Edahaižedme Päivnouzmadme (Čukotkal-ki), Japonijas i Korejas, Kitain erasiš-se rajoniš.
Ludeghein kazvab tundran samalsoiš, turbazsoiš, kavagmectahondoiden sodunuziš maiš, lehtkuziden tarhoiš koivun penzhištonke i jonikaiženke. Sädab avaroid žomid paksus.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz oleleb 50..60 sm kortte, 120 sm erasti, jurišt kazvab 40 santimetrhasai süvütte. Enččiden voziden venujad seikhed jurdudas, nored barbad oma seižujad äiluguižed. Kazmuz-mikotrof. Lehtesed kazdas lühüdoil varzil.
Äikerdoičeze semnil i juril. Ludegheinän vauktad änikod oma 8..10 mm surudel, rusttan polhe erasti, keratud änikuseks vidhe santimetrhasai diametral. Änikoičeb semendkus-heinkus, plodud küpsnedas heinkus-elokus.
Kävutand.
Ludeghein om travii ristitun i živatoiden täht, pidab keitta ottud met sišpäi.
Ottas zelläks vaiše lekarin käskön mödhe, kävutadas insekticidaks (gavedid vaste), rikob kuldatabad stafilokokkad.
Rugižbobaine

Rugižbobaine (), mugažo Murenduzhein paginoiš, om üks'vozne vai kaks'vozne heinäsine änikoičii kazmuz. Mülütadas Puzuänikoižed-sugukundha.
Leviganduz.
Rugižbobaine om levitadud Evropan venos vös, Kavkazan pautkil, Keskuzazijas. Putub Venäman Sibiriš i Edahaižes Päivnouzmas. Kazmuz om invazivižeks erikoks Pohjoižamerikas i Avstralijas.
Kazvab nituil, pallištoidme, mecanröunoidme, teveridme. Lugese rujoheinäks pöudoil.
Ümbrikirjutand.
Jur' om värtmenvuitte hoik. Seikh om kauged oiged kül'gekaz, 15..100 sm kortte.
Änikoičeb kezakus-sügüz'kus. Rugižbobaižen änikoiden muju om erazvuitte, sinižespäi purpurižhesai, vauged harvoin. Plod om semnikaz, semnen i sen rusttan polhe harjan pidused oma läz ühtejiččed.
Kävutand.
Keratas änikoid, ottas kävutamižhe änikoid i keskuzližid änikpuzuid zelläks eriži. Hüvä medenkandai, andab nektaran i heid'omad kuivaigan eskai.
Rugižbobaine om varuline söte kodiživatoile, kauktad seikhed kuctas solišton löumaid umbaidusid.
Fol'kloras mel'dünuded paniba änikoid päle, i ku rugižbobaine näidui ani teravas, ka lugetihe, miše armastuz ei olend ičekeskeine.
1 (lugu)

1 (üks') om lugusana 0 da 2 keskes. Se om londuseline kogonaine lugu, erigoittud objektan abstraktine el'genduz.
Necen lugun znamoičend om sur' fizikas, informatikas i matematikas.
Ičendad.
Miččen taht lugun äikerdoičend ühteks andab sidä-žo lugud, jagamine ühtehe i üks'jäine märpordaz mugažo. Ühten jagamine surudehe andab tagasurut. Miččen taht lugun (päiči noläs) noläine märpordaz om 1. Nolän faktorial om ühthe tazostadud (0! = 1) tedomehiden kožundkirjutesen mödhe.
Üks' ei ole palakaz i eile palatoi lugu, toižin mureniži niiden luguiden teorijad.
2 (lugu)

2 (kaks') om lugusana 1 da 3 keskes.
3 (lugu)

3 (koume) om lugusana 2 da 4 keskes.
Koume-lugusanha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed.
Ozoitesed.
Mecas koume mechašt, kezal i tal'vel ühted sädod. (hong, kuz' da kadag)
4 (lugu)

4 (nell') om lugusana 3 da 5 keskes.
5 (lugu)

5 (viž) om lugusana 4 da 6 keskes.
6 (lugu)

6 (kuz') om lugusana 5 da 7 keskes.
7 (lugu)

7 (seičeme) om naturaline numeral' (lugusana) 6 da 8 keskes.
Lugetas seičemed ozavaks luguks Päivlaskmman kul'turoiš (vastkarin om Vjetnaman kul'turas). Mainitase Biblijas paksus simvoliženke znamoičendanke. Ende lugetihe seičeme planetad taivhas i jagoihe nedalid niiden mödhe. Amuižen aigan «seičeme» znamoiči «äi», sid' «nell'kümne» oti mugošt znamoičendad.
8 (lugu)

8 (kahesa) om lugusana 7 da 9 keskes.
9 (lugu)

9 (ühesa) om lugusana 8 da 10 keskes.
Abissal'

Abissal' vai Abissaline zon ( "ábyssos" «pohjatoi») om kaikiš lujembiden merisüvüziden zon (koume tuhad metrid da sen alemba), kus elädas valdmerinpohjan bentosan kundad.
Zon katab valdmeren pindan viž kudendest. Rel'jef om katl'used, vedenalažed mägisel'gad da tazangištod. Abissal' harakterizuiše päivänvauktusen kaikenaigaižel eilendal, veden vitkol likundal. Veden lämuz om +2..+3 C°.
Eläjad organizmad mahttas pidada veden znamasižid painusid (775 kilogrammhasai nelliksantimetral). Ned živatad oma sogedad, amuiženke augotižlibundanke.
Acolastus limbatus

Acolastus limbatus om gaved' Lehtesensöjad bumbakod-sugukundaspäi ("Chrysomelidae"). Nevondkundaline i Vaugedvenäman Igor' Lopatin-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1992.
Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Adam

Adam (mugažo latinan kelel, " 'adam" «mez'», «mez'kund», om parallelid sanoidenke "adom" «rusked» i "adama" «ma»; "Adm", ) om Biblijan da Koranan mödhe ezmäine mez', kudamban Jumal tegi.
Jumal sädi Adamad kudendel päiväl mirun zavodindaspäi 1. Moisejan kirjan mödhe. Adam oli mez'kundan ezitatan, eli vozil 1−930 mirun sädandan aigaspäi. Evan mužik, Kainan, Avelin da Sifan tat. Nened tütred mainitadas pühäkirjoiš: Avan (Sava), Azura, Orsa (toižidenke nimidenke mugažo), i vahvištadas, miše Eva sünduti heid kaks'jaižikš vellidenke. Jumal küksi Adamad Edeman saduspäi kundlematomuden tagut. Sen jäl'ghe Adaman päradmine oli manradand.
Znamoičend uskondoiš.
Judaizman el'gendusen mödhe, Adaman i Evan kosketused kuvastadas kaiken ristitrodun mel'kuvad, voib kacta heiden istorijad kuti ristitkundan istorijan ozutez.
Hristianižes teologijas Adam om ristitun simvol hänen sidoiš Jumalanke: Jumalan hüvüz venui Adamal kut sädamižen vencal, mez' oli pühä absolütižikš da kolmatoi, no nece kaik kadoi grähkantegendan tagut. Adam oigenzi alištust grähkale ičeze jäl'gnikoile, toižin sanoin kaikele ristitkundale. Eziauguine grähk oli kattud «kahtel Adamal» — Hristal. Adaman istorii Biblijas tegihe mugomiden hristanuskondan dogmatoiden aluseks kut naižen alištuz mehele i eziauguine grähk, mülüti nenid simvolid: rai, hüvüden i pahuden tundištusen pu, Elon pu, kel'tud plod, manitelii kü, küksend rajuspäi.
Arvostadas Adamad ezmäižeks endustajaks islamas (toižed nimed oma Abu al' Bašar «ristitkundan tat», Safiullah «Jumalan puhthuz»), mandejiden openduses i Bahai-uskondas.
Religijantedos starin Adamas kacuse antropogonižen mifan ozuteseks. Tedomehed lugetas, miše nece mif om neolitižen revolücijan kuvastuz.
Aetheomorpha pallida

Aetheomorpha pallida om gaved' Lehtesensöjad bumbakod-sugukundaspäi ("Chrysomelidae").
Medvedev-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1975.
Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Afrik

Afrik om kontinent, lähižidenke saridenke — Man kuiv pala. Se om Man kahtenz' surtte kontinent Evrazijan jäl'ghe, sijadase kaikiš šurupoliškoiš.
Afrikanistik om tedo Afrikan polhe, afrikanistad tedoidas kontinentad.
Nimitadas Afrikan eläjid da sündnuzid afrikalaižikš, afrikanižel rodul mehid — afroamerikalaižikš, afroevropalaižikš da afroazijalaižikš.
Ühthižed andmused.
Pind saridenke — 30 221 532 km², kaiken kuivman videndez.
Eläjiden lugu oli läz 1 100 mln vl 2013. Kaik 55 valdkundad, 10 rippujad territorijad da 3 valdkundad rahvahidenkeskeižeta tundištuseta sijadasoiš Afrikas.
Geografijan andmused.
Afrik om kaikiš räkemb kontinentišpäi. Se om üks'jäine kontinent, kudamban zonad levinedas pohjoižes subtropižes vöspäi suvhe subtropižhe vöhösai. Afrikan päivnouzmaižed randad lainištab Indine valdmeri, päivlaskmaižed da pohjoižed — Atlantine valdmeri, Neglaine-nem' om röunaks niiden keskes.
Nil, Niger da Kongo oma Afrikan da mail'man znamasižed joged. Kaikiš korktemb čokkoim om Kilimandžaro-vulkan (5892 m) Tanzanijan da Kenijan röunal. Kaikiš alahamb čokkoim sijadase mugažo Päivnouzmaižes Afrikas, Džibutiš, se om solakahan Assal'-järven tazopind (−155 m).
Istorii.
Evropalaižed ličiba Afrikha 15.-16. voz'sadal. Portugalijalaižed anastiba kontinentan päivlaskmašt randad i möškanziba orjid. 1880-nzil vozil kaik Afrikan randišt oli koloniziruidud da jagatud evropižil valdkundoil, päiči Efiopijas i Liberijas. Eläjad Saharan suvemb Afrikan rahvahad oliba otnuded vägel industrialižhe civilizacijha. Tarbhaižiden maižanduzkul'turoiden vend äikerdoičihe Ezmäižen i Toižen mail'man sodoiden keskes. Sil-žo aigal Suviafrikan Tazovaldkund, Egipt i Livijan pala saiba faktišt ripmatomut.
Kontinentan dekolonizacii zavodihe Toižen mail'man sodan jäl'ghe, se lopiše tobjimalaz vodele 1975, Namibii sai ripmatomut vl 1990. Rahvahanikoiden sodad, evropalaižiden lähtend da diktaturad oliba processan palaks äjiš uziš valdkundoiš.
Afroevrazii

Afroevrazii (vai Evrafrazii) om järed superkontinent, kudambha mülütadas Evrazii (jagase Evropaks i Azijaks) da Afrik Suecan kanalanke röunaks. Termin om sätud mülüjiden kontinentiden nimitusišpäi.
Man kuivman kaikiš järedamb massiv. Pind om 84 980 532 nellikkilometrad (kontinentaližen šel'fan saridenke), mail'man nell' seičemendest. Ristitišt — läz 6 mlrd eläjid (2006), Man viž kudendest.
Kaik 147 valdkundad om üläkontinental. Aigvöd oma UTC−1..+12. Tetas 4725 kel't.
Geologijan tedomehed lugetas, miše Keskmeri linneb erigoittud Mail'man valdmerespäi 600 tuhad vodes. Mäged Al'piden kartte libuškatas Keskmeren sijas 70 mln vodes, Afrik i Evrop lindäs ühteks kontinentaks.
Üläkontinentan kaikiš amuižemb territorii om geologine Kaapvaal'-platform Suvižes Afrikas, om olmas 2,5..3,6 mlrd vozid.
Ahvenad

Ahvenad () oma jogikalad. Se om Ahvenaižed-sugukundan heim, üks'jäine "Percinae"-alasugukundas.
Kalanpoigaižed oma ahvenmaimad. Hen ahven nimitase "mugač:uks".
Leviganduz.
Koume erikod oma levitadud Pohjoižen mapoliškon venos vös. Ahvenal ei ole surt znamoičendad kalanpüdandas.
Ahvenad elädas reskas vedes — jogiš, järviš, ojiš. Järedambad ahvenad ujudas süvembidme sijidme (oz., Änižes i Bodenjärves). Voidas eläda solakahas vähän vedes.
Ümbrikirjutand.
Hibj om värtmenvuitte, somuz om hen ktenoidine i ištub vahvas. Om somust sazopäil, pän üläh om pall'az. Hambhad kazdas äjil rivil. Šahloiden saubad oma üks'jäiženke ogahanke. Kaik om seičeme šahloiden neglašt.
Ahvenan sel'gsuugas om 13..14 kovad neglašt, razvsuug om kahtenke neglaiženke. Om enamba mi 24 rodad sel'grodas.
Har'gmused.
Ahvenad oma lihansöjad kalad. Ned södas penembid kaloid, rakuzid, gavedid. Äikerdoitas heredas, ka voidas kačustada kalan arvokahid erikoid uitoiš i järviš, sen tagut ahveniden püdand om velgusine siš.
Erikod.
Heim mülütab koume erikod:
Ajanine kuz'

Ajanine kuz' () om kuz'-heimon puiden erik. Latinine nimituz libub Hokkaidon edeližes Edzo-nimitusespäi.
Leviganduz.
Kuzen erik om levitadud Edahaižes Päivnouzmas: Sihote-Alin', Sahalin, Kamčatk, kazvab harvemba Amuran agjan mägil, Jakutijan suves i Ohotskan meren päivlaskmaižel randal. Mugažo om levitadud Kitain pohjoižpäivnouzmas i Hokkaido-sarel. Kazvab nepsas venos klimatas, ei edahamb mi 400 km valdmerespäi.
Ei navedi igähižen rougun lähišt olendsijad i sodunuzid mahusid.
Kuz' voib kadoda lujan varhapanendan tagut sättujiš tahondoiš, no täuz' kadond ei grazi, kazvab läbipäzmatomiš sijiš päpaloin.
Ümbrikirjutand.
Eläb 350..400 vot, erasti 500 vodhesai. Seižui pimedust vaste, voib šingotadas vitkos 50..120 vot toižiden puiden al. Avoinuzil sijil nored kuzed mokitas pakaižišpäi. Pun korktuz sase 35..40 m, harvoin 50 metrhasai, tüvi om 100..110 santimetrhasai sankte.
Kron om piramidanvuitte, necen kuzen mecas om pimed da vilukoz i ei ole alamecad paksus. Mi korktemb mägidme, ka kuzed kazdas madalamb da hoikamb. Käbud oleskeldas 20..50-voččes igäspäi, om äi käbuid kerdan koumes..vides vodes. Ned oma oigetud alahaks, 3,5..8 sm pitte.
Kävutand.
Pumaterial kävutase mecanümbruradmižes i sauvondas. Ajanine kuz' om kožui mechimižen sarakon täht, kor' om hüvä dubindsubstancii.
Vezan efirvoi (1,5..1,7 %) voib kävutadas parfümerijas.
Alaman kel'

Alaman kel' (vai Niderlandan kel', Gollandijan kel'; ičeze nimitused: "de Nederlandse taal", "het Nederlands") om germanižen gruppan indoevropine kel'.
Reguliruindorganizacii — Alaman kel'ühtištuz ("Nederlandse Taalunie, NTU"), se radab vspäi 1980 i sijadase Hagas (Alamad). Kirjankel' nimitase "Standaardnederlands".
Leviganduz.
Alaman kel' om valdkundkel' Alamaiš (alamalaižed), Bel'gijas (flamandijalaižed), Surinamas. Mugažo se om EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi. Indonezijan erased rauhad mehed mušttas kel't.
Pagižijoiden lugu kuti kodikel' — 24 mln ristituid (2016), kuti kodikel' i kahtenz' kel' — 29 mln pagižijoid.
Edel 1925. vot lugetihe afrikaans-kel't alaman kelen paginaks, om levitadud Suviafrikan Tazovaldkundas.
Istorii.
Kel' libui mererandaližiden frankoiden kelespäi, mitte sündui ezisaksan kelespäi. Lähembaižed heimkeled oma amuižanglijan, frizan i alasaksonijan keled.
Alaman kelen istorii zavodiše vll 450−500, konz se erištui frankan kelespäi konsonantoiden kahtenden saksan sirdusen pordos. Oli amuižalaman keleks 12. voz'sadan keskhesai, sid' keskalaman keleks 16. voz'sadahasai. Nügüd'aigaine versii lugese vspäi 1500. Kelen standartizacijan ezmäižed naprindad oliba tehtud keskaigaižen Burgundijan gercogan käskuzkundal (Dižon) i Lüteran Biblijan kändusel vl 1526 (Antverpen). Vll 1636−1637 Alamaiden Valdkundaline Biblii om pästtud Leidenha, se oti Gollandijan lidnoiden paginoid aluzeks i oli sel'ged Alamaiden kaikiden agjoiden eläjile.
Vl 1804 Matteis Sigenbek-professor publikoiči alaman kelen orfografijan ohjandimid, ned oliba velgusižed voz'sadan pol't. Käskuz kirjankeles ("Wet schrijfwijze Nederlandsche taal") om vahvištadud Bel'gijas vl 1946, Alamaiš vl 1947, i pani oficialižen orfografijan alusid.
Andrejeva Alevtina

Alevtina Ivanovna Andrejeva (; sünd. 1938, Šoutjärv', Karjalan ANST, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 2001) — vepsän runokirjutai.
Runod kodirandas, sen ristituiš, armastuses, elos. «Koivuine»-runokirj (surmanjäl'ghine, 2003), runod erazvuiččiš keradusiš, aiglehtesiš, lehtesiš. Oli ranu Karjalan televizijas (vepsän redakcijas).
Alüminii

Alüminii ("Al" — "aluminium" latinan kelel) om 13nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan päalagruppas, IIIA), tabluden koumandes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om levitadud Man kores lujas (7,5..8,1 %), sen kaikiš paksumb metall i koumanz' element (hapanikan i olan jäl'ghe). Vl 1825 danine Hans Ersted-himik sai alüminijad metalližes nägus ezmäižen kerdan. Nimitihe latinan kelen "alumen"-sanaspäi «muigištandsubstancii».
Alüminii om vähätoksine, sen erased-se ühtnendad oma toksižemb. Ei ühtne olijoiden metabolizmha.
Fizižed ičendad.
Alüminii om kebn paramagnitine pehmed hobedaižvauged metall. Kristalline segluz om kubine.
Atommass — 26,981539. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,6989 g/sm³. Suladandlämuz — 933,47 K (660,32 C°). Kehundlämuz — 2743 K (2470 C°).
Londuseline element kogoneb üks'jäižes stabiližes 27Al-izotopaspäi, sen ližaks 26Al-izotopan jäl'ged oma olmas (T½=717 tuh. vozid, sädase atmosferan argonaspäi). Kaik tetas 23 ratud radioaktivišt izotopad 19..25, 28..43 atommassanke, i niiden nell' izomärad. Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš magnijaks i olaks päpaloin, kebnembad izotopad — natrijaks neonan ližadusenke mugažo. Niišpäi kaikiš hätkembad pol'čihodamižen pordod oma 6,5 minutad 29Al-izotopal i 2,25 minutad alüminijal-28.
Himižed ičendad.
Metall kattase il'mas hapandusen kerthel (Al2O3) teravas. Muigotandmärad: +3; 0. Reagiruib hapanikanke, vedenke (hapandusen kerthen likvidacijan jäl'ghe), muglidenke, sol- i rikmuiktusidenke i galogenidenke honuzližel lämudel päiči ftoras. Om reakcijoid nenidenke substancijoidenke lämbitamižes: ftor, rik, azot, hil'nik, azotmuiktuz.
Tegimištoline samine tegese hapandusen elektrolizal sulatadud kriolitan olendanke:
 formula_1
Alüminijan hapanduz sädase reakcijas hapanikanke:
 formula_2
Reakcijan galogenidenke ühthine nägu:
 formula_3
Reagiruib vedenke hapandusen kerthen čuradusen jäl'ghe (oz., amal'gamiruindal vai palaban muglan segoitesel):
 formula_4
Reakcii vezipurunke mäneb korktal lämudel:
 formula_5
Kävutand.
Ottas kävutamižhe ühthesuladusikš i ližaduseks sihe. Tehtas elektrokabelid, lämbitusen radiatorid, astjoid, hahkmujud, ottas sömližaduseks i raketpoltuseks. Kävutadas alüminijan ühtnendoid stöklan tehmižes (hapanduz, ftorid i fosfat).
Ezmäine nevondkundaline alüminijantegim oli saudud Volhov-lidnas vl 1932. Mail'man samine ližadab kaikuččel vodel, 59 mln tonnoid vl 2016. Om torhuden (alüminijan hapandusen) löudmižsijid kaiked planetadme, no odav elektroenergii piidab samha metallad elektrolizal. Pätegijad (enamba 1 mln tonnoid vl 2008): Kitai, Venäma, Kanad, AÜV, Avstralii, Brazilii, Indii, Norvegii. Maksoi 1,2..3,3 tuhad US$ tonnas vll 2007−2015.
Amerik

Amerik om Man kuiv pala. Se kogoneb kahtes kontinentaspäi — Pohjoižamerik da Suviamerik. Lähižed sared Grenlandanke mülüdas sihe mugažo. Mirun palan toine nimituz om "Uz' mail'm".
Ühthižed andmused.
Pind — 42,55 millionad km², se om 4,5 procentad penemb mi Azii. Sijadase Päivlaskmaižes mapoliškos kogonalaz. Eläjiden lugu ületi 1 mlrd ristituid vodel 2016. Nimitadas eläjid amerikalaižikš. Niiden paginkeled oma ispanijan, anglijan, portugalijan, francijan i indejalaižiden keled.
Kaik om 35 valdkundad da 17 rippujad territorijad Amerikas kogonaz. Jagadas Pohjoižamerik-kontinentad koumeks sureks regionaks: Pohjoižamerik (Kanad, AÜV, Meksik), Keskuzamerik, Kariban basseinan mad. Erištadas Latiništ Amerikad (eläjad oma latinamerikalaižed), se om Meksik da kaik mi suvemb sidä.
Kaikiš surembad valdkundad pindan mödhe oma Kanad, AÜV, Brazilii, ristitišton mödhe — AÜV, Brazilii, Meksik.
Istorii.
Pohjoižamerikan da Suviamerikan kontinentad ühtištuiba kahesa millionad vozid tagaz Panaman rajonas.
Amerik om elänzoittud ristituil 15..24 tuhad vozid tagaz, hö tuliba Sibirin suvespäi Aläskan kal't pidust' Tünen valdmeren randištod. Ezmäine populäcii lugi 70..4000 ristitud, se eli Aläskal hätken aigan, sid' äikerdoičihe i leviganzi kaikedme Amerikadme läz 15 tuhad vozid tagaz. Paleoeskimosad tuliba Amerikan pohjoižhe viž tuhad vozid tagaz, nügüd'aigaižed eskimosad elädas Amerikas üht tuhad vozid. Tetas kontaktoiš Skandinavijan eläjidenke meiden eras. Amerikan tetab avaiduz evropalaižiden täht vl 1492 vedi Amerikan igähižid rahvahid demografižennoks katastrofannoks, kucui evropalaižiden sirdandad Amerikan kolonijoihe i Afrikan eläjiden tulendad orjikš. 19. i 20. voz'sadoil Azijan eläjad ühtniba migracijha avaros mugažo.
Nimituz.
Nimitihe Man palad Amerikaks, nägub, florentižen Amerigo Vespučči-matkadajan nimen mödhe. Risttihe händast Pühän Emerikan oiktastuseks.
Toižen ezimeletusen mödhe, Amerik sai ičeze nimitust elokahan bristolilaižen Ričard Amerike-torgovanan kanzannimen mödhe, hän rahoiti Džon Kabotan tošt transatlantišt ekspedicijad. Kabot saihe Labradoran randhasai vl 1497 (kahtes vodes aigemba mi Vespučči) i nimiti avaitud evropalaižile maid ekspedicijan päižen sponsoran oiktastuseks.
Andorr la Vel'j

Andorr la Vel'j ( — «vanh Andorr», , ) om Andorran pälidn, üks'jäine lidn da kaikiš suremb eländpunkt. Se om valdkundan üks' seičemes tulendaspäi.
Istorii.
Lidnan aluz om pandud 9. voz'sadan augotišel. Toštelmasen mödhe, Sur' Karl tegihe sen alusenpanijaks. Lidn om olmas Andorr-ruhtinazkundan pälidnaks valdkundan alusenpanendan aigaspäi vl 1278.
Vahvištadud Konstitucijan mödhe, vspäi 1993 ruhtinazkundan tobmuden koumen sarakon päd sijadasoiš lidnas: parlament, ohjastuz i käskuzkund. Vaiše kaikutte kudenz' eläi om rahvahanikan oiktusidenke valdkundas.
Geografijan andmused.
Tulend röunatab Ispanijanke päivlaskmas da Andorran koumenke tulendanke toižiš poliš.
Lidn sijadase tulendan keskuses, Valira-del'-Orjen i Valira-del'-Nord jogiden ühthejoksmusen jäl'ghe. 44-kilometrine Valir-jogi () jokseb sišpäi, sen bassein otab läz kaik territorijad valdkundas. Andorr la Vel'j seižub 1022 m ü.m.t. keskmäižel korktusel Pirenejan pautkinno, se om Evropan kaikiš korktemb sijatud pälidn.
Klimat om kontinentaline valdmeren valatoitusenke. Voden keskmäine lämuz om +9,8 C°, heinkun da elokun +18,5..+18,8 C°, tal'vkun-uhokun +2,2..+3,5 C°. Ekstremumad oma −19,5 C° (kül'mku) i +39 C° (heinku). Kezaaigan minimum om 0 C° (kezaku i sügüz'ku), tal'vaigan maksimum om +20 C° (uhoku). Paneb sadegid 812 mm vodes, enamba semendkus-kezakus (84..90 mm kus) i elokus-sügüz'kus (81..86 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (38..40 mm kus). Tal'vel voib panda halad da äi lunt.
Eläjad.
Vl 2007 lidnan ristitišt oli 24 574 eläjad, se ristitišt oli kaikiš suremb. Kaik 22 886 eläjad oli lidnas vl 2015, valdkundan nelländez.
Andorr la Vel'j-tulend mülütab kaht eländpunktad: Andorr la Vel'j-pälidnan ližaks, koumetuhaine Santa-Kolom-külä mülüb tulendha. Valdkundan kaikutte nellänz' ristit eläb tulendas. Pälidn sädab aglomeracijad lähiženke Eskal'des Engordan'-eländpunktanke, ruhtinazkundan pol' eläb siš.
Rahvahad Andorran rahvahanlugemižen mödhe vl 2007: Ispanijan rahvahad — 43 %, andorralaižed — 33 %, portugalijalaižed — 11 %, francijalaižed — 7 %, toižed rahvahad — 6 %.
Vozil 2015−2018 Marija Roza Ferrer Obiols radoi lidnan pämehen.
Ižanduz.
Lidn om ruhtinazkundan kommertine keskuz. Äjad bankoiden palakundad sijadasoiš täs valdkundmaksoiden vällendusiden da lujan konfidencialižusen tagut.
Kaikiš znamasižed sarakod oma turizm, torguind da toštmižeksport. Kaikuččes vodes ühesa millionad turistoid tuldas valdkundha, i äjad heišpäi tuldas valdkundan pälidnha ostmaha odvembid tavaroid. Sijaližed pened edheotandad mülüdas mebläntehmižhe, sömtegimištho, mugažo villan i mecan ümbriradmine oma olmas.
Transport.
Andorr la Vel'j om sidodud valdkundan toižidenke eländpunktoidenke kundaližil avtobusmaršrutoil. Ühtenzoitai Ispanijad Francijanke avtote läbitab lidnad. Voib sadas avtobusoil Tuluzan i Barselonan lendimportoihesai koumes časus.
Vspäi 2016 voib sadas civiližhe "Andorr — Seo-de-Uržel"'-lendimporthasai-ki ("LEU / LESU", vspäi 2015 om rados) Ispanijan territorijas 20 km suvhe lidnaspäi. Lendimportaspäi tehtas reisid Ispanijan, Francijan da Portugalijan lidnoihe.
Lisicina Anna

Anna Lisicina, Mihailan tütär (; sünd. 14. uhoku 1922, Ozrei (nügüd' Kalagen posad), Karjalaine radkommun, Venäman NFST — kol. 3. eloku 1942, Süvär'jogi, Leningradan agj, Venäman NFST, NSTÜ) — Karjalaiž-Suomalaižen Nevondkundaližen Socialistižen Tazovaldkundan Kommunistižen partijan keskuzkomitetan sidonik, partizan. Nevondkundaližen Ühtištusen vägiak. Hän sai mugažo Leninan da Rusttan tähthan ordenad.
Aigaližed voded.
Anna oli sündnu vl 1922 Ozreihe (ven. "Житноручей", Žitnoručein külä; nügüd' Kaleigen külän posadas Änižröunan (Änižrandan) rajonas, Karjalan Tazovaldkundas). Hän oli vepsläine. Anna lopi Kaleigan keskmäižen školan. Vodespäi 1938 vodehesai 1940 hän openzihe Karjalaižes kul'turtehnikumas (vai Leningradižes kirjišttehnikumas). Sid' Anna radoi kirjištakan Segežan rajonklubas. 
Sur' Kodimaine soda (voin).
1942 voden kezakul Lisicinan Annad da hänen sebranikad Melent'jevan Marijad oigetihe anastadud Šoutarven rajonha. Šoutarves hö sädiba peitkomitetoid, konspirativižid peittahoid, keraziba andmusid okkupacižen tobmuden polhe, lämoipunktoiš da toižiš sodasauvuziš. Vodel 1942 elokun 3. päiväl kaks'kümnevozne Lisicina upsi ehtatades Süväres poikpoli.
Mušt.
Muštpachad Anna Lisicinan oiktastuseks oma Kos'kenaluižes, lidnanvuiččes Nikol'skii-žilos (Kos'kenaluižen rajon) da Kaleigas. Om nimitadud irdoid hänen nimel Petroskoiš i Nikol'skii-žilos.