Vanuatu

Vanuatu (anglijan virkand [ˌvɑːnuˈɑːtuː] i [vænˈwɑːtuː], francijan i bislaman [vanuatu]), täuz' oficialine form om Vanuatun Tazovaldkund (, , ; edel 1980. vot sen sijas oli Uded Gebridad), om valdkund Valdmerimaiš, niiden Melanezijas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Port Vil.
Etimologii.
Vanuatu-nimituz om saudud kahtes avstronezižes sanaspäi: "vanua" (znamoičeb «ma» vai «kodi») da "tu" («jäda»), mi ühthe "vanuatu" «se ma kaikeks igäks» znamoičeb. Se uz' nimi erigoitab ripmatomuden aig kolonijan aigoišpäi.
Istorii.
Vn 1980 heinkun 30. päiväl Vanuatu sai ripmatomut Francijaspäi i Sures Britanijaspäi.
Valdkundan Konstitucii (angl. i ) om vahvištadud vl 1979, se om väges ripmatomuden sandan kurospäi. Jäl'gmäižed vajehtused datiruišoiš vl 2006.
Geografijan andmused.
Valdkund om meriröunoiš Udenke Kaledonijanke suvipäivlaskmas (matkad sihepäi läz 230 km), Avstralijanke päivlaskmas (1750 km), Solomonan Saridenke pohjoižes (170 km), Fidžinke päivnouzmas (800 km). Sariden suvipäivlaskmaižed randad lainištab Tünen valdmeren Koralloidenmeri. Randanpird om 2528 kilometrad.
Vanuatu otab Uziden Gebrididen-sarišton 83 sart vulkaniženke augotižlibundanke ei vanhemba 22 mln vozid. Sariden čep' vedase pohjoižespäi suvhe 1176 kilometrad. Espiritu Santo-sar' om kaikiš järedamb niišpäi, sil valdkundan kaikiš korktemb čokkoim seižub, Tabvemasan-mägi, 1879 m meren pindan päl. Sariden tobmad palad om kall'oikahid mägid korallidenke randveziš.
Vl 1452 Epi- da Tongoa-sared sünduiba Kuvae-vulkanan jäl'gmäižes kümnes tuhas vodes kaikiš suremban rehkaidusen satuseks. Manrehkaidusen aigan äi tuhkad (läz 35 km³) oli heittud Man atmosferha, se jagoi enččen Kuvae-saren poikpoli kahtheks sareks da märiči mail'man klimatan severdas-se vodes.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine demokratine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (, ), no hänel ei ole äi reališt tobmut. Valičijoiden kollegii paneb händast radsijha. Prezident kut Konstitucijan garant kacub parlamentan käskusid kožundha Konstitucijanke, hänen valdatusiden strok om viž vot.
Üks'kodine Parlament (, ), mülütab 52 deputatad, kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Parlament paneb päministrad (, , ) radsijha. Kaik ministrad sen-žo aigan parlamentan deputatad-ki.
Parlamentan ühtnijoiden edelstrokuižed pävaličendad oliba vn 2016 22. päiväl vilukud, edeline mülükund om pästtud radmaspäi korrupcijan tagut. Vn 2017 heinkun 6. päiväspäi prezident om Tallis Mozes (ühesanz' lugul), om valitud 3..6. heinkud nelläs turas (valičijoiden kollegijan 40 än't 57:späi) edeližen prezidentan varastamatoman surman jäl'ghe. Vn 2016 uhokun 11. päiväspäi päministr om Šarlot Salvai.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Vanuatun administrativiž-territorialine jagand."
Administrativiž-territorialižikš Vanuatu jagase kudeks agjaks (provincijaks).
Eläjad.
Vanuatus elädas vanuatulaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 266 937 eläjad.
Rahvahad (2016): melanezijalaižed — 99,2 %, toižed rahvahad — 0,8 %.
Uskondan mödhe (2009): protestantad — 70,0 %, riman katolikad — 12,4 %, toižed uskojad — 16,3 %, religijatomad — 1,1 %, märhapanendata — 0,2 %.
Kodikelen mödhe (2009): sijaližed keled (enamba sadad) — 63,2 %, bislama — 33,7 %, anglijan kel' — 2,0 %, francijan kel' — 0,6 %, toižed keled — 0,5 %.
Vanuatun znamasižed lidnad (enamba 10 tuh. ristituid, 2010, surembaspäi penembha): Port Vil i Lüganvil'. Kaikes valdkundas om 17 eländpunktad enamba mi 600 ristitud eläjiden lugunke.
Rahvahanižanduz.
Vanuatu om goll' šingotai agrarine valdkund, rippub irdpol'žes torguindaspäi keskmäižes märas. Vl 2018 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 928 mln. US$ ekvivalentas (US$3,255 ühtele hengele) vai 816 mln. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (US$2,863 ühtele hengele). Ižandusen päsarakod oma maižanduz, kalanpüdand, mecan ümbriradmine, ofšorine banking, rahvahanikusen mönd (läz US$150,000 ekvivalentas, pasport laskeb vizatont matkad Evropadme), turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2012 andmused): maižanduz 20,6 %, tegimišt 11,7 %, holitišiden sfer 67,6 %. Radnikoiden järgenduz sarakoidme vl 2010: maižanduz 58 %, tegimišt 10 %, holitišiden sfer 32 %.
Vl 2009 päeksport valdkundaspäi oli kül'menzoittud kala (71 %), laivad da venehed (14 %); toine eksport — sured pullasižed strukturad, kakao, kopr, maplodud, pumaterialad, lehmänliha. Eksportan enamba pol't tegese Lüganvilin kal't, importan tobj pala tuleb Port Vilha. Vl 2012 Vanuatun importan päpala oli mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, poltuz, söndtavarad. Sil-žo vodel eksport (US$280 mln ekvivalentas) ületi importad (US$242 mln) läz kudendeshe. Tailand om päižeks partnöraks irdpol'žes torguindas (Vanuatun eksportan 57,3 % vl 2011), sid' Japonii (Vanuatun eksportan 21,8 % i importan 5,4 %), Kitai (Vanuatun importan 26,7 %), Singapur (importan 21,2 %), Avstralii (importan 13,6 %), Uz' Zelandii (importan 7,2 %), Fidži (Vanuatun importan 6,7 %).