tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Pudasjärvi

Pudasjärvi (mugažo suomen i ročin kelil, suomen virkand: [ˈpudɑsˌjærʋi]) om lidn da municipalitet Suomenman keskuzpalan pohjoižes. Mülüb Pohjoižpohjanma-agjha, sen seičemenz' lidnankund üks'toštkümnespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Jumalanpertin tulend om sätud vl 1639. Municipalitetan aluz om pandud vl 1865. Anttihe lidnan statusad () vl 2004. Kundan ohjastuz päti kucta immigrantoid elämhä lidnas vspäi 2012, ližata heiden palad kümnendeshesai.
Pudasjärvi šingotase kahtel mecanümbriradmižel tegimel («Kontiotuote Oy» — pardekahad pertid, «Profin Oy» — iknad da uksed) i maižanduzprodukcijan ümbriradmižel («Apetit» i Niemitalon sagud). Mägisuks'kurort radab Iso-Süöte-mägel vspäi 1980 (17 pautet).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižes, Iijogen molembil randoil ( 340 km pitte, lankteb Botnižhe lahthe). Kaikiš korktemb čokkoim om Iso-Süöte-mägi (suom. "Iso-Syöte") 432 m ü.m.t.. EÜ:n kaikiš amuižembad kall'formacijad oma Siuruankülän pindal, mineraloidenke 3,5 mlrd vozid igäl.
Matkad agjan Oulu-keskushesai om 81 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 88 km avtol, se-žo lähembaine lidn. Matkad Hel'sinki-pälidnhasai — 587 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 691 km avtotedme.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 5867,36 nellikkilometrad, sidä kesken kuiv ma — 5638,35 km², vezi i sokaz tahond ottas 229,01 km².
Tobmuz.
Kaik 15 küläd alištudas Pudasjärvin tobmudele. Pudasjärven municipaline suim kogoneb 27 ezitajaspäi.
Kaarina Daavittila radoi edeližen lidnanpämehen (2008−2014).
Eläjad.
Vl 1980 kundan eläjiden lugu oli 11 493 ristitud (kaikiš suremb ristitišt vspäi 1980), vl 2000 — 10 044 ristitud, vl 2010 — 8 827 ristitud, vl 2020 — 7 860 ristitud. Eläjiden pol' eläb lidnankundan keskuses, sen nimituz om Kurenalus vai Kurenal ().
Kodikelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,9 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 2,0 %.
Naantali

Naantali (mugažo suomen kelel, suomen virkand: [ˈnɑːntɑli], «armahtusen alangišt») om Suomenman lidn, lidnankund da meriport Suvipäivlaskmaine Suomenma-agjas. Se om Turkun päivlaskmaine ezilidn, agjan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe üks'toštkümnespäi.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe kirjutadud purtkiš kuti Keskaigan katoline "Vallis gratiae"-tulend. Se sai lidnan oiktusid vl 1443. Sauptihe katolišt tulendad 16. voz'sadal, vajehtihe lüteranižeks, i Naantali šingotihe korväččiden čulkoiden tehmižel. Panihe muitad lidnha 18. voz'sadan keskes. Suomenman prezidentan kezaline «Kultaranta»-rezidencii om olmas lidnas vspäi 1922. Todesine änikoičend tuli 1950-nzil vozil mašinansauvomižen edheotandoiden sauvondanke. Vl 1964 ühtištadihe Naantalin küläkundad lidnanke, vl 2009 — koumed sar'hišt municipalitetad: Merimasku, Rümättülä () i Velkua.
Naantali šingotase elektrostancijal i kivivoinümbriradajal tegimel (molembad oma «Fortum» palad), meriportal (koumanz' valdkundas jüguiden vedusen mödhe), tehnižiden voiden tegimel («ExxonMobil»), turizmal (järed spa-kurort, kaks' tematišt puištod, sidä kesken «Muumimaailma»), mugažo «Tata Steel»-kompanijan holituzkeskuz radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalas, Baltijan meren merikaran randal. Luonnonmaa-sar' om ani suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi, ristitišton tobj pala eläb kontinental.
Agjan Turku-keskuz om ani päivnouzmha, 14 km sen keskuzpalhasai avtotedme. Matkad Hel'sinki-pälidnhasai om 164 km päivnouzmha orhal vai 181 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Raisio ani pohjoižpäivnouzmha. Raudte i purulaiv ühtenzoittas Naantalid Turkunke.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind — 688,24 km², sidä kesken kuivma 312,57 km², vezi da sokaz tahond ottas 3,86 nellikkilometrad, meri — 371,81 km².
Tobmuz.
Naantalin municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Radoiba lidnan pämehikš: Jorma Kallio (1976–2000), Timo Kvist (2000–2014), Martti Sipponen (2012–2014, velgusentäutai), Jouni Mutanen (sügüz'ku 2014 — keza 2021).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 11 328 ristitud, vl 2000 — 16 743 ristitud, vl 2010 — 18 596 ristitud, vl 2020 — 19 301 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'. Kuz' ristitud seičemespäi elädas lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 96,6 %, ročin kel' — 1,3 %, toižed keled — 2,1 %.
Narv-Jogensu

Narv-Jogensu ( [ˈnɑrˈʋɑ-ˈjɤeˈsuː]; edel 1921. vot "Hungerburg") om lidn da kurort Estinman pohjoižpäivnouzmas, mülüb Ida-Virun makundha. Se om makundan kudenz' lidn seičemespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 14. voz'sadal kuti kalanpüdajiden külä. Se mainitase kirjutadud purtkiš vspäi 1503, konz sirtihe külähä kalanpüdandan pramozlad Narv-lidnaspäi. Žilon oficialine nimi oli "Hungerburg" («näl'ghine lidn» saksan kelespäi) vhesai 1921, sid' nügüdläižikš (nimi om olmas vspäi 1890), vll 1923−1928 nimitusen variant oli est. "Naroova-Jõesuu".
Žilo oli Narv-lidnan rajonaks vspäi 1934 i nevondkundaližen aigan. Rajon erištui Narvaspäi i sai lidnan statusad vl 1993. Lidn kadoti municipališt statusad vn 2017 administrativižen reforman jäl'ghe, mülüb Narv-Jogensun volostihe i om sen tobmuden keskuseks.
Narv-Jogensu šingotase lebuturizmal kaikiš pidembanno (kümne kilometrad) merikül'bendrandanno valdkundas, severz'-se adivpertid oma saudud. Erasil vozil nened edheotandad radoiba täs: mecpilindtegim, uksusan i mujuiden edheotand (19. voz'sada), kalanümbriradmižen i laivankohendusen edheotandad (nevondkundaližen aigan).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan pohjoižpäivnouzmaižes čogas, Suomen lahten suvirandal i Narv-jogensun hural randal, ani Venäman röunanno. Matkad makundan Jihvi-keskushesai om 45 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha avtotedme, Tallidn-pälidnhasai om 205 km päivlaskmha E20-avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Narv 14 km suvipäivnouzmha avtol i Sillamäe 20 km suvipäivlaskmha meredme vai avtotedme.
Evropižen E9-avtomaršrutan agj om lidnas.
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 2 632 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt (andmused oma vspäi 2000) oli 3 011 eläjid vl 2007.
Rahvahad (2007): estilaižed — 13,2%, venänikad — 76,2%, toižed rahvahad — 10,6%. Venäkel'žed eläjad oma enambuses lidnas, koumandez (2007) eläb Venäman rahvahanikusenke heiden keskes.
Kičmengan Lidnut

Kičmengan Lidnut (, sijaližed paginnimed oma "Кич-Городок" i muite "Городок") om Venäman žilo Vologdan agjan päivnouzmas. Se om Kičmengan ümbrikon (edel vn 2022 kezakud — rajonan) administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1468 Kazanin totarlaižiden satusekahan londan tagut, hö napriba poltta lidnust. Žilo om pandud geografižele «Sur' Pirdatez»-kartale vl 1599. Petrovskai- i Mihailovskai-jarmankad mäniba žilos joga vodel edel nevondkundališt aigad.
Kičmengan Lidnut šingotase valdkundaližil holitišil, mectehmižen edheotandal i lihanümbriradajal kompanijal.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan keskuzpalas, kukhikahas tahondas, Jug-jogen hural randal, Kičmen'gan lanktendanno sihe huralpäi.
Matkad agjan Vologd-pälidnhasai om 344 kilometrad päivlaskmha orhal vai 474 km avtotedme. Lähembaine lidn om Nikol'sk 50 kilometrad suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 64 km avtotedme.
Tobmuz.
Vn 2022 kezakuhusai žilo oli Gorodeckoje-küläkundan keskuseks, se om kätud territorialižeks palakundaks. Municipaline «Gorodeckoje»-ühtnik oli olmas vspäi 2006.
Vspäi 2013 küläkund mülüti 100 eländpunktad, niiden kesken ühesa žilod, 90 küläd i Hohlovo-počinok. Küläkundan pind oli 2459,2 nellikkilometrad.
Küläkundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Irina Nekipelova radoi küläkundan jäl'gmäižen pämehen (reduku 2017 — kül'mku 2022). Küläkundan Administracii om likvidiruidud vn 2023 keväz'kus. Küläkundan Nevondkund radoi vll 2006−2012.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 6 754 ristitud, vl 2010 — 6 421 ristitud. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 6 766 eläjad vl 1989. Rajonan ristitišton koumandez eläb žilos. Kaik 9 573 eläjad oli küläkundas vl 2021.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus žilos: ph. Aleksandr Nevalaižen (letihe vll 1882−1895), Jumalanmaman Emäganpäivän kivine (saudihe vll 1893−1906), Spasan Toižetamižen (ei ole rados, om saudud vll 1792−1805). Niiden ližaks phh. Afanasii Aleksandrijalaižen i Feodor Stratilatan kivine jumalanpert' ei ole kaičenus (oli saudud vll 1786−1817, sauptihe vl 1939 da sid' rušihe).
Nened büdžetižed aluzkundad oma žilos: čomamahtoiden lapsidenškol, kul'turpert', fol'klorkeskuz, kirjišt, kinokeskuz, kodirandantedištandmuzei i rajonan läžundkodi. Opendusen aluzkundad oma kaks' keskškolad (Pervomaiskai i Kičmengan Lidnuden), profškol ei ole rados vspäi 2014.
Transport.
Üks'jäine avtobusmaršrut radab žilos. «Manturovo — Nikol'sk — Kotlas»-avtote läbitab žilod.
Ei ole regulärižid reisid «Kičmengan Lidnut»-lendimportaspäi vn 2012 heinkuspäi.
Krivii Roh

Krivii Roh vai Krivii Rih ( [krɪˈʋɪi̯ rʲiɦ], ) om Ukrainan kahesanz' lidn eläjiden lugun mödhe. Mülüb Dnepropetrovskan agjha, sen kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe. Se om Krivii Rohan rajonan keskuz mugažo i om sen palaks vn 2020 heinkuspäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kozakištol vl 1775. Se sai lidnan statusad vl 1919.
Krivii Roh šingotase raudan metallurgijan tegimel («ArselorMittal Krivii Rih»), raudkivendon da toižiden metalloiden kivendoiden samižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, Saksagan'-jogen lanktendan randoil Ingulecha huralpäi (, Dnepr-jogen oiged ližajogi), 84 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Üks' kaikiš pidembiš Evropan lidnoišpäi, 66 km pitte. Matkad agjan Dnipro-keskushesai om 137 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal, 146 km avtol vai 168 km raudtel, Kijev-pälidnhasai om 428 km lodeheze avtotedme vai 448 km raudtedme.
Krivii Roh jagase seičemeks lidnrajonaks.
Eläjad.
Vn 2001 rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 668 980 ristitud, vl 2010 — 670 397 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 713 059 eläjad vl 1989. Läz 1 mln ristituid (2010) elädas Krivii Rohan aglomeracijas 7470 km² pindal.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2001): ukrainalaižed — 79,1%, venänikad — 17,7%, vaugedvenälaižed — 0,9%, toižed rahvahad — 2,3%. Mamankel' (2001): ukrainan kel' — 71,4%, venäkel' — 27,2%, toine kel' — 1,4%.
Edeline lidnan pämez' om Jurii Vilkul ("Юрій Вілкул", kül'mku 2010 — tal'vku 2020).
Transport.
Avtobusad, trolleibusad, tramvaid, kiruhtramvai (vspäi 1986, 18 km, 11 stancijad), ezilidnelektrojonused i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Krivii Roh-Päine päraudtestancii, 10 tošt raudtestancijad.
Rahvahidenkeskeine civiline Krivii Roh-lendimport ("KWG / UKDR", 21,3 tuh. passažiroid vl 2019) sijadase 20 km lodeheze lidnaspäi. Tehtas čarterreisid Lähižen Päivnouzmman lebutahoiže.
Zaporožje

Zaporožje ( [zɐpoˈr⁽ʲ⁾iʒːɐ], edel 1921. vot Aleksandrovsk, ) om lidn Ukrainan keskuzpalan suvipäivnouzmas. Se om valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Zaporožjen agjan administrativine keskuz (vspäi 1939).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 952. Se sai lidnan statusad vl 1806. Sauvoškanzihe tegimišton järedoid edheotandoid 1930-nzil vozil. Toižen mail'man sodan aigan lidnan territorii oli okkupiruidud Saksanman nacistoiden sodavägil (reduku 1941 — tal'vku 1943).
Zaporožje šingotase mašinansauvomižen edheotandoil (avialikutimed, avtod, alastancijoiden transformatorad), «Dneproges»-gidroelektrostancijal, raudan i mujumetalloiden metallurgijal (alüminii, titan, magnii päpaloin), himižel sarakol, sauvondmaterialiden pästandal, sömtegimištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižes, Dnepr-jogen hural randal tobjimalaz, 105 metrhasai ü.m.t. korktusil. Hortic-sar' () om Dnepranjogen kesked. Matkad Kijevhasai om 444 km lodeheze orhal, 544 km avtotedme vai 658 km raudtedme. Lähembaine järed lidn om Dnipro 69 km pohjoižhe orhal vai 84 km avtol.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +10 C°, kezakun-elokun +20,9..+23,2 C°, tal'vkun-uhokun −1,3..−3,1 C°. Ekstremumad oma −29,3 C° (viluku) i +40,2 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +3,9 C° (kezaku, eloku), tal'vaigan maksimum om +17,1 C° (uhoku). Paneb sadegid 515 mm vodes, enamba semendkus (51 mm), kezakus (61 mm) i tal'vkus (53 mm), vähemba uhokus (32 mm) i redukus (34 mm). Keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 62..68 % röunoiš kezaaigan i oleleb 76..86 % tal'vaigan.
Tobmuz.
Zaporožje jagase seičemeks lidnrajonaks.
Eläjad.
Vn 2001 Ukrainan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 815 300 ristitud, vl 2010 — 781 tuhad ristituid, vn 2020 augotišes — 731 922 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 918 400 eläjad vl 1992.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2001): ukrainalaižed — 70,3 %, venänikad — 25,4 %, vaugedvenälaižed — 0,7 %, bolgarijalaižed — 0,4 %, evrejalaižed — 0,4 %, gruzijalaižed — 0,4 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,0 %.
Transport.
Avtobusad, trolleibusad, tramvaid, taksid da ezilidnelektrojonused oma kundaližeks transportaks lidnas. Zaporožje I- i II-päraudtestancijad, koume avtostancijad i kaks' jogiportad oma olmas lidnas. Koume avtotesildad ühtenzoittas Dnepran randoid.
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport ("OZH", 434 tuh. passažiroid vl 2019) sijadase 15 km päivnouzmha lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Kijevha, L'vovhasai i lähižiden maiden lidnoihe, Milanha i Tel'-Avivha, mugažo sezonižid čarterreisid Keskmeren i Lähižen Päivnouzmman lebutahoiže.
Mogilöv

Mogilöv ( [maɣʲiˈlʲou̯], [məɡʲɪˈlʲɵf], oficialine rahvahidenkeskeine transkripcii: "Mahilioŭ") om lidn da transporttesol'm Vaugedvenäman päivnouzmas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Mogilövan agjan administrativine keskuz, mugažo Mogilövan rajonan (ei mülü sihe).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1267, konz saudihe lidnust Lev Mogijan ohjastusen al, no se ei ole löutud kaivandusil tähäsai. Mainitase ezmäižen kerdan vl 1394 «Venän edahaižiden da lähižiden lidnoiden nimikirjuteses». 17.-19. voz'sadal nimitihe "Mogilöv Dnepral", "Gubernijan Mogilöv" () erištamha Mogilöv-Podol'skii-lidnaspäi Ukrainan päivlaskmas.
Vl 1938 saudihe severt-se pertid Vaugedvenäman pälidnan sirdandan projektan mödhe, no se jäi Minskas Päivlaskmaižen Vaugedvenäman ližadusen tagut. Toižen mail'man sodan aigan lidnan kaičend oli vn 1941 heinkus (3.-26. päiväd), se abuti pidestoitta vihankandajan vägid edel londad Moskvha. Mogilöv oli okkupiruidud nacistoil (26. heinku 1941 — 28. kezaku 1944), sen aigan rikoihe 12 tuhad evrejalaižid 20:späi (ristitišton videndesespäi), 30 tuhad eläjid oliba sirttud Saksanmaha radnikoikš.
Mogilöv šingotase mašinansauvomižen tegimil (liftad da eskalatorad, avtoližavedamad i avtolibutimed), himižel sarakol (kuidud), torvenvalamižtegimel i tegesiden pästandal rosttumatomas terasespäi, sömtegimištol, sauvondmaterialiden kahtel tegimel (sauvondblok, raudbeton, betonsegoitused, äižiruižiden pertiden sauvondkombinat), kangazfabrikal omblendedheotandanke.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Dnepran üläjoksmusen randoil, 192 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Minsk-pälidnhasai om 180 km lodeheze orhal, 200 km avtol vai raudtel. Lähembaižed lidnad (avtoteidme) oma Čausi 46 km päivnouzmha, Bihov 49 km suvhe, Beliniči 45 km päivlaskmha, Šklov 35 km i Orš (Vitebskan agj) 70 km pohjoižhe.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +6 C°, kezakun-elokun +16,1..+18,1 C°, tal'vkun-uhokun −4,2..−5,5 C°. Ekstremumad oma −37,3 C° (viluku) i +36,8 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −0,7 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +12,9 C° (uhoku). Ei olele haloid heinkus i elokus. Paneb sadegid 622 mm vodes, enamba kezakus-elokus (65..81 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (34..39 mm kus). Keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 72..89 % röunoiš voden aigan.
Tobmuz.
Mogilöv jagase kahteks rajonaks: Leninan i Oktäbrin ().
Lidnan tobmuden pämez' om sen radonoigendajan komitetan ezimez' (mer). Edeline mer om Vladimir Cumarev ("Уладзімір Цумараў", sulaku 2013 — reduku 2022).
Eläjad.
Vn 2009 Vaugedvenäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 358 279 ristitud, agjan koumandez, vn 2019 — 356 821 ristitud. Kaik 357 100 eläjad oli lidnas vl 2020. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 381 353 eläjad vl 2018 (lugustusen vanhan mahtusen mödhe, migracijata).
Rahvahad (2009): vaugedvenälaižed — 87,43 %, venänikad — 7,15 %, ukrainalaižed — 1,06 %, toižed rahvahad — 4,36 %.
Grodno

Grodno (mugažo pol'šan kelel, [ˈɣrɔdna], [ˈɡrodnə], oficialine rahvahidenkeskeine transkripcii: "Hrodna") om lidn Vaugedvenäman päivlaskmas. Se om valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Grodnon agjan administrativine keskuz (vn 1944 sügüz'kuspäi), mugažo Grodnon rajonan (ei mülü sihe).
Istorii.
Eländpunktan alusenpanendan oficialine dat om 1128. voz'. Mainitase nenidenke nimitusenke: "Goroden', Gorodno, Gorodnä". Oli varmitadud lidnusel torguindlidnaks 12. voz'sadal. Grodno oli Suren Litvanman ruhtinazkundan kahtendeks lidnaks znamoičendan mödhe, vspäi 1673 vedihe valdkundan suimid täs, mi kätihe pälidnaks de-fakto anneksijhasai Venäman imperijal vl 1795. Grodnon gubernijan keskuz vll 1801−1918. Mülüi Pol'šanmaha vll 1920−1939. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (23. kezaku 1941 — 16. heinku 1944). Istorine pertišt om kaičenus znamasižes märas. Vl 2008 ližatihe lidnan territorijad, se sureni läz kahthe kerdha.
Grodno šingotase himižel sarakol (azotheretused i himižed kuidud), mašinansauvomižel (takermpuiden tegim, torguindmašiništ) i metallan ümbriradmižel (avtopaloiden edheotandad, «Belkard» — kardanvärtmuded da toižed avtopalad), sauvondmaterialiden pästandal (pun erazvuitte ümbriradmine), sömtegimištol, tekstilin, nahkanümbriradmižen da kengiden edheotandoil, mugažo järedal tabakfabrikal i stökolmülüiden tegimel, turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivlaskmas, kukhikahas tahondas, Nämunas-jogen keskjoksmusen randoil (laivjogi mödvedhe), 93..180 m ü.m.t. korktusil, 125..160 m ü.m.t. keskmäižil korktusil. Ratud Jubileinoje-järv om olmas.
Matkad Pol'šanman röunhasai om 15 km päivlaskmha, Litvanmahasai om 30 km pohjoižhe. Matkad Minsk-pälidnhasai om 246 km päivnouzmha orhal, 276 km avtol vai raudtel. Lähembaine lidn om Skidel' 32 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha avtotedme.
Grodno jagase kahteks rajonaks vspäi 1978.
Eläjad.
Vn 2009 Vaugedvenäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 338,2 tuh. ristituid, agjan koumandez. Kaikiš suremb ristitišt oli 373,5 tuhad eläjid vl 2019 (lugustusen vanhan mahtusen mödhe, migracijata).
Rahvahad (2009): vaugedvenälaižed — 62,57 %, pol'šanmalaižed — 19,74 %, venänikad — 12,20 %, ukrainalaižed — 1,82 %, toižed rahvahad — 3,67 %.
Li Bo

Li Bo (nüg. virkand om Li Bai) vai Li Tai-bo (; sünd. vl 701, Sujab-lidn (nüg. Tokmokan ümbrišt Kirgizstanan pohjoižes), Tan-imperii — kol. vll 762..763, Dantu-makund (nüg. An'hoi-agjas), Tan-imperii) oli Tan-dinastijan aigan kitajalaine runokirjutai. Üks' kaikiš arvostadud runokirjutajišpäi kitajižen i mail'man literaturan istorijas. Hänen jäl'guz om läz 1100 sädust, sidä kesken läz 900 runod.
Runokirjutajan taban pirdad oliba luja kuvitelend, ičtazvedandan epatirui mahtuz, alkogolin i filosofijan süvä navedind. Li Bon daosoiden loštajad mel'kuvad oma tetabad. Matkazi hätken ani kuti hänen lähine Du Fu-runokirjutai-sebranik (tegiba tundmust vl 744). Li Bon runoiden südäiolend kosketi siloižen kitajižen ristitkundan elon kaikid polid.
Biografii.
Li Bo oli sündnu elokahan torgovanan kanzha. Vižvozne prihaine sirdi kazvatajidenke Cinlän'sänha (nüg. Czänju-lidn Sičuan'-agjas, Kitain suvipäivlaskm), siš kanz oti car'kodin «Li»-kanzannimed. Tuleban aigan runokirjutai sai kodiopendust, zavodi kirjutada runoid kümnevoččes igäs.
27-vozne mez' matkazi i tuli Hubei-agjaha. Hän azoti siš i nai, oti imperatoran enččen ministran vunukašt akaks, sündutihe lapsid. Eli An'lu-mägiden pautkil perehenke, no eskai se ei voi sidoda Li Bod, i hän lähteb kodišpäi. Vl 742 runokirjutai oli ezitadud Suan'czun-imperatoran tanhale i sai akademišt üläarvod Han'lin'-akademijas. Radoi läz kaht vot tanhaližeks runokirjutajaks. Sen jäl'ghe Li Bo matkazi Kitaidme elon lophusai. Legendarižen versijan mödhe, humalahne runokirjutai lanksi Gusi-jogehe (Janczin ližajogi) venehespäi i upsi.
Sämž

Sämž () om Venäman žilo Vologdan agjan keskuzpalan pohjoižes. Se om Sämžan ümbrikon (edel vn 2022 kezakud — rajonan) administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Sämžen-jogen oiktal randal vl 1935 neniden küliden ühtištusel: Djakovskai, Jeremih, Gork i Popovk (). Sämžan rajon oli udessündutadud sil-žo vodel (vll 1929−1931 olendan jäl'ghe), Djakovskai-külä oli rajonkeskuseks. Ühtištadihe küläd Sämžanke i kätihe Sämž-žilod rajonkeskuseks vaiše vl 1953.
Sämž šingotase valdkundaližil holitišil, mectehmižen edheotandoil i argvoin tegimel. Agjan hihtandsportan «Sämžan marafon» vedase žilonno regulärižikš.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Sämžen (Sämšeng)-jogen alajoksmusen molembil randoil (, Kubenan hura ližajogi).
Matkad agjan Vologd-pälidnhasai om 110 kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 116 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Kadnikov 75 km i Sokol 90 kilometrad suvipäivlaskmha M8-avtotedme, Harovsk ("Harovskai"-raudtestancii) 47 km päivlaskmha orhal vai 57 km avtol.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +2 C°, kezakun-elokun +14,4..+17,7 C°, tal'vkun-uhokun −10,7..−12,1 C°.
Tobmuz.
Sämžan küläkund oli olmas vll 2006−2022. Žilo oli enččen küläkundan üks'jäižeks eländpunktaks. Küläkundan pind oli 84,69 km².
Sergei Žitkov radoi küläkundan jäl'gmäižen pämehen (Administracijan pämehen) vn 2017 sügüz'kuspäi vn 2023 keväz'kuhusai. Küläkundan Nevondkundan likvidator om Antonina Smirnova (sügüz'ku 2017 — viluku 2018).
Eläjad.
Vl 1959 žilon ristitišt oli 955 eläjad. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 3 932 ristitud, vl 2010 — 3 949 ristitud. Kaik 4 029 eläjad oli žilos vl 2017. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 4 071 eläjad vl 2018, se jäb 3,9..4,0 tuh. röunoiš vspäi 1989. Ümbrikon ristitišton pol' eläb žilos (vl 2002 oli kaks' videndest).
Rahvahad (2002): venälaižed — 99 %, toižed rahvahad — 1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Eläbzdusen jumalanpert' om saudud vl 1806, se ei olend rados vll 1935−1996, kivine puiženke kellčuhundusenke.
Nened büdžetižed aluzkundad oma žilos: ümbrikon kodirandantedištandmuzei (arheologijan, etnografijan i sijaližen šingotesen istorijan keradused), ümbrikon kul'turpert', čomamahtoiden lapsidenškol, kirjišt, rajonan läžundkodi. Opendusen aluzkund om Sämžan keskškol. Profškol nomer 54 radoi vll 1989−2014 (ende oli Kadnikovan profškolan filial).
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks žilon ümbrištos i ümbrikoiden keskes.
«Moskv — Arhangel'sk»-avtote (M8-trass «Holmogori») läbitab žilod.
Suga Jošihide

Jošihide Suga ( "Suga Jošihide"; sünd. 6. tal'vku 1948, Ogati, Akitan prefektur, Japonii) om japonijalaine politikanmez', 63. da nügüdläine Japonijan päministr (16.09.2020—), 99. ohjastusen pämez'. Om Japonijan liberaliž-demokratižen partijan lideraks vn 2020 sügüz'kun 14. päiväspäi. Vajehti Sindzo Abed nenil radsijil.
Om naižiš, sündutihe koume poigad.
Gaziantep

Gaziantep (mugažo turkan kelel, virktas [ɡaːˈziantep], eziauguine "Antep"-nimi [anˈtep] om oficialitoi vspäi 1928) om lidn da agj Turkanman suves. Se om valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, suvipäivnouzmaižen Turkanman ekonomine keskuz.
Istorii.
Severz'-se amuižid eländpunktoid om lidnan ümbrištos. Lidnuz Gaziantepan keskuses om udessaudud Vizantijan imperijan aigan 6. voz'sadas. "Antep"-nimituz sündui Keskaigan. Ližatihe "Gazi"-prefiksad («vägestai») lidnan nimitushe vl 1921 satusekahan borcuindan tagut francižid okkupantoid vaste. Sen aigtegon jäl'ghe armenijalaižed kändihe pagenikoikš, ende hö otiba znamasišt palad lidnan ristitištos. Vll 2012 i 2016 lidn oli alištunu bombatakale koume kerdad.
Gaziantep šingotase surel tegimištzonal znamasiženke irdpol'ženke torguindanke, muilan pästandal i mašinal tehtud kouroiden tehmižel, turizmal, penil torguindedheotandoil. Maižanduzrajonan keskuz (olivanpud, vinmarj, fistaškad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tavr-mägisel'gan suvižil pautkil, 850 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Sirijan röunhasai om 50 km suvhe, Keskmeren randhasai om 120 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal.
Rengazavtote om saudud lidnas ümbri.
Eläjad.
Vl 2010 agjan eläjiden lugu oli 1 700 763 ristitud. Vspäi 2013 lidnan i agjan ristitišt oma tazostadud, vl 2012 küläristitišt oti ühesandest. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Gaziantepan universitet radab vspäi 1987.
Edeline lidnan pämez' om Asim Güzelbei (), hän radoi vll 2004−2014.
Antverpen

Antverpen ( [ˈɑntˌʋɛrpə(n)], [ɑ̃vɛʁs]) om Bel'gijan lidn da municipalitet valdkundan pohjoižes, Flandrii-regionas. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Antverpen-agjan administrativine keskuz, Evropan kahtenz' surtte meriport. Oficialine kel' om alaman kel'.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 7. voz'sadal vai sen möhemba. Oli kuldan tondsijaks Amerikaspäi 16. voz'sadal. Vl 1920 lidn vastsi Kezaolimpiadan vändoid.
Antverpen šingotase meriportal, himižel tegimištol, diamantoiden ümbriradmižel i torguindal. Valdkundan kahtenz' surtte "Antverpen Pohjoine"-sortiruindraudtestancii ("Antwerpen-Noord") radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivlaskmas, Šel'd-jogen muugotil randoil, kahesa metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Alamaiden röunhasai om vižtoštkümne kilometrad pohjoižhe, Brüssel'-pälidnhasai om nell'kümne kilometrad suvhe.
Klimat om ven valdmeren, lämän Gol'fstrim-joksmusen valatoitusenke, viluhk tal'v om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +11,1 C°, kezakun-elokun +16,9..+18,9 C°, tal'vkun-uhokun +4,0..+4,6 C°. Ekstremumad oma −18,5 C° (viluku, uhoku) i +40,4 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +1,7 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,3 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus. Paneb sadegid 853 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba kezakus-sügüz'kus (76..84 mm kus) i kül'mkus-tal'vkus (81..91 mm kus), vähemba sulakus (43 mm).
Tobmuz.
Antverpenan municipaline suim kogoneb 55 ühtnijaspäi. Lidn jagase kümneks nimitadud rajonaks (), kaik ned oliba erižikš municipalitetoikš enččes (tobj pala vhesai 1983). Antverpen-rajon om kaikiš suremb pindan i ristitišton lugun mödhe.
Lidnan tobmuden pämez' om burgomistr (). Edeližed lidnan pämehed oma Bart de Vever ("Bart De Wever", viluku 2013 — uhoku 2025), Patrik Janssens ("Patrick Janssens", heinku 2003 — tal'vku 2012).
Eläjad.
Vn 2018 zavodindas lidnan eläjiden lugu oli 523 248 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik 1,23 mln eläjid om ezilidnoidenke (2023), se om valdkundan kahtenz' surtte lidnaglomeracii Brüsselin jäl'ghe.
Antverpenan universitet (, läz 20 tuhad üläopenikoid) om sätud vl 2003 koumen universitetan ühtištusel. Sen kuz' kampusad sijadasoiš lidnadme.
Transport.
Avtobusad i tramvaid (14 jonod) oma kundaližeks transportaks lidnas. Akvabusad ühtenzoittas lidnan keskust ezilidnoidenke. Koume transporttonnelid oma saudud Šel'dan al: Vaasland ("Waasland", 1934), Kennedi ("Kennedy", 1967) i Lifkenšuk ("Liefkenshoektunnel", 1991).
Rahvahidenkeskeine civiline "Antverpen"-lendimport ("ANR / EBAW", 306 tuh. passažiroid vl 2019) om saudud vides kilometras suvhe lidnaspäi. Se om pen', kävutase biznesan lendusiden täht (London) i sezonižiden čarterreisiden täht Keskmeren lebutahoiže. Päine lendimport lidnan täht sijadase läz Brüssel'-lidnad 45 kilometras.
Nant

Nant ( [nɑ̃t], [ˈnãunət]) om lidn da kommun Francijan päivlaskmas. Lidn om Pei-de-la-Luar-regionan i sen Atlantine Luar-departamentan administrativine keskuz. Valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, koumanz' finansine keskuz, videnz' meriport (Sen-Nazer-avanportanke), om «čomamahtoiden da istorijan lidn»-arvonke.
Istorii.
Eländpunkt mainitase Rimalaižes imperijas 3. voz'sadal meiden erad "Portus Namnetum"-nimitusenke, Gallijan namnetad-heimon amuine pälidn. Varmitihe lidnad seinäl 3.-4. voz'sadal, se alištui hristianizacijale sil-žo aigal. Bretanin gercogad valdoičiba lidnal. Vspäi 1488 se om Francijan palaks, jogiport meriportanno i sömtegimišt abutihe Nantale kazda.
Nant šingotase finansižeks keskuseks (sen birž om ühtenzoittud Parižan biržanke vl 1990), «Airbus»-kompanijan paloiden tegimel lendimiden täht, sauvondan kompanijoil, kreativižel industrijal, turizmal i meriportal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Luar-jogen Nant-sarel i oiktal kukhikahal randal tobjimalaz läz jogen lanktendad Atlantižhe valdmerhe, 12 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Parižhasai om 342 km pohjoižpäivnouzmha.
Sokaz tahond levitase jogen vastrandal sen allüvialižes alangištos. Nant alištui paksuile sur'vezile, i saudihe kaičendsauvusiden kompleksad jogenno 20. voz'sadan augotišes, möhemba putkotadihe penid jogid. Luaran estuarii zavodiše lidnas i vedase 60 km valdmerennoks.
Klimat om ven valdmeren, pil'vekaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +12,7 C°, kezakun-sügüz'kun +17,1..+19,8 C°, tal'vkun-uhokun +6,4..+6,7 C°. Ekstremumad oma −15,6 C° (uhoku) i +42,0 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +3,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +22,6 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus (sügüz'kun minimum om +2,8 C°). Paneb sadegid 820 mm vodes, enamba redukus-vilukus (88..101 mm kus), vähemba kezakus-elokus (44..50 mm kus). Paneb lunt viž päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 75..80 % röunoiš keväz'kus-sügüz'kus, 86..89 % redukus-vilukus.
Eläjad.
Vl 2006 lidnan eläjiden lugu oli 282 853 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik 949 316 ristitud elädas lidnaglomeracijas 3 302 km² pindal (2015).
Tramvaid oma kundaližeks pätransportaks.
Tihuan

Tihuan ( [tiˈxwana], anglijan kelen virkand: [tiːˈ(h)wɑːnə]) om lidn da municipalitet Meksikan lodehližes čogas. Se om Alakalifornii-štatan kaikiš suremb lidn, valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe. Sädab aglomeracijad AÜV:oiden San Diego-lidnanke, miččen keskuz sijadase 25 km pohjoižhe-lodeheze.
Istorii.
Eländpunkt mainitase vl 1829 kuti Tihuan-rančo (kabjživatferm) sada nellikkilometrad pindal. Nimituz om sijaližen kumijai-rahvahan vajehtadud "tivan"-sana «mererand». Vl 1848 Tihuanan territorii kändihe röunmaks. Vl 1864 lidnan ohjastuz i käskuzkund oliba sätud. Lidn om registriruidud oficialižikš vn 1889 11. päiväl semendkud, se lugese alusenpanendan dataks. Municipalitet om tehtud vl 1925.
Tihuan šingotase AÜV:oiden da Meksikan äiluguižil ühthižedheotandoil ("makiladorad") i ühthekeradamižen tegimil neniš sarakoiš: medicinine tehnik (lider kontinental), elektrotehnik i kodielektronik, avtosauvomine da avtoiden palad, aerokosmine mašiništ (Airbus), sauvondmaterialad, sömtegimišt. Turizm röunmanno, AÜV:oiden kellkeskused ratas lidnas mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase štatan lodehes, 0..500 m korktusil, 31 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Tünen valdmeren rand om lidnas, no lidnan keskuz om saudud 15 kilometras päivnouzmha sišpäi. Reljef om koverikaz: kan'jonad, kukhad, mäged. Tihuan-jogi (, 159 km pitte) läbitab lidnad päivnouzmaspäi lodeheze i lankteb valdmerhe San Diegon territorijal, sen vedhuz reguliruiše.
AÜV:oiden röun sijadase ani pohjoižhe lidnaspäi, Tihuanan röun vedase pidust sidä 25 kilometrad. Ezilidnad: Rosarito 15 km suvipäivlaskmha, Tekate 20 km päivnouzmha. Matkad Ensenad-porthasai — 70 km suvhe, štatan administrativižhe Mehikali-keskushesai om 145 km päivnouzmha orhal vai 177 km avtotedme, Mehiko-pälidnhasai om 2300 km suvipäivnouzmha orhal vai 2765 km avtotel.
Eläjad.
Vn 2010 Meksikan rahvahanlugemižen mödhe lidnan municipalitetan eläjiden lugu oli 1 589 683 ristitud 1239 km² pindal. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Kaik 2,1 mln ristituid elädas ezilidnoidenke (2019). Läz 5 mln eläjid om AÜV:oiden San Diego-lidnanke.
Potencialižiden emigrantoiden AÜV:oihe valu kaikes miruspäi lopiše lidnas, ka sen ristitišt ližadub teravas. Sil-žo aigal tuldas Tihuanha millionad kerdoid vodes, hö sirtas elämhä (no ei rata) lidnas mugažo madaloiden arvoiden tagut kacmata ogerusiden surhe lugumärha.
Transport.
Avtobusad, kiruhavtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Kiruhtramvain jono ühtenzoitab San Diegonke. Lidn om znamasine avtoteiden hab Meksikan südäirajonihe da tagaz.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Tihuan"-lendimport Abelardo Rodriges-jenaralan nimed ("TIJ / MMTJ", 12,3 mln passažiroid vl 2022) sijadase lidnan pohjoižpäivnouzmas, 300 metras AÜV:oiden röunaspäi. Tehtas passažirreisid Meksikan äjihe lidnoihe, om jügureisid AÜV:oihe.
Raipur

Raipur (mugažo anglijan kelel, virktas [ˈraɪpʊr], "Rājapura") om lidn Indijan päpalan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Čhattisgarh-štatan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, štat om sätud vn 2000 kül'mkus.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Rama Čandra-kunigahal 14. voz'sadan lopus. Vanhan lidnusen da toižiden sauvusiden jändused oma kaičenus lidnan suves.
Raipur šingotase štatan ižandusen keskuseks: cementtegimil ezilidnoiš, kivenümbriradmižel (mramor, ozrikkivi), tekstiližel sarakol, sömtegimištol, maižanduzprodukcijan torguindal, šellakan tehmižel. Risan kazvatandan rajon levitase Mahanadi-jogen alangištos päivlaskmha lidnaspäi. Štatan üläopendusen da tedon keskuz: Indijan kuden institutan i viden privatižen universitetan palakundad, kuz' valdkundališt universitetad, seičeme profkolledžad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase štatan keskuzpalas, 298 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Maikal-kukhad zavodisoiš lodeheze lidnaspäi. Čhota Nagpur-mägitazangišt om pohjoižpäivnouzmha Raipuraspäi. Matkad Delihesai om 930 km lodeheze-pohjoižhe orhal vai 1230 km avtotedme.
Klimat om tropine kaks'sezonine. Semendkun kesklämuz om +34 C°, tal'vkun — +19 C°. Voden keskmäine lämuz om +26 C°. Paneb sadegid 1265 mm vodes, vihmsezon oleskeleb kezakus-sügüz'kus (195..357 mm kus).
Eläjad.
Vn 2011 Indijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 785 829 ristitud, vl 2001 — 605 131 ristitud. Läz 1 mln ristituid elädas municipalitetas (štatan nell' procentad) 226 km² pindal. Kirjutamižmahtuz — 86,9% (2011).
Edeline lidnan pämez' om Pramod Dabi ("Pramod Dubey"), radoi vll 2015−2019.
Kiss

«Kiss» (virktas mugažo, «čoksaiduz» anglijan kelespäi) om amerikaine muzikgrupp. Gruppan aluz om pandud Nju Jork-lidnha vn 1973 vilukus. Om olmas tähäsai.
Grupp edestab pajoid glemrok- i šokrok-stiliš. Pajatab anglijan kelel.
Kizil (znamoičendad)

Kizil voib znamoita:
Sabata

«Sabata» (, sana sanha «Hei sebranik ... se om Sabata. Sinä om jo kolnu!») om Džanfranko Parolini-režissöran vn 1969 italine fil'm vestern-žanras. Sabata-trilogijan ezmäine fil'm.
Süžet.
Tehas-štatan Dogerti-lidnas planiruidud hüvin bankan röstuz tegese, vargastihe seifad 100 tuhad dollaroidenke. Professionaline Sabata-ambui tedištab sen polhe, sabustab i rikob banditoid. Tob rahoid bankha i sab viž tuhad dollaroid arvlahjaks.
Pigai aigtegon jäl'ghe Sabata löudab röstusen todesižid sponsoroid: O'Hara-sudii, salunan Ferguson-pidai i elokaz Stengel. Ned koume mest tahtoidas ostta man tarhad tuleban aigan raudtesarakon röunanno. Sabata šantažiruib heid i küzub kümne tuhad dollaroid ičeze vaikneižuses. Stengel pučiše maksandaspäi i oigendab hänele killeroid, andab rahoid rikondas Sabatan Bandžo-sebranikale. Sabata el'gendab, miše kaik Dogerti om hänen vaste i rahoid ei linne, värenzoitab rikondad Bandžonke i okaib lidnad.
Murahaižed

Murahaižed () oma gavediden sugukund. Siš om 14 tuhad erikoid, mülütadas niid 485 heimho (sidä kesken kadonuzid).
Mirmekologii tedoidab murahaižid.
Leviganduz.
Murahaižed elädas kaikil kontinentil päiči Antarktidas i erasiš-se edahaižiš sariš, no enamba oma levitadud tropikoiš. Ottas kuivmaživatoiden biomassan kümnendest-nelländest.
Erased erikod oma arvokahad, reguliruidas toižiden gavediden-parazitoiden lugumärad. Toižed erikod oma parazitoikš ičesaz. Severz'-se murahaižiden erikoid voidas eläda ristituiden kodiš.
Ümbrikirjutand.
Nene kundaližed gavedid jagadas koumeks kastaks: emäčud, ižačud i raderičud, jäl'gmäižed oma suugitomad.
Elädas kanzoil pezoiš-"muražmätoiš", tehtas niid mahuses, pun südäimes, kividen al. Sötlesoiš kazmusiden südäivedel, saduntravijoil gavedil.
Murahaižiden kanz voib eläda hätken, kunigazemäč voib eläda 20 vodhesai ("Lasius niger"-erikon kunigazemäč eli laboratorižes pezas 28 vot). Muražmätan gavedid udištadas läz täuzin ühtes vodes. Ižačuiden elon hätkeližuz om severz'-se nedalid vaiše, raderičud elädas severziš-se kuišpäi koumhe vodhesai.
Nüksenic

Nüksenic () om Venäman žilo da küläkund Vologdan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Nüksenican ümbrikon (edel vn 2022 kezakud — rajonan) administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1619. Žilo om nimitadud penen Nüksenic-jogen mödhe () i om saudud sen jogensus ümbri. Jogen nimituz korreliruib pohjoižsaamen "njukča"-sananke («joucen»).
Šingotihe «Moskv — Arhangel'sk»-torguindvezitenno. Mülüi Suren Ustügan makundha 19. voz'sadal. Rajonkeskuz vn 1931 heinkun 30. päiväspäi kahten rajonan ühtištusen jäl'ghe: Suhonan (keskuz oli Gorodiščn-žilos) i Kokšen'gan (Tarnogan Lidnut-keskusenke).
Nüksenic šingotase valdkundaližil holitišil, gazanveimen i kivivoiveimen holitusel, argvoin tegimel, mecan varhapanendal.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase ümbrikon keskuzpalan päivlaskmas, Suhon-jogen alajoksmusen hural randal (). Nüksenic-jogi lankteb Suhonha, se sädase kahten penen jogen ühthejoksmusel i jokseb vaiše viž kilometrad. Matkad agjan Vologd-pälidnhasai om 278 kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 310 km «Vologd — Sur' Ustüg»-avtotedme. Lähembaine lidn om Tot'm 96 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 106 km avtol.
Klimat om ven kontinentaline, tal'vel kaikiš lujembad kirjutadud pakaižed agjas oleliba žilos, absolütine minimum om −51,3 C°.
Tobmuz.
Nüksenican küläkund oli olmas vspäi 2006. Municipaline «Nüksenskoje»-ühtnik om sätud vn 2009 8. päiväl sulakud nellän küläkundan ühtištusel: Nüksenican, Bobrovskojen, Krasavinon i Uftügan.
Kaik koume žilod, 44 küläd i üks' futor mülüiba municipaližhe ühtnikha Nüksenican ližaks. Ühtnik om kätud ümbrikon territorialižeks palakundaks vn 2022 kezakuspäi. Ühtnikan pind oli 2986,47 km².
Municipaližen ühtnikan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Nüksenic-žilon Administracii om likvidiruidud vn 2023 tal'vkus. Sergei Prokopjev radoi sen jäl'gmäižen pämehen vn 2020 redukuspäi. Edeline Administracijan pämez' oli Oleg Krivonogov (tal'vku 2015 — reduku 2020). Küläkundan nevondkund om likvidiruidud vn 2010 semendkus.
Eläjad.
Vl 1959 žilon ristitišt oli 2 067 eläjad. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 4 407 ristitud (kaikiš suremb ristitišt), vl 2010 — 4 271 ristitud, rajonan ristitišton kaks' videndest. Municipaližen ühtnikan ristitišt oli 6 144 eläjad vl 2010 i 5 785 eläjad vl 2021.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Agapit Markušalaižen puine jumalanpert' om saudud vl 2008.
Nened büdžetižed aluzkundad oma žilos: rajonan kodirandantedištandmuzei, veroližen rahvahankul'turan keskuz, lapsiden sportškol. Opendusen aluzkund om Nüksenican keskškol. Fizkul'turiž-tervehtandkompleks štargundlavanke i stadion oma saudud «Gazprom»-kompanijal.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks žilon ümbrištos i rajoniden keskes, avtobusstancii radab. Ehtatim ühtenzoitab Suhonan randoid žilon keskusenno, avtotesild Suhonas päliči om saudud kahtes kilometras päivlaskmha žilospäi. Passažirühtenzoituz Suhonadme oli olmas 1960−1990-nzil vozil.
Lendimport om saudud žilos vl 1946, se ei ole kävutandas passažirreisiden täht pahan olendan tagut.
Hellveto

Hellveto oli pol'šanmaine muzikprojekt, se edesti muzikad blekmetal i paganmetal-stiliš.
Projektan aluz oli pandud Ostrolenk-lidnha vl 1995. Üks'jäine ühtnii oli Filip Mrovinski () — pään', gitar, basgitar, koskimsoitod, bangsoitod. Vspäi 2012 projekt jätkustub «Neoheresy»-nimitusenke.
Blakagir

Blakagir om pol'šanmaine muzikprojekt, se edestab muzikad blekmetal, paganmetal i ambient-stiliš.
Projektan aluz om pandud Ostrolenk-lidnha vl 1998. Üks'jäine ühtnii om Filip Mrovinski () — än', gitar, basgitar, koskimsoitod, bangsoitod.
Burzum

Burzum ([ˈbʉ̀rtsʉm], anglijan virkand: [ˈbɜːrzəm]) om norvegine muzikprojekt, se edestab muzikad blekmetal i ambient-stiliš.
Muzikgruppan aluz om pandud Bergen-lidnha vl 1991. Nügüd'aigan üks'jäine ühtnii om Varg Vikernes — än', sanad, gitarad, basgitar, bangsoitod, koskimsoitod (sintezator). Edestai eläb Francijas voziden 1994−2009 türmadusen jäl'ghe.
Gruppan nimituz om sätud «burz»-sanaspäi ("pimeduz"). Se sana om ottud Dž. Tolkinan «Renghiden tobmudenpidai»-trilogijan «mustas paginaspäi» — ratud kelespäi.
Mayhem

«Mayhem» om norvegine muzikgrupp, se edestab muzikad blekmetal-stiliš.
Istorii.
Grupp om tehnus Oslo-lidnas (Norvegii) vl 1984. Mayhem formirui aigališt norvegišt blekmetalscenad. Muzikgrupp sai skandališt tetabut kahten statjan tagut: Dead-vokalistan ičtazrikond vl 1991 i gruppan Euronymous-alusenpanijan rikond Varg Vikernes-basgitaristal vl 1993, sen jäl'ghe üks'jäine Necrobutcher jäi mülükundas. Sil-žo aigal ezmäižen studijanal'boman pästand oli vasttud arvostelijoil kut znamasine pozitivine muzikaline aigtego. Jäl'ghižed al'bomad oma eksperimentaližed völ enamba.
Veldes

Veldes om slovenine muzikprojekt, se edestab muzikad atmosferine blekmetal-stiliš akustižen gitaran i fortepjanon vändonke.
Muzikgruppan aluz om pandud Bled-lidnha vl 2012. Üks'jäine kaikenaigaine ühtnii om Tilen Šimon — muzikan kirjutai, än', soitoiden enambuz. Severz'-se kuctud muzikantoid ühtnedas änetusihe.
Persijan kel'

Persijan kel' vai Farsi (ičeze nimituz: زبان فارسی [zæ'bɒːne fɒːr’siː]) om üks' indoevropižiš kelišpäi. Se om Iranan (farsi ičeksaz), Afganistanan (dari) i Tadžikistanan (tadžikan kel') valdkundkel'.
Pagižijoiden lugu om läz 110 millionad ristituid (2019), sidä kesken 60 mln ristituiden mamankel' (40 mln Iranas).
Kelen reguliruindorganizacii om Iranan Persijan kelen i literaturan akademii (Tehran) vspäi 1935.
Persijan kel' om rahvahidenkeskeižiden kosketusiden kel' islaman mail'man päivnouzmas 10.-12. voz'sadaspäi. Farsi- i dari-toižendoiden kirjkel' om sätud araban kirjkelen alusel persijan kirjamišt. Kirilline kirjamišt kävutase tadžikan kelen täht vspäi 1939.
In Red Moon

In Red Moon («Rusttas Kudmaižes» anglijan kelespäi) om meksikaine muzikprojekt. Se edestab muzikad avant-garde blekmetal-stiliš.
Muzikgruppan aluz om pandud Puebl-lidnha vl 2015. Üks'jäine kaikenaigaine ühtnii om "Lord Morwan" (Francisko Otero) — än', gitar, basgitar, koskimsoitod, bangsoitod.
Filip Mrovinski

Filip Mrovinski (; psevdonim om L.O.N.) om pol'šanmaine muzikant, neniden projektoiden alusenpanii: Hellveto, Blakagir, Winds of Garden, Neoheresy.
Germ

Germ om avstraline muzikprojekt. Se edestab muzikad post-blekmetal-stiliš.
Muzikgruppan aluz om pandud Vullongong-lidnha vl 2003. Üks'jäine kaikenaigaine ühtnii om Tim Jatras () — än', gitar, basgitar, bangsoitod, koskimsoitod, orkestracii, programiruind.
Baskalaižed

Baskalaižed (; nece sana znamoičeb «ristitud, kudambad pagištas baskan kelel») om üks'jäine evropine rahvaz, kudamb pagižeb izoliruidud kelel.
Baskalaižed elädas Ispanijan pohjoižpäivnouzmas da Francijan suvipäivlaskmas — Baskan Mas (baskan kelel: "Euskal Herria"), mugažo toižiš maiš, ozutesikš, Argentinas vai Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiš. 
Augotižlibund da lugumär.
Baskalaižiden tarkoiktad jüred oma tundmatomad völ, no se om üks' kaikiš amuižembiš rahvahišpäi Evropas, sikš miše heiden kel' ei mülü indoevropižhe kundha; erased tedomehed tahtoidas sidoda baskan kel't toižidenke, no völ satuseta.
Vl 2008 baskalaižiden lugu oli 2 359 400 ristitud Ispanijas i 230 200 ristitud Francijas. Mugažo läz 15 mln ristituid oma baskan jüridenke mail'man erazvuiččiš maiš. Ispanijan da Francijan baskalaižiden keskes vaiše koumandez mahtab pagišta baskan kelel.
Rahvahan nimituz.
Ispanijan "vasco"-sana («baskalaine») tuli latinan kelespäi, kus nece sana om "Vasco" (äilugu "Vascones"). Nece om amuižen rahvahan nimituz, se rahvaz eläb Ispanijan Baskan Mas amuižes aigaspäi. 
Ičeze kelel baskalaižiden nimituz om "euskaldunak" («ristitud, kudambad tetas baskan kel't»); necen sanan antonim om "erdaldun", se znamoičeb «ristit, kudamb ei teda baskan kel't». Kävutadas "Euskaldun"-sanad värin paksus: ozutesikš, sanundad "Euskaldun horrek ez daki euskaraz" («Nece baskalaine ei teda baskan kel't») vai "Euskaldun hori erdalduna da" («Nece baskalaine pagižeb toižel kelel») oma ani värad, sikš "euskaldun" sana znamoičeb ristitud, kudamb tedab baskan kel't. Sen polhe sanui tetab baskine Koldo Mičelena-kelentedomez' ().
Kävutadas "euskaldun"-sanad nimitamha jogahišt mahtajad pagišta baskan kelel.
Baskan kelen paginad oma "euskalkiak". Eläjad Baskan Mal ristitud oma "euskal herritar" vai "euskotar", ottas kävutamižhe toist vajeht harvemba nügüd'aigan.
Coi Viktor

Viktor Robertovič Coi (; sünd. 21. heinku 1962, Leningrad, NSTÜ — kol. 15. eloku 1990, läz Kesterciems-küläd, Latvijan NST, NSTÜ) oli lujas tetab nevondkundaline venäkel'ne pajatai.
Pajoiden tegii da «Kino»-rokgruppan (ven. "Кино") pämez'; rokgrupp om pästnu kahesa al'bomad. Mugažo Viktor Coi edesti rolid filmiš. 
Biografii.
Noruz.
Viktor Coi oli sündnu Piterihe, siš hän kazvoi-ki. Hän oli üks'jäižen lapsen perehes da openzihe školas, kudambas hänen mam radoi; Coi tezi anglijan kel't hüvin, hot' školas openui saksan kel't. Vodel 1974 Coi openzihe pirdandškolas, siš hän sädi hänen ezmäšt «"Палата № 6"»-muzikgruppad Maksim Paškovan ühtes. Vodel 1979 Viktor änetaškanzi ičeze pajoid. Coin ezmäine pajo om «Мои друзья» («Minun sebranikad»). Möhemba hän kirjuti toižid pajoid. 
«Kino»-rokgrupp.
Voden 1981 kezal Viktor Coi, Aleksei Ribin da Oleg Valinskii sädiba «Гарин и Гиперболоиды»-muzikgruppad. Grupp kändihe Leningradan rok-kluban sebranikaks sen-žo voden sügüzel jo, möhemba se sai «Kino»-nimitust. Coi ühtni «Kino»-gruppha ičeze äkkiližes surmhasai.
Personaline elo.
Mez' oli naižiš, Marjana Coi oli hänen ak vll 1984−1987. Par sädi tundmust ühten faterkoncertoišpäi aigan vl 1981. Marjana radoi cirkan lavastusen pämehen i päti abutada Cojale muzikgruppan edenendas, hö besedoičiba sil-žo aigal. Üks'jäine Aleksandr-poig sündui naimiželos vl 1985, radab kompjuterprogramiden tegijan. Konz Viktor sädi tundmust Natalija Razlogovanke, ka tedoti Marjanale, miše armastab Natalijad, i sirdi hänennoks Moskvha elon lophusai. 
Surm.
Viktor Coi om kolnu avtoavarijas päliči vn 1990 elokun 15. päiväl, hän uinzin rulin taga avton likkundan aigan oficialižen versijan mödhe. Coi jäb völ tetaban pajatajan Venämas, hänen pajod oma mel'he äjile ristituile. Meletadas, miše hänen surm ližazi gruppale tetabut eskai.
Pajod.
Erazvuitte hama voib olda Coin pajoil. Erased oma pühätadud elole, erased — ristitun voibuižen polhe mail'mad vaste, toižed oma sätud armastuses. Kaikiš tetabamb pajo om «Группа крови» («Verengrupp») nacein.