Alžir (lidn)

Alžir ( "El' Džazājir al-ʿāṣima" [(ɪ)dːzaːjir], "Dzajer / Lezzajer" vepsän kirjamil, [al.ʒe]) om ühtennimine Alžir-valdkundan pälidn. Se om Alžiran agjan (vilajetan) administrativine keskuz mugažo.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud berberan dinastijan Bologgin ibn Ziri-ezitatal vodel 944 finikijalaižiden amuižen Ikosim-eländpunktan sijas ("Ikosium" Rimalaižen imperijan aigan). "El' Džezājir" kändase «sared» araban kelespäi, sikš nell' sart oli mererandanno edel 1525. vot, sid' ned ühtištuiba kontinentanke. 16.-18. voz'sadoil lidn oli merirazbainikoiden bazaks. Vll 1830−1962 Alžir oli Francijan ühtennimižen kolonijan pälidnaks. Lidnan pämehen radnikuz nimitase "vali:kš".
Alžir-lidn šingotase himižel da kivivoihimižel sarakoil, mašiništonsauvomižen i tekstilin edheotandoil, sömtegimištol, turizmal i meriportal, fondbirž radab. Vl 2024 lidn tegi valdkundan KSP:n videndest (US$51 mlrd. ekvivalentas).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Keskmeren suvipäivlaskmaižel randal, 2..424 m korktusil, kümne metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Atlas-mäged ümbärtas lidnad suvespäi.
Klimat om Keskmeren päivoikaz, kezal eriližešti. Keza om räk. Voden keskmäine lämuz om +18,2 C°, heinkun-elokun +25,7..+26,6 C°, tal'vkun-keväz'kun +11,3..+13,6 C°. Ekstremumad oma −3,3 C° (viluku) i +48,7 C° (heinku). Ei voi panda halad semendkus-redukus. Il'man lämuz voib ületada +30 C° kaikil kuil päiči vilukus. Paneb sadegid 601 mm vodes, enamba kül'mkus-uhokus (72..103 mm kus), kuiv sezon oleskeleb kezakus-elokus (21 mm pordos). Paneb lunt harvoin lujas, kerdan voz'kümnes. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 62..71 % röunoiš voden aigan.
Tobmuz.
Alžiran agj jagase koumetoštkümneks nimitadud administrativižeks ümbrikoks, ned alajagasoiš 57 nimitadud kundaks. Agjan tobj pala om pälidnan eläjad.
Edeližed lidnan i agjan administracijan pämehed ("vali:d") oma Ahmed Maabed ("Ahmed Maâbed", kül'mku 2021 — sügüz'ku 2022), Jusef Čerfa ("Youcef Cherfa", viluku 2020 — kül'mku 2021), Abdel'halik Sejouda ("Abdelkhalek Sayouda", sulaku 2019 — viluku 2020), Abdel'kader Zuh ("Abdelkader Zoukh", reduku 2013 — sulaku 2019).
Eläjad.
Vl 2008 Alžiran rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 2,364,230 eläjad 273 km² pindal, ezilidnoidenke (vilajet) — nell' polenke millionad eläjid (2020), valdkundan kümnendez, i läz 7,8 mln lidnaglomeracijas 1190 km² pindal (2015, 1. sija Margiban maiš). Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad: arabialaižed — 53 %, berberad — 44 %, toižed rahvahad — 3 % (immigrantad Kitaišpäi, Vjetnamaspäi i Mališpäi päpaloin).
Islaman pühäpertid oma enambuses lidnas. Hristanuskondan katoližed i protestantižed jumalanpertid oma avaitud mugažo.
Lidn om valdkundan üläopendusen keskuseks. Znamasižed aluzkundad oma Tedon da tehnologijoiden universitet Huari-Bumedjenan nimed, Alžiran universitetad 1, 2 i 3, severz'-se nacionaližid školoid tehnikan i biznesan sferas. Francijan erased-se institutad taritas kursoid i jogavoččid egzamenoid.
Transport.
Avtobusad, tramvaid, taksid, funikulörad, ezilidnelektrojonused i metro (vspäi 2011 üks'jäine jono radab 19 stancijanke, 18 km raudted) oma kundaližeks transportaks lidnas.
Rahvahidenkeskeine civiline Alžiran lendimport Huari Bumed'jen-prezidentan nimed ("ALG / DAAG", 7,9 mln passažiroid vl 2018) sijadase seičemetoštkümnes kilometras päivnouzmha-suvipäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi Dar El' Beid-ezilidnas. Tehtas reisid Francijan äjihe lidnoihe, Evropan erasihe-se maihe, araban i francijan keliden maihe mail'madme, mugažo Alžir-valdkundadme.