Armenii

Armenii (, "Hajastan"), täuz' oficialine nimi — Armenijan Tazovaldkund (, "Hajastani Hanrapetutjun" [hɑjɑstɑˈni hɑnɾɑpɛtuˈtʰjun]), om mererandatoi valdkund Evrazijas, Kavkazantagaižes. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Jerevan.
Valdkund om Evropan Nevondkundan ühtnijan vn 2001 vilukun 25. päiväspäi. Ühtneb Mail'man torguindorganizacijha vspäi 2003.
Istorii.
Vn 1991 21. päiväl sügüz'kud Armenii tedištoiti ripmatomudes NSTÜ:späi.
Armenijan edeližed Konstitucijad ( "Hajastani Sahmanadrutjun"') oliba hüvästadud vozil 1863, 1922, 1936 i 1978. Vahvištihe valdkundan vident lugul Konstitucijad vn 1995 5. päiväl heinkud, se om väges voziden 2005 i 2015 kaiken rahvahan referendumiden jäl'ghe möhembaižidenke vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Armenii om mavaldkundröunoiš Azerbaidžananke päivnouzmas da suvipäivlaskmas (röunoiden piduz — 996 km), Irananke suves (44 km), Turkanmanke päivlaskmas (311 km) da Gruzijanke pohjoižes (219 km). Ühthine röunoiden piduz — 1570 km. Valdkundan pind — 29 743 km².
Znamasine jogi om Araks huranke Razdan-ližajogenke (Kuran bassein). Kaikiš suremb järv om reskveden Sevan (1240 km²). Mec otab territorijan üks'toštkümnendest (2018).
Londuseližed pävarad oma metallad: kuld, vas'k, molibden, cink, boksitad.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (, "Hajastani Nakhagah"), radab Konstitucijan garantaks. Parlamentan ühtnijad valitas händast seičemeks vodeks, vaiše ühten strokun voimuz om olmas. Prezident paneb päministrad (armen. վարչապետ "Varčapet") radsijha parlamentan kandidatan ezitamižen mödhe, sid' paneb ohjastusen mehid päministran taričendan mödhe.
Parlament (, "Horhrdaran") om üks'kodine Nacionaline Suim (, "Hajastani Azgajin Žogov") 107 ühtnijanke. Kaik rahvaz änestab sen kandidatoid kerdan vides vodes. Ku parlament ei vahvištand päministrad radnikusele kaks' kerdad, ka se linneb pästtud radmaspäi, muga oli jo vl 2018 (1. kül'mkud) i vl 2021 (10. semendkud).
Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba parlamentas vn 2022 3. päiväl keväz'kud, Vaagn Hačaturän om vahvištadud (71 än' 107:späi, 66,36 %, videnz' lugul prezident). Edeline prezident om Armen Sarkisän (9. sulaku 2018 — 1. uhoku 2022), hänen valičendad oliba parlamentas ezmäižen kerdan vn 2015 Konstitucijan kohendusen jäl'ghe (ende kaik rahvaz valiči) vn 2018 2. päiväl keväz'kud (101 än' 105:späi, 96,19 %). Parlamentan ühtnijoiden edelstrokuižed valičendad oliba vn 2021 20. päiväl kezakud (8. kucund). Nikol Pašinän radab päministran vn 2018 semendkun 8. päiväspäi. Edeližed päministrad oma Karen Karapetän (13. sügüz'ku 2016 — 17. sulaku 2018), Hovik Abrahamän (13. sulaku 2014 — 8. sügüz'ku 2016), Tigran Sargsän (9. sulaku 2008 — 13. sulaku 2014).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Armenijan administrativiž-territorialine jagand."
Armenii jagase kümneks agjaks ( "marz") da Jerevan-lidnankundaks. Pälidnan kund alajagase rajonikš. Agjad alajagasoiš kundoikš. Vl 2011 kaik oli 932 kundad, sidä kesken 871 küläkundad da 61 lidnankundad.
Eläjad.
Vn 2011 Armenijan rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 3,018,854 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 3,633,300 eläjad vl 1992.
Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2011, ozutadud rahvahudenke): armenijalaižed — 98,1 %, jezidalaižed — 1,2 %, venänikad — 0,4 %, toižed rahvahad — 0,3 %.
Uskondan mödhe (2011): Armenijan apostoližen jumalankodikundan hristanuskojad — 92,6 %, evangelistad — 1,0 %, toižed uskojad — 2,4 %, religijatomad — 1,1 %, märhapanendata — 2,9 %.
Lidnoiden eläjiden pala oli 63,3 % vl 2011 (vl 1991 — 69,5 %). Lidnalaižiden pol' eläb Jerevanas. Toižed järedad lidnad (enamba 80 tuh. ristituid vl 2014, surembaspäi penembha): Gümri, Vanadzor. Vl 2011 kaik oli 48 lidnad valdkundas.
Ižanduz.
Armenii om keskmäižen šingotesen agrariž-industrialine valdkund, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 25,41 mlrd. US$ ekvivalentas (115. sija mail'mas; US$8,575 ühtele hengele, 84. sija) vai 64,43 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (114. sija; US$21,746 ühtele hengele, 77. sija). Radajiden znamasine lugu eläb verhiš maiš i oigendab paukad Armenijha. Energijan päpurtked oma londuseline gaz i südäitukpoltuz (tuldas Venamaspäi), sijaline om gidroenergii. Tegimišton päsarakod oma kaivuztegimišt, sauvondmaterialiden pästand, masiništ metallan ümbriradmižen täht, elektrotehnine (elektrolikutimed, mikroelektronik), jüguavtoiden pästand, himine, kebn tegimišt (šuukkanghad, sobiden i kengiden omblend), diamantoiden ümbriradmine, sömtegimišt (vin, arahis). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2023): maižanduz — 16,7 %, tegimišt — 28,2 %, holitišiden sfer — 54,8 %. Radnikoiden järgenduz sektoroidme (2013): maižanduz — 36,3 %, tegimišt — 17,0 %, holitišiden sfer — 46,7 %.
Vl 2009 Armenijan päeksport oli vas'k da sen ühthesuladused (23 %), raudan ühthesuladused (13 %), alkogoližed jomad (10 %), diamantad (9 %), alüminii da sen ühthesuladused (9 %); toine eksport — kuld (5 %), kofe (2 %), cink, cement, stökoltegesed. Importan tavarad (2022) oma londuseline gaz, kivivoi, avtod, söndtavarad i tabak, diamantad, zelläd, oiktusen dokumentad (oz., obligacijad). Vl 2023 import ületi eksportad pol'toštha kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Venäma (Armenijan eksportan 40,9 % i importan 22,8 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (eksportan 9,3 % i importan 19,4 %), Kitai (eksportan 7,3 % i importan 10,8 %), Gruzii (eksportan 4,5 % i importan 5,3 %), Indii (eksportan 7,4 % i importan 1,8 %), Saksanma (eksportan 2,4 % i importan 4,6 %), Iran (importan 5,2 %).