Filippinad

Filippinad ( [ˌpɪlɪˈpinɐs] vai "Filipinas" [ˌfɪlɪˈpinɐs], [ˈfɪlɪpiːnz]), oficialine valdkundan nimi om Filippinoiden Tazovaldkund ( [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs], [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz]) om sar'hine valdkund Suvipäivnouzmpol'žes Azijas. Sen pälidn om Manil.
Istorii.
Vll 1521−1898 sared oliba Ispanijan palaks. Kaiken Ispanijan valdoičendan aigan oli satusetomid vasthalibundoid saril. Vl 1898 mülütihe Filippinoid AÜV:oihe rippujaks territorijaks ispaniž-amerikaižen sodan jäl'ghe Parižan kožundkirjutesen mödhe. Vl 1935 Filippinoiden Ühtištuz sai avtonomijan statusad (kut Puerto Riko, Guam i Virginižed sared nügüd'), niiden edestai ištui AÜV:oiden parlamentan alakodiš. Toižen mail'man sodan aigan sared oliba okkupiruidud Japonijal vll 1942−1945. Vn 1946 4. päiväl heinkud Filippinad saiba täut ripmatomut AÜV:oišpäi. Ühtenaigašti sätihe kožundkirjutest AÜV:oiden i Filippinoiden kosketusiš, sen paloin, Amerik jäti ičeze sodabazoid saril 99 vodeks ottud kortomha territorijal. Vl 1967 se strok oli poletud 25 vodhesai.
Ripmatomuden sandan jäl'ghe valdkundan prezidentad vajehtuiba, no Filippinoiden rippund AÜV:oišpäi jätkustui. Kommunistoiden, maoistoiden i separatistoiden vasthalibundad oliba alištadud, heiden ambundvägi oli poletud. Vll 1965−1986 Ferdinand Markos-prezident todenzoiti «infrastrukturan šingotesen programad» kaikil saril tazomäras, no vei valdkundad sodadiktaturannoks i lopuks pageni AÜV:oihe sodakukerdusen rezul'tataks. Hänen Korason Akino-vastusai radoi prezidentan vll 1986−1992 i vedi demokratižid reformid. Jäl'ghižed prezidentad borcuiba sariden separatizmad, korrupcijad i narkotorguindad vaste, čuraziba lujiden manrehkaidusiden jäl'gusid.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1899. Nügüdläine seičemenz' lugul Konstitucii ( vai "Konstitusyon", ) tuli väghe vn 1987 2. päiväl uhokud, se om väges vajehtusita.
Geografijan andmused.
Filippinad ottas Filippinoiden sarid, niid om enamba 7100, läz kaht tuhad sarid oma elänzoittud. Sared sijadasoiš päivnouzmpolehe Vjetnamaspäi. Tünen valdmeren Kitain suvimeri lainištab sariden päivlaskmaižid randoid, pohjoižed randad — Baši-sal'm (sen kal't om Kitain Taivan'-sar'), päivnouzmaižed randad — Filippinoiden meri, suvirandad — Sulavesin meri, suvipäivlaskmaižed randad — Sulumeri. Randanpird om 36,3 tuhad kilometrid.
Kaikiš korktemb čokkoim om Apo-vulkan Mindanao-sarel, 2954 m kortte valdmeren pindan päl.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, metallad (kuld, hobed, vas'k, nikel', kobal't), toižed varad — mec, keitandsol.
Politine sistem.
Filippinad oma unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (, ). Varaprezident om kahtenz' surtte person valdkundas. Kaik rahvaz änestab heid da valičeb kudeks vodeks. Vspäi 1986 ei ole päministran radnikust valdkundas.
Parlament om kaks'kodine Kongress (, ). Üläkodi om Filippinoiden Senat ( vai "Mataas na Kapulungan", ) 24 ühtnijanke kudeks vodeks, heiden pol' valičese kaikuččes koumes vodes, enamba kaht strokud ei sa. Alakodi om Filippinoiden Ezitajiden Kodi (filipp.: "Kapulungan ng mga Kinatawan", angl.: "House of Representatives") 316 deputatanke, heiden valdatusiden strok om koume vot, enamba koumed strokud ei sa.
Valdkundan järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2022 9. päiväl semendkud. Bongbong Markos kändihe prezidentaks (Pohjoine Ilokos-agjan enzne pämez', sai 58,77 %), Sara Duterte — varaprezidentaks (61,53 % änid oli naižen poles). Molembad tuliba radho vn 2022 kezakun 30. päiväspäi. Mugažo valitihe möst Senatan pol't i kaik Ezitajiden Kodin ühtnijoid (19. kucund). Edeline prezident om Rodrigo Roa Duterte (Davao-lidnan enzne pämez', sai 39 %), varaprezident — Leni Robredo (35,1 % änid oli sen naižen poles), molembiden radon strok oli kuz'voččen (30. kezaku 2016 — 30. kezaku 2022).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Filippinoiden administrativiž-territorialine jagand."
Filippinad jagasoiš kahesakümneks agjaks (provincijaks, ). Agjad alajagasoiš municipaližikš ühtnikoikš da ühtnetud lidnoikš.
Ühtištadas agjoid seičemetoštkümnehe statistižhe regionha, regionid — koumhe sariden joukhu: Luson, Visajad, Mindanao.
Eläjad.
Filippinoil elädas filippinalaižed, heiden etnine augotižlibund om erazvuitte. Vn 2015 Filippinoiden rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 100,981,437 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2010): tagalog — 24,4 %, bisaja — 11,4 %, sebuano — 9,9 %, ilokano — 8,8 %, hiligainon (ilonggo) — 8,4 %, bikol — 6,8 %, varai — 4,0 %, toižed igähižed rahvahad — 26,2 %, verazmalaižed — 0,1 %.
Uskondan mödhe (2010): riman katolikad — 80,6 %, protestantad — 8,2 %, toižed hristanuskojad — 3,4 %, islamanuskojad — 5,6 %, rahvahaližed veroližed uskondad — 0,2 %, toižed uskojad — 1,9 %, religijatomad — 0,1 %.
Filippinoiden lidnad-millionerad (2007): Keson Siti, Manil, Kalookan, Davao. Vl 2009 kaik oli 138 lidnad valdkundas. Lidnalaižiden pala om 47,4 % (2020).
Ižanduz.
Valdkundan ižanduz om agrarine i nor' industrialine šingotai. Filippinoiden nominaline kogosüdäiprodukt otab 32. sijan mail'mas, sen suruden endustuz vodele 2024 oli US$471,5 mlrd ekvivalentas vai US$4,130 ühtele hengele (124. sija); tazostadud ostmižmahtusen mödhe US$1,392 trln. sil-žo vodel (28. sija) vai US$12,191 ühtele hengele (113. sija). Valdkundaline velg om KSP:n koumen videndest surtte (2024), siš irdpol'ne velg otab pol't. Industrijan päsarakod: elektronikan komponentoiden tehmine i ühthekeradamine, avto- i aviapaloiden tehmine da ühthekeradamine, tekstiline sarak, sömtegimišt, infotehnologijoiden i biznesan processoiden otand radho polespäi, zelliden pästand, kivivoin i metalloiden samine da ümbriradmine, laivansauvomine, turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2024): maižanduz 8,0 %, tegimišt 29,1 %, holitišiden sfer 62,9 %. Kaik 21,1 % ratas maižandusen sarakos, 20,2 % radnikoid om otnus tegimištho, 58,7 % — holitišiden sferas (2024).
Vl 2012 päeksport valdkundaspäi oli digitaližed mikroshemad (40 %), elektromašiništ da elektropalad (läz 20 %), kompjuterad (7 %); toine eksport — bananad, kuld, nikel', sobad. Valdkund importiruib nenid tavaroid: elektronikan produkcii 21,5 %, maižandusen tavarad 15,3 %, mineraližed produktad 14,9 %, transportine mašiništ 8,9 %, tegimištoline mašiništ 4,5 %, raud da teraz 4,1 %, toižed tavarad 30,8 %. Vl 2022 import ületi eksportad läz koumandeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2024) oma Kitai (Filippinoiden eksportan 14,8 % i importan 23,3 %) sen Honkonganke (eksportan 12,0 %), ASEAN-organizacijan mad (Filippinoiden eksportan 15,2 % i importan 29,9 %), Japonii (eksportan 14,2 % i importan 8,2 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 15,7 % i importan 6,7 %), Evropan Ühtištusen mad (eksportan 11,4 % i importan 6,2 %), Suvikorei (Filippinoiden importan 6,7 %).