Livii

Livii ( "Līb(i)jā" [liː.bi.jaː]), täuz' oficialine form — Livijan Valdkund ( "Davlat Libja", "Tamurt n Libya"), om valdkund Pohjoižes Afrikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Tripoli.
Istorii.
Edel 1911. vot Livii oli Osmanan imperijan palaks. Vozil 1911−1942 Livii oli Italijan kolonijaks.
Vn 1951 tal'vkun 24. päiväl Livijan erazvuiččed palad tedištoitihe ripmatomudes Sures Britanijaspäi da Francijaspäi. Idris I-kunigaz ohjasti Livijad vll 1951−1969.
Vn 1969 sügüz'kun 1. päiväl sodakukerduz tegihe valdkundas Muammar Kaddafi-kapitanan ohjandusen al Egiptan specradnikoičendan ühtnendanke, monarhii oli tühjitadud. Se sodaoficer oli valdkundan faktižen pämehen («vellesvejan») vll 1969−2011. Sätud Kaddafil «Vihand kirj» Koumandenke mail'man teorijanke i kaikenaigaižidenke vajehtusidenke kuvasti režiman ideologijad, Päivlaskmman sodabazad oliba čuratud (vl 1970: Suren Britanijan keväz'kus, AÜV:oiden kezakus), italine ristitišt oli deportiruidud (reduku 1970), ižandusen nacionalizacii mäni rahvahankomitetoil, kompensacii oli makstud buržuazijale. Vll 1992−2004 rahvahidenkeskeižed sankcijad oliba pandud Livijan päle oigetud südäitukazegišton tehmižhe naprindoiden tagut i terrorizmam finansiruindan taguiči kaiked mail'madme.
Vl 2011 uhokus sodaainastused zavodihe Livijan territorijadme demonstrantoiden rikondan tagut Bengaziš, Evropan i Persijan lahten valdkundoiden väged tegiba ambundoid lendimišpäi i laivoišpäi, sen-žo voden redukus Kaddafi oli riktud. Rahvahanikoiden soda mäni valdkundas vll 2014−2020, se jagoi Livijad kahteks palaks faktižikš (kivivoin löudmižsijad i torvveimed oma kaikuččes), i mugoi olend jätktase tähäsai. Vizrežim Afrikan maidenke oli tühjitadud edel 2003. vot Kaddafin käraudusen panafrikanizmannoks tagut, ka pagenikad kaikes Afrikaspäi napridas tulda Evropha Keskmeren kal't Livijan territorijaspäi.
Konstitucine deklaracii om nügüd' Konstitucijan sijas, se om vahvištadud parlamental (Nacionaline Päličmänendnevondkund) vn 2011 elokun 3. päiväl i om väges möhembaižidenke vajehtusidenke. Vl 2014 Konstitucine Suim om valitud sädamha Konstitucijad.
Geografijan andmused.
Livii om mavaldkundröunoiš Egiptanke päivnouzmas (röunan piduz — 1115 km), Sudananke suvipäivnouzmas (383 km), Čadanke (1055 km) da Nigeranke (354 km) suves, Alžiranke (982 km) da Tunisanke (459 km) päivlaskmas. Ühthine röun kuivmadme — 4348 km. Livijan pohjoižed randad lainištab Keskmeri 1770 km randanpirdanke.
Letetazangištod ottas Livijan territorijan läz ühesad kümnendest. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Bikku Bitti-mägi, 2267 m meren pindan päl. Kaikiš madalamb čokkoim om Sabhat Guzajil-sija, 47 m meren pindan al.
Klimat om räk da kuiv: Keskmeren subtropine mererandpolel (paneb 250..360 mm sadegid vodes), letetazangišton tropine man südäimes (25 mm sadegid vodes).
Londuseližed pävarad oma kivivoi da londuseline gaz; toižed varad oma reskvezi manaluižes, sauvondgips.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om parlamentan prezident.
Parlament om üks'kodine Ezitajiden Kodi ( "Mažlis Al' Nuvaab") 200 ühtnijanke, heišpäi koumekümne oma naižed, om Livijan verhiden rahvahiden ezitajid. Ezmäine ištund oli Tobrukas (valdkundan päivnouzm) vn 2014 elokun 4. päiväl, valitihe prezidentad da kaht varaprezidentad, päministrad. Kaik hö tuliba radho jäl'ghižel päiväl (5. eloku). Vn 2019 2. päiväl semendkud ezmäine ištund tegihe Tripoliš, no valdkundan päivnouzman ezitajita.
Parlamentan ühtnijoiden jäl'gmäižed valičendad oliba vn 2014 kezakun 25. päiväl, kaiken rahvahan änestuz oli (18 % tuliba änestamha). Fajiz Saradž radab päministran vn 2016 sulakun 5. päiväspäi, hän-žo om prezidentan Nevondkundan ezimez' vn 2016 keväz'kun 30. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Livijan administrativiž-territorialine jagand."
Livii jagase kaks'kümneks kahteks administrativižeks ümbrikoks (arab. üks'lugu "šabija").
Istorižikš om koume agjad Livijas: "Kirenaik" sijadase päivnouzmas, "Feccan" om suves, "Tripolitanii" levigandeb päivlaskmas.
Eläjad.
Livijas elädas livijalaižed: berberad i arabialaižed 97 %, islamanuskojad (sunnitad) — 96,6 %. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 6,244,174 eläjad.
Livijan toižed sured lidnad (enamba 200 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Bengazi, Misurat, Al' Baid, Ez Zavii, Al' Hums.
Rahvahanižanduz.
Livii om šingotai industrialine valdkund, rippub kivivoin eksportaspäi lujas märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 44,8 mlrd. US$ ekvivalentas (98. sija mail'mas; US$6,482 ühtele hengele, 103. sija) vai 106,1 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (98. sija; US$17,800 ühtele hengele, 107. sija). Maižandusen šingotez om jügenzoittud londusen arvoimižil. Industrijan päsarakod oma kivivoin samine i kivivoinhimine, raudan metallurgii, cementan pästand, tekstiline, sömtegimišt. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 1,3 %, tegimišt 52,3 %, holitišiden sfer 46,4 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2004 andmused): maižanduz 17 %, tegimišt 23 %, holitišiden sfer 59 %.
Valdkundan päeksport om kivivoi (87 %) da sen gazad (11 %). Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii, transportine mašiništ, pol'fabrikatad, söndtavarad, kulutajiden tavarad. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Italii (Livijan eksportan 26 % i importan 12 %), Kitai (eksportan 7 % i importan 12 %), Turkanma (importan 15 %), Ispanii (eksportan kümnendez), Grekanma (importan kümnendez), Saksanma (eksportan 9 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (importan 7 %), Francii (eksportan 6 %).