Kipr

Kipr (grekan kelel "Κύπρος" [ˈcipros], turkan kelel "Kıbrıs" [ˈkɯbɾɯs], anglijan kelel "Cyprus" [ˈsaɪprəs]), täuz' oficialine nimituz — Kipran Tazovaldkund ( [cipriaˈci ðimokraˈti.a], [ˈkɯbɾɯs ˈdʒumhuɾijeti]), om valdkund Azijas (britanižiden purtkiden mödhe — Evropas), Keskmeren ühtennimižel sarel. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Nikosii.
Valdkund om EÜ:n ühtnijan vspäi 2004.
Kipran Tazovaldkundan tobmuden organad kontroliruidas saren territorijan koume videndest, Pohjoižen Kipran Turkan Tazovaldkund kontroliruib 38 % de fakto, jättud kaks' procentad oma Suren Britanijan ohjandusen al.
Istorii.
Vn 1960 1. päiväl redukud Kipr tedištoiti ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Vl 1964 ÜRO:n kožundansädai kontingent tuli sar'he heitmaha ridoid grekalaižiden (hristanuskojiden) i turkoiden (islamanuskojiden) keskes. Rid lujeni vl 1967. Vl 1974 tulnu tobmudele sodakukerdusen rezul'tataks Grekanman ohjastuz napri ühtištoitta sar't Grekanmaha, no Turkanma okkupirui saren 36 % kaičemha turkoid i oti vägestust lühüdaigaižen sodan aigan (20. heinku — 17. eloku). Sil aigalpäi sar' om jagadud, i Sur' Britanii jätktab ičeze sodabazoiden radod.
Valdkundan Konstitucii (, "Sintagma") om vahvištadud vn 1960 16. päiväl elokud da tuli väghe sen-žo voden 31. päiväl tal'vkud.
Geografijan andmused.
Kipran Tazovaldkund om mavaldkundröunoiš Suren Britanijan kahtenke sodameribazanke (nell' eksklavad), röunoiden piduz — 156 km. Pohjoižkipran Tazovaldkundan territorii rahvahidenkeskeižeta tundištuseta (vaiše Turkanma tundišti) sijadase saren pohjoižes, südäinröun nimitase «vihandaks pirdaks» (eksklav de fakto mugažo). Keskmeren randanpird om 648 km. Saren ekonomine merizon röunatab Izrailin zonanke suvipäivnouzmas.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Olimbos-mägi, 1951 m meren pindan päl.
Londuseližed varad oma vas'k, azbest, mramor, sauvondgips, mec, keitandsol, mujutimed.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (, "Proedros tis Kipriakis Dimokratias"), hän-žo ohjastusen da sen ministrišton (, "Ipoirgiko Simvoilio") pämez'. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, strokuiden lugu om röunatusita.
Parlament om üks'kodine Ezitajiden Suim (, "Voili ton Antiprosopon", ) 59 ühtnijanke, sidä kesken koume oma ezitajad rahvahanvähembusišpäi. Kaik rahvaz valičeb jättud 56 ezitajad videks vodeks. Völ 24 sijad om rezervas turkan kundan täht (ei ühtnend politižes elos vspäi 1974).
Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2023 uhokun 25. da 12. päivil. Nügüdläine prezident om Nikos Hristodulidis (sai 51,92 % kahtendel tural), radab vn 2023 uhokun 28. päiväspäi. Edeline prezident om Nikos Anastasiadis (28. uhoku 2013 — 28. uhoku 2023, sai 55,99 % kahtendel tural vn 2018 valičendoil, 57,48 % 2. tural vl 2013). Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2021 30. päiväl semendkud.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Kipran administrativiž-territorialine jagand."
Kipran Tazovaldkund jagase kudeks agjaks (eparhijaks, , "eparhies"), niišpäi kaks' kontroliruiše rahvahidenkeskeižikš tundištadud tobmudel täuzin, koume — paloin, üks' — ani ei. Kontroliruidud Kipran Tazovaldkundal territorii jagase 33 kundaks (, "demos").
Eläjad.
Kipras elädas kipralaižed (vl 2001 grekalaižed — 77 %, turkad — 18 %, toižed rahvahad — 5 %). Vl 2014 valdkundan ühthižen eläjiden lugu oli 1,172,458 ristitud, palan oficialižen ohjastusen al (grekižen palan) — 853 200 ristitud; vl 2018 — 1,237,088 ristitud, grekižen palan — 870 800 ristitud, vl 2022 — 920 700 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ühthine i sen grekižen palan ristitišt om nügüd'. Grekine pala om läz monoetnine, vn 2011 Kipran rahvahanlugemižen mödhe 98,8 % oma grekalaižed.
Uskondan mödhe (2011, Kipran pala oficialižen ohjastusen al): ortodoksižed hristanuskojad — 89,1 %, riman katolikad — 2,9 %, protestantad — 2,0 %, islamanuskojad — 1,8 %, buddistad — 1,0 %, toižed uskojad — 1,4 %, märhapanendata — 1,2 %, religijatomad i ateistad — 0,6 %.
Toižed sured lidnad grekan palas (enamba 50 tuh. ristituid vl 2011, surembaspäi penembha): Limasol, Strovolos, Larnak. Eländpunkt enamba mi 10 tuh. eläjidenke lugese lidnaks, ka kaik om 18 lidnad grekižes palas.
Ižanduz.
Kipran pala oficialižen ohjastusen al om šingotadud valdkund, baziruiše holitišiden sferal, rippub kapitalan tondaspäi lujas märas (turizm, kompanijoiden i personaližed rahapanendad i tegimištoližed investicijad verhiš maišpäi). Vl 2024 valdkundan grekižen palan nominaline kogosüdäiprodukt oli 34,79 mlrd. US$ ekvivalentas (104. sija mail'mas, US$37,767 ühtele hengele, 28. sija) vai 55,14 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (124. sija, US$59,858 ühtele hengele, 31. sija). Kipran turkižen palan ižanduz om grekižen palan videndesen surtte, sen kogosüdäiprodukt ühtele hengele om vähemb läz kahthe kerdha, verhad mad ei togoi rahapanendoid sihe, vaiše Turkanma tundišti Pohjoižkiprad i abutab. Om reskveden problemoid saren molembiš paloiš, sen samižen tegimed oma sauvomižes. Tegimišton päsarakod oma laivoiden kohenduz, tüning da restavracii, sauvondmaterialiden tehmine (cement, gips, pumaterialad, metalltegesed), bumagan, kivi- i savitegesiden pästand, kebn himine sarak, tekstilin tehmine, sömtegimišt. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 2,0 %, tegimišt 12,5 %, holitišiden sfer 85,5 %. Radajiden jargenduz sektoroidme (2014): maižanduz 3,8 %, tegimišt 15,2 %, holitišiden sfer 81,0 %.
Valdkundan päeksport om kivivoi (21 %), zelläd (12 %), radiopalad da telefonad (8 %); toine eksport — raud da sen ühthesuladused (4 %), laivad da astjad (4 %), medicinine kaluišt (4 %), fruktad da niiden südäiveded (2 %), sagud (2 %), sigarad (2 %), kartohk (1 %), mebel' (1 %), vas'k (1 %), avtod (1 %), jäl'gmäižil vozil cement i sobad mugažo. Importan tavarad oma kulutajiden tavarad, kivivoi i voižimed, mašinansauvomižen produkcii, transportine mašiništ. Vl 2021 oficialine import ületi eksportad läz koumhe kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Grekanma (Kipran eksportan 9,6 % i importan 19,3 %), Kitai (importan 9,0 %, i Kipran eksportan sen Honkong-palaha 9,8 %), Turkanma (importan 11,6 %), Izrail' (eksportan 5,2 % i importan 5,5 %), Italii (importan 9,0 %), Sur' Britanii (eksportan 5,6 % i importan 2,6 %), Saksanma (eksportan 3,2 % i importan 5,0 %), Livan (eksportan 6,7 %), Liberii (eksportan 5,2 %).