Sal'vador

Sal'vador (ispanine virkand [el salβaˈðoɾ]), täuz' oficialine form — El' Sal'vadoran Tazovaldkund (), om kaikiš penemb da tihedašti elänzoittud valdkund Keskuzamerikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om San Sal'vador.
Etimologii.
Valdkundan nimituz ispanijan kelel ("El Salvador") znamoičeb «Sünd».
Istorii.
Maja-indejalaižiden heimod eliba nügüdläižen Sal'vadoran territorijal 1.-7. voz'sadoil meiden erad. Sid' äiluguižed nahua-indejalaižiden heimod tuliba sihe (juto-actekan kel'kund). Majan kul'tur valatoiti nahuan kul'turha, heiden jäl'ghe — tol'tekad-sirdnikad, sen satuseks pipilid-indejalaižiden gibridine kul'tur sätihe, se rahvaz om kaičenus meiden päivihesai. Pipiliden kul'tur pani Kuskatlan-valdkundan alust 10. voz'sadaspäi i oti Sal'vadoran päivlaskman suvipalad evropalaižiden tulendhasai. Pipilil socialižed seižused oliba edel ispanijalaižid: korged klass, torgovanad, käzitöiden radajad, plebejad, orjad.
Vl 1524 Pedro de Al'varado tegi hogahtust sihe territorijha, hän oli Meksikan Ernando Kortes-anastajan ühtesradnikan. Vl 1525 panihe San Sal'vador-lidnan alust. Vaiše vodele 1528 ispanijalaižed paniba varmitest sihe. Nahua-indejalaižiden vastustuz oli alištadud 1540-nzile vozile.
Vll 1560−1821 territorii mülüi Gvatemal-jenaralkapitanushe. Kolonialižen aigan manradand oli Sal'vadoran ižandusen aluseks. Kolonijan specializacii oli indigo-mujutimen i kakaon eksport.
Vn 1821 sügüz'kun 15. päiväl Sal'vador tedištoiti ičeze ripmatomudes Ispanijaspäi. Vspäi 1839 se om ripmatomaks tazovaldkundaks ičeksaz.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1824. Jäl'gmäine nell'toštkümnenz' lugul Konstitucii om väges vspäi 1983 äiluguižidenke vajehtusidenke, vn 2014 versii om möhembaine.
Geografijan andmused.
Sal'vador om mavaldkundröunoiš Gondurasanke (röunan piduz — 342 km) pohjoižes da päivnouzmas, Gvatemalanke (203 km) päivlaskmas. Ühthine röun kuivmadme — 545 km. Valdkundan suvižed randad lainištab Tün' valdmeri. Randanpird om 307 km.
Sal'vadoran territorijan tobj pala om sättud vulkanoil mägišt 600..700 m ü.m.t. korktusil väghiženke mahudenke. Valdkundal om kaks' lämoimägiden čepid — pohjoine da suvine. Manrehkaidused oma paksud. Kaikiš korktemb čokkoim om El'-Pital'-mägenpä, 2730 m valdmeren pindan päl. Kaikiš znamasižemb Lemp-jogi jokseb man pohjoižespäi süvedme (450 m) alangodme. Tünen valdmererandaline alangišt om 10..30 km levette.
Randišton klimat om tropine, mägištol om ven klimat. Kaikuččen kun kesklämuz om +25..+29 C° randištol, +23 C° mägištol. Semendkul-redukul paneb sadegid, kül'mkul-sulakul kuiv sezon oleskeleb. Vodes voib panda sadegid kahthe tuhazesai millimetroid, läz kaikuttušt vot se veb sur'vedennoks.
Londuseližed pävarad oma raudkivend, vas'kkivend, boksitad, kuld; toižed oma cink, hobed, platin, hahktin, artut', ozrikkivi, mramor, mouckivi.
Tobmuz.
Sal'vador om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (), hän-žo om ohjastusen pämez' da armijan päkäsknik. Kaik rahvaz valičeb prezidentad videks vodeks, kahtenden strokun voimuseta. Ministrad da varaprezident oma abuiš prezidental.
Parlament om üks'kodine Käskusenandai Suim (), mugažo rahvaz valičeb sen 84 ühtnijoid koumeks vodeks. Ülembaine Käskuzkund om käskuzkundaline tobmuz, se kogoneb vižtoštkümnes sudijaspäi.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 4. päiväl keväz'kud. Valitihe prezidentad ühtel tural vn 2019 3. päiväl uhokud, nügüdläine Najib Bukele-prezident sai 53,1 %. Edeline Sal'vador Sančes Seren-prezident (2014−2019) sai 50,11 % kahtendel tural.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Sal'vadoran administrativiž-territorialine jagand."
Sal'vador jagase nell'toštkümneks departamentaks (). Departamentad alajagasoiš municipijoikš (), kaik niid om 262.
Eläjad.
Sal'vadoras elädas sal'vadoralaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan eläjiden lugu oli 6,125,512 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Ristitišt augotižlibundan mödhe vl 2007: segoitadud augotižlibundanke (mestizo) — 86,3 %, evropalaižed — 12,7 %, indejalaižed — 0,2 % (heiden kesken lenka, kakavira, nahua-pipilid), afrikalaižed — 0,1 %, toiženke augotižlibundanke — 0,7 %.
Uskondan mödhe (2014): riman katolikad — 50 % (valdkundaline religii), protestantad — 36 %, toižed uskojad — 2 %, religijatomad — 12 %.
Sal'vadoran toižed sured lidnad (enamba 200 tuh. ristituid vl 2007, surembaspäi penembha): Santa Ana, Sojapango, San Migel'. Lidnalaižiden pala om 73,4 % (2020).
Ižanduz.
Sal'vador om šingotai agrariž-industrialine valdkund, šingotase vitkos, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 37,17 mlrd. US$ ekvivalentas (98. sija mail'mas; US$5,825 ühtele hengele, 107. sija) vai 77,61 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (104. sija; US$12,172 ühtele hengele, 104. sija). Industrijan päsarakod oma himine (sidä kesken heretusiden pästand), tekstiline, kivivoin i kebnoiden metalloiden samine, sömtegimišt (sidä kesken jomad), meblin tehmine. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2012): maižanduz 10,5 %, tegimišt 30,0 %, holitišiden sfer 59,4 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2011 andmused): maižanduz 21 %, tegimišt 20 %, holitišiden sfer 58 %.
Vl 2012 valdkundan päeksport oli erazvuiččed sobad (läz 40 %), sahar da magedad jomad (6 %), elektrokondensatorad (6 %), kofe (5 %); toine eksport — raudtegesed (2 %), kivivoin ümbriradmižen produktad (2 %), kuld (1 %), spirt, elektruz, zelläd; toštmižeksportan tavarad. Importan tavarad oma erazvuitte torhuz, kapitaližed tavarad, kulutajiden tavarad, kivivoi, poltuz i elektruz, söndtavarad. Vl 2021 import ületi eksportad läz kahthe kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2019) oma AÜV (Sal'vadoran eksportan 40 % i importan 30 %), Gvatemal (eksportan 15 % i importan 13 %), Gonduras (eksportan 15 %), Kitai (importan 14 %).