Mavritanii

Mavritanii (, "Mūrītānjā"), täuz' oficialine form — Mavritanijan Islamine Tazovaldkund (, "al'-Džumhūrijja al'-ʾIslāmijja al'-Mūrītānijja"), om valdkund Päivlaskmaižes Afrikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Nuakšot.
Istorii.
Vl 1960 28. päiväl kül'mkud Mavritanii tedištoiti ičeze ripmatomudes Francijaspäi.
Oli severzid-se sodakukerdusid valdkundan istorijas (vll 2003, 2005, 2008).
Jäl'gmäine Konstitucijan udištamine oli vn 1991 12. päiväl heinkud.
Geografijan andmused.
Mavritanii om mavaldkundröunoiš Päivlaskmaiženke Saharanke (röunan piduz — 1561 km) pohjoižes, Alžiranke pohjoižpäivnouzmas (463 km), Malinke päivnouzmas da suves (2237 km) da Senegalanke suves (813 km). Ühthine röun kuivmadme om 5074 km. Mavritanijan päivlaskmaižed randad lainištab Atlantine valdmeri 753 km randanpirdanke.
Päivlaskmaižen Saharan kivekahad da letkesižed rahvahatomad mad ottas valdkundan territorijan enamba koumed videndest, ned oma tazangištoikahad. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Kediet Idžil-mägi, 915 m ü.m.t. kortte. Sebhet Te-n-Dgamč-alangišt sijadase −5 m korktusel, meren pindan al.
Klimat om lujas räk da kuiv lühüdanke vihmsezonanke.
Londuseližed pävarad oma raudkivend, kivivoi, vas'k, kuld, diamantad, fosfatad, sauvondgips, kala.
Tobmuz.
Mavritanii om islamine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident ( "Rajijs al'-Džumhurijat al'-Iislāmijat al'-Muritanija"), rahvaz valičeb händast videks vodeks, strok voib olda kahtenden.
Parlament (arab. "Barlamane") om üks'kodine Nacionaline Suim ( "Al' Džamija al'-Vatanija"), rahvaz änestab sen 176 deputatad (vll 2006−2013 heid oli 95, sid' 146, vll 2018-2023 — 157) videks vodeks. Edel vn 2017 elokud Senat oli olmas üläkodikš (arab.: "Mažlis al'-Šujuh") 56 ühtnijanke, tühjitihe sidä konstitucižen referenduman satusiden mödhe.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 1. i 15. päivil sügüz'kud. Prezidentan järgvaličendad oliba vn 2019 22. päiväl kezakud, Muhammed ul'd aš-Šeih al'-Gazuani sai vägestust ezmäižes turas (52,01%), tuleškanzi radho vn 2019 elokun 1. päiväspäi. Ismail ul'd Biddi ul'd Šeih Sidija radab päministran vn 2019 elokun 5. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Mavritanijan administrativiž-territorialine jagand."
Mavritanii jagase vižtoštkümneks agjaks (regionaks, "vilaja"), niišpäi koume oma pälidnan agjoikš (Nuakšot-Pohjoine, Nuakšot-Päivnouzm, Nuakšot-Suvi). Agjad alajagasoiš departamentoikš, kaik niid om 53 (vl 2023, äilugu "mougataa:d").
Eläjad.
Mavritanijas elädas mavritanijalaižed, kaik hö oma islamanuskojad. Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 3 537 368 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Etnižed gruppad: muzaverižed mavrad (haratinad — orjad i enččed orjad afrikaiženke augotižlibundanke) — 40 %, vaugedverižed mavrad (beidanad — arabiž-berberiženke augotižlibundanke) — 30 %, subsaharan mavritanijalaižed (Senegal-jogen alangištospäi, ei tekoi araban kel't) — 30 %. Vl 2000 ristitišton pol' ei olend kirjanikoin.
Mavritanijan toižed znamasižed lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Kiff, Nuadibu, Roso, Kaedi, Zuerat.
Ižanduz.
Mavritanii om goll' šingotai industrialiž-agrarine valdkund. Vl 2023 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 10,97 mlrd. US$ ekvivalentas (US$2,475 ühtele hengele) vai 32,95 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (US$7,437 ühtele hengele). Ižandusen alused oma maižanduz (živatvodind, orjiden tön kävutandanke) i kaivuztegimišt (kivendoiden eksport). Industrijan päsarakod oma kaivuztegimišt (raudkivendon, kuldan, vas'ken, gipsan i kivivoin samine) i sömtegimišt (kalan ümbriradmine). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2012): maižanduz 14,9 %, tegimišt 48,0 %, holitišiden sfer 37,1 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2001 andmused): maižanduz 50 %, tegimišt 2 %, holitišiden sfer 48 %.
Valdkundan päeksport om raudkivend, kivivoi, vas'k; toine eksport — kuld, sauvondgips, kala. Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii, kivivoin ümbriradmižen produktad, söndtavarad. Vl 2021 eksportan i importan lugud oliba läz kohtaižed. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2021) oma Kitai (Mavritanijan eksportan 42,5 % i importan 20,1 %), Turkanma (eksportan 6,7 % i importan 11,8 %), Ispanii (eksportan 9,4 % i importan 4,6 %), Kanad (eksportan 8,1 %), Francii (importan 8,0 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (importan 6,5 %), Japonii (eksportan 6,1 %), Indonezii (importan 5,7 %), Italii (eksportan 5,1 %).
Kul'tur.
Mavritanii om üks' jäl'gmäižiš valdkundoišpäi, kus orjuz om faktižikš avaitud kundale tähäsai. Sijaližel ohjastusel oliba koume orjusen kel'dandan naprindad (vll 1905, 1981 dai 2007), no nece igänd om jurdunu liigaks mavritanijalaižes kundas, i nügüd' ristitišton läz videndest (600 tuhad ristituid) oma orjad (tobjimalaz mustas rasaspäi, mülüdas vauktoile arabalaižile).