Paragvai

Paragvai (, guaranikš: "Paraguái"), täuz' oficialine nimi — Paragvain Tazovaldkund ( [reˈpuβlika ðel paɾaˈɣwai], [paɾaˈɰuaj tˌaβakwˌa͡ɪɾetˈã]), om mererandatoi valdkund Suviamerikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Asunsjon.
Istorii.
Vn 1811 14. päiväl semendkud Paragvai tedištoiti ičeze ripmatomudes Ispanijaspäi, se oli tundištadud jäl'ghižel päiväl.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1813. Jäl'gmäine kudenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vl 1992 da om väges vn 2011 kohendusidenke.
Geografižed andmused.
Paragvai om mavaldkundröunoiš Brazilijanke pohjoižpäivnouzmas da päivnouzmas (röunan piduz — 1371 km), Argentinanke suves da suvipäivlaskmas (2531 km), Bolivijanke lodehes (753 km). Ühthine röunoiden piduz om 4655 km. Valdkundan pind om 406,752 km². Saum vezid — 2,6 %. Paragvai om mererandatoi valdkund.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Cerro Pero (Cerro Tres Kandu)-kukhaz (842 m). Kaikiš madalamb čokkoim om Paragvai- da Paran-jogiden ühthejoksmusen sija, 46 metrad valdmeren pindan päl.
Londuseližed varad oma raudkivend, marganc, mouckivi, mec, gidroenergii.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' da azekhiden vägiden päkäsknik om prezident (). Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks järgeližel enambusel üks'jäižes turas, toižen strokun voimuseta. Üks' varaprezident om hänele abhu. Prezident paneb ohjastusen ministrid da agjoiden pämehid radnikusile. Enzne prezident kändase Senatan ühtnijaks ičeze elon pitte, no änestada siš hänele ei sa.
Parlament om kaks'kodine Nacionaline Kongress (). Sen ühtnijoile sab ületada prezidentan kel'dod da heitta prezidentad ministridenke radmaspäi. Kaik rahvaz änestab heid videks vodeks. Üläkodi om Senatoriden Kodi () 45 ühtnijanke. Alakodi om Ezitajiden Kodi (isp. "Cámara de Diputados") 80 deputatanke.
Paragvain päjärgvaličendad oliba vn 2018 sulakun 22. päiväl, valitihe prezidentad i parlamentan ühtnijoid. Nügüdläine prezident om Mario Abdo Benites (sai 48,96 %), radab vn 2018 elokun 15. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Paragvain administrativiž-territorialine jagand."
Paragvai jagase kahesatoštkümneks regionaks: 17 agjad (departamentad) da üks' Asunsjon-pälidnan ümbrik.
Eläjad.
Paragvaiš elädas paragvajalaižed. Vl 2012 valdkundan ristitišt oli 6,672,633 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe (2012) Paragvain 95 % ristitištos oma mestizo (ispanijalaiž-indejalaižed), toiženke augotižlibundanke — 5 %.
Kodikelen mödhe (2012): ispanijan kel' i guaranin kel' — 46,3 %, vaiše guaranin kel' — 34,0 %, vaiše ispanijan kel' — 15,2 %, toižed keled (portugalijan, saksan, indejižed) — 4,1 %, kelen ozutandata — 0,4 %.
Eläjad uskondan mödhe (2002): riman katolikad — 89,6 %, protestantad — 6,2 %, toižed hristanuskojad — 1,1 %, toižed uskojad i märhapanendata — 2,0 %, religijatomad — 1,1 %.
Toižed sured lidnad (enamba 300 tuh. ristituid vl 2014, surembaspäi penembha): San Lorenso, Sjudad Del' Este, Luke, Fernando-de-la-Mor, Lambare, Pedro Huan Kabal'jero. Vl 2014 kaik oli 15 lidnad enamba 100 tuh. eläjidenke. Lidnalaižiden pala om 62,2 % (2020).
Ižanduz.
Paragvai om šingotai agrariž-industrialine ma, rippub irdpol'žes torguindaspäi keskmäižes märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 46 mlrd. US$ ekvivalentas (96. sija mail'mas; US$7,367 ühtele hengele, 93. sija) vai 125 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (95. sija; US$20,056 ühtele hengele, 84. sija). Maižandusen produkcii otab eksportan enambust. Industrijan päsarakod oma sauvondmaterialiden pästand (cement, pumaterialad), raudan i mujumetalloiden metallurgii, energetine, tekstiline, sömtegimišt (sahar, jomad). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 17,9 %, tegimišt 27,7 %, holitišiden sfer 54,5 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2008 andmused): maižanduz 26,5 %, tegimišt 18,5 %, holitišiden sfer 55,0 %.
Valdkundan päeksport om sojanbabud (50 %, sidä kesken 7 % — babusemned sötamha živatoid, 4 % — soivoi), lehmänliha (15 %), elektruz (6 %), kukuruz (6 %); toine eksport — nižu (4 %), lehmännahk (2 %), ris (1 %), rogosahar (1 %). Importan tavarad (2017) oma telikkuimed i traktorad niiden paloidenke, kivivoin ümbriradmižen produktad, himikalijad, elektrotehnine mašiništ, kulutajiden tavarad, tabak. Eksport i import oma läz kohtaižed. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2017) oma Brazilii (Paragvain eksportan 31,9 % i importan 24 %), Argentin (Paragvain eksportan 15,9 % i importan 10 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (importan 22 %), Kitai (importan 17 %), Čili (eksportan 6,9 % i importan 5 %), Venäma (eksportan 5,9 %).