Surinam

Surinam ( [ˌsyːriˈnaːmə], [sraˈnãŋ]), täuz' oficialine form — Surinaman Tazovaldkund (alaman keleks: "Republiek Suriname" [reːpyˈblik syːriˈnaːmə], ), om valdkund Suviamerikan pohjoižpäivnouzmas. Ende, Alamaiden avtonomijan aigan, nimi oli "Alamaiden Gvian". Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Paramaribo.
Etimologii.
Valdkundan nimituz voi sünduda indejižes «"Surinen"»-sanaspäi. Se oli sijaližiden aravakankel'židen taino-indejalaižiden ičenimituz evropalaižiden ezmäižen tulendan aigan.
Istorii.
Vn 1975 25. päiväl kül'mkud Surinam tedištoiti ripmatomudes Alamaišpäi.
Valdkundan ezmäine Konstitucii () oli olmas vspäi 1975, toižed oliba voziden 1981 i 1982. Nügüdläine nellänz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 1987 30. päiväl sügüz'kud, se om väges vn 1992 kohendusidenke.
Geografijan andmused.
Surinam om mavaldkundröunoiš Gajanan Tazovaldkundanke päivlaskmas (röunan piduz — 600 km), Francijan Gviananke päivnouzmas (510 km) da Brazilijanke suves (597 km). Ühthine röun kuivmadme — 1707 km. Surinaman pohjoižed randad lainištab Atlantine valdmeri (randanpird — 386 km).
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Julianan-mägi, 1230 m valdmeren pindan päl. Joged jokstas Atlantižhe valdmerhe, kaik ned oma kos'kekahad, sen tagut astjad da laivad ei voigoi ujuda edemba mi 300 km mererandpolespäi man südäimehe. Sur' Brokopondo-vezivaradim om man pohjoižpäivnouzmas, letihe sidä varatoitmaha energijal alüminijantegimid.
Ekvatorialine klimat om räk da neps. Keskmäine relätivine nepsuz om 80..90 %, lämuz — +26 C° ± 2..5 C° kaiken voden aigan.
Londuseližed pävarad oma boksitad, kivivoi, kuld, mec; toižed varad oma kala da kaolin.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine konstitucine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (), hän-žo om ohjastusen pämeheks. Parlamentan ühtnijoiden kaks' koumandest valitas händast videks vodeks, toižiden strokuiden lugu om röunatoi. Dezi Bauterse radoi prezidentaks vn 2010 elokuspäi vn 2020 heinkuhusai, ende hän oli nece man diktatoran pit'kan aigan. Parlamentan ühtnijad valitas varaprezidentad mugažo videks vodeks, no äniden polel. Ministrištos om kuz'toštkümne ministrad.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim () 51 deputataspäi, rahvaz valičeb sen ühtnijoid videks vodeks. Surinaman järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2020 25. päiväl semendkud, valitihe parlamentan ühtnijoid. Nügüdläine prezident om Čan Santohi, hän om valitud akklamacijal al'ternativižetomil valičendoil vn 2020 13. päiväl heinkud, radab prezidentaks heinkun 16. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Surinaman administrativiž-territorialine jagand."
Surinam jagase kümneks ümbrikoks (), ned alajagasoiš 62 "eländtahoks" ().
Eläjad.
Surinamas elädas surinamalaižed. Valdkundan ristitišt oli 541,638 eläjad vl 2012. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'. Ristituiden enamba ühesad kümnendest eläb man pohjoižes, läz atlantišt mererandpol't.
Augotižlibundan mödhe (2012): indijalaižed — 27,4 %, afrikalaižed — 21,7 %, kreolad (evropalaiž-afrikalaižed) — 15,7 %, javalaižed — 13,7 %, segoitadud augotižlibundanke — 13,4 %, toiženke augotižlibundanke — 7,6 %, augotižlibundan ozutandata — 0,5 %.
Uskondan mödhe (2012): protestantad — 23,6 %, induistad — 22,3 %, riman katolikad — 21,6 %, islamanuskojad — 13,8 %, toižed hristanuskojad — 3,2 %, vinti-uskondan polenpidajad — 1,8 %, Jehovan tundištajad — 1,2 %, toižed uskojad — 1,7 %, religijatomad — 7,5 %, märhapanendata — 3,3 %.
Surinaman toižed znamasižed lidnad (enamba 10 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Lelidorp, Uz' Nikkeri. Kaks' eläjad koumespäi oma lidnalaižed (2020).
Ižanduz.
Surinam om šingotai agrariž-industrialine ma. Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline kogosüdäiprodukt linneb 4,51 mlrd. US$ ekvivalentas (162. sija mail'mas; US$6,860 ühtele hengele, 101. sija) vai 14,74 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (159. sija; US$22,440 ühtele hengele, 84. sija). Maižanduz i tarbhaižiden kaivatusiden samine oma ižandusen aluseks. Industrijan päsarakod oma kivivoin, boksitoiden i kuldan samine, alüminijan tehmine, mecan varhapanend, sömtegimišt, kalanpüdand. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2012 andmused): maižanduz 10,4 %, tegimišt 36,6 %, holitišiden sfer 52,9 %. Kaik 8 % radnikoid om otnus maižandushe, 14 % ratas tegimištos, 78 % — holitišiden sferas (2004).
Valdkundan päeksport om alüminii, kivivoi, kuld, pu, kala, ris, bananad. Importan päobjektad (2018) oma mašiništ tegimišton täht, kivivoi, söndtavarad, puvill, kulutajiden tavarad. Vl 2018 eksport ületi importad läz kahthe videndest. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2018) oma Šveicarii (Surinaman eksportan 40,6 %), Kitai (Surinaman eksportan 2,4 % i importan 14,1 %) i sen Honkong (eksportan 17,6 %), AÜE (eksportan 13,8 %), AÜV (eksportan 2,8 % i importan 7,8 %), Bel'gii (eksportan 8,5 %), Saksanma (importan 8,2 %), Gajan (eksportan 4,6 %), Alamad (eksportan 1,5 % i importan 3,0 %).