Novokuzneck

Novokuzneck ( [nəvəkʊzˈnʲɛt͡sk], sijaline oficialižetoi "Kuzn' ", , šorijan kel': "Аба-тура") om Venäman lidn da lidnümbrik Kemerovon agjan suvipalas. Se om agjan ühtenz' lidn pindan mödhe i kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe (Kemerovon jäl'ghe), mugažo om Novokuzneckan rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1618 kuti "Kuzneckan lidnuz" (), vl 1620 sirtihe lidnust Tom'-jogen oiktaha randha. Se sai lidnan statusad vl 1622, udesnimitihe "Kuzneck-Sibirskijaks".
Vspäi 1929 zavottihe sauda metallurgišt tegint i panihe "Sad-lidn"-žilod senno. Vn 1931 kombinat radaškanzi sijaližel torhudel (raudkivend Taštagolaspäi 160 km suvhe, pästab rel'soid), i 3. päiväl heinkud kätihe žilod "Novokuzneck"-lidnaks. Vn 1932 joksten ühtištadihe lidnoid, vhesai 1962 nimitihe "Stalinsk:aks", sid' nügüdläižikš. Vspäi 1964 toine metallurgine Päivlaskmaižen Sibirin kombinat om saudud (koks, vanund), vspäi 2011 vanh kombinat mülüb sihe.
Novokuzneck šingotase kivihilen samižel (kaivuded i kar'jerad, seičeme kompanijad) i energijan tehmižel, raudan, sen ühthesuladusiden i alüminijan metallurgijal, mašiništonsauvomižel i sömtegimištol, mugažo cementtegim i londuseližen gazan nozoltusen tegim ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kondom-jogen () lanktendan Tomihe randoil (Obin oigedpol'ne bassein), 192..445 m ü.m.t. korktusil. Om ümbärtud Novokuzneckan rajonan territorijal kaikiš polišpäi. Voib olda manrehkaidusid kudhe ballhasai.
Matkad Kemerovohosai om 188 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 218 km avtol vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Osinniki seičemes kilometras suvhe i Prokopjevsk kümnes kilometras lodeheze orhal sen röunhasai.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +2,1 C°, kezakun-elokun +16,4..+18,8 C°, tal'vkun-uhokun −13,0..−15,2 C°. Ekstremumad oma −47,7 C° (viluku) i +36,0 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −1,4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +7,9 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus (elokun minimum om +0,2 C°). Paneb sadegid 447 mm vodes, enamba kezakus-elokus (54..69 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (16..18 mm kus). Mahusen kül'mdandan keskmäine süvüz om 190 santimetrad.
Tobmuz.
Novokuzneck om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidn jagase kudeks administrativiž-territorialižeks rajonaks, ned ei olgoi municipaližikš ühtnikoikš: Tegimiden, Kuzneckan, Kuibiševan, Novoil'jinskii (vspäi 1998), Ordžonikidzen i Keskuzrajon.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 547 904 ristitud, vn 2021 — 537 480 ristitud. Kaik 552 445 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 602 tuh. eläjid vl 1991. Enamba mi 1,16 mln ristituid elädas kaikes lidnaglomeracijas (2021).
Rahvahad (enamba 0,3 % vl 2010): venälaižed — 92,4 %, totarlaižed — 0,9 %, ukrainalaižed — 0,9 %, saksalaižed — 0,6 %, tadžikalaižed — 0,5 %, azerbaidžanlaižed — 0,4 %, armenijalaižed — 0,3 %, šorijalaižed — 0,3 %, toižed rahvahad — 1,6 %, rahvahuden ozutandata — 2,1 %.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 157 päivkodid, enamba mi 90 keskopendusen školad, vižtoštkümne ližaopendusen büdžetišt aluzkundad.
Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad: kahesa kolledžad (filialoidenke) i kahesa tehnikumad (industrialine, metallurgine, servisan da dizainan, sauvondtehnologijoiden i holituzsferan, torguimiž-ekonomine, transporttehnologine, sömtegimišton, olimpižen varan). Kaks' sijališt üläopendusen aluzkundad oma Sibirin valdkundaline industrialine universitet (alusenpanend 1930, 9,5 tuh. üläopenikoid kümnes institutas vl 2023, 17 tedoiduzkeskust) i Federaližen aznoičendoiden radnikoičendan Kuzbassan institut. Kemerovon üläopendusen aluzkundoiden kaks' filialad oma Kuzbassan gumanitariž-pedagogine institut (Kemerovon valdkundaline universitet) i Kuzbassan valdkundaližen tehnižen universitetan Novokuzneckan filial.
Transport.
Avtobusad (42 maršrutad), trolleibusad (seičeme jonod), tramvaid (vspäi 1933, om saudud kuz' maršrutad) i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Elektrojonused ühtenzoittas ezilidnoidenke i Novosibirskanke, lidnelektrojonusen maršrut radab vagzalan i "Novokuzneck-Pohjoine"-raudtestancijan keskes. Avtobusoiden 47 maršrutad lähttas ezilidnoihe. Kaik nell' avtotesildad (oma saudud vll 1953−1972) i üks' raudtesild (1940-nziš vozišpäi) ühtenzoittas Tomin randoid lidnan südäimes, mugažo sildoiden rivi om Tomin huras Ab-ližajoges päliči ( 71 km pitte). Rengazavtote 50 km pitte om saudud 1980-nziden lopus i 1990-nziden voziden augotišes, se ei ole täudeks renghaks. Jogitransport radoi vhesai 2014.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Novokuzneck-Spičenkovo"-lendimport B.V. Volinovan nimed ("NOZ / НВК / UNWW", 534 tuh. passažiroid vl 2023) sijadase 24 km lodeheze lidnan keskuzpalaspäi, sen territorii mülüb lidnha vspäi 2022. Tehtas reisid Venäman järedoihe lidnoihe i verhiden maiden lebutahoiže (Hurgad, Antal'j, Phuket, Pattai).