Filadel'fii

Filadel'fii ( [ˌfɪləˈdɛlfiə], ühthine lühenduz [ˈfɪli] «Fil(l)i»), om AÜV:oiden lidn Pensil'vanii-štatan suvipäivnouzmas. Se om štatan kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe da kudenz' surtte AÜV:oiš. Vspäi 1951 se otab Filadel'fii-ümbrikon kaiked pindad.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1682 protestantizman kvakeroiden kundal. Sai lidnan oiktusid vl 1701. Vl 1776 AÜV:oiden deklaracii ripmatomudes Sures Britanijaspäi om vahvištadud neciš lidnas, vl 1787 — . Vll 1776−1783 i 1790−1800 lidn oli AÜV:oiden pordaigaližeks pälidnaks.
Filadel'fii šingotase nenil sarakoil: finansižed holitišed (sidä kesken Filadel'fijan birž i varmitusen kompanijad), üläopenduz (Filadel'fijan universitet), tervhudenkaičend i biotehnologii, telekommunikacijad («Comcast»-provaideran päfater), himine, kivivoinhimine i farmaceftine («GlaxoSmithKline») industrijad, sömtegimišt, turizm. Lidnaglomeracijan KSP oli 445 mlrd. US$ vl 2017, kahesanz' surtte AÜV:oiš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Delaver-jogen da lahten oiktal randal, 12 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan ühthine pind om 369,59 km², sidä kesken vezi otab 21,61 nellikkilometrad (6 %). Nju Džersi-štatan lidnad oma jogen vastrandal.
Matkad Atlantižen valdmeren merohosai om 200 km suvhe estuarijadme, Vašington-pälidnhasai om 200 km suvipäivlaskmha orhal, 225 km avtotedme vai raudtel. AÜV:oiden kaikiš suremb Nju Jork-lidn sijadase 140 km pohjoižpäivnouzmha.
Klimat om subtropine neps vajehtujanke tal'venke (−15..+20 C°). Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +13,5 C°, kezakun-elokun +23,1..+25,9 C°, tal'vkun-uhokun +0,9..+3,7 C°. Ekstremumad oma −24 C° (uhoku) i +41 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +7 C° (kezaku, uhoku), tal'vaigan maksimum om +26 C° (uhoku). Ei olele haloid sügüz'kus-ki. Paneb sadegid 1120 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba heinkus-sügüz'kus (109..112 mm kus), vähemba uhokus (70 mm) i kül'mkus (74 mm). Paneb lunt 59 sm tal'ves 12 päiväs. Keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 60..71 % voden aigan. Meriveden lämuz vajehtase +4,4 Cel'sijan gradusaspäi uhokus +24,4 Cel'sijan gradushasai elokus.
Tobmuz.
Filadel'fii-ümbrik jagase kümneks valičendümbrikoks. Lidnan nevondkund kogoneb 17 ühtnijaspäi, heišpäi kümne valičesoiš üks'mandatižiš ümbrikoiš, seičeme ottas radnikust valičemižiden jäl'ghe äimandatižes ümbrikos.
Lidnan radonoigendajan tobmuden pämez' om mer (), valitas händast nelläks vodeks. Edeližed lidnan pämehed oma Džim Kenni ("Jim Kenney", viluku 2016 — tal'vku 2023), Maikl Natter ("Michael Nutter", viluku 2008 — viluku 2016).
Eläjad.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1,526,006 ristitud, vn 2020 — 1,603,797 ristitud. Vl 2017 kaik 1,580,863 eläjad oli lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2,071,605 eläjad vl 1950. Vl 2020 läz 6,25 mln ristituid elihe ezilidnoidenke (seičemenz surtte AÜV:oiš, vl 2017 oli 6,1 mln).
Augotižlibundan mödhe (2020): afroamerikalaižed — 38,3 %, evropalaižed — 34,3 % (ispanijalaižita), latinamerikalaižed i ispanijalaižed — 14,9 %, azijalaižed — 8,3 %, indejalaižed — 0,4 %, valdmerimalaižed — 0,1 %, segoitadud augotižlibundanke — 6,9 %.
Kodikel' (Filadel'fijan eläjad, enamba 0,8 % vižvoččes igäspäi vl 2010): anglijan kel' — 79,1 %, ispanijan kel' — 9,7 %, kitajan kel' — 1,6 %, vjetnaman kel' — 0,9 %, venän kel' — 0,8 %, toižed keled — 7,9 %.
Religijan mödhe (2014): hristanuskojad — 68 % (protestantad 41 %, katolikad 26 %, mormonad 1 %), religijan ozutandata i religijatomad — 24 %, toižed religijad — 8 % (judaizm, buddizm, islam, induizm).
Transport.
Avtobusad, trolleibusad (kuz' maršrutad), tramvaid (viž jonod), metro, ezilidnelektrojonused (kahesa maršrutad), ehtatimen jono, velosipedoiden kortoman verk i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten om avaitud vspäi 1907 ("SEPTA Subway"), siš om kaks' jonod, 53 stancijad, 40,9 km raudted. Meriport radab.
Rahvahidenkeskeine civiline "Filadel'dfii"-lendimport ("PHL / KPHL", 30,9 mln passažiroid i 449 tuh. tonnoid jüguid vl 2024) sijadase üks'toštkümnes kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi i merijaspäi štatan lähižes Delaver-ümbrikos. Tehtas reisid AÜV:oiden äjihe surihe lidnoihe, Kariban meren lebutahoiže, Torontho, Päivlaskmaižen Evropan pälidnoihe.