Nigerii

Nigerii ( [naɪ̯ˈdʒɪɹɪ̯ə]), Nigerijan Federativine Tazovaldkund ( [ˈfedərəl rɪˈpʌblɪk ɒv naɪ̯ˈdʒɪɹɪ̯ə]) om valdkund Päivlaskmaižes Afrikas. Se om Afrikan kaikiš suremb valdkund eläjiden lugumäran mödhe. Pälidn — Abudž.
Nigerii om MTO:n da KEVO:n ühtnii.
Keled da valdkundan nimed niil.
Nigerijan nimed man heimoiden kelil:
Sikš ku Nigerijas lugetas 514 eläbal kelel, ka valdkundan üks'jäine oficialine kel' om anglijan kel'.
Man rahvahan tobj pala pagižeb kahtel kelel da enamba sidä. Avaras levitadud keled: edo, fula, hausan kel', igbon kel', joruban kel', kanuri. Tahol'žed keled kävutadas lodaidamha da kirjutamha lehtesištol. Erasid niišpäi opetas školiš.
1980-nzil vozil kaiknigerijaine kirjamišt om ratud latinan kirjamišton pohjal. Kävutadas sidä erazvuiččiš Nigerijan keliš.
Istorii.
Voz'sadoil 8.-14. Nigerijan territorii oli transsaharan kalaidajiden Kanem Borno-imperijan palaks, sen ohjastajad kändisoiš islamha vl 1085.
Vn 1960 redukun 1. päiväl Nigerii, Suren Britanijan kolonijan oldes, sai ičeze ripmatomut. Kolonizatorad andoiba eläjiden palale (joruba-heim) hristanuskondan anglikašt formad.
Vozil 1967−1970 rahvahanikoiden soda tegihe valdkundas. Maiden unitarizacijan naprind vei sodaha, sikš ku islamižed pohjoižmad ei olend hökkähtunuded unitarizacijanke.
Valdkundan päižed politižed partijad oleliba kel'don al pordon aigad (vozil 1966−1978, 1984−1989 da 1993−1998), sikš miše formiruihe niid etniž-regionaližen tundusen pohjal.
Jäl'gmäine Nigerijan Konstitucii tuli väghe vn 1999 semendkun 29. päiväl, se om videnz' valdkundan konstitucii ripmatomuden aigas.
Geografii.
Ma röunatab Beninanke päivlaskmas (röunan piduz om 809 km), Nigeranke pohjoižes (1608 km), Čadanke homendezbokas (85 km), Kamerunanke päivnouzmas (1975 km). Ühthine röunoiden piduz om 4477 km. Nigerii sijadase Gvinejan lahtan randpolel. Ühthine merenrandišton piduz — 853 km.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Čappal Vaddi-mägi (2419 m), se sijadase Tarab-štatas.
Niger- da Benue-joged jagadas mad kaks'haz: Mererandaline tazangišt sijadase sen suvipalas; pohjoižpalas madalad mägitazangištod dominiruidas. Čirakoiden čep' om Mererandaližen tazangišton päivlaskmas, pidust' randpol't. Nece tazangišt venub jogiden sagedmaiš. Madalad mägitazangištod oma Jorub-plato Niger-jogen päivlaskmpolehe da Udi-plato sen-žo jogen päivnouzmpolehe. Edemba Pohjoine mägitazangišt sijadase, sen korktuz vajehtelese 400..600 metraspäi ü.m.t. enamb mi 1000 metrhasai. Mägitazangišton kaikiš korktemb pala om Džos-plato, kudamban kaikiš korktemb čokkoim — Šere-mägi (1735 m). Pohjoine mägitazangišt kändase lodehes Sokoto-tazangištoks, i homendezbokas — Born-tazangištoks.
Londuseližed pävarad oma londuseline gaz, kivivoi, kivihil', metallad (raudkivend, cink, tin, hahktin, niobii), toižed varad — mouckivi, väghine mahuz.
Politine sistem.
Ohjandusen form om federativine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (), armijan päkäsknik — hän-žo. Rahvaz valičeb prezidentad, sen valdatusiden strok om nell' vot, enamba mi kaks' strokud jäl'geten ei sa. Armijan lugumär — 85 tuhad mest.
Käskusenandai tobmuz om kaks'kodiine Nacionaline Suim (). Sen üläkodi om Senat (109 ristitud). Senatan ezitajid valitas relätivižen enambuden mažoritarižen sisteman mödhe (36 koumemandatišt ümbrikod i 1 om üks'mandatine). Senatan ezimez' valičese Senatan ezitajil. Suiman alakodi om Ezitajiden palat (360 ristitud). Alakodin ezitajid valitas üläkodin ezitajiden kartte. Kaikiden ezitajiden valdatusiden strok om nell' vot. Nügüd' centristad valdoitas (Nigerijan Rahvahaliž-Demokratine Partii, NRDP).
Nigerijan järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2019 uhokun 23.-24. päiväl, valitihe valdkundan parlamentan ühtnijoid da prezidentad. Nügüdläine prezident om Mohammadu Buhari, sai 55,6 % (vl 2015 53,96 %), tuleškanzi radho vn 2015 semendkun 29. päiväl, se om hänen kahtenz' strok.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Nigerijan administrativiž-territorialine jagand."
Nigerijan ma om jagadud koumekümneks kudeks štataks (-sana znamoičeb «valdkund»), mugažo federaline pälidnan territorii om olmas (angl. "Federal Capital Territory"). Kaik ned alajagasoiš 774 territorijaks sijaliženke ičeohjastusenke ("Local Government Area", "LGA"). Vl 1960 vaiše koume territorijad oli, sätihe niid etnižen da religijan tundusen pohjal, i aigan jokstes henotihe niid 36 štataks.
Eläjad.
Nigerijas elädas nigerijalaižed. Vl 2013 valdkundan ristitišt oli 177,155,754 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Kaik kahesa lidnad enamba mi millionanke eläjid om Nigerijas (surembaspäi penembha): Lagos, Kano, Ibadan, Kadun, Port Harkort, Benin Siti, Maiduguri i Zaria.
Religii.
Uskolaižed oma islamanuskojad (ristitišton pol'), hristanuskojad (kaks' videndest) da sijaližiden veroiden kaičijad (kümnendez).
Šariatan käskused oma väges kaks'toštkümnes štatas, sidä kesken ühesan štatan kaikel territorijal.
Hristanuskondan konfessijad: anglikanilaižed (20 mln), katolikad (20 mln) da videndenkümnendenpäivänuskojad (18,2 mln).
Kul'tur.
Etnižiden gruppiden äjüz märičeb Nigerijan rahvahanmuzikan stilid. Kaikuččel etnosal ičeze veroližed soitod da pajod oma.
Kuvatud Nigerijas täuz'piduzližiden fil'miden lugumär ühten voden ülitab 800 (kahtenz' sija mail'mas Indijan jäl'ghe). Nimitadas man kinoindustrijad Nollivudaks, Gollivudan analogijan mödhe. Ühten fil'man keskmäine büdžet om läz US$15,000.
Ižanduz.
Nigerii om goll' šingotai industrialiž-agrarine afrikanine valdkund kivivoin surenke eksportanke (kahesanz' sija mail'mas vl 2007), ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2020 valdkundan kogosüdäiprodukt oli US$1,275 trln (23. sija mail'mas) i US$5,066 ühthe henghe ekvivalentas tazostadud ostmižmahtusen mödhe (mail'man kahtendes sadas), faktižikš — US$443 mlrd (27. sija) i US$2,149 ühthe henghe. Vn 2023 andmusiden mödhe kanzoiden 39 % elädas alemba mi gollüden tazopind. Erased-se rajonad mokičesoiš elektroenergijan mairhes, hubiš teiš da redukahas jondvedespäi. Finansine (se-žo fiskaline) voz' zavodiše 1. sulakud.
Kogosüdäiproduktan palad (2020): maižanduz 21,96 %, tegimišt 23,65 %, holitišiden sfer 54,39 %. Ristitišton radnikoičendan sarakod (2010): maižandusz mecižanduz i kalanpüdand 30,5 %, tegimišt i kaivuztegimišt 11,3 %, torguind i kohenduz 24,9 %, sötlend, transport, kommunaližed holitišed i sauvond 12,2 %, openduz, tervhudenkaičend i tedo 6,3 %, ohjanduz, finansad i varmituz 4,2 %, telekommunikacijad i čomamaht 1,8 %, toine holituzsfer 8,8 %.
Kivivoin eksportižed sortud nimitasoiš «"Bonny Light"» da «"Forcados"». Kivivoin ližaks, sur' eksportine znamoičend om kakaonbabuil da räzinal, sidä kesken londuseližes kaučukaspäi. Nigerii om kivivoin üks' päeksportirujišpäi Päivlaskmaižen Evropan da AÜV:oiden täht. Industrijan toižed znamasižed sarakod (2015) oma cementan pästand, kivivoin ümbriradmine, sauvond i sauvondmaterialiden tehmine, sömtegimišt, jomiden i tabaktegesiden tehmine, tekstiline sarak, sobiden da kengiden omblend, farmaceftine, cellülozbumagaine, himine (sidä kesken plastmassan i räzinan), elektrotehnine, raudan i alüminijan metallurgii, informacižtehnogijoiden, avtosauvomine.
Valdkundan eksport (2015) om kivivoi da sen ümbriradmižen produktad, himikalijad, likkuimed, aviapalad i venehed, söndtavarad (ümbriratud maplodud, jomad, spirtad, kešju-pähkmed, kakao), ümbriratud nahk, alüminijan ühthesuladused. Importan tavarad (sil-žo vodel) oma tavarad tegimišton täht, likkuimed, aviapalad, mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, himižed substancijad, järgeližed levitadud metallad. Vl 2022 import ületi eksportad nelländeseks. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2020) oma Kitai (Nigerijan eksportan 6,0 % i importan 33,6 %), Indii (Nigerijan eksportan 14,8 % i importan 6,6 %), Alamad (eksportan 5,3 % i importan 8,8 %), Ispanii (eksportan 11,3 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (importan 8,6 %), Suviafrikan Tazovaldkund (eksportan 5,1 %), Francii (eksportan 4,6 %), Bel'gii (Nigerijan importan 3,8 %).
Praznikad.
Kaiken rahvahan da hristanuskoijiden praznikad: