tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Salair

Salair () om Venäman lidn Kemerovon agjan päivlaskmas. Mülüb om Gur'jevskan ümbrikho (oli rajonaks vn 2019 kül'mkuhusai), sen toine lidn.
Istorii.
"Salairskoje"-žilo mainitase ezmäižen kerdan vl 1626. Žilon aluz om pandud vl 1782 hobedan kaivudenno. Vspäi 1793 sauvoškanzihe hobedan suladuztegint koumenno kaivudenno. Vl 1830 löutihe kuldad Salairal, i heittihe hobedan samišt vodele 1861. Nevondkundaližen aigan vedihe geotedištelendad, saudihe küllästamižfabrikad i raudted vodele 1932. Vl 1932 sai radnikžilon statusad. Kätihe Salair-radnikžilod lidnaks vn 1941 5. päiväl sulakud.
Salairan ohjandusen territorii šingotase hahktinan i cinkan küllästamižfabrikal da kurortaks, sidä kesken mägisuksiden.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suvipäivnouzmas, Sur' i Pen' Tolmovai-jogiden keskes (), Salairan kräžan päivnouzmaižil pautkil, 330 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Altajan randan röunhasai om kümne kilometrad suvipäivlaskmha orhal, Kemerovohosai om 126 km pohjoižhe orhal, 167 km avtotedme vai raudtel. Lähembaine lidn om Gur'jevsk-rajonkeskuz kahtes kilometras pohjoižpäivnouzmha.
Tobmuz.
Kaik kaks' pen't žilod mülüiba lidnankundha Salairan ližaks: Žilo Salairan lebupertinno (123 rist. vl 2010) i Gavrilovk (64 rist. vl 2010). Lidnankundan pind oli 39,75 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2020 tal'vkus, Marija Räskina oli sen likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2020 sulakus-tal'vkus. Jevgenii Jestifejev oli lidnankundan tobmuden (Administracijan) pämehen, radoi vn 2004 redukuspäi vn 2020 sulakuhusai. Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkund om pästtud radmaspäi vn 2020 sügüz'kus, Marija Räskina oli sen-ki likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2020 sulakuspäi. Jelena Baranova radoi nevondkundan jäl'gmäižen ezimehen vn 2020 keväz'kuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 262 ristitud, lidnankundan — 8 449 ristitud, rajonan videndez, vn 2021 lidnan — 7 088 ristitud. Kaik 7 589 ristitud elihe lidnas i 7 768 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17 477 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan phh. Pedroin da Pauloin-apostoloiden jumalanpert' om kaičenus lidnas (nügüd'aigaine — vspäi 1907).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 12, 14, 15), aluzškol nomer 26, keskškol nomer 25, armotomiden lapsiden kodi nomer 2, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol nomer 2. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Taštagol

Taštagol (, šorijan kel': "Таштағол") om Venäman lidn da lidnankund Kemerovon agjan suves. Se om Taštagolan rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe vspäi 2005.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1939 žiloks raudkivendon löudmižsijanno. Vl 1963 ühtištadihe Taštagol-, Kočur- () i Šalim-žiloid, anttihe lidnan statusad.
Taštagol šingotase raudkivendon samižel Novokuzneckan metallurgijan täht tobman palan.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suvipäivlaskmas, Kondom-jogen muugotil randoil ( 392 km pitte, Obin oigedpol'ne bassein), 423..478 m korktusil, 450 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kočur- (hura) i Šalim- (oiged) ližajoged langetas Kondomanjogehe lidnan päivlaskmas.
Matkad Kemerovohosai om 311 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 375 km avtol vai raudtedme. Lähembaine lidn om Kaltan 92 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 141 km avtol vai 160 km raudtedme. Vspäi 2008 avtote ühtenzoitab lidnad Mägialtajanke.
Tobmuz.
Taštagol om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Aleksei Putincev (reduku 2010 — sügüz'ku 2023). Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Vladimir Trofimov vn 2010 tal'vkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 134 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 21 980 ristitud. Kaik 23 107 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28 tuh. eläjid vl 1967.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jurgii-vägestusenkandajan päjumalanpert' (om saudud vll 1992−2002) i časoun' oma saudud da avaitud lidnas. Šorijalaižiden etnografine muzei radab mugažo.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkumne nimitadud da nomeruidud päivkodid (nomer 2..8, 10..12, 14), koume aluzškolad (nomer 1, 6, 8), kaks' keskškolad (nomer 9 i 10), gimnazii (nomer 2), specialine (korrekcine) škol-internat 8. toižendan nomer 19, armotomiden lapsiden "Rodnik"-kodi-škol («Purde»), lapsiden da norišton "Sozvezdije"-keskuz («Tähthišt»), čomamahtoiden škol nomer 68 (edel 2014. vot rajonan muzikškol nomer 27 i rajonan čomamahtoine škol nomer 15), olimpižen varan sportškol mägisuksiden sportas. Taštagolan kaivuztehnologijoiden da holitišiden sferan tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Barabinsk

Barabinsk (, sibirin totaran kelel: "Көгүтей-тура") om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan päivlaskmaižen palan keskuses. Se om Barabinskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1893 žiloks raudtestancijanno sauvomha da holitamha Transsib-raudted. Vl 1917 anttihe žilole lidnan statusad.
Barabinsk šingotase raudten edheotandoil (koume vedimdepod i vagonoiden kohenduzdepo, raudten distancii), «Sibpromsväz'»-tegimel (konstrukcijad i materialad sauvomha joksuzoigendamižpirdoid) i sömtegimištol (oluden i leibän edheotandad, maidtegim, kalankazvatuz, kombisötken tegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižröunanno, Päivlaskmaižen Sibirin tazangišton Barabinskan alangištos, 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nell' järved om lidnan pohjoižpäivnouzmaižel röunal.
Matkad Novosibirskaspäi om 293 km päivlaskmha orhal, 315 km avtol vai raudtedme. Lähembaine lidn om Kuibišev kuz' kilometrad pohjoižhe orhal, raudtel (ajelemha jüguid vaiše) vai avtotedme.
Tobmuz.
Barabinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Maksim Ovsännikov, radoi vn 2017 kül'mkuhusai. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Sergei Ivanov vn 2016 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Aleksandr Kibal'nikov, radoi vn 2016 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 394 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 27 648 ristitud. Kaik 29 122 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36..40 tuh. eläjid vll 1959−2001 (40 878 eläjad vl 1959).
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ilo»-jumalaižen pühäpert' (om pühästadud vl 1998 Jumalanmaman Katken pühäpertikš), puine phh. Petran da Fevronijan jumalanpert' (vspäi 2017), ph. Jurgii-vägestusenkandajan jumalanpert' (vspäi 1997) kaumžomal i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa päivkodid (nomer 1..8), viž keskškolad (nomer 1, 2, 47, 92, 93), licei, Venäman raudteiden škol-internat nomer 18, muzikškol, lapsiden da norišton sportškol. Barabinskan medicinine kolledž i Novosibirskan agjan kul'turan da čomamahtoiden kolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Bolotnoje

Bolotnoje () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Bolotnojen rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1805 "Bolotnoje-küläks počtstancijanno" Moskvan traktal, mainitase mugažo kut "Bolotninskoje". Vl 1896 Transsiban sauvomine tuli žilho, i "Bolotnai"-raudtestancii radab. Vspäi 1931 oli radnikžiloks. Vn 1943 12. päiväl kül'mkud anttihe sile lidnan statusad. Suren sodan aigan sijatihe Bolotnojehe evakuiruidud ristituid Ukrainaspäi i omblendfabrikad Ukrainan Nikolajev-lidnaspäi.
Bolotnoje šingotase raudten edheotandoil, sauvondmaterialiden pästandal (savič), omblendfabrikal, kartonpakuiteztegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, Lavin-jogen i sen penen vezivaradimen oiktal randal (, Tomin hurapol'ne bassein), Päivlaskmaižen Sibirin tazangišton suvipäivnouzmas, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
«Sibir'»-avtote (R-255) om Bolotnojen suviröunaks. Matkad Kemerovon agjhasai om kümne kilometrad päivnouzmha orhal, Novosibirskhasai om 117 km suvipäivlaskmha orhal, 132 km avtol vai 123 km raudtedme. Lähembaine lidn om Jurg (Kemerovon agj) 30 km pohjoižhe orhal vai Transsibadme, 50 km avtol.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +1,3 C°, kezakun-elokun +15,9..+18,9 C°, tal'vkun-uhokun −14,3..−16,6 C°. Paneb sadegid 511 mm vodes, enamba kezakus (65 mm) i heinkus (72 mm), vähemba vilukus-keväz'kus (20..27 mm kus).
Tobmuz.
Bolotnoje om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 73,05 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Oksana Babickaja (reduku 2017 — keväz'ku 2020). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Natal'ja Abramova vn 2021 kül'mkuspäi. Jurii Jelgin radoi nevondkundan ezimehen edel vn 2021 kül'mkud.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 570 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 15 644 ristitud. Kaik 15 629 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 26 762 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma letud lidnas: Mikulai-čudonsädajan puine jumalanpert' (1946), Mikoi-arhangelan jumalanpert' (om saudud vodele 2008). Baptizman pühäpert' om avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, nell' keskškolad (nomerad 2, 4, 16 i 21), lapsiden da norišton pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton "Temp"-sportškol. Bolotnojen pedagogine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Macuo Basö

Basö ( «bananpu») vai Macuo Basö (), nimi sündundan jäl'ghe — Macuo Kinsaku (; sünd. 1644, Ueno, Igan provincii, nüg. Mien prefektur, Japonii — kol. 28. kül'mku 1694, Osak, Japonii), norudes — Matsuo Tüemon Munefusa (), oli Edo-pordon kaikiš tetabamb japonijalaine runokirjutai.
Sädamine.
Ühtni haiku-žanran sündnundha, mülüti filosofišt südäint komižhe renganžanrha. Hen koveritomuz i čomakulun garmonii oma Basön runoiden pirdoikš. Tulnu Kitaišpäi dzen-openduz valatoiti runokirjutajan mail'mannägendad, i hänen runod abutiba opendusele šingotadas Japonijas. Basön stil' märiči japonižen runoišton šingotest kahtes sadas vodes.
Runokirjutai sädi 7 ontologijad ičeze openikoidenke: «"Tal'veližed päiväd"» (1684), «"Keväz'ližed päiväd"» (1686), «"Väl'dünu pöud"» (1689), «"Tikv kurkunke"» (1690), «"Oblezjanan ol'gesine vihmsoba"» (1. kirj 1691, 2. kirj 1698), «"Havad hilenke"» (1694).
Biografii.
Macuo oli sündnu samurain kanzha koumanden lapsen kuden keskes i noremban poigan. Tat i veik openziba elokahambid samurajid kalligrafijale, i Kinsaku sai hüväd opendust laps'aigan. Hän oli 13-vozne, konz tat koli. Oli kazakoiš toižel elokahal Todo Jositada-samurajal (, 1642−1666) i openui ühten aigan runoišton čomamahtod Kiotos vspäi 1664. Molembad ottiba psevdonimid (Basö ende oli Sōbō 宗房, Munafusa-nimen kitaine lugend) da sädiba runoid toižidenke ühtes, no Jositada koli edel aigad.
Vspäi 1672 Basö eli Edos, radoi valdkundmehel, sid' runoišton opendajal. Openikad sauvoiba pupert'kulušt runokirjutajale i ištutiba bananpud senno, se tuli mel'he opendajale i hän oti Basö-psevdonimad. Vodele 1680 sädajan škol lugi kaks'kümne openikad. Matkazi Tokaidodme, sai arvostust da tetabut. Putui Osakha elon lopus, kus koli-ki.
Čerepanovo

Čerepanovo () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan suvipäivnouzmas. Se om Čerepanovon rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1912 "Čerepanovo"-raudtestancijaks sauvomha da holitamha raudted Barnaulhasai, Čerepanov-manmehen mectudpertiižen sijas, sid'-žo "Svobodnii"-žilo formiruiškanzi raudtestancijanno. Saudihe raudtestancijad vodele 1915. Vn 1925 6. päiväl kezakud anttihe lidnan statusad da nimitihe raudtestancijan mödhe.
Čerepanovo šingotase keramižen savičun järedal tegimel, vedenlämbitamižkatl'oiden tegimel, sömtegimištol (lihakombinat, oludvinkombinat) i omblendfabrikal. 1990-nzil vozil plastikmülüiden edheotand radoi, nügüd'aigan pästtas polipropilenšauguižid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Obin üläjoksmusen oigedpol'žes basseinas, 280 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
«Novosibirsk — Barnaul»-raudte läbitab lidnad. Čerepanovo zavodiše kilometras päivnouzmha «Čujan trakt»-avtotespäi (R-256). Matkad Altajan randhasai om kaks'toštkümne kilometrad suvhe orhal, Novosibirskan keskuzpalahasai om 94 km pohjoižhe orhal, 107 km avtol vai raudtedme, röunhasai — 73 km. Lähembaine lidn om Iskitim 47 km pohjoižhe orhal, 53 km avtotedme vai raudtel.
Tobmuz.
Čerepanovo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Nikolai Rundaev (2016—). Lidnan Deputatoiden nevondkund om likvidiruidud vl 2012.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 300 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 19 900 ristitud. Kaik 19 612 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 100 eläjad vl 1998.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Oleksijan (1914, udessundutihe vspäi 2006), Sibirin Kaikiden Pühämehiden (1987) mez'jumalankodinke (vspäi 2006) i Simeon Verhoturjelaižen (2001).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, viž keskškolad (nomer 1..5), korrekcine škol-internat lapsiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, norišton fuzkul'turan da sportan šingotesen keskuz. Professionaližen opendusen aluzkundad: Čerepanovon politehnine kolledž i pedagogine tehnikum.
Togučin

Togučin () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan päivnouzmas. Se om Togučinan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1867 kuti "Togučin"-külä. Kätihe sidä žiloks () vl 1911, udessätud külänevondkundan keskuseks vn 1920 vilukus. Vl 1929 zavottihe «Novosibirsk — Kuzbass»-raudten sauvondad külänno, raudten edheotandad toižetiba sidä, i vl 1932 kätihe žilod Togučinan rajonan keskuseks. Vl 1936 Togučin sai radnikžilon statusad. Vn 1945 30. päiväl sulakud anttihe lidnan statusad.
Togučin šingotase pompstancijoiden tegimel, sömtegimištol (oludenkeitim, leibtegim, maidedheotand), villänpurnuil, pilindmaterialiden edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpalan keskuses, Inänjogen () randoil, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Inän pen' Togučink-ližajogi lankteb oiktalpäi.
«Novosibirsk — Novokuzneck»-raudte läbitab lidnad, sen "Togučin"-raudtestancii om saudud jogen hural randal. Kaks' avtotesildad ühtenzoittas jogen randoid. Matkad Kemerovon agjhasai om 25 km pohjoižpäivnouzmha orhal, Novosibirskan keskushesai om 97 km päivlaskmha orhal, 110 km avtol vai raudtedme, röunhasai — 100 km. Lähembaine lidn om Bolotnoje 48 km pohjoižhe orhal vai 70 km avtotedme.
Tobmuz.
Togučin om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 72,63 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Sergei Gončarov (1997 — uhoku 2021). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Galina Prestinskaja.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 500 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 20 766 ristitud. Kaik 21 159 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 700 eläjad vll 1996−1998.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert' (om avaitud vspäi 1993 kohetud pertiš) i kaks' časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1..4), sädamižen šingotesen keskuz, muzikškol, sportškol. Togučinan politehnine kolledž (ende mechoz-tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Čulim (lidn)

Čulim () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan keskuzpalas. Se om Čuliman rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1762 "Čulimskai"-küläks udel «Moskv — Sibir'»-traktal. 19. voz'sadal sirdanuded paniba "Romanovskoje"-žilon alust Čulimskai-külänno. Transsib-raudte läbiti tahondad Romanovskoje-žilonno vll 1893−1896, i se kändihe žiloks "Čulimskai"-raudtestancijanno. Ezmäine passažirjonuz tuli "Čulimskoje"-žilho vl 1913. Romanovskoje- i Čulimskoje-žilod ühtištuiba aigan mändes, i vl 1935 kätihe "Čulim"-radnikžiloks. Vn 1947 19. päiväl elokud anttihe lidnan statusad.
Čulim šingotase raudten edheotandoil (vedimdepo, raudten distancii) i sömtegimištol (argvoisagudkombinat, leibtegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, ühtennimižen jogen oiktal randal tobjimalaz, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Itkul'-järv om kahtes kilometras suvipäivnouzmha lidnaspäi.
«Irtiš»-avtote (R-254) om lidnan pohjoižröunaks. Matkad Novosibirskan keskuzpalhasai om 125 km päivnouzmha orhal, 138 km avtol vai 129 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Kargat nell'kümne kaks' kilometrad päivlaskmha orhal, 50 km avtotedme vai raudtel, i Ob' 110 km orhal vai niil-žo teil, no päivnouzmha.
Tobmuz.
Čulim om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 171,92 km² (vai 223,31 nellikkilometrad).
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Deputatoiden nevondkundan kuz'toštkümne ühtnijad pandas lidnan pämest radnikusele videks vodeks. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks mugažo. Nevondkundan ezimez' om Tat'jana Černiševa vn 2015 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 tuh. ristituid, rajonan pol', vn 2021 — 11 034 ristitud. Kaik 11 270 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 161 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud da avaitud lidnas: Pühän Jumalanmaman Sündundpäivän jumalanpert' (saudihe vodele 2009) i časoun' senno (Veran, Nadeždan, Lübovin i heiden Sofija-maman, 2009).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, aluzškol (nomer 5), kaks' keskškolad (nomer 1 i 9), lapsiden sädamižen pert', muzikškol, rajonan lapsiden da norišton sportškol. Čuliman agrarine kolledž (edel 2023. vot Čuliman rajonidenkeskeine agrarine licei) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Iskitim

Iskitim () om Venäman lidn da lidnümbrik Novosibirskan agjan suvipäivnouzmas. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Iskitiman rajonan administrativižeks keskuseks mugažo (vspäi 1935), ei mülü sihe.
Istorii.
15.-17. voz'sadal tulnuded türkad-teleutad küksiba ahtištoitten elänuzid suomalaiž-ugrilaižid rahvahid, no kaikiden heiden lugu oli pen'. Vn 1717 aigkirjas Šipunovo-, Koinovo-, Černodirovo- i Vilkovo-küläd mainitasoiš nügüdläižen lidnan territorijal. Vll 1912−1916 «Transsib — Barnaul»-raudte läbiti tahondad, i saudihe "raudtesarad nomer 5", möhemba udesnimitihe sidä "Iskitim:aks". 1920-nzil vozil panihe raudtesarad küläkundan keskuseks. Vll 1930−1934 järed Černorečenskii-cementtegim om saudud mouckiven löudmižsijidenno. Vn 1933 10. päiväl sulakud ühtištadihe nell' küläd da türmatud mehiden zonad "Iskitim"-radnikžiloks. Vl 1951 anttihe lidnan statusad agjan alištusenke.
Iskitim šingotase sauvondmaterialiden tegimil (cementantegim, šifertegim, raudbetontegesiden kaks' tegint, sendvičpaneliden tegim, mramoran da ozrikkiven ümbriradmine, mouckiven kar'jer), sömtegimištol (maidkombinat, leibkombinat, konditerine fabrik, kombisötken tegim), poukahtuzsubstancijoiden da bomboiden tegimel, lämuzladimiden edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Berd'-jogen alajoksmusen randoil ( 363 km pitte, Obin oiged ližajogi), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Novosibirskan keskuzpalhasai om 57 km lodeheze raudtedme, sen röunhasai orhal — 26 km i kaikil teil. Lähembaine lidn om Berdsk kümne kilometrad lodeheze orhal, 18 km avtol, raudtel vai vetme (Novosibirskan vezivaradim).
Tobmuz.
Iskitim om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Om ümbärtud Iskitiman rajonan territorijal kaikiš polišpäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 63 700 ristitud, vn 2021 — 57 147 ristitud. Kaik 57 032 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 68..69 tuh. eläjid vll 1986−2001 (69 200 rist. vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Mikulai-čudonsädajan kafedraline päjumalanpert', nell' jumalanpertid i časoun'.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, kümne keskškolad, kaks' čomamahtoiden školad.
Kaik koume sportkompleksad, ujundbassein i jäine pert'kulu ratas lidnas. Novosibirskan medicinižen kolledžan Iskitiman filial, Novosibirskan sauvondmontažan kolledžan filial i Novosibirskan üläopendusen aluzkundoiden koume filialad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Borhes Horhe Luis

Horhe Luis Borhes (täuz' nimi ; sünd. 24. eloku 1899, Buenos Aires, Argentin — kol. 14. kezaku 1986, Ženev, Šveicarii) oli argentinine kirjutai postmodernizman alusenpanijoišpäi, mugažo runokirjutai da publicist. Kirjuti ispanijan kelel i kändi sädusid neche kel'he.
Borhes kirjuti ezmäižen sanutesen kuz'voččel, tegi ezmäižen kändusen kümnevoččes igäs anglijan kelespäi. Openui Ženevan školas Ezmäižen mail'man sodan aigan. Oli ispanijankel'žen runoišton avangardizman ezitai. Radoi Buenos Airesas kirjištmehen, ezmäi ühesa vot rajonan kirjištos, kus sädi ičeze lujid kirjoid. Peiti filosofijan diskursad prozan lühüdoihe fantazijoihe, kirjuti sanutesid da metaromanid niišpäi, erazvuiččiden temoiden esseid (kaikiš enamb vll 1925−1936). Sädi 36 kirjad Argentinan toižidenke avtoridenke. Vll 1955−1973 radoi Argentinan Rahvahaližen kirjišton direktoran. Sai äi literaturižid premijoid da arvoid kodimas (vspäi 1944) i verhiš maiš, oli universitetoiden doktoran mail'madme. Borhesan arhiv kaičese Garri Rensoman keskuses (Tehasan universitet, AÜV).
Kirjutai oli segoitadud etniženke augotižlibundanke: ispaniž-irlandijalaine tat i portugaline evrejalaine mam. Nora-sizar-pirdai (1901−1998) oli Horhel. Borhes oli naižiš kaks' kerdad. Kändi pol'sogedaks 55-voččes igäs, koli lapsetoman.
Karasuk (lidn)

Karasuk () om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Novosibirskan agjan suvipäivlaskmas. Se om Karasukan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1915 sauvomha da holitamha raudtesarakod Transsibaspäi, nimitihe jogen mödhe. Vl 1943 kätihe radnikžiloks. Se sai lidnan statusad vn 1954 3. päiväl kezakud.
Karasuk šingotase raudten edheotandoil (vedimiden kohenduzdepo) i sömtegimištol (lihakombinat, leibänkombinat, kalategim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Karasuk-jogen (531 km pitte) hural randal sen lanktendan tahondas vedhudetomihe järvihe, 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pened solavad järved oma lidnan ümbrištos.
Matkad Altajan randhasai om kaks'kümne kilometrad suvhe orhal, Novosibirskhasai om 348 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 387 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Slavgorod (Altajan rand) 92 km suvipäivnouzmha orhal, 106 km avtol vai raudtedme, i Kupino 85 km lodeheze orhal, 96 km avtotedme vai raudtel. "Karasuk-1" i "Karasuk-3" oma kaks' raudtestancijad lidnas, «Tatarsk — Ust' Kamenogorsk»- i «Omsk — Barnaul»-jonod ristikoičesoiš täs.
Tobmuz.
Jarok-žilo (63 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Karasukan ližaks. Lidnankundan pind — 32,71 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 28 586 ristitud, lidnankundan — 28 652 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 lidnan — 24 890 ristitud. Kaik 27 196 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 30 900 eläjad vll 1996 i 2000.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Ezikuctud Ondrii-apostolan kafedraline päjumalanpert' (2006), ph. Vladimiran jumalanpert' (uz', om saudud vll 2019−2020), ph. Sergii Radonežalaižen časoun' (letihe vodele 2016).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Karasukan pedagogine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kargat (lidn)

Kargat () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan keskuzpalas. Se om Kargatan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud sodavägiden sijaduseks 18. voz'sadan keskuses, nimitihe jogen mödhe. Vl 1957 kätihe radnikžiloks. Se sai lidnan statusad vn 1965 sügüz'kul uden rajonan keskusen statusanke ühtes.
Kargat om maižanduzrajonan keskuseks, šingotase tegimištoližkombinatal i sömtegimištol (lihakombinat, paštatesen sijad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Kargat-jogen (387 km pitte) randoil sen keskjoksmuses (vedhudetoman Čani-järven bassein), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Novosibirskhasai om 169 km päivnouzmha orhal, 182 km avtol vai raudtedme. Lähembaine lidn om Čulim 42 km päivnouzmha orhal, 50 km «Irtiš»-avtotedme (R-254) vai Transsib-raudtel.
Tobmuz.
Kaik kaks' pen't žilod (kaik 13 rist. vl 2017) mülüdas lidnankundha Karasukan ližaks: Kapralovo-blokpost i Kazarm 3144 km. Lidnankundan pind — 281,57 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Vladimir Ponomarenko (reduku 2017 — tal'vku 2022). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Jurii Kas'janov vn 2020 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Aleksandr Čubko (tal'vku 2015 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 042 ristitud, lidnankundan — 10 059 ristitud, rajonan koume videndest. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 8 316 eläjad. Kaik 9 519 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12..13 tuh. eläjid vll 1959−2001 (13 100 rist. vl 1996).
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Illä-endustajan jumalanpert' om saudud vll 2010−2013.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton «Atlant»-sportškol. Kolivanin agrarižen kolledžan (Kolivan'-radnikžilo) palakund om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Bairon Džordž Gordon

Džordž Gordon Bairon (; sünd. 22. viluku 1788, London, Anglii, Britanine imperii — kol. 19. sulaku 1824, Missolungi, Osmanan Grekanma) oli anglijalaine runokirjutai.
Bairon oli sündnu Džon Bairon-kapitanan (1756−1791) da hänen kahtenden Ketrin Gordon-akan pereheze. Sai Anglijan lord-arvod kümnevoččes igäs, dvojurodnii dedan surman jäl'ghe. Tedoiži hüvin Anglijan klassižid avtorid Herrou-školas, oli pästnus Kembridžan universitetaspäi. Vn 1812 uhokus ezini ezmäižen kerdan parlamentan Lordoiden Kodiš. Sädi äiluguižid lirižid da satirižid runoid, poemid, p'jesid anglijan kelel, romantizman ezitai. Tegi melel Baironan tipišt personažad. Elon lopus ühtni Grekanman sodaha ripmatomudes, Grekanman rahvahaline vägimez'.
Oli naižiš, Anna Izabella Bairon (Annabella, 1792−1860) oli hänen ak vn 1815 vilukus — vn 1816 sulakus. Sündutihe naimiželos üks'jäižen Ada-tütren, programmiruindan alusenpanijan. Sid' runokirjutai ajoi verhiže maihe pördmatomikš, sädi poemid villal läz Ženevad, i eli Italijas Gviččioli-grafanakanke naindata vn 1819 sulakuspäi.
Kupino (Novosibirskan agj)

Kupino () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan suvipäivlaskmas. Se om Kupinon rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1886 kut Kupino-žilo (). Vl 1915 raudte ühtenzoiti žilod Transsibanke (Tatarsk-lidn), kävutihe vemha villäd. Kätihe radnikžiloks vn 1936 elokus. Žilo sai lidnan statusad vn 1944 12. päiväl vilukud.
Kupino šingotase vagonoiden kohenduzkompanijal, maidtegimel i jähižen edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nell' pen't järved sijadasoiš lidnan suves.
Matkad Kazahstanan röunhasai om koumekümne kilometrad päivlaskmha orhal, Novosibirskhasai om 368 km päivnouzmha orhal, 480 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Karasuk 85 km suvipäivnouzmha orhal, 96 km avtotedme vai raudtel.
Klimat om ven kontinentaline kuivahk. Keza om läm' poudonke, tal'v om hätkeline pakaižidenke. Heinkun keskmäine lämuz om +20,5 C°, vilukun −17,8 C°. Paneb sadegid 340 mm vodes.
Tobmuz.
Kupino om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Valitas lidnan nevondkundan ühtnijoid videks vodeks, jäl'geližed valičendad oliba vl 2020. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Viktorija Makataeva.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 400 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 15 065 ristitud. Kaik 13 781 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 185 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid om saudud lidnas: Luka-evangelistan i Sündun Toižetamižen jumalanpertid.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' päivkodid, koume keskškolad (nomer 80, 105, 148), licei (nomer 2), kaks' speciališt (korrekcišt) škol-internatad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad: Kupinon medicinine tehnikum i rajonidenkeskeine agrarine licei.
Ob' (lidn)

Ob' () om Venäman lidn da lidnümbrik Novosibirskan agjan päivnouzmas. Se om Novosibirskan päivlaskmaine ezilidn.
Istorii.
Ob'-raudtestancii om saudud Transsibal vl 1895, kävutihe sidä bazaks sauvomha raudtesildad Ob'-joges päliči vll 1893−1897. Nimitihe stancijad jogen mödhe, hot' se jokseb kümnes kilometras lidnaspäi.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1934 "žiloks Ob'-raudtestancijanno". Vl 1947 ühtištadihe Tolmačovo-žilon palanke da kätihe lidnanvuiččeks žiloks. Žilo sai lidnan statusad vl 1969. Om lidnaks oiktanke alištusenke agjan tobmudele vspäi 1989.
Ob'-lidn šingotase Tolmačovo-lendimportal (vspäi 1957), lendimiden i raudten kohenduzedheotandoil, libutimiden tegimel i uksiden edheotandal, om «Sibir'»-aviakompanijan päfateraks (se-žo «S7 Airlines», kahtenz' surtte valdkundas). Severz'-se sodapalakundoid sijadasoiš lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vlasih-jogi (, Obin hura ližajogi) jokseb pidust' lidnan pohjoižpäivnouzmašt röunad, Ob'-lidnan i Novosibirskan keskes.
Matkad Novosibirskan röunhasai om üks' kilometr päivnouzmha orhal, avtotedme vai raudtedme. Transsib i «Irtiš»-avtote (R-254) jagadas lidnad kaks'haz. Lendimport om saudud lidnan pohjoižes.
Tobmuz.
Seižutezplatform 3307. km-eländpunkt (, 63 rist. vl 2017) mülüb lidnümbrikho Ob'-lidnan ližaks.
Edeline lidnan pämez' om Aleksandr Mozžerin (uhoku 2015 — viluku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 382 ristitud, kaiken lidnümbrikon — 25 725 ristitud, vn 2021 lidnan — 30 369 ristitud. Kaik 29 194 eläjad oli lidnas i 29 257 eläjad kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan i lidnümbrikon ristitišt om nügüd'.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Tihon Donantagaižen jumalanpert' om saudud vspäi 2008, i ph. Sergii Radonežalaižen časoun' (saudihe vl 2011).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkund om buhgalteroiden ližakvalifikacijan škol, toižed lähižed aluzkundad sijadasoiš Novosibirskas.
Tatarsk

Tatarsk () om Venäman lidn da lidnankund Novosibirskan agjan päivlaskmas. Se om Tatarskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1894 kuti "Tatarskai"-raudtestancii () "Stancionnii"-žilonke senno sauvomha da holitamha Transsibad i sirdnikoiden Venäman imperijan evropižes palaspäi bazaks. Nimitihe lähižen "Vanh Tatark"-žilon mödhe (), se sijazihe kahtes virstas da oli pandud 18. voz'sadal. Ühtištadihe kaht žilod da anttihe lidnan statusad vn 1911 27. päiväl vilukud, vl 1925 se status oli vahvištadud. Vll 1912−1914 saudihe Kulundan magistralid suvipäivnouzmha vemha villäd ajaden, kätihe Tatarskad raudtesol'meks. Vn 1917 tal'vkus panihe lidnad uden Tatarskan makundan keskuseks, kätihe makundad rajonaks vn 1925 elokus.
Tatarsk šingotase raudten edheotandoil (vagonoiden kohenduzdepo, raudten distancii) i sömtegimištol (leibänkombinat, villänpurnud, kuivan maidon tegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, 105 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Novosibirskhasai om 443 km päivnouzmha orhal, 473 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Kalačinsk (Omskan agj) 90 km päivlaskmha Transsibal vai avtotedme. «Irtiš»-avtote (R-254) om lidnan suviröunaks.
Tobmuz.
Tatarsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnan pämez' om Aleksandr Švedov (tal'vku 2005 — viluku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 217 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 23 711 ristitud. Kaik 23 956 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 29..30 tuhad eläjid vll 1959−1998 (30 893 eläjad vl 1979).
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken jumalanpert' om saudud vll 1994−2001. Letihe islaman pühäpertid vspäi 2013, se om avaitud vn 2018 uhokus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa päivkodid (nomer 1, 2, 4..8, 10, 12), kuz' keskškolad (nomer 2..5, 9, 10), licei, aluzopendusen škol-internat, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Tatarskan politehnine i pedagogine kolledžad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Dalmatovo

Dalmatovo () om Venäman lidn Kurganan agjan lodehes. Se om Dalmatovon ümbrikon (edel vn 2022 redukud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Pühä Dalmat Isetilaine pani Emäganpäivän mez'jumalankodin alust vl 1644. Eländpunktan aluz om pandud vl 1651 kuti "Služnäi"-slabad () jumalankodinno. Vll 1691−1781 oli "Nikolajevskoje"-žiloks. Se sai lidnan statusad vl 1781 "Dalmatov"-nimenke. Vll 1924−1947 kadoti lidnan statusad i oli "Dalmatovo"-žiloks. Vn 1947 7. päiväl kezakud radnikžilo sai lidnan statusad tošti.
Dalmatovo šingotase avtocisternoiden tegimel, sömtegimišton mašiništon tegimel, sömtegimištol (konditerine fabrik, villänpurnud, kombisötken tegim) i tekstil'edheotandal. Sadas uranad lidnan ümbrištos manalaižel mahtusel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Iset'-jogen hural randal (Tobolan hura ližajogi), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kurganhasai om 174 km suvipäivnouzmha orhal, 196 km avtol vai raudtedme. Lähembaine lidn om Kataisk 25 km päivlaskmha kaikil teil.
Tobmuz.
Kaik koume pen't küläd mülüiba lidnankundha Dalmatovon ližaks: Üläsuvariš (, 154 eläjad vl 2010), Lugovai ("Луговая", 97 rist.) i Roščino (10 rist.). Lidnankundan pind oli 169,56 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Jäl'gmäižed lidnan pämehed oliba Sergei Spicin ("Сергей Спицин", sügüz'ku 2019 — semendku 2023) i Jevgenii Volinec (sügüz'ku 2014 — eloku 2019). Lidnan Administracii om likvidacijan pordhal, Sergei Spicin radab sen likvidacižen laudkundan ezimehen vn 2023 semendkuspäi. Lidnan Dum om likvidiruidud vn 2024 sulakus, likvidator oli Sergei Spicin vn 2023 kezakuspäi. Jäl'gmäine Duman ezimez' oli Jurii Oboskalov (reduku 2019 — semendku 2023).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 911 ristitud, lidnankundan — 14 172 ristitud, rajonan pol'. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 11 584 eläjad. Kaik 12 772 ristitud elihe lidnas i 13 020 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17 494 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Emäganpäivän mez'jumalankodi (udessündutase vspäi 2011, Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän päjumalanpert', kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd), kaks' časounäd sen ližaks. Kaks' pühäpertid ei ole kaičenus: Koumen Pühämehiden-moskvalaižiden puine jumalanpert' (oli vspäi 1763) kaumžomal i üks' časoun' jumalankodiš.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, augotižškol, kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Kurganan tehnologižen kolledžan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Čoser Džefri

Džefri Čoser (mugažo Džeffri vai Gotfrid, [ˈtʃɔːsər]; sünd. läz 1343. vot, London, Anglijan kunigahuz — kol. 25. reduku 1400, sigäna-žo, om mahapandud Vestminsteran abbatuses) oli anglijalaine runokirjutai, literaturižen anglijan kelen i angližen literaturan alusenpanii. Kirjuti ičeze sädusid anglijan kelel ezmäižeks latinan kelen sijas. Sädi prozad-ki («The astrolab»-tedotraktat, kirjutused elos), tegi poemiden kändusid italijan i francijan kelišpäi.
Biografii.
Čoseran tat torgui vinal, i hänen poig putui tanhale seičemetoštkümnevoččel kunigahan poigan akan pažaks. Ühtni vn 1359 sodamatkha Francijad vaste, putui plenha, i Eduard Koumanz'-kunigaz maksoi päzutamha händast, kändi ičeze kamerdineraks da azegenkandajaks.
Vll 1360−1367 Čoser openui Londonan juridižes üläškolas, tedoiži Amuižen Riman klassižid kirjutajid, tezi Francijan nügüd'aigaižiden runokirjutajiden sädusid. Opendusen jäl'ghe ajeli Italijha diplomataks i tegi tundmust Italijan runoištonke da torguindlidnoidenke.
Kanz.
Vl 1366 Džefri i Filippa (de Roe neiččel, 1346−1387) vändiba sajad. Sündutihe kaks' last, Elizabet i Tomas Čoserad.
Kataisk

Kataisk () om Venäman lidn da lidnankund Kurganan agjan lodehes. Se om Kataiskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kozakoil vl 1655 kuti Katain lidnuz (), baškiralaižiden heimoiden karakatajalaižed-ühtištusen () nimen mödhe. Lidnuz kaiči torguindted Tobol'skaspäi Moskvha. Alištui kalaidajiden heimoiden londoile, i vodele 1695 lidnuz oli saudud jo koumanden kerdan. Sid' nimitihe "Kataiskai"-slabadaks. 19. voz'sadal "Kataiskoje"-žilo oli villän torguindan järedaks keskuseks. Vll 1911−1913 raudte läbiti žilod, i saudihe stancijad siš. Vn 1944 12. päiväl uhokud žilo sai lidnan statusad Troickoje-žilon, Korablövo-, Odino- i Savino-küliden mülütandanke.
Kataisk šingotase erazvuiččiden pompiden tegimel i maidtegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Iset'-jogen hural randal (Tobolan hura ližajogi) Kataik-jogen ( 22 km pitte) lanktendan sijas, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kurganhasai om 195 km suvipäivnouzmha orhal, 219 km avtol vai raudtedme. Lähembaine lidn om Dalmatovo 25 km päivnouzmha kaikil teil.
Klimat om ven kontinentaline. Tal'vaig om hätkeline. Paneb sadegid 475 mm vodes.
Tobmuz.
Kataisk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 145,5 km².
Edeližed lidnan pämehed (Administracijan pämehed) oma Aleksandr Karnauhov (keväz'ku-reduku 2022), Sabiržan Musalämov (uhoku 2019 — keväz'ku 2022), Valerii Černih (tal'vku 2013 — uhoku 2019). Lidnan Administracii om likvidacijan pordhal vn 2023 semendkuspäi. Lidnan Dum om likvidiruidud vn 2023 kül'mkus, sen likvidacižen laudkundan ezimez' oli Sergei Petrovskih vn 2023 kezakuspäi. Duman jäl'gmäine ezimez' oli Konstantin Pospelov (uhoku 2019 — kezaku 2023), edeline — Sabiržan Musalämov, radoi vn 2019 uhokuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 003 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 11 881 ristitud. Kaik 12 585 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15..16 tuh. eläjid vll 1979−2006 (16 789 rist. vl 1989).
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud lidnas, niiden kesken Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen puine pühäpert' om avaitud vl 2010.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), ehtal'ne aluzškol, lapsiden da norišton pert', čomamahtoiden škol, sportškol. Kataiskan professionaliž-pedagogine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kurtamiš

Kurtamiš () om Venäman lidn da lidnankund Kurganan agjan suvipäivlaskmas. Se om Kurtamišan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud lidnuseks ühtennimižen jogen randal Isetin agjan kancelärijan käskön mödhe vl 1745. Vodele 1753 saudihe ezmäšt jumalanpertid ümbrištos, phh. Pedroin da Pauloin oiktastuseks, i nimitaškanzihe žilod senno Kurtamiš-jogen mödhe. Jumalanpert' om olmas nügüd'-ki. Vspäi 1756 kätihe žilod makundan keskuseks. 19. voz'sadal 5 jarmankad oleskeli joga vodes. Vn 1956 5. päiväl heinkud žilo sai lidnan statusad.
Kurtamiš šingotase kohenduzmehanižel tegimel i sömtegimištol (sagudtegim, jauhon tehmine).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kurtamiš-jogen randoil (Tobolan hura ližajogi), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Kurganhasai om 77 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 83 km avtol. Toine lähembaine lidn om Šumih 82 km lodeheze orhal vai 219 km avtotedme.
Kurtamiš om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind — 96,71 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 17 099 ristitud, rajonan viž ühesandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18..19 tuh. eläjid vll 1989−2003 (19 155 rist. vl 1989).
Kurtamišan maižanduztehnikum i Kurganan pedagogižen kolledžan filial oma professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Edeline lidnan pämez' om Sergei Voroncov (sügüz'ku 2014 — sulaku 2019).
Kukmor

Kukmor (, ) om Venäman lidn Tatarstanan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Kukmoran rajonan i lidnankundan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1741 kuti žilo sauvomha da holitamha Tajiševon vas'kentegint (), nimitihe "Kukmor-tegim" mugažo. Vspäi 1851 oli Kukmor-žiloks, vl 1923 kätihe radnikžiloks. Vn 2017 28. päiväl sulakud Kukmor sai lidnan statusad.
Lugetas veroližikš, miše "Kukmor"-nimituz libui neniš marin sanoišpäi: "kok" «kaks'» vai "kugu" «sur'», i "mari" (om rahvahan nügüdläižeks nimeks).
Kukmor šingotase hobkombinatal, metalližastjoiden tegimel, omblendfabrikal, sauvondkeramikan tegimel i maidkombinatal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmaiženno röunanno, Nurmink / Norm-jogen alapalan randoil ( 20 km pitte, ), se lankteb Oštorm-jogehe huralpäi ( 36 km pitte, ), Vätk-jogen alajoksmusen oiktal randpolel, 102 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kazanihesai om 115 km suvipäivlaskmha. Röunatab Kirovan agjanke pohjoižes i päivnouzmas, lähembaine lidn om sen Vätkan Poläni kümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha. "Kukmor"-raudtestancii radab «Kazan' — Jekaterinburg»-jonol.
Tobmuz.
Kukmor om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline ezimez' om Jasira Garifullina, oli radnikusel vn 2015 kül'mkuhusai. Vitalii Andreev radab lidnan Radonoigendajan komitetan ohjandajan vn 2024 heinkuspäi. Edeline komitetan ohjandai om Rainur Notfullin, radoi vn 2024 heinkuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 918 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 17 886 ristitud. Kaik 17 700 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om 16..17 tuhad eläjid vspäi 2002 (17 815 rist. vl 2019).
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke 2010-nzil vozil): totarlaižed — 78,6 %, udmurtalaižed — 14,0 %, venälaižed — 5,3 %, marilaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 6,2 %.
Islaman pämečet' om avaitud. Ortodoksižen hristanuskondan Phh. Pedran da Paulan jumalanpert' om udessündutadud täuzin vll 2005−2007 ühtennimižen pandud mantazole pühäpertin alusel, edeline jumalanpert' oli vll 1844−1932.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, totaran gimnazii nomer 1, koume keskškolad (nomer 2, 3, 4), rajonan čomamahtoiden škol, "Zilant"-sportškol. Kaik koume sportkompleksad, jäpert'kulu i mägisuksiden baz oma saudud lidnas. Kukmoran agrarine kolledž radab rajonan Janil'-žilos 23 km päivlaskmha-lodeheze Kukmoraspäi avtol.
Basshunter

Basshunter [beishanter], todesine nimi om Junas Erik Oltberg (; sünd. 22. tal'vku 1984, Hal'mstad, Ročinma) om ročilaine pajatai, muzikprodüser da didžei. Edestab anglijan i ročin kelil.
Makušino

Makušino () om Venäman lidn Kurganan agjan päivnouzmas. Se om Makušinon ümbrikon (edel vn 2020 heinkud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud sirdanuziden manmehiden küläks 17. voz'sadan lopus. Saudihe Transsiban «Kurgan — Omsk»-palad vl 1894, i raudte läbiti Makušinod. Žilo kändihe järedaks 20. voz'sadan augotišes. Vn 1944 sulakus kätihe radnikžiloks. Vn 1963 23. päiväl uhokud žilo sai lidnan statusad.
Makušino šingotase argvointegimel, villänpurnuil i kombisötken tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vedhudetoi reskveden Vanh-järv (, 2,46 km²) om lidnan suvipäivlaskmas, täutase atmosferan sadegil.
Matkad Kurganhasai om 125 km päivlaskmha orhal, 141 km avtol vai raudtel. Lähembaine lidn om Petuhovo 43 km päivnouzmha orhal, 55 km «Irtiš»-avtotrassadme (R-254) vai Transsib-raudtedme. Trass om lidnan pohjoižröunaks.
Tobmuz.
Makušino oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 68 km².
Valerii Abakumov radoi lidnankundan pämehen vn 2009 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 338 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 6 827 ristitud. Kaik 7 810 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 tuh. eläjid vl 1967.
Ortodoksižen hristanuskondan Mikoi-arhangelan jumalanpert' om pühästadud vl 2010. Sen ližaks Pühän Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe znamasine puine jumalanpert' kellčuhundusenke oli saudud vll 1897−1898, ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), laps'aigan da norusen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Kurganan bazižen medicinižen kolledžan Makušinon äiprofil'ne filial (ende erine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Ekonomik (tedo)

Ekonomik (amuižgrekan kelen οἰκονομία-sanaspäi "oikonomia" «kodiižandusen vedandan čomamaht», ) tedoližes el'genduses om kundaližiden tedoiden ühtmuz tavaroiden da holitišiden tehmižes, jagamižes da kulutuses (kävutamižes). Džon Mill' kävuti tärtust ičeze «Politižen ekonomijan principad»-tedotön pälkirjuteses (angl. "Principles of Political Economy") vl 1848, i se leviganzi avaros.
Uden tedon sündund.
Adam Smitan «Tedoiduz rahvahiden elokahusen süiš da purtkiš»-tedotö (1776) järgenzi pit'kan aigan olnuzid Evropas melid ižandusen logikas i pani ekonomižen tedon alust. Erazvuiččed «Domostrojad» da abukirjad oliba Smitan monografijan endustajikš. Amuižgrekalaine Ksenofont sädi ezmäižen «Domostrojan» () 4. voz'sadal EME.
Kaks' jagust.
Ekonomikantedo jagase kahteks tedoiden gruppaks: ekonomine teorii i sättutoitud ekonomik. Ekonomine toziolend om niiden tedoiden objektaks. Ekonomikan subjektad oma personad i kompanijad, kaik ned kosketadas rahoiden kal't nügüd'aigan.
Teoretine čuraduz (ekonomine teorii) tedoidab röunatud varoid, niiden vajehtamižen, jagamižen, kävutandan mahtusen valičendan processan eriližusid. Praktine čuraduz (sättutoitud ekonomik) ecib teorijan käskusiden da taričendoiden kävutandoid ižanduzsistemiden elementoiden funkcioniruindas.
Tedoidusen suruden mödhe tedo jagase "makroekonomikaks" (rahvahaline ižanduz täuzin) i "mikroekonomikaks", jäl'geline tedoidab kodiižandusid, erižid edheotandoid da firmoid.
Metod i funkcijad.
Ristituiden kulutuzmärad oma röunatomad, no varad oma röunatud täutamha kulutusid, i pidab valita kaikuččes ekonomižes sistemas: kuiččid tavaroid tehta, kut pidab tehta niid, ken da mittušt radod piidab oigeta, i kenen täht radon rezul'tatad oma. Löuta pätandoid nenihe küzundoihe oma ekonomižen tedon metod.
Ekonomižen tedon funkcijad: tedonandai, praktine, endustusen, mail'mannägendan šingotesen, metodologine, ideologine, kritine i teoretine.
Ekonomikha sidodud vepsän muštatišed.
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.