tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Bakterijad

Bakterijad (, üks'lugu "bacterium", -sanaspäi "bakterion" «kaluine») om üks'stajižiden mikroorganizmiden ülävaldkund.
Vodele 2018 tedomehed ümbrikirjutiba severz'-se tuhad bakterijoiden erikoid. Lugetas, miše niiden erikoiden ühthine lugu om 107..109 vai sen enamba.
Bakteriologii tedoidab bakterijid, se om mikrobiologijan palaks. Tedomehed-bakteriologad voidas kazvatada laboratorijas ezitajid vaiše poles bakterijiden palakundoišpäi.
Ezmäižed bakterijad erigoičiba arhejoišpäi 3...2,5 mlrd vozid tagaz. Man biosferas om 5 ⋅ 1030 bakterijid, niiden biomass ülitab živatoiden i kazmusiden ühthišt biomassad.
Ümbrikirjutand.
Bakterijad sadas severzid-se mikrometrid pitte, niiden metabolizm erineb lujas palakundoidme. Stajad oleldas erazvuiččed formal, šurunvuiččes i kaluiženvuiččespäi spiralihesai. Bakterijad om üks' kaikiš amuižembiš elon formišpäi Mas, voib vastata niid ümbrišton kaikiš sijiš. Ned elänzoittas mahust, resken i solavan veden vezištoid, muiktoid hulid purtkid, radioaktivižid jändusid, man koren süvižid šoiduid. Bakterijad oma kazmusiden i živatoiden simbiontad vai parazitad.
Tedoidusen istorii.
Alamaine Antoni van Levenguk-londusentedoidai nägi bakterijoid ezmäižen vl 1676 ičeze tehtud mikroskopan abul. Tedomez' ümbrikirjuti kaclendoid oigetud Londonan kunigazližhe sebrha kirjeižiden serijas, sen paloin nimitadud hänel "animalkuli:kš" protistoid. Bakterijiden suruded oliba Levengukan mikroskopiden tarkoiktusen röunal, hänen linzad oliba üks'jäižed koveritomad, i sen jäl'ghe niken ei nägend bakterijid läz sadad vot. Mel'hetartuz Levengukan kaclendoihe sündui stajan teorijan šingotesen tagut.
Saksalaine Hristian Gotfrid Erenberg-tedomez' tariči "bakterijad"-terminad vl 1828.
Guptan imperii

Guptan imperii ( "gupta", "gupt raadžavanš" «Guptan dinastii») oli valdkund Indijan pohjoižpalas Gupta-dinastijan ohjandusen al. Oli olmas 4.-6. voz'sadoil, korged aig oli vll 319−467, čihozi äjihe valdkundoihe 6. voz'sadan lopus.
Guptoiden aig oli gollemb mi edeline Kušanan imperii, induizm änikoiči todesižikš möhemba. Valdkundaline ohjanduzkund ei ole mugoi ijerarhine, kut amuižes Maurjiden imperijas (5 mln km²). No kul'turan kanonad jäiba Guptan imperijan aigaspäi indijalaižiden rahvahaližes literaturas, kuvadamižčomamahtos, arhitekturas, filosofijas.
Valdkundan kaiken olendan aigan kulutihe znamasižid varoid alištamha separatizman vezoid. Čandragupta II-maharadžan jäl'gnikad vediba sodoid pohjoižes uzid kalaidajid vaste — eftalitoid (vauktad hunnad). Tegend oli jüged Gupta-dinastijan ezitajiden ičekeskeižiden ridoiden tagut. Guptoiden territorii poleni severzihe-se kerdoihe 6. voz'sadan keskele, nügüdläižen Indijan kaik pohjoine oli okkupiruidud eftalitoil.
Geometrii

Geometrii ( "geōmetría" «man märičend») om tedo idealiziruidud strukturoiš i kesksidoiš avarudes. Se om matematikan päjagusišpäi i kaikiš amuižemb jaguz arifmetikan ühtes.
Geometrii-tedon predmet om hibjoiden ičekeskeine sijaduz, se ozutase niiden koskendas toine toižennoks vai ühthižes röunas, olendas «keskes», «südäimes» i m.e.; hibjoiden surudel, toižin sanoin hibjoiden tazostuses, «suremba» vai «penemba»; hibjoiden toižetamižil mugažo. Geometrine hibj om abstrakcii Evklidan aigaspäi völ.
Istorii.
Kut sistematine tedo geometrii sündui Amuižes Grekanmas, sen aksiomatižed sekoimižed oma ümbrikirjutadud Evklidan «Augud»-säduses. Evklidan geometrii oli otnus palatomiden figuroiden tedoidusel lapakol pindal (lapakusel) i avarudes, niiden pindan i mülün lugendal.
Taritud vl 1637 Rene Dekartal koordinatine metod venub analitižen i differencialižen geometrijoiden aluses. Sidodud pirdatandha tegendad vediba deskriptivižen i projektivižen geometrijoiden sädandannoks. Sihe aighasai kaik logižed sekoimižed jäiba Evklidan aksiomatižen tulendpolen ramuziš.
Jur'vajehtused tuliba tedoho Nikolai Lobačevskii-tedomehen töidenke vl 1829, hän pučihe paralleližusen aksiomaspäi i sädi ut evklidatont geometrijad evklidan irdpolel, muga märiči tedon edesižen šingotesen i uziden teorijoiden sädandan teid.
Klassifikacii.
Feliks Klein tariči geometrijan jagusiden klassifikacijad ičese «Erlangenan programas» (1872), se klassifikacii om päine meiden-ki päivil. Kleinan mödhe, joga jaguz tedoidab geometrižiden objektoiden niid ičendoid, kudambad oma invariantižed (kaičesoiš) erasen-se toižetamižiden gruppan tegendan aigan, se grupp om specifine kaikuččen jagusen täht.
Ačhoi-Martan

Ačhoi-Martan (, ) om Venäman lidn da lidnankund Čečenijan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om Ačhoi-Martanan rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha.
Istorii.
Eziauguine Ačhoi-eländpunkt oli muretud čečenan i carin sodavägiden toran aigan vl 1840.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud kuti "Ačhoiskoje"-varmitez vl 1846, sid' "Ačhoi-Martan" oficialižikš. Žilo sai nimed kahten jogen mödhe: Ačho (Ačhu, 26 km pitte) jokseb lidnan päivnouzmaižeks röunaks, Fortang-jogi ( 69 km pitte, ) läbitab lidnan keskuzpalad. Rahvahan deportacijan aigan žilon nimituz oli "Novosel'skoje" vll 1944−1957, sid' pördihe endišt nimed. Žilo sai lidnan statusad vn 2023 6. päiväl uhokud, edel se oli tazovaldkundan kaikiš järedambaks külähižeks eländpunktaks.
Ačhoi-Martan šingotase torguindan keskusil, plasmassan tegimel, sauvondmaterialiden järedal bazal i tehmižel (raudprofil', iknad, uksed), meblin edheotandal, konditerižiden tegesiden pästandal, semniden ümbriradmižen tegimel. Valdkundaline maižandusen edheotand om otnus villänkul'turoiden, saduiden i kabjživatišton kazvatushe.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpalan päivlaskmas, Kavkazan ezimägištol, 247 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Nohčiin-Kort-mägi om lidnan suves.
Matkad Grozniihasai om koumekümne kuz' kilometrad päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 49 km avtoteidme, «Kavkaz»-avtotrass mäneb kudes kilometras pohjoižhe. Lähembaine lidn om Urus-Martan 21 km päivnouzmha orhal vai 23 km avtotedme.
Tobmuz.
Ačhoi-Martan om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 74,59 km², sen ližaks kaik rajonan suvipala alištub lidnan tobmudele.
Edeline Ačhoi-Martanan küläkundan Administracijan pämez' om Mohadi Hačukaev (heinku 2019 — kül'mku 2020). Ačhoi-Martanan küläkundan Deputatoiden nevondkund om olmas.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eländpunktan eläjiden lugu oli 20 172 ristitud, vn 2021 — 30 739 ristitud. Vl 2017 sen aigan žilon ristitišt oli 23 282 eläjad, rajonan nelländez. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2010): čečenalaižed — 99,7 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 0,3 %.
Islaman pämečet' Batal-Hadži Belhoroev-šeihan nimed (voib mülütada viž tuhad uskojid) om letud lidnas vll 2013−2014.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' järedad nimitadud päivkodid, Ačhoi-Martanan aluzškol, ühesa keskškolad (nomer 1..9), rajonan lapsiden sädamižen pert', rajonan čomamahtoiden škol, rajonan sportškol nomer 1, olimpižen varan sportškol boksas Turpal-Ali Kukaevan nimed, fizkul'turine "Akhmat"-sportkompleks (boks, üks'borcuindad).
Privatine Ačhoi-Martanan kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kitanvuiččed

Kitanvuiččed () om meriživatoiden infraheimkund Kitanšorpkabjaižed-heimkundaspäi. Šingotaškanzihe 50 mln vozid tagaz.
Mülüjad infraheimkundha kitad oma kaikiš surembad živatad Mal kaikes aigas. Lugetihe kitanvuiččid heimkundaks ende, no löutihe gippopotamid (kaks' erikod "Hippopotamidae"-sugukundas) kitoiden lähembaižeks heimoks molekuläriž-genetižiš tedoidusišpäi, ka ühtenzoittas heid ühthe udhe heimkundha nügüd'.
Ümbrikirjutand.
Kitanvuiččiden hibj om värtmudenvuitte siledan forman. Nahk om siled, läz karvata, vaiše vibrissad kazdas erasiden-se erikoiden kärzal. Ei ole rauguid nahkal päiči kahtes maidraugus, ezisuugad oma termoregulätorikš. Nahkanalaine razvan sanged šoid (2,5..30 sm sankte) kaičeb viluspäi i gipotermijaspäi, mugažo kaičeb vet organizmas. Hibjan lämuz om +35..+40 C°. Ezilopused kändihe lastoikš, tagalopused oma atrofiruidud. Händ lopiše surel lapakoiktal suugal. Živatad oma kaloiden pojavad irdpolespäi vaiše.
Pämall' om suremb mülütamha sihloičijad sötmižapparatad. Nenasärmed sijadasoiš tagarail vezižes elonmahtusespäi, kattas klapanal čuklos. Hambhad oma kaikil kitanvuiččil sündundan aigan, no suril kitoil atrofiruidas aigaližes igäs i vajehtadas sihloičendplatoil. Lainatas sališt kogonaz, sen tagut südäikoht om pit'k äikamerine. Soliden piduz ülitab hibjan pidust severz'-se kerdha. Il'm tavus vajehtase läz täuzin ühtes hengahtuses. Živat voib olda čuklos kahtes..kümnes minutaspäi i 30..40 minuthasai, kašalot — pol'tošt čashusai.
Kaikiš järedamb erik om sinine kit, kaikiš penembad oma del'finad. Sugudimorfizm ozutase hibjan suruden erindas, emäčud oma suremb mi ižačud vai vastkarin, erikoidme.
Amfibijad

Amfibijad vai Mavezižed (, üks'lugu "Amphibian" vai "Amphibium") oma nell'jaugaižiden sel'grodaižiden živatoiden klass, niiden kesken oma vezišihlikod, salamandrad, nua erikoiden ühesa kümnendest oma löcud.
Zoologijan alajaguz — gerpetologii — om pühätadud amfibijoiden i reptilijoiden tedoidusele. Erasti nimitadas jagust amfibijoiš "batrahologijaks" (-sanaspäi «löc»), no ei ole oficialižid specialistoid vaiše amfibijoiden sferas.
Leviganduz.
Amfibijad libuiba kaloišpäi šingotadud tävuidenke devon-pordos 345..370 mln vozid tagaz. Klassan erikod elädas kuivman kaikil kontinentil (päiči Antarktidas) i äjil saril. Ei voigoi eläda vedeta räkiden maiden letetazangištoiš.
Lugetas läz 8500 eläbad erikod mail'mas, avaitas 200..300 ut erikod joga vodel, no erikoiden koumandez om kadondan röunal. Ezimeletaden mugoi sur' kadojiden lugu om severzihe-se faktoroihe sidodud: mujai nahk ümbrišton redustusele, ümbrišton antropogenine ličend, invazivižiden i sinantropižiden lihansöjiden leviganduz.
Ümbrikirjutand.
Amfibijad oma reptilijoihe pojavad irdpolespäi, no amfibijad äikerdoičesoiš möukun abul i ei ole idün hel'pket organizmas reptilijoiden erineden. Vezi om tarbhaine äikerdoičendan täht. Kaik amfibijad elädas metamorfozan pordos läbi, madospäi täuz'kaznudehe živathasai. Viluverižed živatad, organizman metabolizm om vitk. Nahk om nälömakaz siled, läbipäzui veden täht. Kaik erikod voidab hengaita nahkal, erased hengaidas nahkal vaiše.
Mavezižed oma sötmižčepiiden tarbhaižeks palaks.
Kommunizm

Kommunizm (latinan kelen "commūnis"-sanaspäi «ühthine») om üks' ideologijoišpäi, teoretine kundaline i ekonomine formacii olijoiden kundaližes ičezkaluištos tehmižabutusiden alusel, kudambaspäi socialine kohtaižuz tuleb.
Ei olend völ täuzin kommunistišt järgendust realižudes, se järgenduz om idealine. Nimitadas «kommunizmaks» ul'trahurad ideologijad paksus, se tedotab kommunistižen kundan sauvondad metoks. Lugetas erazvuiččid školoid i joksmusid kommunizman polenpidajikš (kommunistoikš), niiden kesken marksizm, socialine anarhizm.
Marksizman alusenpanijoiden tedotöiden mödhe, kommunizm ezimeletab korktas šingotadud tegimištvägid, valdkundan, socialižiden klassoiden i rahaabutusiden olmatomut. Kaik nened metod lindäs sadud, konz tehmižabutusiden ičezkaluišt kändaškandeb kundaližeks enambuses, mi laskeb panda eloho «Jogahine — mahtusiden mödhe, jogahižele — kulutuzmäriden mödhe!»-koncepcijad, se om sidodud tavaroiden i holitišiden (materialižiden da ei) vajehtushe tundmatomiden ristituiden keskes päpaloin. Socializman sauvond om ezmäižiš haškuišpäi kommunizman čuraduses. Kävutadas «istorijanedeline kommunizm»-terminad ümbrikirjutamha heimristitkundoid edel klassoiden olendad.
Kommunizman erineden, lahjoičendan ekonomikan levitadud elementad ottas aluseks sadud hüviden arvon personališt märičendad, se ei ole lahjoičend muite (päiči tedoiden levigandust), no tarkašti meletadud vajehtuz.
Kommunizm- i kommunist-tärtused libudas 1830-nziden voziden Francijaspäi, hot' edel sidä pojavad terminad oliba ( «elo kundoil», egalitarizm-koncept). Kundaližen ičezkaluišton i elon radkundoil radikaližed polenpidajad kävutiba ut terminad. Vl 1840 severz'-se kommunistižid aiglehtesid pästlihe Parižha. Vl 1848 Marksan i Engel'san «Kommunistižen partijan manifest» oli pästtud ezmäižen kerdan Londonha. Edel 20. voz'sadad kundaline el'genduz oli, miše kommunizm om sabustamatoi abstrakcii, no voib löuta realižid teid socializman sauvondan täht.
Verblüdad

Verblüdad () om imetaiživatoiden heim Verblüdižed-sugukundaspäi. Mülütab koume eläbad erikod i severz'-se kadojid.
"Verblüdvodind" om maižandusen sarak verblüdiš.
Levigandmižavaruz.
Verblüdad oma järedad živatad, kuvazuiba kuividen maiden eloho — letetazangištod, pol'letetazangištod, stepid. Elädas pahemba nepsas klimatas i mägitahondoiš.
Dromedar i baktrian oma levitadud Man räkiš maiš: Afrik, Arabijan pol'sar', Keskuzazii, Avstralii. Kaik lugetas 19 mln eričuid, vaiše kodikoittud formad oma kaičenus, heiden ezitatad ei ole löutud tarkoikti. Tetas äi verblüdan suguid. Havtagai om mecerik, se om kaks'gurbaine i om kadomižen röunal, om kaičenus vaiše severz'-se sadoid eričuid.
Dromedaran i baktrianan gibrid om nar (iner), se voib äikerdoitas i sättub gibrizacijale edemba, no voib olda läžujid genetižikš eričuid kahtendes pol'vespäi.
Söte.
Verblüdad oma märehživatad. Sötlesoiš nenil kazmusil: "Salsola"-heimon heinäd, kojeghein, verblüdankarang, saksaul-penzaz.
Živatad jodas reskvet, i voidas joda solavad-ki vet. Kaitas razvad gurbiš i sadas vet razvan muigotandal ku tarbiž.
Citrus

Citrus (mugažo latinan kelel, znamoiči siš «limonpu») om igähižvihandoiden puiden i penzhiden heim. Mülüb Rutaižed-sugukundha.
Leviganduz.
Heimon erikod libudas Suvipäivnouzmaižen Azijan regionaspäi ezimeletaden, avarudel Indijan päivnouzmaspäi Tünen valdmeren sarihesai. Sel'gitadas ploduiden havadoiden mödhe, ned šingotiba kuivan aigoidme mussonižen klimatan arvoimižiš. Sil-žo aigal om tedoidusid, miše heimon kazmusiden augotižlibund om Avstralii, Uz' Gvinei i Uz' Kaledonii.
Kul'turoičend zavodihe Amuižen Kitain territorijal nell' tuhad vozid tagaz i jäi siš hätken aigan. Gibridizacii sijaližidenke citrusidenke veb erasid erikoid segotadud klassifikacijale. Nügüd'aigan om citrusplantacijoid 140 valdkundas, 35° levedushesai ekvatoralpäi molembihe polihe päpaloin.
"The Plant List"-andmuzbazan mödhe, kaik lugetihe 33 erikod heimos i völ 141 nimitusen status ei olend märhepandud. Sen ližaks, om äiluguižid gibridoid i sortuid, niiden kesken om honuzkazmusid. Heimon kul'turoiden ploduiden vozne satuz oli 105 mln tonnoid vll 2002−2004. Päkazvatajad oma Brazilii (apel'sinad), Kitai (greipfrutad, apel'sinad, mandarinad), Evropan Ühtištuz (mandarinad, limonad, laimad), Meksik (limonad, laimad), Argentin (limonad, laimad).
Voimujupirdand

Voimujupirdand om kuvadamižčomamahton toižend, kaikiš enamba levitadud Evropan kul'turas, sen sädused tegesoiš voimujuiden panendan kovapindale abul. Voimujupirdandan kuvandoičendan päine abutuz om muju.
"Voimujupirdai" tegeb kuvid, freskid da jumalaižid, minikuvid, teatrlavastusiden formitest. Voimujupirdandan čomamahton korged aig om edestadud francižel impressionizmal. Kall'voimujupirdand, pirdand vezimujuiden i guašan kävutandanke mülüdas grafikha tarkoiktemb, sikš miše mujun kel' ei ole päine niiden täht.
Necen čomamahton toižendas om äi kuvadamižmahtusid: ei ole muju ičeksaz vaiše (hromatižiden tonoiden kosketused), no mugažo ahromatižed tonaližed kosketused (muzavan i vauvhan kontrastad da nüansad), vauktusen i pil'vesen gradacijad, grafižed abutused (jono, siluet), mujušoidun faktur, kacegen saum, eriližed vajehtujad voimujud vauktusenmäran mödhe. Erazvuiččiden mahtusiden olemižespäi voimujupirdandan čomamaht voib säta sel'ktembid kuvid, antta täut el'gendust kuvatud objektan formas i avarudes, sädused tehtas levitadud londuseližiš materialoišpäi. Se om voimujupirdandan populärižusen päine sü.
Žanrad: religiozine, istorine, batalijoiden, mifologine, žanrine, animalistine i abstraktine voimujupirdand, portret, peizaž, sauvusen südäin, natürmort.
Voimujupirdandan sijaližed školad saiba tetabut keskaigan. Nügüd'aigan čomamahtoižed openduzaluzkundad oma levitadud: profškolad, kolledžad, radhonused čomamahtakademijoiš.
Palačjaugaižed

Palačjaugaižed () oma meren i kuivman živatoiden tip.
Etimologii.
Latinankel'ne nimi libui grekan kelen sanoišpäi: "artron" «niveleh» i -sanan genitiv ποδός "podos" «jaug».
Leviganduz.
Živatoiden ümbrikirjutadud erikoiden keskes kaikiš paksumbad oma palačjaugaižed (enamba 1,3 mln erikoid, 78 %). Palačjaugaižiden erikoiden todesine lugu voib sadas 10..30 millionhasai.
Tipan ezmäižed živatad sünduiba edel kembrijad läz 550 mln vozid tagaz vai kembrijan aigan, läksiba kuivmale. Ezimeletadud ühthine ezitat sötlihe vezišton pohjan sadegil. Palačjaugaižiden erikod elänzoittas läz kaikid ümbrištoid i valatoittas niid: valdmeri, reskveded, kuivma, makarad igähižen lumen jonohosai, letas atmosferas kilometrhasai kortte.
Ümbrikirjutand.
Palačjaugaižiden hibj om segmentiruidud, kogoneb tagmoišpäi. Hibj om kattud täuzin hitinanmülüjal kutikulal, siš om vahvembid keskustoid (skleritoid) i notkid membranoid. Kazdas verendan aigan vaiše. Rakanvuiččiden skelet mülütab äi kal'cijan karbonatad (CaCO3). Kaik vai erased lopused oma palakahad, niil om likundan, hengindan, kaičendan i tabadandan funkcijoid. Sömänsulatuzsistem om differenciruidud, söte henotase südäikohtas.
Elädas üks'päin tobjimalaz. Erased gavedid ozutadas socialižusen korktad tazopindad.
Znamoičend.
Palačjaugaižed oma sötkeks živatoiden toižiden erikoiden täht, ühtnedas mahusensädandha i organižiden substancijoiden londuseližhe pörundha, pölüstoittas kazmusid, mugažo levitadas tartläžundoid i todas pahut maižanduzkul'turoile.
Ristitud ottas rakoid sötkeks. Mezjäižed i šuukun "Bombyx mori"-lipkaine oma ičevuiččikš maižanduzživatoikš.
Mineral

Mineral (möhälatinan kelen "(аеs) minerale"-sanaspäi «kivend») om kivisuguiden, kivendoiden, meteoritoiden gomogenine pala mülündan i südäimen sauvondan mödhe. Se om himine ühtnend vai himine element, om geologižiden processiden londuseližeks produktaks.
Rahvahidenkeskeine mineralogine associacii () i sen Laudkund uziš mineraloiš i mineraloiden nimitusiš vahvištadas uden mineralan avaidust da sen nimed vspäi 1959. Vodele 2018 kaik enamba mi 5300 minerališt toižendad oma vahvištadud i ližatas severt-se kümnikoid uzid joga vodel, no vaiše 100..150 mineralad oma avaros levitadud.
"Mineralogii" tedoidab mineraloid, tedomehed oma "mineralogad". Genetine mineralogii sel'gitab mineraloiden augotižlibundad, mineraloiden filogenii tedoidab niiden toižendoiden pojavut.
Klassifikacii.
Mineral voib olda mitte taht agregatižes olendas, no mineraloiden tobj pala oma kovad hibjad. Jä lugese mineralaks, nozol vezi — ei. Jagadas mineraloid nenikš: kristalliženke strukturanke, amorfižed, metamiktižed (kristallform irdpolespäi, no amorfine olend).
Kivisugu voib mülütada severt-se mineraloid (polimineraline) vai vaiše üht mineralad (monomineraline kivisugu).
Fizižed ičendad.
Himine mülünd i kristalline struktur märhapandas mineralan ičendoid. Jagadas nenikš: mehanižed (skalärižed i vektorižed), optižed, lüminescentižed, magnitižed (kaks'valentižen raudan mülü), elektrižed, termižed ičendad, radioaktivižuz.
Mehanižed ičendad: kovuz (märičese Moosan pordhišton mödhe), haugelmasenmär erazvuiččiš polišpäi, katkaidusen specifik, hapanduzkerteh, räbeduz, ninevuz.
Optižed ičendad: hoštuz, muju, jonon muju, vauktusen katkaidusenmär, dispersii, polärizacii.
Visbaden

Visbaden ( [ˈviːsˌbaːdn̩] «luhtoiden vannad») om lidn Saksanman päivlaskmas. Se om Gessen-federacijanman administrativine keskuz, man kahtenz' surtte lidn Frankfurtan Mainal jäl'ghe.
Istorii.
Lidnan tahond mainitase ezmäižen kerdan Plinii Vanhemban vn 77 «Londuseližes istorijas» "Aquae Mattiacorum"-nimitusenke «Mattiakoiden purtked». Lidnan alusenpanendan voz' om 121. Alemannoiden lidnuz oli lidnan sijas Rimalaižen imperijan aigan. Frankad alištiba alemannoid vl 497, sauvoiba kunigazlišt tanast 8. voz'sadal. Frankoiden Einhard-tedomez' mainiti nügüdläšt lidnan nimitust ezmäižen "Visbada"-formas vl 830. Kätihe Nassaun pälidnaks vll 1815−1866, sen aigan gercogan rezidencii oli saudud lidnas, i se šingotaškanzihe. Gessen-federacijanma om sätud Toižen mail'man sodan jäl'ghe, i Visbaden kändihe sen pälidnaks, sikš miše murendused siš oliba vähemba äjan mi surembas Frankfurtas.
Visbaden om kurortlidnaks hulil purtkil. Tegimištoiden edheotandad ratas lidnas: avtosauvomižen (Porsche, Ferrari), avtopaloiden i kaluiden avtovoibištelendoiden täht, farmaceftižen i himižen (japonižed kompanijad) sarakoiden. Nened federaližed aluzkundad baziruišoiš siš: Saksanman kriminaližen policijan ohjanduz, Federaline statistine ohjanduz, Federaline demografijan institut, Saksanman klinižen diagnostikan keskuz.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Rein-jogen oiktal randal, sijadase federacijanman suvipäivlaskmaiženno röunanno, 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Main-jogi lankteb Reinha lidnan territorijal. Matkad Berlinhasai om 450 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 570 km kiruhavtoteil vai 540 km raudtedme. Järed Mainc-lidn om Reinan vastrandal. «Lidnad-kaks'jaižed» oma lidnaglomeracijan keskuseks 490 tuh. eläjidenke.
Klimat om ven valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +9,8 C°, kezakun-elokun +17,0..+18,6 C°, tal'vkun-uhokun +1,0..+2,2 C°. Paneb sadegid 638 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (66..68 mm kus), vähemba uhokus i sulakus (41 mm kus).
Tobmuz.
Visbaden jagase 26 lidnrajonaks () vspäi 1977.
Edeline lidnan pämez' () om Sven Gerih ("Sven Gerich", heinku 2013 — kezaku 2019).
Eläjad.
Vl 1521 kaik 192 ristitud elihe eländpunktas, vl 1800 — 2239 ristitud. Vl 2011 eläjiden lugu oli 275 976 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt lidnan istorijas oli 274 464 eläjad vn 1981 augotišes, 278 654 eläjad vn 2018 augotišes i om nügüd'. Heiden ližaks, läz 21 tuhad amerikaižid rahvahanikoid oma lidnas, ned rahvahanikad oma sidodud päpaloin, sen evropine päfater sijadase ani lidnanno tel Frankfurtannoks.
Visbaden mülüb «Frankfurt Rein-Main»-lidnaglomeracijha 5,8 mln eläjanke vl 2019 14 800 km² pindal.
Transport.
Päraudtestancii i severz'-se toižid raudtestancijoid ratas lidnas, raudte ühtenzoitab kaikidenke lähižidenke lidnoidenke. "Širštain"-jogiport () om Reinan randal venehstancijoidenke.
Matkad Frankfurtan rahvahidenkeskeižhe lendimporthasai om 25 km.
Klimat

Klimat ( "klima" «kon'akuz», genitiv "klimatos", päiväižen sädegiden kon'akuz lapakoiktale pindale) om sän äivozne režim, enamba mi 30 vodes päpaloin.
Kaidos el'genduses klimat om lokaline, harakterizuib arni necidä tahondad sen geografižen sijadusen mödhe. Avaros el'genduses klimat om globaline, se om olendoiden statistine ansambl', kudambid «atmosfer — gidrosfer — kuivma — kriosfer — biosfer»-sistem läbitab severziš-se voz'kümniš. Ei voi otta sän čurazundad klimatižes normaspäi klimatan toižetamižeks, oz., lujas vilu tal'v ei ozuta klimatan vilugoičendad.
"Klimatologii" tedoidab klimatad, se tedomehed oma "klimatologad". Paleoklimatologii tedoidab enččid klimatan toižetamižid. Man ližaks, klimat-tärtuz voib olda kosketusiš toižidenke planetoidenke da niiden kaimdajidenke atmosferan olendanke.
Nened päižed globaližed geofizižed cikližed processad formiruidas klimatižid arvoimižid Man pindal: lämudenpörund, vedenpörund, atmosferan ühthine cirkuläcii. Jäl'gmäižen modelid kävutasoiš tuleban klimatan toižetamižen arvoiden täht.
Keratas klimatižid harakteristikoid meteorologižiden elementoiden kaclendoišpäi. Niiden keskes kaikiš znamasižembad oma atmosferine painuz, tullein piguz i čuraduz, il'man lämuz da nepsuz, pil'vesižuz, atmosferan sadeged. Sen ližaks tedoitas nenid parametrid: päiväižradiacijan hätkeližuz i summ, rösttumatoman pordon hätkeližuz, nägubusen edhuz, mahusen i vezištoiden veden üläšoiduiden lämuz, veden purustuz man pindaspäi, lumikatken korktuz i olend, kaikenvuiččed atmosferižed nägused, radiacine balans.
Ižandusen sarakod kävutadas klimatan andmusid: maižanduz (vegetacižen pordon lämuziden summ), biologii i tehnižed sarakod (effektivižed lämuded).
Nühtajad

Nühtajad () om imetaiživatoiden kaikiš äiluguižemb heimkund.
Lugetas 35 sugukundad, 534 heimod i 2635 eläbad erikod heimkundas, se om imetaiživatoiden eläbiden erikoiden läz kaht videndest, mugažo 48 kadonut voden 1500 jäl'ghe erikod.
Heimkundan ezitajiden erinijad tundused oma diasisteman olend i järedoiden leikandhambhiden parad üksin ülälöuglus i alalöuglus.
Nühtajiden ezmäižed erikod sünduiba 60 mln vozid tagaz. Erikod oma levitadud kaikjal päiči jäžomiš (Antarktid, Grenlandan tobj pala) i severziš-se merisariš.
Šverin

Šverin ( [ʃvɛˈʁiːn] vai [ʃvəˈʁiːn], sijaline pagin "Swerin") om lidn Saksanman pohjoižes. Se om Meklenburg da Ezine Pomeranii-federacijanman administrativine keskuz i kahtenz' surtte lidn (Rostokan jäl'ghe).
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan "Zuarina"-nimenke vl 1018, mülüi slavilaižiden territorijha. Varmitez sai lidnan statusad Genrih Lev-monarhan aigan vl 1164, federacijanman kaikiš vanhemb lidn. Oli slavižen augotižlibundan Meklenburg-dinastijan pälidnaks, Meklenburg-Šverin-gercogkundan pälidn vll 1379−1918. Šverinan vanh lidn om kaičenus hüvin. Lidn oli Šverinan ümbrikon administrativižeks keskuseks SDT:n aigan vll 1952−1990.
Šverin šingotase mašinansauvomižel (tulleielektrostancijoiden čuhundused, laivoiden aksessuarad, aviapalad Airbus-kompanijan täht, aviaištmed), elektrotehnižel sarakol (kabeläntegim, medtehnikan tegim), plastikan ümbriradmižel, sömtegimištol (oluden keitand, kofen pakuitez), tervhudenkaičendan järedal Helios-klinikal (kaks' tuhad radnikoid), turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn seižub kesked järvid (päine om Šveriner-Ze 61,5 km² pindal), sijadase federacijanman päivlaskmas, 44 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om ven valdmeren, tal'v om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +9,5 C°, kezakun-elokun +16,2..+18,4 C°, tal'vkun-uhokun +1,2..+2,2 C°. Ekstremumad oma −27,0 C° (uhoku) i +38,4 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +1,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +18,3 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus. Paneb sadegid 628 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba heinkus-elokus (67..75 mm kus), vähemba sulakus (35 mm). Paneb lunt 24 päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 71..74 % röunoiš sulakus-elokus, 87..89 % kül'mkus-vilukus.
Tobmuz.
Šverin jagase 17 nimitadud lidnrajonaks (üks'lugu ).
Edeline lidnan pämez' () om Angelika Gramkov ("Angelika Gramkow", kül'mku 2008 — reduku 2016).
Eläjad.
Vn 2011 Saksanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 91 327 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 127 447 eläjad vl 1990.
Kil' (lidn)

Kil' ( [ˈkiːl]) om lidn Saksanman pohjoižes. Se om Šlezvig-Gol'štein-federacijanman administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Adol'f IV Gol'šteinalaine-grafal voziden 1233 i 1242 keskes. Pigai lidn kändihe Ganzan ühtištusen ühtnijaks.
Vl 1814 kožundakt Danijan i Ročinman keskes oli vahvištadud Kiliš. Vl 1835 laivansauvomižen "Hovaldtswerke"-tegim radaškanzi lidnas. Kilin kanalan sauvond om vaumitud vodele 1895.
Kil' šingotase meriportal (ehtatimiden operatorad baziruišoiš lidnas), soda- da civiližel laivansauvomižel, mašinansauvomižen kompanijoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase federacijanman keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Baltijan meren Kilin merikaran randoil, viž metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Gamburghasai om 90 km suvhe orhal.
Klimat om ven valdmeren. Kezaaig om päivoikaz, tal'v om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,3 C°, kezakun-elokun +15,3..+17,7 C°, tal'vkun-uhokun +2,0..+3,0 C°. Ekstremumad oma −24,8 C° (uhoku) i +36,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +1,6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +17,7 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus. Paneb sadegid 754 mm vodes, enamba heinkus-elokus (77..84 mm kus), vähemba uhokus-semendkus (40..51 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 74..75 % röunoiš sulakus-elokus, 79..88 % sügüz'kus-keväz'kus.
Tobmuz.
Kil' jagase 18 nimitadud ümbrikoks (), 25 valičemižümbrikoks vai 30 lidnanlaptaks ("Stadtteile").
Edeližed lidnan pämehed (merad, üks'lugu ) oma Süzanne Gaške ("Susanne Gaschke", tal'vku 2012 — reduku 2013), Torsten Al'big ("Torsten Albig", kezaku 2009 — semendku 2012).
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 239 526 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 273 735 eläjad vl 1939 i 273 284 eläjad vl 1961. Kaik 643 tuhad eläjid om ezilidnoidenke (2022).
Kilin universitet (, alusenpanend 1665, 27 tuhad üläopenikoid vl 2019) radab lidnas, kahesa fakul'tetad.
Erfurt

Erfurt (mugažo saksan kelel, virktas [ˈʔɛɐ̯.fʊɐ̯t]) om lidn Saksanman keskuzpalas. Se om Türingii-federacijanman administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan "Erphesfurt"-nimenke («bradindsija Erfas (nüg. Ger) päliči») vl 742. Vl 1217 ezmäine lidnan nevondkundan sauvuz oli saudud, vl 1275 letihe ratušad.
Erfurt šingotase valdkundaližil holitišil, opendusel, torguindal, elektrotehnižel tegimištol (ladimed, pol'veimed, fotoelementad), mašinansauvomižel, sömtegimištol (olud, garčic).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase federacijanman keskuzpalas, Ger-jogen i sen Braitstrom-hijaman randal ( 85 km pitte, El'ban bassein), 194 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om ven valdmeren, kontinentaližen klimatan röunal. Keza om päuvoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,0 C°, kezakun-elokun +16,1..+18,3 C°, tal'vkun-uhokun +0,2..+1,2 C°. Ekstremumad oma −25,0 C° (viluku, uhoku) i +37,6 C° (heinku). Kezaaigan minimum om 0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 535 mm vodes, enamba heinkus (81 mm), vähemba vilukus-uhokus (23..25 mm kus). Lantkud tal'vel lumi sulab teravas päpaloin.
Tobmuz.
Erfurt jagase 53 nimitadud ümbrikoks ().
Edeline lidnan pämez' () om Manfred Rüge ("Manfred Otto Ruge", 1990 — semendku 2006).
Eläjad.
Vn 2011 Saksanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 206 384 ristitud. Kaik 213 981 eläjad oli lidnas vl 2019. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 217 134 eläjad vl 1986 i om nügüd'.
Erfurtan universitet (, 4,7 tuhad üläopenikoid vl 2008) radab lidnas, sen aluz om pandud tošti vl 1994, radoi ende vll 1392−1816. Siš om nell' fakul'tetad i kaks' tedoiduzkeskust.
Transport.
Avtobusad, tramvaid (kuz' jonod) i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Erfurtan päraudtestancii sijadase lidnan keskuzpalas, avtobusstancii radab läz sidä.
Rahvahidenkeskeine civiline "Erfurt/Veimar"-lendimport (, "ERF / EDDE", 262 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase vides kilometras päivlaskmha Erfurt-lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas sezonižid i čarterreisid Keskmeren i Egiptan lebutahoižennoks: Antal'j, Burgas, Hurgad, Iraklion, Pal'ma-de-Mal'ork.
Ujelijad

Ujelijad vai Reptilijad () oma kuivman päpaloin sel'grodaižiden živatoiden klass.
Živatad sünduiba soiden reptilomorfoišpäi 310..320 mln vozid tagaz, niiden aigoiden kaivandused oma löutud Udes Šotlandijas (Kanad). Änikoičiba i dominiruiba kuivmas, meres i il'mas mezozoin aigan (251..66 mln vozid tagaz, dinozavrad). Lugetas läz 11 700 (keväz'ku 2022) eläbad i kadonut jäl'ghe 1500. vot erikod, heišpäi Venämas elädas vaiše 77 erikod, i 7 300 erikod oma šihlikod. Lindud libuiba peniš lihansöjiš dinozavroišpäi, no panihe linduid erigoittud klassaks.
Zoologijan alajaguz — gerpetologii — om pühätadud reptilijoiden i amfibijoiden tedoidusele.
Ümbrikirjutand.
Ujelijoiden äikerdoičend tegese munindan kal't vai sündutadas. Om amfibijoiden pirdoid, viluverižed živatad, lanktas unehe vilun sän aigan.
Hibj om kattud somuzuzil, katussambil järghine somuzlaud om olmas. Täuz' vai palahine verend tegese severz'-se kerdoid vodes.
Lihansöjad živatad, no erased katussambad sötlesoiš heinil päpaloin. Erikoiden tobj pala ei voigoi likkudas hätken maidmuiktusen teravan ližadusen tagut lihasiš.
Klassifikacii.
Nügüd'aigaižed heimkundad:
Znamoičend.
Erazvuiččed erikod todas kut ližad, muga pahut-ki ristituile. Ottas krokodiloiden, suriden küiden i šihlikoiden nahkad. Södas katussambiden lihad i munid. Kävutadas küiden morimid medicinas.
Krokodilad, morijad i sured küd oma varuližed ristitule.
Händtähtaz

Händtähtaz vai Komet ( "komḗtēs" «karvakaz», «hibusikaz») om relätivižešti pen' taivhaline hibj, punose Päiväižes ümbri lujas elliptižedme orbitadme konižen leiktusen nägul.
Necen kosmoshibjan südäituk kogoneb vedespäi, metanaspäi da toižiš lendlijoiš gazoišpäi kovas olendas. Pölü mülütab nenid substancijoid: cianidad, rik, natrii, raud, kobal't, nikel'. Gazan i pölün šoidud čereduidas, sen tagut čudeged oleldas gazoiden purustusen aigan. Reigud ottas südäitukun mülün nellhäsai videndest. Pölün da gazan pil'v südäitukus ümbri (koma) sädase lähenemižes Päiväižennoks. Harakterizujad händad pölüspäi da gazaspäi tegesoiš erasti vaiše. Vn 2021 elokule löutihe 6996 händtähtast, miččed oma Päiväižen sisteman südäiagjaha vai planetoiden agjaha. Ezimeletaden kometad tuldas sisteman südäiagjaha Oortan pil'vespäi, kudambas om äi händtähthiden südäitukuid.
Händtähthiden loštabuz rippub keskustaspäi Päiväižennoks. Niiden vaiše pen' pala lendab läz Päiväšt i Mad muga läheli, miše voimuz om nähta pal'hal sil'mal, sen aigan ristit nägub kometan komad todešižikš severz'-se kümnikad tuhoid kilometrid surtte i händad 1,4 mln kilometrhasai pitte. Händ om oigetud čuradushe Päiväižespäi paksumba kaiked päiväižtullein painuden tagut, händan i päiväižtullein saum rippub henegiden massaspäi čudegiš i Päiväižen aktivižusespäi. Äjad meteorad («langenijad tähthad») da niiden regulärižed valud oma händtähthiden augotižlibundanke.
Händtähthad lühüdanke pordonke letas orbitadme koume..kümne Man vot periodižusenke, mugomid om läz 400. Mülüdas Jupiteran, Saturnan, Uranan, Neptunan kundoihe. Oz., tetaban Gallein kometan punondan pord om 75..76 vot, sase Neptunan orbithasai i mülüb sen kundha.
Lugu

Lugu om matematikan päižiš tärtusišpäi, kävutase objektoiden i niiden paloiden kvantitativižen harakteristikan, rindatusen i numeracijan täht.
Znamoitas luguid kirjutamižes arabižil luguil tobjimalaz, mugažo matematižiden operacijoiden simvolil.
Istorii.
Lugun tärtuz sündui lugendan tarbhaižusespäi istorijanedeližes ristitkundas, tärtuz leviganzi lujas tedon šingotesenke. Luguiden kirjutandan voimused leviganziba kirjkelen sädandanke. Pozicine lugendsistem om sätud Amuižes Indijas, se laski kirjutada mittušt taht naturališt lugud kümnen lugun abul. Lugun lopmätomuden el'genduz sündui Amuižen Grekanman tedomehiden töiš.
Toižendad.
Jagadas luguid nenikš kategorijoikš:
Toižed: kuvitelendlugu, segoitadud lugu, relätivine lugu.
Erased lugud oma ičeze nimidenke ičendoiden tagut, oz., π-lugu, e-lugu.
Ladimed lugemha luguid: lugulaud, arifmometr, logarifmine jonoštim, kal'kulätor, kompjuter.
Äjüziden teorii

Äjüziden teorii om matematikan jaguz äjüziden ühthižiden ičendoiden tedoidusenke. Äjüz om miččen taht londusen objektoiden kogo ühthiženke ičendanke.
Istorii.
Saksanman Georg Kantor- (päižed töd) i Rihard Dedekind-matematikantedomehed sädiba teorijad 19. voz'sadan kahtendes poles. Äjüziden teorii toi matematikha lopmätomuden londusen ut el'gendust, löutihe teorijan ahthid sidoid formaliženke logikanke. Se eziauguine teorijan variant vastsi znamasižid jügedusid libujiden paradoksoiden nägul (oz., Kantoran, Rasselan, Rišaran, Berrin paradoksad), i om tetab nügüd' kut "lapseline äjüziden teorii".
20. voz'sadal teorii sai znamasišt metodologišt šingotest, aksiomatižed i deskriptivine äjüziden teorijad oliba sätud. Sen voz'sadan kahtendes poles teorijan znamoičend matematikan täht poleni ühthižembiden teorijoiden sädandan tagut i el'gendusen, miše voib sada ühthižid rezul'tatoid matematikan äjiš sarakoiš toižil mahtusil, sen paloin teoretiž-kategorižen instrumentarijan kävutaden. Äjüziden teorijan läz kaiked variantad oma sijaližikš statjoikš sätud 1970-nzil vozil toposoiden teorijan täht.
Ližateorijad.
Sel'ktatomiden äjüziden teorii om sätud äjüziden teorijan alusel 1960-nzil vozil, sädi amerikaine Lotfi Zade-matematikantedomez' sel'ktatoman logikan koncepcijan ramuziš. Teorii kävutase informacijan teorijas, kibernetikas i informatikas.
Toižed ližateorijad: mul'tiäjüziden teorii, pol'äjüziden teorii.
Pätärtused.
Teorijan päižed tärtused: äjüz (objektoiden kogo ühthiženke ičendanke), elementoiden mülümižen äjüzile kosketez, alaäjüz, tühj äjüz, operacijad äjüzidenke (ühtištuz, erižuz, liža, ristikoičend, simmetrine erižuz), äjüziden kuvand, vastamižüks'znamaine sättund, vägevuz (lopvägevuz, lugendvägevuz, lugutoi), transfinitine indukcii.
Kalendar'

Kalendar' ( «velgkirj»: Amuižes Rimas velgnikad maksoiba procentoid kun ezmäižil päivil-kalendoil) om aigan suriden keskustoiden lugendsistem, om alusenpandud taivhaližiden hibjoiden (Päiväine i/vai Kudmaine) likundan periodižusel.
Nimitadas kalendarikš voden päividen nimikirjutest jagandanke nedalikš i kuikš znamoitud praznikoidenke. Pästtud periodižikš tedonandmižkirj ližatedoidenke joga päiväle nimitase kalendarikš mugažo.
Toižendad.
Kalendarin nened toižendad oma märhapandud: päiväižkalendar', kudmaižkalendar', päiväižkudmaižkalendar'. Paindud toižendad: jumalankodikalendar', laudkalendar', rahvahankalendar', rebitamižkalendar', seinkalendar'.
Kaikiš enamba levitadud mail'mas om grigorianine kalendar', siš kalendar'voz' zavodiše 1. vilukud i lopiše 31. tal'vkud. Sen ližaks, tetas enamba mi 60 kalendarid mail'man rahvahil.
Istorii.
Ezmäižed kalendarid libuiba sän cikližiden vajehtusiden lugendan tarbhaižusespäi. Vozne «kalendarine rengaz» oli sätud živatvodijoiden pol'kalaidajil heimoil Nabta-Plais (nüg. Egiptan territorijal) läz vit tuhad vozid EME, voden zavodind oli znamoitud Sirius-tähthan tulendal. Se kalendar' abuti märita heimole, konz varastada sättujan paimnemha vihmsezonan augud i lopud. Gozekan rengaz (nüg. Saksanmas) oli sätud läz sil-žo aigal, sen lugend zavodihe Päivänvauktusen kaikiš lühüdambal hätkeližusel.
Venäman vanh i uz' stilid.
Evropan maiden tobman palan erineden, Venäma vajehti julianišt kalendarid grigorianižeks äjan möhemba 1582. vot. Voden 1918 aigan se tegihe erazvuiččikš valdkundan paloidme rahvahanikoiden sodan tagut, kontroliruidud bol'ševikoil palas 14. uhoku tuli vilukun 31. päivän taga kerdalaz.
Venäman vanh i uz' stilid erinedas nenikš:
Torguind

Torguind om ižandusen abusarak i ekonomižen radmižen toižend. Se om oigetud möndan da ostmižen tehmižhe, vajehtushe tavaroil i sihe sidodud processihe: ostajiden holituz, tavaroiden tond, niiden varaduz da kaičend i vaumičend edel möndad.
Process om tetab kiviaigaspäi. Kaidas el'genduses torguind om pagižmižiden process tulemha kožundkirjutesennoks keskladindan znamasižiš arvoimižiš. Torguindvajehtuz tegese rahoiden abul papaloin, no oleleb rahoita-ki, toižin sanoin barter — oiged vajehtuz tavaroil. Torguind om valdkundmaksoiden znamasine purde valdkundan i regionan budžetoiden täht. Om kesknikoiden sarakoks tavaroiden likundas tegijoišpäi ostajižennoks, kävutab logistikad. Torguindan sarak i torguindkapital sünduiba tön jagamiženke, miše kävutada olijoid resursid effektivižemb. Sarakon pämet om ližan lujenduz. Kesknikoiden olend vedab arvoiden ližadusele da küzumižen polendusele, tagasidon olmatomudele ostajan i tegijan keskes. Pättas niid sarakon vigoid erazvuiččil juridižil teil.
Torguindan toižendad: südäimine i irdpol'ne, üksintorguind i äjintorguind, stacionarine i likui. Torguindan ühtnijad: möi (ende torgovan) i ostai, erasti se om üks' person.
Üksintorguind mäneb realižiš laukoiš (pen' i specializirui lauk, torguz, bazar, jarmank, universaline lauk, super- i gipermarketad, moll) vai distancižikš (internetlauk, kurjerradnikoičend, počt). Äjintorguind tegese varažomiden i transportan avaronke kävutandanke, pakitoitusidme paksus.
Rahvahidenkeskeine torguind om globalizacijan likui vägi, mugoman torguindan šingotez om mail'man märhapanijaks pirdaks 20. voz'sadan lopuspäi. Valdkundad napridas panda röunadusid (ližamaksad, embargod, sankcijad) kaičemha tatanmaižid tavaroiden tegijoid. Poletas röunadusid Mail'man torguindorganizacijan ramuziš.
Suahili

Suahili (ičeze nimituz: "Kiswahili" [kiswɑˈhili] «randišton eläjiden kel'») om üks' bantun kelišpäi, kaikiš enamba levitadud niiden keskes. Se om ühteks oficialižiš kelišpäi Kenijas, Tanzanijas i Ugandas, niiden toine oficialine kel' om anglijan kel'.
Kelen reguliruindorganizacijad oma BAKITA Tanzanijas ("Baraza la Kiswahili la Taifa" «Nacionaline nevondkund suahiliš», Dar Es Salam, vspäi 1967) i CHAKITA Kenijas ("Chama cha Kiswahili cha Taifa", «Nacionaline associacii suahiliš», vspäi 1998). Suahilin tedoidusen institut radab Dar Es Salaman universitetanno, om tedoiduzkeskusid mail'man järedoiš universitetoiš.
Leviganduz.
Eziauguižešti kel' oli suahili-rahvahan keleks, no nügüd' äjad rahvahad pagištas sil. Pagižijoiden lugu om 2,5..5 mln ristituid mamankeleks i 50..70 mln ristituid kahtendeks vai koumandeks keleks Afrikan päivnouzmas. Tanzanijan ühesa eläjad kümnespäi mahttas pagišta suahilikš.
Rahvahidenkeskeižiden kosketusiden kel', pagištas neniš maiš mugažo: Burundi, Kongon Demokratine Tazovaldkund (viž provincijad), Mozambik, Ruand, Somali, Komorad i Majott.
Ümbrikirjutand.
Suahilin kel' kävutab latinan kirjamištod, se om todud evropižil missioneroil 19. voz'sadan keskes. Kaik om 24 kirjant kirjamištos (ei ole "Q" i "X"), "C"-kirjam om "ch"-ühtnendas vaiše. Kävutihe kirjkel't araban kirjkelen alusel 10.-19. voz'sadoil, sen znamasine muštnik om «Kirj Iraklijas»-epos (vai «Starin Tambukas», 1728, nüg. kirjamištol "Juo ja Herkal / Utendi wa Tambuka"). Ezmäižed suahilin grammatikad i vajehnikad oliba sätud 19. voz'sadan lopule. Kirjankel' om sätud Zanzibar-lidnan "kiungudža"-paginan alusel.
Kel' om sintetine agglütinativine.
Etik

Etik ( "ēthikós" «kenen-ni tabaha sidodud» -sanaspäi "êthos" «taba», «moraline natur»), vai moraline filosofii, om filosofijan disciplin, tedoidab tozihengeližust i moralid.
Etos-sana znamoiči nenid eziauguižešti: ühthine eländkodi, libunuded ühthižes elämižespäi ohjandimed, i kogodajad ristitkundad normad, kudambad abutadas individualizman i agressivižusen ülitandale.
Kävutadas «etik»-terminad mugažo znamoičemha märitud socialižen gruppan tozihengeližid i moraližid normid. Radatoittud etikal tärtused oma hüväsüdäimel'žuz, oiktusekahuz, sebruz, solidarižuz da tž., oigetas socialižiden institutoiden da kosketusiden morališt šingotest.
Etik om normativine i sättutoitud. Jäl'gmäine jagase nenikš: bioetik, ekologine, medicinine (lekariden), professionaline, juridine, socialine, politine, azjaline, kompjuterine.
Etikan predmet.
Etikan päproblemad:
Koncepcijoiden toižendad.
Erazvuiččiden etižiden sistemiden äjüz om olmas, ned erištasoiš südäiolendan i alusen mödhe. "Geteronomižen etikan" koncepcijad lugetas, miše moralil irdpol'ne ristithu kacten käskuz om i anttud irdpol'žikš, ozutesikš Jumalal. "Religiozine etik", sen paloin "hristianine etik", paneb avtoritarižid alusid moralin täht, sen aigan Jumal kuvastab Hüvüt, moralin normad oma Jumalan käsköikš (zavetoičendoikš) i oma velgusižed sen tagut.
"Avtonomine etik" ezimeletab, miše ristit tegeb ičeze moralid iče, "formaližel etikal" vai materialižel "kal'huziden etikal". "Absolütine etik" (moraline absolütizm) lugeb moraližid kal'huzid olijoikš ripmata niiden tundištusespäi, "relätivine etik" (moraline relätivizm) pidab moraližid kal'huzid rippujikš ristitun radmižespäi.
Energii

Energii ( "energeia" «radmine», «tego», «vägi») om skalärine fizine suruz, ühthine mär materijan likundan i ičekeskentehmižen erazvuiččiš formiš, materijan likundan läbisirdandan vägen mär toižiš formišpäi toižihe vedamha sidä likumatomuden olemižhe.
Energijan tärtusen kävutand sättub sauptud fizižen sisteman ümbrikirjutandan täht, siš statjas sisteman energii jäb vajehtamata aigan mändes tähäsai, kuni sistem om sauptud. Nece vahvištuz om energijan varadusen käskuz.
Znamoičendad.
Energii znamoičese "E", märicendühtnik om džoul', lühüdas Dž. Mugažo kävutadas "Q" lämuden lugumäran taht, "W" radon i vägevuden (energii aigan pordos) täht, "U" hibjan südäienergijan täht.
Istorii.
Amuižgrekine Aristotel'-tedomez' toi «energii»-terminad, mainiti ičeze «Fizik»-traktatas, no sana znamoiči siš ristitun radmišt. Vl 1807 britanine Tomas Jung-tedomez' mainiti energijad nügüd'aigaižes el'genduses ezmäižen kerdan, vajehti sil todud Leibnical 17. voz'sadan lopus «eläb vägi»-tärtust. Francine Gaspar-Güstav Koriolis-tedomez' avaiži radon i kinetižen energijan kesksidod vl 1829.
Uil'jam Tomson (tuleban aigan lord Kel'vin) kävuti «kinetine energii»-terminad vl 1851 vai sen aigemba, i vl 1853 britanine Uil'jam Renkin-fizikantedomez' toi «potencialine energii»-tärtust. Edesižes Uil'jam Tomson ühtenzoiti tedoid energijas termodinamikan käskusikš, sen tagut himii šingotaškanzihe teravas. Germanine Rudol'f Klauzius-tedomez' jätksi termodinamikan šingotest, toi i ümbrikirjuti matematižikš entropijan tärtust. Termodinamik om tedo energijan toižetamižes, sai nügüdläšt nimitust 1920-nzil vozil. Džozef Stefan toi absolütižikš mustan hibjan sädegoičendan käskust.
Atom

Atom ( "atomos"-sanaspäi «jagamatoi», «leiktamatoi») om substancijan heneg mikroskopižidenke suruzidenke da massanke. Himižen elementan kaikiš penemb kandai sen himižid ičendoid pala.
Atomad kogotas atomsüdäitukuspäi i elektronišpäi (tarkoiktemba, elektronižes «pil'vespäi»). Atomsüdäituk kogoneb protonišpäi i neitronišpäi. Neitroniden lugumär südäitukus voib olda erazvuitte: noläspäi severzihe-se kümnikoihesai. Ku elektroniden i südäitukun protoniden lugumärad oma ühtejiččed, ka kogonaine atom om neitraline elektrižikš. Vastal'žes statjas atom om erasenke pozitiviženke vai negativiženke täutkenke i nimitase ionaks. Erasti el'getas atomoikš elektroneitraližid sistemid vaiše i muga erištadas ionišpäi.
Südäitukun mass ülitab 99,9 % kaiken atoman massad. Sen protonad pozitiviženke täutkenke i neitraližed neitronad oma sidodud keskneze vägeval vastamižpainegel. Protoniden lugu znamoičese Z-kirjamel, se sättutoitab atoman järgenduznomerale himižiden elementoiden periodižes tabludes i märitud himižele elementale. Neitroniden N-lugu märičeb sen elementan izotopad. Üks'jäine stabiline atom neitronita südäitukus om protii, se om vezinikan enambuz i kaikiš enamba levitadud mail'mas nuklid.
Ottud erasiš-se lugumäriš sidodud keskneze sidoil erazvuiččed atomoiden toižendad sätas molekuloid.
Atomoiden himižed ičendad märhapandas niiden elektronižen hel'pken konfiguracijal i ümbrikirjutadas kvantmehanikal. Neitroniden lugu ei valatoita atoman himižihe ičendoihe znamasižikš, kacmata sihe, miše se lugu ülitab südäitukun protoniden lugud päpaloin. Märitas atoman massad dal'tonoil (massan atomühtnikoil), üks' ühtnik om hil'nikan 12C-izotopan stabiližen atoman 1/12-palan massha tazostadud.
Žal'giris (futbolklub)

FK «Žal'giris» () om Litvanman professionaline futbolklub Vil'nüs-pälidnaspäi. Kaikiš tetabamb Litvanman futbolklub nevondkundaližen aigan.
Kluban istorii augotihe vn 1947 16. semendkud, eziauguine nimi oli «Dinamo». Vll 1948−1961 nimitihe «Spartak», sid' nügüdläižikš. Ezineb A-ühtnendas vspäi 1991, päiči vn 2009 sezonas, konz oli I-ühtnendas. Litvanman futbolfederacijan stadion om kodiarenaks. Kluban prezident (radonoigendai direktor) om Vilma Venslovaitene ("Vilma Venslovaitienė") vn 2010 keväz'kuspäi.
Riteräi

FK «Riteräi» ( «Ricarid») om Litvanman futbolklub Vil'nüs-pälidnaspäi.
Kluban istorii augotihe vl 2005. Vn 2019 uhokuhusai sen nimi oli «Trakai», klub baziruihe Vil'nüsan Trakai-ezilidnas. Vändi III-ühtnendas vll 2006−2009, II-ühtnendas vl 2010, I-ühtnendas vll 2011−2013, ezineb A-ühtnendas vspäi 2014. Sai kahtent sijad vll 2015 i 2016, koumant sijad vll 2017−2019. Oti vident sijad vn 2022 sezonas. Oti kümnent sijad vn 2023 lopmižil, ka vändi vn 2024 aigan I-ühtnendas, no oti ühtent sijad i pördui A-ühtnendha. Kluban kahtenz' jouk vändab I-ühtnendas vspäi 2015. Litvanman futbolfederacijan stadion om kodiarenaks vspäi 2019.
Futbolkluban prezident om Jan Nevoina. Pätrener om Gintautas Vaičünas ("Gintautas Vaičiūnas") vn 2025 heinkuspäi. Edeližed pätrenerad oma Nikola Vitorovič ("Nicola Vitorović", uhoku-heinku 2025), Slavomir Cisakovski ("Sławomir Cisakowski", uhoku 2024 — viluku 2025), Metju Silva ("Matthew Silva", heinku-kül'mku 2023), Vladimir Jankovič ("Vladimir Janković", sulaku-heinku 2023).
DFK Dainava

DFK «Dainava» () om Litvanman professionaline futbolklub Alitus-lidnaspäi.
Kluboiden «Dainava»-nimitusenke istorii augotihe ripmatoman Litvanman aigan, jäl'gmäine klub tuli bankrotnendale vl 2014. Udessündutihe vl 2016, om sätud «Auska»-kluban i laučvoibištelijoiden «Dzuku tankai»-joukun ühtištusel. Vändi I-ühtnendas vll 2016−2020 i 2022 (vägesti, oti ezmäšt sijad), ezini A-ühtnendas vl 2021 i vändab siš vl 2023. Alitus-lidnan stadion om kodiarenaks (, 3726 kacujiden sijad).
Pätrener om Mergen Orazov. Edeline pätrener om Sergei Kuznecov.