Tuson

Tuson ( [ˈtuːsɒn] / [tuːˈsɒn], [tukˈson]) om lidn AÜV:oiden suvipäivlaskmas. Se om Arizon-štatan kahtenz' surtte lidn, Pim-ümbrikon ("Pima County", 23 800 km²) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1768 ispanijalaižil lidnuseks («fort:aks») navaho-indejalaižiden mal. Mülüb AÜV:oihe vspäi 1853. Sai lidnan oiktusid vn 1877 7. päiväl uhokud. Šingotaškanzihe lujas 1950-nzil vozil, ristitišt ližadui 4,5 kerdha.
Tusonan ižandusen päsarakod oma aerokosmine, aviasauvomine azekhiden vägiden täht, optine elektronik (läz 150 edheotandad), vas'ken sulamine i turizm. Kaivuztegimišt om lidnan ümbrištos, sadas vas'ked, uranad, äimetalližid kivendoid. Mail'man tetabad Texas Instruments-, IBM- i Bombardier-korporacijad oma znamasiženke olemiženke lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Arizonan suves, järedas oazisas, Santa Krus-jogen alangištos, 728 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan ühthine pind om 625,04 km², sidä kesken vezi otab 0,82 km², toine om kuivma. Meksikan röun om 100 kilometras suvhe. Matkad štatan administrativižes Finiks-keskushesai om 188 km lodeheze raudtel vai avtotedme. Vezivarad oma vähähkod.
Klimat om letetazangišton kuiv, päivoikaz, sulakus-kezakus eriližešti. Keza om räk, tal'vaig om pehmed. Voden keskmäine lämuz om +21,4 C°, kezakun-sügüz'kun +28,2..+31,2 C°, tal'vkun-uhokun +11,7..+13,4 C°. Ekstremumad oma −14 C° (viluku) i +47 C° (kezaku). Kezaaigan minimum om +6 C° (kezaku, sügüz'ku), tal'vaigan maksimum om +33 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus, semendkun minimum om 0 C°. Il'man lämuz voib olda +40 C° vai sen korktemb sulakus-redukus. Paneb sadegid 269 mm vodes, enamba heinkus-sügüz'kus (34..56 mm kus), kuiv sezon oleskeleb sulakus-kezakus (17 mm kaikes pordos). Paneb lunt läz kerdan tal'ves, kaikiš enamba lunt pani vn 1971 tal'vkus (17 sm kaikes kus). Keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 21..27 % röunoiš sulakus-kezakus i 37..50 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Tuson jagase kudeks nomeruidud valičemižümbrikoks (). Lidnan nevondkund kogoneb kudes ühtnijaspäi, valičesoiš ümbrikoidme, valdatusiden strok om nell' vot, ei ole röunoid niiden lugun täht. Partijad valitas kandidatoid edelpäi (praimeriz-sistem).
Lidnan tobmuden pämez' om mer (). Kaik lidnalaižed valitas merad nelläks vodeks, strokuiden lugu ei ole röunatud. Edeližed merad oma Džonatan Rotšil'd ("Jonathan Rothschild", tal'vku 2011 — tal'vku 2019), Bob Uolkap ("Robert E. Walkup", tal'vku 1999 — tal'vku 2011). Lidnan nevondkund paneb radsijha siti-menedžerad mugažo, hän pidab vastust lidnan ižandusen olendas.
Eläjad.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 520 116 ristitud, vn 2020 — 542 629 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 535 677 eläjad i läz 850 tuh. ristituid elihe ezilidnoidenke. Läz üht millionad eläjid om lidnaglomeracijas (2020). Sen ližaks, om äi illegitimižid immigrantoid Meksikaspäi.
Augotižlibundan mödhe (2020): evropalaižed — 43,65 % (ispanijalaižita), latinamerikalaižed i ispanijalaižed — 42,18 %, afroamerikalaižed — 5,11 %, azijalaižed — 3,01 %, indejalaižed — 1,69 %, valdmerimalaižed — 0,24 %, segoitadud augotižlibundanke — 3,65 %, toižen augotižlibundan — 0,46 %.
Arizon-štatan universitet (alusenpanend 1885, 49,5 tuh. üläopenikoid vl 2021) om päižeks radonandajaks lidnas.
Transport.
Avtobusad ("Sun Tran bus system") i tramvain jono (6,3 km) oma kundaližeks transportaks lidnas. Severz'-se velotemaršrutoid oma sätud.
Rahvahidenkeskeine civiline "Tuson"-lendimport ("TUS / KTUS", 3,7 mln passažiroid vl 2019) sijadase kümnes kilometras suvhe lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid AÜV:oiden päivlaskman i Tehas-štatan surihe lidnoihe, Čikagho, Minneapolisha. Il'mvägiden järed Devis-Monten sodabaz radab lidnan suvipäivnouzmas, lendimiden tuhad i kosmoslaivoiden kümnikad kaitas siš.