Grekanma

Grekanma ( [eˈlaða], "Elláda", vai [eˈlas], Ellás), täuz' oficialine nimi — Grekanman Tazovaldkund ( [eliniˈci ðimokraˈti.a], "Ellīnikī́ Dīmokratía"), om valdkund Evropan i sen Balkanan pol'saren suves, Adriatikan, Ionižen meren da Keskmeren randoil. Afinad oma sen pälidn, ned oma Grekanman kaikiš suremb lidn.
Valdkund om PAKO:n ühtnijaks vspäi 1952 (vozil 1974−1980 oli lähtnu sišpäi), vspäi 1981 om EÜ:n ühtnijan.
Istorii.
Grekanman territorii lugese Päivlaskmman civilizacijan auguks. Amuižen Grekanman i Vizantijan imperijan kul'tur levini Keskmeren randoidme. Vn 1821 25. päiväl keväz'kud Grekanma tedištoiti ripmatomut Ottomanan imperijaspäi i sai sidä vl 1830 voziden 1821−1829 Päzutandsodan jäl'ghe.
Valdkundan ezmäine Konstitucii (, "Sintagma tis Elladas") oli olmas vspäi 1822. Jäl'gmäine 13nz' lugul Konstitucii om väges vn 1975 kezakun 11. päiväspäi voziden 1986, 2001 da 2008 znamasižidenke vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Grekanmal om mavaldkundröunoid Albanijanke lodehes (röunan piduz — 212 km), Pohjoižmakedonijan Tazovaldkundanke (234 km) da Bolgarijanke (472 km) pohjoižes, Turcijanke pohjoižpäivnouzmas (192 km). Ühthine röunoiden piduz om 1110 km. Valdkundan pind — 131 597 km², sidä kesken kahten tuhan saren pind — 25 100 km² (valdkundan territorijan läz videndest). Keskmeren mered lainištadas sen randoid: päivlaskmaižed mered — Adriatik i Ionine, suvižed — Kritan i Livijan, päivnouzmaižed — Egeine i Frakine. Ühthine randanpird om 13 676 km.
Grekanma om mägikaz ma. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Olimp-mägen Mitikas-mägenpä (2917 m). Pened tazangištod oma elänzoittud tihedašti. Lujad manrehkaidused oleldas valdkundan territorijal.
Klimatan koume toižendad oma levitadud tahoidme: Keskmeren, Al'piden i ven. Kontinentaližen palan Pind-mägisel'g valatoitab sadegiden järgendust.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, bur hil', metallad (raudkivend, boksitad, cink, nikel', hahktin, magnii), gidroenergii; toižed varad oma keitandsol, mramor.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine konstitucine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (, "Próedros ti̱s Elli̱nikí̱s Di̱mokratías"). Parlamentan ühtnijad valitas händast videks vodeks, enamba kaht strokud jäl'geten ei sa. Prezident om armijan päkäsknikaks. Hän voib käta käskusid tagaze parlamentha toštmižkaclendan täht.
Parlament (, "Voulí ton Ellínon") om üks'kodine. Kaik rahvaz valičeb sen 300 ühtnijad kerdan nelläs vodes. Parlamentan tobmuden partijan lider kändase päministraks.
Käskuzkundaližen tobmuden pä om Areopag (, "Arejos Pagos").
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2023 25. päiväl heinkud. Parlament valiči ut Katerina Sakellaropulu-prezidentad vn 2020 22. päiväl vilukud (261 än't 300:späi), hän tuleb radho keväz'kun 13. päiväspäi. Edeline prezident om Prokopis Pavlopulos (13. keväz'ku 2015 — 13. keväz'ku 2020). Kiriakos Micotakis radab päministran vn 2019 heinkun 8. päiväspäi. Edeline päministr om Aleksis Tsipras (26. viluku 2015 — 8. heinku 2019).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Grekanman administrativiž-territorialine jagand."
Grekanma jagase koumetoštkümneks agjaks (üks'lugu , "periféreia"). Agjad alajagasoiš 74 agjan ühtnikaks (üks'lugu , "perifereiakí enótita"), niiden kontinentröunoid enččikš nomoikš (54 nomad oliba Grekanman päühtnikoiš edel 2011. vot) jättihe vajehtuseta paksumba kaiked. Agjan ühtnikad jagasoiš 325 municipaližeks ühtnikaks (üks'lugu , "dímos"). Periferijad oma seičemen decentraliziruidud administracijan (äilugu , "apokentroménes dioikíseis") ohjandusen al. Üks'jäine avtonomii — pühä Afon-mägi grekižes Makedonijas. Kaik administrativižed ühtnikad oma ičeohjandusen al.
Eläjad.
Grekanmas elädas grekalaižed. Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 10,775,557 ristitud, vn 2018 heinkus — 10,761,523 ristitud. Eläjiden 99 % kodikel' om grekan kel'. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli: rahvahanlugemižiden mödhe — 10,964,020 eläjad vl 2001; järghižen statistikan mödhe — enamba 11 mln eläjid vll 2006−2013 (11,123,400 eläjid vn 2011 augus).
Rahvahad (2011): grekalaižed — 91,6 %, albanijalaižed — 4,4 %, toižed rahvahad — 4,0 %.
Uskondan mödhe (2015): ortodoksižen jumalankodikundan (oficialine religii) hristanuskojad — 81..90 % (vl 2006 oli enamba 97 %), islamanuskojad — 2 %, toižed uskojad — 3 %, religijatomad — 4..15 %, märhapanendata — 1 %.
Afinad-pälidnas eläb 35 % valdkundan ristitištod. Toižed sured lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Salonikid, Patrad, Iraklion, Laris, Volos, Aharnes. Vl 2011 kaik oli 65 lidnad enamba mi 14 tuhad eläjidenke valdkundas. Lidnalaižiden pala om 79,7 % (2020).
Ižanduz.
Grekanma om šingotadud ma, baziruiše holitišiden sferal päpaloin, sen hüvä finansine olend rippub verhiš maišpäi znamasižes märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt (KSP) oli 252,7 mlrd. US$ ekvivalentas (52. sija; US$24,342 ühtele hengele, 46. sija) vai 436,7 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (54. sija; US$42,066 ühtele hengele, 48. sija). Vll 2010−2018 velgkrisis hilleni ižandusen kazvandad, vll 2009−2013 kogosüdäiprodukt poleni joga vodel. Tähäsai valdkundaline velg jäb sureks, hot' poleneb-ki, oli 369 mlrd evrod (KSP:n 164 % surtte) vl 2023, €365 mlrd (KSP:n 154 %) vl 2024. Industrijan päsarakod oma laivansauvomine, sömtegimišt i tabakon ümbriradmine, tekstiline, himižiden substancijoiden pästand, metallan ümbriradmine, kaivuztegimišt i kivivoin samine. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiprodukt sektoroidme (2021): maižanduz — 4,5 %, tegimišt — 18,2 %, holitišiden sfer — 77,3 %. Radajiden järgenduz (vn 2021 andmused): maižanduz — 11,2 %, tegimišt — 15,6 %, holitišiden sfer — 73,2 %.
Valdkundan päeksport om söndtavarad (nižu, tabak, kala, sagud, puvoi, fruktad da maplodud, vin da vinmarj — kaik läz 25 %), kivivoi (9 %), erazvuiččed sobad (läz 8 %), zelläd (6 %); toine eksport — polimerad (läz 5 %), likkuimed (lendimed, treilerad — 2 %), vanuimed da kabeläd (2 %), cement (1 %). Sen ližaks, turizm, rahvahidenkeskeižed jüguvendad lendimil da laivoil todas äi rahoid büdžetha. Importan tavarad oma toreh kivivoi, mašiništ (elektrotehnine ezikät), elektronik, zelläd, laivad da astjad, plastmassad, avtod da motociklad. Vll 2023−2024 import ületi eksportad 1,6 kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2023) oma Italii (Grekanman eksportan 11,7 % i importan 7,9 %), Saksanma (eksportan 5,7 % i importan 10,3 %), Kitai (importan 9,8 %), Bolgarii (eksportan 4,5 % i importan 3,5 %), Turkanma (eksportan 3,3 % i importan 3,5 %), Ispanii (eksportan 3,2 % i importan 3,6 %), Irak (importan 6,5 %), Alamad (importan 5,9 %), Kipr (eksportan 5,7 %).