tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Mamadiš

Mamadiš (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Mamadišan rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn.
Istorii.
Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1613 kuti "Troickoje-Mamadiš"-žilo jumalankodin seiniden taga. Žilo sai lidnan statusad vl 1781 nügüdläiženke nimenke.
Mamadišan ižandusen päsarak om sömtegimišt (maid-, liha- i kalaproduktad, maploduiden, marjoiden i meden konservtegim), mugažo savičuntegim om saudud i himijan edheotand maižandusen kazmusiden da živatoiden täht.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaiženno röunanno, Vätk-jogen oiktal randal (Kamanjogen oiged ližajogi) läz Ošm-jogensus, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kazanihesai om 167 km päivlaskmha «Volg»-avtotedme (M7). Lähembaižed sured lidnad oma Nižnekamsk kaks'kümnes seičemes kilometras suvipäivnouzmha orhal (Kaman hura randpol') i Jarčalli 62 km päivnouzmha orhal.
Tobmuz.
Mamadiš om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline Nevondkundan ezimez' om Anatolii Ivanov (2010 — kezaku 2024). Lidnan Radonoigendajan komitetan ohjandai om Rašit Garipov vn 2008 kezakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 435 ristitud, rajonan ristitišton koumandez, vn 2021 — 15 726 ristitud. Kaik 15 699 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 880 eläjad vl 2020.
Rahvahad (enamba 1 % vn 2002 rahvahanlugemižen mödhe): totarlaižed — 65,3 %, venälaižed — 30,1 %, toižed rahvahad — 4,6 %.
Islaman koume mečetid oma avaitud: «Izge Nur», Keskuzline i «Galiulla». Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (om udessündutadud vll 2018−2021), ph. Ksenijan jumalanpert' (om letud vll 1876−1882), kaks' časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 3, 4), licei (nomer 2), specialine (korrekcine) škol-internat VIII toižendan, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton koume sportškolad («Olimp», borcuindas, hokkejas i figurštargundas). Mamadišan politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Mendelejevsk

Mendelejevsk (, , vai "Менделеев шәһәре", vai "Миндәлә / Mindälä") om Venäman lidn Tatarstanan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas, mülüb Alakaman lidnaglomeracijha. Lidn om Mendelejevskan rajonan administrativine keskuz i üks'jäine lidn, mülüb rajonha lidnankundaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1868 kuti "Bondüžskii"-žilo läz himišt tegint. Vspäi 1928 oli lidnanvuiččeks "Bondüžsk"-žiloks. Žilo sai lidnan statusad vn 1967 11. päiväl elokud nügüdläiženke nimenke Dmitrii Mendelejev-tedomehen muštoks, hän oli tegimen radnikan. Sil-žo aigal ližatihe eländpunktha lähižid žiloid.
Mendelejevsk šingotase järedal himižel tegimel (himižed i zell'substancijad, sauvondmaterialad), se radab kümnes kilometras lidnaspäi läz ekonomišt Alabug-zonad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suves, Kamanjogen oiktal randal da sen Toim-ližajogen randoil, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kazanihesai om 238 km päivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Jelabug kaks'kümnes kahtes kilometras suvipäivlaskmha orhal vai 28 km avtoteidme i Jarčalli 20 km suvhe orhal vai 37 km avtol.
Tobmuz.
Mendelejevsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Sijaližen ičeohjandusen nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan nevondkundan ezimez' om Valerii Čeršincev (semendku 2017 — heinku 2023). Lidnan Radonoigendai komitet om likvidacijan pordhal vn 2015 tal'vkuspäi. Sen likvidacižen laudkundan ohjandai om Almaz Iskakov vn 2024 elokuspäi. Edeline organizacijan ohjandai om Aleksandr Belonogov (uhoku 2016 — eloku 2024).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 075 ristitud, rajonan ristitišton seičeme kümnendest, vn 2021 — 22 875 ristitud. Kaik 22 203 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om läz 22 tuhad eläjid vodespäi 2002 (nügüd' i 22 257 rist. vl 2009).
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): totarlaižed — 51,4 %, venälaižed — 39,0 %, udmurtalaižed — 3,1 %, marilaižed — 3,0 %, toižed rahvahad — 3,5 %.
Islaman «Tan»-pühäpert' i «Husain»-mečet' oma avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud: nell' jumalanpertid i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 4), himiž-tehnologine licei (nomer 3), gimnazii (nomer 1), rajonan čomamahtoiden škol, rajonan "Batir"-sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš. Uz' himiž-tehnologine kolledž projektiruiše i linneb vaumitud vn 2024 sügüz'kule.
Menzelinsk

Menzelinsk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas. Se om Menzelinskan rajonan administrativine keskuz i üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 16.−17. voz'sadoil kuti kaičendlidnuz kalaidajiden rahvahiden hogahtusespäi. Nimitihe jogen mödhe. Žilo lidnusenke saiba makundan lidnan statusad vl 1781.
Menzelinsk šingotase sömtegimištol (südäiveded, mineraline vezi), sauvondal, avtotransportan i maižanduztehnikan kohendusen edheotandoil, meblin tehmižel lapsiden täht.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižes, läz Menzel'-jogensud (, , 123 km pitte), Kamanjogen hural randpolel (Alakaman vezivaradim), 90 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Kazanihesai om 292 km päivlaskmha. Lähembaine järed lidn om Jarčalli vižkümnes kilometras päivlaskmha «Volg»-avtotedme (M7), trass om lidnan suvipäivlaskmaižeks röunaks.
Tobmuz.
Menzelinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen nevondkundan ezimez'. Lidnan radonoigendajan komitetan pämez' om Ramil' Šaisuvarov vn 2021 kül'mkuspäi. Edeline radonoigendajan komitetan pämez' om Ramil' Jagafarov, radoi vn 2021 kül'mkuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 476 ristitud, rajonan ristitišton koume videndest, vn 2021 — 16 008 ristitud. Vl 1979 i vspäi 2002 om enamba mi 16 tuhad eläjid, kaikiš suremb ristitišt oli 17 153 eläjad vl 2017.
Rahvahad (enamba 1 % vn 2002 rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 50,2 %, totarlaižed — 45,2 %, marilaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 2,9 %.
Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud: pämečet' i vn 2012 mečet' M7-trassanno. Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert', kaks' jumalanpertid, mugažo Illä-endustajan naižjumalankodin (1860) sauvused oma kaičenus.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), gimnazii, Menzelinskan škol-internat armotomiden i tervhuden röunatud voimusidenke lapsiden täht, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, kaks' sportškolad («Olimp» i «Jubileinii»).
Menzelinskan maižanduztehnikum, pedagogine kolledž i medicinine škol oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Nižnekamsk

Nižnekamsk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas. Se om tazovaldkundan koumanz' surtte lidn, mülüb Alakaman lidnaglomeracijha (1,1 mln rist.), om konurbacijas Jarčallinke, Nižnekamskan rajonan administrativine keskuz vspäi 1965, mülüb sihe vodespäi 2011.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1961 kuti "Nižnekamskii"-radnikžilo sauvomha kivivoin ümbriradmižkompleksad. Vl 1965 se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.
Nižnekamskan ižandusen päsarakod oma kivivoinümbriradmine, kivivoinhimine (PAÜ «Nižnekamskneftehim»), energetine (Nižnekamskan LEK-1 i LEK-2), mugažo sur' šintegim radab likkuimiden täht. Toižed sarakod oma sauvond, torguind, sömtegimišt (leibänkombinat, maidkombinat, likörvintegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižes, Kamanjogen hural randal läz Zai-jogensud, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kazanihesai om 170 km päivlaskmha orhal vai 236 km avtotedme. Lähembaine lidn om Jelabug vižtoštkümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal vai Kaman ülezjogen.
Tobmuz.
Kaik kaks' pen't küläd mülüdas lidnankundha Nižnekamskan ližaks, niiden ühthine ristitišt om 53 eläjad. Ei ole jagandad administrativižikš rajonikš, om 41 lidnanlaptad, 14 eländfartalad da nell' žilod.
Edeline lidnan da rajonan pämez' om Aidar Metšin (2008 — sügüz'ku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 234 044 ristitud, lidnankundan — 234 163 ristitud, rajonan viž kudendest, vn 2021 — 241 479 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüdläine.
Rahvahad (enamba 0,7 % vn 2002 rahvahanlugemižen mödhe, ozutadud rahvahudenke): totarlaižed — 49,6 %, venälaižed — 42,7 %, čuvašalaižed — 2,7 %, baškiralaižed — 0,8 %, ukrainalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad — 3,5 %.
Islaman koumetoštkümne pühäpertid om avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan kaks'toštkümne da toižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas.
Kaik nell' üläopendusen sijališt aluzkundad (institutad) da kümne professionaližen keskopendusen sijališt aluzkundad ratas lidnas.
Transport.
Avtobusad, tramvaid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Ühtennimine raudtestancii om sarakon «Jarčalli — Al'met'jevsk»-keskustaspäi lopstancii. Järed jogiport sijadase kahtes kilometras lidnaspäi.
Rahvahidenkeskeine civiline "Begiševo"-lendimport (, , "NBC / НЖК / UWKE", 777 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase 19 km suvipäivnouzmha Nižnekamskan keskuzpalaspäi.
Nurlat

Nurlat (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan suves. Se om Nurlatan rajonan administrativine keskuz i üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud "Nurlat"-raudtestancijan žilho vozil 1905−1910, läz Alanurlat- i Ülänurlat-külid, «Simbirsk — Uf»-jonon sauvondan aigan. Totaran Nurlati-külä ("Нурлаты") oli tetab 17. voz'sadaspäi. Žilo kändihe radnikžiloks vl 1938, sai lidnan statusad vl 1961. Vl 2009 se oigenzi sadant jubilejad ičeze alusenpanendaspäi.
Nurlatan ižandusen päsarakod oma kivivoin samine, sömtegimišt i sauvond. Savičuntegim radab vspäi 2015.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kondurč-jogen üläjoksmusen randpolel (294 km pitte, , , Sokan ližajogi, Volgan hurapol'ne bassein), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, läz Samaran agjan röunad.
Matkad Kazanihesai om 237 km lodeheze avtotedme. Lähembaine lidn om Dimitrovgrad (Ul'janovskan agj) 80 km päivlaskmha orhal. Ühtennimine "Nurlat"-raudtestancii seižub «Ul'janovsk — Uf»-jonol.
Tobmuz.
Nurlat jagase 17 nimitadud lidnanlaptaks. Lidn om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnan i rajonan pämez' om Ravil' Kuzürov (tal'vku 2013 — uhoku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 32 601 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 33 990 ristitud. Kaik 32 954 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33 267 eläjad vl 2014 i om nügüd'.
Rahvahad (enamba 1 % vn 2002 rahvahanlugemižen mödhe): totarlaižed — 58,8 %, venälaižed — 20,7 %, čuvašalaižed — 19,0 %, toižed rahvahad — 1,5 %.
Islaman Nurlatan päpühäpert' i kümne tošt mečetid oma avaitud lidnas, sidä kesken «Minnegel'», «Tiničlik», «Minsalih», «Zahit». Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud: Illä-endustajan jumalanpert' (om letud vll 1988−1997), ph. Serafim Sarovalaižen loičendpert' (vspäi 1993) i Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kuz' keskškolad (nomer 1..4, 8, 9), Nurlatan gimnazii M.E. Sergejevan nimed, korrekcine škol-internat VIII toižendan, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol G.S. Husainovan nimed. Kaik nell' üläopendusen aluzkundoiden alajagust ratas lidnas, mugažo agrarine tehnikum om avaitud.
Zainsk

Zainsk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Zainskan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1935), mülüb Alakaman lidnaglomeracijha (1,1 mln rist.).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1656 kuti "Zai"-lidnuz. Vn 1978 5. päiväl sulakud ühtištadihe sidä "Uz' Zai"-radnikžilonke (zavottihe vl 1956 sauvomha GRES:ad) da anttihe lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.
Zainskan ižandusen päsarakod oma elektroenergetik (Zainskan GRES) da sömtegimišt (sahar, maidproduktad, kreker), mugažo KAMAZ:an avtokezroiden tegim i savičun tegim oma saudud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Zai-jogen randal (, 219 km pitte, Kaman hura ližajogi), Step'zai- da Meczai-jogiden ühthejoksmusenno, 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kazanihesai om 246 km lodeheze orhal vai 287 km avtotedme. Lähembaine lidn om Nižnekamsk 35 km pohjoižhe orhal. Ühtennimine "Zainsk"-raudtestancii sijadase «Jarčalli — Al'met'jevsk»-keskustal.
Tobmuz.
Pen' Karmalk-žilo (, 256 rist. vl 2017) mülüi lidnankundha Zainskan ližaks. Vn 2023 29. elokud ühtištadihe žilod lidnanke.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Marsel' Huzin radoi edeližen ezimehen vn 2015 redukuhusai. Lidnan Radonoigendajan komitetan ohjandai om Natal'ja Pavlova vn 2023 kül'mkuspäi. Edeližed ohjandajad oma Petr Timas'kov (vn 2023 viluku-kül'mku), Aleksandr Čapkov (vn 2022 keväz'ku-reduku).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 41 803 ristitud, rajonan koume nelländest, vn 2021 — 39 739 ristitud. Kaik 40 635 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 42 900 eläjad vl 2001.
Rahvahad: totarlaižed — 51,4 %, venälaižed — 45,3 %, čuvašalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Islaman kaks' mečetid oma avaitud: «Biläl'» i «Tiničlik». Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, aluzškol (nomer 5), kuz' keskškolad (nomer 1..4, 6, 7), tataran gimnazii R.Š. Fardievan nimed, škol lapsiden täht tervhuden röunatud voimusidenke (nomer 9), čomamahtoiden škol, «Zai»-sportškol. Zainskan politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Zelenodol'sk

Zelenodol'sk (, ) om Venäman lidn Tatarstanan Tazovaldkundan lodehes. Se om Zelenodol'skan rajonan administrativine keskuz vspäi 1958, tazovaldkundan videnz' surtte lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Kazanin aglomeracijha (1,6 mln rist.).
Istorii.
Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1802 kuti "Gari"-külä i vl 1865 "Kabačišči"-žilo. Vl 1892 ühtištadihe niid "Vihand Alangišt"-külähä (), jäl'ghižel vodel raudte tuli sihe. Vl 1913 ühtištadihe sidä "Paratskii Zaton"-žilonke. Vspäi 1928 Vihand Alangišt kändihe radnikžiloks, vl 1932 se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.
Zelenodol'skan ižandusen päsarakod oma elektrotehnikan pästand (vilugoitimed, medtehnik, keitandmašiništ), laivansauvomine, mašinansauvomine, sauvondmaterialiden pästand (kaks' fanertegint), sömtegimišt (maidkombinat, leibänkombinat, lihakombinat).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase pidust' Volg-jogen hurad randad (Kuibiševan vezivaradim), Svijag-jogensud vaste ().
Matkad Kazanihesai om 38 km päivnouzmha orhal, raudtel vai Volg-jogedme. Lähembaine lidn om Volžsk (Marii El) päivlaskmha sil-žo randal, kaks'kilometrine keskust om lidnoiden keskes.
Tobmuz.
Zelenodol'sk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnan i rajonan pämez' om Aleksandr Tigin (sügüz'ku 2013 — sügüz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 97 674 ristitud, vn 2021 — 99 137 ristitud. Kaik 99 235 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 102 tuhad eläjid vozil 1995, 1996 i 1998 i 100 039 eläjad vl 2020.
Rahvahad (enamba 0,9 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 61,6 %, totarlaižed — 35,4 %, čuvašalaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 2,1 %.
Religijan aluzkundad lidnas: islaman medrese da koume pühäpertid, ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid (kuz' jumalanpertid i kaks' časounäd), toižen hristanuskondan koume pühäpertid.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, progimnazii, kuz' keskškolad (nomer 4, 7, 11, 15, 16, 17), nell' liceid (nomer 1, 9, 14, 18), koume gimnazijad (nomer 3, 5, 10), kaks' korrekcišt školad, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, muzikškol, čomamahtoine škol.
Mehanikan kolledž i laivansauvomižen kolledž (Kazanin tehuniversitetan filial) anttas professionališt opendust lidnas. Lähembaižed üläopendusen aluzkundad ratas Kazaniš.
Transport.
Avtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
"Vihand Alangišt"-stancii (, , radab vspäi 1894) om järedaks raudtesol'meks, siš raudted ühthejokstas Kazanišpäi, Moskvaspäi, Joškar-Olaspäi da Ul'janovskaspäi. Raudtesild i avtotesild oma saudud Volgas päliči lidnas da sen ümbrištos.
Tetüši

Tetüši (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Tatarstanan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Tetüšin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Kaks' amušt lidnad oliba Tetüšin territorijal edel meiden erad, om niiden kaivandusiden sijid. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vodele 1578 kaičemhas totarlaižiden londoišpäi. Anttihe lidnan statusad vl 1781, se oli Kazanin gubernijan makundan keskuseks vspäi 1802.
Tetüši šingotase mehanižel tegimel (Kazanin punolendimiden tegimen pala). Leibän edheotand i omblendfabrik oma lidnan tegimištos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Kuibiševan vezivaradimen (Volgan) korktal oiktal randal, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, vanoikahas tahondas. Matkad Kazanihesai om 100 km pohjoižhe orhal vai 145 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +3,9 C°, heinkun +19,4 C°, vilukun −12,1 C°. Paneb sadegid 543 mm vodes, enamba heinkus (70 mm), vähemba uhokus (23 mm).
Tobmuz.
Kaik kaks' pen't küläd (kaik 21 rist. vl 2017) mülüdas lidnankundha Tetüšin ližaks.
Lidnan pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline Nevondkundan ezimez' om Gennadii Mitrofanov. Lidnan Radonoigendajan komitetan pämez' om Aleksei Nikonorov vn 2022 sügüz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 596 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 10 535 eläjad. Kaik 11 337 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 900 eläjad vozil 2000−2001.
Rahvahad (vn 2002 rahvahanlugemine, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 54,3 %, totarlaižed — 25,7 %, čuvašalaižed — 13,2 %, mordvinalaižed — 5,4 %, toižed rahvahad — 1,4 %.
Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud. Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (letihe vll 1773−1777), kaks' jumalanpertid i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2 i totaran), kadetine škol-internat, rajonan lapsiden ližaopendusen keskuz, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad: Tetüšin maižanduztehnikum i civiližen kaičendan valdkundaline kolledž (pedagogine enččel).
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Jogiport da valdmad oma lidnas matknikoiden täht.
Lähembaine raudtestancii om "Bua", sijadase Buinsk-lidnas 41 km päivlaskmha avtotedme.
22 (lugu)

22 (kaks'kümne kaks') om lugu 21 da 23 keskes.
Tuvan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om viž lidnad (, ) i üks' lidnanvuitte žilo (ven. "посёлок городского типа") Tuvan Tazovaldkundas.
Udmurtijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kuz' lidnad (, ) Udmurtijan Tazovaldkundas.
Kambark

Kambark (, ) om Venäman lidn Udmurtijan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Se om Kambarkan ümbrikon (edel vn 2021 semendkud — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti žilo kaugedraudan valamižtegimenno, saudihe tegint vozil 1761−1767 (nüg. mašiništonsauvomižen tegim). Om nimitadud Kambark-jogen mödhe, jogen nimituz sündui baškiralaižiden Kanbar-rodun nimespäi. Vl 1936 kätihe Kambarkad radnikžiloks, vspäi 1937 mülüb Udmurtijha. Vl 1945 radnikžilo sai lidnan statusad.
Kambarkan ižandusen päsarakod oma transportmašinoiden sauvomine (Kambarkan mašinansauvomižen tegim: lämuzvedimed, raudteiden kohenduzmašinad), metallkonstrukcijoiden tehmine, mecan ümbriradmine, pompiden da metalližiden peitkonoriden pästand, himine sarak (reagent kivivoin samižen täht).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suves, ühesas kilometras Kamanjogespäi, sen hural randpolel, Kambarkan uiton randoil (om olmas vspäi 1767), 75 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Iževskhasai om 116 km lodeheze. Avtotesild om läz lidnad Kam-joges päliči vspäi 2016, se om maksline. "Kambark"-raudtestancii om olmas vspäi 1919, «Kazan' — Jekaterinburg»-raudtekeskust läbitab lidnad.
Tobmuz.
Kambark oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnan üks' jäl'gmäižiš pämehišpäi oli Marat Suleimanov (2015 — sulaku 2019). Kambark-lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2021 lopus.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 021 ristitud, rajonan ristitišton koume videndest, vn 2021 — 10 080 ristitud. Kaik 10 477 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 121 eläjad vl 1970.
Rahvahad (2012): venälaižed — 84,7 %, totarlaižed — 8,0 %, udmurtalaižed — 2,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Emäganpäivän pühäpert' om avaitud lidnas, kaks' tošt jumalanpertid oma kaičenus vaiše paloin.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), licei nomer 1 N.K. Krupskajan nimed, lapsiden da norišton pert', lapsiden čomamahtoiden škol, Kambarkan sportškol. Kambarkan mašiništonsauvomižen kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, se om Iževskan valdkundaližen tehnižen universitetan filialaks.
Možg

Možg (ven. i ) om Venäman lidn da municipaline ühtnik (lidnümbrik) Udmurtijan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Sijadase Možgan rajonan keskuses, om sen administrativižeks keskuseks, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1835 kuti "Süginskii tegim" (, ) pästamha stökoltegesid sijaližes kvarcletkespäi. Saudihe tegint Jelabugan Fedor Černov-torgovanan rahoil da tahtol.
Vozil 1924−1929 radnikžilon nimi oli "Krasnii"-žilo (, ). Vl 1924 sirtihe Možgan makundan keskust sihe, sikš miše luja lämoipalo tegihe enččes keskuses — Možg-küläs (kahesas kilometras suvhe lidnaspäi). Žilo sai lidnan statusad vl 1926. Vspäi 1929 lidn nimitase nügüdläižikš Možg-külän da udmurtalaižiden rodun mödhe. Vspäi 1963 alištub tazovaldkundan tobmudele oikti.
Možgan ižandusen päsarakod oma valamiž- da räkänvastaižiden tegesiden edheotandad, metallan ümbriradmine, stökol- da plastikpakuitesen tehmine, meblin i kanctavaroiden pästand puspäi, sömtegimišt.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Süganjogen oiktal randal tobjimalaz (, Vätkanjogen hurapol'ne bassein), 150 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Om ümbärtud mecoil.
Matkad Iževskhasai om seičemekümne kuz' kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal vai 94 km R320-avtotedme (läbitab lidnad suvipäivnouzmas).
Tobmuz.
Možg om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Mihail Trofimov (eloku 2018 — keväz'ku 2023), Aleksei Šišov (reduku 2015 — sulaku 2018). Lidnan Dum kogoneb 26 deputataspäi. Nadežda Vdovina radab Duman ezimehen vn 2023 uhokuspäi (radoi mugažo heinku 2019 — reduku 2020 pordol). Edeližed Duman ezimehed oma Andrei Černov (reduku 2020 — uhoku 2023), Valerii Korol'kov (reduku 2015 — heinku 2019), Andrei Krükov (radoi vn 2015 redukuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 961 ristitud, vn 2021 — 44 345 ristitud. Kaik 49 617 eläjad oli lidnas vl 2017. Vspäi 1992 vhesai 2020 lidnan ristitišt vajehtihe 47..49 tuhad eläjid röunoiš, kaikiš suremb oli 49 841 eläjad vl 2014.
Rahvahad (vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 56,5 %, udmurtalaižed — 25,8 %, totarlaižed — 15,6 %, toižed rahvahad — 2,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Mikoi-arhangelan i Mikulai-čudonsädajan. Protestantizman severz'-se kundoid oma lidnas. Islaman pühäpert' (om saudud vll 1988−1992) i hengeline škol oma avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell'toštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 5, 6, 8, 9, 13..15, 17..20, 22, 26, 27), seičeme keskškolad (nomer 1, 3..6, 9, 10), gimnazii nomer 8, korrekcine škol nomer 7, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad: pedagogine kolledž, agrotegimištoline kolledž, Tazovaldkundan medkolledžan Možgan filial.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos.
Vspäi 1916 Kazan' — Jekaterinburg raudte läbitab lidnad. "Možg"-raudtestancijan nimi oli "Süginskai"-stancii Toižen mail'man sodan lophusai.
Hakasijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om viž lidnad (hak. i ) i 7 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Hakasijan Tazovaldkundas.
Abaz (lidn)

Abaz (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Hakasijan Tazovaldkundan suves.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1856 žiloks otamha kävutamižhe raudkivendon löudmižsijad. Vl 1868 kätihe žilod "Abakano-Zavodskai"-küläks. Vll 1867−1926 kaugedraudantegim radoi siš. Vl 1920 panihe küläd volostin keskuseks, i vl 1921 udesnimitihe "Abaz"-žiloks (, enččen nimitusen akronim: "Абакано-Заводская"). Kätihe Abaz-žilod lidnanvuiččeks vl 1956. Vl 1957 raudan samine zavodihe möst, i vl 1966 lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad.
Abaz šingotase raudan samižel i küllästamižfabrikal, mugažo vajiden tegim, lihakombinat i mecedheotand ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Abakan-jogen molembil randoil (Jenisein hura ližajogi), mägidenkeskeižes katl'uses, 450 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Abakanhasai om 150 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 187 km avtotedme. Lähembaine lidn om Sajanogorsk 100 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 170 km avtol. Raudtesarak lopiše lidnas, se lähteb «Abakan — Novokuzneck»-jonospäi, oigetas küllästoittud raudkivendod Novokuzneckan edheotandoihe.
Abaz om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Om ümbärtud Taštipan rajonal.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 115 ristitud. Kaik 15 592 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 700 eläjad vll 2000−2001.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud lidnas: puine ph. Dmitrii Rostovalaižen (2009), puine Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan (letihe vll 1980−1989) i kivine Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan.
Černogorskan kaivuzsauvondtehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Černogorsk

Černogorsk (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Hakasijan Tazovaldkundas. Se om tazovaldkundan kahtenz' surtte lidn, Abakan-pälidnan pohjoine kaimdailidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1907 kuti "Černogorskije Kopi"-žilo samha kivihil't. Vl 1936 ühtištadihe žilod lähevenujidenke kaivuzžiloidenke da anttihe lidnan statusad udenke nügüdläiženke nimenke. Vll 1942−1955 kävutihe türmatud mehiden radod kaivuziš, heiden lugumär saihe 12 tuhazesai aigoidme.
Černogorskan ižandusen päsarak om kivihilen samine tähäsai, mugažo kohenduzmehanine tegim radab (SUEK-kompanijan pala vspäi 2023, kaivuzmašinoiden paloiden valamine), om sauvondan kompanijoid, sauvondmaterialiden pästand tegese (raudbetontegesiden tegim, savičun tegim om sauvomas), bentonitan edheotand om avaitud sijaližel torhudel, sömtegimišton edheotandad (olud, konditerižed tegesed), gofrokartonpakuitesen tegim.
Geografijan andmused.
Lidn seižub tazovaldkundan päivnouzmas, vides kilometras Jenisei-jogen hural randalpäi, Minusinskan katl'uses, 260 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad lidnan röunaspäi Abakanan röunhasai om viž kilometrad suvhe. Lidnanvuitte Ust'-Abakan-žilo sijadase Černogorskan da Jenisein keskes.
Tobmuz.
Lidnanvuitte Prigorsk-žilo mülüb Černogorskan lidnümbrikho mugažo (2392 rist. vl 2017).
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Tatjana Gricaenko vn 2012 keväz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 72 147 ristitud. Kaik 74 698 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt lidnan oli läz 80 tuhad eläjid vozil 1986−1998 i 75 419 eläjad vl 2020.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma saudud lidnas: viž jumalanpertid, valatusiden pühäpert' i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 25 päivkodid, 12 školad, viž ližaopendusen aluzkundad. Černogorskan mehaniž-tehnologine tehnikum i kaivuzsauvondan tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Sajanogorsk

Sajanogorsk (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Hakasijan Tazovaldkundan päivnouzmaižes sen röunanno. Se om Hakasijan koumanz' surtte lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1830 kuti "Označennoje"-külä kaičemha Venäman röunad. Vozil 1965−1975 šingotihe sidä lidnanvuččeks žiloks sauvomha järedad gidroelektrostancijad, miše sada alüminijad. Vl 1975 žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.
Sajanogorsk ižandusen päsarakod oma alüminijan da sen ühthesuladusiden pästand (kaks' alüminijantegint), gidroenergetik (Sajanan-Šušenskojen GES vspäi 1978), mugažo alüminijasižen pakuitesen tegim i maidtegim ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Jenisei-jogen hural randal, Päivlaskmaižen Sajanan pautkidenno 300 m ü.m.t. korktusel, stepin zonas. Matkad Abakanhasai om 80 km pohjoižhe. Om ümbärtud Bejan rajonal.
Sajanogorsk jagase kümneks lidnanlaptaks. Lähižed lidnanvuiččed Čerömuški-žilo (7382 rist. vl 2021) i Main-žilo (, 4325 rist. vl 2021) mülüdas lidnümbrikho Sajanogorskan ližaks.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 49 887 ristitud, lidnümbrikon — 63 322 ristitud. Vodele 2017 lidnan ristitišt poleni 47 983 eläjhasai, lidnümbrikon — 61 013 ristithusai. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 56 tuhad eläjid vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma letud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (letihe vll 1992−1999), Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe jumalanpert' (1997−2003, ei ole rados) i Jumalanmaman Nägundan Sergii Radonežalaižele časoun' (2011). Niiden ližaks koume jumalanpertid om lidnümbrikon žiloiš.
Sajanogorskan politehnine tehnikum i privatine «STEMI»-tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Edeližed lidnümbrikon pämehed (sen Administracijan pämehed) oma Mihail Valov (sügüz'ku 2018 — kezaku 2022) i Leonid Bikov (viluku 2004 — sügüz'ku 2018).
Sorsk

Sorsk (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Hakasijan Tazovaldkundan keskuzpalan pohjoižes.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 1940-nzil vozil kuti "Sor"-žilo () samha molibdenad. Nimitihe jogen mödhe, šorijalaižiden nimituz libub siš-žo sanantüvespäi. Vn 1954 31. päiväspäi tal'vkud sen nimi oli "Dzeržinskii"-radnikžilo. Vn 1966 15. päiväl sügüz'kud žilo sai lidnan statusad udenke nügüdläiženke nimenke.
Sorskan znamasižed edheotandad oma molibdenan i vas'ken küllästamižfabrik sijaližel torhudel, ferromolibdenantegim da avtošinoiden ümbriradmižtegim hahktinan pästandanke.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sor-jogen randal (, Jenisein hurapol'ne bassein), Kuzneckan Alataun ezimägištol, 750 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Abakanhasai i Černogorskhasai om 84 km suvipäivnouzmha orhal vai 110 km avtotedme. "Erbinskai"-raudtestancii (, vspäi 1914) sijadase kudes kilometras suvipäivnouzmha lidnan keskusespäi «Ačinsk — Abakan»-raudtejonol.
Tobmuz.
Erbinskai-žilo raudtestancijanno (800 rist. vl 2010), Koltarov-aal i Sorskii podhoz-žilo (molembad seištas kaikenaigaižeta ristitištota) mülüdas lidnümbrikho Sorskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 1323,2 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Vladimir Naidönov (sügüz'ku 2014 — sügüz'ku 2024). Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Galina Veselova vn 2022 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Marina Savel'jeva (reduku 2017 — reduku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 143 ristitud, vn 2021 — 10 124 ristitud (alištadud eländpunktoidenke — 11 023 ristitud). Kaik 11 514 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 600 eläjad vl 1996.
Rahvahad: venälaižed — 89,15 %, hakaslaižed — 5,95 %, ukrainalaižed — 1,10 %, toižed rahvahad — 3,80 %.
Ortodoksižen hristanuskondan uz' Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpert' om sauvomas vspäi 2008.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, kaks' aluzškolad (nomer 2 Sorskas i nomer 4 Erbinskai-stancijal), kaks' keskškolad (nomer 1 i 3), muzikškol, noriden tehnikanradajiden stancii, sportškol, suks'baz. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Čečenijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om üks'toštkümne lidnad (, ) Čečenijan Tazovaldkundas.
Lidnanvuiččed žilod.
Ei ole lidnanvuiččid žiloid tazovaldkundas vspäi 2009.
Seičeme eländpunktad oliba lidnanvuiččen žilon statusanke erazvuiččil vozil.
Argun (lidn)

Argun (, vai "УстаргӀардойн-Эвла") om Venäman lidn da lidnümbrik Čečenijan Tazovaldkundan keskuzpalas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 18. voz'sadal kuti "Ustargardoi". "Ustar" kändase «(azegišton) mastar» türkižiš kelišpäi, "gardoi" () om veičen (teran) toižend. Žilo sai lidnan statusad vl 1967, venäkel'ne nimituz om anttud jogen mödhe. Vspäi 1990 lidn alištub tazovaldkundan tobmudele oikti. Voziden 1994−1996 sodan aigan Argunan tegimišt i äjad pertid oliba muretud.
Argun šingotase sauvondmaterialiden tehmižel (raudbetontegesed, metalline lava), «VAZ»-avtoiden ühthekeradamižedheotandal (enzne mašiništon tegim jomižcehoiden täht), metalližtegesiden pästandal (sured vezibakad, katl'ad), sömtegimištol (sahar, jauh), mugažo Argunan LEK radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Argun-jogen oiktal randal (, Terekan oigedpol'ne bassein), 116 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Grozniihasai om kümne kilometrad päivlaskmha raudtedme vai avtol. Toižed lähižed lidnad oma Gudermes 25 km pohjoižpäivnouzmha i Šali 10 km suvhe orhal vai 15 km avtol. "Argun"-raudtestancii om lidnan pohjoižes.
Tobmuz.
Kaik koume žilod mülüdas lidnümbrikho Argunan ližaks vspäi 2020: Čečen-Aul (9300 rist. vl 2019), Berdikel' (6945 rist. vl 2010) i Primikanije (313 rist. vl 2010). Lidnümbrikon pind om 130,21 km².
Edeližed lidnümbrikon pämehed (Deputatoiden nevondkundan ezimehed) oma Eskerhan Bašaev (kül'mku 2016 — reduku 2017) i Naiba Timirsultanov (reduku 2017 — sügüz'ku 2019). Lidnan mer om Iles Masaev vn 2020 heinkuspäi. Edeližed merad oma Has-Magomed Kadirov (eloku 2019 — heinku 2020), Ibragim Temirbajev (radoi vn 2019 elokuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 29 525 ristitud, vn 2021 — 41 622 ristitud. Kaik 36 486 eläjad oli lidnas i kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 41 767 eläjad vl 2009 (mitte-se eländpunkt mülüi Argunha kaks' vot) i om nügüd' (43 456 ristitud vl 2024). Kaiken lidnümbrikon ristitišt om 59 615 eläjad (vn 2021 andmused).
Rahvahad (2002): čečenalaižed — 98,1 %, venälaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 0,8 %.
Islaman pämečet' Aimani Kadirovan nimed om saudud lidnas vll 2011−2014.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..8), ühesa keskškolad (nomer 1..9), gimnazii nomer 13 S. D. Dikanijevan nimed, lapsiden sädamižen keskuz, lapsiden tehnižen sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, olimpižen varan sportškol dzüdos, sportškol nomer 2.
Argunan valdkundaline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Gudermes

Gudermes (, , ) om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Čečenijan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om Gudermesan rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe vspäi 2012, rajonan kaikiš suremb lidn kahten kesken.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadan augotišes kuti Gums-aul (Gümse) i vl 1893 kuti raudtesol'm läz necidä aulad. Vl 1929 kätihe Gudermes-žilod raudtestancijanke radnikžiloks, möhemba udesnimitihe Kalininan nimel. Vn 1941 5. päiväl sulakud ühtištadihe Kalininan žilod, Kunduhovan eländpunktad i Gümse-aulad da anttihe lidnan statusad, nimitihe Gudermesaks. Voziden 1994−1996 sodan aigan Gudermesan tegimišt i äjad pertid oliba muretud.
Gudermes šingotase himižel tegimel, medicinižinstrumentoiden tegimel, sömtegimišton edheotandoil (konservad, limonadad, jähine), savičun tegimel (vspäi 2014), metalližkonstrukcijoiden «Energomaš»-tegimel, raudten kohendusen cehil. Sadas kivivoid i kazvatadas vinmarjad lidnan ümbrištos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Belk- (Gudermes keskjoksmuses, , 80 km pitte) i Sunž-jogiden oiktoil randoil (Terekan bassein), Belkan lanktendanno Sunžha, 55 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Grozniihasai om nell'kümne kilometrad päivlaskmha. «Groznii — Mahačkal»-raudtekeskust i avtote läbitadas lidnad. Lähembaine lidn om Argun 25 km suvipäivlaskmha.
Tobmuz.
Gudermes om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Rajonan Administracii tegeb lidnankundan Administracijan velgusidme, ei ole lidnan erigoittud administracijad.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 45 631 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 64 376 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 51 776 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): čečenalaižed — 95,3 %, venälaižed — 2,2 %, kumikad — 1,0 %, toižed rahvahad — 1,3 %, rahvahuden ozutandata — 0,2 %.
Islaman kahesa pühäpertid om saudud lidnas, niiden kesken pämečet' Tašu-Hadžin nimed seičemen tuhad uskojiden täht om letud vll 2010−2011.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koumetoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 4, 6, 8, 9, 11..14, 16..18), kahesa keskškolad (nomer 1, 3, 4, 6..8, 10, 11), gimnazii nomer 3 Dana Dadagovan nimed, "Junije talanti"-škol («Nored lahjakahad»), «Mansur»-škol, lapsiden da norišton keskuz, čomamahtoiden škol, rajonan sportškol, rajonan noriden tehnikanradajiden pert'.
Gudermesan raudteiden tehnikum, pedagogine kolledž i Čečenijan bazižen medkolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Urus-Martan

Urus-Martan (, vai "МартантIе") om Venäman lidn da lidnankund Čečenijan Tazovaldkundan keskuzpalan suvipäivlaskmas. Se om Urus-Martanan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vozil 1708−1713 kuti "Хьалха Марта"-aul severziš-se futorišpäi elänzoitmaha tahod. Vl 1832 Venäman imperijan armii murenzi aulad. Vedihe čečenan rahvahan suimid neciš eländpunktas (vll 1840, 1918, 1923). 19. voz'sadan kahtendel polel venämalaižiden kaikenaigaine Urus Martan-varmitez () oli saudud läz necidä čečenalaižiden aulad, ühtištadihe niid aigan mändes.
Nevondkundaližen aigan lugetihe Urus-Martanad žiloks, sikš miše vaiše omblendfabrik da kaks' mecanümbriradmižen cehad oliba tegimišton edheotandoil, ristitišt ajeli burlakoita sauvojikš toižihe regionihe. Žilo sai lidnan statusad vl 1990. Voziden 1994−1996 i 1999 sodoiden aigan Urus Martanan erased pertid oliba muretud bombanheitandal.
Urus-Martan šingotase sauvondmaterialiden tegimil (raudbeton, vahtbetonižed blokad, asfal't), söndtavaroiden kombinatal (vspäi 2019), mugažo konditerine fabrik i lindferm ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpalas, Martan-jogen randoil ( 61 km pitte, Sunžan i Terekan oigedpol'ne bassein), 235 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Martan-jogen Tangi- i Rošni-ližajoged jokstas lidnas mugažo.
Matkad Grozniihasai om koumekümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha. Toine lähembaine lidn om Ačhoi-Martan 21 km päivlaskmha orhal vai 23 km avtotedme.
Tobmuz.
Urus-Martan om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Mohmad Dikaev vn 2021 tal'vkuspäi. Edeline ezimez' om Musa Saaev (keväz'ku 2017 — tal'vku 2021). Edeline merijan pämez' (mer) om Salamu Asuev (tal'vku 2015 — keväz'ku 2017).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 49 090 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 63 449 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 58 588 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): čečenalaižed — 96,4 %, venälaižed — 1,8 %, toižed rahvahad — 1,5 %, rahvahuden ozutandata — 0,3 %.
Islaman enamba mi kaks'kümne pühäpertid oma saudud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2..8, 10, 12, 13), kuz' keskškolad (nomer 1..4, 6, 7), škol-internat nomer 1, rajonan lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, rajonan sportškol nomer 1.
Urus-Martanan Regionidenkeskeižen medicinižen kolledžan filial (Jessentukad) i privatine ekonomikan da oiktusen kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš. Ende Orenburgan servisan da tehnologijoiden kolledžan filial radoi mugažo.
Šali

Šali (, ) om Venäman lidn da lidnankund Čečenijan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om tazovaldkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Šalin rajonan administrativine keskuz (vspäi 1920), mülüb rajonha.
Istorii.
19. voz'sadal Šali oli järedaks aulaks, nimitihe jogen mödhe. Vll 1944−1957 sen oficialine nimi oli "Meždurečje" («jogidenkeskuine») sijaližiden rahvahiden deportacijan tagut. Eländpunkt sai lidnan statusad vl 1990. Voziden 1994−1996 sodan aigan Šalin tegimišt i äjad pertid oliba muretud, lidn oli alištunu bombardiruindale kassetbomboil. Vn 2000 sodan aigan pästtihe raketad ezimeletadud separatistoiden suimha, sadad ristitud pölištuiba. Pertišton udessündutand zavodihe vl 2000. Avaitihe rekonstruiruidud lidnad vn 2018 semendkus.
Šali šingotase sauvondmaterialiden edheotandoil (raudbetontegim, savičuntegim, kiviümbriradai tegim, cementan tegim), mugažo čomamahtoližen keramikan fabrik radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Čečenijan tazangišton suvipalas, Džalk-jogen randoil ( 77 km pitte, Bass üläjoksmuses, Terekan oigedpol'ne bassein), 225 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Džalkan hura Šel'-Ahki-ližajogi (čeč. "Шела-ахк" 29 km pitte) läbitab lidnad mugažo.
Matkad Grozniihasai om kaks'kümne viž kilometrad lodeheze orhal vai 33 km avtotedme. Lähembaine lidn om Argun kümne kilometrad pohjoižhe orhal vai 15 km avtol. Lähembaine raudtestancii om saudud Argun-lidnas, kahesatoštkümnes kilometras.
Tobmuz.
Šali om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 201,67 km².
Edeližed lidnankundan pämehed (merad) oma Magomed Kagirov (kül'mku 2016 — kezaku 2018) i Umar Dombaev (edel 2016. vot). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Ibragim Bačaev vn 2009 tal'vkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 708 ristitud, rajonan kaks' videndest. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 53 016 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): čečenalaižed — 90,2 %, venälaižed — 5,4 %, kumikad — 0,8 %, avarad — 0,6 %, kazahlaižed — 0,4 %, tabasaranalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 0,1 %.
Islaman pämečet' da kaks' mečetid oma avaitud lidnas. «Islamanuskojiden ülenpäižuz»-pämečet' Muhammad-endustajan nimed om saudud vll 2012−2019, se om kaikiš suremb Evropas i voib mülütada südäimehe 30 tuhad uskojid, ümbrištonke 70 tuhad.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Šalin valdkundaline kolledž i Kaspiiskan medicinižen kolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Čuvašijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om ühesa lidnad (, ) Čuvašijan Tazovaldkundas.
Alatir'

Alatir' (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Čuvašijan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Čuvašijan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Alatirin rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei ole rajonan palaks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan lidnan statusanke Nikon-patriarhan aigkirjas vl 1552. Sil aigal lidnusen aluz om pandud Ivan Grazijan käskön mödhe, no löutihe amušt lidnust, om 10.-12. voz'sadoiden arheologižid löudmižid. Lugetas 1552. vot lidnan alusenpanendan vodeks oficialižikš. Nimituz libub mordvinan "Ratorlei"-gidronimaspäi ("Раторлей").
Vl 1893 «Ruzajevk — Kanaš»-raudtejono läbiti lidnad. Se šingotaškanzihe teravas, no uz' nevondkundaline administrativine jagand jäi lidnad regioniden röunoidenno.
Alatir' šingotase mehanižel tegimel (varapalad raudten täht), elektroladimiden tegimel, maidon edheotandal. Nevondkundaližen aigan radoiba mugažo soitoiden (pianino, tal'jankad, jäntked) i suksiden fabrikad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Alatir'-jogen oiktal randal sen lanktendan sijas Sur-jogehe, Sur-jogen hural randal (Volgan oigedpol'ne bassein), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Čeboksarhasai om 150 km pohjoižhe orhal vai 190 km avtotedme. Lähembaine lidn om Ardatov (Mordovii) 20 km päivlaskmha orhal.
Tobmuz.
Alatir' om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnan pämez' om sen Administracijan pämez' vn 2023 kül'mkuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Denis Trifonov (keväz'ku 2022 — semendku 2023), Sergei Lukišin (eloku 2020 — viluku 2022), Vladimir Stepanov (heinku 2019 — heinku 2020), Jurii Bogolübov (uhoku 2018 — kezaku 2019). Lidnümbrikon Deputatoiden suiman ezimez' (lidnümbrikon pämez' edel vn 2023 kül'mkud) om Vladimir Kosolapenkov vn 2022 sulakuspäi. Edeline suiman ezimez' om Denis Trifonov (reduku 2020 — keväz'ku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 38 203 ristitud, vn 2021 — 32 265 ristitud. Kaik 35 298 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 47 700 eläjad vozil 1992 i 1993. Kaks'kümnenden voz'sadan augotišes Alatir' oli kaikiš järedamb lidn nügüdläižen Čuvašijan territorijal, 25 tuhad ristituid elihe lidnas.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 87,8 %, mordvinalaižed — 8,45 %, čuvašalaižed — 3,1 %, totarlaižed — 0,65 %.
Ortodoksižen hristanuskondan 29 pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican mez'jumalankodi (päjumalanpert', seičeme jumalanpertid, časoun'), Kijevo-Nikolajevskii Novodevičii naižjumalankodi (koume jumalanpertid), Pühän Hengen Alatirin jumalankodi (koume jumalanpertid), koume päjumalanpertid, kümne jumalanpertid i časoun'. Islaman pühäpert' om avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Alatirin tehnologine kolledž i Alatirin raudtetehnikum — Samaran raudteiden valdkundaližen universitetan filial.
Kanaš

Kanaš ( «nevondkund», , ) om Venäman lidn da lidnümbrik, järed avtote- da raudtesol'm Čuvašijan Tazovaldkundan keskuzpalas. Se om tazovaldkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo om Kanašan rajonan administrativižeks keskuseks, ei ole rajonan palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1892 kuti "Šihrani"-külä (). Vl 1925 se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.
Kanašan tegimišton päsarakod oma transportmašinoiden sauvomine (vagonad i niiden palad, avtobusoiden palad, kormadimed, mecližavedamad jüguavtoiden täht, traktoran jäl'gmašiništ, tesauvondan pened mašinad, henotiž-sortiruindmašiništ i konvejerad), toine mašinansauvomine (leiktimiden pästand, metallan ümbriradmine, henikon tegim), elektrotehnine (Arkto-vilugoitimed-škapad, vspäi 2020), sömtegimišt (leibtegim, sagudkombinat, painatosed), sauvond, sauvondmujuiden, keramikan i hobasižiden kengiden tehmine.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Pen' Civil'- () da Kubn'- (, ) jogidenkeskeižes (Volgan oiged randpol'), 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Reljef om vanoikaz.
Matkad Čeboksarhasai om seičemekümne kilometrad pohjoižhe orhal vai 80 km avtotedme. Lähembaine lidn om Civil'sk 39 km pohjoižhe orhal vai 47 km avtotedme.
Tobmuz.
Kanaš om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnan Administracijan pämez' om Vitalii Mihailov vn 2020 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 45 607 ristitud, vn 2021 — g ristitud. Kaik g eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 56 tuhad eläjid vozil 1992−2000 (56 900 rist. vl 1996).
Rahvahad (2010): čuvašalaižed — 53,0 %, venälaižed — 31,8 %, totarlaižed — 8,7 %, toižed rahvahad — 6,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan kafedraline päjumalanpert' (1901), koume jumalanpertid i časoun' pühäpäivän školanno.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Professionaližen opendusen aluzkundad: Kanašan transportiž-energetine tehnikum, Kanašan sauvondtehnikum, Kanašan pedagogine kolledž, mugažo Čeboksaran medicinižen kolledžan filial i kahten üläopendusen aluzkundoiden filialad.
Transport.
Avtobusad da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
"Kanaš"- i "Kanaš-2"-raudtestancijad sijadasoiš lidnan territorijal.