Šrilank

Šrilank ( [ʃriː laŋkaː] "Śrī Laṅkā", [ilaŋɡaj] "Ilaṅkai"), oficialižikš Šrilankan Demokratine Socialistine Tazovaldkund (, vepsän transkripcii: "Sri Lankaa Pradžathanthrika Samadžavadi Džanaradžaja", , vepsän transkripcii: "Illankai Čananaajaka Čosalisa Kudijarasu"), om valdkund Suviazijas ühtennimižel sarel Indostanan suvipäivnouzman merirandan veres.
Šrilankan pälidn om Šri Džajavardenepura Kotte, kaikiš järedamban Kolombo-lidnan kaimdai. Parlament da Ülembaine käskuzkund sijadasoiš pälidnas, sil-žo aigal prezidentan da ohjastusen rezidencijad sijadasoiš Kolombos.
Etimologii.
Valdkundan da saren «Sri Lanka»-nimi znamoičeb «loštai, säijii sar'» sanskrital. Vhesai 1972, edel Ceilonan ut nimed, nece sar' nimitadas vaiše "Lanka" («sar'»).
Enzne valdkundan nimi oli Ceilon, , «īḻam»-sanaspäi. «Ceilon» om tamiline nacionaline saren nimi, sil mugažo oma znamoičendad: "euphorbia", "pal'mvin", "kuld").
Istorii.
Vn 1948 4. päiväl uhokud Šrilank sai ripmatomut Sures Britanijaspäi.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli väges vspäi 1833. Nügüdläine seičemenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vl 1978, vajehtihe sidä kümne kerdad, vn 2015 versii om väges.
Geografijan andmused.
Šrilank otab ühtennimižen saren da sen lähižiden peniden sariden. Indostan da Indii levigandeb 50 kilometras Polkan sal'men taga. Šrilankan randad (randpird — 1340 km) lainištab Indižen valdmeren Bengalijan laht.
Randaližed tazangištod 30..200 metrad ü.m.t. korktusenke ottas Šrilankan enamban territorijad. Mägitazangišt om saren keskuses. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Pidurutalagal-mägi, 2524 m mail'man meren pindan päl. Saum vezid om kaks' procentad. Znamasižed joged oma Mahaveli Gang, Kelani, Kalu, Aruvi Aru.
Päiči mägid, Šrilankan kaikel territorijal om räk da upar'. Sadegoičeb 800..1900 mm vodes. Klimat om subekvatorialine mussonine.
Londuseližed varad oma mouckivi, saved, fosfatad, grafit, gidroenergii.
Tobmuz.
Šrilank om unitarine konstitucine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident ( "Šrī Lankā Džanādhipathi", "Ilankai Džanātipati"), kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks. Toižen strokun voimuz om prezidental.
Parlament om üks'kodine ( [śrī laṁkā pārlimēntuva], [ilaṅkai pārāḷumaṉṟam]), se mülütab 225 ühtnijad, valitas heid kaikel rahvahal videks vodeks. Vaiše parlament voib säta käskusid. Mitte partii vägestab valičendoid, ka sen lider kändase valdkundan päministraks ( "Šrī Lankā agrāmāthja", "Ilankai piratamar"). Mugažo nimitadas päministrikš agjoiden pämehid.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2015 17. päiväl elokud. Valitihe prezidentad järgkerdan vn 2019 16. päiväl kül'mkud, Gotabaja Radžapaksa sai vagestust (52,25 % änid) da radab sen-žo voden kül'mkun 18. päiväspäi. Mahinda Radžapaksa om pandud päministran vn 2019 kül'mkun 21. päiväspäi, hän-žo radoi päministran vll 2004−2005 i oli valdkundan prezidentan vll 2005−2015.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Šrilankan administrativiž-territorialine jagand."
Administrativiž-territorialižikš Šrilank jagase ühesaks agjaks ( "Paḷāta", "Mākāṇam"), ned alajagasoiš 25 ümbrikoks ( "Disa", "Māwaddam").
Eläjad.
Šrilankas elädas lankalaižed. Vl 2014 valdkundan ristitišt oli 21,866,445 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Keled kävutandas (procent ristitištospäi vl 2012): singalan kel' — 87,0 %, tamilan kel' — 28,5 %, anglijan kel' — 23,8 %. Anglijan kel' om rahvahidenkeskeižen kontaktoiden kel' Šrilankan Konstitucijan mödhe, mugažo valdkundan ohjastusen kel'.
Uskondan mödhe (2012): buddistad — (oficialine religii) — 70,2 %, induistad — 12,6 %, islamanuskojad — 9,7 %, riman katolikad — 6,1 %, toižed hristanuskojad — 1,3 %, toižed uskojad — 0,1 %.
Šrilankan järedad lidnad (enamba 200 tuh. ristituid vl 2010, surembaspäi penembha): Kolombo, Dehivala Maunt Lavinii, Moratuv. Vl 2010 kaik oli 24 lidnad enamba 50 tuhad eläjidenke. Lidnalaižiden pala om 18,7 % (2020).
Rahvahanižanduz.
Šrilank om keskmäižen šingotesen agrariž-industrialine valdkund, ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 99,0 mlrd. US$ ekvivalentas (71. sija mail'mas; US$4,516 ühtele hengele, 120. sija) vai 342,6 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (62. sija; US$15,632 ühtele hengele, 111. sija). Sur' valdkundaline velg (ületi KSP:n surut vl 2020, 101 %) telustab ižandusen teravambale šingotesele. Industrijan päsarakod oma kivivoin ümbriradmine, himine (räzinan tehmine), sauvond, tekstiline i sobiden omblend, sömtegimišt (čajun i kokospähkmiden ümbriradmine, tabaktegesed). Holitišiden sferan päčuradused oma informacižiden tehnologijoiden holitišed, banking, jüguiden vend laivoil, turizm, telekommunikacijad. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2023 andmused): maižanduz 7,9 %, tegimišt 25,3 %, holitišiden sfer 60,6 %. Radnikoiden järgenduz sarakoidme vl 2023: maižanduz 25,7 %, tegimišt 26,3 %, holitišiden sfer 48,1 %.
Valdkundan päeksport om erazvuiččed sobad (läz 47 %), čai (14 %), šinad da räzin (7 %), toine maižandusen produkcii (6 %: nižu, änikod, kokospähkmed, kukuruz, tabak); toine eksport — diamantad (3 %), laivad, ballast da venehed, kived. Importan tavarad oma mineraline poltuz, mašinansauvomižen i elektrotehnižen sarakon produkcii (sidä kesken kompjuterad), likkuimed, kanghad i puvill, plastmassad, teraz, alüminii, laivad da astjad. Vl 2024 import ületi eksportad läz videndeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2020) oma Indii (Šrilankan eksportan 6,1 % i importan 19,3 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 25,3 %), Kitai (importan 23,0 %), Sur' Britanii (eksportan 9,2 %), Saksanma (eksportan 5,7 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (importan 5,6 %), Italii (eksportan 5,3 %), Malaizii (importan 4,1 %), Singapur (importan 4,0 %).