tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Valuikad

Valuikad () om Venäman lidn da raudtesol'm Belgorodan agjan suvipäivnouzmas. Se om Valuikan lidnümbrikon (edel vn 2018 sulakud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1593 kuti röunlidnuz, nimitihe Valui-jogen mödhe. Udessaudihe sidä koume kerdad, jäl'gmäine tatarlaižiden lond suvespäi oli vl 1713. Valuikad sai lidnan statusad vl 1797.
Valuikad oma maižanduzrajonan keskuseks, šingotasoiš raudten (sortiruindstancii) i sömtegimišton (saharan tegim, pühävoitegim, maidtegim, konservtegim, lihakombinat) edheotandoil, mugažo savičun tegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan päivnouzmas, Oskol-jogen (, Severskii Doncan ližajogi) hural randpolel da sen huran Valui-ližajogen randoil, 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ukrainan röunhasai om kümne kilometrad suvipäivnouzmha orhal (Luganskan agj) vai 30 km suvipäivlaskmha kaikil teil (Har'kovan agj), Belgorodhasai om 115 km lodeheze orhal vai 148 km avtotedme Šebekinon kal't. Lähembaine lidn om Aleksejevk 60 km pohjoižpäivnouzmha raudtedme, Ukrainan lidn — Kupänsk (Har'kovan agj) 70 km suvipäivlaskmha.
Tobmuz.
Uz' Simonovk- i Agoševk-žilod da Kuznecovk-futor mülüiba lidnankundha Valuikan ližaks. Lidnankundan pind oli 42,94 km².
Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2019 kül'mkule. Sergei Kolpakov radoi sen jäl'gmäižen pämehen (heinku 2016 — reduku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 35 322 ristitud, lidnankundan — 35 799 ristitud, rajonan pol'. Vl 2017 kaik 34 679 ristitud elihe lidnas i 35 112 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 35,8..35,9 tuhad eläjid vll 2000 i 2003−2008.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma avaitud: ph. Mikulai-čudonsädajan kafedraline päjumalanpert' (1840), Joann Kuldansun i Gennadii Car'lidnalaižen jumalanpertid, Valuikan Jumalanmaman Emäganpäivän mez'jumalankodi ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpertinke (letihe vll 1906−1913) i kahtenke jumalanpertinke. Lidn om Valuikan eparhijan keskuz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Valuikan industrialine tehnikum i kolledž (pedagogine i medicinine palakundad) oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Aleksejevk

Aleksejevk () om Venäman lidn Belgorodan agjan päivnouzmas. Se om Aleksejevkan ümbrikon (edel vn 2024 redukud lidnümbrikon, edel vn 2018 sulakud rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1685 kuti kozakoiden "Aleksejevskai-slabad" () kaičemha Venäman röunad. Ühtennimine stancii om saudud vl 1895 «Har'kov — Balašov»-keskustal. Vspäi 1918 oli makundan keskuseks. Kätihe slabadad radnikžiloks vl 1939. Suren sodan aigan žilo oli okkupiruidud (5. heinku 1942 — 19. viluku 1943), sen jäl'ghe Aleksejevkan ukrainine ristitišt poleni lujas. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1954 19. päiväl elokud.
Aleksejevk šingotase sömtegimišton edheotandoil (pühävoin, argvoin da razvoiden järed «EFKO»-tegim, maidkonservtegim, leibtegim, kombisötken tegim), himižel tegimel i katilmašiništon tegimel. Ende ladimensauvomižem «Deviz»-tegim, magaduzsijiden tegim, sahartegim i lihakombinat radoiba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon lodehes, Tün' Sosn-jogen randoil ( 161 km pitte, Donan oiged ližajogi), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Belgorodhasai om 148 km päivlaskmha orhal vai 172 km avtol. Lähembaižed lidnad avtoteidme oma Birüč kaks'kümne kilometrad päivlaskmha i Ostrogožsk (Voronežan agj) 50 km pohjoižpäivnouzmha.
Tobmuz.
Aleksejevk oli lidnankundaks vll 2004−2019, sen üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 124,52 km².
Lidnankundan jäl'gmäine pämez' oli Pavel Hvorostän vn 2017 keväz'kuspäi vn 2019 elokuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 39 026 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 36 578 ristitud. Kaik 38 447 eläjad oli lidnas vl 2017. Vll 1996−2019 lidnan ristitišton lugu oli kaikiš suremb, 38..39 tuhad eläjid (39 400 rist. vl 2008).
Ortodoksižen hristanuskondan nell' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Aleksandr Nevalaižen, ph. Dimitrii Rostovalaižen, Eläban Eziauguižen Stroican, ph. Jurgii-vägestusenkandajan.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, seičeme keskškolad (nomer 1..7), specialine (korrekcine) škol-internat, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Aleksejevkan kolledž (ende pedagogine i maižandusen kolledžad eriži) i agrotehnine tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Birüč

Birüč () om Venäman lidn da lidnankund Belgorodan agjan päivnouzmas. Se om Krasnogvardeiskojen rajonan administrativine keskuz, üks'jäine lidn da kaikiš suremb eländpunkt.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1705 kozakoiden žiloks vanhan lidnusen sijas. Vozil 1779−1918 Birüč oli makundan lidnan statusanke. Nimi znamoičeb «batog riputadud tilliižidenke», "birüčii" kucui sil lidnalaižid torgunnoks. Vll 1919−1958 nimitihe "Budönnovsk"-lidnaks (vai "Budönnii"), sid' "Budönnoje"-žiloks. "Krasnogvardeiskoje"-žilo sai lidnan statusad vl 2007 nügüdläiženke istoriženke nimenke.
Birüč šingotase sömtegimišton edheotandoil — maidtegim, maploduiden konservtegim. Kaks' adivpertid oma avaitud. Innovacine «Birüč»-keskuz radab lähižes Malobikovo-žilos pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Tün' Sosn-jogen hural randal ( 161 km pitte, Donan oiged ližajogi), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Belgorodhasai om 128 km päivlaskmha orhal vai 150 km avtotedme. Lähembaine lidn om Aleksejevk kaks'kümne kilometrad päivnouzmha. Ühtennimine "Birüč"-raudtestancii radab 13 km suvhe lidnaspäi «Valuikad — Liski»-keskustal.
Tobmuz.
Kaik kaks' pen't žilod mülüdas lidnankundha Birüčun ližaks: Sadki (180 rist. vl 2010) i Nikol'skii (47 rist. vl 2010). Lidnankundan pind — 120,62 km².
Edeline lidnankundan Administracijan pämez' om Väčeslav Kocarev (uhoku 2017 — kül'mku 2019, "Вячеслав Коцарев").
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 846 ristitud, lidnankundan — 8 073 ristitud, rajonan videndez, vn 2021 — 7 114 ristitud. Kaik 7 205 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb eländpunktan ristitišt oli 14 200 eläjad vl 1913, i Suren sodan jäl'ghe — 8 526 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 89,2 %, armenijalaižed — 0,9 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,3 %, rahvahuden ozutandata — 8,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus lidnas: Pühän Jumalanmaman Katken päjumalanpert' (letihe vll 1832−1838), ph. Mitrofan Voronežalaižen jumalanpert' (om saudud vl 1869) i Jumalanmaman Sündundan jumalanpert' (saudihe vspäi 1867). Niiden ližaks kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' nimitadud päivkodid, keskškol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol. Birüčun tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Fizkul'turižtervehtai kompleks, "Liman"-ujundbassein, "Start"-futbolstadion i "Belaja Veža"-mägisuks'kompleks («Vauged Vež») ratas lidnas.
Graivoron

Graivoron () om Venäman röunanverine lidn Belgorodan agjan suvipäivlaskmas. Se om Graivoronan lidnümbrikon (edel vn 2018 sulakud — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1678 kozakoil kuti "Graivoroni"-slabad (). Vl 1838 slabad sai makundan lidnan statusad. Vn 1848 lujan lämoipalon jäl'ghe udessaudihe lidnad oigedsaumaižen planan mödhe. Suren sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil kaks' pordod (19. reduku 1941 — 16. uhoku 1943, vn 1943 13. keväz'ku — 7. eloku).
Graivoron šingotase savičun, parketlaudan i saguden tegimil. Edel vn 2003 sulakud elektromehanine tegim oli, tegi nenid tavaroid: elektrokuivadimed fruktoiden täht, palad elektrovedimile, vezikatl'ad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suven keskuzpalas, Vorskl-jogen üläjoksmusen hural randal ( 464 km pitte, Dnepran hura ližajogi), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ukrainan röunhasai om seičeme kilometrad suvipäivlaskmha avtotedme, Belgorodhasai — 78 km päivnouzmha, se om Venäman lähembaine lidn. Lähembaine raudtestancii om "Hotmižsk" () lidnümbrikon Hotmižsk-žilos vižtoštkümnes kilometras, läz Ukrainan röunmad.
Tobmuz.
Lugovk-žilo (, 221 rist. vl 2016) mülüi lidnankundha Graivoronan ližaks. Lidnankundan pind oli 30,64 km².
Lidnan suim om likvidiruidud vn 2019 keväz'kus, Vladimir Krasnokutskii oli sen likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2018 redukuspäi. Jurii Klimenko radoi Suiman jäl'gmäižen ezimehen edel vn 2018 redukud. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2020 kezakus, Lüdmila Kreneva radoi sen likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2018 tal'vkuspäi. Administracijan jäl'gmäine pämez' oli Vladimir Krasnokutskii (semendku 2017 — tal'vku 2018). Niiden sijas Nevondkund Graivoronan lidnterritorijan šingoteses i Territorialine administracii oma sätud.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 234 ristitud, lidnankundan — 6 444 ristitud, rajonan videndez. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 6 179 eläjad. Kaik 6 404 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 8 900 eläjad vl 1926, Suren sodan jäl'ghe — 6 506 eläjad vl 2016.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 89,2 %, ukrainalaižed — 1,9 %, čiganalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,8 %, rahvahuden ozutandata — 5,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (om saudud vll 1860−1865) i kaks' časounäd. Niiden ližaks Pühän Jumalanmaman päjumalanpert' (oli vspäi 1884) i Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (oli vll 1872−1943, panihe mantazole Suren sodan aigan) ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma "Kapel'ka"-päivkodi («tippuine»), keskškol, čomamahtoiden škol V.F. Trutovskijan nimed, sportškol. Tesauvondan radnikoiden openduzkeskuz om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Koroč

Koroč () om Venäman lidn da lidnankund Belgorodan agjan keskuzpalas. Se om Koročan rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1637 kuti röunlidnuz i "Čoma lidn Koročal" (), aigan mändes nimituz lüheni. Koroč sai makundan lidnan statusad vl 1708. Suren sodan aigan lidn oli okkupiruidud (1. heinku 1942 — 7. uhoku 1943).
Koroč om maižanduzrajonan keskuseks, šingotase sömtegimišton edheotandoil («Miratorg»-kompanijan järed sigalihakombinat, maidtegim, sömänkombinat pästab olut i mineralvet).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, ühtennimižen jogen (91 km pitte, Severskii Doncan bassein) oiktal kukhikahal randal, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Belgorodan röunhasai om nell'kümne viž kilometrad suvipäivlaskmha avtotedme, keskuzpalhasai — 54 km. Lähembaižed lidnad oma Uz' Oskol 52 km päivnouzmha avtol, Šebekino 63 km suvhe avtotedme, Belgorod i Gubkin 68 km pohjoižhe avtotedme.
Tobmuz.
Puškarnoje- (528 rist. vl 2010) i Belogor'je- (159 rist. vl 2010) žilod mülüdas lidnankundha Koročan ližaks. Lidnankundan pind — 7,93 km². Koroč-lidn röunatab küläeländpunktoidenke: Pogorelovk-žilo (, 2218 rist. vl 2010) i Behteevk-žilo ("Бехтеевка", hural randal, 3290 rist. vl 2010).
Lidnankundan tobmuden pämez' om Lidnan Suiman ezimez'. Edeline Suiman ezimez' om Vladimir Konoplänii (sügüz'ku 2018 — reduku 2023). Lidnankundan Administracijan pämez' om Mihail Serih ("Михаил Серых") vn 2021 tal'vkuspäi. Administracijan edeližed pämehed oma Aleksandr Korotkih (heinku 2019 — tal'vku 2021) i Vasilii Kurganskii (tal'vku 2015 — heinku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 877 ristitud, lidnankundan — 6 564 ristitud, rajonan kudendez. Vl 2017 kaik 5 888 ristitud elihe lidnas, 6 621 ristitud — lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 200 eläjad vl 1931, sid' poleni kollektivizacijan, näl'gen i Suren sodan tagut.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 90,6 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 0,6 %, rahvahuden ozutandata — 8,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus lidnas, niišpäi vaiše Jumalanmaman Raštvoiden jumalanpert' om avaitud, letihe sen nügüdläšt versijad vll 1873−1883.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma "Skazka"-päivkodi nomer 1 («Sarn»), keskškol D.K. Kromskijan nimed, škol-internat, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol. Koročan maižanduztehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Stroitel' (lidn)

Stroitel' () om Venäman lidn Belgorodan agjan päivlaskmas. Se om Jakovlevon ümbrikon (rajonan vll 1965−2018) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud žilho kukuruzpöudol vl 1958 otmaha kävutamižhe raudkivendon Jakovlevo-löudmižsijad. Žilo sai lidnan statusad vl 2000.
Stroitel' šingotase Jakovlevo-kaivuden radol, sauvondmaterialiden edheotandoil (raudbetontegesed, montažezitegesed), mugažo lihanümbriradai tegim radab. Lidnalaižiden znamasine pala radab Belgorodas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suves, Vorskl-jogen hural randpolel (Dnepran bassein), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Belgorodan röunhasai om kümne kilometrad suvhe avtotedme, keskuzpalhasai — 21 km. Raudten lopstancii radab ajamha jüguid vaiše.
Tobmuz.
Vll 2004−2018 Stroitelin lidnankund oli olmas. Kaik koume pen't futorad mülüiba lidnankundha Stroitelin ližaks. Lidnankundan pind oli 34,7 km².
Vasilii Nesterov radoi enččen lidnankundan tobmuden pämehen (2003−2004, 2007−2010, vn 2016 semendkuspäi).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 933 ristitud, lidnankundan — 24 304 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 23 780 ristitud. Kaik 24 526 eläjad oli lidnas vl 2017, se ristitišt oli kaikiš suremb kaikes aigas. Sil-žo vodel kaik 24 914 ristitud elihe lidnankundas.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas vspäi 1993: kaks' jumalanpertid i časoun'. Protestantizman koume pühäpertid oma letud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud päivkodid, koume keskškolad (nomer 1..3), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, olimpižen varan sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Jakovlevon politehnine tehnikum i Jakovlevon pedagogine kolledž.
Šebekino

Šebekino () om Venäman valdkundröunanverine lidn Belgorodan agjas. Se om Šebekinon lidnümbrikon (edel vn 2018 sulakud — rajonan) administrativine keskuz da üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1713 kuti "Šebeko-alapolknikan manmehiden külä". Vspäi 1928 oli Šebekinon rajonan keskuseks. Vn 1938 16. päiväl tal'vkud radnikžilo sai lidnan statusad. Vozil 1942 (14. kezaku) — 1943 (9. uhoku) lidn oli nacistižen Germanijan okkupacijan al. Mülütihe rajonha vl 2006. Vll 2004−2018 Šebekino oli lidnankundaks.
Šebekinon ižandusen päsarakod oma himine (ezmäine kodihimijan tegim NSTÜ:s), mašinansauvomine (mašiništ sömtegimišton täht), sauvondmaterialiden tehmine (niiden kombinat, melan, asfal'tan, raudbetonan i čomitandmaterialoiden tegimed), sömtegimišt (voitegim, konservtegim, makaroniž-konditerine edheotand), om sötken tegimid. Edel Redukun revolücijad mugažo järed saharantegim, nahktegim, etilspirtan tegim, savičuntegim i hebonvodindan ferm radoiba Šebekinos da läz sidä.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suvipäivlaskmas, Nežegol'-jogen randoil ( 75 km pitte, Severskii Doncan hura ližajogi), Severskii Doncan randpolel, 110 m korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Belgorodhasai om koumekümne kilometrad lodeheze, Ukrainan valdkundröun om viž kilometrad suvhe. Lähembaine lidn om Har'kovan agjan Volčansk () 10 km suvhe.
Tobmuz.
Lidnankundan jäl'gmäine pämez' om Dmitrii Pisklov (tal'vku 2017 — reduku 2019). Vn 2019 redukus lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan da lidnankundan eläjiden lugu oli 44 279 ristitud, rajonan pol', vn 2021 lidnan — 39 680 ristitud. Kaik 42 465 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 45 tuhad eläjid vozil 1989−2009.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' jumalanpertid oma letud lidnas: Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen (2004−2006), Phh. Kosma da Damian Rimalaižiden (1991−1996), Mikulai-čudonsädajan (1991−2000 enččes privatižes pertiš), Jumalanmaman Tihvinan jumalaižen Titovkas (2004−2010).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Šebekinon tegimišton i transportan tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Angolan kvanz

Angolan kvanz () om Angolan valdkundvalüt. Se om väges vspäi 1977, vajehti Angolan eskudod 1:1 rindatuses. Eli läbi röunatud vajehtuses vl 1990 (1:1 rindatusenke) i kahtes denominacijas (vl 1995 — 1:1000, vl 1999 — 1:1 mln).
Valüt om nimitadud Angolan znamasižen Kvanz-jogen mödhe. 1 kvanz = 100 sentimod ("céntimo"). Valütkod om "AOA". Simvolad: Kz, kz. Valütan regulätor om Angolan Nacionaline bank.
Giperinfläcii jätktase valdkundas (sulaku 2020). Rahuded pörundas: 10 i 50 sentimod, 1, 5, 10, 20 kvanzad. Banknotad oma 1, 5, 10, 50, 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000 kvanzad nominalanke. Edel 1999. vot lvejad oliba henoikš rahoikš (Lvei om Kvanzan ližajogi). Paindas banknotoid Venäman Goznak-fabrikal.
Valütkurs om vajehtui (ujui). Rahoiden kuvad oma kel'tud päiči vižkümnevoččiš da sen amuižemb.
Uz' Oskol

Uz' Oskol () om Venäman lidn Belgorodan agjan päivnouzmas. Se om Uden Oskolan lidnümbrikon (edel vn 2018 sulakud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1637 kuti röunanverine lidnuz. Vl 1647 kändihe lidnaks "Caröv-Alekseev"-nimenke Aleksei Vaikneine-carin-alusenpanijan oiktastuseks. Udesnimitihe nügüdläižikš vl 1655 jogen mödhe, Vanh Oskol-lidnan rindataden 60 km pohjoižhe. Uz' Oskol sai makundan lidnan statusad vl 1779. Suren sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (3. heinku 1942 — 28. viluku 1943).
Uz' Oskol šingotase elektrodtegimel, mebel'fabrikal, mugažo sömtegimišton edheotandoil (leibänkombinat, kombisötken tegim, kanaferm).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Oskol-jogen ( 472 km pitte, Severskii Doncan hura ližajogi) keskjoksmusen zavodindan hural randal, 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Belgorodhasai om 110 km päivlaskmha avtotel. Lähembaižed lidnad oma Birüč koumekümne viž kilometrad päivnouzmha avtotedme i Koroč 52 km päivlaskmha avtol. «Vahn Oskol — Valuikad»-raudtejono läbitab lidnad.
Tobmuz.
Rudnii-žilo (407 rist. vl 2016) mülüi lidnankundha Uden Oskolan ližaks. Lidnankundan pind oli 23,63 nellikkilometrad.
Anatolii Kuprijanov radoi enččen lidnankundan pämehen vn 2017 semendkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 350 ristitud, lidnankundan — 19 959 ristitud, rajonan pol', vn 2021 lidnan — 18 359 ristitud. Kaik 18 856 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 20 tuhad eläjid vll 1989−2009 (20 900 rist. vl 2003).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 87,1 %, ukrainalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 1,7 %, rahvahuden ozutandata — 10,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän päjumalanpert' (1803) i Il'ja-endustajan pühäpert'-časoun' (letihe vll 2016−2018). Niiden ližaks Sündun Jumalannägundan jumalanpert' (1859−1963) ei ole kaičenus, rušihe renoviruimha territorijad.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nomeruidud päivkodid (nomer 2, 3, 6, 9, 10), nell' keskškolad (nomer 1..4), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol N.I. Platonovan nimed, lapsiden da norišton sportškol A. Je. Ščerbakan nimed. Maižanduzkolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Vanh Oskol

Vanh Oskol () om Venäman lidn da lidnümbrik Belgorodan agjan pohjoižes. Se om agjan kahtenz' surtte lidn, om «sodahoštusen lidn»-arvonke vspäi 2011. Edel 2008. vot Vahn Oskol i sen rajon oliba eriži.
Enzne da nügüd'.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1593 kuti "Oskol"-sodakordon valdkundröunanno lidnan statusanke, nimitihe jogen mödhe. Vl 1655 udesnimitihe nügüdläižikš Carev Alekseev-lidnan udesnimitusenke. Vanh Oskol kändihe makundan keskuseks vl 1727.
Vanh Oskol šingotase raudan metallurgijan keskuseks sijaližel torhudel: elektrometallurgine kombinat i Stoilenskii-küllästamižtegim. Toižed sarakod oma sömtegimišt (leibänedheotandad, bekon, konditerfabrikad, maidkombinat, kalategim), mašiništonsauvomine (tegim metallurgijan täht, demfermašinoiden tegim, gidravline mašiništ), sauvondmaterialiden tehmine (cement, metalližkonstrukcijad, tagodud tegesed, kuivad sauvondsegoitused), mugažo plastmassantegim radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon lodehes, Oskol-jogen üläjoksmusen randoil (Severskii Doncan hura ližajogi), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Belgorodhasai om 117 km suvipäivlaskmha orhal vai 140 km avtotedme. Lähembaine lidn om Gubkin, om kümne kilometrad matkad päivlaskmha sen röunhasai.
Tobmuz.
Vanh Oskol jagase kudeks territorialižeks rajonaks: Keskuzline, Suvipäivlaskmaine, Pohjoižpäivnouzmaine, Raudten, Kotölan i Metallurgine rajonad. Kaik 78 eländpunktad mülüdas lidnümbrikho Vanhan Oskolan ližaks. Lidnümbrikon pind — 1693,5 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Andrei Česnokov (tal'vku 2021 — tal'vku 2024), Aleksandr Sergijenko (kül'mku 2017 — tal'vku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 221 085 ristitud, lidnümbrikon — 256 542 ristitud, vn 2021 lidnan — 221 676 ristitud. Vl 2017 kaik 259 986 ristitud elihe lidnümbrikos, sidä kesken 223 360 ristitud lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 224 153 eläjad vl 2018.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 86,0 %, ukrainalaižed — 0,7 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,7 %, rahvahuden ozutandata — 11,2 %.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 58 päivkodid i 31 keskškolad (vn 2023 andmused).
Professionaližen keskopendusen aluzkundad oma koume kolledžad i nell' tehnikumad. Üläopendusen aluzkundad oma toižiden lidnoiden aluzkundoiden nell' filialad, znamasine om Vanhan Oskolan tehnologine institut (Moskvan MISIS-universitetan filial).
Transport.
Avtobusad, kiruhtramvaid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
Tatanmaine civiline Vanhan Oskolan lendimport ("УУОС / СОЛ", 6,6 tuh. passažiroid vl 2017) sijadase kudes kilometras lodeheze lidnaspäi. Tehtas reisid Moskvha.
Fokino

Fokino () voib znamoita eländpunktoid:
Bränskan agjan lidnad

Kaik om kuz'toštkümne lidnad () i 23 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Bränskan agjas.
Enččed lidnad.
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
Mülütihe toižihe lidnoihe:
Dät'kovo

Dät'kovo () om Venäman lidn da lidnankund Bränskan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Dät'kovon rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1626 kuti "Dät'kovo"-külä, vspäi 1810 oli žiloks. Vl 1924 kätihe lidnanvuiččeks žiloks. Vspäi 1938 om lidnan statusanke. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil, oli päzutadud partizanoil vl 1942 (14. uhoku — 6. kezaku), lopuks Rusttal Armijal vn 1943 15. sügüz'kud. Okkupacijan aigan lidnan pertišton kaks' koumandest oli pandud mantazole, ristitišt poleni 17 tuhaspäi severzihe-se ristituihesai, se oli sirtud radmaha Saksanmas.
Dät'kovo šingotase hrustalin da meblin tehmižel, sauvondmaterialiden (raudbetonkonstrukcijad, keradajad puižed pertid) i sömtegimišton edheotandad ratas, mugažo releiden tegim om saudud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmas, penen Olešn'-jogen randoil (), se lankteb lidnan taga vides kilometras Bolv-jogehe oiktalpäi ( 213 km pitte, Desnan hura ližajogi), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kalugan agjan röunhasai om kuz' kilometrad päivnouzmha orhal, Bränskhasai om 25 km suvhe teidme. "Dät'kovo"-raudtestancii om olmas vspäi 1927 lidnan pohjoižes.
Tobmuz.
Kaik nell' küläd da Vereščovk-raudtestancii ( kaikenaigaižeta ristitištota) mülüdas lidnankundha Dät'kovon ližaks. Lidnankundan pind — 190,26 km².
Lidnankundan pämez' om sen Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Municipaližen «Dät'kovo»-ühtnikan administracii om likvidiruidud vn 2015 vilukule, likvidator oli Sergei Morozkin vn 2014 sügüz'kuspäi. Rajonan administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 29 439 ristitud, lidnankundan — 29 588 ristitud, rajonan nell' ühesandest. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 25 255 eläjad. Vl 2017 kaik 27 028 ristitud elihe lidnas i 27 283 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 34..35 tuhad vozil 1989−2001 (35 000 rist. vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: koume jumalanpertid i časoun'. Baptizman «Nadežda»-loičendpert' («toiv») om avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1, 2, 3, 5), gimnazii, kadetškol, olimpižen varan sportškol, muzikškol, čomamahtoine škol, lapsiden sädamižen keskuz. Bränskan energomašiništonsauvomižen da radioelektronikan tehnikuman filial (edel 2016. vot — Dät'kovon industrialine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Fokino (Bränskan agj)

Fokino () om Venäman lidn da lidnümbrik Bränskan agjan pohjoižpäivnouzmas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1899 kuti žilo Borovk-külänno sauvomha da holitamha cementtegint. Vl 1929 nimitihe žilod "Cementnii Zavod"-radnikžiloks (), möhemba muite "Cementnii". Radnikžilo da Borovk-külä kändisoiš lidnaks vl 1964 udenke "Fokino"-nimenke, Ignat Fokin-revolücioneran kanzannimen mödhe. Vl 1969 "Šibenec"-žilo mülüi lidnha, ristitišton tobj pala eläb sen mikrorajonas üks' kilometr suvipäivlaskmha lidnan vanhas palaspäi jogen oiktal randal.
Vhesai 2002 lidn mülüi Dät'kovon rajonha.
Fokino šingotase sauvondmaterialiden pästandan edheotandoil: Mal'covan cementantegim (mülüb Evrocement-gruppha), šiferantegim, raudbetontegesiden edheotand, azbestcementtegesiden kombinat, keramižiden torviden tegim ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Bolv-jogen muugotil randoil ( 213 km pitte, Desnan hurapol'ne bassein), 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Dät'kovon i Bränskan rajoniden röunal.
Matkad Kalugan agjhasai om kümne kilometrad päivnouzmha, Bränskan röunhasai — kümne kilometrad suvhe avtotedme, keskushesai — 25 km. Toižed lähižed lidnad oma Sel'co 20 km suvipäivlaskmha orhal i Dät'kovo 15 km pohjoižhe kaikil teil. "Fokino"-raudtestancii radaškanzi vl 1927, se om jüguiden täht, lähembaižed oma "207. km"- i "214. km"-raudteplatformad.
Tobmuz.
Fokino om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon pämez' om sen Rahvahandeputatoiden Nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Viktor Stepin vn 2022 elokuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Nadežda Grišina (viluku 2016 — eloku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 876 ristitud, vn 2021 — 12 538 ristitud. Kaik 13 065 elajad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 15 tuhad eläjid vll 1989−2008 (15 600 rist. vozil 1996 i 2000).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 91,8 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 6,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman Sündundan i Katken.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, "Triumf"-sportškol. Bränskan energomašinansauvomižen i radioelektronikan tehnikum, sen Fokinon filial (ende Fokinon industrialine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Karačev

Karačev () om Venäman lidn Bränskan agjan päivnouzmas. Se om Karačevan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan ph. Ipatijan jumalankodin aigkirjas vl 1146. Vozil 1246−1360 oli Karačevan ruhtinazkundan pälidnaks. Vll 1778−1920 Karačev-lidn oli Orelan gubernijan makundan keskuseks. Vspäi 1920 mülütihe Bränskan gubernijha. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (6. reduku 1941 — 15. eloku 1943), sen aigan evrejan getto sijazihe siš.
Karačev šingotase polimeriden «Metaklei»-tegimel nanosilikatoišpäi, uden voden bobaižiden tegimel, sömtegimišton edheotandoil (maidkombinat, trahmalan tehmine), mugažo elektroühtištoitajiden detaliden tegim om saudud, omblendfabrik radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Snežet'-jogen randal ( 80 km pitte, Desnan hura ližajogi), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Bränskan röunhasai om nell'kümne nell' kilometrad päivlaskmha-lodeheze raudtedme i avtol, Orelan agjhasai — seičeme kilometrad päivnouzmha orhal.
Tobmuz.
Kaik 11 žilod da 20 küläd mülüdas lidnankundha Karačevan ližaks 280,71 km² pindal.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeližed lidnan nevondkundan ezimehed oma Marina Ivanova (reduku 2024 — sulaku 2025), Margarita Nikolajeva (reduku 2019 — reduku 2024), Jurii Bratäkov (heinku 2012 — reduku 2019). Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2008 sügüz'kus, Vasilii Piterskii radoi sen Administracijan pämehen vn 2005 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 715 ristitud, rajonan ristitišton pol', vn 2021 — 17 449 ristitud. Vl 2017 kaik 17 981 eläjad oli lidnas i 24 761 ristitud kaikes lidnankundas, rajonan seičeme kümnendest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 21 800 rist. vl 1913 i 21..22 tuhad vll 1989−2001 (22 600 rist. vl 1992).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 95,3 %, armenijalaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 1,9 %, rahvahuden ozutandata — 1,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikoi-arhangelan päjumalanpert' (letihe vll 1700−1750) i viž jumalanpertid. Niiden ližaks viž jumalanpertid i časoun' ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 7, 8, 10..12), nell' keskškolad (Kirovan nimed, Gor'kijan nimed, nomer 4 i 5), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol V.F. Kol'covan nimed, lapsiden da norišton sportškol. Orelan valdkundaližen universitetan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Klincad

Klincad () om Venäman lidn da lidnümbrik valdkundan päivlaskmas, Bränskan agjas. Se om agjan kahtenz' surtte lidn, mugažo om Klincan rajonan administrativižeks keskuseks i ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vanhuskolaižil vl 1707 kuti "Klinci"-slabad, om nimitadud edeleläjiden kanzannimen mödhe () äilugus. 19. voz'sadal se kändihe tekstil'tegimišton keskuseks, oli olmas 25 edheotandad, niiden kesken kümne vatefabrikad da 11 nahktegint. Ühtennimine "Klincad"-raudtestancii radab «Bränsk — Gomel'»-keskustal vspäi 1887. Žilo sai lidnan statusad vl 1925.
Klincan ižandusen päedheotandad oma avtolibutimiden tegim, tulkimrenghiden tegim da silikatsavičun tegim. Mugažo sauvondmaterialiden kombinat, «Metrobeton»-tegim, špagatanfabrik, konservtegim, maidedheotand da kengidenfabrik oma saudud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivlaskmas, seižub Moskovk-jogen randal (, Turosnan ližajogi, Dnepran bassein), 150..160 m ü.m.t. korktusil.
Matkad Bränskhasai om 164 km pohjoižpäivnouzmha, Ukrainan röunhasai — läz vižkümned kilometrad suvhe, Vaugedvenäman röunhasai — läz 50 km päivlaskmha da pohjoižhe.
Tobmuz.
Kaik kaks' žilod mülüdas ümbrikho Klincad-lidnan ližaks: Zaimišče (5226 rist. vl 2013) i Ardon' (2418 rist. vl 2013).
Lidnümbrikon pämez' om Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Klincad-lidnan Administracijan pämez' om Sergei Jevtejev vn 2021 sulakuspäi, hän jo oli sil-žo radnikusel (tal'vku 2015 — kül'mku 2017). Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Fedor Sušok (keväz'ku 2020 — sulaku 2021), Aleksandr Morozov (tal'vku 2017 — sügüz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 62 510 ristitud, lidnümbrikon — 70 350 ristitud, vn 2021 lidnan — 63 059 ristitud. Kaik 62 832 eläjad oli lidnas i 70 164 eläjad kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 72 tuhad eläjid vozil 1986−1987.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 81,7 %, toižed rahvahad — 2,8 %, rahvahuden ozutandata — 15,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: phh. Petr- i Pavel-appstoloiden kafedraline päjumalanpert' (letihe vll 1835−1848), Jumalannägundan päjumalanpert' (om avaitud vl 2020), Klincan Emäganpäivän naižjumalankodi, seičeme jumalanpertid i časoun'. Niiden ližaks kuz' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'kümne üks' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 3, 7, 8, 10..12, 14, 15, 17, 18, 20, 23..27, 29..32), kahesa keskškolad (nomer 2..9), gimnazii nomer 1 Ju.A. Gagarinan nimed, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol E.M. Beläjevan nimed, lapsiden da norišton kaks' sportškolad («Luč» V. Fridzonan nimed i V.I. Škurnoin nimed). Klincan industrialiž-pedagogine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Mglin

Mglin () om Venäman lidn da lidnankund Bränskan agjan keskuzpalan lodehes. Se om Mglinan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1154 kuti "Zaroi" (), mainitase ph. Ipatijan Gangralaižen jumalankodin aigkirjas, mugažo "Zartii" () i "Zarub". Oli pandud mantazole mongoliž-totarižen londan aigan. Vspäi 1359 mainitase nügüdläiženke nimenke Litvanman aigkirjoiš. Mglin sai lidnan statusad vl 1781. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (16. eloku 1941 — 22. sügüz'ku 1943). Okkupacijan aigan 2,7 tuh. lidnalaižid oli riktud (amptihe evrejalaižid massižikš vn 1942 2. keväz'kud), 2,5 tuh. oliba kükstud Germanijha radoile. Udessündutihe Mglinad sodan jäl'ghe, saudihe severt-se uzid tegimid.
Mglin šingotase sömtegimištol sijaližel torhudel (argvoi, sagud, trahmal, leib) i mecedheotandoil (pilindmaterialad). Nevondkundaližen aigan savičuntegim i tegimištoline kombinat radoiba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suvipäivlaskmas, Sudink-jogen randal (, Voronusan ližajogi, Iputin bassein), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Bränskhasai om 103 km päivnouzmha orhal vai 125 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Uneč 32 km suvipäivlaskmha i Suraž 36 km päivlaskmha avtoteil.
Tobmuz.
Mglin om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Lüdmila Perluhina (reduku 2019 — kezaku 2021), Anna Fomina (radoi vn 2019 redukuhusai). Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2015 uhokus, Lüdmila Perluhina oli likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2014 sügüz'kuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 7 290 eläjad, vl 1959 — 6 083 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 916 ristitud, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 6 919 ristitud. Kaik 7 884 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli vl 1913 (9 900 rist.) i vl 1998 (9 000 rist.).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 95,9 %, toižed rahvahad — 1,9 %, rahvahuden ozutandata — 2,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalanmaman Emäganpäivän päjumalanpert' (saudihe vll 1815−1830), kaks' jumalanpertid i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid (nomer 1 i 2), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), Mglinan škol-internat, muzikškol, čomamahtoine škol, sportškol. Bränskan agrarižen tehnikuman (Starodub) filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Novozibkov

Novozibkov () om Venäman lidn da lidnümbrik Bränskan agjan suvipäivlaskmas. Se om agjan koumanz' surtte lidn, mugažo om Novozibkovan rajonan administrativižeks keskuseks (ei mülü sihe).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1701 kuti sirdanuziden Venäman keskuzregionoišpäi vanhuskolaižiden "Zibkai"-slabad (). Se sai lidnan statusad vl 1809 nügüdläiženke nimenke.
Novozibkov om openduzkeskuseks, šingotase elektrotermižen mašiništon pästandal (suladuzpäčid, ühthekeitandapparatad), nahkan i tekstilin edheotandoil, sömtegimištol, mugažo betonližadusiden tegim radab. Ende tehtihe jüguzvagonoid i virid mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan suvipäivnouzmas, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Bränskhasai om 207 km pohjoižpäivnouzmha, Vaugedvenämahasai — 25 km päivlaskmha orhal. Lähembaižed lidnad oma Klincad 35 km pohjoižpäivnouzmha orhal i Zlink 25 km suvipäivlaskmha orhal. Ühtennimine "Novozibkov"-raudtestancii radab «Bränsk — Gomel'»-jonol vspäi 1887.
Tobmuz.
Novozibkov om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om lidnümbrikon pämez'. Edeline lidnan pämez' om Aleksandr Matvejenko (viluku 2014 — kül'mku 2019). Lidnümbrikon Administracijan pämez' om Aleksandr Grek vn 2022 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 553 ristitud, vn 2021 — 38 680 ristitud. Kaik 40 476 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 47 tuhad eläjid vozil 1985−1988.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 80,9 %, ukrainalaižed — 0,6 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 15,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ühesa pühäpertid oma avaitud lidnas: Mikoi-arhangelan čudon päjumalanpert' (saudihe vll 1867−1898), Spasan Toižetamižen päjumalanpert' (vanhuskolaižiden, om letud vll 1911−1914), nell' jumalanpertid i koume časounäd. Niiden ližaks koumen jumalanpertid sauvused kävutasoiš toižin i koume jumalanpertid ei ole kaičenus.
Vozil 1963−2002 Venäman amuižortodoksižen jumalankodikundan keskuz sijazihe lidnas, sid' keskusen sirtihe Moskvha da kätihe patriarhataks.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koumetoštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 6..10, 13, 16, 17, 19..21), kaks' aluzškolad (nomer 7, 8), viž keskškolad (nomer 1, 3, 4, 6, 9), gimnazii (edel 1994. vot keskškol nomer 2), specialine (korrekcine) keskškol-internat (kurdhoiden i lamanoiden täht), specialine (korrekcine) škol-internat 8. toižendan, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoine škol, muzikškol I.D. Kobzonan nimed, lidnan sportškol.
Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad oma Novozibkovan professionaliž-pedagogine kolledž, medicinine kolledž, maižanduztehnikum (Bränskan valdkundaližen agrarižen universitetan filial), Bränskan energomašinansauvomižen da radioelektronikan tehnikuman filial, Bränskan valdkundaližen universitetan filial.
Počep

Počep () om Venäman lidn da lidnankund Bränskan agjan keskuzpalas. Se om Počepan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1447. Oli lidnuseks 16.-17. voz'sadal, sen mapudotesed oma kaičenus lidnanno tähäsai. Vl 1897 evrejalaižed otiba koumandest Počepan ristitištos, vl 1910 nell' judaizman pühäpertid radoiba i privatine evrejan škol mehiden täht, no nevondkundaližen aigan evrejan ristitišton lugu poleneškanzi. Žilo sai lidnan statusad vl 1925. Vozil 1941 (22. eloku) — 1943 (21. sügüz'ku) se oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil, tehtihe sijaližiden evrejalaižiden rikondad — 1800 ristitud, heiden velleskaum om znamoitud muštnikal. Ei ole himižen azegišton varoid lidnan ümbrištos (ende Venäman kudendez oli), likvidiruihe niid täuzin.
Počepan ižandusen päsarakod oma sömtegimišt (pästtas leibäd, maidod, void, kanaproduktoid) i mecan ümbriradmine, mugažo omblendfabrik om saudud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Sudost'-jogen randoil ( 208 km pitte, Desnan oiged ližajogi), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Bränskhasai om kahesakümne nell' kilometrad pohjoižpäivnouzmha avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad (avtotedme) oma Trubčevsk 51 km suvipäivnouzmha, Uneč 64 km päivlaskmha i Mglin 48 km lodeheze.
Tobmuz.
Počep om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2015 vilukus, Pavel Gricuk oli sen likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2014 elokuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 161 ristitud, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 14 991 ristitud. Kaik 16 663 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 200 eläjad vozil 1998−2001.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma saudud lidnas: Sündun Eläbzdusen päjumalanpert' (letihe vll 1765−1771), nell' jumalanpertid i kaks' časounäd. Niiden ližaks koume jumalanpertid ei ole kaičenus.
Kaik om koume keskškolad i gimnazii, čomamahtoiden škol i sportškol lapsiden täht. Počepan mehaniž-agrarine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
«Bränsk — Gomel'»-mante läbitab lidnan suvipalad.
"Počep"-raudtestancii radab lidnas vspäi 1887 «Bränsk — Gomel'»-jonol.
Sel'co

Sel'co () om Venäman lidn da lidnümbrik Bränskan agjan pohjoižes.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1876 kuti "Sel'co"-raudtestancii da sen žilo «Rig — Orel»-jonol, mugažo šingotihe mecpilindan edheotandoil. Kätihe radnikžiloks vl 1938, šlibakoiden tegim radoi kahtes kilometras. Vn 1943 sügüz'kul nacistižen Saksanman sodaväged poltiba žilod lähtten, udessündutamine zavodihe sil-žo vodel. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1990 6. päiväl elokud.
Järedad Bränskan himine tegim (sauvondhimijan produktad) i punümbriradai edheotand (pordhiden i meblin tehmine) ratas Sel'cos, mugažo leibäntegim, «Tamoš»-lihakombinat i mineralveden edheotand. Edel 2004. vot punümbriradai kombinat radoi, tuli bankrotnendannoks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Desn-jogen hural randal, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, om ümbärtud mecoil.
Matkad Bränskan röunhasai om seičeme kilometrad suvipäivnouzmha raudtedme, keskushesai — 33 km. Ühtennimine "Sel'co"-raudtestancii radab «Bränsk — Smolensk»-jonol.
Tobmuz.
Sel'co om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon pämez' om Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan pämez' om Jelena Gašičeva (reduku 2014 — kül'mku 2019). Lidnan Administracijan pämez' om Igor' Vasükov vn 2019 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvhanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 934 ristitud, vn 2021 — 15 906 ristitud. Kaik 16 664 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 20 tuhad eläjid vozil 1979−1992 (20 762 rist. vl 1989).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 87,0 %, toižed rahvahad — 1,5 %, rahvahuden ozutandata — 11,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (saudihe vll 1994−2005) i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, viž keskškolad (nomer 1..5), norišton keskuz, čomamahtoiden škol, lidnan sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähižes Bränskas. Ende Bränskan professionaliž-pedagogižen kolledžan filial oli lidnas.
Sevsk

Sevsk () om Venäman lidn da lidnankund Bränskan agjan suvipäivnouzmaižes čogas. Se om Sevskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1146 nügüdläiženke nimenke da lidnan statusanke Sündun Eläbzdusen i Ph. Ipatijan jumalankodiden aigkirjoiš. 17. voz'sadal oli tetabaks Venäman röunanverižeks lidnuseks da torguindan keskuseks. Vspäi 1778 lidnan sauvond tegese nellikfartaloil pertišton uden planan mödhe. Oli alištunu Černigovan, Kijevan, Belgorodan i Orelan tobmudele ičeze istorijas.
Aigan mändes sirtihe valdkundröunad, 1880-nzil vozil saudihe raudted edahan lidnaspäi, i se kadoti endišt znamoičendad. Lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (1. reduku 1941 — 27. eloku 1943). Mülüb Bränskan agjaha vspäi 1944.
Sevsk šingotase sömtegimišton edheotandoil: konservtegim, lihakombinat, leibänkombinat, voitegim (argvoi, sagud).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Sev-jogen randoil (, Nerussan ližajogi, Dnepran bassein), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Bränskhasai om 120 km pohjoižhe orhal vai 140 km «Ukrain»-avtotedme (M3). M3-trass (Moskv — Bränsk — Ukrainan röun, edemba Kijevhasai) om ani lidnan päivlaskmaižen röunan taga. Lähembaine lidn om Seredina-Bud (, Suman agj, Ukrain) koumekümnes kilometras päivlaskmha orhal. «Trojebortnoje»-röunpäličmänendtaho ühtenzoitab lidnad Ukrainanke.
Tobmuz.
Kaik kaks' žilod da kaks' küläd-slabadad mülüdas lidnankundha Sevskan ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 282 ristitud, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 6 732 ristitud. Kaik 6 723 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 400 eläjad vl 1913.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus lidnas paloin vai täuzin: Ristan Zdviženjan Sevskan naižjumalankodi (vspäi 1808) ühtennimiženke jumalanpertinke, Sevskan mez'jumalankodi Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpertinke, Spasan Toižetamižen jumalankodi (päjumalanpert' i Kaikiden Pühämehiden jumalanpert'), kuz' jumalanpertid i kaks' časounäd. Niiden ližaks kaks' jumalanpertid i časoun' ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nomeruidud päivkodid (nomer 1..3), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), rajonan lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, "Burevestnik"-sportškol («Toroklind»). Trubčevskan politehnižen tehnikuman Sevskan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Starodub

Starodub ( [stərɐˈdup]) om Venäman lidn Bränskan agjan suves. Se om Staroduban ümbrikon administrativižeks keskuseks da palaks. Edel vn 2020 elokud oli erigoittud lidnümbrikoks i ei mülünd Staroduban rajonha, sid' ühtištadihe kaht municipalitetad.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1080 olijanke lidnusenke da lidnan statusanke Lavrentijan aigkirjas, mugažo "Starodub-Severskii"-nimenke. Se sai makundan lidnan statusad vl 1782.
Amuine pertišt om kaičenus tähäsai läz täuzin. Om äi vanhid kundaližid sauvusid i torgovanoiden pertid.
Starodub šingotase sömtegimišton edheotandoil: pästtas saguzid, kolbasoid, leibäd, kuivatud sömäd da konservid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan pohjoižes, Babinc-jogen randal (, Vablin ližajogi, Dnepran bassein), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Bränskhasai om 145 km pohjoižpäivnouzmha. Vspäi 1900 raudtesarak ühtenzoitab lidnad lähembaiženke Uneč-lidnanke koumekümnes kilometras pohjoižhe.
Tobmuz.
Starodub oli lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Tamara Sorokvaša radoi lidnümbrikon pämehen (reduku 2014—).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 010 ristitud, vn 2021 — 17 687 ristitud. Kaik 18 824 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 400 eläjad vll 1996−2001.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 91,1 %, tadžikalaižed — 0,9 %, azerbaidžanlaižed — 0,7 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 4,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Hristan Raštvoiden päjumalanpert' (kozakišton), koume jumalanpertid i kaks' časounäd. Niiden ližaks ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' i kümne jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3..5, 12, 34), koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), ehtal'ne škol türmatud kolonijanno, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol A.I. Rubcan nimed, ümbrikon sportškol. Bränskan agrarine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.