Sudan

Sudan ( "Sūdān", [suːˈdɑːn] vai [suːˈdæn]), vai Pohjoižsudan, oficialižikš — Sudanan Tazovaldkund ( "Džumhūrijat as-Sūdān"), ), om valdkund Päivnouzmaižes Afrikas. Sen pälidn om Hartum.
Istorii.
Vn 1956 11. päiväl vilukud Sudan tedištoiti ripmatomudes Sures Britanijaspäi da Egiptaspäi.
Jäl'gmäine seičemenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 2005 6. päiväl heinkud, se oli väges voziden 2015−2017 vajehtusidenke. Sodakukerduz tegihe valdkundas vn 2019 sulakus, heittihe valitud prezidentad i parlamentad radmaspäi. Pordaigaline Konstitucine deklaracii kävutase Konstitucijaks vn 2019 elokuspäi.
Geografijan andmused.
Sudan om mavaldkundröunoiš Egiptanke pohjoižes (1275 km), Livijanke lodehes (383 km), Čadanke päivlaskmas (1360 km), Keskafrikan Tazovaldkundanke suvipäivlaskmas (175 km), Suvisudananke suves (2184 km), Eritrejanke (605 km) da Efiopijanke (769 km) suvipäivnouzmas. Ühthine röunoiden piduz — 6751 km. Valdkundan pohjoižpäivnouzmaižed randad lainištab Rusked meri. Randanpird om 853 km pitte.
Mägišt otab Sudanan enamban palan. Sen korktuz om 300..1000 metrad. Nil-jogen alangišt läbitab sidä suvespäi pohjoižhe. Nil-jogi augotab Vauktan Nilan- da Sinivauvhan Nilan-jogiden ühthejoksmusel, sigä-žo Hartum-pälidn seižub. Kaik man joged oma Nil-jogen basseinas.
Livijan da Nubijan rahvahatomad mad levigatas valdkundan pohjoižel. Savannad da jogirandaižed harvad mecad oma man keskuses. Mäged oma päivlaskmpolel da päivnouzmpolel. Sudanan kaikiš korktemb čokkoim om Derib Kal'der-krateran seinäd (man päivlaskmas), 3042 m meren pindan päl.
Klimat om subekvatorialine man agjahižes suves da räkän rahvahatoman man Hartumaspäi pohjoižhe.
Politine sistem.
Ohjandusen form om federativine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan da ohjastusen pämez' om prezident. Rahvaz valičeb hänen kandidaturad. Prezident-žo om armijan päižeks käskmeheks. Vll 1989−2016 ei olend päministran radnikust.
Parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Provincijoiden nevondkund, se mülütab 50 ühtnijad. Valitas heid provincijoiden suimil kudeks vodeks. Alakodi om Rahvahaline Suim ( "Al'-Madžlis al'-Vatani", ), se kogoneb 426 ristituspäi. Heid-ki valitas provincijoiden suimil kudeks vodeks.
Prezidentan i parlamentan ühtnijoiden järgvaličendad oliba vn 2015 13.-16. päivil sulakud. Parlament om pästtud radmaspäi vn 2019 11. sulakud sodakukerdusen jäl'ghe, Päličmänendpordon Rahvahaline Suim () tegeb parlamentan velgusidme. Suverenine Nevondkund (angl. "Sovereignty Council") om valdkundan tobmuden kollektivine pä vn 2019 elokun 21. päiväspäi, Abdel' Fattah al'-Burhan om sen ezimez' siš-žo dataspäi. Abdalla Hamduk radab päministran siš-žo päiväspäi. Jäl'gmäine valitud prezident om Omar Hasan Ahmed al' Bašir, sai 94,05% vl 2015 (68,2 % vl 2010), se oli hänen videnz' strok vn 1989 kezakun 30. päiväspäi, laksi erindha vn 2019 sulakus sodakukerdusen jäl'ghe. Prezidentan i parlamentan valičendad lindäs vl 2022.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Sudanan administrativiž-territorialine jagand."
Administrativiž-territorialižikš Sudan jagase seičemetoštkümneks provincijaks ("vilajet:aks" vai štataks) kuziden regioniden territorijal: Pohjoine (kaks' provincijad), Darfur (viž), Kordofan (kaks'), Hartum (üks'), Kassal (Päivnouzmpol'ne Sudan) (koume) da Sinivauvaz Nil (nell'). Provincijad alajagasoiš 86 ümbrikoks ().
Eläjad.
Sudanas elädas sudanalaižed. Hö oma islamauskojad-sunnitad hristanuskondan vähembusenke. Vl 2013 valdkundan ristitišt oli 34,847,910 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2018): Sudanan arabialaižed — läz 70 %, toižed rahvahad — 30 % (fur, bedža, nuba, fallata).
Vl 2012 Sudanas oli 104 lidnad enamba kaht tuhad eläjidenke. Sudanan järedad lidnad (enamba 500 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Omdurman, Hartum (pälidn), Pohjoine Hartum, Port Sudan, Kassal.
Ižanduz.
Sudan om lujas goll' šingotai agrarine valdkund, ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline kogosüdäiprodukt linneb 31,51 mlrd. US$ ekvivalentas (111. sija mail'mas; US$624 ühtele hengele, 185. sija) vai 117,77 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (98. sija; US$2,341 ühtele hengele, 175. sija). Ižanduz baziruiše kivivoin eksportal i maižandusel. Znamasine valdkundaline velg (KSP:n 120 % surtte vl 2017) i politine stabilitomuz telustadas ižandusen šingotesele. Industrijan päsarakod oma kivivoin samine da ümbriradmine, sodaazegišton tehmine, avtoiden i kebnoiden jüguavtoiden ühthekeraduz, cementan pästand, farmaceftine, tekstiline (puvill) i kengiden omblend, sömtegimišt (sahar, jauh, södabad void), muilan pästand. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 39,6 %, tegimišt 2,6 %, holitišiden sfer 57,8 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 1998 andmused): maižanduz 80 %, tegimišt 7 %, holitišiden sfer 13 %.
Valdkundan päeksport om kivivoi da sen produktad, puvill, sahar, gummiarabik, indine kunžut. Importan päobjektad oma mašinansauvomižen produkcii, kivivoin ümbriradmižen i transportine mašiništ, himižed substancijad, zelläd, nižu da toižed söndtavarad, tekstil'. Vl 2017 import ületi eksportad läz kahthe kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2021) oma Araban Ühtenzoittud Emiratad (Sudanan eksportan 53,3 % i importan 15,9 %), Kitai (eksportan 14,3 % i importan 21,2 %), Saudan Arabii (eksportan 6,3 % i importan 13,6 %), Indii (importan 11,7 %), Egipt (importan 8,3 %).