tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Kinešm

Kinešm () om Venäman lidn da lidnümbrik Ivanovon agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Kinešman rajonan administrativine keskuz (ei mülü sihe).
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1429 kuti muretud totarlaižil. Se oli kalanpüdajiden pen' slabad eziauguižešti, kazvoi i kändihe torguindposadaks aigan mändes. Vspäi 1616 oli Kinešman makundan keskuseks. Vl 1758 ezmäine kanghiden tegim radaškanzi siš. Žilo sai makundan lidnan statusad vl 1777. Raudte ühtenzoitab Moskvanke vspäi 1871.
Kinešm šingotase mašinansauvomižel (avtopalad, tegesed metalližiš tuhkišpäi), bumagkanghiden tegimil, pälembaižiden sobiden omblendedheotandoil, himižel tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (lämoinvastaižed materialad, betonižed tegesed), sömtegimištol (leibäntegesed, jauh, kagrasižed hel'pked, jähine).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volgan Gor'kijan vezivaradimen oiktal randal, 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kinešemk-jogi ( 34 km pitte) lankteb Volgha lidnan territorijal.
Matkad Ivanovohosai om 86 km suvipäivlaskmha orhal, 103 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Navoloki kümnes kilometras päivlaskmha orhal vai avtotedme, i Zavolžsk Volgan vastrandal ühtes kilometras pohjoižpäivnouzmha orhal vai kahtes kilometras avtotedme. Vspäi 2003 avtotesild ühtenzoitab Zavolžskanke. "Kinešm"-raudtestancii i "Kinešm-2"-jüguraudtestancii ratas lidnas.
Tobmuz.
Kinešm om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Aleksandr Paholkov (sulaku 2016 — heinku 2020).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 75 165 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 88 164 ristitud, vn 2021 — 77 694 ristitud. Kaik 83 871 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 100..105 tuhad eläjid vozil 1975−1999 (105 tuh. rist. vll 1986−1987 i 1991).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,3 %, toižed rahvahad — 2,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan 22 pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Emäganpäivän kafedraline päjumalanpert', Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert', kaks'toštkümne jumalanpertid, seičeme časounäd i vanhuskolaižiden loičendpert'. Islaman loičendpert' om avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Kinešman tehnologine tehnikum, Kinešman medicinine kolledž, Kinešman politehnine kolledž, Kinešman pedagogine kolledž. Valdkundaližen üläopendusen kaks' filialad ratas lidnas: Moskvan industrialižen universitetan i Ivanovon tekstiližen akademijan.
Taiginmarjad

Taiginmarjad () om levitadud dekorativine penzaz vai pen' pu. Mülüb Rozanvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Londuseližen arealan piduz om enamba vit tuhad kilometrid, se om Sibir', Kazahstan, Mongolii i Kitai. Ištutadas Venäman evropižes palas amussai pöudverižiš šoiduiš, teveril, puištoiš. Taiginmarjad oma mectunuded Venäman evropižes palan keskuses.
Kazvab mecstepin (tobjimalaz), mecan i stepin zonoiš, harvas kuivas mecas, mecanröunoidme i pallištoil, luhtoil. Sädab penid žomid sijidme. Pakaiženvastaine kazmuz. Navedib letkesižid allüvialižid mahusid kločkivenke. Elänzoitab hüvin äjil mahusil, no ei tirpi lähižid gruntvezid i sur'vezid.
Ümbrikirjutand.
Korged ogakaz penzaz 1..4 m korkte, harvamb pen' pu 6 metrhasai korkte tüvenke 10 santimetrhasai diametral. Kor' om muzaburan vai burhahkan mujun. Oksad oma rusttad vai muzarusttad loštajad. Lehtesed čereduisoiš, ned oma munanvuiččed formal. Lehtesiden varded sasoiš 0,5..2 sm pitte. Änikuz om kändaz 3..4 sm pitte.
Kazvab vitkos, no eläb 200..400 vodhesai. Äikerdoitas semnil vai vezoil. Plodud oleskeldas 10..15-voččes igäs, oma küpsad sügüz'kus-redukus. Ploduiden hüvä satuz ripub haloiden olmatomudespäi änikoičendan aigan i ploduiden travijoiden vähäs luguspäi.
Toižendad.
Taiginmarjad oma ottud kul'turkazmuseks vspäi 1822. Ivan Mičurin pölüstoiti pihläd taiginmarjoiden heid'omal i sai "Crataegosorbus miczurinii"-gibridad södabidenke ploduidenke kargištuseta.
Plös (lidn)

Plös () om Venäman lidn da lidnankund Ivanovon agjan pohjoižes. Se om agjan kaikiš penemb lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Privolžskan rajonha i Venäman Istorižiden eländpunktoiden nimikirjuteshe federaliženke znamoičendanke.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1238 kuti muretud Batii-hanal lidnuz da lidn. Istorine nimituz om "Pleso" (). Vl 1410 saudihe ut lidnust. Se sai makundan lidnan statusad vl 1778 i oli tekstiližen agjan päjogiportaks edel «Ivanovo — Kinešm»-raudten sauvondad vl 1871. Ende kaks' kangaztegint, kaks' oludedheotandad i kümne pajad radoiba lidnas.
Plös šingotase turizmal, tegimišton edheotandoid ei ole. Vedadas festivalid joga vodel: äipäiväline, kezaküläpertiden, sportivine, animacine. Pirdajiden eländtaho, fil'mdas fil'mid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, Volgan Gor'kijan vezivaradimen oiktal kukhikahal randal, 84..138 m ü.m.t. korktusil. Volgan leveduz om 650..700 m lidnanno. Šohonk ( seičeme kilometrad pitte) lankteb Volgha lidnan territorijal.
Matkad Kostroman agjhasai om üks' kilometr pohjoižhe orhal jogen vastrandal, Ivanovohosai om 61 km suvipäivlaskmha orhal vai 69 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Volgorečensk (Kostroman agj) 20 km päivlaskmha orhal vai 30 km avtotedme, i Privolžsk-rajonkeskuz (raudtestancii) 16 km suvipäivlaskmha orhal vai 18 km avtotedme.
Tobmuz.
Kaik viž žilod i 18 küläd mülüdas lidnankundha Plösan ližaks, üks' külä oli kaikenaigaižeta ristitištota vl 2010. Lidnankundan pind — 96,2 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Ivan Ševelev (semendku 2020 — sulaku 2022). Lidnankundan Nevondkundan ezimez' om Timerbulat Karimov vn 2015 redukuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 3 559 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 340 ristitud, lidnankundan — 3 672 ristitud, rajonan ühesandez. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 1 796 eläjad, kaiken lidnankundan 2 966 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 3,5..4 tuhad eläjid vozil 1939−1998 (4 tuh. rist. vll 1959 i 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,6 %, toižed rahvahad — 2,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma avaitud lidnas lähižidenke ezilidnoidenke: Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän päjumalanpert' (om letud vll 1699−1800), seičeme jumalanpertid i koume časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol, čomamahtoiden škol, sportškolan palakund (hihtandsport). Plösan biznesan da turizman kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Osmanan imperii

Osmanan imperii ( "Devlet-i Alijje-i Osmanijje"), vai Ottomanan imperii, oli valdkund Azijan päivlaskmas vozil 1299−1922, mugažo Afrikan pohjoižes i Evropan suvipäivnouzmas pit'kan aigan. Osmanan dinastii ohjasti 623 vot rattemata, 27. heinku 1299 — 2. kül'mku 1922, sid' tühjitihe monarhijad i tedotihe Turkanman Tazovaldkundad.
Valdkund oli sätud turkoil-osmanoil Osman Gazi-udž-bejan ohjandusenke Anatolijan pol'saren lodehes Konjan sultanatan čihodamižen jäl'ghe. Kändihe imperijaks-sultanataks Vizantijan da sen Konstantinopol'-pälidnan murendusen jäl'ghe vl 1453. Se azj sai voimust otta Evropan paloid edemba, Balkanan pol'saren irdpolel, i Osmanine imperii oti niid, mi om tärged nügüdläižen Turkanman täht. Osmanan imperii sai kilt Ezmäižes mail'man sodas i allekirjuti Lozannan kožundaktad.
Imperii sai ičeze valatoitusen päd 16.-17. voz'sadoil. Mülüti 32 agjad i äiluguižid rippujid valdkundoid 17. voz'sadan augotišel, möhemba anasti niid vai andoi avtonomijad.
Sal'sk

Sal'sk () om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Rostovan agjan suves. Se om Sal'skan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Ezmäižen eländpunktan aluz oli pandud vl 1812 kuti "Judičev-futor", vspäi 1849 — "Voroncovskoje-žilo", nimitihe "Voroncovsko-Nikolajevskoje-žiloks" 20. voz'sadan augotišespäi, se oli makundan keskuseks. Vl 1899 saudihe «Tihoreck — Caricin»-raudtejonod "Torgovai-stancijanke" žilonno. Vl 1916 raudtejono ühtenzoiti stancijad Bataiskanke, i stancii kändihe raudtesol'meks. "Torgovii-žilo" stancijanke sai lidnan statusad vl 1926, sil-žo aigal udesnimitihe nügüdläižikš i sirtihe ümbrikon (ende makund) keskust lidnha, vspäi 1930 Sal'skan rajonan keskuz. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (31.07.1942 — 22.01.1943). Ühtištuihe Voroncovsko-Nikolajevskoje-žilod lidnanke vn 1957 kezakuspäi, Kapustino-žilod lendimportanke vspäi 1962.
Sal'sk šingotase tagondpressmašiništon tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (savič, trotuarapakut), sömtegimištol (leibänkombinat, maidon edheotand), raudten edheotandoil, kivivoin i londuseližen gazan kompressorstancijoil, mugažo mebel'fabrik, kombisömän tegim, kaks' tipografijad i bumagšauguiden tegim ratas lidnas, järed kivivointerminal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Keskmäine Jegorlik-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 129 km pitte, Donan hurapol'ne bassein), 29 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Voroncovo-Nikolajevskoje-vezivaradim om jogel lidnan röunoiš. Matkad Rostovhasai Donal om 163 km päivlaskmha-lodeheze orhal, 188 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Proletarsk 29 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 32 km avtotedme vai raudtedme, i Gorodovikovsk (Kalmikii) 53 km suvipäivnouzmha orhal vai 60 km avtotedme.
Sal'sk om lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 61 316 ristitud, rajonan viž ühesandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 61..64 tuhad eläjad vll 1986−2011 (64 700 rist. vl 1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,7%, turkad — 1,6%, armenijalaižed — 1,3%, ukrainalaižed — 1,1%, toižed rahvahad — 3,3%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Sal'skan industrialine tehnikum, Sal'skan medicinine tehnikum, Sal'skan ekonomikan da oiktusen tehnikum, Sal'skan kozakišton kadetine proflicei.
Volgodonsk

Volgodonsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Rostovan agjan päivnouzmas. Se om agjan nellänz'-videnz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1950 27. päiväl heinkud kuti žilo-varatoitandbaz sauvomha Cimlänskan padoseinäd i Volgan-Donan kanalad. Vl 1953 nimitihe žilod "Volgo-Donsk" (), sil-žo vodel täuttihe Cimlänskan vezivaradint. Žilo sai lidnan statusad vn 1956 2. päiväl kül'mkud.
Volgodonsk šingotase atomreaktoriden tegimel («Atommaš») i mašinansauvomižen toižil tegimil, sauvondmaterialiden pästandal (puižed apakod, beton, raudbetontegesed), sömtegimištol (maidkombinat, kalakombinat, leibtegim), Rostovan AES:an ekspluatacijal (vll 2001−2010 Volgodonskan AES) i järedal jogiportal, mugažo kodihimijan tegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Cimlänskan vezivaradimen padoseinänno, Donan hural randal, 50 m. ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vezivaradimen pind om 35 m ü.m.t. kortte. Irrigacine Donan magistraline kanal zavodiše lidnas.
Matkad Rostovhasai Donal om 189 km päivlaskmha orhal, 241 km avtotel vai raudtel. Lähembaine lidn om Cimlänsk vides kilometras pohjoižhe orhal, avtotedme vai raudtedme Donan vastrandal. Volgodonsk röunatab Volgodonskan rajonanke suves i päivlaskmas, Cimlänskan rajonanke lodehes i pohjoižes, Dubovskojen rajonanke päivnouzmas.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +9,6 C°, kezakun-elokun +21,1..+23,9 C°, tal'vkun-uhokun −2,2..−4,0 C°. Ekstremumad oma −31,8 C° (viluku, uhoku) i +43,0 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +3,6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +18,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 466 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba semendkus-kezakus (44..46 mm) i tal'vkus (51 mm), vähemba uhokus (30 mm) i elokus (29 mm).
Tobmuz.
Volgodonsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Lidnan Dum kogoneb 25 deputataspäi. Edeline lidnan pämez' — Duman ezimez' om Lüdmila Tkačenko (reduku 2015 — reduku 2020). Lidnan Administracijan pämez' om Vadim Kuleša vspäi 2023. Edeline Administracijan pämez' om Viktor Mel'nikov (2017−2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 170 841 ristitud, vn 2021 — 168 048 ristitud. Kaik 171 471 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 181..184 tuhad eläjid vl 1991−1998 (184 tuh. rist. vl 1995).
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,7 %, ukrainalaižed — 2,8 %, toižed rahvahad — 4,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell'toštkümne pühäpertid oma saudud lidnas: kafedraline Raštvoiden päjumalanpert' (letihe vll 2001−2012), kümne jumalanpertid, koume časounäd. Om saudud protestantizman severt-se pühäpertid.
Professionaližen keskopendusen aluzkundad oma pedagogine i medicinine kolledžad, nell' tehnikumad, sauvondškol i Sal'skan kozakišton proflicein filial. Kaks' üläopendusen aluzkundoiden filialad ratas lidnas: Moskvan «MIFI:n» tedoiduzkeskuz i inženeriž-tehnine institut, Donan valdkundaline tehnine universitet (Rostov Donal) — Tehnologijoiden institut.
Bataisk

Bataisk () om Venäman lidn, lidnümbrik da raudtesol'm Rostovan agjan suvipäivlaskmas. Se om Rostovan Donal suvine ezilidn, agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1769 kuti "Bataiskai-slabad" (). "Ba-tai-su" kändase türkižiš kelišpäi kuti «neps alangišt ojanke». Raudtestancii radaškanzi jonol Vladikavkazhasai vl 1875. Oli Bataiskan rajonan (1924−1938) keskuseks. Kätihe radnikžiloks vl 1925. Žilo sai lidnan statusad vn 1938 25. päiväl kül'mkud. Lidn oli okkupiruidud nacistoil (27.07.1942 — 07.02.1943). Mülütihe Koisug-žilod lidnha vl 1959.
Bataisk šingotase sauvondmaterialiden (raudbeton) i sauvondtegesiden (metalližkonstrukcijad, mülütimed) pästandal, transportižel mašinansauvomižel (avtoližavedamad, avtolibutimed, avialadimiden tegim, avtoveimiden edheotand), sömtegimištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Donan hural randpolel, 5..7 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pen' Koisug-jogi (, lankteb Donha ani lidnan taga) om lidnan lodehližeks röunaks, Azovan järgenduzkanal läbitab lidnan palad suves. Bataisk röunatab Rostovan Donal Kirovan rajonanke pohjoižes. Toižed lähembaižed lidnad oma Azov 25 km päivlaskmha orhal, 32 km avtotedme vai raudtedme, i Aksai 17 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 24 km avtotedme vai raudtedme. Bataisk-raudtestancii radab lidnan keskuzpalas-suves. «Rostov Donal — Krasnodar»-avtotekeskust om lidnan päivnouzmaižeks röunaks.
Bataisk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Röunatab Aksain rajonanke päivnouzmas, Azovan rajonanke päivlaskmas.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 48 tuhad eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 111 843 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma olmas lidnas, hristanuskondan toižed jumalanpertid i loičendpertid.
Rahvahad (2010): venälaižed — 90,6%, armenijalaižed — 2,5%, ukrainalaižed — 1,5%, korejalaižed — 1,4%, toižed rahvahad — 4,0%.
Professionaližen opendusen aluzkundad Bataiskan informacižtehnologijoiden da radioelektronikan tehnikum i Bataiskan raudtetransportan da sauvondan tehnikum.
Mongolijan imperii

Mongolijan imperii ( ; , "Yeke Mongɣol ulus" — «Sur' Mongoline valdkund»), oli valdkund Azijan päivnouzmas i keskuses vozil 1206−1368, mugažo Evropan päivnouzmas. Sündui Čingishanan i hänen jäl'gnikoiden anastusiden satuseks. Čingizidad i Juan'-dinastii ohjastihe kogonaižel imperijal, sen rippujil valdkundoil i möhemba ripmatomil valdkundoil imperijan sijas.
Vl 1294 kogonaine imperii čihozi nelläks palaks: Kuldaine ord, Čagatai ulus, Hulagujidoiden valdkund i Juan'-imperii.
Imperijan pind oli kaikiš suremb mail'mas, olendan jäl'gused oma znamasižed mugažo:
Novočerkassk

Novočerkassk () om Venäman lidn da lidnümbrik Rostovan agjan päivlaskmas. Se om Rostovan Donal pohjoine ezilidn, agjan nellänz'-videnz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud ülüdel kaičemha tahod kebnas vl 1805 semendkun 18. (30.) päiväl kuti Donan sodavägiden man (agj vspäi 1870) "Uz' Čerkassk"-pälidn (). Edeline agjan pälidn oli Čerkassk (nüg. Staročerkasskai-stanic Aksai-lidnanno) Donan randal, i se alištui sur'vezile joga vodel. Raudte läbiti lidnad vl 1864. Novočerkassk oli okkupiruidud nacistoil (25.07.1942 — 13.02.1943). Oli Novočerkasskan rajonan (1944−1963) administrativižeks keskuseks. Tedotihe Novočerkasskad kozakišton mail'man pälidnaks ühtenzoittud suiman aigan Moskvas vn 1993 heinkus.
Novočerkassk šingotase elektrovedimiden tegimel, Novočerkasskan GRES:al, raudmetallurgijan tegesiden pästandal (elektrodad, magnitad), aviamašiništon tegimel, lämuzmašiništon edheotandal, sömtegimištol (lihakombinat, oludtegim), koumel omblendedheotandal (naižsobad, specialižed sobad), mugažo 20 tedoinstitutad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Aksai-jogen (Donan oiged ližajogi) i sen Tuzlov-ližajogen randoil, 101 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Rostovan Donal röunhasai om 20 km suvipäivlaskmha orhal, 25 km avtotel vai raudtel, keskushesai — 37 km orhal vai 42 km avtotel. Toižed lähembaižed lidnad oma Šahti 22 km pohjoižhe orhal, 27 km avtotedme vai raudtedme, i Aksai 24 km suvipäivlaskmha-suvhe orhal, 26 km avtotedme vai raudtedme.
Kaik koume raudtestancijad ratas lidnas, suvespäi pohjoižhe: Novočerkassk, Hotunok, Lokomotivstroi. «Don»-avtote (M4) ümbärdab lidnad päivlaskmaspäi, vižkilometrine sarak tuleb lidnha sišpäi.
Tobmuz.
Novočerkassk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Röunatab Aksain rajonanke suves i päivlaskmas, Oktäbrin rajonanke pohjoižes i päivnouzmas.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez' (mer). Edeline lidnan Administracijan pämez' om Igor' Züzin (tal'vku 2017 — tal'vku 2019).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 81 tuhad eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 168 746 ristitud, vn 2021 — 163 674 ristitud. Kaik 168 766 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 185..189 tuhad eläjid vll 1985−1999 (189 tuh. rist. vozil 1991 i 1994).
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,8 %, ukrainalaižed — 1,7 %, armenijalaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 2,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks'kümne kahesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Sündun Voznesenjan kafedraline päjumalanpert', üks'toštkümne jumalanpertid, 11 kodijumalanpertid i viž časounäd. Niiden ližaks seičeme jumalanpertid i koume časounäd ei ole kaičenus.
Professionaližen keskopendusen aluzkundad oma seičeme kolledžad, sidä kesken Novočerkasskan tegimištoližtehnologijoiden da ohjandusen kolledž, tehnikum-internat, Suvorovan škol i kadetkorpus. Üläopendusen aluzkundoiden kaks' filialad ratas lidnas.
Mäglovo

Mäglovo om Venäman toponim Leningradan agjan Vsevoložskan rajonas. Se voib znamoita:
Vizantijan imperii

Vizantijan imperii (, "Romania"; "Basileja Romaion", Ῥωμανία "Romania"), Vizantii vai Päivnouzmaine Rimalaine imperii, oli valdkund Azijan päivlaskmas i Evropan suves vozil 395−1453, mugažo Afrikan pohjoižes ezmäižil voz'sadoil. Rimalaižen imperijan jagon üks' pala kahtespäi. Vizantii levitihe severz'-se kerdoid, no kadoti territorijoid vihankandajiden rahvahiden londoiden tagut. Oli imetud Osmanan imperijal.
Grekan kul'tur oli levitadud lujas. Ortodoksine hristanuskond oli valdkundaližeks religijaks, kaik toižed uskondad oliba kel'tud. Ülembaine kund kogoni grekalaižišpäi i armenijalaižišpäi päpaloin. Vll 1204−1261 imperii oli jagadud nelläks palaks, no udessündutihe. Socialine lift radoi hüvin kacmata korktaha korrupcijha, mehed ristitkundan alašoiduspäi kändiba imperatoroikš erasti. Sodakukerdused oliba paksud, kaik oli 65 kukerdust imperijan elos 1058 vot hätkte, i vaiše 34 imperatorad koliba ičeze surmal.
Imperijan tegimišt oli šingotadud toižen Evropan erineden, käziradajiden tavarad oliba tetabad sen irdpolel. Vizantii oli Šuukten päivlaskmaižeks agjaks, vedihe torguindad Kitainke i Indijanke. Elokahan imperijan valatoitand oli kul'turine. Tetas äi muštnikoid, amuižgrekan literaturad, Vizantijan čomamahtoid, medicinad. Venän oiktuz oti imperijan oiktuzsistemad ezikuvaks.
Zernograd

Zernograd () om Venäman lidn da lidnankund Rostovan agjan suvipäivlaskmas. Se om Zernogradan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1929 kuti žilo Verblüd-raudtesarakonno tedoidamha vill'sovhozan ižandusen formad. Vn 1933 10. päiväl uhokud registriruihe žilod "Zernovoi"-nimitusenke. Toižen mail'man sodan aigan se oli okkupiruidud nacistoil (30.07.1942 — 30.01.1943), i tedoinstitut oli evakuiruidud Kustanai-lidnha (Kazahstan). Tedolidnut sai lidnan statusad vl 1951. Udesnimitihe nügüdläižikš vl 1960.
Zernograd šingotase opendusen i tedon aluzkundoil, mašinansauvomižel (maižanduzmašinad, materialad i tehnik sadun täht), sauvondmaterialiden pästandal (torved, stökolpaketad), sömtegimištol (surmän edheotand, kalankazvatand). Maižandusen koume tedoinstitutad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Kagal'nik-jogen basseinas ( 162 km pitte, lankteb Azovmerhe), 85 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Rostovhasai Donal om 61 km lodeheze orhal, 77 km avtotel vai raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Bataisk 54 km lodeheze orhal, 64 km avtotedme vai raudtedme, i Sal'sk 103 km suvipäivnouzmha-päivnouzmha orhal, 121 km avtotedme vai raudtedme. "Zernograd"-raudtestancii (edel 1973. vot "Verblüd") radab «Bataisk — Sal'sk»-keskustal. «Zernograd»-sodalendimport i sodajaguz oma kudes kilometras päivnouzmha lidnaspäi.
Tobmuz.
Kaik kahesa žilod i kaks' futorad mülüdas lidnankundha Zernogradan ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Edeližed suiman ezimehed oma Vladimir Adamenko (reduku 2021 — kezaku 2023), Aleksandr Smolenskii (kül'mku 2016 — reduku 2021). Lidnankundan Administracijan pämez' om Irina Poliščuk vn 2023 heinkuspäi, mugažo hän oli sen radnikusel vn 2022 vilukus-kezakus. Edeline Administracijan pämez' om Anatolii Račkov (reduku 2018 — kül'mku 2021).
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 8 800 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 842 ristitud, lidnankundan — 30 849 ristitud, rajonan pol'. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 24 076 eläjad. Kaik 24 886 ristitud elihe lidnas i 28 588 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28..29 tuhad eläjad vll 1996−2006 (29 700 rist. vl 1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,6 %, ukrainalaižed — 1,8 %, armenijalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe jumalanpert' om saudud lidnas vll 2005−2014.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid, koume keskškolad (nomer 2, 14, 16), gimnazii (nomer 1), licei (nomer 3), 5. toižendan škol-internat, lapsiden sädamižen «Jermak»-pert', muzikškol, olimpižen varan üläkategorijan sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Zernogradan pedagogine kolledž, Zernogradan agrotehnologijoiden tehnikum, Azovan-Mustmeren inženerine institut — Donan valdkundaližen agrarižen universitetan filial.
Gukovo

Gukovo () om Venäman lidn da lidnümbrik Rostovan agjan päivlaskmas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1802 kuti Gukov-kozakan futor. Oficialižen alusenpanendan voz' om 1878, konz saudihe "Kovalevo-stancijad" žilos udel Doneckan kivihil'raudtel. Udesnimitihe stancijad Gukovoks vl 1904. Kätihe radnikžiloks vl 1939. Gukovo oli okkupiruidud nacistoil (heinku 1942 — 14.02.1943) Toižen mail'man sodan aigan. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1955 30. päiväl kezakud. Šingotihe kivihilen samižel pit'kan aigan, sen edheotand eläb bankrotnendan proceduras läbi (2017).
Gukovo šingotase sömtegimišton i kebnan tegimišton edheotandoil, mašinansauvomižel tegimel i sauvondmaterialiden pästandal (savič). Venäman muit radab lidnas, röunpäličmänendtahod raudtel i avtotel. Kivihilen samižen muzei, krossavtorallin trass lidnanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 250 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, röunatab Ukrainan Luganskan agjanke päivlaskmas. Om ümbärtud Rusttan Sulinan rajonan territorijal toižiš sijiš.
Matkad Rostovhasai Donal om 94 km suvhe orhal, 111 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Zverevo vides kilometras päivnouzmha orhal, avtotedme vai raudtedme, Rusked Sulin 15 km suvipäivnouzmha orhal, avtotedme vai raudtedme, Novošahtinsk 25 km suvhe orhal, 30 km avtotedme vai raudtedme, i Dovžansk (Ukrain) 20 km päivlaskmha orhal, avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Gukovo om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Se kogoneb kudes ühtenzoittud kaivuzžilospäi.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Lidnümbrikon Administracijan pämez' om Jevgenii Grinenko vn 2020 kezakuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Viktor Gorenko, radoi vn 2020 uhokuhusai.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 8 800 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 67 278 ristitud. Kaik 66 332 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 72 tuhad eläjad vll 1986−1987.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,3 %, armenijalaižed — 3,0 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: Mikulai-čudonsädajan (ezmäine variant oli saudud vl 1887) i Kazanin Jumalanmaman jumalaižen (letihe vll 1994−2000).
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Gukovon sauvondtehnikum, mugažo Šahtin regionaližen poltusen da energetikan kolledžan filial i Gukovon ekonomikan da oiktusen institut — Rostovan valdkundaližen ekonomižen universitetan filial oma avaitud lidnas.
2015

2015 (kaks' tuhad vižtoštkümnenz') voz' — järgeline voz', kudamb augotihe nellänz'päiväl grigorianižen kalendarin mödhe.
Rahvahidenkeskeine mahusiden voz'. Rahvahidenkeskeine pidatusen i pidatuztehnologijoiden voz'. Literaturan voz' Venämas.
Kamensk Šahtil

Kamensk Šahtil () om Venäman lidn da lidnümbrik Rostovan agjan päivlaskmas-lodehes. Se om agjan kahesanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1671 kuti "Kamenskai-stanic" (), nügüd'aigaižel sijal vspäi 1817, sirtihe regulärižiden sur'veziden tagut. Stanic sai lidnan statusad kuti "Kamensk-lidn" vn 1927 28. päiväl keväz'kud. Om nügüdläiženke nimitusenke vn 1929 elokuspäi. Vll 1923−1935 i 1940−1989 lidn oli Kamenskan rajonan administrativižeks keskuseks. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (18.07.1942—13.02.1943).
Kamensk Šahtil šingotase kivihilen samižel, himižkombinatal (polimerad) i kivivoinajajal tegimel, mašinansauvomižel (gazmašiništ, kaivuzmašiništ), sauvondmaterialiden pästandal (savič, pun ümbriradmine), sömtegimištol (konditerine fabrik, leibänkombinat), mugažo «Gloria Jeans»-torguindmarkan omblendfabrik radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Severskii Donc-jogen oiktal randal (Donan oiged ližajogi), 23..137 m korktusil, 60 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud Kamenskan rajonan territorijal. Matkad Ukrainan Luganskan agjan röunhasai om 15 km päivlaskmha orhal, Rostovhasai Donal om 129 km suvhe orhal, 143 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad (Kamenskan Šahtil keskusespäi) oma Zverevo 30 km suvhe orhal, 35 km avtotedme vai raudtedme, Doneck 15 km päivlaskmha orhal, 25 km avtotedme vai raudtedme, i Vauged Kalitv 42 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal, 57 km avtotedme vai raudtedme. «Don»-mante (M4) ümbärdab lidnad päivnouzmaspäi. "Kamenskai"-raudtestancii () i "Lihai"-raudtesol'm (ven. "Лихая") ratas lidnas.
Kamensk Šahtil om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 42 700 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 95 296 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 96 600 eläjad vl 2005, mülütihe kaht lidnanvuittušt Zavodskoi- i Lihovskoi-žilod lidnha sil vodel.
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,0%, ukrainalaižed — 1,7%, toižed rahvahad — 3,3%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Kamenskan Šahtil medicinine kolledž, Kamenskan pedagogine kolledž, Kamenskan himiž-mehanine tehnikum i Lihovskoin raudtetransportan tehnikum, mugažo Suvivenäman valdkundaližen politehnižen universitetan (Novočerkassk) Kamenskan institut-filial.
Giteg

Giteg (rundikš i ) om Burundin politine pälidn vspäi 2019. Se om valdkundan üks' surembiš lidnoišpäi, mugažo Gitegan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt "Kiteg"-nimitusenke () oli Burundin kunigahan sijaduseks voz'sadoiden aigan. Saksalaižed paniba lidnalaižen eländpunktan alust vl 1912. Tühjitihe kunigahust vl 1966. Burundin Kunigahusen jäl'gmäine Ntare V-mvami (kunigaz) oli riktud Gitegas vn 1972 29. päiväl sulakud.
Pjer Nkurunziza-prezident tedištoiti planoid tehta Gitegad pälidnaks vl 2007. Valdkundan uz' politine pälidn vn 2019 vilukun 16. päiväspäi. Severz'-se ministrusid sirtihe sihe kahtes päiväs pätandan jäl'ghe. Varastadas, miše valdkundan tobmuden aluzkundoiden täuz' sirdand linneb koumes vodes.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Burundin i agjan keskuzpalas, peniden Njamugogo-jogen (suves) i Karong-jogen (Karonga, pohjoižes) randoil, mägištol kukhiš ümbri, 1504 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad ekonomižhe Bužumbur-pälidnhasai om 62 km lodeheze.
Eläjad da transport.
Gitegan kundan ristitišt oli 155 005 eläjad vl 2013. Hristanuskondan erazvuiččiden sarakoiden i islaman pühäpertid oma avaitud lidnas. Gitegan politehnine universitet zavodi radod vl 2014.
Lidn ühtenzoitase avtoteil valdkundan lidnoidenke. Gitegan lendimport ("GID") om saudud lidnan lodehes, se eile rados.
Vauged Kalitv

Vauged Kalitv () om Venäman lidn da lidnankund Rostovan agjan keskuzpalan lodehes. Se om Vauktan Kalitvan rajonan administrativine keskuz da pala. Om «sodahoštusen lidn»-arvnimenke vn 2019 sulakuspäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1703 kuti kozakišton lidnut Petr I-carin käskön mödhe, möhemba "Ust'-Belokalitvenskai"-stanic (). Kätihe stanicad Vauged Kalitv-radnikžiloks vl 1941. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (20.07.1942—19.01.1943). Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1958 29. päiväl elokud.
Vauged Kalitv šingotase alüminijan vanundtegimen edheotandoil (pol'fabrikatad, sauvondprofil', astjad), mugažo radsor'mikoiden tegim radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Severskii Donc-jogen molembil randoil (Donan oiged ližajogi), 40 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kalitv-jogi ( 308 km pitte, hura) i Lihai-jogi ( 69 km pitte, oiged) lanktas Severskii Doncha lidnan territorijal. Severskii Donc-jogen oiged rand om kall'oikaz, 148 metrhasai ü.m.t. kortte.
Matkad Rostovhasai Donal om 132 km suvipäivlaskmha orhal, 166 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Rusked Sulin 62 km suvipäivlaskmha orhal, 92 km avtotedme vai raudtedme, Zverevo 53 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 71 km avtotedme vai raudtedme, i Kamensk Šahtil 42 km päivlaskmha orhal, 57 km avtotedme vai raudtedme. "Vauged Kalitv"-raudtestancii radab «Kamensk Šahtil — Volgograd»-keskustal.
Tobmuz.
Kaik koume futorad mülüdas lidnankundha Vauktan Kalitvan ližaks: Borodinov, Dädin, Pocelujev.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Lidnankundan Administracijan pämez' om Nikolai Timošenko vn 2021 elokuspäi. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Sergei Sägailo (tal'vku 2016 — heinku 2021).
Eläjad.
Vl 1939 stanican ristitišt oli 8 200 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 43 651 ristitud, lidnankundan — 44 403 ristitud, rajonan kaks' videndest. Vn 2021 lidnan ristitišt oli 40 448 eläjad. Kaik 40 831 ristitud elihe lidnas i 41 552 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 47..49 tuhad eläjid vll 1989−2003 (49 500 rist. vl 1996).
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,6 %, ukrainalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 2,7 %.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 11 päivkodid, seičeme keskškolad (nomerad 1..6 i 17), kozakišton kadetkorpus, lapsiden sädamižen pert', tehnižen sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, kaks' municipališt sportškolad i olimpižen varan sportškol (meladuz baidaroil i kanoel, kebn atletik, ujund, dzüdo, futbol, čomamahtoine gimnastik, boks, ličend kall'oidme). Professionaližen opendusen aluzkundad oma Vauktan Kalitvan gumanitariž-industrialine tehnikum i Vauktan Kalitvan äiprofil'ne tehnikum.
Konstantinovsk

Konstantinovsk () om Venäman lidn da lidnankund Rostovan agjan keskuzpalas. Se om Konstantinovskan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1924).
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1593 «Aigkirj Voronežaspäi Don-jogel Azovhasai i Mustmerhesai»-dokumentas kuti kozakoiden "Babei-lidnut" () Donan sarel i "Ülärazdorad"-eländpunkt (ven. "Верхние Раздоры"), möhemba "Babskai-stanic" (ven. "станица Бабская"). Vl 1839 ühtenzoittihe Vedernikovskai- i Babskai-stanicoid da nimitihe Konstantinovskai-stanicaks (ven. "станица Константиновская") Konstantin Romanov-ruhtinasen nimen mödhe.
Vl 1850 panihe stanican alust udel sijal i sirtihe eläjid sihe vodele 1864. Stanic kändihe 1. Donan ümbrikon keskuseks. Vspäi 1941 se oli Konstantinovsk-radnikžiloks. Toižen mail'man sodan aigan stanic oli okkupiruidud nacistoil (heinku 1942 — 18.01.1943). Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1967 20. päiväl kül'mkud. Vodele 1982 Konstantinovskan gidrosol'men (šlüzad) sauvond tuli lophu «Don — Volg»-vezitel.
Konstantinovsk šingotase maižanduzprodukcijan ümbriradmižel (vinedheotand) i jogiportal. Lidn om ümbärtud maižanduzrajonal (vinmarjan i villän kazvatand, živatvodind). Kozakoiden hebonkeskuz, vinfestival'. Ende radoiba kalategim, voitegim, savičtegim, betontegim.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmaiženno röunanno, Donan oiktal randal, 40 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Rostovhasai Donal om 112 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 153 km avtotel. Lähembaine lidn om Semikarakorsk 23 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 35 km avtotedme. Avtotesild lidnanno ühtenzoitab Donan randoid.
Viž futorad mülüdas lidnankundha Konstantinovskan ližaks: Hräščevskii, Kostino-Gorskii, Mihailovskii, Starozolotovskii, Vedernikov. Lidnankundan pind — 298 km².
Eläjad.
Vl 1939 stanican ristitišt oli 9 065 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 926 ristitud, lidnankundan — 20 241 ristitud, rajonan koume videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 18 tuhad eläjid vll 1989−2009 (18 800 rist. vl 1996, 2002−2003). Kaik 19 617 ristitud elihe lidnankundas vl 2017.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,9%, armenijalaižed — 1,8%, ukrainalaižed — 1,5%, toižed rahvahad — 2,8%. Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma olmas lidnas.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Konstantinovskan pedagogine kolledž, Konstantinovskan tehnologine tehnikum i Konstantinovskan agrovettehnologijoiden i ohjandusen tehnikum (maižanduztehnikum).
Rusked Sulin

Rusked Sulin () om Venäman lidn da lidnankund Rostovan agjan päivlaskmas. Se om Rusttan Sulinan rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Ezmäižen eländpunktan aluz om pandud vl 1797 kuti "Sulin"-futor. Möhemba panihe toižiden futoriden alusid, sidä kesken Skelevatskii-futor. Sulinan metallurgine tegim (teraz, raudtegesed) oli lidnan päedheotandaks vll 1874−2009, tegimen tobj pala om likvidiruidud. Vl 1926 ühtištadihe Sulinad lähižidenke eländpunktoidenke da anttihe lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke. Lidn oli okkupiruidud nacistoil (21.07.1942 — 14.02.1943) Toižen mail'man sodan aigan.
Rusked Sulin šingotase terazpalliškoiden tehmižel («Južstal'»), sauvondmaterialiden pästandal (stökollehtesed, šebin', mineraline izoläcii), leibän edheotandal i villänpurnuil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suviröunanno, Kundrüčj-jogen hural randal tobjimalaz ( 244 km pitte, Severskii Doncan oiged ližajogi) i sen huran Gniluš-ližajogen randoil (ven. "Гнилуша"), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nesvetaiskoje-vezivaradim (viž nellikkilometrad) om ani suvipäivlaskmha lidnaspäi, saudihe vll 1936−1937.
Matkad lidnaspäi Rostovhasai Donal om 72 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal, 98 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Šahti 15 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal, 25 km avtotedme vai raudtedme, Novošahtinsk viž kilometrad suvipäivlaskmha orhal, kümne km avtotedme vai raudtedme, Gukovo 15 km lodeheze orhal, avtotedme vai raudtedme, i Zverevo 15 km pohjoižhe orhal, 35 km avtotedme vai 20 km raudtedme. "Sulin"-raudtestancii radab lidnan päivnouzmaižes palas vspäi 1871. «Don»-mante (M4) mäneb päivnouzmha lidnaspäi kudes kilometras.
Tobmuz.
Rusked Sulin om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Natal'ja Malikova (reduku 2018 — reduku 2023). Lidnan Administracijan pämez' om Aleksei Moskalenko vn 2023 redukuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Pavel Gruzinov (eloku 2018 — reduku 2023).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 33 900 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 866 ristitud, rajonan pol'. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 38 567 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 43..47 tuhad eläjid vll 1989−2006 (47 200 rist. vl 1996).
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,1 %, ukrainalaižed — 1,4 %, armenijalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas.
Rusttan Sulinan tehmižtehnologijoiden kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kärdl

Kärdl ( [ˈkærˑ'dlɑ], , ) om Estinman lidn valdkundan päivlaskmas. Se om Hiju-makundan administrativine keskuz, Hijuma-saren i makundan üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1564 kuti ročilaižiden külä. Se oli Venäman imperijan palaks vll 1721−1917 (). Vspäi 1830 sobiden omblendfabrik radoi küläs, vspäi 1849 — meriport, molembad oliba pandud mantazole Toižen mail'man sodan aigan. Vl 1920 kätihe žiloks. Vl 1938 Kärdl sai lidnan oiktusid. Vl 2013 ühtenzoittihe lidnan municipalitetad Kirgessaare-volostinke da panihe Hiju-volostin alust. Vn 2017 redukul tehtihe administrativišt reformad, sen jäl'ghe Hiju-volost' om üks'jäine makundas nellän volostin sijas.
Kärdl šingotase kalanpüdandal i turizmal (lapsiden festival' kezakus, kofen navedijoiden päiväd elokus, amuine meteoritan krater 5 kilometras). Lidn om maižanduzrajonan keskuseks. Mecan varhapanendan punkt.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Hijumaa-saren pohjoižpäivnouzmaižel randal, Baltijan meren Tareste-lahten merikaranno. Nuutri-jogi i Kärdl-oja jokstas lidnadme i lanktas merhe sen territorijal. Artezianižed vezipurtked oma olmas lidnas. Matkad Tallidnhasai om 120 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 155 avtotel ehtatimenke. Vspäi 1963 Kärdlan lendimport ("KDL") om avaitud 6 km päivnouzmha lidnaspäi, reisad Tallidnhasai 1..2 kerdad päiveses. Lähembaine lidn om Haapsalu 44 km päivnouzmha orhal vai 56 km avtotedme ehtatimenke. Ehtatim radab läz 10 kerdad päiväs (28 km, 90 minutad). Ei ole passažirühtenzoitust meredme.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan eläjiden lugu oli 1 524 ristitud, vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe — 3 050 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 4 139 eläjad vl 1989.
Rahvahad (lidnalaižed vl 2011, enamba 0,3%): estilaižed — 98,16%, venänikad — 0,89%, toižed rahvahad — 0,95%.
Lidnan edeline pämez' om Reili Rand (2015–2017), radab Hiju-makundan pämehen nügüd'.
Novošahtinsk

Novošahtinsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Rostovan agjan päivlaskmas. Se om agjan seičemenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Ezmäižed mainitesed kivihiles sijaližen man pindal datiruišoiš vl 1696. Sil-žo aigal zavottihe hilen samišt — Donbassan otandad kävutamižhe. Eländpunktad nügüdläižen lidnan territorijal oliba vspäi 1840. Nesvetai-kaivuz oli tetab 20. voz'sadan augotišes, nimitihe jogen mödhe. Panihe viden järedan kaivuden alust vl 1913 da saudihe raudtesarakod. Vn 1939 31. päiväl vilukud ühtištuihe Molotovskii- i Kominternovskii-žiloid da anttihe lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke. Lidn oli okkupiruidud nacistoil (23.07.1942 — 13.02.1943) Toižen mail'man sodan aigan. Vspäi 2003 kaik kivihilen samižen kaivused oma sauptud.
Novošahtinsk šingotase sauvondmaterialiden pästandal (vahtbeton, metalližed tegesed), metallan i pun ümbriradmižel, omblendfabrikal («Gloria Jeans»), kivivoinümbriradmižen tegimel (vspäi 2009), sömtegimištol, mugažo openduzmeblin tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pen' Nesvetai-jogi augotase lidnan pohjoižes ( 48 km pitte, Donan oigedpol'ne bassein) 200 m ü.m.t. korktusel, se läbitab lidnan pohjošt i suved. Lidnümbrik röunatab Oktäbrin rajonanke suves i Rusttan Sulinan rajonanke pohjoižes. Matkad Ukrainan Luganskan agjan röunhasai om 10 km lodeheze orhal, Rostovhasai Donal om 62 km suvhe orhal vai 75 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Šahti 15 km päivnouzmha orhal vai 20 km avtotedme, Rusked Sulin 5 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 10 km avtotedme, Gukovo 25 km pohjoižhe orhal vai 30 km avtotedme, i Zverevo 25 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 45 km avtotedme. Röunpäličmänendtaho om olmas Ukrainan röunal. "Nesvetai"-raudtestancii radoi paloin muretud 30-kilometrižel sarakol «Roston Donal — Moskv»-keskustaspäi. E50-avtomaršrut läbitab lidnad suvipäivnouzmaspäi lodeheze, se ühtenzoitab «Don»-avtotrassad (M4, 10 km suvipäivnouzmha) Ukrainan röunanke.
Novošahtinsk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt, olnuded lähižed žilod mülütadas lidnha vspäi 2004.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 48 000 eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 111 075 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 116 200 eläjad vl 2005. Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,7%, ukrainalaižed — 1,6%, toižed rahvahad — 3,7%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Novošahtinskan avtotransportine tehnikum, mugažo profopenduz andase neniden aluzkundoiden koumes filialas: Šahtin poltusen da energetikan regionaline kolledž, Suvine federaline universitet (Rostov Donal), Suvivenäman valdkundaline tehnine universitet (Rostov Donal).
Cimlänsk

Cimlänsk () om Venäman lidn da lidnankund Rostovan agjan päivnouzmas, Volgodonskan pohjoine ezilidn. Se om agjan kaikiš penemb lidn eläjiden lugun mödhe, Cimlänskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Ezmäine kozakišton "Ust'-Ciml"-lidnut () mainitase vspäi 1672, möhemba "Cimlänskai"-stanic. Nimitihe sijadusen mödhe Ciml-jogen lanktendanno Donha (, nüg. 186 km pitte, ende 207 km). Šingotihe vinmarjan kazvatandal i jogavoččil jarmankoil. Vll 1950−1952 sirtihe stanicad udhe nügüdläižhe sijha Kumšackai-stanicale Donan oiktal randal; toine stanic mugomanke nimitusenke om olmas kaks'tištkümnes kilometras lodeheze lidnaspäi. Cimlänskan GES om saudud vll 1949−1954 türmatud mehiden vägil. Endevanh stanic i Cimlan jogensu oma upotadud. Vl 1950 kätihe stanicad "Cimlänskii"-radnikžiloks. Vspäi 1961 se om lidnan statusanke, Cimlänsk-nimitusenke.
Cimlänsk šingotase laivanmehanižel (gruntpompad i laivad niile) i mašinansauvomižen tegimil, sömtegimištol (vintegim, kalakombinat), elektrusen tehmižel (Cimlänskan GES) i kalankazvatusel. Volgodonskan eläjiden lebunsija, mineraližen veden purtked.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suviröunanno, Kumšak-jogensunno ( 121 km pitte) i Cimlänskan vezivaradimen päivlaskmaižel randal (Don-jogen oiged randpol'), 70 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vezivaradimen pind om 35 m ü.m.t. kortte.
Matkad Rostovhasai Donal om 186 km päivlaskmha-lodeheze orhal, 237 km avtotel vai raudtel. Lähembaine lidn om Volgodonsk Donan vastrandal, viž kilometrad suvhe orhal, avtotedme vai raudtedme. "Cimlänskai"-raudtestancii radab vspäi 1951.
Tobmuz.
Cimlänsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez', edel vn 2016 kül'mkud Administracijan pämez' oli lidnan pämehen. Edeline Deputatoiden suiman ezimez' om Tat'jana Krahmalec (kül'mku 2016 — reduku 2021). Lidnan Administracijan pämez' om Pavel Razumovskii vn 2021 redukuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Nikolai Jeršov (reduku 2018 — reduku 2021), Vitalii Poläkov (radoi vn 2018 sügüz'kuhusai). 
Eläjad.
Vl 1939 stanican ristitišt oli 4 400 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 028 ristitud, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 14 731 ristitud. Kaik 14 558 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 300 eläjad vl 1996.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,2 %, ukrainalaižed — 1,9 %, toižed rahvahad — 4,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid om saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert', ph. Panteleimon-spravitajan jumalanpert', üks' časoun'.
Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Volgodonskas.
Semikarakorsk

Semikarakorsk () om Venäman lidn da lidnankund Rostovan agjan keskuzpalas. Se om Semikarakorskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Hazarine lidnuz oli olmas Sal-jogen lanktendanno Donha 7.-9. voz'sadal, sen jändused-lidnut () oma kaičenus. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1594 kuti kozakoiden "Semikarakori"-lidnut (), nimituz om türkan augotižlibundanke. Mainitase toižen kerdan stanican Frol Minaev-atamanan ozutandoiš Sur'oigenuziden käskuzaluzkundas (Moskv) vl 1672, se voz' lugese alusenpanendan oficialižeks.
Stanic vajehti sijadust severt-se kerdoid, ka oli alištunu Donan sur'vezile üks'kaik jogo kevädel. Sirtihe stanicad amuižes lidnusespäi hurarandadme, sid' Donan oiktale randale da tagaz. Eländpunkt om olmas nügüdläižel sijal vspäi 1895, maižandusen sarakod i torguind änikoičiba siš. Vl 1911 Don vajehti vagod stanicanno, edeline vago om Vanh Don-järveks () da lidnan pohjoižröunaks. Toižen mail'man sodan aigan stanic oli okkupiruidud nacistoil (keza 1942 — 4.01.1943). Stanic sai lidnan statusad vn 1972 25. päiväl semendkud.
Semikarakorsk šingotase keramikan tehmižel, sömtegimištol (leibänkombinat, konservtegim, saguden tegim, kolbasceh, konditerine ceh), korpusmeblin pästandal, maižanduztehnikan kohendusel i plodunkazvatandtarhal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan lodehes, Donan hural randal i sen huran Sal-ližajogen () oiktal randpolel, 10 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Rostovhasai Donal om 86 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 117 km avtotel. Lähembaine lidn om Konstantinovsk 23 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 35 km avtotedme. «Rostov — Volgodonsk»-avtotekeskust ümbärdab lidnad suvespäi. Om ehtatimid Donas päliči.
Tobmuz.
Semikarakorsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 109 km², sidä kesken mec 1,5 km², maižanduzma 57 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Ivan Jesin, radoi edel vn 2016 redukud. Lidnan Administracijan pämez' om Aleksandr Černenko vn 2009 keväz'kuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 stanican ristitišt oli 5 900 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 884 ristitud, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 21 719 ristitud. Kaik 22 118 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23..24 tuhad eläjid vll 1992−2013 (24 200 rist. vll 1998 i 2001).
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,9 %, ukrainalaižed — 2,2 %, armenijalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 3,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kaks' jumalanpertid da kaks' časounäd. Jumalanpertid oma Eläban Eziauguižen Stroican kivine (om saudud vll 1993−1996) i Jumalanmaman Kazanin jumalaižen puine (letihe vl 2007).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne nimitadud päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), lapsiden sädamižen pert', lapsiden čomamahtoiden škol, lapsiden da alaigäčuiden sportškol. Semikarakorskan agrotehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.