Panam

Panam (), täuz' oficialine nimituz — Panaman Tazovaldkund ( [re̞ˈpuβ̞lika ð̞e̞ panaˈma]), om valdkund Keskuzamerikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Panam-lidn.
Istorii.
Vn 1821 28. päiväl kül'mkud Panam tedištoiti ičeze ripmatomudes Ispanijaspäi.
Vn 1903 kül'mkun 3. päiväl Panam tedoti ripmatomut Kolumbijaspäi.
Vl 1968 sodakukerduz tegihe valdkundas.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli vahvištadud vl 1904, sid' voziden 1941 i 1946 Konstitucijad oliba väges. Nügüdläine nellänz' lugul Konstitucii om vahvištadud parlamental vn 1972 11. päiväl redukud, tuli väghe sil-žo vodel. Vozil 1978, 1983, 1993, 1994, 2004 vajehtihe peneks necidä Konstitucijad.
Geografijan andmused.
Valdkund sijadase Panaman kaglhal. Sen Panaman kanal om znamasine mail'man torguindan täht.
Panam om mavaldkundröunoiš Kostarikanke (röunan piduz — 348 km) päivlaskmas da Kolumbijanke (339 km) päivnouzmas. Ühthine röun kuivmadme — 687 km. Valdkundan pohjoižed randad lainištab Atlantižen valdmeren Kariban meri, suvižed randad — Tün' valdmeri. Läz Tünen valdmeren randištod om tuha pen't sart. Ühthine randanpird om 2490 km.
Tazangištod levigatas pidust' Panaman molembid valdmererandoid. Reljef om mürk, mäged oma man südäimehe. Kaikiš korktemb čokkoim om Baru-vulkan (toine nimi — De Čiriki) man päivlaskmpoles, 3475 m valdmeren pindan päl. Kaikiš znamasižembad joged oma Rio Čepo, Rio Čagres da Rio Tuir. Langenijad Tünhe valdmerhe joged oma kaikiš surembad da pidembad. Sured vezivaradimed (ratud järved) oma Gatun (Panaman kanalal) da Bajano.
Klimat om meren subekvatorialine mussonine, neps da pil'vekaz. Kaikuččen kun kesklämuz om +24..+29 C° päiči mägiš. Semendkul-vilukul paneb sadegid, voden toižel aigal om kuiv sezon. Vodes paneb sadegid 1300..3000 mm regionidme.
Londuseližed varad oma vas'kkivend, kuld, mec, merenproduktad, gidroenergii.
Politine sistem.
Panam om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (). Kaik rahvaz valičeb händast da varaprezidentad videks vodeks. Toižen strokun ei ole voimust. Prezident om ohjastusen pämez', paneb ministrid radsijha. Ministrad da üks' varaprezident oma abuiš prezidental. Ohjastusele sab säta käskusid.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim (), mugažo rahvaz valičeb sen 71 ühtnijad videks vodeks.
Valdkundan järgenduseližed generaližed valičendad oliba vn 2019 semendkun 5. päiväl, valitihe parlamentan ühtnijoid da prezidentad. Nügüdläine Laurentino Kortiso-prezident sai 33,3 %, tuleb radho heinkun 1. päiväspäi. Edeline Huan Karlos Varela-prezident (2014−2019) vägesti 39,1 % rezul'tatanke.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Panaman administrativiž-territorialine jagand."
Panam jagase kümneks agjaks-provincijaks () da koumeks avtonomižeks agjaks (). Völ om kaht avtonomišt ümbrikod agjoiden paloikš. Agjad alajagasoiš 66 ümbrikoks (isp. "distrito"), niiden keskes kümne oma lidnümbrikod. Ümbrikoid alajagasoiš 630 municipalitetaks (isp. "corregimiento").
Eläjad.
Panamas elädas panamalaižed. Vl 2014 kaik 3,608,431 ristitud elihe valdkundas. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'. Äjad panamalaižed oma kaks'kel'žed, 18 % tetas francijan kel't, 14 % mahttas pagišta anglijan kelel.
Rahvahad augotižlibundan mödhe (2010): "mestizo" ottas 65 % ristitištos, indejalaižed — 12,3 %, afrikalaižed — 9,2 %, mulatad — 6,8 %, vaugedverižed — 6,7 %. AÜV:oiden amerikalaižiden znamasine sodakund om olmas.
Uskojad oma hristanuskojad: riman katolikad — 85 %, protestantad — 15 %.
Lidnalaižiden pala om 68,1 % (2019). Panaman toižed znamasižed lidnad (enamba 70 tuh. ristituid vl 2010, surembaspäi penembha): San Migelito, Tokumen (nened kahted oma Panaman ezilidnad), David, Las Kumbres, Kolon.
Ižanduz.
Panam om teravas šingotai valdkund korktoidenke sal'hidenke, keskmäižen šingotesen. Valdkund rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2024 Panaman nominaline kogosüdäiprodukt oli 87 mlrd. US$ ekvivalentas (75. sija mail'mas; US$19,369 ühtele hengele, 57. sija) vai 202 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (77. sija; US$44,797 ühtele hengele, 45. sija). Ižandusen aluz om holitišiden sfer (turizm, transport, finansad). Industrijan päsarakod oma sauvond i sauvondmaterialiden pästand (cement ezikät), sömtegimišt (oluden i saharan tehmine). Fiskaline voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 2,4 %, tegimišt 15,7 %, holitišiden sfer 81,9 %. Radajiden järgenduz sektoroidme vl 2009: maižanduz 17,0 %, tegimišt 18,6 %, holitišiden sfer 64,4 %.
Valdkundan päeksport om antibiotikad (28 %), kivivoi (11 %); toine eksport om laivad (6 %), zelläd (5 %), sobad, kuld, bananad, kala, kofe, sahar. Importan tavarad (2017) oma poltuz, mašinansauvomižen produkcii, likkuimed, sauvondarmatur, zelläd. Vl 2017 import ületi eksportad kahthe videndest. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2017) oma AÜV (Panaman eksportan 18,9 % i importan 24,4 %), Alamad (eksportan 16,6 %), Kitai (eksportan 6,5 % i importan 9,8 %).