tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Pert'kulu Putinan täht. Kaikiš suremban oton istorii

«Pert'kulu Putinan täht. Kaikiš suremban oton istorii» () om voden 2021 Venäman dokumentaline sel'gitamižfil'm. Borciundan korrupcijanke fond (ФБК/FBK) fil'mzi sidä. Ezmäine ozutez tegihe vilukun 19. päival "YouTube"-platformas, i päividen paras päliči fil'm om kactud enamba 50 mln kerdoid kaiked mail'madme. Sel'gitamižen pätegii om Aleksei Naval'nii, mödavtorad oma Marija Pevčih dai Georgii Alburov.
Nece fil'm om pühätadud koverikahile korrupcižile shemile Vladimir Putin-prezidentan läheližiš ümbriolijoiš. Fil'man keskuzpala om Rezidencijan Idokopas-nemel polhe, se mülüb Putinha personaližikš sel'gitamižen tegijoiden mel'pidegen mödhe. Nägub om, miše erižpert' («Putinan Pert'kulu») om sur' lujas, üläloštajanke i hondmaguiženke interjeranke. Kaik rezidencijan territorii om penen lidnan pojav pindan mödhe, i sigä ičeze vinmarjžomad oma olmas eskai. Iče Vladimir Putin, hänen Dmitrii Peskov-ezitai dai oficialine propagand vahvištadas, miše rezidencii FSB:n varjoičendan al ei mülü Venäman prezidentha, a Naval'nijan fil'm om, pagištas, manitelend i kundan destabilizacijan naprind.
«Pert'kulu Putinan täht...» linni protestoiden katalizatoraks kaiked valdkundadme. Sen-žo voden vilukun 23. päival severz'-se kümned tuhad ristituid läksiba irdoihe lozungoidenke ohjastusen vaste da Naval'nijan päzutandale türmadusespäi.
Inarisaamen kel'

Inarisaamen kel' (ičeze nimituz om "anarâškielâ") om üks' saamen kelišpäi. Sil pagištas Suomenman pohjoižes Inarin kundas. Kaik om läz 300..400 pagižijad nügüd'. Lapsed ei openugoi kel't, ka se om kadomižen röunal. Üks'jäine saamen kel', kudambal pagištas Suomenmas vaiše.
Sil kelel ičeze Vikipedii om olmas.
Nügüd'aigaine situacii.
Inarisaamen kel' om Inarin kundan üks' oficialižiš kelišpäi suomen, skoltsaamen i pohjoižsaamen keliden ühtes. Sil pagištas erasiš saudud Inari-järven randal küliš: Nellim ("Njellim"), Ivalo ("Avveel"), Menesärvi ("Menišjävri"), Repojoki ("Riemâšjuuhâ"), Tirro ("Mosshâš"), Inari ("Aanaar markkân"), Kaamanen ("Kaamâs"), Aksujärvi ("Ákšujävri"), Süsäjärvi ("Čovčjävri"), Iijärvi ("Ijjävri"), Sevettijärvi ("Čevetjävri") i Partakko ("Päärtih").
Kirjkel'.
Inari-saamen kelen kirjamišt om sätud latinan kirjamišton pohjal. Nece kirjamišt linni oficialižeks vl 1996:
Nügüd'aigan "á" da "ä" ei olgoi erigoittud.
Grammatik.
Kelen grammatik om toižiden saamen keliden kartte. Inarisaamen kelen nimil om kändoid (nominativ, akuzativ, genitiv, lokativ, illativ, komitativ, partitiv, abessiv da essiv; akkuzativ da genitiv ei olgoi erigoittud paksus) da luguid (üks'lugu, kaks'lugu da äilugu), suguid el ole. Kelen verboil om aigoid (nell'), luguid (koume), modusid (viž) da personid (koume).
Dali (znamoičendad)

Dali voib znamoita:
Lasso Giljermo

Giljermo Lasso (; sünd. 16. kül'mku 1955, Guajakil', Ekvador) om Ekvadoran valitud prezident vn 2021 sulakul. Sai vägestust kahtendes turas 52,48 % satusenke (ezmäižes turas — 19,74 %), se oli hänen koumanz' valičemižkompanii prezidentan radnikushe näht (kahtendes kompanijas sai 49 % änid). Mez' radab valdkundan nell'kümnendeks seičemendeks prezidentaks vn 2021 semendkun 24. päiväspäi.
Politikanmez' om privatižen Bankan de Guajakil' akcijoiden kaikiš järedamb valdoičii. Vll 1998−1999 Lasso radoi Ekvadoran valdkundmehen.
Giljermo om naižiš vspäi 1981, Maria de Lurdes Al'sivar Krespo om hänen ak. Sündutihe i kazvatihe viž last naimiželos: koumed poigad i kaht tütärt.
Lomonosov (znamoičendad)

Lomonosov voib znamoita:
Pazjaren küläkund

Pazjaren küläkund () om venän i vepsän küläkund Vologdan agjan Babajevon rajonan pohjoižes-lodehes. Sen administrativine keskuz om Pazjar-žilo, sijadase küläkundan suvipäivnouzmas.
Istorii.
Küläkund om sätud vn 2006 1. päiväl vilukud enččen Pazjaren külänevondkundan territorijal. Pind om 1394,05 nellikkilometrad. Kaik koume žilod (toižed oma Kalažm i Alanožem) da ühesa küläd mülüdas küläkundha.
Geografijan andmused.
Pazjaren küläkund röunatab:
Nened vezištod sijadasoiš municipalitetan territorijal: Pazjar, Linžjärv, Nažmjärv da tž., jokstas joged: Nožem, Pazjogi, Kalažm-jogi, Logjogi, Sarožk. Ojat'-jogi zavodiše Čaimjärves küläkundan lodehes, kus Vepsän ülüden pala seižub.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 1106 ristitud (rajonan kaks'kümnendez), heišpäi 693 ristitud elihe Pazjar-žilos. Vodele 2017 ristitišt poleni i tegihe 890 kaikenaigašt eläjad.
Mustafa Nureddin

Mustafa Nureddin (, sünd. 31. eloku 1996, Sauhadž, Egipt) om egiptalaine kirjutai.
Innopolis

Innopolis (, ) om Venäman lidn Tatarstanan Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Üläuslonan rajonan pala da lidnankund, Kazanin kaimdailidn, mülüb sen aglomeracijha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 2012 9. päiväl kezakud kuti žilo, sai oficiališt statusad da nimitust vn 2013 sulakus. Innopolis om lidnan statusanke vn 2015 auguspäi. Lidn om projektiruidud singapurižel «RSP Architects Planners &amp; Engineers»-kompanijal, sen ristitišton lugumär voib sadas 155 tuhazesai tulebal aigal. Eländpertid i socialine infrastruktur saudas ühten aigan.
Innopolis šingotase erižen ekonomižen «Innopolis»-zonan edheotandoil (sidä kesken tehnoparkas A. Popovan nimed, kahtenz' N. Lobačevskijan nimed om sauvomas vodele 2022), tedon aluzkundoil (privatine Innopolis-universitet), torguindan objektoil, lebun kompanijoil lidnanno (mägisuksed, gol'f, bouling, «Svijažskan kukhad»-kurort, ambundtahond).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižes, Kuibiševan vezivaradimen (Volgan vagonke) oiktal randal i randpolel, 53..220 m ü.m.t. korktusil, keskusen korktuz om 200..220 metrad.
Matkad Kazanin röunhasai om kaks'kümne kilometrad päivnouzmha avtotedme, keskushesai om 40 km päivnouzmha avtotedme, Üläusloni-žilhosai om kümne kilometrad päivnouzmha orhal vai 15 km avtotedme. Amuine Svijažsk-lidnuz om kaičenus sarel kahtes kilometras päivlaskmha lidnaspäi. Toine lähembaine lidn om Zelenodol'sk vižtoštkümnes kilometras lodeheze orhal vai 35 km avtotedme. Volg-avtomagistral' (M7-trass, «Moskv — Uf») ümbärdab lidnad suvipäivnouzmaspäi, sild Volgas päliči om saudud sil kümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi.
Tobmuz.
Innopolis om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind om 22 km², sidä kesken pertišton pind om 12 km².
Lidnan tobmuden pämez' om sen Radonoigendajan komitetan ohjandai. Edeline lidnan pämez' om Ruslan Šagaleev (kül'mku 2016 — reduku 2021). Rahvahanikoiden suim om lidnankundan käskusenandajaks tobmudeks.
Eläjad.
Vl 2020 lidnan registriruidud eläjiden lugu oli 405 ristitud, no kaikenaigaižiden eläjiden lugumär oli 3,7 tuhad ristituid sil-žo vodel, ristitišt päiväl — 5,2 tuhad. Vn 2021 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 955 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Ezmäižiden pertiden faterad oliba anttud kortomha.
Religijan lähembaižed pühäpertid sijadasoiš Svijažsk-žilos () i rajonan äjiš eländpunktoiš.
Nene socialižen infrastrukturan objektad oma avaitud lidnas: päivkodi i rahvahidenkeskeine škol opendusenke koumel kelel (totaran, venän, anglijan), IT-licei internatanke lahjoitud lapsiden täht, medicinine keskuz, počtan palakund, kovorking, koume supermarketad, hobbikeskuz, sportkompleks 0,9 ga pindal basseinanke i zaloidenke sportansuguidme, lidnanstadion.
Konstantin I Sur'

Konstantin I Sur' , täuz' originaline nimi om Flavii Valerii Avrelii Konstantin (; sünd. 27. uhoku 272 (274), Naiss-lidn, Mözii-agj, Rimalaine imperii — kol. 22. semendku 337, Nikomedii, Rimalaine imperii, om mahapandud Konstantinopoliš), oli Rimalaižen imperijan imperator vspäi 306 surmhasai, kahtenz' ohjandai Konstantinan (Uziden Flavijoiden) dinastijaspäi.
Konstantinan Konstancii I Hlor-tat oli imperijan päivlaskmaižen palan ohjandajan (avgustan), Jelena-mam oli hristanuskoi i libui järgeližes perehespäi. Kazvatajad erigoitihe toine toižespäi, tat nai Maksimian-imperatoran Feodora-tütrindamal, i muga Konstantinal tegihe koume velled da koume sizart. Hloran politik oli hüvähengeline i oiktusekaz, ka hänen surman jäl'ghe vl 306 poigale oli kebnemb vedada ičeze politikad, eläjad avaižiba Konstantinan armijale kaikid verajid iče.
Vl 306 Konstantin kändihe tatan jäl'ghetulijaks, i imperijan sodaväged tedotiba händast avgustaks, Rimalaižen imperijan päivlaskman ohjandajaks. Konstantin I tegihe kaiken imperijan valdoičijaks kahten znamasižen vägestusen jäl'ghe: Maksencijan päl vl 312 i Licinijan päl vl 324. Todesižikš avgustoiden soda jätksihe imperijas kaks'kümne vot, i sen jäl'ghe Konstantin ližazi valdkundmaksoid uden sauvondan täht. Monarh sai absolütišt tobmut i surid oiktastusid ezmäižen kerdan Rimalaižes imperijas. Konstantin Sur' tegi hristanuskondad imperijan päreligijaks, no iče valatihe arni edel surmad. Sirdi valdkundan päivnouzmaižen palan pälidnad Nikomedijaspäi lähižhe Vizantii-lidnha, udesnimitadud Konstantinopolikš ičeze oiktastuseks, i sädi ut valdkundališt järgendust.
Erased hristanuskondan jumalankodikundad kumardelesoiš Konstantinale Surele i lugetas händast pühämeheks. Riman katoline jumalankodikund mülüti imperatorad pühämehiden nimikirjuteshe Brestan unijan jäl'ghe vl 1596. Mainitase lugetišiš 21. semendkud (3. kezakud pühäpertiš päivnouzmveronke).
Metallurgii

Metallurgii ( "metallourgeo" «san kivendod», «ümbriradan metalloid») om tedon, tehnikan i industrijan sarak. Mülütab metalloiden samišt kivendoišpäi, lomuspäi vai toižes torhudespäi, ühthesuladusiden tehmišt i metalltegesiden sädandan processid. Tedoitas metalloiden, intermetallidoiden i ühthesuladusiden strukturad (metallantedo), ičendoid i himišt mülükundad. Lugetas metallurgijan palaks mugažo metalloiden ümbriradmišt hulas olendas i niiden ezitegesiden vanundad, ühthekeitandad, krepindoiden tehmišt metalloišpäi.
Lähižed metallurgijannoks sarakod oma kävutadud metallurgijha mašinoiden, apparatoiden da agregatoiden tehmine i kulutand, küllästoitud torhuden kändand palliškoikš (vaumičend edesižen pirometallurgižen ümbriradmižen täht), koksohimii, lämoinvastaižiden materialiden tehmine, himii (eriližešti harvoiden mametalloiden metallurgijas).
Otnus metallurgijha person om metallurg.
Toižendad.
Mail'man praktikas jagadas metalloid raudaks (sen ühthesuladusidenke) i toižikš (mujumetalloikš), ka metallurgii jagase raudan i mujumetallurgijaks.
"Raudan metallurgii" mülütab raudan kivendoiden samišt i küllästoitmišt, kaugedraudan, teraraudan i ferroühthesuladusiden tehmišt da vanundad.
"Mujumetallurgii" om mujumetalloiden kivendoiden samine i küllästoitmine, mujumetalloiden tehmine niiden ühthesuladusidenke. Jagadas mujumetalloid fizižiden ičendoiden i ezimäričendan mödhe: jüžmakod (vas'k, hahktin, cink, tin, nikel') i kebnad (alüminii, titan, magnii).
Tehnologižen päprocessan mödhe metallurgii jagase pirometallurgijaks, gidrometallurgijaks i biotehnologijan kävutandanke. "Pirometallurgii" kävutab korktoid lämuzid poltandan i suladusen täht, sen toižend om plazmmetallurgii. "Gidrometallurgii" om metalloiden samine vedensegoitesespäi i muglastandal jäl'ghiženke cementacijanke vai elektrolizanke. Mikrobiden ecind "metallurgijan biotehnologijanke" täht jätktase, nügüd'aigan ottas kävutamižhe mikroorganizmid samha torhudespäi nenid mujumetalloid: vas'k, kuld, cink, uran, nikel' sul'fidoišpäi. Kävutadas mikrobid avaros puhtastamha heitmižvezid olijoiden metallurgižiden tegimiden jäl'ghe.
The Carpenters

«The Carpenters» vai muite «Carpenters» ("Karpenterz" — Karpenterad) om tutab amerikaine muzikgrupp Kalifornii-štataspäi. Duet kogoni vellespäi sizarenke. Se edesti muzikad poprok- da softrok-stiliš. Tetabad tähäsai pajod oma «(They Long to Be) Close to You» (1970) i «Yesterday Once More» (1973).
Duet oli olmas vll 1969−1983. Se tuli lophu Karen Karpenteran edelaigaiženke surmanke südäimenkurospäi. Ühthemänho om mödud enamba mi 100 millionad al'bomoiden egzemplärid. Karen äneti solišt al'bomad vl 1979, no se om pästtud vaiše vl 1996. Ričard jätksi kompiläcijoiden pästandad i äneti kaks' solišt al'bomad kuctud vokalistoidenke.
Geologii

Geologii ( "ge" «Ma» + λόγος "logos" «openduz», «tedo») om kaik tedod Man südäimes, sen augotižlibundas i šingoteses.
Ottas niiden tedoiden aluseks geologižiden processiden tedoidusen andmusid, mugažo mankoren da litosferan mülündad substancijoiden mödhe i sen strukturad. Kävutadas kaikid metodoid toižiden tedoiden andmusiden vedatandanke, sikš miše tedoidusen objekt hot' i läz, no kaik telustab nähta sen südänt. Man pindan tedoiduz om tarbhaine geologijan täht.
Vll 1934−1941 geologii oli erižeks kursaks nevondkundaližes školas. Otnus geologijha ristit om "geolog" professijan mödhe.
Tedoidusen predmet.
Geologižen tedoidusen predmet om geologižed objektad, niiden ičendad, sauvondan i ičekeskeižen sijadusen käskused, augotižlibund da šingotez aigan i avaruden mödhe. Geohronologine pordhišt om tetab biologijas mugažo.
Geologižed tedod kävutadas ümbrikirjutandan metodad geohibjoiden sijadusen i mülündan tedoidamižes, andmused oma niiden form, suruz, kesksidod, šoiduiden järgenduz. Geologijan Džeims Hatton-tat formulirui tedon aktualizmad frazal «Nügüd'aigaine om enččen avadim». Toižin sanoin, meiden aigan geologižed väged ratas edeližiden aigoiden vägiden analogižikš.
Istorii.
Geologijan tedoiden šingotez oli hätk da vitk. Üks' tedoišpäi oli «kaivatusiden londuseline istorii»-nimitusenke.
Nügüd'aigaine geologii om sätud tedoks 19. voz'sadal, konz tarbhaižiden kaivatusiden löudmine i kävutamine kändiba aktualižikš. Tämbäi geologii tedoidab kaiked Mad i Päiväižen sisteman objektoid.
Geologižed tedod.
Tedomehed erištuiba enamba mi 700 geologijan tedoid da čuradusid, kaikiš enamba ičevuiččed oma:
Sidodud toižihe sarakoihe tedod: geohimii, geofizik (sidä kesken geotedištelend), kristallografii, geomorfologii, geohronologii, geologijan istorii, planetologii.
Amuižgrekan kel'

Amuižgrekan kel' (ičeze nimituz: ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα [γλῶττα] "hē Hellēnikḗ glôssa [glôtta]") om üks' indoevropižiš kelišpäi, nügüdläižen grekan kelen ezikel'. Pagištihe sil Amuižen Grekanman kaikel territorijal i kolonijoil, se oli Rimalaižen imperijan kahteks oficialižeks keleks i aigaližen Päivnouzmaižen Rimalaižen imperijan päižeks keleks. Šingotihe kahtenden voz'tuhan augotišespäi (20. voz'sada EME) meiden eran 4. voz'sadahasai, sid' vajehtihe keskgrekan keleks.
Kirjkel' om grekan kirjamišton pohjal. Möhäižes pordos kävutihe ližaduzznamoid necen täht: ližahengaiduz virkandas, aspiratad i painendan koume toižendad. Kaikiš aigaližembad tekstad oma kirjutadud oiktalpäi hurale vai bustrofedonal, 4. voz'sadaspäi EME kirjutadas nügüdläižhe polehe vaiše.
Erazvuiččed paginad oliba olmas keles šingotesen jogahižel pordol.
Kelen olend i znamoičend.
Amuižgrekan kel' om Gomeran «Iliad»- i «Odissei»-poemiden originaline kel', mugažo Afiniden kuldaižen aigan filosofii i literatur oma sätud sil, Septuagint (Vanhan Zavetan känduz) i Uz' Zavet. Pagištihe kelel klassižen pordon polisoiš, Aleksandr Makedonskijan imperijas, diadohoiden car'kundoiš. Keskaigan kändihe Vizantijan kirjankelen ezikuvaks, sai klassižen kelen statusad Päivlaskmaižes Evropas Üdessündundan aigan, valatoiti uz'grekan kelen šingotest.
Nügüd'aigan kävutadas kel't Grekanman jumalanpertiš i jumalankodiš. Opetas amuižgrekan kel't tähäsai Grekanman školan keskmäižiš i vanhembiš klassoiš, Bel'gijan vanhembas školas, Alamaiden i Saksanman gimnazijoiš. Ottas openduzstandartaks Sokratan aigan attikan paginad tobjimalaz. Ortodoksine hengeline openduz mülütab Uden Zavetan aigan amuižgrekan kel't. Amuižgrekine vaihišt om nügüdläižen rahvahidenkeskeižen vaihišton aluseks latinižidenke sanoidenke kerdalaz, sen paloin tedoližed i tedoliž-tehnižed terminad. Amuižgrekan kelen openduz oli velgusine Päivlaskmaižen Evropan i Venäman imperijan gimnazijoiš da universitetoiš 19. voz'sadal. Gomeran sädused i klassižen pordon amuižgrekan literaturan kändused tegihe Evropan i Pohjoižamerikan kul'turižen tradicijan tetpaižeks palaks.
Ristitišt

Ristitišt (demografijas) om kaik eläbad ristitud Mal (Man ristitišt), vai sen röunatud territorijal — kontinent, valdkund, region, ma, agj da toižed administrativižed ühtnikad. Udištase kaikenaigašti ristituiden sündundoiden i surmiden kal't. Vn 2020 keväz'kus mail'man ristitišt ületi 7,8 mlrd eläjid, vodele 2030 ÜRO endustab 8,5 mlrd.
Nened tedod tedoitas ristitištod, sen lugumärad, šingotest da toižid pirdoid: demografii (päine tedo ristitištos ičeze käskusidenke), demografine statistik (keradab andmusid demografižen analizan täht), ekonomik (tön potencial), geografii (territorialine järgenduz i migracii), etnografii i etnologii (etnine mülünd), sociologii (ristitkundan struktur), medicin (tervhuden tazopind).
Demografijas om ristitišton toižendoid:
Ristitišton lugemine tegese rahvahanlugemižil (kerdan vides vai kümnes vodes), nügüdläižikš (joksii lugemine), lugumäran arvoindal (ristitišton mehanižen likundan lugud pordos).
Harakterizujad ozutajad.
Erased ozutajad ristitišton ümbrikirjutandan täht:
Živatad

Živatad ( vai "Metazoa") — biologine valdkund, üks' äistajižiden organizmiden gruppišpäi.
Nügüd'aigan (Zhang, 2013) tedomehed ümbrikirjutiba enamba mi 1,6 mln živatoiden erikoid, sidä kesken 133 tuhad erikoid oma kividunuded. Ümbrikirjutadud erikoiden keskes kaikiš paksumbad oma palačjaugaižed (enamba 1,3 mln erikoid, 78 %), mollüskad (118 tuh. erikoid) i sel'grodaižed (42 tuh. erikoid).
Zoologii tedoidab živatoid. Ristit mülüb živatoihe fiziologižikš, no tedoitase eriži veroližikš, ristitun anatomijal.
Ezmäižed živatad sünduiba 500 mln («kembrine poukahtuz») ... 1 mlrd (tonii) vozid tagaz.
Kivihil'

Kivihil' om kova palab tarbhaine kaivatuz. Se om hilen keskmäine form hil'nikan mülündan mödhe, buran hilen i antracitan keskes.
Kivisugu sädase kazmusiden organižiden jändusiden palastusen produktoišpäi mankoren korktan painuden i korktemban lämuden arvoimižiš. Kivihilen metamorfizman lopuline stadii om antracit grafitan kristalliženke strukturanke.
Istorii.
Amuižed rimalaižed saiba kivihil't lämbitusen täht Sur' Britanii-sarel. Ezmäižel voz'sadal EME sätihe koksad kivihilen lämbitamižel il'mata Kitain nügüdläižen Junnan'-agjan territorijal.
Ümbrikirjutand.
Kivihil' om mustan muju kivisugu, erasti hahkmust. Hošt om tervakaz vai metalline. Organine pala mülütab nenid substancijoid: hil'nik 75..92 %, vezinik 2,5..5,7 %, hapanik 1,5..15 %. Voib mülütada 2..48 % lendlijoid substancijoid. Nepsuz vajehtase 1..12 % röunoiš. Eriline palandan lämuz oleleb 30,5—36,8 MDž/kg (kuivas olendas). Keskmäine ninevuz kaivudes om 1796 kg/m³, kivihilen pudotadud ninevuz om 1683 kg/m³.
Organižen massan mülünd om neitraline, se ei ole magnitine (diamagnetik), jäb reakcijata vällid muglid normaližiš arvoimižiš i painuden al. Kivihilen bitumad oma ühtnendad aromatiženke strukturanke, buran hilen bituman erineden. Ei olend löutud razvmuiktusid i efirid kivihiles, om vähä ühtnendoid parafinan strukturanke. Mineraližed ližasegoitused anttas magnitižid ičendoid. Kivisugu om lämuzizoläcijan kartte.
Kivihilen sädand oli läz kaikiš šoiduiš — devonaspäi neogenhasai, formiruihe aktivižemb karbonas, permiš i juras. Hil' venub mas šoiduiden i linzoiden formal erazvuiččenke sanktusenke (kümnikoišpäi santimetrid kümnikoihesai i sadoihesai metrid), pindšoiduspäi 2500 metrhasai süvütte da sen enamba.
Klassifikacii.
Kivihilen klassifikacijan tundused: substancijoiden mülünd, petrografine mülünd, augotižlibund (genetine), sättund himižen ümbriradmižen täht. Mugažo om tegimištoližid i segoitadud klassifikacijoid. Hilen šoiduiš klassifikacii harakterizuib sen löudmižsijid.
Erižiš maiš ottas erazvuiččid harakteristikoid päižikš klassificiruimha kivihil't: palandan lämuz, poltuzkoefficient, hil'nikan mülünd, organižen substancijan šingotesen pordaz, sadud koksan varmduz.
Päižed tehnologižed ičendad, ozutadas kivihilen kal'hut: palliškoiden paštundan ühtheze mahtuz, koksmahtuz.
Kävutand.
Kivihil' kävutase poltuseks ičeksaz, vedes henotud olendas, ümbriratud gidrogenizacijal nozolpoltuseks. Portativine poltuz, lämbitusen täht i elektrusen samižen täht. Sadas koksad i pol'koksad arni necen hilen toižendaspäi, edemba tehtas himižiden substancijoiden surt lugumärad (naftalin, fenol, pek da tž.), i niišpäi tehtas mineraližid heretusid, plastikoid, sintetižid kuiduid, lakoid da sauvondmujuid.
Ottas kävutamižhe kivihil't ümbriradmižen erazvuiččihe shemihe, miše ei oliži jändusid, kaičemha ümbrištod.
Vl 2017 hil' (kaik toižendad) oti 16. sijad kaikiš enamba torguidud tavaroiden keskes mail'man irdpol'žel torgusel. Hilen torguindan pörund arvoihe summal 122 mlrd US$.
Räpin

Räpin (estin kelel: "Räpina") om lidn Estinman suvipäivnouzmas. Mülüb Pilvan makundha, sen kahtenz' lidn kahtespäi. Räpinan volostin keskuz.
Istorii.
Räpin-eländpunkt oli Tartun kümnen torguindümbrikon (sid' volostin) keskes vl 1582, mainitadas volostin toižid-ki külid necil vodel. Vl 1636 Räpin om nimitadud tulendan keskuseks ezmäižen kerdan, Ročinman kunigazližen käskuzkundan dokumentas.
Rappin-miz (mugažo saksan kelel) oli bajarišton Lövenvol'de-kanzan eloks 18. voz'sadal. Miz kändihe Rihterad-kanzan ičezkaluikš 19. voz'sadal, i vl 1842 päine ižanduzpert' (nüg. Sillapäe-zamk) om saudud klassicizman stiliš. Peizažpuišt om sätud Val'ter Engel'gardtan ohjandusen al.
Kätihe Räpinad žiloks vl 1945, vll 1950−1961 se oli ühtennimižen rajonan keskuseks. Žilo sai lidnan statusad vl 1993. Vl 2002 se kadoti erižen municipalitetan statusad, ühtenzoittihe lidnad volostinke.
Räpin šingotase bumagfabrikal, se om üks' kaikiš amuižembiš Evropas, radab vspäi 1734. Toine järed edheotand om sadunkazvatusen profškol vspäi 1924. Järedamb port valdmoidenke om sauvomas läz lidnad vspäi 2012 Evropan kalanpüdon fondan abul.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Vihandu-jogen randal 6 kilometras sen lanktendan sijaspäi Läminjärvhe (Peipusjärven kompleks) 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Padosein om saudud jogel, kuctas vezivaradint Räpinanjärveks.
Matkad makundan Pilv-keskushesai om 24 km päivlaskmha orhal vai 28 km avtol, Tallidnhasai om 216 km lodeheze orhal vai 248 km avtotedme Tartun ümbärtenke, Tartun keskuz om 64 kilometras. Toižed lähižed lidnad oma Pskov 60 km suvipäivnouzmha järven kal't vai 86 km avtotedme, Petseri 40 km suvhe avtol (Venäma), Viru 44 km suvipäivlaskmha orhal i tel (Estinma).
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 2 455 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 3 488 eläjad vl 1990. Rahvahad (2011): estilaižed — 85,5%, venälaižed — 12,8%, toižed rahvahad — 1,7%.
Hristanuskondan lüteranine kirh () om vaumitud vll 1785.
Prust Marsel'

Valenten Lui Žorž Ežen Marsel' Prust (; sünd. 10. heinku 1871, Pariž, Francii — kol. 18. kül'mku 1922 sigä-žo, om mahapandud Parižan Per-Lašez-kaumžomal) oli francine kirjutai i runokirjutai. Sädi prozan romanid i sanutesid modernizman stiliš. Prust sai mail'man tetabut kut semitomaižen «Kadotadud aigan ecmäs»-epopejan tegii läz 2500 personažanke, se om kaikiš znamasižembiš sädusišpäi mail'man 20. voz'sadan literaturas (koume jäl'gmäšt tomad läksiba surman jäl'ghe). Arvostuzlegionan ordenan kavaler (1920).
Biografii.
Prust oli sündnu Adrian Prust-lekarin-epidemiologan i evrejalaižen makleran Žanna Veil'-tütren kanzha, Adrian-tat oli äiluguižiden kirjutusiden i kirjoiden medicinas tegijan. Upehtundläžundan kurod ozutihe prihaižel ühesavoččes igäspäi. Vll 1882−1889 Marsel' openui Kondorse-liceiš i oli sen pästnikan. Služi armijas Orlean-lidnas üht vot, sen jäl'ghe tuli samha opendust Sorbonnan (nüg. Parižan universitetoiden pala) juridižel fakul'tetal, no jäti sidä kesketi. Sai varandad kazvatajiden surman jäl'ghe vll 1903−1905.
Mez' zavodi kirjutada sädusid i publikoita niid aigaližes igäs. Tegi publikacijoid školopendusen aigan völ "La Revue verte"- i "La Revue lilas"-aiglehtesiš. Vll 1890−1891 Prust vedi salonhronikan pacast "Le Mensuel"-aiglehteses. Vspäi 1892 sätud sebranikoidenke "Le Banquet"-aiglehtez («Pir») lähtli, i painihe kirjutajad siš, mugažo prestižižes "La Revue Blanche"-aiglehteses. Prust oli anglofilaks, i se kuvastihe hänen sädusihe. Kändli literatursädusid anglijan kelespäi francijaks, toižidenke ühtnijoidenke, muga vll 1904−1906 Prust pästi anglijalaižen Džon Röskin-arvostelijan kirjoiden kändusid: «Amjenan Biblii», «Sezam i lilijad».
Suvivaldmeri

Suvivaldmeri (, ende "Suvine jävaldmeri") om valdmeri Antarktidas ümbri, röunatase pohjoižespäi 60-ndel leveduzpirdal. Se om oficialižeta statusata mail'mas tähäsai, no valdmeren ozutand rekomenduiše kartoil. Üks'jäine valdmeri, kudamb ümbärdab kontinentad täuzin, röunatab koumenke toiženke valdmerenke, i ei ole röunatud mal.
Oficialižikš Suvivaldmeri om Tünen, Atlantižen i Indižen valdmeriden suvipalad, no ku se om, ka röunatab kaikidenke niidenke. Voib märita Suvivaldmeren röunad kut viluiden antarktižiden joksmusiden ühtenzoitusen pird edel koumen valdmeren lämhembid vezid. Se röun vajehtab sijadust kaikenaigaižešti voz'aigha kacten, ka märičend ei sättu praktikan metoiden täht. Vl 2000 Rahvahidenkeskeižen gidrografižen organizacijan ühtnijad vahvištiba Suvivaldmert videks valdmereks röunanke 60-ndme leveduzpirdadme i Kožundaktan Antarktikas mödhe, no dokument valdmeren erištundas ei ole ratificiruidud täuzin tähäsai, sen paloin, Venäman kaičendministrusen sodamerilaivišton gidrografine radnikoičend ei tundišta valdmert. Gidrofizine i ekosistemiden tedod erištadas Suvivaldmert amu jo. Avstralijan ohjastuz pidab Suvivaldmert kut levitadud vezid ani suvhe Avstralijan kontinentaspäi.
Suvivaldmeren pind om 20,327 mln km², se om Antarktidan i 60-nden leveduzpirdan keskes. Kaikiš suremb süvüz om 8264 m Suvisandvičun kurnus, keskmäine süvüz — 3270 m. Randanpird — 17 968 km. Erištadas 13 mert Antarktidan randoidenno: Ueddellan, Skotia (Skošan) meri, Bellinsgauzenan, Rossan, Amundsenan, Deivisan, Lazarevan, Riser-Larsenan, Kosmonavtoiden, Ühtištusen, Mousonan, Dürvilän, Somovan mered; mugažo Hokon VII-kunigahan meri om olmas Norvegijan täht. Valdmeren kaikiš znamasižembad sared: Suvišetlandan sared, Suviorkneižed sared. Antarktidan šel'f levitase 500 metrhasai süvüdel, sikš miše kontinentan jäkatken veduz om sur'kulu.
Valdmeren veden lämuz vajehtase −2..+10 C° röunoiš. Elo siš om erazvuitte kauktaha klimatha kacmata.
Tamsalu

Tamsalu (mugažo estin kelel, «tammsar'») om lidn municipaližeta statusata Estinman keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Lääne-Virun makundha, sen kaikiš penemb lidn nelläspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase "Tamsal"-usadibaks (mizaks) i küläks vspäi 1512. Vll 1874−1876 saudihe raudtestancijad «Tallidn — Tartu»-keskustal. Vspäi 1880 mouckiven samine zavodihe žilonno, sen ümbriradmižen fabrik radaškanzi 20. voz'sadan augotišes, oigetihe produkcijad Piterihe päpaloin. Mouckiven ümbriradmine jätksihe ripmatomas Estinmas i nevondkundaližel pordol. Tehmine oli kaikiš suremb mugoine Estinmas, i vl 1994 se tuli lophu. Vll 1920−1972 kaidraižuine «Türi — Tamsalu»-raudtekeskust oli rados.
Žilo sai lidnanvuiččen žilon statusad vl 1954. Kätihe lidnaks vn 1996 26. päiväl redukud. Vn 2017 reformhasai lidn oli Tamsalun volostin keskuseks 214,61 km² pindal, nügüd' om Tapan volostin palaks.
Tamsalu šingotase AS Tamsalu EPT-edheotandal (oli otnus melioracijha vspäi 1950), se pästab tehnikad maižandusen, mecan varhapanendan i teiden sauvondan täht, kauhoid, jäl'gregid (ližavedamid). Mouckiven tehmižen tematine openduzpark om avaitud lidnan röunanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan suvipäivlaskmas. Matkad volostin Tap-keskushesai om 20 km lodeheze avtotedme vai 15 km raudtedme, makundan Rakvere-keskushesai om 30 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai avtotel, Tallidnhasai om 105 km päivlaskmha-lodeheze avtotel vai raudtedme.
Ühtennimine raudtestancii radab lidnan keskuses.
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 236 ristitud, vl 2000 — 2 572 ristitud.
Rahvahad (vl 2011): estilaižed — 82,7%, toižed rahvahad — 17,3%.
Ibn Battuta

Abu Abdullah Muhammad ibn Abdullah at-Tandži, om tetab enamba Ibn Battuta-nimenke ( "Mis N Vubttut", "Ibn Battuta"; sünd. 24. uhoku 1304, Tanžer, Marok — kol. 1368 vai 1369, Marok) oli berberine islamine matkadai i kalaidai torgovan. Ajeli Afrikan, Suvievropan i Azijan äjihe maihe, Bulgaraspäi Mombashasai, Tombuktuspäi Kitaihesai. Diktui «Lahj kaclijoile lidnoiden mel'heižtahoiš i matkoiden čudoiš»-kirjad vll 1354−1355 muštospäi i olnuziden tedotöiden alusel, ka ei tekoi tarkoikti, oli-k mez' Kitaiš. Ibn Battutan matkoiden ühthine piduz ületi 117 tuhad kilometrid, hän oleli 44 nügüdläižen valdkundan territorijal.
Biografii.
Tuleban aigan matkadai oli sündnu arvostadud Abdallah al-Lavati-šeihan kanzha. Ezitatad libuiba berberižes lavata-heimospäi, se nägub kanzannimespäi. Om tetab vähän Ibn Battutan laps'aigas. Hän sai opendust medreses i zavodi hadžad Mekkhasai vn 1325 kezal. Sijaližed sodad i ozaitelemižed matkan aigan pidihe mest jäta znamasižiš lidnoiš, i hän saihe Egipthasai vaiše vn 1326 kevädel. Oleskeli Mekkas, sid' Lähižen Päivnouzmman lidnoiš i pördui Mekkha, kus sai fakih-arvod (jumalantedai).
Äi neičeižid putui matkadajale. Mez' nai ühesakuižen olendan aigan Mal'divad-saril, oti rauhan sultanan tütärt akaks. Memuaroiden kirjutandan jäl'ghe Ibn Battuta oli pandud käsköl kadin radsijha (šariatan sudii) Marokos.
Matkad.
Jagadas matkoid koumeks pordoks:
Ibn Battuta ümbrikirjuti kaikid maid täudeks lujas. Kätihe hänen kirjan fragmentad Evropan kel'he (latinan kel'he) ezmäižen kerdan vl 1818. Matkadajan kirjutesed anttas hüväd mel'kuvad 14. voz'sadan civilizacijan suren palan polhe, erasihe värihe i ottud velgha andmusihe kacmata.
Kilingi-Nimme

Kilingi-Nimme () om lidn municipaližeta statusata Estinman suvipäivlaskmas, Saarde-volostin administrativine keskuz (1064,8 km²). Mülüb Pärnun makundha, sen kaikiš penemb lidn koumespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan ostzein Šilling-saksalaižiden "Ovel'gunn (Kurkund)"-usadibaks (mizaks) vspäi 1560, konz se oli saudud. Vl 1789 avaitihe tavernad lähižes Nimme-usadibas. Estin Šilling-kanzannimen Kilingi-variant i Nimme-nimituz (levitadud Estinmas) sädiba lidnan ühtenzoittud nügüdläšt nimitust.
Vl 1848 Saarde-tulendan škol radaškanzi. Vl 1896 kaidraižuine «Pärnu — Valg»-raudte läbiti žilod, i saudihe raudtestancijad sihe vl 1917. Letihe mecanpilindan, jauhon i kezerdusen fabrikoid. Vl 1919 kätihe lidnanvuiččeks žiloks. Vn 1938 1. päiväl semendkud Kilingi-Nimme sai lidnan statusad. Toižen mail'man sodan aigan torad mäniba lidnanno, i vn 1941 heinkus Rusked Armii pani lidnad mantazole. Vll 1950−1959 se oli Kilingi-Nimmen rajonan keskuseks. Raudtekeskustan pala Miizakülähäsai oli tehtud levedanke raižunke vll 1975−1981, sid' «Tallidn — Pärnu — Rig»-raudtekeskustan palaks. Se keskust oli saudud pahoin, tarbhaiči rekonstrukcijad, i oli sauptud läz 2000. vot. Vl 2008 kaidraižuine raudtekeskust om likvidiruidud. Pudotez, stancijan sauvuz i platform oma kaičenus. «Rail Baltica»-raudte läbitaškandeb volostid projektan mödhe.
Vl 2005 lidn kadoti municipališt statusad, ühtištadihe sidä Saarde- i Tali-volostidenke. Vn 2017 reforman jäl'ghe ližatihe Surju-volostid Saardele, i nügüd' se om kaikiš surembišpäi valdkundas pindan mödhe.
Kilingi-Nimme šingotase valdkundaližen büdžetan aluzkundoil: gimnazii, muzikškol, päivkodi, kirjišt, sportkompleks, volostin administracii. Radab holituzkodi rauhiden mehiden täht. Sidondtegesiden i noriden edheotand. Ižandusen toižed sferad oma maižanduz (lehmänmaid), mecižanduz, turizm volostidme, elektroenergijan oigenduz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan suvipäivnouzmas, 37 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Humalaste-jogi lähteb Saarde-järvespäi lidnan röunoiš.
Matkad Lätänman röunhasai om üks'toštkümne kilometrad suvhe, makundan Pärnu-keskushesai om 40 km lodeheze orhal vai avtotel, Tallidnhasai om 200 km pohjoižhe orhal vai avtotedme.
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 763 ristitud, vl 2000 — 2 223 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2 507 eläjad vl 1979 i 2 504 ristitud vl 1989.
Nügüd'aigan volostin koumandez eläb lidnas.
Inkiden imperii

Inkiden imperii ( — "Tauantinsuju" «nellän agjan ühtištuz») oli indejine valdkund Suviamerikan päivlaskmas vozil 1438−1533. Kazvoi Kuskon ruhtinazkundan ohjandajiden ekspansižen politikan tagut lähižiden maiden anastusel. Vl 1533 ispanižed anastajad (konkistadorad) alištiba imperijan tobmad palad, i se lopi olendad täuzin vl 1572.
Inkiden valdkund oli kaikiš järedamb Suviamerikas pindan i ristitišton mödhe 11.-16. voz'sadoil. Sen klassoiden erigoitmine oli olmas aigaližel pordhal. Oti nügüdläižiden Bolivijan, Ekvadoran i Perun territorijad täuzin (päiči kazvahtunuziš läbipäzmatomal sel'val päivnouzman rajoniš), Argentinan, Čilin i Kolumbijan tahondoid paloin.
Toižed-ki keled oliba imperijas: aimaran kel', kolnuded nügüd' pukina- i močika-keled. Kipu (sol'muižed mujunitil) oli kirjkeleks, vedihe valdkundališt statistikad sen abul. Südäitorguind vedihe tavaroiden vajehtusel, oigetihe valdkundmaksoid naturaližikš varoikš. Inkad kaičiba rahvahiden kul'turidentižust, miše erištada heid tulebas aigas.
Arheologižed tedoidused ozutadas, miše inkad oliba sanuded kul'tursatusiden enambust edeližiš civilizacijoišpäi i alištunuziš lähižiš rahvahišpäi. Inkiden sündundan aigan nened civilizacijad oliba Suviamerikas heiden sätud lopuks imperijan territorijal: Moče, Uari, Čimu, Naska, Pukina, Čačapojas.
Bengalan kel'

Bengalan kel' vai Bengali (ičeze nimituz: বাংলা "Bangla" [ˈbaŋla]) om üks' indoevropižiš kelišpäi. Se om Bangladešan valdkundkel'. Mugažo bengalan kelel pagištas Indijas, sen Päivlaskmaine Bengalii- (pagištas eläjiden 85%) i Tripur- (67%) štatoiš, kus kelel oficialine status om.
Pagižijoiden lugu om läz 250 millionad ristituid (2009), sidä kesken 37 mln kävutadas kahtendeks keleks. Rahvaz — bengalad tobjimalaz. Indijan kahtenz' rahvahaline kel' levigandusen mödhe hindin jäl'ghe. Seičemenz' kel' mail'mas pagižijoiden lugun mödhe.
Bengalan kirjkel' om bengalan kirjamišton pohjal. Reguliruindorganzacii om «Bangla Academy» (Dakk, vspäi 1955) Bangladešan territorijal.
Dakk

Dakk ( [ɖʱaka]) om Bangladešan pälidn (vspäi 1971) da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 7. voz'sadal. Se oli Bengalijan pälidnaks vll 1608−1717.
Dakk šingotase tekstilin fabrikoil, farmaceftižel sarakol, maižandusen produkcijan ümbriradajal tegimištol (džut, ris), banksarakol i konsaltingal, järed jogiport radab.
Sadek Hussein Hoka oli ranu lidnan 2. pämehen (2002−2011). Vn 2011 tal'vkuspäi Dakk om jagatud kahthe municipaližhe ühtnikha: pohjoine (angl. "Dhaka North City Corporation") i suvine (angl. "Dhaka South City Corporation"), kaikuččes ičeze pämez' radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Gangan del'tan Burigang-hijaman hural randal, 60 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om tropine räk da upehtoitai, pil'vekaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +26,0 C°, keväz'kun-redukun +26,4..+29,1 C°, vilukun +18,4 C°. Ekstremumad oma +5,6 C° (viluku) i +42,3 C° (sulaku). Il'man lämuz voib ülitada +31 C° miččel taht kul, ei voi lanktas madalamb mi +21 C° kezakus-sügüz'kus. Paneb sadegid 1990 mm vodes, enamba semendkus-sügüz'kus (272..391 mm kus), kuiv sezon oleskeleb kül'mkus-uhokus (60 mm pordos). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 62..73 % röunoiš kül'mkus-sulakus, 82..83 % kezakus-sügüz'kus.
Eläjad.
Vl 2005 Dakkan eläjiden lugu oli 9 724 976 ristitud. Läz 20 mln elädas ezilidnoidenke vl 2018, ristitišt ližadub lidnan röunoiden levitandal i eläjiden migracijal kaiken valdkundan külätahoišpäi.
Kaik 52 üläopendusen aluzkundad om avaitud lidnas.
Transport.
Municipaližed avtobusad, dizel'jonused, velo- da avtorikšad oma kundaližeks transportaks lidnas. Kamalapur om lidnan znamasine päraudtestancii. Kebnan metropolitenan ezmäine jono om sauvomas vspäi 2016.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Hazrat Šahdžalal"-lendimport ("DAC / VGHS", 11,5 mln passažiroid vl 2018) sijadase 17 km lidnan keskuzpalaspäi Dakkan pohjoižes. Tehtas reisid Indijha, araban mirun maihe, Suvipäivnouzmaižen Azijan i Keskuzazijan maihe, mugažo järedoihe lidnoihe mail'madme.
Hoka Sadek Hussein

Sadek Hussein Hoka (, ; sünd. 12. semendku 1952, Dakk, Päivnouzmaine Bengalii, Pakistan — kol. 4. kül'mku 2019, Nju Jork, Nju Jork-štat, AÜV) oli ranu Dakkan (angl. "Dhaka City Corporation" vn 2011 tal'vkuhusai) 2. pämehen (25.04.2002—29.11.2011) kahtespäi. Sen jäl'ghe jagatihe Dakkad kahteks municipalitetaks, pohjoine da suvine, i kaikuččel linniba ičeze pämehed (toižed mehed).
Tuleban aigan politikanmez' oli sündnu islamanuskoiden kanzha. Tat radoi inženeran i socialižen radnikan. Nor' Sadek oli Dakkan universitetan pästnikan arvonke psihologijan sferas.
.bd

.bd om Bangladešan Internet-domen. Se om avaitud 1999-nden voden 20. päiväl semendkud. Sen komplimentarine domen om .বাংলা (".bangla") domennimiden täht bengalan kelel, om sädud vl 2011, registracii zavodihe vn 2016 tal'vkus.
Registracii .bd-domenal om lasktud koumandel tazopindal kahtenden tazopindan reglamentiruidud aladomenoil. Severz'-se aladomenoid oma Bangladešan tobmuden organoiden täht vaiše.
Kahtenden tazopindan reglamentiruidud domenad:
Religii

Religii ( «ühtenzoitta») om tuntken eriline form, uskojiden organizuidud kumardelend ühtele Jumalale vai sen enamba. Religijan tärtuz mülütab ičtazvedandan morališt normad, veroiden sistemad, kul'tan tegendoid, ristituiden organizacijoid (jumalankodikund, umm, sangh, religijankund).
Nened tärtused oma znamasižed religiozižes kacundas: hüvüz i pahuz, tozihengeližuz, elon met i hama. Religii vai pidand sihe (religijatomuz, ateizm) oma mail'mannägendan kaikiš enamb levitadud formad kaikiš valdkundoiš.
Jagadas uskojid konfessijoikš.
Mail'manreligijoiden kacegiden alused oma kirjutadud ristituil pühätekstoikš. Kaikuččen religijan polenpidajad oma uskotoittud, miše ned tekstad oliba diktuidud da ozutadud Ülähäižel (jumaloil), vai oliba kirjutadud vauktustadud religijal pühämehil, tedajil mehil, suril opendajil kaikiš korktembas hengeližes olendas.
Struktur.
Erištadas nenid komponentoid religijan strukturas:
Rahman Zillur

Zillur Rahman (; sünd. 9. keväz'ku 1929, Bhairab, Britanine Indii, nüg. Bangladeš — kol. 20. keväz'ku 2013, Singapur) oli Bangladešan politikanmez', 19. prezident (12.02.2009 — 20.03.2013).
Biografii.
Mez' oli sündnu advokatan kanzha. Sai opendust Dakkan universitetan istorižel i jurudižel fakul'tetoil.
Vl 1952 Rahman ühtni likundha Bengalijan päzutandas. Vl 1970 politikanmez' oli valitud Pakistanan parlamentha, kudamban palan Bangladeš oli sil aigal. Ühtni Bangladešan ohjastushe tundištuseta. Valdkundan ripmatomuden tedotusen jäl'ghe radoi «Avami-ühtnend»-partijan päsekretarin, Bangladešan parlamentan ühtnii vspäi 1973.
Zillur Rahman jäi üks'jäižen kandidatan vn 2009 valičendoil i oli vahvištadud prezidentan radsijha änetandata.
Bangladešan tak

Bangladešan tak ( "Bangladeši taka" [ˈʈa.kaˑ]) om Bangladešan valdkundvalüt. Om väges vspäi 1972, vajehti pakistanan rupijad uden ripmatoman valdkundan territorijal.
1 tak = 100 paisad (vai poišad, ). Valütkod om "BDT". Simvol: ৳ vai Tk. Valütan pästandan regulätor om Bangladešan Bank.
Nene rahuded oma pörundas: 1, 2, 5 takad, ende mugažo oliba 1, 5, 10, 25, 50 paisad. Banknotad oma nominalanke 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000 takad.
Edel 1983. vot valütkurs oli sterlingoiden funtha sidodud, deval'viruihe takad severz'-se kerdoid. Vn 1983 vilukun 11. päiväspäi takan kurs märičese al i valütoiden puzul.
Bangladešan valdkundznam

Bangladešan valdkundznam (, vepsän kirjamil "Bānglādēśēr Džātījo Pratīk") om Bangladešan Rahvahaližen Tazovaldkundan üks' oficialižiš simvolišpäi. Se om vahvištadud 1971-ndel vodel, ani ripmatomuden tedištoitandan jäl'ghe 26. päiväl keväz'kud.
Ümbrikirjutand.
Rahvahaližen vezibulüine-änikon ( "šāpalā", ) znam kuvadase keskuses. Risan tähkad ümbärtas sidä. Nell' tähtast i džutan koumepalaine lehtez sijadasoiš bulüižen päl. Kaik kuvad oma kuldaižen (pakuižen) mujun.
Tähthaižed simvolizuruidas valdkundan nell' vahvištadud Konstitucijal principad. Vl 1972 ned oliba nacionalizm, ateizm, socializm i demokratii. Nügüd'aigan tähthiden znamoičendad oma nacionalizm, demokratii, islamine socializm i islam.
Bangladešan flag

Bangladešan flag ( "Bānlādēśēra džātīja patākā") om Bangladešan Rahvahaližen Tazovaldkundanan üks' oficialižiš simvolišpäi. 
Nügüdläine flag om vahvištadud 1972-nden voden 17. päiväl vilukud. Sädi Kamrul Hassan.
Flagan proporcii om "3:5". Sen tagama om vihand mujul. Rusttan kehkruden radius otab flagan pidusen videndest.
Bridžtaun (znamoičendad)

Bridžtaun () voib znamoita:
Lavin Avril

Avril Ramona Lavin(') (angl. i , virkand: angl. [ˈævrɨl ləˈviːn], franc. [avˈril laˈviɲ]; sünd. 27. sügüz'ku 1984, Bel'vil', Ontario, Kanad) om populärine kanadalaine pajatai.
Biografii.
Avril Lavin om sündnu Bel'vil' (Belvill)-lidnha, Džudit-Rozann i Žan-Klod Lavin radnikoiden kanzha. Met'ju-veik i noremb Mišel'-sizar oma Avrilal. Hän ezini küläjarmankoil lapsessai, praznikehtoil, vl 1998 sai vägestust radiokonkursal.
Skabbija Kristina

Kristina Adriana K'jara Skabbija (; sünd. 6. kezaku 1972, Milan, Italii) om italijalaine pajatai da lehtezmez', Lacuna Coil-kollektivan solist.
Serebro

«Serebro» (venäkelel: "Серебро", kändase «hobed») om populärine venämalaine muzikaline popgrupp Moskvaspäi. Oli olmas vspäi 2006 vhesai 2019. Ezini pajoid venän i anglijan kelil.
Mülükund: "Jelena Temnikova", "Ol'ga Serebräkina" i "Anastasija Karpova".
Vl 2007 Serebro ezini «Evrovizii»-konkursal, siš pajati «Song #1»-pajon. Grupp sai koumanden sijan.
T.A.T.u.

«t.A.T.u.» oli populärine venämalaine muzikaline popgrupp. Mülükund oli "Jelena Katina" i "Julija Volkova".
Vl 2003 t.A.T.u. eziniba „Evrovizii“-konkursal, kus pajatiba „Ne ver', ne boisä“-pajon. Grupp sai 3-nden sijan.
Salavat Kupere

Salavat Kupere ( / "Радуга", ) oli Venäman lidnan projekt Tatarstanan Tazovaldkundas, se pidi olda Kazanin päivlaskmaižeks kaimdailidnaks. Udesnimitihe lidnad eländkompleksaks.
Vl 2012 projektan realizacii zavodihe. «Salavat Kupere»-eländkompleksan sauvoi om Tatarstanan Tazovaldkundan valdkundaline elämižfond. Äižiruižen eländkompleksan faterad mödas socialižen ipotekan programan mödhe. Kaik oli planiruidud 1 mln nellikmetrad eländsijid 36 tuhad fateroiš 400 ga territorijal. Planiruiše ühtenzoitta eländkompleksad Kazanin toižidenke paloidenke lidnelektrojonusel.
.fi

.fi om Suomenman Internet-domen. Se om avaitud 1986-nden voden 17. päiväl tal'vkud.
Registracii om lasktud kahtendel tazopindal. Kaik 514,293 domennimed oli vn 2021 9. sulakud. Voib kävutada kirjamišton specifižid kirjamid (ä, å, ö) domennimes, hot' i ei rekomenduigoi.
Vn 2016 sügüz'kus heittihe severzid-se röunadusid registracijan täht: 15-vozne igä i elämine Suomenmas.
Engr Žan-Ogüst-Dominik

Žan-Ogüst-Dominik Engr ( [ʒɑ̃ oɡyst dɔminik ɛ̃ɡʁ]; sünd. 29. eloku 1780, Montoban, Francii — kol. 14. viluku 1867, Pariž, Francii) oli francine pirdai, voimujupirdai da grafikanpirdai. 19. voz'sadan evropižen akademizman lider.
Pirdajan jäl'gusen seičeme kahesandest om grafiktöd, 455 portretad oma kaičenus. Läz kaik päižed sädused sijadasoiš Francijan järedoiš muzejoiš, sidä kesken Luvras i Engran muzejas hänen kodimaižes Montobanas. Toižed töd oma AÜV:oiden muzejoiš tobjimalaz.
Biografii.
Mez' sai čomamahtolišt i muzikališt opendust lapsessai. Vändi soitoil Tuluzan operan orkestras (1793−1796). Vll 1797−1801 openui Žak-Lui Davidan radhonuses. Sädusiden stil' i mahtod formiruihe norudes i jäiba läz vajehtamata elon hätkte. Engr voi pirta da ližata surid epižid kuvid hätken.
Vll 1806−1824 i 1835−1841 pirdai eli da radoi Italijas, Rimas i Florencijas päpaloin. Oli Parižan čomamahtoiden školan direktoran (1834−1835), sid' Francižen Akademijan Rimas pämehen (1835−1840).
Mirandan kel'

Mirandan kel' (ičeze nimituz: "Lhéngua mirandesa", lühüdas "mirandés", ) om üks' ibero-romanižiš, indoevropižiš kelišpäi. Se om Portugalijan ühteks kahtes valdkundkelespäi vn 1999 vilukuspäi, kävutase levigandusen rajoniš.
Reguliruindorganzacii om Mirandan kelen institut (mir. "Anstituto de la Lhéngua Mirandesa") Portugalijan pohjoižpäivnouzman Miranda-du-Doru-municipalitetas, se institut om sätud vn 2000 sügüz'kul.
Leviganduz.
Kel' om levitadud Portugalijan pohjoižpäivnouzmaižen čogan koumes municipalitetas: Miranda-du-Doru, Vimiozu, Mogadoru. Opetas kel't niiden školoiš vspäi 1986.
Pagižijoiden lugu om 15 tuhad ristituid (2000): viden tuhad ristituiden mamankel', i 10 tuhad ristituid kävutadas toižeks keleks. Äjad kelenkandajad mahttas pagišta portugalijaks-ki.
Ümbrikirjutand.
Mirandan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Erigoittud kel' 12. voz'sadaspäi, šingotihe latinan kelen sijaližes paginvariantaspäi. Asturleonan paginkontinuuman pala, no portugalijan kel' valatoitab mirandan kel't kontinuuman toižiden keliden erineden, kudambiden valatoitai kel' om ispanijan kel'.
Kelel om äi ühthižid pirdoid portugalijan kelenke, no ičeze vajehnik i grammatik oma. Erasiden konsonantiden virkand om toine, oz., sanan augoitišen "l" i kaksitadud "ll/nn/mn" pehmdudas (palataliziruišoiš).
Petuhov Anatolii

Anatolii Vasil'jevič Petuhov (; sünd. 2. kül'mku 1934, Šimgär', Vitegran rajon, Leningradan agj, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 30. eloku 2016, Vologd, Vologdan agj, Venäma) oli vepsän kirjutai, kudamb sädi prozad vepsän da venän kelil. Hän oli ezmäižen professionaližen vepsläižen kirjutajan. Kirjuti starinoid da penid sanutesid.
Biografii.
Petuhov oli sündnu opendajan kanzha. Belozerskan pedagogižen školan pästnik, školanopendai. Ezmäižed sanutesed oma publikoitud Vologdan agjan lehtištos 1950-nzil vozil. Sanutesed vepsän kelel publikoitihe lapsiden «Kipinä»-aiglehteses vspäi 1990.
Vozil 1990−1993 kirjutai da lehtezmez' oli Venäman Ülembaižen Nevondkundan ezitajan, mülüi Nevondkundha rahvahuziden azjoiš ühtnijaks.
Vival'di Antonio

Antonio Lučo Vival'di (; sünd. 4. keväz'ku 1678, Venecii, Venecijan Tazovaldkund — kol. 28. heinku 1741, Ven, Pühä Rimalaine imperii) oli italijalaine, italižen operan školan muzikankirjutai. Violižnik-mastar, muzikopendai, dirižor, katoližen jumalankodikundan pap'.
Biografii.
Antonio oli sündnu keričijan kanzha, hänen velled kändihe keričijoikš mugažo. Vänd violižel oli veroline italižiš keričendsijiš, i Antonion tat tegihe ezmäižeks opendajaks. Täuz'kaznu Antonio kändihe papin, no okai radnikoičendoid vällän tervhuden tagut i läksi rata armotomiden lapsiden muzikopendajan. Lugetas Vival'did 18. voz'sadan italižen violižvändon čomamahton kaikiš surembiš ezitajišpäi. Hän sai avarod tetabut Evropadme elon aigan, kunigazližen kanzad pakitoitiba hänele sädusid, no muzikankirjutai koli gollüdes muzikmaguiden vajehtusen tagut. Nügüd'aigan Vival'din sädusiden edestuz tegese avaromb.
Ansambliž-orkestrižen koncertan ("concerto grosso") mastar, sädi 50 operad (vaiše läz 20 operan muzik om kaičenus), 517 koncertad i enamba mi sadad sonatad, kirjuti kantatoid, serenadoid i simfonijoid sur'il'man täht, "Stabat mater"-sekvencijoid jumalankodikundan täht. Vival'di om tetab ičeze instrumentaližkoncertoil, violižele eriližešti. Hänen nell' «Voz'aigad»-violižkoncertad mülüdas «Garmonijan rida melestegendanke»-ciklha.
Azijan valdkundad

Kaik om 48 ripmatont valdkundad Azijas.
Sen ližaks 6 rippujad territorijad sijadasoiš Azijas, mugažo 7 paloin tundištadud valdkundad.
Lehtkuz'

Lehtkuz' () om Pedaižed-sugukundan puiden heim. Kavag' pakuštub i lankteb tal'veks. Kaikiš enamba levitadud pu mail'mas. Tetas 10..11 erikod da niiden äiluguižid gibridoid.
Leviganduz.
Heimon erikod kazdas Evrazijan i Pohjoižamerikan venos i subarktižes vöiš, mägiden subal'pižiš tahondoiš. Kaikiš suvemb areal om Kitain suvipäivlaskmas, Nepalas, Butanas i Indijan pohjoižes. Sädab järghižid mecoid vai kazvab toižiš mecoiš ližapuks. Lehtkuzen mecad ottas mail'man mecan kahesa procentad.
Kazvab sättumatomiš sijiš toižile puile — sokhil i vägitomil mahusil, igähižen rougun (Sibir') i vilun tal'ven (Pohjoižamerik) tahondoiš. Navedib täut päivänvauktust.
Ümbrikirjutand.
Lehtkuz' oleleb 50 metrhasai kortte, tüvi om ühthe metrhasai. Käbud sündudas pun 15-voččes igäspäi. Eläb 300..400 vot, voib eläda 800 vodhesai.
Kävutand.
Kävutand oli röunatud pun vedusen tagut, verez pu uptab vedes i ei kožui vugonkale jogidme. Mugažo pumaterial om rugakaz lujas, se kändihe kovaks tammin kartte kuivamižen jäl'ghe.
Ištutadas erasid erikod dekorativižikš.