tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Vepsän rahvahaline küläkund

Vepsän rahvahaline küläkund () om territorialine palakund (edel vn 2022 kezakud — küläkund) Venäman Vologdan agjan Babajevon ümbrikos. Palakundan keskuz — Timošino-külä.
Istorii.
Küläkund om sätud 2009-ndes vodes. Nügüdläine pämez' om Larisa Vasil'jevna Ivanova (vlpäi 2009).
Geografii.
Küläkund sijadase ümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Vepsän ülüden suvipäivlaskmas. Sen pind om 1 666,3 nellikkilometrad. Pindaspäi 81,7% om mecad da 16,5% maižanduzmad.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 1 269 ristitud, vähemb pol't heišpäi oliba vepsläižed. Ei kaik külišpäi oma etnižišti vepsläižed küläd mugažo.
Ivanova Larisa

Larisa Vasil'jevna Ivanova (; sünd. 11. kezaku 1969, Ploskovo (Čerepovecan rajon), Vologdan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om ezmäine i nügüdläine Vepsän rahvahaližen küläkundan pämez' (vlpäi 2009). «Ühthine Venäma»-partijan ühtnii.
Olhav

Olhav vai Olhavanjogi (, ) om jogi Venäman Evropan palan lodehes, Uz'lidnan da Leningradan agjoiš.
Ühthižed andmused.
Piduz om läz 224 kilometrad. Basseinan pind — 80 200 km² (61% — Uz'lidnan agj, 21% — Pskovan agj, 10% — Tverin agj i 8% Leningradan agj). Keskmäine veden valu suhištos — 593 m³/s. Jädub kül'mkun lopuspäi sulakun aughusai.
Znamasižed ližajoged (mödvedhe): oiktad — Višer, Pčouž, Oskui; hurad — Kerest', Tigod.
Lidnad jogen randoil (mödvedhe): Sur' Uz'lidn, Kiriši, Volhov, Uz' Ladog. Čudovo sijadase Kerest'-ližajogel.
Ümbrikirjutand.
Olhav om üks'jäine läksii Il'mjärvespäi jogi, augotase Sures Uz'lidnas 18,1 m ü.m.t. korktusel. Jokseb Il'mjärveveren alangišton kal't i lankteb Ladogha läz Uz' Ladog-lidnad 5,1 m ü.m.t. korktusel.
Jogi sättub laivoiden ujumaha kaikiš pidustoiš. Olhav voib seišta vai joksta tagaz severz'-se päiväd sättujiš arvoimižiš: madal tazopind Il'mjärves i sur'vezi ližajogiden tahondoiš.
Kävutand.
Volhovan GES om saudud alajoksmuses. Jogi kävutase erazvuiččiden laivoiden likundan täht. Kalan äi erikod eläb joges, ka se om kalanikoiden joudan sijaduz.
Il'mjärv

Il'mjärv ( [ˈilʲmʲɪnʲ], nimi Venäs "Илмерь", , ) om reskveden järv Venäman Uz'lidnan agjan päivlaskmas. Järv mülüb Baltijan meren basseinha. Voib ümbärta kaiked järved avtotedme.
Ühthižed andmused.
Järven keskmäine pind om 982 nellikkilometrad, se vajehtab 733..2090 km² röunoiš, kaikiš penemb oleskeleb keväz'kus, kaikiš suremb semendkus. Veden mülü om 2,85..12 km³. Sur'veden aigan järv levitase päivlaskmha, pohjoižhe i päivnouzmha äjikš kilometrikš. Il'mjärven alangišt mülütab järved. Vezišton järgeližed suruded oma 45 x 35 kilometrad.
Kaikiš znamasižemb süvüz om 10 metrad, veden tazopind vajehtab röunoiš 7,4 metrhasai. Järven pindan korktuz valdmeren pindan päl om 18 m 10 sm. Veden basseinan pind om 67,2 tuh. km².
Ümbrikirjutand.
Il'mjärven randad oma alangoikahad sodunuded päpaloin, ližajogiden suhištoidenke, om äi lapakoid sarid luhtoiš. Lodehline rand om kukhikaz. Suvirandan relätivižed korktused oma znamasižed, 16 metrhasai. Randad oma kattud segoitadud mecal.
Znamasižed Mstanjogi, Lovat' da Šelon' lanktas Il'mjärvhe. Kaik om läz 50 ližajoged. Järven bassein levigandeb Uz'lidnan (päpaloin), Pskovan i Tverin agjoiš, Lovat'-jogi zavodiše Vaugedvenämas. Üks'jäine Olhav jokseb Il'mjärvespäi pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha i ühtenzoitab Ladoganke.
Järv jädub kül'mkuspäi sulakuhusai. Om äi kalad Il'mjärves: lahn, smol', madeh, haug'. Il'mjärv mülüb Višnii Voločekan vezisistemha.
Nügüd'aigan järv nimadub. Järven vezi om pakuižen mujun organižiden substancijoiden tagut.
Il'mjärven pind oli severz'-se kerdoid suremb ende. Tahondan geologine libund laski zavodida järven ümbrišton elänzoitandad viž tuhad vozid tagaz, kiviaigaspäi. Sur' Uz'lidn šingotase järven pohjoižčoganno.
Bistrov Nikolai

Nikolai Ignat'jevič Bistrov (; sünd. 30. heinku 1922, Stunino-külä (nügüdläižes Vepsän rahvahaližes küläkundas, Babajevon rajon, Vologdan agj), Venäman NFST — kol. 27. tal'vku 1994, Moskv, Venäma) oli venämalaine lendai, Nevondkundaližen Armijan alapolknik. Toižen mail'man sodan ühtnii, Nevondkundaližen Ühtištusen vägimez' (1945).
Kutulik

Kutulik () om Venäman žilo da municipaline ühtnik (küläkund) Irkutskan agjan suves. Se om Ust'-Ordinskii Burätan ümbrikon Alarin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Vepsläižiden pen' grupp eläb Kutulikas — sirdajiden jäl'gelaižed Leningradan agjaspäi.
Eländpunktan aluz om pandud 18. voz'sadan ezmäižel koumandesel kuti počtstancii Moskvan traktal Irkutskannoks.
Geografijan andmused.
Matkad ümbrikon Ust'-Ordinskii-keskushesai om 250 km päivnouzmha, Irkutskhasai — 180 km suvipäivnouzmha.
Pened Golovinskoje-žilo (254 rist. vl 2012) i Šeleminankülä (6 rist. vl 2012) mülüdas küläkundha Kutulikan ližaks.
Eläjad.
Žilon eläjiden lugu oli 4 886 ristitud vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, küläkundan — 5 156 ristitud, rajonan nelländez. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 7 532 eläjad vl 1959. Kaik 5 228 ristitud elihe küläkundas vl 2017.
Buddizman «Daši Čoinhorling»-jumalankodi (1814−1938, udessündutihe vll 2004−2007) i ortodoksižen hristanuskondan ph. Johann-endustajan jumalanpert' oma olmas žilos.
Oja (Vologdan agj)

Oja () om pen' vepsän külä Venäman Vologdan agjan Vitegran rajonas.
Oja-külä mülüb rajonan Šuštan küläkundha. Matkad Šušthasai om 14 km avtotedme.
Vodel 2002 vaiše 1 ristit eli küläs.
Forsaž 1

«Forsaž 1» (, venäkel'žes versijas — "Форсаж 1") om voden 2001 tetab amerikalaine torafil'm. Režissör — Rob Koen. Ezmäine ozutez oli AÜV:oiš vl 2001 kezakun 22. päiväl, Venämas — nelläs kus sen jäl'ghe (18. reduku 2001).
Se om ezmäine Forsaž-fil'mfranšizan pala. Fil'm linni populärižeks lujas kaiked mail'madme.
Randač

Randač () om Venäman pen' külä Vologdan agjan Kirillovan ümbrikos, sen Alöšinon territorialižes palakundas.
Eländpunkt sijadase ümbrikon suvipäivlaskmas, palakundan lodehes, Šeksnan vezivaradimen päivlaskmaižel randpolel. Matkad Kirillov-rajonkeskushesai om 15 km päivnouzmha orhal vai 36 km avtotedme, palakundan Šindalovo-žilo-keskushesai om 14 km suvipäivnouzmha orhal vai 25 km avtotedme.
Külän eläjiden lugu oli nell' ristitud 2002-ndes vodes.
Karjalaine kongress

«Karjalaine kongress» (, , ) om Karjalan rahvahaline kundaline organizacii. Radab karjalaižiden, vepsläižiden da suomalaižiden etnokul'turižiden oiktusiden realizacijan täht, sidä kesken pätegend om vajehtusiden tond Karjalan Tazovaldkundan Konstitucijha paremboičemha neniden igähižiden rahvahiden olendad.
Lider om Anatolii Semönovič Grigor'jev (aluselpäi vl 1993). «Karjalaine kongress»-organizacii om registriruidud ezmäižen kerdan Petroskoiš vn 1993 26. päiväl kül'mkud. Organizacijan päalusiden uz' redakcii i politine deklaracii oma vahvištadud sen Nevondkundan ištundal Anus-lidnas vn 1998 26. päiväl tal'vkud.
Čikl

Čikl ( oficialižeks vai "Чикозеро" paginoiš, ende mugažo "Погост", "Коллякова") om pen' külä Venäman Leningradan agjan Kos'kenaluižen (Podporožjen) rajonas. Nügüd'aigan mülüb Vinglan küläkundha.
Külišt mainitaškanzihe vspäi 1496. Istorižešti, Čikl om vepsän külä (kut kaik külišt-ki). Toižen mail'man sodan aigan kaik külišton ristitišt oli evakuiruidud.
Külä (enččel Čikl-külišton keskuz) sijadase rajonan keskuses. Matkad küläkundan Vingl-keskushesai om 15 km.
Vl 1873 kaik Čiklan eläjad 41 lugul oliba vepsläižed. Vl 1905 Čikl da völ 21 küläd i külänagjad mülüiba Čikl-külištho. Külišton eläjiden lugu oli 788 ristitud vn 1926 rahvahanlugemižen mödhe, heišpäi 109 oliba vepsläižed (13,8%). Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, kaik 14 külän eläjad oliba kirjutadud venälaižikš.
Chrysopa distracta

Chrysopa distracta om gaved' "Chrysopidae"-sugukundaspäi.
Ispanine Longinos Navas-entomolog (1858−1938) avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1930.
Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Klauvulin

Klauvulin () om seniden heim Klavulinižed-sugukundaspäi ("Clavulinaceae"). Kogoneb läz 40 erikospäi.
Saksalaine Jozef Šröter-mikolog avaiži da ümbrikirjuti heimod vl 1888.
Plodhibjad oma koveritomad, vai sarakoitas i oma harjoikahad agjoiš, eile räbedad.
Ned sened kazdas mahusel päpaloin. Erased erikod navettäs hapnuzid puid.
Šatonöf-de-Šabr

Šatonöf-de-Šabr (, oks.: "Chasteunòu de Chabra") oli Francijan kund (kommun) suvipäivnouzmaižes Provans — Al'pad — Azur'ne rand-regionas, sen Üläal'pad-departamentas. Vl 2016 kund om tühjitadud, ühtenzoittihe Val' Büek-Meuž-kundaks kahtenke toiženke kundanke.
Kund sijazihe 514..1352 m ü.m.t. korktusil.
Vl 2010 kundan eläjiden lugu oli 315 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 332 eläjad vl 2013.
Heteropoda shillongensis

Heteropoda shillongensis om hämähoukuiden erik "Sparassidae"-sugukundaspäi. Indijalaižed Sethi- i Benoi Krišna Tikader-arahnologad avaižiba da ümbrikirjutiba erikod vl 1988.
Indijan endemik.
Necil hämähoukul ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Dendrilla elegans

Dendrilla elegans om gupkoiden erik "Dendrilla"-heimos, "Darwinellidae"-sugukundaspäi. Lendenfel'd-biolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1888.
Eläb meres Avstralijan randoidenno.
Ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Ptychogena antarctica

Ptychogena antarctica om meduzoiden erik "Laodiceidae"-sugukundan "Ptychogena"-heimos. Braun-biolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1907.
Meduz eläb Antarktidan randoidenno.
Necil erikol ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Silverdals griftegård

«Silverdals griftegård» om üks' kaumištoišpäi Stokhol'mas (Ročinma).
Om avaitud 1923-ndes vodes kut sodakaumišt, no linni ühthižeks edelespäi, vodel 1960. Krematorii da časoun' oma saudud municipalitetal i ratas lähen kaumištod.
Mectorokan

Mectorokan (lat.: "Ectobius sylvestris") om torokanoiden erik "Ectobiidae"-sugukundan "Ectobius"-heimospäi. Ümbrikirjuti vl. 1761 saksalaine biolog Nikolaus Poda fon Noihaus.
Eläb Evrazijan mecoiš dai mecpöudoiš, introdukciruidud AÜV:oihe.
Oker

Oker (mugažo saksan kelel) om Saksanman jogi Alasaksonii-federacijanmas. Om Aller-jogen hura päližajogi, Vezer-jogen basseinan pala. Jokseb pohjoižpolehe tobjimalaz, Müden-kommunan territorijadme.
Joginišk sijadase 910 m korktusel, jogensu — 45 m. Piduz om 128 kilometrad. Basseinan pind — 1 822 km².
Seičeme oiktad i seičeme hurad ližajoged.
Synodontis pardalis

Synodontis pardalis om kala "Mochokidae"-sugukundan "Synodontis"-heimos. Džordž Al'bert Bulendžer-ihtiolog avaiži da ümbrikirjuti erikod ezmäižen kerdan vl 1908.
Kamerunan endemik. Eläb vaiše Dža-jogen basseinas.
Ezimeletaden, erikol ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Kuunkuiskaajat

«Kuunkuiskaajat» ("Kunšuhaidajad") om suomalaine folkmuzikgrupp Räkküläspäi. Om olmas 2008-ndes vodespäi.
Mülükundas oma: "Susan Aho" da "Johanna Virtanen". Kollektiv ezini Suomenmad vn 2011 Evrovizii-konkursal. Sigä «Kuunkuiskaajat» pajati «Työlki ellää»-pajon ("«Tönke eläd»"), kudambanke oti 11. sijan pol'finalas (ei mülüi finalha).
Bistrov Sergei

Sergei Mihailovič Bistrov (; sünd. 31. keväz'ku 1911, Stunino-külä (nügüdläižes Vepsän rahvahaližes küläkundas, Babajevon rajon, Vologdan agj), Venäman imperii — kol. 9. kül'mku 1936, Madrid, Ispanii) oli nevondkundaline tankist, Nevondkundaližen Ühtištusen vägimez' (1936; surmanjäl'geližikš).
Vl 1936 Sergei ajoi toradamha ičetahtol Ispanijas. 29. päiväl semendkud päzuti rotan pämehen tankad 30 kilometras Madridan suvhe vastustajan ambundan aigan. Ühtni satusekahiš toriš. Kül'mkun 9. päiväl vastsi vihanikad tankas Madrid-lidnan röunal. Šlibak putui tankha, se poukahti.
Vehin Grigorii

Grigorii Ivanovič Vehin (; sünd. 5. viluku 1901, Jerovo-külä, Oloncan gubernii, Venäman imperii — kol. 30. tal'vku 1989, Herson, Ukrainan NST, NSTÜ) oli nevondkundaline sodapämez', majorjenaral; Nevondkundaližen Ühtištusen vägimez' (1945). Nevondkundaliž-Suomalaižen da Toižen mail'man voinan ühtnii.
Pimenov Vladimir

Vladimir Vladimirovič Pimenov (; sünd. 24. sügüz'ku 1930, Voronež, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 1. kül'mku 2012, Moskv, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine etnograf da etnolog, specialist suomalaiž-ugrilaižes kul'turas. Kirjuti läz sadad tedotöid venän kelel.
Biografii.
Tuleban aigan tedomez' oli sündnu V.F. Pimenov-čomamahtontedomehen (1905−1995) kanzha. Openui Moskvan valdkundaližen universitetan istorijan fakul'tetas vll 1949−1954, etnografijan kafedr.
Pimenov oli Karjalan kodirandantedištandmuzejan palakundan pämehen Petroskoiš vll 1954−1958. Vodele 1958 kändihe NSTÜ:n Tedoakademijan Etnografijan institutanno aspiranturan pästnikan, openui stacionaratomikš. Vll 1958−1966 radoi Karjalan tedokeskusen Kelen, literaturan i istorijan institutas. Vahvišti kandidatan dissertacijad vepsläižiden etnižes istorijas vl 1966 i oli valitud NSTÜ:n Tedoakademijan Etnografijan institutan tedoradnikaks konkursan kal't. Istorijan tedodoktor (1977).
Vll 1986−2006 — professor, radoi Moskvan valdkundaližes universitetas sen etnologijan kafedran pämehen.
Lan (jogi)

Lan () om jogi Saksanman päivlaskmas, Rein-jogen oiged ližajogi.
Jogen piduz om läz 242 kilometrad, basseinan pind — 5964 km². Augotase Rothargebirge-mägimassivas 600 m ü.m.t. korktusel (Pojoine Rein da Vestfalii). Jokseb suvipäivlaskmha Gessen-federacijanmadme. Lankteb Reinha läz Lanštain-lidnad (Reinland-Pfal'c) 61 m ü.m.t. korktusel.
Keskmäine vedhuz — 57 m³/s, sur'veded oleldas tal'vkevädel. Lan om laivjogeks 148 km suspäi ülezjogen (Gisen-lidnhasai), jogen vago om kätud kanalaks sil keskustal. Seičeme oiktad i kümne hurad ližajoged.
Nened lidnad sijadasoiš jogen randoil (mödvedhe): Marburg, Gisen, Veclar, Limburg. Bad Ems-lidn-kurort alajoksmuses.
Birra Castello

«Birra Castello» om italine oluden tegii San Džordžo di Nagarospäi (Friulii-region). Oluden nell' sortud.
Edheotand om olmas vlpäi 1997, sätihe «Heineken»-kompanijan demonopolizacijan tagut. Kaks' tegint Italijas, molembad oma «Heineken»-kompanijan tegimed enččes. Nügüd'aigan «Birra Castello» otab vident sijad italižel torgusel möndoiden mödhe.
Gumeniss

Gumeniss ( [ɣuˈme̞nisa] «igumenj», , ) om pen' lidn Grekanman pohjoižes. Mülüb Keskuzmakedonii-agjaha.
Istorii.
Jumalanmaman Gumeniss-jumalaižen jumalankodi om olmas 14. voz'sadaspäi, čudonsädai jumalaine kaičese siš. Edel 1913. vot ristitišt oli bolgarijalaižed tobjimalaz, tegiba ristitišton vajehtust Bolgarijanke Kahtenden Balkanižen sodan jäl'ghe, grekalaižed tuliba bolgarijalaižiden sijha da vastkarin.
Gumeniss-lidn šingotase vinan tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 268 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Pohjoižmakedonijan röunanno. Matkad Afinišpäi om 346 km pohjoižhe-lodeheze, Salonikišpäi — 54 km päivlaskmha.
Vn 2011 Grekanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 609 ristitud, municipalitetan — 6 130 ristitud 208,9 km² pindal. Vl 1991 lidnan ristitišt oli 4 163 eläjad, municipalitetan — 7 172 eläjad.
Letojanni (stancii)

Letojanni-stancii () om raudtestancii Italijan suves, sen Sicilii-sarel, Messin—Sirakuzad-linijas. Radab ühtennimižen kundan (kommunan) südäimes vn 1866 tal'vkuspäi.
Stancii sijadase pertišton i manten keskes, kül'bendrand merenno om pertišton taga. Kaik om koume ted stancijal i kaks' passažirplatformad. Raudtestancijan pert' om üks'žiruine biletkassanke i tualetanke. Keskte om saudud jügujonusiden täht, kormaduzsija om olmas pohjoižpäivnouzmha stancijan sauvusespäi i om kalutadud libutimel 30 tonnhasai jüguiden täht.
Regionaližed jonused tehtas seižutest stancijal. Trafik ližadase kül'bendsezonan aigan.
Zanin Artöm

Artöm Zanin (; sünd. 13. kül'mku 1986, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine mekatai.
Sportnik oti kuldmötalin vn 2010 mail'man fehtuindčempionatal Parižas sablän joukvoibištelendas. Venäman kamand vägesti Italijad 45:41 tacindad lugustusenke. Zanin sai titulad joukun sebranikoidenke ühtes: Aleksei Jakimenko, Nikolai Kovalöv, Veniamin Rešetnikov.
Tabani

Tabani (mugažo romanijan kelel; , ) om žilo (külä) Moldovan lodehližes čogas. Mülüb Bričanin rajonha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1437 "Mlineuci"-nimitusenke, Mihail de la Dorohoi valdoiči küläl sil aigal.
Nügüdläine nimituz om turkan augotižlibundanke ezimeletaden, «taban» kändase turkan kelespäi kuti «kukhan pohj», siš žilon amuine keskuz sijadase.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan keskuzpalas, Lopatink-jogen hural randal tobjimalaz ( 57 km pitte, Prutan hura ližajogi), 233 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Lähembaine lidn om Bričani nell' kilometrad pohjoižhe i ülezjogen, Tabanin kund röunatab sen kundanke pohjoižes. Matkad Kišinöv-pälidnhasai om 233 km suvhe-suvipäivnouzmha.
Eläjad.
Vn 2004 rahvahanlugemižen mödhe Tabanin eläjiden lugu oli 3 131 ristitud.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2004): moldovalaižed — 97,6%, ukrainalaižed — 1,2%, venälaižed — 0,6%, romanijalaižed — 0,5%, toižed rahvahad — 0,1%.
Arlon

Arlon (mugažo francijan kelel, virktas ​[aʁlɔ̃], vallon.: "Årlon", [ˈaːrlə(n)], [ˈaːʀəl], [ˈaːʁəl]) om lidn da kund (kommun) Bel'gijan suvipäivnouzmaižes čogas. Mülüb Vallonii-regionha, sen Lüksemburg-agjan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Kaivandusiden andmusiden mödhe, se om kaikiš amuižemb lidn Bel'gijan territorijal, eläjad kävutiba Rimalaižen imperijan kül'betid hätken aigan. Mainitase kut galloiden "Orolaun[enses]"-külä 1.-4. voz'sadoil. Vll 950−1214 eländpunkt oli Arlonan grafkundan pälidnaks, sid' vhesai 1795 oli alištunu Lüksemburgan tobmudele. Vspäi 1839 mülüb Bel'gijha.
Arlon šingotase Ferrero Rocher-kompanijan šokoladfabrikal, turizmal (kaks' festivalid i Arlonan karnaval). Äjad eläjad ajeltas rata Lüksemburgha jogahižel muupäiväl. L'ježan universitetan üks' kampusoišpäi om avaitud (menedžmentan i londuseližen ümbrišton fakul'tet).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Lüksemburgan röunanno, Maasan i Reinan vezijagandal. Stancii «Brüssel' — Lüksemburg»-raudtekeskustal.
Eläjad.
Vl 2007 lidnankundan eläjiden lugu oli 26 548 ristitud, francijankel'žed päpaloin. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'. Vn 2020 augus arni lidnan ristitišt oli 16 315 eläjad. Edel 1910. vot lüksemburgan kel' oli kaikiš enamba levitadud kundas, vodele 1947 vaiše tuha eläjid mahtoi pagišta sil.
Municipalitet om katoline päpaloin, kacmata religijatomuden levigandushe. Judaizman pühäpert' i islaman mečet' ratas lidnas mugažo.
Olden (krater)

Olden () om amuine krater Kudmaižes, sen vastpolen Suvižel šurupoliškol. Selenografižed koordinatad — 250° päidusel, 20.5..23.2° S, 110.1..112.6° E.
Diametr — 104 km. Süvüz — 2868 m. Seinän korktuz — 1290 m. Om sätud nektaraigan 3,9 mlrd vozid tagaz, alastui erozijale. Nell' möhembašt kraterad om olmas südäimes: Olden B, C, E i V.
Krater om nimitadud vl 1970 amerikaižen Harol'd Li Olden-astronoman (1890−1964) oiktastuseks.
Iden (Vajoming)

Iden () om žilo (ristitištlugemižen tahond) AÜV:oiden päivlaskmas, Vajoming-štatan suvipäivlaskmas. Mülüb Svituoter-ümbrikho.
Tahond sijadase ümbrikon lodehes, 2016 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vezištoid ei ole.
Vn 2000 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe tahondan eläjiden lugu oli 388 ristitud.
"Svituoter-ümbrikon školrajon nomer 1"-aluzkund baziruiše lähižes suvižes Rok Springs-lidnas, sen Farson-Iden-škol (K-12-kampus) andab valdkundališt opendust žilon eläjile.
Sen-Sül'pis-de-Land (Atlantine Luar)

Sen-Sül'pis-de-Land (, ) oli Francijan kommun Luaran mad-regionan Atlantine Luar-departamentas. Vspäi 2018 sen territorii mülüb Vallons-de-l'Erdre-kommunha viden toižen enččen kommunan keskes.
Territorii om istorižen Bretanin südäimes, 44..86 m korktusil, 71 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Eläjiden lugu oli 650 ristitud vl 2010. Enzne kommunan pämez' — Žan-Daniel' Lekajo (vspäi 2008).
Sen-Sül'pis-de-Land

Sen-Sül'pis-de-Land () voib znamoita kaht Francijan kommunad:
Franklin Rozalind

Rozalind Franklin (; sünd. 25. heinku 1920, London, Anglii, Sur' Britanii — kol. 16. sulaku 1958, sigä-žo) oli evrejalaižen augotižlibundan brijanine (anglijalaine) biofizik da rentgenograf.
Hän tedoiži DNA:n strukturad. Hänen tedoidused linniba znamasižikš nügüd'aigaižele genetikale.
Vargas Dorangel'

Hose Dorangel' Vargas Gomes () a. k. a. El' Komegente () vai Andoiden Gannibal Lekter (sünd. 14. semendku 1957, Kan'jo Sankudo, Venesuel) om venesueline koditoi serijaine rikoi, man'jak, kannibal da meletoi. Rikoi i söi enamb kümned ristitud (kaks'toštkümne žertvad oma todištadud), mehed oliba hänen kaikiš tetabambiš žertvoišpäi.
Mez' om ezmäine tetab serijaine man'jak valdkundan istorijas. Mecazi žertvoid Torbes-jogen ümbrišton 12. Uhokun puištos läz Tarib-lidnad Tačir-provincijas, 750 kilometras Karakasaspäi. Ogernik oli tabatud vn 1999 uhokun 12. päiväl.
Man'jak söi vaiše mehid (sportmehid i sijaližid radajid tobjimalaz): naižed, hänen mel'pidegen mödhe, oma «magutomad», sangeričuiš om «äi holesterinad», a vanhušid oma «lujas požastoitud, miše södaiži heid». Ičenägubha diagnozha i sijaližiden eläjiden vastustushe kacmata, Vargas oli sittud i om türmatud psihiatrižes klinikas ičeze elon lophusai.
Sur' Sünd! Abuta minei jäda henghe kesked necidä surmarmastust

«Sur' Sünd! Abuta minei jäda henghe kesked necidä surmarmastust» (, ), vai «Vellesine čuk» lühüdaks, om üks' kaikiš tetabambiš graffitišpäi mail'mas. Sen tegii — venälaine Dmitrii Vrubel'-graffitimez'. Kuvadab L. Brežnevan i E. Honekkeran tetabad čoksuišt. Om sätud vn 1979 Barbara Klemm:an fotokuvan mödhe.
Kuva om pirtud («kirjutadud») vodel 1990 enččen Berlinan seinän fragmental. Vl 2009 pühkihe graffitid restavracijan aigan, no tegii pirdi kuvad tošti. Nügüd'aigan se mülüb Berlinan kaikenaigaižhe «East Side Gallery»-ozutelendha avoinuden taivhan al.
Keimada Grandi

Keimada Grandi (Künsar') () om sar' kaikenaigaižeta ristitištota Atlantižes valdmeres, mülüb Brazilijha. Sijadase sen suvipäivnouzmas, 35 km suvhe San Pauluspäi.
Saren pind om vaiše 0.43 km². Se om 206 m kortte. Täs eläb sar'hine botrops ("Bothrops insularis") — üks' kaikiš varuližembiš küišpäi mail'mas, sen čoksaiduz kucub teravad sepsisad i lopiše surmal statjoiden seičemes procentas. Arni necen kün tagapäi Keimada Grandi oti «kaikižen varuližemban saren» oficialitont arvod.
Sarel avtomatine lämoičuhunduz om saudud. Daiving i kalatez oma avaros levitadud Keimada Grandin randoidenno. Tulend randha om kel'tud valdkundan tobmudel kaičemha ristituid i saren florad da zivatištod.
Tranzit (fil'm, 2012)

«Tranzit» () om voden 2012 amerikaine trillerfil'm. Režissör — Antonio Negret.
You Suffer

You Suffer ("Sinä mökičetoi" anglijan kelespäi) om Napalm Death-gruppan 12. pajo A-poles heiden debütižes Scum-al'bomaspäi (1987). Singl om pästtud vl 1989.
Pajo i singl putuiba Ginnessan Rekordkirjha kaikiš lühüdambikš muzikan istorijas. Pajon hätkeližuz om vaiše 1,316 sekundad.
Oksitanan kel'

Oksitanan kel' (ičeze nimitused: "occitan", "óucitan", virktas [u(t)siˈtaⁿ, u(t)siˈtɔ, ukʃiˈtɔ], mugažo "lenga d'òc" [ˈleŋɡɔ ˈðɔ(k)]; ) om üks' oksitano-romanižiš, indoevropižiš kelišpäi. Sil pagištas Francijan suves (istorine Oksitanii-agj), Italijan lodehes, Ispanijan pohjoižpäivnouzmas i Monakos.
Status i kelenkandajad.
Kel' om regionaliženke oficialiženke statusanke Ispanijas (sen Katalonijan pohjoižes aranan kel'-nimenke) i Italijas (penen rahvahan kel'). Opetas kel't Francijan školoiš kut rahvahanvähembusen kel't.
Pagižijoiden lugu mamankeleks om 800 tuhad ristituid (2007), Francijas tobjimalaz, kaik kaks' millionad ristituid kävutadas kel't muupäiväližes elos. Heiden toine kel' om francijan kel' päpaloin.
Ümbrikirjutand.
Kirjankel' om tetab 10. voz'sadaspäi i oli levitadud, konz Francijan suvi oli ripmatomudenke. Oksitanan kirjankelen variant om sätud paginoiden avarombal alusel 19. voz'sadan lopus.
Ühtenzoittas paginoid kahteks vai koumeks gruppaks: pohjoine (koume paginad), suvine (vai keskoksitanan, kaks' paginad), gaskonin pagin (erased lugetas sidä toižeks keleks).
Oksitanan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Kirjamišt kogoneb 23 kirjamespäi, niiden ližaks "K"-, "W"- i "Y"-kirjamed oma velgsanoiš vaiše. Erazvuiččed diakritižed znamad ližadudas kirjamihe francijan kelen kartte. Lähembaine heimkel' om katalanan kel'. Francijan kelen erineden, oksitanan keles läz ei ole sauptud kehkranzoittud vokalid, i substantivoiden sugu erigoičese kirjutamižes: mužiksugu znamoičese -e vai noläižel lopindal, naižsugun lopind om -a. Verboiden fleksii om šingotadud.
Francijalaižiden fil'miden festival' Malagas

Francijalaižiden fil'miden festival' Malagas () om jogavozne Francijan kinematografan festival', kudamb oigendase Malag-lidnas (Ispanii) vodespäi 1994. Päzub Sine Al'benis-kinoteatras.
Jufit Jevgenii

Jevgenii Georgijevič Jufit (; sünd. 17. viluku 1961, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 13. tal'vku 2016, Petergof, Piter, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine kinorežissör-eksperimentator, scenarist, pirdai da fotograf. Mez' om Venäman «paralleližen kinon» nekrorealizman alusenpanijoišpäi.
Biografii.
Jevgenijan Georgii Jufit-tat oli tedomez' radiotehnikan i metrologijan sferas, melestegii. Vll 1987−1988 Jevgenii mäni stažiruindas läbi «Lenfil'm»-kinostudijan Aleksandr Sokurov-režissöran školas.
Vl 1991 mez' fil'mzi täuz'piduzližen debütan Lenfil'mas, se om «Tatoi, Pakaine-Ded om kolnu»-fil'm, sai Riminin kinofestivalin (Italii) päarvlahjad. Jäl'geližil vozil radoi «STV»- i «Nikola-fil'm»-kinostudijoiš.
Pirdajan sädused kaičesoiš Venäman i verhiden maiden valdkundaližiš da privatižiš kogodusiš.
Jevgenii koli südäikeran kurospäi. Üks'jäine Timofei Jufit (sünd. 2002) om sündnu naimiželos eksperimentaližen kinon Marija Godovannaja-videopirdajanke.
Nekrorealizm

Nekrorealizm om čomamahtoine čuraduz, kudamb sündui 1980-nziden voziden augotišes Leningradha.
Nekrorealizman tataks lugese Jevgenii Jufit. Nece žanr sündui kuti rezul'tad, konz jouk norid mehid imitirui torid mecoiš ümbriže Leningradas, lidnanläheližiš jonusiš, tanhiš, sauvondtahoiš dai fateriš. Nenid tegendoid Jufit fil'mzi 8-millimetrižhe kertheze.
Protomelas annectens

Protomelas annectens om kala Cihlidad-sugukundan "Protomelas"-heimos. Britanine Čarl'z Teit Rigan-ihtiolog avaiži da ümbrikirjuti kalad vl 1922.
Malavi-järven endemik (Päivnouzmaine Afrik). Om populärine akvariumkalaks. Täuz'kaznu erič sase 20 santimetrhasai pitte.
Ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Pinedo Umberto

Umberto Onorato Pinedo Mendosa (; sünd. 4. uhoku 1947, Lim, Peru — kol. 28. semendku 2017, siš-žo) oli tetab perulaine istorik, runokirjutai da lehtezmez'.
ETA

ETA (, "Euskadi Ta Askatasuna" — «Baskanma i joudjuz») oli baskine huraradikaline, nacionalistine separatistoiden organizacii. Se borcuihe Baskanman (region Ispanijan pohjoižes da Francijan ehtbokas) ripmatomudhe näht sädamha Euskadi-valdkundad. Oli olmas vll 1959−2018, pästi ičtaze radmaspäi, baskalaižed pätihe sada metoid politižil mahtusil.
Baskalaižiden politine elo radikalizui regionan avtonomijan tühjitandan jäl'ghe i baskan kelen kel'don tagut Fransisko Frankon fašistižen diktaturan aigan. ETA sai oficialitomad abud kommunistižen blokan maišpäi, sid' Latinižen Amerikan huraradikaližiš likundoišpäi. ETA-gruppan tegendad (poukahtused päpaloin) rikoiba läz tuhad ristituid i satatiba äjid. Ispanijan i Francijan policijan ühthižed tegendad mureniba ETA:n töhištod lujas.
Niinistö Sauli

Sauli Väinämö Niinistö (mugažo suomen kelel; om sündnu 24. eloku 1948, Salo, Suomenma) om Suomenman Tazovaldkundan valdkundaline šingotai, politikanmez' i jurist, 12. da nügüdläine prezident, radab vn 2012 keväz'kun 1. päiväspäi.
Mez' om valitud prezidentan radnikusele tošti vn 2018 vilukus. Suomenman edeline (11nz' lugul) prezident om Tarja Halonen.
Biografii.
Valdkundmez' om Turkun universitetan vn 1974 pästnikan.
Edel prezidentan radnikust Niinistö oli valdkundan parlamentan ühtnijan (1987−2003) oiktan keskusen «Nacionaline koalicii»-partijaspäi (partijan ezimez' vll 1994−2001), radoi parlamentan ezimehen (2007−2011) da ohjastusen justicijan (1995−1996) i finansoiden (1996−2003) ministran.
Kanz.
Mez' om naižiš kahtenden kerdan, Jenni Haukio om hänen ak vspäi 2009, sündutihe Aaro-poigad naimiželos vl 2018. Saulin ezmäine ak oli Marja-Leena Alanko vll 1974−1995, hän pölištui avtoteonetomuden tagut. Kaks' poigad elädas ezmäižes naimiželospäi: Nuutti (sünd. 1975) i Matias (s. 1980).
HaHaHa Productions

«HaHaHa Productions» om romanijalaine muzikleibl, kudamb specializiruiše hiphop-, elektro- i pop- muzikžanroiš. Sattud 2009-ndes vodes i linni üks' populärižiš Romanijan muzikleibloišpäi.
ƛ̓

ƛ̓ƛʼ
ƛ̓ (ƛʼ) om latinan kirjamišton kirjam.
Om Pohjoižamerikan indejan keliden rivel, ozutesikš, komoksan i tompsonan keliš.
Ɛ̃̌

Ɛ̃̌ɛ̃̌
Ɛ̃̌ (ɛ̃̌) om latinan kirjamišton kirjam.
Om vaiše ngbak-keles.
Mail'manpän Sar' (ATOW1996)

Jäl'gmäižiden andmusiden mödhe, Mail'manpän Sar' a. k. a. ATOW1996 om kaikiš pohjoižemb punkt Mas. Mülüb Grenlandha (Danii), sijadase severziš-se kilometriš pohjoižemb Morris-Džesup-nemespäi.
Se om lujas pen' elätoi sar' (šher) 10 metrad pitte da üks' metr levette. Sar' sai sen päižen ATOW1996-nimen «Top of the World» (vepsäks — "„Mail'manpä“") -ekspedicijan oiktastuseks, kudamban aigan, 1996-ndes vodes, «ATOW1996» om avaitud. Lühenduz anglijan kelen «American Top of the World»-frazan ezmäižiš kirjamišpäi.
Toižed pretendentad Man kaikiš pohjoižemban punktan arvol oma:
Kopaiž-sugaižen keramikan kul'tur

Sugaižen keramikan kul'tur vai kopaiž-sugaižen keramikan kul'tur om arheologine kul'tur, kudamb oli levitadud kiviaigas Evropan pohjoižpäivnouzmas (Skandinavii, Baltijan valdkundad, Venäman lodeh), läz 4200 — 2000 vozid EME.
Nimituz om anttud keramižiden löudmižiden čomitesen mahton mödhe, kudambad oma harakterižed necile kul'turale. Ned nägudas kuti sugiden jäl'ged.
Kopaiž-sugaižen keramikan kul'turan kandajad oliba mecnikad da poimijad päpaloin, eliba järviden randoil i mererandal. Se kul'tur leviganzi Dnepran regionaspäi (Dnepran-Donan kul'tur) Valdai-ülüdele i sid' Suomenman territorijha. Kul'tur leviganzi Uralan regionannoks. Om artefaktoiden löudmižid Jenisein i Angaran basseinas, Korejas, ned putuiba sinnä vajehtusen satuseks.
Cleistocactus clavispinus

Cleistocactus clavispinus om kaktusoiden ("Cactaceae") sugukundan erik "Cleistocactus"-heimos.
Verner Rauh- ("Werner Rauh") i Kurt Bakeberg- ("Curt Backeberg") tedomehed ümbrikirjutihe erikod kuti "Loxanthocereus clavispinus" ezmäižen kerdan vl 1957. Karlos Ostolaza-botanikantedomez' mülüti erikod "Cleistocactus"-heimho vl 1998. "Cleistocactus clavispinus"-kaktus om "Cleistocactus acanthurus"-erikon i "Haageocereus pseudomelanostele" subsp. "turbidus"-alaerikon londuseline gibrid ezimeletaden.
Perun endemik. Kazvab Nask-agjan alangištoiš. Elonform om penzaz. Sarakoičese jurespäi, sanktad varded oleskeldas 20..80 santimetrhasai pitte. Änikoičeb rusttoil änikoil.
Morris (lidn, Minnesot)

Morris (mugažo anglijan kelel) om AÜV:oiden lidn Minnesot-štatan päivlaskmas. Se om Stivens-ümbrikon keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1869. Nimitihe raudten Čarlz Morris-valdkundmehen ("Charles A. Morris") kanzannimen mödhe. Žilo sai lidnan statusad vl 1902.
Morris om maižanduzrajonan keskuz (maidon pästand). Minnesotan universitetan Morris-palakund i terazcisternoiden edheotand ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 345 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pened manrehkaidused oleldas (vl 1975 — 4,6 magnitudanke, 1993 — 4,1).
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 286 ristitud, ümbrikon pol'. Kaikiš suremb ristitišt oli 5 613 eläjad vl 1990.
Vjo d'Iznav

Vjo d'Iznav () om Francijan küläkund (kommun) Overn' — Ron — Al'pad-regionas.
Kommun sijadase valdkundan päivnouzmas, Al'piden ezimägištol, 540..1103 m ü.m.t. korktusil.
Vl 2012 eläjiden lugu oli 683 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 941 eläjad vl 1821.
Mail'mannägend

Mail'mannägend om kacegiden, arvoindoiden, principoiden i filosofijanmahtusiden ühtmuz, kudamb definiruib elon i Mirun el'genduz, a mugažo — ristitun sija Mirus, hänen ičtazvedandprogramm. Mail'mannägend služib eloten organizacijan i meletamižen täht.
Mail'mannägendoiden tipad:
mugažo erigoitase erasišti:
Tobjimalaz «mail'mannägend»-terminan al toimetase konkretižišti religiozine mail'mannägend. Religiozižed pämail'mannägendad:
Ruskedvauvaz vin

Ruskedvauvaz vin om alkogoližen joman toižend. Se om vauktan i rusttan vinoiden lähembaine.
Magun i ližamagun mödhe ruskedvauvaz om kuti vauged vin, no muju iškeb rusttan vinan mujuhu — ruskedvauvhan kaik ližamujud. Tehmižen keskuz sijadase Francijan istorižes Provans-agjas, mail'man mülündan koumandez.
Sadas vinmarjan rusttoiš sortuišpäi vinmarjimel'tahthan lühüdal kontaktal (severz'-se časuid) veresanke pekstud vinmarjanke. Kaikiš amuižemb vinan toižend koumespäi. Ei voi sada naturališt ruskedvauvast vinad vauktan i rusttan vinan segoitusel päiči ruskedvauvhas šampanjas.
Kävutand.
Rekomenduidas joda ruskedvauvhiden vinoiden enambad palad ühtes-kahtes vodes niiden tehmižen jäl'ghe. Anttas +10..+12 C° lämudenke tobjimalaz, aperitivaks päpaloin. Vin om sel'ktata maguta i voib kožuda miččenke taht blödanke.
Pen' Ponil

Pen' Ponil () om Venäman jogi Sverdlovskan agjan pohjoižes, Ivdelin lidnümbrikos. Om Ponil-jogen päližajogi, lankteb sihe oiktalpäi 70 m ü.m.t. korktusel. Mülüb Irtišan hurapol'žhe basseinha.
Piduz om läz 51 kilometrad. Basseinan pind — 386 km².
Ližajoged oma Car'-jogeihut i 28 km suspäi Pahanšoš (hurad), Garin Padun (oiged, ).
Montok

Montok () om žilo (ristitištlugemižen tahond) AÜV:oiš, Uz' Jork-štatas.
Žilo sijadase 10 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om äi puištoid Montokas. Turizm šingotase täs aktivižešti. Ühtennimine raudtestancii radab žilonno.
Montokan eläjiden lugu oli 3 326 ristitud 2010-ndes vodes.
Čagan Gol

Čagan Gol () om Venäman pen' jogi Altajan Tazovaldkundan suvipäivnouzmaižes čogas.
Jogi om Justit-jogen () päližajogi, lankteb sihe oiktalpäi. Mülüb Ob'-jogen üläpalan basseinha.
Augotase Boguti-mägen pohjoižil pautkil. Jogen piduz om läz 11 kilometrad.
Kahesan nellikon identižuz

Kahesan nellikon identižuz om matematine teorem. Avaidud K. F. Degenal 1818-žes vodes.
Toziolendas:
Potihonovo

Potihonovo (, ) om Ukrainan külä Har'kovan agjas, sen Kupänskan rajonas.
Külän aluz om pandud vl 1746. Šingotase lindfermal.
Eländpunkt sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas, 3 kilometras Venäman valdkundröunaspäi, 182 m valdmeren pindan päl korktusel.
Potihonovon eläjiden lugu oli 27 ristitud 2001-ndel vodel, sidä kesken 10 mest i 17 našt.
Savant Merilin vos

Merilin vos Savant ( [ˌvɒs səˈvɑːnt]; sünd. 11. eloku 1946, Sent Luis, Missuri (štat), AÜV) om amerikaine kirjutai naine, dramaturg i lehtezmez'. Hän putui voziden 1986−1989 Ginnessan Rekordkirjan pästandoihe kuti ristit, kudambal om kaikiš suremb IQ mail'mas.
Biografii.
Merilin om sündnu Džozef Makan (Mahan, ) i Meri vos Savantan kanzha. Lugeb, miše naižile pidab antta maman kanzannimed, ka hän oti sidä. Tat om avstrižen Ernst Mah-filosofan da fizikantedomehen jäl'gnik.
Merilin openui filosofijad Vašingtonan universitetas (Sent Luis), no jäti opendust kesketi sätmaha abud perehele investicižes edheotandas. Himižpuhtastandsijiden verkon šingotez laski naižele sada finansišt ripmatomut, i hän zavodi olda kirjutajan.
Vl 1987 läksi nügüdläižele koumandele lugul mehele, Robert Džarvik-tedomez' om hänen mužik, mez' om tetab kuti ratud südäikeran satai. Elädas Nju Jorkan Manhettenas. Merilinal om kaks' last ezmäižes naimiželospäi.
Venä

Venä (amuižven.: "Рѹсь", "Рѹсьскаѧ землѧ"; nüg. ukr., vaug. i , amuižskand.: "Garðaríki", "Rosia", ) om päivnouzmslavilaižiden istorine agj. Mülütab nügüd'aigaižiden Venäman, Ukrainan i Vaugedvenäman paloid, mugažo paloin Latvijan, Estinman, Slovakijan, Pol'šanman da Suomenman territorijoid.
Istorižed agjan päine ristitišt oli amuvenälaižed (rus'-rahvaz). Hö küksiba varägoid (amuižskandinavijan paukatud sodamehed) i kucuiba toižid varägoid-rus' Rürikanke pämeheks vl 862, miše rus' ohjandiži Venän maid. Erased tedomehed lugetas 882. vot valdkundan alusenpanendan vodeks, konz Oleg-ruhtinaz ališti Kijevad ičeze tobmudele. Aigan mändes nimitaškanzihe kaiked Venän rahvast rusikš valdoičijoiden mödhe.
Kijevan Venä (Amuižvenän valdkund) niiš maiš saihe änikoičendhasai 10.-11. voz'sadal. Sen znamoičend Evropas oli luja. Kijevan Venä kändihe ühten rahvahan, kelen da kul'turan formiruindan aluseks. Vl 988 Kijevan ruhtinaz sai valatusid päivnouzmaižen hristianižen veron mödhe. Jago ruhtinazkundoikš i mongoline hogahtuz veiba Venän territorijoid alištushe voz'sadoikš. Se azj azoti konsolidacijan processoid, i nügüd'aigan koume päivnouzmslavilaižiden rahvast oma olmas.
Vepsläižiden keskes Venä om levitadud nimi Venämale mugažo. Nened valdkundad mülütiba Venän territorijad alištusen Kuldaižele Ordale polendusen jäl'ghe: Uzlidnan Tazovaldkund, Sur' Moskvan ruhtinazkund, Sur' Litvan ruhtinazkund, Pol'šan kunigahuz.
Kočkurkina Svetlana

Svetlana Ivanovna Kočkurkina (; sünd. 16. sulaku 1940, Denau, Uzbekistanan NST, NSTÜ) om venämalaine istorik, arheolog, istorižiden tedoiden doktor (1985), Venäman Arvostadud tedon šingotai (2001). Specialist suomalaiž-ugrilaižes kul'turas.
Tedoiži karjalaižiden i vepsläižiden istorijad da kul'turad. Om «Edessatuses Tatanmad»-orden (2. mär).
Eläb Petroskoiš.
Kirjad.
Svetlana Kočkurkina om enamba 150 tedotön avtoran, niiden keskes om kirjoid vepsläižiden polhe, kaik oma venän kelel:
Džeronimo

Džeronimo (, čirikauan nimi Gojaale (Goyaałé [kòjàːɬɛ́]), midä znamoičeb "«Se, ken haikostase»"; sünd. 16. kezaku 1829, Hil, Arispe, Meksikan Ezmäine Tazovaldkund — kol. 17. uhoku 1909, Fort-Sill, Komanče, Oklahom, AÜV) oli apačiden čirikaua-heimon sodapämez', kudamb oli vastustelendan ezinenas 25 voden joksten, konz Meksikan, i sid' AÜV:oiden sodaväged napriba anastada hänen heimon mad. Vl 1886 hänele pidi anttas amerikaižele armijale.
Mez' kändihe heimon sodavejaks meksikalaižiden rikojan londan jäl'ghe vl 1851, hän oli äjiden reidoiden pämeheks meksikalaižid i AÜV:oiden armijad vaste. Džeronimon jouk oli vähäluguižemb toras kaiken, no sai tetabut ičeze rohktusen tagut, lähtli aznoičendata vihanikoiden polespäi. Torazi kodimaižen Arizon-štatan i Nju Neksiko-štatan maiš, Meksikan pohjoižiš štatoiš.
Otandan plenha jäl'ghe Džeronimo kirjuti avtobiografijad. Hänen joukun vägitegoiden istorii om fil'mdud amerikaižil kinostudijoil severz'-se kerdoid.
Mez' besedoiči ühesanke naiženke, kaks' poigad kazvoiba.
Ištui Härg

Ištui Härg (lakotan kelel: "Tȟatȟáŋka Íyotake" [tˣaˈtˣə̃ka ˈi.jɔtakɛ] "(Tatanka Ijotake) — «Bizon, ištui mas»"; sünd. läz 1831, Suvidakot — riktud 15. tal'vku 1890, Stending-Rok-rezervacii, Suvidakot, AÜV) oli hunkap-indejalaižiden heimon pämez'. Hän oli indejalaižiden heimoiden ezinenas, kudambad vastustuiba sirdust rezervacijoihe.
Ročine laud

Ročine laud, vai bufetlaud (, , , , ), om laudserviruindan populärine mahtuz, kudamb idi skandinavižiš valdkundoiš, i sai levigandusen kaiked Evropadme i mail'mas.
Ročižel laudal kaik sömižed pandas laptati, a adivod banketan vai furšetan aigan voidas otta sömad sigäpäi blödiš.
Amuižen veron mödhe, ročilaižed paniba kaiked sömäd stal'cale kerdalaz adivoiden tulendan statjas, miše joudutada kallišt aigad besedoičendan täht.
Puerto Iguasu

Puerto Iguasu () om lidn Argentinan pohjoižpäivnouzmaižes čogas, Mis'jones-provincijas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Iguasu-vezilanktendad-londuzkompleksanno vn 1901 12. päiväl elokud. Se vedab ičezennoks äjid turistoid kaikes mail'maspäi.
Puerto Iguasu šingotase turizmal (äi adivpertid anttas radod lidnalaižile) i kalližarvoižiden kividen kaivuztegimištol (agat, ametist, kvarc, topaz), voib kodvda kaivajan radod.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase provincijan pohjoižes-lodehližes čogas, Iguasu-jogen randal, 162 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Brazilijan i Paragvain röunoidenno. Matkad lidnaspäi vezilanktoidehesai om 17 km. Om ühtenzoittud lähiženke braziliženke Fos du Iguasu-lidnanke sildan abul.
Klimat om subtropine neps. Voden keskmäine lämuz om +21 C°, redukun-keväz'kun +22..+26 C°, semendkun-elokun +16..+18 C°. Ekstremumad oma −5 C° i +40 C°. Paneb sadegid 1949 mm vodes, enamba redukus-vilukus (177..237 mm kus) i semendkus (192 mm), vähemba elokus (94 mm).
Eläjad.
Vn 2010 Argentinan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 82 227 ristitud.
Enzne lidnanpämez' — Marselo Orasio Sančes (radoi vspäi 2011).
Rahvahidenkeskeine civiline «Iguasu-vezilanktendad»-lendimport (, "IGR / SARI", 1,5 mln passažiroid vl 2019) radab lidnas. Tehtas reisid Buenos Airesha i Argentinadme.
Must nellik

«Must suprematine nellik» om kaikiš tetabamb Kazimir Malevič-pirdajan säduz i hänen magnum opus. Voikuva paltnäl om tehtud vl 1915. Se om üks' kaikiš tetabambiš kuvišpäi venämalaižes čomamahtos-ki.
Kuva mülüb koumnikha, sen toižed kuvad oma «Must rist» (1915) i «Must kehkruz» (1923).
Mustan nellikon koncept znamoiči suprematizman sündundad. Kuvan idei tuli Malevičale radon dekoracijoidenke i kostümoidenke aigan M. Matüšinan «Vägestusen otand Päiväižen päl»-operan täht vn 1913 lopus. Must nellik znamoiči siš ristitun aktivižen sädamižen vägestusen plastišt kuvahašt. Vägestihe londusen passivišt formad: must nellik ozutihe Päiväižen kehkruden sijas. Voikuva om pirtud möhemba i tegihe suprematizman ozutelendan päižeks.
Mšinskoje-so

Mšinskoje-so () om Venäman valdkundaline londuseline kel'dtaho Leningradan agjan suvipäivlaskmas.
Geografii.
So sijadase agjan Lugan i Gatčinan rajoniden territorijas, Oredež- i Jaščer-jogiden vezijagandal.
Pind — 60 400 ga. So sädihe läz 8 tuhad vozid tagaz. Om ümbärtud mecal. Turbhan šoid sase 3..6 metrhasai.
Kel'dtaho.
Kel'dtaho om sätud vn 1982 30. elokud Venäman NFST:n Glavohotan käsköl № 308, vahvištadud Maižandusen ministrusen käsköl № 1500 vn 2003 kül'mkun 24. päiväspäi.
Harvoiden linduiden sur' lugumär seištas da tehtas pezoid kel'dtahos. Piterin valdkundaline universitet vedab tedoidusid. Kezaaigan so om fototurizman objektaks.
Ong'

Ong' om kalanpüdusiden toižend novelan kunutan formas lebukalatesen täht. Veroline ongirag tegese puspäi, nügüdläine — kebnas stökol- vai hil'plastikaspäi.
Onged jagasoiš kahteks sureks klassaks: pullonke i pullota. Ongen täuz' piduz (ongirihmanke) vajehtase 0,5..15 metrad röunoiš. Jogahine ong' kävutase erazvuiččen surtte kalan täht. Manitez panese koukuižhe.
Sanmarinolaižed

Sanmarinolaižed (, emil'.-rom.: "sammarinêṡ") oma indoevropine, romanine rahvaz.
Elädas San Marinos tobjimalaz. Sanmarinolaižed pagištas italijan kelel, mugažo sen emil'jaroman'jan dialektal. Lugu om läz 41 tuhad ristituid kaiked mail'madme.
Monakolaižed

Monakolaižed (monak.: "munegàsche", ) oma indoevropalaine, romanine rahvaz.
Elädas Monakos tobjimalaz. Monakolaižed pagištas monakon dialektal (italijan kelen üks' ligurijan dialektoišpäi), aigemba levitadud oksitanan kelen niccan pagin ("Niçard") valatoiti monakon paginha lujas. Rahvahan lugumär om 7634 ristitud (2008), ruhtinazkundan videndez. Sihe kacmata, valičendoiden parlamentha aigan änen oiktuz om monakolaižil vaiše, om toižid-ki privilegijoid, oz., eländsijan kortomas. «Veren oiktuz» om väges, kuti erasiš-se toižiš maiš: ku hot' tat om monakolaine, ka laps' sab Monakon rahvahanikust avtomatižikš tulendata Monakho ičeze elos eskai.
Rahvahan augotižlibund om erazvuitte. Finikijalaižed tuliba Monakon randištole 10. voz'sadal EME. Grekalaižed paniba Gerkulesan portan da pühäpertin alust 5. voz'sadal EME. Genujan Grimal'di-feodaloiden ezitajad eläškanziba necil Ligurijan randištol 13. voz'sadan lopus i vediba italijalaižid ičezenke.
Zaslavskaja Tat'jana

Tat'jana Ivanovna Zaslavskaja (; sünd. 9. kül'mku 1927, Kijev, Ukrainan NST, NSTÜ — kol. 23. eloku 2013, Moskv, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine sociolog, ekonomist da politolog, VTA:n akademik da ekonomižiden tedoiden doktor (1965).
Tedonaižen al'mamater oli Moskvan valdkundaline universitet. Hän openui sen fizikan fakul'tetas vll 1943−1946, no oli otnus Marksan «Kapital:ha» i läksi universitetan ekonomižen fakul'tetan kahtele kursale, oli pästnus sišpäi parahimidenke arvznamoidenke vl 1950. Sid' radoi Novosibirskas.
Vauktoiden sosiskoiden ekvator

Vauktoiden sosiskoiden ekvator (germ.: "Weißwurstäquator") om kul'turižen röunan Vanhan Bavarijan i toižen Germanijan paloiden keskes jumorine nimituz, kudamb lugese kuti münhenalaižiden vauktoiden sosiskoiden levigandusen zon. Nened vauktad sosiskad oma Bavarijan kul'turan harakterine tunduz.
Röštigraben

Röštigraben (germ.: "Röstigraben" — «röšti:n rova») om röunan Šveicarijan germanijankeližen i francijankeližen paloiden keskes jumorine nimituz, üks' kul'turižiden erižmel'žusiden simvolišpäi.
«Rova» om nimitadud röšti-sömižen mödhe, kudamb ende oli populärine germanijan Šveicarijas, no nügüd' lugese kogonaižen Šveicarijan rahvahan sömižeks. Keline i kul'turine röun mäneb Zane-jogedme.
Zane

Zane (, ) om jogi Šveicarijan päivlaskmas, Bernan Al'pil.
Jogen piduz — 126 km, bassein — 1892 km². Keskmäine sekundvedhuz vajehtab 42..72 m³ röunoiš kuidme «480 m»-korktusel. Joginišk sijadase 2344 m ü.m.t. korktusel. Lankteb Arehe huralpäi 463 m korktusel. Korktusiden erinend 1881 m, om padoseinid da GES:oid jogenvagol. Glan i Sens oma päližajoged.
Muga nimitadud Röštigraben mäneb jogedme — röun Šveicarijan germanijankeližen i francijankeližen paloiden keskes.
Jogen oiktal randal om maidfermoid, villän kazvatand tegese. Hural randal om enamba lidnoid, sauvoškanzihe niid 11. voz'sadal. Zane oli laivjogeks 14. voz'sadaspäi. Tehtihe vuigonkad jogedme 19. voz'sadahasai.
Gorbačov Mark

Mark Vasil'jevič Gorbačov (; sünd. 23. keväz'ku 1902, Kall'sar', Olonecan gubernii, Venäman imperii — kol. 16. uhoku 1964, Petroskoi, Karjalan ANST, Venäman NFST, NSTÜ) oli nevondkundaline valdkundmez' da kompartijan šingotai. Toižen mail'man sodan ühtnii. Oli vepsläine rahvahuden mödhe.
Vll 1937−1940 Mark oli Karjalan ANST:n Ülembaižen Nevondkundan ezimehen, vozil 1940−1951 radoi sen varaezimehen.
Üläjogi

Üläjogi () om pen' jogi Venäman Evropan palan lodehes, Leningradan agjan päivnouzmas, sen Tihvinan rajonas.
Jogi lähteb Üläkorolövo-järvespäi. Lankteb Šugjärvehe (76 m ü.m.t., Paksjogen hurapol'ne bassein).
Piduz om läz 26 kilometrad, basseinan pind — 76 km².
Mägranjogi

Mägranjogi () om Venäman toponim Karjalan Tazovaldkundan Anusan rahvahaližes rajonas. Se voib znamoita:
Energine arvuz

Energine arvuz vai kalorižuz om energijan lugumär, kudamb tegese ristitun organizmas sömproduktoišpäi sömänsulatusen aigan, ku energii otase kogonaz.
Märitas produktan energišt arvust kilokalorijoil (kkal) vai kilodžoulil (kDž, 1 kkal = 4,1868 kDž) produktan 100 grammas, sen täht polttas sömän palliškod kalorimetras. Kilokalorijad, kudambad kävutadas sömižen produktoiden energižen arvusen märičendale, kuctas «sömkalorijaks»-ki, sikš «kilo»-sanad tactäs paksus.
Produktan energine arvuz ozutase sen pakuitesel. hil'vezikoiden, razvoiden i vauktušiden südäiolend kirjutase grammoiš sen produktan 100 grammas, jomiden — sadas millilitras.
Amerikaine Uilbur Etuoter-himik da metabolizman tedomez' märiči sömän energižen arvusen znamoičendoid ezmäižen kerdan 1870-nzil vozil. Energijan jogapäiväline tarbhaižuz vajehtase 2100..4200 kkal röunoiš mehil i 1800..3050 kkal naižil, se rippub hibjan suruzišpäi i elonmahtospäi.
Solo

Solo ( «üks'jäine») om kogonaižen muziksädusen vai sen vejan tematižen partijan edestamine ühtel änel vai soitol. Mugoižen soližen partijan edestajad kuctas solistoikš.
Ku muziksädusen kollektivižes edestamižes üks' än' om enambuses i vedab sen sädusen päšt temad, ka "Solo"-znam panese partituras mugoman änen päle.
Hätkeline vänd vaiše gitaral om tetab rokmuzikas kuti solo.
Änižen kanal

Änižen kanal () om Venäman kanal pidust' Änižen suvirandad, Vologdan i Leningradan agjoiš. 
Kanal om Volgan-Baltijanmeren veziten pala. Ühtenzoitab Vitegr- i Süvär'-jogid. Projektiruihe ezmäižen kerdan vl 1800. Änižen kanal om saudud koumanden projektan mödhe vozil 1818−1820 i 1845−1852 ümbärdamha torokakast merod. Kanal om süvetud vll 1890−1896, ližatihe kaičendpudotest sen aigan.
Muštnik kaugedraudaspäi om pandud Ust'kaha veziten sauvojiden oiktastuseks. Kanalan piduz om 67 km, leveduz — läz 50 m, keskust järvhesai 5 m .. 2 km. Kävutase vedatamha ujuden laivoid jüguidenke da turistoidenke.
Soul Survivor '98

«Soul Survivor '98» ("Kolmatoi heng, 98. voz' ") om C. C. Catch-pajatajan kahtenz' (rep-stiliš) i ühesanz' (pop-stiliš) pajo koumandes «Best of '98»-kompiläcijanal'bomas da ühtennimine singl. Ned oma pästtud 1998-ndes vodes.
Kompozicii om «Soul Survivor»-pajon uz' versii, kudamb om pästtud vl 1987 koumandes «Like a Hurricane»-studijanal'bomas.
I Can Lose My Heart Tonight '99

«I Can Lose My Heart Tonight '99» ("Voin kadotada ičemoi südäikerad necil öl '99 ") om C. C. Catch:an singl «Best of '98»-kompiläcijanal'bomas. Om pästtud 1999-ndes vodes, vilukun 5. päiväl. Nece singl nimitase «I Can Lose My Heart Tonight '98» ("98-nden voden versii") erasiš purtkiš.
Om «I Can Lose My Heart Tonight»-pajon uz' versii, kudamb om pästtud 1985-ndes vodes «Catch the Catch»-al'bomale (1986).