tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Mariehamn

Mariehamn ( [ˈmɑːriɑnˌhɑminɑ], [mɑriːeˈhɑmn] «Marijan merikar») om Suomenman lidn, avtonomižen Ahvenanma-provincijan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1861 21. päiväl uhokud, nimitihe sidä Marija Aleksandrovna-imperatornaižen oiktastuseks.
Marienhamn šingotase avtonomijan keskusen aluzkundoil, turizmal i meritransportal. Om kaks' meriportad: päivnouzmaižel randal jahtoiden täht, päivlaskmaižel randal () ehtatimühtenzoitusen täht verhižidenke maidenke.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren randal, pol'sarel.
Klimat om ven valdmeren vilu kontinentaližen klimatan röunal. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +6,4 C°, kezakun-elokun +13,3..+16,8 C°, tal'vkun-keväz'kun −2,3..+0,4 C°. Ekstremumad oma −32,9 C° (viluku, uhoku) i +31,3 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −3,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +11,1 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +0,1 C°). Paneb sadegid 634 mm vodes, enamba elokus-tal'vkus (59..76 mm kus), vähemba uhokus-semendkus (31..38 mm kus).
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan pind mereta om 11,81 km², meren pind — 8,95 km².
Tobmuz.
Mariehamnan municipaline suim kogoneb 27 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Barbara Heinonen, radoi vn 2015 uhokuspäi.
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 9 553 ristitud, vl 2000 — 10 488 ristitud, vl 2010 — 11 190 ristitud, vl 2020 — 11 696 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'.
Ročin kel' om mamankeleks 84,5 % täht lidnalaižišpäi, suomen kel' — 4,9 %, toižed keled — 10,6 % (vn 2016 andmused).
Severziden-se valdkundoiden konsulused sijadasoiš lidnas, sidä kesken Ročinman päkonsuluz da Venäman konsuluz.
Iitti

Iitti (mugažo suomen kelel; ) om Suomenman kund Päijät-Häme-agjas (edel 2021. vot mülüi Kümenlaksoho), pohjoižhe Hel'sinkišpäi. Kaik om 53 küläd kundas. Municipalitetan keskuz sijadase Kausal-žilos (suom. "Kausala").
Kundan pind — 687,09 km², sidä kesken saum vezid 97,31 km² (14,2%).
Vl 2013 eläjiden lugu oli 6 975 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 7 889 eläjad vl 1990. Nügüdläine kundan pämez' om Riku Rönnholm.
Kotk (lidn)

Kotk (suom. i , suomen virkand: [ˈkotkɑ]) om Suomenman lidn da järed meriport Kümenlakso-provincijas. Se om valdkundan 19nz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1879 lidnan statusanke, no ende ročine "Svensksund"-lidnuz () oli jo Kotkan sijas. Vspäi 1890 raudte ühtenzoitab lidnad Kouvolanke.
Kotk šingotase ohjastusen holišiden kompanijoil, logistikal («Steveco»), cellülozbumagaižel tegimištol («Stora Enso», «Kotkamills Oy»). Järed rahvahidenkeskeine meriport om saudud lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan suvipäivnouzmas, agjan suves, Suomen lahten randal, 0..87 m ü.m.t. korktusil.
Matkad Hel'sinkihesai om 115 km päivlaskmha orhal, 164 km avtotedme vai raudtedme, Venäman röunhasai — vižkümne kilometrad päivnouzmha orhal. Lähembaižed lidnad oma Kouvol 40 km pohjoižhe i Hamin 15 km pohjoižpäivnouzmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 949,76 km², sidä kesken kuiv ma — 271,95 km², vezi da sokaz tahond ottas 5,82 nellikkilometrad, meri om 671,99 km².
Tobmuz.
Kotkan municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Genri Lindelöf ("Henry Lindelöf", 2002 — tal'vku 2017).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 60 752 ristitud, vl 2000 — 54 846 ristitud, vl 2010 — 54 824 ristitud, vl 2020 — 52 096 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 62 tuh. eläjid 1970-nzil vozil, sid' se poleni migracijan tagut Hel'sinkihe tobjimalaz.
Eläjad mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 89,8 %, ročin kel' — 1,0 %, toižed keled — 9,2 %.
Miehikkälä

Miehikkälä (mž. suomen da ročin kelil) om küläkund Suomenman suvipäivnouzmaižes čogas, sen Kümenlakso-agjan päivnouzmas.
Geografijan andmused.
Kund om olmas vspäi 1887. Kaik 13 küläd mülüdas sihe. Kund sijadase suomalaiž-venämalaiženno röunanno i röunatab Venäman Leningradan agjanke vspäi 1946. Kundan pind sokhata mata om 422,26 km². Matkad agjan Kouvol-keskushesai om 58 km orhal päivlaskmha-lodeheze vai 94 km avtotedme, Lapenrandhasai om 64 km pohjoižpäivnouzmha avtol, Kotkhasai om 67 km suvipäivlaskmha. 
Eläjad.
Vl 1980 eläjiden lugu oli 3 214 ristitud, vl 2010 — 2 210 ristitud (kaikiš penemb agjas).
Keled (2020/2008): suomen kel' — 94,4 % / 96,2 %, ročin kel' — 0,3 % / 0,2%, toižed keled — 5,3 % / 3,6 %.
Antti Jämsen (suom. "Antti Jämsén") radoi kundan edeližen pämehen vozil 2012−2016.
Maardu

Maardu (mugažo estin kelel) om Estinman lidn valdkundan pohjoižes. Se om Tallidnan päivnouzmaine ezilidn, mülüb Harju-makundha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1939 kuti Maardu-radnikžilo otmaha kävutamižhe fosforitan löudmižsijad, nimitihe järven mödhe. Vspäi 1963 oli alištunu Tallidnan tobmudele. Vl 1980 ühtenzoittihe žilod lidnanvuiččenke Kallavere-žilonke i anttihe lidnan statusad, no jätihe Tallidnas, Maardu oli mülünu sen Merirajonha. Vspäi 1991 Maardu om olmas eriližeks municipalitetaks, sil aigal mülütihe lidnha Muug-meriportad da lähižid kezakülätahondoid.
Maardu šingotase järedaks torguindmeriportaks i Iru-elektrostancijal (radab londuseližel gazal i murdoil). Saudud nevondkundaližen aigan himine «Estonofosforit»-kombinat om sauptud Estinman ripmatomuden endištusen jäl'ghe.
Geografijan andmused.
Lidn röunatab Tallidnanke päivlaskmas. Maardu-järv (1,7 km², pind om 33 m ü.m.t. korktusel) sijadase lidnan suves, Kroodi-oja lähteb sišpäi.
Eläjad.
Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 524 ristitud, se oli kaikiš suremb ristitišt vspäi 2001.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2011): venänikad — 61,88%, estilaižed — 24,81%, ukrainalaižed — 4,91%, vaugedvenälaižed — 3,77%, totarlaižed — 0,96%, suomalaižed — 0,50%, pol'šanmalaižed — 0,49%, litvalaižed — 0,47%, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 2,21%.
Sindi

Sindi (mugažo estin kelel, ) om Estinman lidn valdkundan suvipäivlaskmas, Pärnun pohjoižpäivnouzmaine ezilidn. Mülüb Pärnun makundha. Om Torin volostin palaks vspäi 2017.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1833 radnikžiloks tekstil'fabrikanno. Raudteühtenzoituz om olmas vspäi 1928. Žilo sai lidnan statusad vl 1938. Vll 1957−1991 oli alištunu Pärnu-lidnan tobmudele oikti.
Sindi šingotase Pärnu-kurortan «magaduzsijaks». Pärnu-jogen padoseinän mantazolepanend zavodihe vn 2018 redukus i linneb vaumiž vodele 2021.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pärnu-jogen hural randal. Matkad Pärnu-lidnan röunhasai om 4 km suvipäivlaskmha kaikil teil. «Pärnu — Rakvere»-avtote i raudte oma saudud Pärnu-jogen oiktal randal, avtote ühtenzoitase Sindinke sildal.
Eläjad.
Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 4 076 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 4 548 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2011): estilaižed — 81,06%, venänikad — 14,84%, ukrainalaižed — 1,47%, suomalaižed — 0,81%, toižed rahvahad — 1,82%.
Rapl

Rapl (estin kelel: "Rapla") om Estinman lidn valdkundan keskuzpalan lodehes. Se om Raplan makundan da volostin administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase Danijan makirjas vspäi 1241. Šingotaškanzihe makundan keskuseks 19. voz'sadan lopus, savičuntegim radaškanzi vl 1898. Vl 1899 «Tallidn — Vil'jandi»-raudte läbiti žilod, se mäneb päivnouzmaižeks röunaks. Vl 1993 Rapl sai lidnan statusad.
Rapl šingotase sauvondmaterialiden tehmižel (mujud da kleid) i maidtegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vigal-jogen hural randal tobjimalaz ( 95 km pitte, Kazarin hura ližajogi, se lankteb Rigan lahthe), 67 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Tallidnan röunhasai om 30 km pohjoižhe orhal, avtotel vai raudtel.
Koume žilod da 38 küläd mülüdas volostihe Raplan ližaks. Volostin pind — 243,3 km².
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 202 ristitud (makundan seičemendez), volostin — 9 051 ristitud (makundan nelländez). Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 6 271 eläjad vl 1989.
Rahvahad (2011) estilaižed — 95,75%, venänikad — 2,67%, suomalaižed — 0,48%, toižed rahvahad — 1,1%.
Saue

Saue (mugažo estin kelel) om Estinman lidn, Tallidnan suvipäivlaskmaine ezilidn. Sijadase Harju-makundas.
Istorii.
Sauen pert'kulu da usadib () om saudud 17. voz'sadal vai sen aigemba.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1920 kezaküläks kazvatamha saduid. Vl 1973 nimitihe kezaküläd Saue-küläks. Saue sai lidnan statusad vl 1993. Vozil 1960−1994 oli Tallidnan palaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Estinman lodehes, tazotahondas, 44 m korktusel valdmeren pindan päl. Pöudod da mecad ümbärtas lidnad.
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 5 514 ristitud, 93,3 % heišpäi oma estilaižed, 4,7 % — venänikad, 2,0 % — toižed rahvahad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Vspäi 1998 «Saue JK Laagri»-futbolklub om olmas lidnas, vspäi 1996 muzikškol lapsiden täht radab.
Transport.
Raudteplatform om «Tallidn — Keil»-keskustal vspäi 1872. Vozil 1926-2011 raudtestancijan pert' oli olmas. Matkad Tallidnan keskushesai om 18 km, Keil-lidnan keskushesai om seičeme kilometrad. «Tallidn — Pärnu»-avtoten i Tallidnan ümbräravtoten erižtazoristte om lidnan suves. Elektrojonused ajadas 27 minutas Tallidnan päraudtestancijhasai vspäi 1924.
Tap (lidn)

Tap (estin kelel: "Tapa") om lidn municipaližeta statusata da raudtesol'm Estinman pohjoižes. Om Tapan volostin keskusen, mülüb Lääne-Virun makundha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 13.-14. voz'sadal kuti Tapankülä. Se mainitase M. Eiseni:n Akademižen istorijan sebran kirjeižespäi vl 1482. Ricarin Taps-erižpert' (est. "Tapa-mõis") mainitase läz küläd vl 1629. Ezmäine jonuz tuli žilho raudtestancijanno vl 1870, saudihe «Revel' — Piter»-raudtejonod. Vl 1876 Tap kändihe raudtesol'meks, jonuz ajoi Jur'jev-lidnha. Tap sai lidnan statusad vn 1926 30. päiväl kezakud. Lidn oli Tapan rajonan administrativižeks keskuseks vll 1950−1962.
Tap šingotase raudten sortiruindstancijal, metalltegesiden pästandal (elektromagnitad, avtoiden heitmižsistemad) i armijan vägiden sijadusel (sodalendimport lidnan suves).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Valgejogen üläjoksmusen hural randal (est. "Valgejõgi", 85 km pitte, Suomen lahten bassein). Matkad makundan Rakvere-keskushesai om 25 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 30 km avtotedme vai raudtedme, Tallidnhasai om 77 km lodeheze.
Eläjad.
Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 896 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 10 851 eläjad vl 1979.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2011): estilaižed — 59,26%, venänikad — 31,72%, ukrainalaižed — 4,31%, vaugedvenälaižed — 1,73%, suomalaižed — 0,85%, litvalaižed — 0,54%, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 1,59%.
Paldiski

Paldiski (mugažo estin kelel) om lidn, sodabaz da jädumatoi port Estinman lodehes, Harju-makundas. Pakri-sared alištudas lidnan tobmudele mugažo.
Istorii.
Sur' Petr pani nügüdläižen eländpunktan alust meriportaks Pakri-sal'men randal vl 1718. Portan, majakan, lidnusen i žilon sauvomine oli vhesai 1726 i seižuhti Petran kolendanke. Žilo portanno nimitihe "Rogervik:aks" () vspäi 1723. Jekaterina II jätksi sauvomišt, no päti tehta Kronštadtad kaičendportaks vn 1768 Senatan edespaginad jäl'ghe. Vozil 1762−1922 oficialine nimituz oli "Baltine Port" (), estin nimituz oli "Baltiski" vspäi 1733, sid' oficialižikš "Baltiski" Estinman ripmatomudenke, i vspäi 1933 om nügüdläiženke nimenke. Lidnan status om anttud vl 1783.
Nevondkundaližel aigal atomižiden VA-laivoiden sodameribaz oli lidnas, mugažo il'mvastaižen kaičendan raketbaz da sodalendimport oli lidnan saubaližel territorijal. Vozil 1994−1996 Paldiski mülüi Keil-lidnha. Estinman sodavägiden erazvuiččed toižendad sijadasoiš lidnan sodabazas.
Tulleienergopark om saudud. Tedon da tegimišton Pakri-park šingotase lidnan päivnouzmaižen röunanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Suomen lahten suvirandal. Matkad Tallidnan keskushesai om 52 km päivnouzmha avtotedme.
Eläjad.
Vl 2012 eläjiden lugu oli 4 081 ristitud. Ristitišt poleni vspäi 1991 (8,1 tuhad).
Lidn om äirahvahaline. Estilaižed oma 32,8% vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe. Toižed rahvahad oma enamba pol't ristitištos. Hristanuskondan 4 pühäpertid om lidnas.
Transport.
Kaks' meriportad jüguiden täht om lidnas, pohjoine i suvine. Poltusen kaičendterminal, kivivoinümbriradai terminal, konteinerterminal oma olmas portoiš. Raudtestancii om olmas vspäi 1870 «Paldiski — Tallidn — Tosno»-raudtel. Ehtatim ujub Ročinman Kapellskär-porthasai.
Keil (lidn)

Keil (, ) om Estinman lidn da raudtesol'm valdkundan lodehes. Se om Tallidnan suvipäivlaskmaine ezilidn, mülüb Harju-makundha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Danijan lidnusiden kirjas vl 1241. Läz 13. voz'sadan lopuspäi kivine jumalanpert' i žilo senno sijazihe Keil-jogen oiktal randal. Vll 1950−1962 lidn oli Keilan rajonan administrativižeks keskuseks. Nevondkundaližen aigan "Tankipolk" (sodabaz) radnikoiči lidnanno, jäihe vaiše erasid pertid sišpäi vodele 2009.
Lidn šingotase elektromašiništon tehmižel («Harju Elekter»-kompanijan päfater da edheotandad, suomen Ensto-kompanijan tegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ühtennimižen jogen hural randal läz täuzin ( 112 km pitte, Suomen lahten bassein), 35..45 m ü.m.t. korktusil. Matkad Tallidnan röunhasai om 15 km pohjoižpäivnouzmha, keskushesai — 25 km pohjoižpäivnouzmha orhal, avtotel vai raudtedme Saue-lidnan kal't. Elektrificiruidud raudte ühtenzoitab Keilad Paldiski-lidnanke i Riisipere-žilonke mugažo.
Eläjad.
Vl 1939 eläjiden lugu oli 1 172 ristitud, vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe — 9763 ristitud. Vspäi 1990 ristitišton lugu vajehtub 9,5..10,2 tuhad eläjid röunoiš, kaikiš suremb oli 10,2..10,7 tuh. ristituid vl 1990.
Rahvahad (2011, enamba 0,4%): estilaižed — 84,9%, venänikad — 11,0%, ukrainalaižed — 1,4%, suomalaižed — 0,6%, vaugedvenälaižed — 0,5%, toižed rahvahad — 1,6%.
Vas

Vas om veroline verestai muiged väll' alkogoline jom, ei voib olda enamba 1,2%, erasti — 2% spirtad GOST:an mödhe.
Vaumitas jauhospäi i rugihižes vai ozraižes idüjauhospäi, vai pandas kuivad rugižleibäd, voib ližata hajukahid heinid, met, lehtezvahad; tehtas svöklaspäi, fruktišpäi, marjoišpäi. Kävutadas jomižeks (magitoittas saharal), mugažo slokostämhä kezališt vilukeitost.
Voib muigenzoitta ezisubstancijoid, sid' tegese väll'alkogoline jom. Voib keitta niid, kut tegihe Venäs edel 12. voz'sadad, i vas tuleli vägevamban da sagedamban mi nügüd'aigaine olud, voib oli kon'aktuda sišpäi.
Töröčik Mari

Mari Töröčik (; sünd. 23. kül'mku 1935, Pel'-külä, Heveš-agj, Mad'jaranma — kol. 16. sulaku 2021, Sombathel', Mad'jaranma) oli mad'jaralaine aktris.
Naižen kaikiš znamasižembad rolid oma "Körhinta"-, "Édes Anna"-, "Szent Péter esernyője-", "A Pál-utcai fiúk-", "Szamárköhögés-" da "A napfény íze"- fil'miš.
Vezinouzendoiden ma

«Vezinouzendoiden ma» () om voden 2005 kanadiž-britanine dramfil'm. Režissör — Terri Gilliam. Se om amerikaižen Mitč Kallin-kirjutajan ühtennimižen romanan (2000) ekranizacii.
Fil'mdand mäni Kanadan Saskačevan-provincijas vn 2004 redukus-kül'mkus. Fil'man ezmäine ozutez tegihe Toronton kinofestivalil vn 2005 sügüz'kus. Nece fil'm sai erazvuiččid arvostelijoiden da kacujiden vastusid äiluguižiden trešan scenoiden taguiči.
Mängel Piret

Piret Mängel (mugažo estin kelel; ezimeletaden, sünd. 13. viluku 1969, Tallidn, Estinman NST, NSTÜ) om estilaine aktris.
Kaikiš tetabamb rad kinos om Akatavan — Sen, Kudamban Unikuvadab rol'. Hänen elo kinokar'jerhasai i jäl'ges sidä om tundmatoi tarkoiktas, no, ezimeletaden, hän om sündnu vl 1969 Tallidnha, i nügüd' hän eläb Milanas (Italii), radab model'agentuses.
Lindberg Čed

Čed Tailer Lindberg (; sünd. 1. kül'mku 1976, Maunt Vernon (Vašington), AÜV) om amerikalaine akt'or.
Biografii.
Om sündnu vl 1976 Maunt Vernonha (Vašington-štat). Openzihe Maunt Vernonan Üläškolas. Ezmäine «tozine» rol' oli «Must vell'kund»-fil'mas (1997); kinokritikanmehed vastsiba hänen akt'orvändon pozitivižešti. Edelespäi Čed fil'mzihe tobjimalaz erazvuiččiš serialoiš, ningoiš, kut «Kirhuline abu», «Baffi — vampiroiden murendai» da «Peitmaterialad». Hänen tetab kinomel'kuva om Džessin rol' «Forsaž 1»-fil'mas (2001).
Uusberg Pärt

Pärt Uusberg (mugažo estin kelel; sünd. 16. tal'vku 1986, Rapl, Estinman NST, NSTÜ) om estilaine akt'or, muzikankirjutai da dirižor.
Kar'jer.
Pärt om tetab kut Joosepan rolin vändai populärižes «Klass»-fil'mas. Nügüd' hän radab muzikankirjutajan: hän om kirjutanu muzikad «Kaumištkacujan tütär»-, «Peitol'ne puišt»- da «Risttulleiš»-fil'miden täht.
Buše Viktor

Viktor Lui Arman Buše (; sünd. 24. eloku 1877, Ruan, Francii — kol. 21. uhoku 1942, Vil' d'Avre, Francii) oli francijalaine akt'or.
Biografii.
Viktor Buše om sündnu vl 1877 Ruanha. Opendusen aigan üläškolas ezini norištteatran mülükundas. Radoi buhalteran, a jäl'ges radnikoičendad armijas hän sirdi elämižhe Parižha, kus radoi sijaližes teatras. Scenal da (edelespäi) kinos hän linni tetabaks ičeze komižen ökötandan tagapäi.
Vl 1927 tegihe Mišod'je-teatran direktoraks. Oli Dramatižiden artistoiden associacijan pämehen.
Vepsläižen kodin südäin

«Vepsläižen kodin südäin» () om voden 2012 Venäman dokumentaline fil'm veroližen vepsän külän polhe. Siš om venäkel'žid titroid.
Fil'mas starinoitas vepsläižiden veroližen elämižen sijoiš, rahvahan pertin sauvondan tradicijoiš, pertiden dekorativižiš čomitesiš da vepsän küläpertin südäisädoiš, ižanduzsauvusiš da niiden kävutamižes, kodiradoiš da kodiradonmahtoiš, niiden tämbäižen sijas vepsän elos.
Fil'man tehtes abuhu tuliba Zinaida Strogal'ščikovan «Традиционное жилище Межозерья»- (1986 v.) da «Vepsläižed»- (2008 v.) kirjad.
Vladimir Slavov tegi kaiked kinofil'mdandad. Vepsläine Noid-fol'klorgrupp abuti tehta kulundkuvatust fil'man täht.
Fil'man pätegijad — Vladimir Slavov i Larisa Smolina.
Fil'man tiraž om 200 ekzemplärad.
Disnei Uolt

Uolter Elajas Disnei (), mugažo om tetab Uolt Disnei:kš ("Walt Disney" anglijaks, IPA: ['wɔlt 'dɪzni]; sünd. 5. tal'vku 1901, Čikago, Illinois, AÜV — kol. 15. tal'vku 1966, Berbank-lidn läz Los Andželesad, Kalifornii, AÜV), — AÜV:oiden mul'tiplikacijan čomamahtai, režissör, akt'or, kinotarinantegii da prodüser. «Walt Disney Productions»-kompanijan alusenpanii, kudamb kändihe nügüd' mul'timediižeks «The Walt Disney Company»-imperijaks. Sädab kinod kanzaližen kacundan täht.
Sädamižen znamoičend.
Disnei om ezmäižiden kulund-, muzikaližen da täuz'piduzližen mul'tfil'miden tegii mail'man kinematografan istorijas. Ičeze elon aigan hän kuvazi 111 fil'mad režissöraks da völ oli 576 fil'man prodüseran. Disnejale lahjoitihe 22 Oskar-premijan statušt kut fil'miden prodüserale korktoiš edessatusiš kinočomamahtos da Irving Tal'bergan premijad, mugažo anttihe äjid toižid premijoid da arvlahjoid.
Biografii.
Uolt oli sündnu Elias Disnei-sauvojan (irlandijalaine Kanadaspäi) i hänen Flora-akan (anglijan i saksan augotižlibundanke) kanzha, oli nellänz' poig videspäi. Laps'aig mäni Missuri-štatan fermas i štatan Kanzas-pälidnas. Uolt Disnei ühtni Ezmäižhe mail'man sodha kirhuližen abun avton vedajaks.
Čomamahton šingotai zavodi kar'jerad rekalaman da komiksiden pirdandfirman sädandal vodel 1920. Vl 1923 Uolt sirdi Los Andželesan Gollivudha i pani «Walt Disney Productions»-kompanijan alust Roi-vellenke. Se oli pen' animacine studii i vhesai 1937 pirdi i pästi lühüdoid mul'tfil'mid, zavottihe Ljuis Kerrolan «Alisa čudoiden mas»-starinoiden animacijaspäi. Vn 1938 kanman ozutadud täuz'piduzline animacine «Vauged lumineižne da seičeme gnomad»-fil'm toi kommertišt satust (8 mln US$) da tetabut Disnejale. Suren satusen jäl'ghe hänen kompanii pästaškanzi toižid mugoižid fil'mid Evropan sarnoiden mödhe da ičetehtud melel personažidenke: «Pinokkio» (1940), «Fantazii» (1940), «Dambo» (1941), «Bembi» (1942).
Vspäi 1948 Disnei sädi prodüseraks openduzfil'miden serijad londusen mödhe. Vll 1953−1955 ezmäine sarnaline kunigahuz — Disneilend om saudud 50 km suvhe Los Andželesan keskusespäi. Vl 1964 «Meri Poppins»-müzikl ühthepani akt'oriden rolid animacijanke ezmäižen kerdan (5 Oskar-premijad). Tetab prodüser navedi tabakod i koli vl 1966 tävun rakaspäi.
Kanz.
Disnei nai vn 1925 heinkus, oti akaks ičeze studijan Lilian Bounds-sekretarid (1899−1997). Naprihe sada last, no ak taci last kaks' kerdad. Daiana Meri (1933−2013) oli üks'jäižen tütren, sünduti seičeme last. Toine Šeron Meri-tütär (1936−1993) oli tütrindaman. Mel' tuli Disnein pähä kävelten tütridenke mugoman bobuštuzpuišton sädamižes, kus mel'hetartuz oliži lapsiden i täuz'kaznuziden täht ühten aigan.
De Montema Damian

Damian de Montema (; sünd. Avstralii) om avstraline TV-serialoiden i fil'miden akt'or.
Biografii.
Damian openzihe Pertan Ezinendčomamahtoiden Päivlaskmaižavstralijalaižes akademijas ("WAAPA").
Akt'or fil'mzihe avstraližiden serialoiden rives, toižkäzižiden personažiden roliš tobjimalaz.
Mez' besedoičeb Anneliz Hüiseranke ("Anneliese Huyser"), kaks' last om paral.
Emi S'juzi

S'juzi Emi (; sünd. 17. sulaku 1981, London, Sur' Britanii) om britanijalaine (anglijalaine) aktris, model' da blogger.
Biografii.
Om sündnu Londonha vl 1981, Rahvahaližiden penziifondoiden associacijan Ron Emi-ezimehen i alaškolan Evelin Emi-opendajan kanzha. Vanhembad eriganziba, i S'juzi jäi elämaha tatanke da emindamanke. Hänel om Linn-sizar mugažo, kudamb om genetikantedomez'. S'juzi openzihe Uil'jam Perkinz-seran kolledžas da Strod-kolledžas, molembad sijadasoiš Surrei-grafkundas.
Aktris radoi Kunigahan rahvahanteatras. Vl 2001 fil'mzihe «Futbolistoiden akad»-serialas; Emi kändihe populärižeks todesižišti arni Šardonen rolin tagapäi neciš serialas. Hänen toižed tetabad radod oma «Modil'jani»-, «Madamuazel' Mušketör»- (pärol') da «Surmanlabirint»-fil'miš. Edestab TV-serialoiden rolid tobjimalaz.
S'juzi om tetab mugažo kut model'. Hän vedab ičeze modakaz "blusherandblogging.com"-blog.
Besedoiči irlandiženke Rob Kerni-regbinvändajanke koume vot, vhesai 2012. Vastlese Džetin Džons-TV-vedajanke.
Blek Lukas

Lukas Jork Blek (; sünd. 29. kül'mku 1982, Dekeiter (Alabam), AÜV) om amerikaine akt'or, kändihe tetabaks Šon Bosuellan rolinke «Forsaž 3»- i «Forsaž 7»-fil'miš.
Biografii.
Blek om sündnu baptizman uskojiden kanzha, noremb koumandes lapsespäi. Larri Blek-tat radoi muzejas, Džen Gillespi-mam oli ofisan radnikan. Lukas vändab rolid fil'miš üks'toštkümnevoččes igäspäi, debütirui vn 1994 «Soda»-fil'mas (). Om pästnus keskškolaspäi vl 2001. Opendusen aigan ühtni TV-serialoihe akt'oraks, oli Calvin Klein-torguindznaman džinsoiden modelikš.
Mez' om naižiš vspäi 2010, Meggi O'Brajen-jurist om hänen ak. Sündutihe koume last naimiželos.
Joudaigan Lukas navedib sportata (basketbol, futbol, gol'f).
Jakobi Doreen

Doreen Jakobi (; sünd. 28 uhoku 1974, Potsdam, GDT) om germanijalaine aktris da enzne model'.
Roman Pol

Pol Roman (; sünd. Sidneihe, Avstralii) om avstralijalaine akt'or.
Pekuin Anna

Anna Helen Pekuin ( [ˈpækwɪn]; sünd. 24. heinku 1982, Vinnipeg, Manitob, Kanad) om kanadalaiž-udenzelandijalaine aktris.
Biografii.
Om sündnu vl 1982 Vinnipeg-lidnha. Anna om noremb laps' ičeze kanzas: hänel om veik Endrü (režissör) da sestrii Katä (politikanmez'). Vl 1986 hän ajoi Udhe Zelandijaha kanzanke, i vl 1995 sirdi Los Andželesha jäl'ges vanhembiden erigotust.
Ezmäine rol' om avstralijalaižes «Pianin»-fil'mas (1992). Varastamata nece akt'ordebüt toi «Oskar-premijad» hänele tagaman parahimas debütižes naižroliš. S. v. hän linni sen arvlahjan ühteks kaikiš norembiš laureatoišpäi. Neižne ei himoičend fil'mdas enamb, no jäl'ges ajandad Amerikha fil'mzi möst (fil'miš da reklamas).
Päiči kinos, vl 2001 ezini Londonan teatran lavastusiš.
Tetpas-žo om, hänen kaikiš znamasižemb kinomel'kuva om Rougan rol' franšizas Iks-Ristituiden polhe.
Asad Bašar

Bašar Hafez al'-Asad (; sünd. 11. sügüz'ku 1965, Damask, Sirii) om 16. da nügüdläine Sirijan prezident da armijan päkäsknik, vs 2000 heinkun 17. päiväspäi rattemata.
Džerri (fil'm)

«Džerri» () om Gas Van Sentan kinodram hänen trilogijaspäi surman polhe.
Süžet.
Kaks' prihad, kudambid kuctad Džerrid, tuldas rahvahatomaha maha, jättas ičeze avton i töndudas mittušt-se "kalušt" ecmähä. Ezmäks kaik mäneb hüvin, no sid' hö tärttas, miše oma segoinuded...
Kalašnikov Mihail

Mihail Timofejevič Kalašnikov (; sünd. 10. kül'mku 1919, Kur'j-külä, Altajan gubernii, Venäman valdkund — kol. 23. tal'vku 2013, Iževsk, Udmurtijan Tazovaldkund, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine ambundazegiden inžener-konstruktor, tehnižiden tedoiden doktor (1971), leitnantjenaral (1999).
Hän tegihe tetabaks kaiked mail'madme Kalašnikovan avtomatan sädandan tagut.
Düflo Rafael'

Emil' Anri Rafael' Düflo (; sünd. 30. viluku 1858, Lill', Francii — kol. 21. viluku 1946, Pariž, Francii) oli francijalaine teatr- da kinoakt'or. Düflo fil'mzihe lamanas kinos.
Biografii.
Oli sündnu vl 1858 Lillihe. Vl 1884 ühtni «Komedi Fransez»-teatrha. Oli sen arvostuzühtnijan vspäi 1896 vhesai 1924.
Oli Dramatižen čomamahton rahvahankonservatorijan professoran. Hänen openikoiden keskes — akt'orad i aktrisad: Šarl' Buaje, Madlen Reno, Mari Bell', Edviž Föjer da toižed; sab mugažo nimitada Ügett Düflo, kudamb om tehnus Düflon akaks.
Düflo om kolnu Parižha vl 1946, mahapandud sen Per-Lašez-kaumžomas.
Tova Mageina

Mageina (Madžeina) Tova (), todesine nimi — Mageina Begtrap (angl.: "Mageina Begtrup"; sünd. 26. heinku 1979, Gonolulu, Havajad, AÜV), om amerikalaine aktris.
Biografii.
Mageina om sündnu vl 1979 Gonolulhu, sodalekariden kanzha. Hän sirdi Klarksvillha kanzanke, sid' — Našvillha, kus openzihe Martinan Lüteran Kingan keskškolas. Edelespäi openzihe Kalifornijan čomamahtoiden üläškolas.
Fil'mzihe tobjimalaz serialoiš. Kaikiš tetabambad Tovan rolid oma «Uz' Žann d'Ark»-serialas (Glinisan Fil'jolan rol') da Ursulan kinomel'kuva franšizas Baukoimehen polhe.
Eläb Los Andželesas.
Marsel' Montil'

Marsel' Montil' (), todesine nimi — Marsel' Madalena Montalenti (monak. i franc.: "Marcelle Madeleine Montalenti"; sünd. 8. kezaku 1892, Monako — kol. 8. kül'mku 1950, Pariž, Francii) oli monakolaiž-francijalaine teatr- da kinoaktris.
Kar'jer.
Hänen ezmäine rol' oli «Kaks' pened Iisusad»-lühüdpiduzližes lentas (1910).
Kaiked fil'mzihe enamba mi 40 fil'miš, no hänen kaikiš tetabamb rol' om «Rajuden lapsed»-fil'mas (1945).
Sankt-Goaran linii

Sankt-Goaran linii, das-dat linii vai was-wat linii — germanijan dialektologijan om izogloss, kudamb erigoitab dialektoid, kudambiš /t/ (pohjoižemb) jäi sanoihe "dat" («se») i "wat" («mi»), i dialektoid, kudambiš nece kulund linni /s/-ks: "das, was" (standartižes keles). Linii mäneb päivnouzmaspäi päivlaskmpol'he i läbitab Reinan läz Sankt-Goar-lidnad.
Holodnaja Vera

Vera Vasil'jevna Holodnaja, neiččes — Levčenko (, ; sünd. 5. eloku 1893, Poltav, Venäman imperii — kol. 16. uhoku 1919, Odess, Venäman Suvi), oli ukrainalaiž-venälaine bigikinon aktris.
Holodnaja oli üks' ezmäižiš todesižiš Venäman fil'mdivoišpäi. Fil'mzihe läz 35..50 bigifil'mas, no vaiše kahesa oma kaičenus. Hänen kar'jer tegihe vll 1914−1919.
Golos

«Golos» ( — «Än'» ) om Venäman Ezmäižen kanalan populärine vokaline TV-konkurs, «valdkundan vokaline päkonkurs». Se om «The Voice of Holland»-muzikkonkursan adaptacii Venäman täht. Konkursan radinkel' om venäkel'.
Tehtas vlpäi 2012; nügüdläižele kurole seičemenz' sezon mäni.
Vedai — Dmitrii Nagijev. Näradoičijad videndes sezonas oliba Grigorii Leps, Polina Gagarina. Enččel näradoičijoikš oliba Dima Bilan, Pelageja da Leonid Agutin (ezmäižed koume sezonad da 10. sezon), Aleksandr Gradskii, Basta. Aleksandr Gradskii oli näradoičijan nell' kerdad vlpäi 2012 vhesai 2015, miše om programan eriline rekord.
Volčkov Sergei Valer'jevič

Sergei Valer'jevič Volčkov (, ; sünd. 3. sulaku 1988, Bihov, Vaugedvenäman NST, NSTÜ) om vaugedvenälaiž-venälaine pajatai.
Om «Golos»-projektan 2. sezonan vägestai (näradoičii — Aleksandr Gradskii). Siloi hän om sanu 75% TV-kaclijoiden änid.
Garipova Dina

Dina Fagimovna Garipova (, ; sünd. 25. keväz'ku 1991, Zelenodol'sk, Tatarstan, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine pajatai naine, kudambal om totarine augotižlibund.
Hän om «Golos»-projektan 1. sezonan vägestai (näradoičii — Aleksandr Gradskii); siloi Dina om sanu läz 54% TV-kaclijoiden änid.
Hän mugažo ezini vn 2013 «Evrovizii»-konkursal, kus pajati «What If»-pajon. Dina sai 5-nden sijan (174 čokkoint).
Faktor A

«Faktor A» ( — «A-faktor») oli venälaine vokaline TV-konkurs. Se om «The X Factor»-muzikkonkursan adaptacii Venäman täht. Tehtihe sidä vlpäi 2011 vhesai 2013; kaiken oli vaiše koume sezonad.
„Konkursan emäg“ (žürin ezimez') oli Alla Borisovna Pugačova. Vedajad — Filipp Kirkorov (kaik sezonad), Vladimir Zelenskii (1. sezon) da Aleksei Čumakov (2. sezon). Nügüdläižed näradoičijad oliba Roman Jemel'janov, Lolita Milävskaja, a mugažo Boris Krasnov (1. sezon) da Igor' Nikolajev (2.—3. sezon).
Savin Sergei

Sergei Anatol'jevič Savin (; sünd. 23. viluku 1985, Južnii (Ust'-Labinskan rajon), Krasnodaran rand, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine pajatai.
Mez' om «Faktor A»-projektan 1. sezonan (2011) vägestai (näradoičii — Boris Krasnov).
Hänen prodüser om Alla Pugačova.
Aleksei Sulima

Aleksei Sulima (), todesine nimi — Aleksei Mehräkov (; sünd. 8. uhoku 1990, Barnaul, Altajan rand, Venäman NFST, NSTÜ), om venämalaine pajatai hiphop-žanras.
Om «Faktor A»-projektan 2. sezonan (2012) vägestai (näradoičii — Igor' Nikolajev).
Mali (pajatai)

Mali (), todesine nimi — Olesä Sedogina (ven.: "Олеся Седогина"; sünd. 15. eloku 1982, Tol'jatti, Kuibiševan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine poppajatai.
Naine om «Faktor A»-projektan 3. (jäl'gmäižen) sezonan (2013) vägestajan (näradoičii — Igor' Nikolajev).
Itson Meri Ellen

Meri Ellen Itson () om amerikalaine aktris da lavastai. Edesti sekundarižen planan rolid.
Käro Kirill

Kirill Käro (mugažo estin kelel, ; sünd. 24. uhoku 1975, Tallidn, Estinman NST, NSTÜ) om estilaiž-venälaine teatr- da kinoakt'or.
Biografii.
Om sündnu vl 1982 Tallidnha. Openzihe Lasnamägen venälaižes gimnazijas. Edelespäi, jäl'ges ajandad Moskvha, openzihe Borisan Ščukinan teatruniversitetas. Ezini Armen Džigarhanänan moskvaližes dramteatras. Vlpäi 1999 vhesai 2004 vändi rolid Estinman venälaižes teatras. Vl 2005 pörzihe Moskvha, kus ezineb erazvuiččiš teatroiš dai fil'mdab aktivižešti kinos da serialoiš.
Hänen kaikiš tetabambad kinomel'kuvad oma Slavan rol' «Likvidacii»-serialas da pärol' «Nühaidai»-serialas.
Himii

Himii om tarkoiged tedo substancijoiš, niiden ičendoiš, sauvoses, toižetamižes himižiden reakcijoiden tagut i käskusiš, kudambiden mödhe nened reakcijad tegesoiš.
Londusentedon pala, om äi kosketusid fizikanke i biologijanke. Erižed disciplinad tedoitas niiden kosketusid, sen paloin fizine himii, geohimii, biohimii. Himii om tedo molekuloiden da ioniden toižetamižes, eile atomoiden.
Tedon šingotesen istorii.
Himijan mahtused šingotihe ristitkundas amussai. Lämuden kävutand, sömän i zelliden vaumičend, nahkoiden dubind oliba istorijanedeližiš kundoiš völ. Möhemba käziradajiden mahtused otaškanzihe toižid himižid processoid metallurgijas, padoiden i stöklan tehmižes. Himine tedo putui evropalaižile arabalaižišpäi tobjimalaz heiden tulendan Ispanijan territorijha jäl'ghe vl 711, i nimitihe tedod «alhimijaks» pit'kan aigan araban virkandan mödhe.
Alhimikad napriba sada kuldad toižiš metalloišpäi, sikš miše ottihe kuldad rahoikš. Heiden aig tuli äjiden eziauguižiden substancijoiden sandale, niiden sandan mahtusiden, erigoitusen da puhtastamižen šingotesele. Vaiše 16.-17. voz'sadoil himii sündui kut todesine tedo. Sil aigal tedoavaidusiden rivi löuzi mail'man mehanistižen nägun alusid, erazvuitte tegimišt šingotaškanzihe i farmaceftikan medicinine znamoičend lujeni. Muga substancijoiden tedoidajiden lugumär ližadui, i hö sädiba hüvin meletadud aktualižid praktižid metodoid. Sen aigan sured tedomehed oma Georgii Agrikola i Teofrast Bombast Paracel's.
Vll 1740−1790 Lavuazje i Lomonosov sel'gitiba himižikš palandan, muigotandan i hengindan processoid, todestiba, miše lämoi ei ole substancii, no lämuzprocessan jäl'guz. Vll 1799−1806 Prust formulirui mülündan kaikenaigaižusen käskust. Vl 1808 Gei-Lüssak avaiži mülün korreläcijan käskust (Avogadron käskuz). Dal'ton todesti atomoiden olendad ičeze «Himižen filosofijan uz' sistem»-tedotös (1808−1827), pani tärtusid "atomveduz" i "himine element" (ühtejiččiden atomoiden ühtmuz).
Himijan jagused.
Jagadas himijad anorganižeks i organižeks tedoitud substancijoiden mödhe.
Analitine himii tedoidab substancijoid samha el'gendust niiden himižes mülündas i strukturas. Sen disciplinan ramuziš sätas himižen analizan eksperimentaližid metodoid.
Biohimii

Biohimii (biologine vai fiziologine himii) om tedo eläbiden stajiden da organizmiden himižes mülündas i himižiš proccessoiš, kudambiden mödhe niiden elonradmine tegese, organižen himijan erineden.
Tedon nimituz kävutase tärtuseks 19. voz'sadan keskespäi. Saksalaine Karl Neiberg-himik tariči sidä tedoterminaks vl 1903.
Šingotesen istorii.
Biohimii šingotase läz sada vot biologijan i himijan röunal. Ristitud ottas kävutamižhe biohimižid processoid amuižes aigaspäi, no ei voigoi sel'gitada niid ende. Mugomad processad oma leibän paštand, saguden i vinan tehmine, nahkoiden ümbriradmine.
Tarbhaižuz spravitada läžundoid käski meletada zell'kazmusiden ičendoiš i substancijoiden reakcijoiš organizman südäimes. Söm i mujud kazmusišpäi pidihe olda varuitomikš. Amuižed tedomehed süttiba il'man i sömän roliš eläbiden elonvaratoitmižes.
Tedoidusen metodad.
Eläjan substancijan komponentoiden funkcioniruind, analiz, strukturan da ičendoiden tedoidused oma biohimižen metodologijan aluseks. Formiruihe biohimijan metodoid 20. voz'sadal päpaloin. Kaikiš enamb levitadud metodad oma hromatografii (tegii meles M.S. Cvet vl 1903), centrifugiruind (T. Svedberg, 1923) i elektroforez (A. Tizelius, 1937).
Kompjuterine modeliruind kävutase tedoidamha biomolekuloiden reakcijoid siš statjoiš, konz ei voi tehta oiktad kodvad.
Alatedod.
Biohimii jagase alatedoikš:
Himine ühtnend

Himine ühtnend om palakaz substancii, kudambha mülüdas himižešti sidodud kaks' vai enamba erazvuiččiden elementoiden atomad (m.n. geterosüdäitukuižed molekulad).
Voib lugeta himižikš ühtnendoikš mugažo nenid bazižid substancijoid, ku niiden atomad oma ühtenzoittud kovalentižel kosketusel: azot, hapanik, jod, brom, hlor, ftor, ezimeletaden astat-ki. Ei voi lugeda vezinikan i inertižid gazoid ühtnendoikš. Sadas ühtnendoid himižiš reakcijoiš.
Himižen ühtnendan mülünd kirjutase himižen formulan nägul, sen ližaks sauvond kuvadase strukturižel formulal. Himižed ühtnendad alištudas mülündan kaikenaigaižusen i kosketusiden äikerdoičendan käskusile.
Kävutadas himižen analizan metodoid (oz., kolorimetrii, hromatografii) löudmaha himižen ühtnendan kvalitativišt i kvantitativišt mülündad. Analitine himii tedoidab niid metodoid.
Joga himine ühtnend om CAS-nomeranke. Tetas enamba mi sada tuhad anorganižid ühtnendoid i enamba koumed millionad organižid himižid ühtnendoid. Kaik 350 tuhad ühtnendoid oma registriruidud tehmižen i kävutandan täht.
Muiktuz

Muiktuz om himine ühtnend, kudamb voib antta vezinikan kation (m. n. Brönstedan muiktuz), vai ühtnend, kudamb voib otta ičheze elektronine par kovalentižen sidon sündumiženke (L'juisan muiktuz).
Meiden elos da tehnikas, konz pagištas muiktusiden polhe, pidadas tärtmižes Brönstedan muiktusid. Nened muiktused sätas vezisegoitesihe gidroksonijan ioniden (H3O+) liig. Neniden ioniden olemine segoiteses andab muiktad magud, ned voidas vajehtada indikatoriden muju. Gidroksonijan ioniden luja koncentracii ajab ärdutandan.
Muiktusiden vezinikan likujad atomad voidas vajehtuda metalloiden atomoidenke; siloi sündudas solad, kudambihe mülüdas metalloiden kationad da muiktuzjändusiden anionad.
Muiktused oma tetabad amuižiš aigoišpäi. Niiden teorijad sädandan naprindad jätkustuiba 18. voz'sadaspäi. Muiktusiden da alusiden Brönstedan — Lourin i L'juisan teorijad oma sätud molembad vl 1923, ottas kävutamižhe niid avaros nügüd'aigan-ki.
Protistad

Protistad ("amuižgrekan kelel" πρώτιστος "protistos" «ezmäine ezmäižišpäi») om parafiline grupp. Mülütadas sihe kaikid eukariotoid, kudambid ei voi lugeda živatoikš, kazmusikš da senikš. Šingotadas pol'tošt milliardad vozid.
Saksalaine Ernst Gekkel'-londusentedoidai da filosof tariči «protista»-nimitust vl 1866. Tärtuz kävutase nügüd'aigaižes el'genduses vspäi 1969, konz Robert Uitteker oti sidä viden biovaldkundan sisteman ümbrikirjutandan täht.
Jagadas protistoid koumeks gruppaks, kaik ned oma parafiližed mugažo: živatanvuiččed ("Protozoa"), kazmusenvuiččed ("Protophyta") i senenvuiččed organizmad. Protistoiden klassifikacii vajehtase lujas, erigoittas monofiližid erikoid genetižen evolücijan uziden andmusiden mödhe.
Protistad oma üks'stajižed päiči erasiš-se rusttoiš šoll'oiš, voidas eläda kolonijaks paksus, kudehiden sädandata. Üks'stajižed sätas cistad (sanktad kor't) sättumatomiš arvoimižiš, no jädas elegiš.
Kalo Frida

Frida Kalo de Rivera ( [ˈfɾiða ˈkalo]) vai Magdalena Karmen Frida Kalo Kal'deron (; sünd. 6. heinku 1907, Kojoakan-rajon, Mehiko, Meksik — kol. 13. heinku 1954, sigä-žo) oli meksikaine pirdai, lujas tutab ičeze avtoportretoiden tagut.
Kalon sädamine om lujas valatoittud ezikolumbižen Amerikan rahvahiden kul'tural da čomamahtol. Hänen čomamahtstil' harakterizuiše erasti kut lapseline vai folk-art. Sürrealizman alusenpanii Anri Breton lugi Kalod sürrealistaks.
Biografii.
Kalon tervhuz oli kaiken olnu väll'. Konz Frida oli kuz'vozne, ka hänel poliomielit oli. Vl 1922 neižne tuli openumha «Preparatorijha» — valdkundaližhe vaumičendškolha, miše sada tuleban aigan lekarin professijad. Se škol valatoiti händast meksikan kul'turan el'gendusel. Vl 1925 Frida putui jügedha transportavarijha, konz avtobus ainastihe tramvainke, i tervhuden problemad jäiba kaikeks eloks. Vl 1926 naine zavodi pirta venujas olendas.
Vl 1929 Frida läksi Rivera Diego-mehele, i, kut hänen mužik-ki, pid'oiteli kommunistoid. Specialistad lugetas 1940-nzid vozid Frida Kalon sädamižen päks.
Fridan surmanjäl'ghine urn sijadase hänen muzejas, se om lähine hänen sündundan pertinke Azur'ne pert.
Bobrov (lidn)

Bobrov () om Venäman lidn da lidnankund Voronežan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Bobrovan rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe.
Istorii.
Vspäi 1685 valdkundmaksoiden "Bobrovskii"-jurt oli olmas lidnan sijas majagan () pramozlan tagut. Eländpunktan aluz om pandud vl 1698 kuti "Bobrovskai"-slabad (). Slabad sai makundan lidnan statusad vl 1779. «Liski — Povorino»-raudtekeskust läbiti lidnad vl 1895. Toižen mail'man sodan aigan lidn ei olend okkupiruidud nacistoil, no frontan pird oli läz i lidn oli alištunu bombardiruindale, tegimed oliba evakuiruidud. Koume pen't eländpunktad oma mülütadud Bobrov-lidnha vl 2008.
Bobrov šingotase sauvondmaterialiden pästandal (kaks' asfal'ttegint), soitoiden fabrikal, sömtegimištol (lihakombinat, saguden tegim, argvoitegim, leibtegim), villän varažomal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Bitüg-jogen oiktal randal ( 379 km pitte, Don-jogen hura ližajogi), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Voronežhasai om kahesakümne nell' kilometrad lodeheze-pohjoižhe orhal, 104 km avtotel vai 100 km raudtel. Lähembaine lidn om Liski 39 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 49 km avtotedme vai raudtedme.
Kaks' raudtestancijad ratas lidnas: "Bobrov"-raudtestancii pohjoižes i "Bitüg"-raudtestancii suvipäivlaskmas, sen ližaks «210. km»-seižutespunkt om olmas niiden keskes lidnan päivnouzmas. «Don»-avtote (M4-trass) mäneb kümne kilometras päivlaskmha lidnaspäi.
Tobmuz.
Kaik koume žilod mülüdas lidnankundha Bobrovan ližaks, niišpäi kaks' oma kaikenaigaiženke ristitištonke: Lušnikovk (, 543 rist. vl 2010) i Dugink ("Дугинка", 64 rist. vl 2010). Lidnankundan pind — 322,89 km².
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 7 000 eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 738 ristitud, lidnankundan — 20 345 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 20 871 ristitud. Vl 2017 kaik 20 605 ristitud elihe lidnas i 21 269 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 tuhad eläjid vl 1931 i 21..22 tuhad eläjid vll 1979−2001 (22 100 rist. vl 1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,2 %, toižed rahvahad — 1,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas, koumanz' suremb ph. Stroican om sauvomižes vspäi 2020.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Voronežan agjan kul'turan profškol i Bobrovan agrariž-industrialine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Kalač (lidn)

Kalač () om Venäman lidn da lidnankund Voronežan agjan suvipäivnouzmas. Se om Kalačun rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud sirdanuzil ukrainalaižil i Ostrogožskan kozakištol vl 1716 kuti "Kalač"-slabad Voronežan kancelärijan käskön mödhe. Raudte tuli slabadha vl 1896, i se sai torguindznamoičendad. Rahvahanikoiden sodan aigan kovad torad mäniba Kalačus da sen ümbrištos. Slabad kändihe rajonan keskuseks vn 1928 heinkus. Žilo sai lidnan statusad vn 1945 10. päiväl vilukud. Vl 1960 agjan kaikiš järedamb villänelevator radaškanzi.
Kalač šingotase sauvondmaterialiden tegimel, sömtegimištol (saharantegim ezilidnas, sagudentegim, sömkombinat, leibänproduktoiden kombinat). Ende melan samine oli lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Tolučejevk-jogen molembil randoil ( 142 km pitte, Don-jogen hura ližajogi), 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Podgornai-jogi (ven. "Подго́рная" 68 km pitte) lankteb Tolučejevkha huralpäi lidnan suves.
Matkad Voronežhasai om 188 km lodeheze orhal, 229 km avtotel vai 280 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Bogučar 64 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 75 km avtotedme, Pavlovsk 62 km päivlaskmha orhal, 66 km avtotedme vai 113 km raudtedme, i Buturlinovk 54 km lodeheze orhal vai raudtedme, 61 km avtotedme. "Kalač"-raudtestancii radab lidnas, se om 94-kilometrižen sarakon lopstancijaks «Liski — Povorino»-keskustaspäi.
Tobmuz.
Kaik seičeme futorad mülüdas lidnankundha Kalačun ližaks: Garan'kin, Grinöv, Krutoi, Nikolenkov, Ribkin, Sereženkov, Zalesnii. Lidnankundan pind — 127,74 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Dmitrii Dudeckii vn 2020 tal'vkuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Tat'jana Mirošnikova (kül'mku 2015 — kül'mku 2020).
Eläjad.
Vl 1897 kaik 15 500 ristitud elihe slabadas, vl 1939 žilon ristitišt oli 18 600 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 046 ristitud, lidnankundan — 20 661 ristitud, rajonan koume kahesandest, vn 2021 lidnan — 17 624 ristitud. Kaik 19 035 ristitud elihe lidnas i 19 592 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 22..23 tuhad eläjid vll 1989−1998 (23 183 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,8 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Rahvahad (2021): venälaižed — 91,9 %, armenijalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,4 %, rahvahuden ozutandata — 6,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas. Niiden ližaks ph. Aleksandr Nevalaižen časoun' ei ole kaičenus.
Opendusen büdžetižed aluzkundad lapsiden täht oma nell' päivkodid, kaks' keskškolad i gimnazii, čomamahtoiden škol. Kalačun agrarine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Avrelii Avgustin

Avrelii Avgustin Gipponalaine () vai Avgustin Afr (; sünd. 13. kül'mku 354, Tagast-lidn, Numidii, Pohjoine Afrik, Rimalaine imperii — kol. 28. eloku 430, Gippon-lidn, Numidii, Pohjoine Afrik, Päivlaskmaine Rimalaine imperii, nüg. Alžiran pohjoižpäivnouzm; hibjan jändused oma Pavii-lidnan Čel' d'Oro-bazilikjumalanpertiš, Italii) oli hristanuskondan jumalantedomez', filosof i pühäpaginik.
Avgustin pani severziden-se jumalankodiden alusid, erased oliba pandud panzatole möhemba. Lugetas pühämeheks katoližes, ortodoksižes i lüteranižes jumalankodikundoiš. Katolikad mainitadas händast 28. päiväl elokud, Venäman ortodoksad — 15 (28). kezakud.
Avgustinan melen mödhe, ku Biblijan tekstad vastkaroitas tedole, ka ei tari el'geta niid sana sanha. Avgustin ezimeletab, miše Adaman i Evan organizmad oliba sätud surmanalaižikš, no hö saižiba hengeližid hibjoid i igähišt elod, kuiži ei ole männu grähkha. Tedoidajiden pala lugeb Avgustinad hristanuskondan filisofijan istorijan alusenpanijaks, ka avgustinizm-joksend om olmas. Avgustinan hristianine neoplatonizm oli päižeks Päivlaskmaižen Evropan filosofijas i jumalantedos 13. voz'sadahasai, konz' Sur' Al'bert i Homoi Akvinlaine šingotihe hristianižen aristotelizman kacundoid.
Valitud sädused.
Avgustin sädi äi kirjoid latinan kelel, ned valatoitihe protestantizman antropologišt opendust (Lüter i Kal'vin).
Kaikiš tetabambad i znamasižembad sädused oma "De civitate Dei" («Jumalan lidnas») i "Confessiones" («Hengenavaidamine»), Avgustinan hengeline elonstarin, "De Trinitate" («Stroican polhe»), "De libero arbitrio" («Joudjas valdas»), "Retractationes" («Toštmižkacundad»).
Novovoronež

Novovoronež () om Venäman lidn da lidnümbrik Voronežan agjan lodehes. Se om agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, om ümbärtud Kaširskojen i Hohol'skijan rajoniden territorijal.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1957 kuti lidnanvuitte "Novo-Gresovskii"-žilo (), sid' "Novovoronežskii", sauvomha da holitamha atomelektrostancijad. Atomstancii om rados vn 1964 sügüz'kuspäi, vl 2020 nell' reaktorad radoiba. Vll 1959−1963 žilo oli Novovoronežskijan rajonan keskuseks. Se sai lidnan statusad vn 1987 23. päiväl keväz'kud nügüdläiženke nimitusenke. Lidnümbrik om sätud vl 2008.
Novovoronež šingotase AES:al (elektrusen i lämuden tehmine) da sidodud sihe edheotandoil, niiden kesken radiacižjändusiden ümbriradmine, kalankazvatuz. Mugažo villänkuivadimiden tegim radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn vedase pidust' Don-jogen hurad randad i sijadase AES:an vilugoitajan uiton (läz kut nellikkilometrad) randal Don-jogenno, 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. AES:an rad zavodiše koumes polenke kilometras suvhe lidnan keskuzfartaloišpäi.
Matkad Voronežhasai om 39 km pohjoižhe orhal, 47 km avtotel vai 62 km raudtel. Toine lähembaine lidn om Liski 41 km suvipäivnouzmha-suvhe orhal, 80 km avtotedme vai 54 km raudtedme.
"Novovoronežskai"-jügustancii () radab lidnan suves vspäi 1963 ühesakilometrižen sarakon lopstancijaks «Voronež — Rossoš»-raudtekeskustaspäi, sarak läbitab kaiked lidnad. «Don»-avtote (M4-trass) mäneb 25 km päivnouzmha orhal lidnaspäi.
Tobmuz.
Novovoronež om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 46,13 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om lidnan Duman ezimez'. Valitas Duman 24 deputatad kerdan vides vodes. Lidnan Administracijan pämez' om Roman Jefimenko vn 2023 kezakuspäi. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Vladimir Leščenko (tal'vku 2018 — keväz'ku 2021, kezaku 2021 — kezaku 2023).
Eläjad.
Vl 1959 žilon ristitišt oli 3 011 eläjad, vl 1979 — 25 750 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 32 635 ristitud, vn 2021 — 30 658 ristitud. Kaik 31 607 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 39,8..40 tuhad eläjid vll 1996−2001 (40 tuh. rist. vl 1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,9 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 0,9 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 79,3 %, ukrainalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 2,0 %, rahvahuden ozutandata — 18,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud lidnas vspäi 2000.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa päivkodid (nomer 4, 5, 7, 8, 10, 12..14), nell' keskškolad (nomer 1..4), lidnümbrikon lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol V.V. Silinan nimed, lidnümbrikon lapsiden da norišton sportškol, üks'borcuindoiden keskuz. Novovoronežan politehnine institut (ende kolledž) — Nacionaližen südäitukuižen «MIFI»-tedoiduzuniversitetan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.