tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Ittrii

Ittrii ("Y" — "yttrium" latinan kelel) om 39nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagruppas, IIIB), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Ittrii om harv londuses, pala Man kores — 31 grammad tonnas (28. sija).
Elementan hapanduz om avaitud suomalaižel Juhan Gadolin-himikal vl 1794 tactud Itterbü-žilon kar'jeran mineralaspäi, Stokhol'man sarišton Resarö-sarel. Nimitihe žilon mödhe, kuti koumed tošt elementad-ki (terbii, erbii, itterbii). Vl 1828 germanine Fridrih Völer-himik sai metallišt ittrijad ezmäižen kerdan.
Ittrijan ühtnendoiden pit'k paineg kucub tävun läžundoid ristituil.
Fizižed ičendad.
Ittrii om hobedakaz mametall. Se oleskeleb kahtes kristalližes modifikacijas: α-Y magnijanvuiččenke geksagonaliženke seglusenke da β-Y raudanvuiččenke kubiženke mülücentriženke seglusenke, α↔β-kändandan lämuz om 1482 C°.
Atommass — 88,90585. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 4,47 g/sm³. Suladandlämuz — 1799 K (1526 C°). Kehundlämuz — 3203 K (2930 C°).
Londuseline ittrii kogoneb üks'jäižes stabiližes 89Y-izotopaspäi. Tetas 32 ratud radioaktivišt izotopad 76..88, 90..108 atommassanke, i niiden 28 izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 88Y-izotop 106,6 päivest pol'čihodamižen pordonke, 91Y (T½=58,5 päivest), 87Y (79,8 časud) i 90Y (60 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (nomer 77), β- i protonižen (nomer 79), β- i neitronižen (nomerad 97..103) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš stroncijaks vai cirkonijaks, izotop 79 — stroncijaks i rubidijaks.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe ühthesuladusiden palaks hromanke, telluranke, alüminijanke. Vol'framelektrodiden ittriruind abutab argonühthekeitandale. Kävutadas ittrijad korgedlämuzližen (elektrolämbitajad elementad) i üläveimiden keramikan palaks. Ittrijan hapanduz om leskusenvastaine material valamha terast, odvamb mi skandijan hapanduz pojavidenke ičendoidenke. Südäipalandlikutimen südäimine krepind ittrijal ližadab sen resursad sadoihe kerdoihe.
Sadas ittrijad toižidenke harvoidenke mametalloidenke. Mail'man samine oli 7 tuhad tonnoid vl 2014.
Jablokpu

Jablokpu () om plodpuiden i penzhiden heim Rozanvuiččed-sugukundaspäi. Lugetas 62 erikod (2013), enamba 10 tuhad sortuid. Tipine erik om mecjablokpu ("Malus sylvestris").
Leviganduz.
Libub Pohjoižen mapoliškon venon klimatan zonoišpäi. Kul'turižed sortud oma neniš erikoišpäi: kul'turine jablokpu ("Malus domestica") sen "Malus pumila"-sinonimanke (madal jablokpu), kitajine jablokpu ("Malus prunifolia").
Ištutadas mail'madme venon vönen tahondoiš kazvateliženke mahusenke, täudenke nepsudenke, kovita pakaižita i lujata räkäta.
Kävutand.
Kuctas jablokpun ploduid jablokoikš, ned oma šurunvuiččed magedad vai muigedmagedad. Ištutadas jablokpuid ploduihe näht, äi sortuid voidas antta tonnhasai ploduid ühtes puspäi.
Ottas pud materialaks, se om vahv, leiktase i poliruiše hüvin, kožui takarmpuiden i henoiden tegesiden täht. Kazvatadas jablokpun äjid erikoid saduiden i puištoiden dekorativižikš kazmusikš. Ištutadas kaičendröunaks mecan sädandas. Kaik erikod oma hüvikš medenkandajikš.
Jel'cin Boris

Boris Nikolajevič Jel'cin (; sünd. 1. uhoku 1931, Butk-žilo, Uralan agj, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 23. sulaku 2007, Moskv, Venäma) oli Venälaižen Federacijan ezmäine prezident (1991−1999). NÜKP:n ühtnii vll 1961−1990, sid' ei ühtnend partijoihe.
Venäman kundaliž-politižen i ekonomižen sauvusen radikaline reformator. Prezidentan strokud mülütiba nenid aigtegoid: valdankukerdusen naprind vn 1991 elokus, NSTÜ:n čihodamine, tavararvoiden liberalizacii vn 1992 augus, valdkundaližiden edheotandoiden massine privatizacii, borcuind VFKP:d vaste, impičmentan naprindad vll 1993 i 1999, Ülembaižen Nevondkundan küksend, kaks'kodižen parlamentan alusenpanend i vn 1993 Venäman konstitucijan vahvištand, ezmäine soda Čečenijas (1994−1996), vn 1998 defolt.
Laps'aig da noruz'.
Boris Jel'cin oli sündunu Butk-žilho ("Butka") vodel 1931. Hänen kazvatajad, raskulačud manmehed, eliba kollektivizacijan jügedusiš läbi. Nikolai Jel'cin-tat oli pusepän, Klavdija Jel'cina-mam radoi omblijan. Borisan Ignatii Jel'cin-ded oli elokahan manmehen, no 1930-nzil vozil oli tedotadud kulakaks i kükstud kaikenke kanzanke Nadeždinskha, siš koli-ki.
Vl 1932 kanz sirdi Kazanihe. Sigä vodel 1934 Borisan Nikolai Jel'cin-tat oli ottud arestan alle ühtes vellenke da toižidenke radnikoidenke väritusen tagut nevondkundaliženvastaižes agitacijas. Oli sittud i oigetud sauvomha «Moskv — Volg»-kanalad. Boris eli tatan arestan al läbi, voikaškanzi magadamha.
Nikolai Jel'cinan arestan jäl'ghe kanz oli kükstud barakaspäi, no Vasilii Petrov-feršalan kanz oti kodihe heid. Vl 1936 Nikolai oli pästtud edel strokud i pördui Kazanihe, eläškanzi siš-žo pertiš. Möhemba Jel'cinan Naina-ak osti faterad Kazaniš Petrovoiden Nina-tütren täht spasiboičendaks abus.
Vl 1937 toine Mihail-poig sündui Jel'cinal, vl 1944 Valentina-tütär om sündnu. Mihailan sündundan jäl'ghe kanz sirdi Uralan Bereznikihe, siš Nikolai sai radsijad «Sevuralträzstroi»-aluzkundas i kalijan kombinatal. Boris oli lähemba mamale, mi tatale, kudamb kävuti vägivaldad kanzas paksus.
Vll 1939−1949 Jel'cin openui raudteškolas i sid' mez'školas A.S. Puškinan nimed. Pagiži prihaižidenke tobjimalaz, oli aktivižen pioneran i komsomol'can, no ei olend lideran niiš organizacijoiš. Hän lopi školan čomal ičtazevedändal, sai hüvid arvoid predmetoiden enambusel.
Boris Jel'cinal ei olend kaht sor'med da koumanden falangad hural kädel. Hänen sanoiden mödhe, hän kadoti niid granatan poukahtusen tagut, mittušt napri oppida hämäral. Sen travman taguiči hän ei služind armijas.
Vl 1949 Jel'cin openui Uralan politehnižen institutan sauvondan fakul'tetas. Sport vändi tärktad rolid hänen elos, šingotaškanzi lideran mahtoid. Vl 1952 oli naižiden voleiboljoukun pätreneran, vl 1954 kändihe lidnan «Burevestnik»-ühthižjoukun ühtnijaks, ühtni NSTÜ:n čempionatha. Vl 1952 oti akademišt lebuaigad läžundan tagut. Vl 1955 oli pästnus universitetaspäi, sai inženeran-sauvojan arvod. Hänen diplomtö oli tehtud ühtes kus koumen sijas ühtnendan voleibolkonkursoihe tagut. Institutas hän tegi tundmust Naina Girinanke, kudamb kändihe hänen akaks vodel 1956.
Jerusalim

Jerusalim ( "Jerušalajim"; "al'-Kuds") om Izrailin pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Jerusaliman ümbrikon administrativižeks keskuseks mugažo.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 4. voz'tuhal EME. Mainitaškanzihe 20. voz'sadaspäi EME. Oli Izrailin pälidnaks 11. voz'sadaspäi EME vhesai 586 EME. Enččed nimitused: Šalem, Ievus, Cion, Ir David («Davidan lidn»), Elia Kapitolina.
Sein om saudud vanhas lidnas ümbri vl 1538. Vl 1892 raudte ühtenzoiti lidnad Jaffan portanke. Jerusalim om tedištoittud Izrailin pälidnaks vspäi 1950. Valdkundan parlament i Ülembaine käskuzkund ratas siš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan keskuzpalan päivnouzmas, 650..840 m korktusil, 754 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om Keskmeren, keza om räk. Voden keskmäine lämuz om +18,3 C°, kezakun-sügüz'kun +23,5..+25,3 C°, tal'vkun-uhokun +9,8..+11,9 C°. Ekstremumad oma −6,7 C° (viluku) i +44,4 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +11 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +28,5 C° (tal'vku). Paneb sadegid 525 mm vodes, enamba tal'vkus-uhokus (112..137 mm kus), kuiv sezon oleskeleb semendkus-redukus (19 mm pordos), ei ole sadegid kezakus-sügüz'kus.
Eläjad.
Vl 2009 lidnan eläjiden lugu oli 760 800 ristitud, vl 2011 — 804 400 ristitud, vl 2018 — 901 302 ristitud, vl 2020 — 951 100 ristitud. Kaik 1,25 mln ristituid elädas ezilidnoidenke (2022), lidnaglomeracijan pind om 652 km².
Uskondan mödhe (2020): judaistad — 59,9 % (570 100 rist.), islamanuskojad — 37,2 % (353 800), hristanuskojad — 1,7 % (16 300), toižed uskojad i religijatomad — 1,1 % (10 800). Vl 2011 ned lugud oliba mugomad: judaistad — 62,1 % (499 400 rist.), islamanuskojad — 34,9 % (281 100), hristanuskojad — 1,8 % (14 700), toižed uskojad i religijatomad — 1,1 % (9 000). Lidnan evrejalaižiden 82 % oma religiozižed i vaiše 18 % elädas eriži religijaspäi.
Transport.
Avtobusad i kiruhtramvai (vspäi 2011) oma kundaližeks transportaks lidnas.
Rahvahidenkeskeine civiline "Ben-Gurion"-lendimport ("TLV / LLBG", 24,8 mln passažiroid vl 2019) sijadase 45 km lodeheze lidnaspäi Tel' Avivan röunanno. Avtorengazte lidnas ümbri om sauvomas. Kiruhraudte Tel' Avivhasai om avaitud vl 2018.
Vondel Jost van den

Jost van den Vondel (; sünd. 17. kül'mku 1587, Köl'n, Saksanma — 5. uhoku 1679, Amsterdam, Alamad) — alamalaine runokirjutai da dramaturg.
Joucned

Joucned () om kezalinduiden heim. Mülüb Sorziden sugukundha.
Ümbrikirjutand.
Pit'k kagl i suremb veduz erištab joucnid. Suugiden maihutuzkeskust sase 2,8 metrhasai, veduz voib olda enamba 15 kg. Käpšud oma lühüdad. Höunhišt oleleb puhtaz vauged, hahk vai must.
Kazvatadas poigaižid kanzal 1..2 vot. Joucnen verend oleskeleb kahtišti vodes: täuz' kezal i palah'ne sügüz'tal'vel. Täuz' kezaline verend zavodiše maihutuzsuugiden vajehtamižespäi i mäneb vitkos. Höunhišton verend augotase noril linduil, konz hö sasoiš täuz'kaznuziden pol't suruden mödhe.
Söte.
Lindunpoigaižed sötlesoiš erazvuiččil vezimadoil, sadas niid kendäkonno i madalas vedes, mugažo kazmuzsömäl penes märas. Täuz'kaznuded lindud södas penid veziživatoid i vezikazmusid. Lindud lasktas kaglad madalha vedhe i kaivatas nimas hätken, tehtas kehkrad kopad 80 sanimetrhasai sen aigan samha vezikazmusiden jurid da norid vezoid. Kerdalaz tabatas henoid veziživatoid pohjanno i nimas.
Joucniden sötlend oleskeleb homendesil da ehtoil tobjimalaz.
Erikod.
Kaik kuz' eläbad erikod om heimos:
Mugažo löutihe kümne kadonut kividunut erikod.
Jänišad

Jänišad () oma "Jänišanvuiččed"-heimkundan heim. Elädas kaikjal päiči Avstralijas da Antarktidas, mecživatad. Kaik om läz 30 erikod.
Ümbrikirjutand.
Pit'k korv, lühüd händ ülähäkspäi, šingotamatomad rindazlud i pit'kad tagakäbälad (sirdmine hüpkil) erištadas heid. Pöudjäniš voib sabustada 70 kilometrad časpigut i navedib pästta pagod kacmata sihe, miše hänen vägevad tagakäbälad teravidenke künzidenke voidas tehta süvid rizukhid satatesid.
Kodijänišan erineden, jäniš ei tege uruid, no tegeb pezoid peniš kopiš. Poigaižed sündudas šingotadud hibjanke, karv jo om i sil'mad oma avaitud. Emäjäniš jäb heidenke viž-kuz' päiväd vaiše, sid' tuleb heidennoks erasti, i äi jänišanpoigaižid pölištub vihanikoiden tagut. Živatan nägemine om paha, nühaind om hüvä, kulemine om hüvä lujas.
Elonmahtuz.
Jäniš pidab ičeze varukašti lujas i peitol'žikš, sikš miše ei voi vastustada äiluguižile vihankandajile (lihansöjad živatad, lindud i ristit). Kevädel voib nähta toradajid tagakäbälil ižačuid-jänišid emäčhu näht.
Živat sötlese erazvuiččiden kazmusiden paloil: hein, vill'kazmused, maplodud, puiden kor'. Voib toda znamasišt pahut maižandusele. Navedib petruškad i nagrišt enamba kaiked.
Jänišha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed.
Ozoitez.
Jäniš jädme, a vill madme. (heinregi)
Järgeline kuz'

Järgeline kuz' vai Evropine kuz' () om igähižvihand pu, kuz'-heimon tipine levitadud erik.
Leviganduz.
Kazvab Pohjoižes i Päivnouzmaižes Evropas kaikjal, mugažo Evropan keskuzpalan vaiše mägil. Kuz'-heimon üks'jäine endemik Venäman lodehes. Sibirine kuz' ("Picea obovata") vajehtab hilläšti evropan kuzen arealad päivnouzmaspäi. Se i evropine kuz' sätas gibridformid Evropan pohjoižes — Suomen kuz' ("Picea × fennica").
Mecan üks' päižiš erikoišpäi, voib säda järghižid kuššid mecoid i olda Evropan mecterritorijan pohjoižröunaks. Evropine kuz' om sijaližešti naturalizuidud erik Pirenejiden pautkil, Britanižil saril, Pohjoižamerikas.
Ümbrikirjutand.
Järgeline kuz' om püštoiged pu 30 metrhasai kortte (50 metrhasai harvoin). Jurišt kazvab pindanno, ka kazmuz voib lankta kovan tullein puhun tagut. Kor' om hahkan mujun, šoidutase hoikil lapačuil. Lehtesed oma nell'tahkoižed neglanvuiččed, 10..25 mm pitte, kazdas spiralin mödhe, lehtesen igä om kuz' vot da sen enamba.
Voib säta klonoid jurištospäi, teravambid kolnuziden puiden jurišpäi. Oksad oma levigatud vai käroutud mannoks, kazdas tüvel härkmenvuiččikš, üks' uz' «tazopind» vodes sädase siš. Andaškandeb semnid 20..60 vot igäs (üks'jäižed i avoinudel tahol aigemba), kerdan nelläs-vides vodes. Pun tüvi eläb 250..300 vot.
Strobiloiden kaks' toižendad: mikrostrobilad — mužiksugun tähkuded muloižiden oksiden agjoil, i megastrobilad (naižsugun käbud) kaks'voččiden oksiden agjoil. Pölüstoitand tegese semendkus. Käbud kazdas püštoikti, sid' käroutas hilläšti i riptas-küpsnedas redukuhusai. Küpsad käbud oma 15 santimetrhasai pitte i nell'hä santimetrhasai levette. Nügud semned oma läz nelläd millimetrad pitte ruskedkoričmanke suuganke. Ned jädas käbuiš tal'ven keskhesai, lanktas vilukus-keväz'kus i levitasoiš hangedme.
Evropine kuz' om pakaiženvastaine pu, no ei navedi keväzližid haloid. Ei kazva sodunuzil mahusil, seižub kuivaigan.
Kävutand.
Ištutadas pöudoiden röunšoiduikš. Ottas kävutamižhe dekorativižes sadunkazvatuses, sädihe kul'turižen kuzen sadoid suguid.
Pumaterialad kuzespäi oma avaros kävutadud tegimištos. Ottas ehtmätomid käbuid zell'torhudeks.
Vero om olmas čomitada kuzid («dölk») Raštvoile i Udele Vodele, hristanuskondan maiš päpaloin.
Järved (külä)

Järved, vai Järvenkülä, Järvidenkülä, Järvidekülä (, pagin. "Озёра", ) om vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonan suves. Mülüb Vinglan küläkundha vspäi 2006.
Istorii.
Külišt mainitase ezmäižen kerdan vl 1496. Se om ühtenzoittud eländpunktaks vs 1970 tal'vkun 31. päiväspäi. Oficialine venän nimituz om anttud suremban külän mödhe, eile külišton. Nevondkundaližen aigan külä šingotihe maidon tehmižel.
Vhesai 2006 külä oli Järviden küläkundan keskusen 13 eländpunktanke.
Geografijan andmused.
Külä sijadase Ojat'-jogen hural randal, kus jogi i sijaline järv sätas kaglast. Kaik om 8 nimitadud irdad da 2 kujod.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 241 ristitud (venälaižed — 57 %, vepsläižed — 42 %, toižed rahvahad — 1 %). Kaikiš suremb külän ristitišt oli 334 eläjad vl 1989.
Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän puine jumalanpert' om saudud vl 1689. Se om sauptud vl 1932, kävutadas kul'turkeskuseks. Vspäi 2008 külän škol eile rados, vspäi 2009 — päivkodi-ki. Kirjišt, feršaliž-akušerine punkt.
Jävaldmeri

Jävaldmeri (mugažo Arktine valdmeri, , vai "Arktiske Hav", , vai "Polhavet", ) om valdmeri Man Pohjoižel mapoliškol, arktižes polärižes regionas.
Jävaldmeri om kaikiš penemb valdmeri Mal. Sen pala om kaiken jän al.
Erištundan da tedoidusen istorii.
Saksalaiž-alamalaine Varenius-geograf erišti valdmert ezmäižen kerdan 1650-ndes vodes. Vl 1845 Londonan geografine sebr nimiti valdmert anglijan kelel ("Arctic Ocean"). Erased nügüdläižed tedomehed lugetas valdmert Atlantižen valdmeren palaks. Jävaldmeren täuz' oiktuzline status om märhapanmatoi. Ižanduseližed zonad oma kudel valdkundal: Danii (Grenland), Islandii, Norvegii, Venäma, AÜV, Kanad.
Nece valdmeri oli hätken olnu «vauktan läipan» kartoil, i vaiše 19. voz'sadan kahtendes poles zavottihe tedoita sidä intensivižin. Fridtjof Nansen ujui ezmäižen päliči Jävaldmeres laivas vl 1896. Nügüd' ujujad tedostancijad ratas Jävaldmeres (AÜV, Venäma).
Ühthižed andmused.
Pind — 14,75 mln. km².
Randanpird — 45 389 km.
Veden mülü — 18,07 mln km².
Keskmäine süvüz — 1225 metrad (kaikiš madalamb valdmeriden keskes), kaikiš suremb süvüz — 5527 m (Grenlandan meri).
Mered.
Kaik om 11 mert, päivnouzmaspäi päivlaskmha: Čukotkan meri, Päivnouzmaine Sibirin meri, Laptevoiden meri, Karan meri, Vauged meri (kontinentansüdäimine), Barencan meri, Grenlandan meri, Linkol'nan meri, Baffinan meri (kontinentansüdäimine), Bofortan meri. Kaikis suremb laht om Gudzonan laht (Kanad).
Kadmii

Kadmii ("Cd" — "cadmium" latinan kelel) om 48nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan laptalagruppas, IIB), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv Man kores, 130 mg tonnas. Germanine Fridrih Štromajer-himik avaiži kadmijan vl 1817, nimiti sidä Amuižen Grekanman Kadm-personažan mödhe. Sadas cinkan kivendon ümbriradmiženke, läz 20 tuhad tonnoid vodes, makstihe 3 US$ kilogrammas vn 2011 elokus.
Kadmii da sen ühtnendad oma morijad. Metall om kancerogenine.
Fizižed ičendad.
Kadmii om pehmed tagokaz plastine hobedaižvauged päličmänendmetall. Kristalline segluz om geksagonaline. Kadmiikaluine ližadusita räzäidab koverduses tinan kartte.
Atommass — 112,411. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 8,65 g/sm³. Suladandlämuz — 594,22 K (321,07 C°). Kehundlämuz — 1040 K (767 C°).
Londuseline kadmii kogoneb kahesas stabiližes izotopaspäi, niišpäi kaks' oma radioaktivižed vähän: 106Cd (1,25 %), 108Cd (0,89 %), 110Cd (12,47 %), 111Cd (12,8 %), 112Cd (24,11 %), 113Cd (12,23 %, T½ = 8,04 × 1015 vot, kändase indijaks), 114Cd (28,75 %), 116Cd (7,51 %, T½ = 2,8 × 1019 vot, kändase tinaks). Niiden ližaks tetas 30 ratud radioaktivišt izotopad 95..132 atommassanke da kaks'toštkümne izomärad. Kaikiš hätkemban 109Cd-izotopan pol'čihodamižen pord om 461,4 päivest, sid' 115Cd (T½=53,5 časud) i kadmii-107 (6,5 časud), mugažo 113mCd-izomär (T½= 14,1 vot), 115mCd-izomär (44,6 päivest) i 117mCd-izomär (3,36 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomerad 97, 98), α, β- i protonižen (nomer 99), β- i neitronižen (nomer 130) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš hobedaks vai indijaks, izotop 97 — hobedaks i palladijaks, kadmii-99 — hobedaks, palladijaks i rodijaks.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe kadmijan kaht videndest metalližtegesiden korrozijanvastaižeks krepindaks. Ližatas elementad alendamha tinadusen lämut i juvelirižes tehmižes. Tehtas mineraližid mujuid kadmijan sul'fidoišpäi i selenidoišpäi. Kävutadas akkumulätorbatarejiden elektrodikš. Hüvä termoelektrine material. Kadmijan ftoroborat om tarbhaine flüs alüminijan tinadusen täht.
Kadujan ümbrik

Kadujan ümbrik () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz om Kadui-žilo, otab ümbrikon ristitišton kaks' koumandest.
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud kut rajon vn 1927 elokun 1. päiväl Leningradan agjan Čerepovecan ümbrikos. Vn 1930 heinkun 23. päiväl heittihe ümbrikod, i vhesai 1937 rajon mülüi Leningradan agjaha kut administrativine ühtnik. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi mülüb Vologdan agjaha. Vozil 1962−1965 rajonan territorii mülüi Babajevon rajonha. Ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 1965.
Geografijan andmused.
Kadujan ümbrik om Vologdan agjan suvipäivlaskmaine taho. Pind — 3 262,62 km². Mec otab territorijan nell' videndest.
Om röunoid nellänke Vologdan agjan ümbrikonke i rajonanke:
Znamasine jogi om Sud sen ližajogidenke (Andog, Kolp' da tž.). Se läbitab ümbrikod lodehespäi suvipäivnouzmha. Kaik joged mülüdas Sudanjogen (Kaspijan meren) basseinha.
Reljef om tazo süvidenke jogialangoidenke.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (mouckivi, sauvondkivi, letked, saved), mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2015 keväz'kun 25. päiväspäi rajonan territorii jagoihe nelläks municipaližeks ühtnikaks: kaks' lidnankundad i kaks' küläkundad. Kaik ned oma kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš vn 2022 kezakuspäi.
Vspäi 1991 Nikolai Dekteröv radoi rajonan da sen administracijan pämehen kudenden strokun jäl'geten. Kaik rahvaz valiči rajonan pämest videks vodeks. Kaik nell' ohjandust da nell' komitetad alištuiba rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om ümbrikon parlament — Municipaline Suim () 15 ühtnijanke. Heiden kesken niken ei rada Suimas kaikenaigašti. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Sergei Lukjančenko radoi Suiman ezimehen vl 2015.
Järgvaličendad Municipaližhe Suimha oliba vn 2012 keväz'kun 4. päiväl. Valitihe rajonan pämest järgkerdan vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl. Enččed valičendad oliba vozil 1996, 1999, 2003 da 2008.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 18 653 ristitud, vn 2010 — 17 754 ristitud, vn 2021 — 16 549 ristitud. Kaik 16 961 eläjad oli rajonas vl 2017. Lidnalaižed ottas nell' videndest ristitištos.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 93,6 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,4 %, rahvahuden ozutandata — 3,5 %.
Kaik om 202 eländpunktad ümbrikos, niiden kesken kaks' lidnanvuittušt žilod, kuz' žilod, 191 küläd, kaks' raudtestancijad da üks' raudtesarak. Niišpäi 63 küläd seištas kaikenaigaižeta ristitištota.
Toine znamasine eländpunkt om lidnanvuitte Hohlovo-žilo (2,4 tuh. rist. vl 2015).
Ižanduz.
Ümbrikon kaikiš suremb edheotand om Čerepovecan GRES. Se om kaikiš suremb elektrostancii Vologdan agjas, londuseline gaz om sen poltuseks. Toižed ižandusen sarakod oma raudte- da gazanveimtransport, mecan varhapanend da süvä ümbriradmine, sömtegimišt da maižanduz, metallkonstrukcijoiden tehmine, turizm.
Kajaged (heim)

Kajaged (, -sanaspäi "laros" «merikajag») om linduiden Kajagižed-sugukundan kaikiš levitadud heim.
Elädas meren avarudes i reskveden vezištoil. Äjad erikod elädas läz ristitun eländpunktoid. Ned oma järedad vai keskmäižen suruden lindud vauktanke vai hahkanke höunhištonke, mustoidenke läipoidenke päs vai suugil. N'ok om vahv i vähän kid'žor agjas, hüvin šingotadud ujundnahkuded oma käpšuil.
Erikod.
Erikoidenkeskeine gibridizacii om levitadud kajagiden keskes, sikš järedoiden erikoiden sistematizacii om koverikaz. Tetas 23 erikod vn 2018 uhokus, jätkustadas molekuläriž-genetižid tedoidusid:
Järgeline kajag-erik (sinonim "Larus ridibundus") mülüb "Chroicocephalus"-heimho.
Pen' kajag-erik (sinonim "Larus minutus") om üks'jäine "Hydrocoloeus"-heimos.
Kal'cii

Kal'cii ("Ca" — "calcium" latinan kelel) om 20nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan päalagruppas, IIA), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Kal'cii om levitadud Man kores lujas, otab 3,38 % massan mödhe (videnz' sija). Mülünd merivedes — 400 mg/L. Ei voi löuta kal'cijad joudjas olendas londuses elementan korktan himižen aktivižusen tagut.
Vl 1808 anglijalaine Hemfri Devi-himik sai elementarišt kal'cijad ezmäižen kerdan nepsan sambutadud moucan (Ca(OH)2) i artutin hapandusen (HgO) elektrolizan abul platinan olendanke. Hän nimiti ut metallad latinižen "calx"-sanal genitivas ("calcis") «mouc», «pehmed kivi».
Kal'cii om tarbhaine element eläjiden täht. Ristitun hibjan lud i hambhad mülütadas kal'cijan ühtnendoid. Elementan ionad palahtoittas vert.
Fizižed ičendad.
Kal'cii om pehmed hobedaižvauged muglmetall, kudamb om lujas aktivine himižešti. Kristalline segluz om kubine, sen kaks' toižendad oma olmas. Toižetamine α↔β tegese 443 C° lämudel, madalambal lämudel segluz om tahkoncentriruidud, korktembal — mülüncentriruidud.
Atommass — 40,078. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,55 g/sm³. Suladandlämuz — 1112 K (838,85 C°). Kehundlämuz — 1757 K (1483,85 C°).
Londuseline kal'cii kogoneb kudes izotopaspäi, niiden keskes viž oma stabiližed: 40Ca (96,941 %), 42Ca (0,647 %), 43Ca (0,135 %), 44Ca (2,086 %), 46Ca (0,004 %), 48Ca (0,187 %, T½=6,4 × 1019 vot, kändase titanaks). Tetas mugažo 18 ratud radioaktivišt izotopad 34..39, 41, 45, 47, 49..57 atommassanke, izomärid ei ole löutud. Kaikiš hätkembad oma 41Ca-izotop (sen T½ om läz 99400 vot), 45Ca 162,6 päiväd pol'čihodamižen pordonke i 47Ca (4,5 päivest). Radioaktivižed izotopad nomeranke 35..37 hajetas β- i protonižen čihodamižen kal't, kändasoiš argonaks i kalijaks. Kaik toižed izotopad heittas β-čihodamižen kal't, kändasoiš skandijaks, nomerad 38, 39 i 41 — kalijaks, nomer 41 kävutab elektronan tabadandad.
Himižed ičendad.
Kal'cijan muigotandmär om +2. Element reagiruib hapanikanke, hloranke, bromanke, jodanke i hil'muiktuzgazanke honuzližel lämudel, oz.:
 formula_1
 formula_2
Reakcii vedenke om terav, no poukahtuseta:
 formula_3
Metall palab il'mas huldutamižel, leskusen muju om savičunvuitte rusked.
Elementarine kal'cii sase tegimel vakuumas mouckiven (kal'cijan hapandusen) endištusel alüminijan tuhkan abul +1200 C° lämudel:
 formula_4
Purustadud kal'cii keradase i puhtastase.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe kal'cijan mineraloid sauvondas amuižiš aigoišpäi, ned oma mouckivi i mouc, mramor, gips.
Kal'cijan ližaduz om tarbhaine terasen tehmižes. Kävutadas metallišt kal'cijad endištajaks metalloiden samižes.
Kalakurnik

Kalakurnik (, lüd.: "kurnikk", ) om vepsän rahvahan levitadud söm verotegoiden täht, pühäčun čomitez. Se om umbel'jäine pirg palatomanke kalanke südäimeks.
Ottas verest, vaiše sadud kalad paštamha kalakurnikoid. Kala südäimeks: haug', lahn, sig, särg, ahven.
Kaleig

Kaleig (al'ternativižed nimed oma Kaleg, Kalajogi, Kalag' ; , karjalan kelel: "Kalajogi", suomen kelel: "Kalajoki") om vepsän žilo (ven. "село") Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Se om Kaleigan (Kalajogen) vepsän küläkundan administrativine keskuz.
Enzne.
Eländpunkt mainitaškanzihe vl 1496. Vodelpäi 1994 vodhesai 2005 se oli Vepsän rahvahaližen volostin palaks.
Sadas kived gabrodiabazan löudmižsijaspäi, tegimištoližmahtusel — vspäi 1924.
Geografijan andmused.
Kaleig (Kalajogi) sijadase Änižjärven i Kalajogensun randoil.
Avtonmatk Kaleigan da Petroskoin keskes om 105 kilometrad, regionaline R19-ted (Petroskoi — Šušt) mäneb siriči Kaleiges.
Eläjad.
Vl 2000 Kaleigan eläjiden lugu oli 639 ristitud, enamb 58% eläjid — vepsläižed. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 932 eläjad vl 1989. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Varlaam Hutinalaižen jumalanpert' oli saudud vl 1693, kadoi.
Nened aluzkundad oma olmas Kaleiges: keskškol vepsän kelen opendamiženke, lapsiden päivkodi, feršaliž-akušerine punkt, kul'turkodi.
Vodel 1922 Nevondkundaližen Ühtištusen vägiak Anna Lisicina oli sündnu Kaleighe (Žitnoručejha).
Kalevala

Kalevala (mugažo karjalan i suomen kelil) — karjalaiž-suomalaine rahvahaline epos runoiš. Kogoneb vižkümnes pajospäi.
Suomalaine Elias Lönnrot-kelentedomez' (1802−1884) kerazi karjalan i suomen rahvahan pajoid-starinoid Karjalas i Suomenmas, sid' valiči pajoid, ühtenzoiti niid süžetan pirdoil i andoi nimitust. Ezmäine variant oli vaumitud vodele 1828. Lönnrot ümbriradoi keratud materialad kahtišti: vl 1835 pästtihe ezmäižen kerdan (12 078 runod), vl 1849 kahtenz' pästand om sündnu (tegijan lopuline variant, 22 795 rived).
Kalevala om amuižiden vägimehiden man nimituz. Suomalaižed i karjalaižed eliba religijan veroidenke edel hristanuskondad, i kirj om niiden andmusiden znamasine purde.
Kändused.
Ezmäižed kävutadud kändmaha Kalevalad verhad keled oliba ročin kel' (Kastren, 1841) i saksan kel' (1852). Epos om kätud venän kel'he täuzin vl 1888 (Leonid Bel'skii), mugažo vn 1998 känduz om pästtud (tegijad Eino Kiuru i Armas Mišin).
Vepsän kel'he Kalevalan kändi Nina Zaiceva-kelentedomez'. Toižend lapsiden täht (2003) i täuz' kirj (2022) oma sätud.
Kalii

Kalii ("K" — "kalium" latinan kelel) om 19nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden nelländes periodas.
Ühthižed andmused.
Kalii om levitadud Man kores, sen seičemenz' element (2,4 %) i videnz' metall levigandusen mödhe. Element om aktivine himižešti lujas, i sikš ei voi löuta sidä londuses puhthas olendas, necil se om natrijan pojav.
Vl 1807 anglijalaine Hemfri Devi-himik sai puhtast kalijad ezmäižen kerdan sen nozolan gidrohapandusen (KOH) elektrolizan abul. Nimituz libub araban "al'-kali"-sanaspäi «potaš» (kalijan karbonat).
Kalijan biologine ühtnend om tarbhaine. Stajad mülütadas kalijad, sen mairiž voib kucta kibuid eläbil olijoil. Kalii i natrii oma antagonistoikš biologižes funkcijas.
Fizižed ičendad.
Kalii om pehmed hobedaižvauged muglmetall. Kristalline segluz om kubine.
Atommass — 39,0983. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 0,856 g/sm³. Suladandlämuz — 336,8 K (63,65 C°). Kehundlämuz — 1047 K (773,85 C°).
Londuseline kalii kogoneb koumes izotopaspäi, kaks' niišpäi oma stabiližed: 39K (93,258 %), 40K (0,0117 %, T½ — 1,25 mlrd vot) i 41K (6,730 %). Kaikuččel sekundal 40K-izotopan nell' tuhad čihodamižid tegese ristitun hibjas, voib kodvda dozimetral kalijan kodiühtnendoid (potaš, kalijan hlorid, kalijan nitrat-selitr). Se izotop otab nell' videndest ristitun hibjan londuseližes radioaktivižuses (4..5 kBk), 14C-izotop otab jättud päpaloin. Tetas mugažo 23 ratud radioaktivišt izotopad 31..38, 42..56 atommassanke, i niiden viž izomärad. Kaikiš hätkembad oma 43K-izotop, sen T½=22,3 časud, 42K 12,35 časud pol'čihodamižen pordonke i 44K (22 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (nomerad 31..34) vai β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš argonaks vai kal'cijaks, kalii-31 — rikikš, kalii-35 — argonaks i hloraks, kalii-36 — argonaks, hloraks i rikikš.
Himižed ičendad.
Kalii muigotub il'mas teravas, sädab gidrohapandust vedes poukahtusel, ujub sen pindal. Pidab kaita metallad karasinas, benzinas vai silikonas. Muigotandmärad: +1, 0. Luja endištai. Ani eile metallan reakcijad azotanke. Rikin i azotan muiktused palastudas kalijal. Kalijan ühthesuladuz natrijanke om nozol honuzližel lämudel.
Sadas kalijad sen hloridan vai gidrohapandusen elektrolizan mahtusel.
Endištuz sulatud kalijan hloridaspäi kal'cijan karbidal, alüminijal vai olal om znamasine tegimištos, mugažo termohimižen endištandan reakcii om:
 formula_1
Kalii sädab il'man hapanikanke peroksidad i ülähapandust (kalijan üläperoksid):
 formula_2
 formula_3
Voib sada kalijan hapandust metallan lämbitamižel 180 C° znamoičendhasai vai sen alemba hapanikan vähänke lugumäranke ümbrištos, vai kalijan üläoksidan lämbitamižel metalliženke kalijanke:
 formula_4
 formula_5
Kävutand.
Sadud kalijan soliden ühesa kümnendest ümbriratas mineraližikš heretusikš.
Kalii sen peroksidanke (K2O2) kavutasoiš veden termohimižes jagandas vezinikaks i hapanikaks («Gaz de Frans»-kaliicikl, Francii). Ottas kalijan solid gal'vanižhe tehnikha.
Kaliningrad

Kaliningrad (, edel 1946. vot — i , amuižiš aigoiš "Tvangste", ) om lidn da lidnümbrik Venäman päivlaskmaižes anklavas. Se om Kaliningradan agjan pälidn da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1255.
Vspäi 1945 NSTÜ anasti lidnad Saksanmal kaikenke Päivnouzmaiženke Prussijanke ühtes Toižen mail'man sodan aigan. Mülütihe Venäman NFST:ha territorijad lidnanke, i vhesai 1947 vajehtihe saksalašt ristitištod nevondkundaližil rahvahanikoil. Lidn om valdkundröunanverine zon kaiken agjan kartte, i om äi sodavägid ümbrištos.
Kaliningrad šingotase järedal meriportal, laivansauvomižen, vagonansauvomižen i gazavtomatikan tegimil, kebnavtoiden ühthekeradusen edheotandoil, turizmal (enamba mi sada adivpertid).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pregol'-jogensun randoil () i Baltijan meren suvipäivlaskmaižel randal (Kaliningradan (Vislan) laht), viž metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Moskvhasai om 1290 km päivnouzmha orhal. Lähembaižed järedad lidnad oma Ol'štin 100 km suvhe orhal, Gdan'skan aglomeracii 125 km päivlaskmha i Klaiped 120 km pohjoižhe.
Klimat om ven, meren i kontinentaližen klimatan röunal. Tal'v om pehmed. Voden keskmäine lämuz om +8,3 C°, kezakun-elokun +16,1..+18,5 C°, tal'vkun-uhokun −1,2..+0,4 C°. Ekstremumad oma −33,3 C° (uhoku) i +36,5 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +0,7 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +16,9 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 816 mm vodes, enamba heinkus-elokus (91 mm kus) i redukus (86 mm), vähemba sulakus (38 mm).
Tobmuz.
Kaliningrad jagase koumeks (edel 2009. vot jagoihe videks) administrativižeks rajonaks, ned ei olgoi municipaližikš ühtnikoikš. Lidn om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeližed lidnan pämehed oma Jevgenii Lübivii (reduku 2021 — keväz'ku 2023), Andrei Kropotkin (reduku 2020 — reduku 2021), Aleksei Silanov (sulaku 2018 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 431 902 ristitud, vn 2021 — 490 449 ristitud, se ristitišt oli kaikiš suremb. Kaik 467 289 eläjad oli lidnas vl 2017. Läz 715 tuhad ristituid (2002) elädas ezilidnoidenke, se om koume nelländest agjan ristitištos.
Rahvahad (2010): venälaižed — 81,3 %, ukrainalaižed — 3,7 %, vaugedvenälaižed — 3,5 %, armenijalaižed — 0,7 %, totarlaižed — 0,5 %, saksalaižed — 0,4 %, litvalaižed — 0,4 %, pol'šanmalaižed — 0,3 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 7,0 %.
Lidnan üläopendusen aluzkundad oma Baltijan federaline universitet Immanuil Kantan nimed, Kaliningradan valdkundaline tehnine universitet i sen Baltijan kalanpüdon laivišton valdkundaline akademii, Kaliningradan röunmaradnikoičendan institut, mugažo om Piterin üläopendusen aluzkundoiden filialoid (südäiazjoiden ministrusen universitet, sodameriinstitut).
Kalitkad

Kalitkad (, lüd., ) oma vepsän da karjalan rahvahan söm. Ned oma keskmäižed surtte avol'jaižed pirgad. Söm om populärine Venäman evropižen palan pohjoižen päivlaskmas i Suomenmas.
Karjalan naižed pagižiba: "Kalittoa kyzyy kaheksoa" «kalitk küzub kahesad». Toižin sanoin, kahesa komponentad oma tarbhaižed paštamha nenid pirgoid: rugižjauh (voib nižujauhon ližadusenke), vezi, hapamaid, sol, maid, argvoi, kandatez i südäin. Südäimeks ottas nenid produktoid: märgištunu hapamaidos ozrsurim, ozrpudr, kartohk, keittud ris vai šon, taukun.
Kana

Kana (, erasti "Gallus domesticus") om kodikoittud 5,5 tuh. vozid tagaz suviazijalaine džungliden "Gallus gallus"-lind, maižanduzživat samha lihad da munid. Kaikiš äiluguižemb maižanduzlind mail'mas.
Kodikoittud lind lendab pahoin i ei voi leta edahan meclindun erineden, no voib joksta teravas. Oleleb 1,5..5 kg vedutte, kukoi om järedamb kilogrammas mi kana. Tetas enamba 180 sugud mail'mas. Lindunpoigaižed — cipad, cipaižed, cipuižed, kananpoigad.
Ümbrikirjutand.
Kana-erikon sugudimorfizm ozutase sel'ktas. Kana i kukoi oma harjanke päl, se om termoreguläcijan organ. N'ok om kover vähän. Höunhišton muju oleleb erazvuitte lujas.
Kanaha sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed.
Ozoitesed.
Edel oraine, keskel keraine, jäl'gil (jäl'giči) labidoine (kana).
Kant Immanuel'

Immanuel' Kant ( [ɪ'ma:nu̯e:l 'kant]; sünd. 22. sulaku 1724, Königsberg, Prussii (nüg. Kaliningrad, Venäma) — kol. 12. uhoku 1804, sigä-žo) oli germanine filosof. Saksanman klassižen filosofijan alusenpanii, radoi Vauktustusen i romantizman aigoiden röunal.
Kantan üleižed i sistematižed tedotöd koskiba epistemologijad, metafizikad, etikad i estetikad. Ned valatoitiba lujas Päivlaskmman Uden aigan filosofijad. Tedomez' sädi töid tedon toižiš-ki sferoiš: religii, astronomii, oiktuz, istorii.
Biografii.
Tuleban aigan filosof oli vällenke tervhudenke lapsessai, i hänen mam napri antta hüväladušt opendust. Priha oli prestižiden «Fridrihs-Kollegium»-gimnazijan pästnikan (), sid' tuli Königsbergan universitetha opendusen täht vl 1740. Openui siš hätken aigan, no jäti opendust kesken gollüden tagut i radoi privatižeks opendajaks.
Vll 1755 mez' vahvišti dissertacijad doktoran arvon sandanke. Openzi 40 vot siš-žo Königsbergan universitetas.
Karabulak (lidn)

Karabulak (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Ingušetijan Tazovaldkundan keskuzpalan pohjoižes. Se om tazovaldkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1859 kuti kozakoiden "Karabulakskai"-stanic (). Vn 1962 29. kül'mkud kätihe stanicad lidnanvuiččeks žiloks. Žilo sai lidnan statusad vl 1995. Sätihe lidnümbrikod sen alusel vl 2009.
Karabulak šingotase «Himreagent»-tegimel, sauvondmaterialiden edheotandoil (raudbetontegesed, asfal't), mugažo jauhkompleks i kartonažfabrik ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon suves, Alkančurtskii-kanalan randal i Sunž-jogen hural randal (Terekan bassein), 410 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Magashasai om 25 km suvipäivlaskmha. Lähembaine lidn om Sunž kahesa kilometrad päivnouzmha.
Tobmuz.
Karabulak om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Magomed-Bašir Oskanov (kül'mku 2019 — kezaku 2023), Ahmed Bitiev (tal'vku 2016 — kül'mku 2019). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Alihan Hamhoev vn 2023 redukuspäi, edeližed oma Mikail Dzangiev (vn 2023 semendku — reduku, "velgusentäutai"), Magomed Martazanov (reduku 2019 — semendku 2023), Jahja Kitiev (vn 2019 viluku — reduku), Magomet Ganiev (2011−2018). Edel vn 2019 redukud Deputatoiden nevondkundan ezimez' oli lidnümbrikon pämehen.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 961 ristitud, vn 2021 — 43 037 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 39 614 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): ingušad — 97,1 %, čečenalaižed — 1,2 %, venälaižed — 0,8 %, toižed rahvahad — 0,2 %, rahvahuden ozutandata — 0,7 %.
Islaman koume pühäpertid oma saudud lidnas, niiden kesken Keskuzline mečet'. Ortodoksine hristanuskond Kazanin Jumalanmaman jumalanpert' om avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, seičeme keskškolad (nomer 1..7), gimnazii (nomer 1), čomamahtoiden škol, sportškol H.R. Dzeitovan nimed. Mediciniž-tehnologine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, om olmas vspäi 2017.
Karagandi

Karagandi (kazahan kelel: "Қарағанды / Qarağandy", ) om Kazahstanan lidn valdkundan keskuzpalas, videnz' lidn eläjiden lugun mödhe. Se om Karagandin agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1931 kuti sija pidatadud ristituiden täht samha kivihil't, GULAG:an severz'-se lagerid sijazihe täs. Vn 1934 10. uhokud eländpunkt läz lagerid sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke. Äjad joudutadud ristituišpäi jäiba eläda lidnas. Lidnan nimi libub karagan punvuitte-penhištospäi, se änikoičeb pakuižil, om levitadud lidnas da sen ümbrištos.
Karagandin ižandusen päsarakod oma kivihilen samine (2,5 mln tonnoid vl 2008), elektroenergetine (kaks' LEK:ad), mašinansauvomine (sidä kesken mägitransportine), sömtegimišt, sauvondmaterialoiden tehmine. Raudan metallurgii šingotase Temirtau-kaimdailidnas, 15 km lodeheze.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas, «Irtiš — Karagandi»-kanalan lopus, 553 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Matkad Astan-pälidnhasai om 190 km lodeheze orhal, 215 km avtotel vai 241 km raudtedme.
Klimat om terav kontinentaline, päivoikaz kezal. Voden keskmäine lämuz om +3,8 C°, kezakun-elokun +18,6..+20,4 C°, tal'vkun-uhokun −11,0..−12,9 C°. Ekstremumad oma −42,9 C° (tal'vku) i +40,2 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −2,3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +11,5 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Paneb sadegid 332 mm vodes, enamba semendkus-heinkus (36..41 mm kus) i redukus (35 mm), oleleb niid vähemba vilusezonal (107 mm kül'mkus-keväz'kus). Lumikatken keskmäine korktuz sase 26 santimetrhasai uhokus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 50..55 % röunoiš semendkus-sügüz'kus, 77..79 % kül'mkus-keväz'kus.
Tobmuz.
Vspäi 1997 lidn jagase kahteks administrativižeks rajonaks: Alihan Bokeihanovan (edel 2021. vot Oktäbrin) i Kazibekbin; edel oli viž rajonad. Lidnan pind om 279 km², kaiken alištunuden akimatale territorijan — 498 km².
Edeližed lidnan pämehed (akimad) oma Jermaganbet Bulekpajev (sügüz'ku 2020 — tal'vku 2022), Nurlan Aubakirov (kezaku 2014 — sügüz'ku 2020).
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 465 178 ristitud. Kaik 501 419 eläjad oli lidnas vl 2018. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 613 797 eläjad vl 1989. Karagandi sädab lidnaglomeracijad Temirtau-lidnanke da toižidenke ezilidnoidenke, kaik om 800 tuh. ristituid.
Lageriden enzne aig sel'gitab äirahvahut: vn 2015 zavodindas kazahlaižed oliba 42,6 %, venänikad — 40,3 %, toižed rahvahad — 17,1 %.
Transport.
Avtobusad, maršruttaksid i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Edel 1997. vot oli tramvaimaršrutoid, vhesai 2011 trolleibusverk radoi. "Karagandi(-Passažirine)"-päraudtestancii sijadase lidnan keskuzpalas vspäi 1956, avtobusstancii om läz sidä. Koume tošt stancijad ratas 1930-nziš vozišpäi: Karagandi-Uz', -Hil' i -Sortiruind.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Sariark"-lendimport (, KGF / UAKK, 271 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase 22 km suvipäivnouzmha lidnaspäi. Tehtas reisid Venämaha (Moskv, Novosibirsk), mugažo Kazahstanan äjihe znamasižihe lidnoihe, om čarterreisid Antaljaha i Šarm-eš-Šeihaze, sezonreisid Minskha.
Karjalan Tazovaldkundan gimn

Karjalan Tazovaldkundan gimn om Karjalan Tazovaldkundan üks' valdkundsimvolišpäi. Kuldas gimnad seišti sen publižen edestusen aigan.
Karjalan Tazovaldkundan gimn om vahvištadud valdkundkonstitucijal (pala 101) da Karjalan Tazovaldkundan käskusel (6.04.1993, nomer XII-16.495 «Karjalan Tazovaldkundan Gimnan tekstas»).
Muzikan avtor — Aleksandr Beloborodov, venäkel'žen tekstan avtorad — Armas Mišin da Ivan Kostin, suomenkel'žen tekstan avtor — Armas Mišin (venäkel'žen tekstan känduz). Karjalan Aleksandr Volkov-runokirjutai kändi gimnan tekstad livvin kel'he.
Ezmäi gimnal oli kaks' oficiališt tekstad (venäkelel da suomen kelel), no vl 2001 Karjalan käskusenandajan suiman Tazovaldkundan kodi om tühjitanu suomenkelžen tekstan. Tarbhažed toižetused oma tehtud «Karjalan Tazovaldkundan Gimnan tekstas»-käskushe. Nece pätand motiviruidihe sil, miše venäkel' om üks'jäižen oficialižen valdkundkelen Karjalas. Äjad baltijan meren suomalaižiden rahvahiden ezitajad Karjalas (suomalaižed, karjalaižed da vepsläižed) vasttihe pätandad hondoin.
Gimn pajatadihe suomen kelel vaiče kerdan Karjalan muzikaližes teatras gimnan vahvištoitandan jäl'ghe.
Venäkel'ne tekst.
&lt;poem&gt;
Край родной — Карелия!
Древняя мудрая земля.
Братских племён одна семья,
Карелия!
Звените, озера, и пой, тайга!
Родная земля, ты мне дорога.
Высоко на сопках твоих стою
И песню во славу тебе пою.
Край родной — Карелия!
Ты мне навек судьбой дана.
Здравствуй в веках, моя страна,
Карелия!
Герои былин средь лесов и гор
Живут на земле нашей до сих пор.
Лейся, песня! Кантеле, звонче пой
Во имя карельской земли святой!
Край родной — Карелия!
Рун и былин напев живой.
Вижу рассвет лучистый твой,
Карелия!
Вижу рассвет лучезарный твой,
Карелия!
&lt;/poem&gt;
Suomenkel'ne tekst.
&lt;poem&gt;
Kotimaamme Karjala!
Ikivanha kaunis maa.
Veljeskansat yhteen saa
Karjala!
Nuo järvet ja vaarat ja hongikot-
ne huomisen kutsua kuunnelkoot!
Seisoin vaaran harjalla paljain päin
ja suljin syliini mitä näin.
Kotimaamme Karjala!
Ikivanha laulumaa.
Työllään etsii kunniaa
Karjala!
Ne urhot ja sankarit laulujen-
ne asuvat täällä entiselleen.
Soita, soma kantele, jatku, työ!
Soi, laulu, sydämen liekki, lyö.
Kotimaamme Karjala!
Rahvas rehti, ahkera
töin ja lauluin ikuistaa
Karjalaa!
Töin ja lauluin ylistää
Karjalaa!
&lt;/poem&gt;
Karjalankel'ne tekst (livvin pagin).
&lt;poem&gt;
Kodirandu — Karjalu!
Igäine kaunis meijän mua.
Heimokanzat yhteh suat,
Karjalu!
Tuo kuunnelkua järvet dai mečät, suot
Kui sydämeh oma mua pajuo tuou.
Se mäin piälpäi selvembi nähtä voi —
Vie parembi kaikkii mua meijän roih.
Kodirandu — Karjalu!
Ozan kel elä igä kai.
Ryndähis meijän yksi vai —
Karjalu!
Tiä runoloin rohkiembat poijat vie
Kai eletäh salolois, järvien ies.
Pajo lennä, kandeleh helkieh lyö,
Kiitä Karjalua kaikkie muadu myö.
Kodirandu — Karjalu!
Runot dai pajot elos piet.
Nägyy tiä päivännouzu vies,
Karjalu!
Päiväzen nouzu nägyy vies,
Karjalu!
&lt;/poem&gt;
Karjalan Tazovaldkundan Rahvahaline teatr

Karjalan Tazovaldkundan rahvahaline teatr (venäkelel: "Национальный театр", suomen kelel: "Kansallinen teatteri", ičenaižkarjalan kelel: "Kanšallini teatteri", livvinkarjalan kelel: "Kanzalline teatru") om valdkundaline dramatine teatr Petroskoiš. Nece om üks'jäine suomenkeline teatr Venämas. Teatr radab 1932 vodespäi. 2010 vodespäi teatran direktoran radab Arvid Zeland.
Teatras om sur' scen (300 ištsijad) da pen' scen (50 ištsijad). Teatran edestused olesketas venäkelel, suomen da karjalan kelil. Sen sijaduz om Petroskoin keskuses, Kirovan torgul. Adres om Marksan Karlan prospekt, p. 19. Tätüižteatr, Rahvahaline teatr da populärine sušibar oma ühtes sauvuses.
Karjalan keled

Karjalan keled (ičeze nimituz: "karjalan kielet") om suomalaiž-ugrilaižiden keliden alaoks, kudamb mülütab Baltijan meren suomalaižihe kelihe. Pagižijoiden lugu — läz 60 tuhad ristituid.
"Karjalan kel'"-termin om ridasine. Venäman tedoliteraturas nügüd' kävutadas erižed terminad «ičenaižkarjalan kel'», «livvin kel'» da «lüdikel'».
Karjalan keled oma agglütinativižed. Karjalan keled oma Karjalan Tazovaldkundan pagižkeled.
Karjalan kirjamišt.
Vl 2011 Petroskoiš pättihe, miše Ü-kirjamen sijas i ičenaiž-karjalan, i livvin kelil linneb Y.
Kaskez

Kaskez (, ) om vepsän külä Karjalan Tazovaldkundan suves, sen Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Mülüb Kaleigan vepsän küläkundha.
Külä om olmas 16. voz'sadaspäi. Sijadase Änižjärven suvipäivlaskmaižel randal. Kaks' irdad: Onežskai, Sovhoznai.
Vl 1905 külän ristitišt oli 683 eläjad. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 33 ristitud.
Kastel'sardo

Kastel'sardo (, sijaližil paginoil: "Casthèddu Sardhu", "Caltèddu") om lidn da kommun Italijan päivlaskmas, Sardinii-saren da agjan Sassarin provincijas.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1102 kuti genujalaižen Doria-kanzan "Kastel'dženoveze-lidnuz". Kastel'sardo šingotase turizmal, sauvondal i kalanpüdusel.
Lidn sijadase Azinar-lahten randal, 114 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Geografižed koordinatad oma 40°50′0″N da 8°43′0″E. Matkad Sassari-lidnhasai om 25 km suvipäivlaskmha.
Vn 2011 Italijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 735 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Katalanan kel'

Katalanan kel' vai Katalonijan kel' , Valensijan kel' (ičeze nimitused: "català", "valencià") om ibero-romanine kel'.
Pagižijoiden lugu om 11,5 mln ristituid vl 2009, Ispanijan pohjoižpäivnouzmas da Francijan suves tobjimalaz. Kel' om Andorran valdkundkeleks. Om oficialiženke statusanke Ispanijan koumes avtonomižes ühthižkundas: Katalonii, Valensii, Balearižed Sared.
Katalanan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Regulirujad organizacijad: Katalonijan tedoidusen institut, Valensijan kelentedoakademii.
Kaks' paginoiden joukud: päivnouzmaine i päivlaskmaine. Lähembaine kel' om oksitanan kel' grammatikan mödhe.
Kaunas

Kaunas (mugažo litvan kelel, virktas [ˈkɐʊˑnɐs]) om Litvanman kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe. Se om valdkundan erine municipalitet, mülüb Kaunasan statistikan regionha i om sen keskuseks.
Istorii.
Legendan mödhe panihe Kaunasan alust vodel 1030, no ezmäine mainitez lidnas vasttase vaiše vodel 1361. Eländpunkt sai lidnan statusad vl 1408. Vl 1441 Kaunas ühtni Hanza-ühtištushe, i 16. voz'sadan augotišes se oli jo Litvanman ühteks kaikiš elokahambiš lidnoišpäi. Vodelpäi 1701 Kaunas oli Venämas (möhemba — Venälaižes imperijas). Vl 1862 ühtenzoittihe Kaunasad raudtel Venäman da Saksanman pälidnoidenke.
Konz Litvanma sai ripmatomut i kadoti Vil'nüsad, ka pälidn sirtihe Kaunasha. Kaunas oli Litvanman pälidnan vodelesai 1940, sid' sirtihe pälidnad tagaze, Vil'nüsha (valdkundan konstitucijan mödhe Vil'nüs oli pälidnan kaiken). Toižen mail'man sodan aigan 30 tuhad kaunaslašt evrejalašt oli riktud.
Geografijan andmused.
Kaunas sijadase 104 km lodeheze Vil'nüsaspäi. Lidn seižub Litvanman kaikiš surembiden Nämunasan () da Nerisan jogiden ühthejoksmusenno, 48 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Via Baltika-kiruhtel.
Klimat om ven kontinentaline Baltijan meren valatoitusenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +7,9 C°, kezakun-elokun +16,3..+18,7 C°, tal'vkun-uhokun −1,4..−3,0 C°. Ekstremumad oma −36,3 C° (uhoku) i +35,3 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +0,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +14,8 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 710 mm vodes, enamba heinkus (96 mm) i elokus (84 mm), vähemba uhokus-sulakus (41..44 mm kus). Kun keskmäine relätivine il'man nepsuz vajehtase 67..73 % röunoiš sulakus-heinkus, 84..89 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Kaunas jagase 11 nimitadud lidnrajonaks ( «tobminkund»).
Lidnan municipalitetan edeline pämez' om Andrüs Kupčinskas ("Andrius Kupčinskas", 2007 − keväz'ku 2015).
Eläjad.
Vl 2004 lidnan ristitišt oli 366 652 eläjad. Kaik 292 677 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaik 623 262 eläjad om ezilidnoidenke 8086 km² pindal (2022), valdkundan videndez.
Kaunas om üläopendusen lidnaks, läz 50 tuhad üläopenikoid elädas siš. Kaikiš suremb üläopendusen aluzkund om Universitet Vitautas Suren nimed (), sen aluz om pandud vl 1922. Kaik seičeme tuhad üläopenikoid om üks'toštkümnel fakul'tetal, ratas kaks' institutad mugažo.
Mel'heižtahod.
Kaunasas om čomid arhitekturmuštnikoid: keskaigaižen lidnusen ruinad, äiluguižed jumalankodid, toižed istorižed pertid, muzejad.