tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Nartkal

Nartkal (, «vägimehiden lidn», ) om Venäman lidn da lidnankund Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om Kabardinijan da Balkarijan nellänz' surtte lidn, Urvanin rajonan administrativine keskuz.
Eläjad.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1913 kut "Dokšukino"-raudtestancii () Dokšukinad-ruhtinasiden-manpidajiden kanzannimen mödhe. Vl 1921 se sai žilon statusad. Vn 1955 16. päiväl kezakud žilo sai lidnan statusad, i vhesai 1967 oli alištunu tazovaldkundan tobmudele oikti. Vl 1967 udesnimitihe lidnad nügüdläižikš, no raudtestancii nimitase enččikš.
Nartkal šingotase sömtegimišton edheotandoil i kalankazvatusel. Ende raudbetontegesiden pästand oli mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kabardan tazangištol da Kavkazan ezimägištol. Reljefan korktused vajehtadas sadan metran röunoiš, lidnan keskmäine korktuz — 305 m valdmeren pindan päl.
Matkad Nal'čikhasai om 25 km suvipäivlaskmha orhal, raudtedme vai avtol. Toižed lähembaižed lidnad oma Čegem 25 km päivlaskmha orhal i Maiskii 25 km pohjoižpäivnouzmha orhal.
Tobmuz.
Nartkal om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Kaik rahvaz valičeb lidnan Sijaližen ičeohjastusen nevondkundan 20 deputatad videks vodeks. Sen ezimez' om Leonid Hagov vn 2009 heinkuspäi. Kaik 15 radnikad om lidnan Administracijas. Sijaližen Administracijan edeližed pämehed oma Aslan Atalikov (reduku 2018 — sulaku 2020, tal'vku 2020 — semendku 2021) i Izmail Batijev (heinku 2014 — reduku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 694 ristitud, rajonan kaks' videndest. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 30 643 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33 800 eläjad vll 2003−2005 i 33 203 eläjad vl 2021.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): kabardalaižed — 65,5 %, venälaižed — 23,5 %, turkad — 3,9 %, osetijalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 5,4 %.
Islaman Keskuzline «Al'-Iman»-mečet' medresenke om avaitud. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' radab nügüdläižes sijas vspäi 1967. Protestantizman kaks' pühäpertid: seičemenden päivän adventistoiden i baptizman.
Opendusen aluzkundad lapsiden täht oma kuz' päivkodid, kuz' keskškolad, muzikškol, sportškol, čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš lähembaižiš lidnoiš.
Prohladnii

Prohladnii (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundas. Se om tazovaldkundan kahtenz' surtte lidn eläjiden lugun mödhe. Lidn om Prohladnijan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe vspäi 1964.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1765 kuti "Prohladnai"-stanic (). «Rostov — Vladikavkaz»-raudtejono läbiti stanicad 1860-nzil vozil, i se šingotaškanzihe järedan maižanduzrajonan produkcijan oigenduzpunktaks. Stanic sai lidnan statusad vl 1937 nügüdläiženke nimenke, raudtestancijan nimituz jäi vajehtuseta. Suren sodan aigan lidn oli okkupiruidud Germanijan sodavägil (26. eloku 1942 — 5. viluku 1943).
Prohladnii šingotase elektrotehnižel sarakol («Kavkazkabel'»-tegim i «Kavkazkabel' TM»-tegim, pol'veimiden tegim), kohenduzmehanižel tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (savič i katusenkived, radubetontegesed), sömtegimišt (alkogoližiden jomiden edheotand, leibtegim, söndtavaroiden kombinat), mugažo meblinfabrik i omblendfabrik ratas lidnas. Avtoteiden i raudteiden znamasine transportsol'm.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase tazangištol, mecan da stepin zonas, Malk-jogen hural randal (, Terekan hurapol'ne bassein), 215 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Sur' Prohladnijan irrigacine kanal jokseb pohjoižhe lidnaspäi. Matkad Nal'čikhasai om 45 km suvipäivlaskmha orhal vai 60 km avtotedme. Lähembaine lidn om Maiskii 18 km suvhe orhal, raudtel vai avtol.
Prohladnii om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 59 601 ristitud. Vl 2018 lidnan ristitišt oli 57 857 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 61 800 eläjad vl 2003.
Rahvahad (enamba 1% vl 2010): venälaižed — 76,7%, kabardalaižed (čerkesalaižed) — 4,6%, armenijalaižed — 3,6%, turkad (turkad-meshetijalaižed) — 3,5%, korejalaižed — 3,1%, ukrainalaižed — 1,5%, čiganalaižed — 1,3%, saksalaižed — 1,0%, toižed rahvahad — 4,5%, rahvahuden ozutandata — 0,2%.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma letud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (1882−1886) valatusiden jumalanpertinke senno, Jumalanmaman Katken jumalanpert', «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen jumalanpert' kaumžomal. Protestantizman nell' loičendpertid oma saudud: seičemenden päivän adventistoiden, baptizman, evangeližen uskon hristanuskojiden, lüteranine. Katoline tulend om registiruidud 1970-nzil vozil (koumanz' nevondkundaline Moskvan i Leningradan jäl'ghe). Islaman sunnitine mečet' om avaitud vl 1998 udenno kaumžomanno.
Prohladnijan äiprofil'ne kolledž i Kabardinijan da Balkarijan valdkundaližen maižanduzakademijan filial oma professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Igor' Taraev (semendku 2016 — tal'vku 2021). Lidnan Sijaližen ičeohjandusen nevondkundan ezimez' om Andrei Birük vn 2019 vilukuspäi.
Terek (lidn)

Terek (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om Terekan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1876 kuti "Murtazovo"-raudtestancii (sijaline "Мэртэзей") «Rostov — Vladikavkaz»-jonol, nimitihe kabardinižen bajarišton Murtazovad-kanzannimen mödhe. Udesnimitihe nügüdläižikš vl 1920. Suren sodan aigan oli okkupiruidud vn 1942 lopus severz'-se nedalid. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1967.
Terek-lidn šingotase diamantoiden ümbriradmižel, diamantinstrumentan tegim radab, mugažo konservtegim i villänpurnud oma saudud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Terek-jogen oiktal randal, 255 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Nal'čikhasai om 53 km päivlaskmha avtotedme. Lähembaine lidn om Maiskii 25 km pohjoižhe.
Tobmuz.
Terek om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnan Sijaližen ičeohjandusen nevondkundan ezimez' om Zaurbi Haradurov vn 2016 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 19 170 ristitud, rajonan kaks' videndest. Vl 2018 lidnan ristitišt oli 19 489 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 20 300 eläjad vl 2003, vajehtase 19..20 tuhad eläjid röunoiš vspäi 2002.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): kabardalaižed (čerkesalaižed) — 85,6 %, venälaižed — 10,0 %, osetinalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,3 %.
Islaman nell' pühäpertid om olmas lidnas.
Kabardinijan da Balkarijan avtotesauvondan kolledžan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Tirniauz

Tirniauz (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om El'brusan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1934 kuti "Girhožan-külä" samha molibdenad da vol'framad sijaližel torhudel. Vl 1937 se sai žilon statusad "Alabaksan"-nimenke (). Vl 1955 žilo sai lidnan statusad udenke nügüdläiženke nimenke. Vspäi 2001 likvidiruihe kaivuzkombinatad, no se toi ristitišton polendust, i kaivuzkompanii om sätud tošti vl 2017 kuti valdkundaližen «Rosteh»-korporacijan pala. Vodele 2023 kompanii planiruib sauda kaik tarbhašt i zavodida metalloiden samišt udel materialižel alusel. Kivendon küllästamine linneb Nevinnomisskas, kut ende-ki oli.
Tirniauz šingotase sauvondgipsan materialiden tegimel i turizman edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baksan-jogen molembil randoil (Terekan bassein). Reljef om korktoiden mägiden (Kavkaz), om süvid jogialangištoid. Korktused vajehtadas polentošt-kahten tuhad metrid röunoiš, lidnan keskmäine korktuz — 1307 m valdmeren pindan päl. Toturbaši-mägi om kaikiš korktemb lidnan röunoiš, 2786 metrad. Reduvalud oleskeldas, katastrofine oli vn 2000 heinkus. Matkad lähembaižhe Nal'čik-lidnhasai om 57 km päivnouzmha orhal vai 82 km avtotedme.
Tirniauz om lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 21 000 ristitud, rajonan nell' seičemendest. Vl 2018 lidnan ristitišt oli 20 566 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 31 100 eläjad vl 1992.
Rahvahad (enamba 1% vl 2010, ozutadud rahvahudenke): balkarijalaižed — 52,1%, venälaižed — 23,2%, kabardalaižed — 15,2%, totarlaižed — 1,6%, lezgilaižed — 1,0%, ukrainalaižed — 1,0%, toižed rahvahad — 5,9%.
Islaman Keskuzline mečet' om avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jurgii-vägestusenkandajan jumalanpert' om letud vl 1999 nevondkundaližes sauvusespäi.
El'brusan regionaline kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Edeline lidnankundan pämez' (Sijaližen ičeohjandusen nevondkundan ezimez') om Kemal Tilov (eloku 2012 — reduku 2016). Edeline lidnankundan Sijaližen administracijan pämez' om Ruslan Džappuev (eloku 2012 — reduku 2021), nügüdläine — Tahir Čimaev vn 2021 redukuspäi ("velgusentäutai").
Čegem

Čegem (, , ) om Venäman lidn Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan keskuses, Nal'čikan pohjoine ezilidn. Se om Čegeman rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1822 kuti "Kundetovo-külä" () elänzoitmaha tahod alištunuzil Venäman tobmudele sijaližil heimoil. Vl 1920 udesnimitihe žilod "Ezmäižeks Čegemaks" () toižiden eländpunktoiden kartte ruhtinasiden da bajarišton kanzannimidenke. Vl 2000 žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.
Čegem šingotase stökoltegimel (butulkad, om rekonstruiruidud vodele 2022), gofrokartonpakuitesen pästandal, nahktegimel, sömtegimišton edheotandoil (maidtegim). Kazmuzhonusiden i fruktsaduiden pind ližadub, kalankazvatusen edheotand radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Čegem-jogen oiktal randal (Terekan bassein), 493 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl, korktused vajehtadas 150 m röunoiš. Matkad Nal'čikan röunhasai om koume kilometrad suvhe.
Čegem om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind om 73 km², sidä kesken lidnfartalad ottas koumandest, toine om ezilidan territorii.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 18 019 ristitud, rajonan nelländez. Vl 2018 kaik 18 156 ristitud elihe lidnas. Kaikiš suremb ristitišt oli 18 300 eläjad vll 2006−2009 i om nügüd'.
Rahvahad (enamba 1% vl 2010, ozutadud rahvahudenke): kabardalaižed — 78,6%, balkarijalaižed — 15,9%, venälaižed — 2,7%, toižed rahvahad — 2,8%.
Koume islaman pühäpertid om olmas lidnas: üläpalas, keskmäižes palas (Abu Hanifan nimed) i alapalas.
Kabardinijan da Balkarijan «Stroitel'»-kolledžan (Nal'čik) filial om avaitud lidnas.
Edeline lidnankundan pämez' (sijaližen administracijan pämez') om Leonid Makoev (uhoku 2016 — kül'mku 2021).
Kalmikijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om koume lidnad (, ) Kalmikijan Tazovaldkundas.
Gorodovikovsk

Gorodovikovsk (, «pert'kulunke», «čuhundusenke») om Venäman lidn da lidnankund Kalmikijan Tazovaldkundan päivlaskmaižes čogas. Se om Gorodovikovskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1871 kuti kalmikalaižiden "Bašant"-žilo () elänzoitmaha tahondad anttud umal, nimitihe jogen mödhe. Vn 1943 28. päiväl tal'vkud deportiruihe kalmikalaižid, i vhesai 1957 žilo oli mülünu Rostovan agjaha. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1971, udesnimitihe Oka Gorodovikov-polknikjenaralan muštho.
Gorodovikovsk šingotase paštandsijal, mellical, makaroniden cehal, rajonkeskusen socialižen infrastrukturan holitišil. Ei ole tegimišton järedoid edheotandoid lidnas. Se om ümbärtud maižanduzrajonal, mahuz om mustma. Nevondkundaližel aigal konservtegim, voitegim, savičuntegim i omblendfabrik radoiba lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, 64 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Elisthasai om 234 km päivnouzmha. Lähembaižed lidnad oma Sal'sk (Rostovan agj) 53 km lodeheze orhal vai 60 km avtotedme, Ipatovo (Stavropolin rand) 95 km suvipäivnouzmha avtol.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +10,3 C°, kezakun-elokun +20,2..+23,3 C°, tal'vkun-uhokun −1,1..−3,1 C°. Ekstremumad oma −25,8 C° (viluku, uhoku) i +42,7 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +7,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,6 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus (sügüz'kun minimum om +2,1 C°). Paneb sadegid 468 mm vodes, kuidme läz tazomäras, enamba kezakus (55 mm), vähemba vilukus-keväz'kus (28..32 mm kus) i sügüz'kus-redukus (33 mm kus). Sadegiden lugumär voib vajehtadas lujas vozidme.
Tobmuz.
Gorodovikovsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 175,86 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnankundan pämez' (ahlači) om Sergei Sereda (2010 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 480 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 8 285 ristitud. Vl 2017 kaik 8 798 ristitud elihe lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11..12 tuh. eläjid vll 1979−1992 (11 902 rist. vl 1989).
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 63,4 %, kalmikalaižed — 25,4 %, turkad-meshetijalaižed — 1,9 %, saksalaižed — 1,5 %, ukrainalaižed — 1,5 %, armenijalaižed — 1,1 %, korejalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,9 %, rahvahuden ozutandata — 1,3 %.
Buddizman Zonkava-valdoičijan tantrine pühäpert' om saudud vll 2005−2008. Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma avaitud lidnas: Mikoi-arhangelan jumalanpert' (om sätud vll 1998−2002), ph. Aleksii-carinpoigan jumalanpert' (om letud vll 2007−2018), ph. Aleksijan časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), äiprofil'ne gimnazii B.B. Gorodovikovan nimed, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Äiprofil'ne kolledž i Bašantan kolledž F.G. Popovan nimed (Kalmikijan valdkundaližen universitetan filial).
Lagan'

Lagan' (, ) om Venäman lidn da lidnankund Kalmikijan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Se om Laganin rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud sar'he mererandanno kuti sidanikoiden evropižen Venäman keskusespäi "Lagan' "-žilo vl 1871, oli mülünu Astrahanin makundha. Vspäi 1927 om Kalmikijan palaks. Vl 1936 kalanümbriradai kombinat radaškanzi, i kätihe Laganid radnikžiloks. Kalmikalaižiden deportacijan jäl'ghe vl 1944 žilon nimi oli "Kaspiiskii". Aigan mändes lete ühtenzoiti sart randanke. Vl 1963 mašiništonsauvomižen tegim radaškanzi, i Kaspiiskii sai lidnan statusad. Vspäi 1991 nimitadas lidnad eziauguižikš.
Lagan' šingotase kalan ümbriradmižel i osötran kazvatusel, sömtegimišton toižil edheotandoil, om kivivoin samižen rajonan keskuseks, mugažo turizman keskuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmaižel randištol, läz mererandad, 20 m alemba mail'man valdmeren tazopindad keskmäižel korktusel, mi om 7..8 metras ülemba Kaspijan pindad. Ühtenzoitase merenke laivkanalal kümnen kilometrad pitte.
Matkad Elisthasai om 260 km lodeheze orhal vai 305 km avtotedme. Lähembaine lidn om Kamizäk (Astrahanin agj) 98 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 205 km avtotedme. Matkad lähembaižhe Ulan-Hol-raudtestancijhasai om 40 km päivlaskmha oiktal avtotel.
Tobmuz.
Lagan' om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 1 521,1 km².
Lidnan municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez' (ahlači). Gennadii Očirov radab lidnan Administracijan pämehen vn 2015 kül'mkuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Nikolai Girenko, radoi vn 2015 kül'mkuhusai. Lidnankundan Deputatoiden suiman ezimez' om Anna Dordžieva vn 2020 redukuspäi. Edeližed suiman ezimehed oma Irina Žigul'skaja (kezaku 2017 — reduku 2020), Väčeslav Anhanov (radoi vn 2017 kezakuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 323 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 — 13 834 ristitud. Vl 2017 kaik 13 137 ristitud elihe lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 300 eläjad vl 1992.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): kalmikalaižed — 50,2 %, venälaižed — 38,2 %, kazahlaižed — 7,9 %, totarlaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 0,05 %.
Buddizman Vauvhatusen pühäpert' (suburgan) radab lidnas vspäi 1995, kaks' stupad oma saudud mugažo. Ortodoksižen hristanuskondan Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om avaitud lidnas, letihe vll 2003−2011.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 3, 4), äiprofil'ne gimnazii, škol-internat, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, lapsiden da norišton sportškol V.G. Anhanovan nimed. Politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om nell' lidnad (, , , kar. da balk. i ) i 7 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа", ) Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkundas.
Lidnanvuiččed žilod.
Seičeme lidnanvuittušt žilod: Dombai, El'brusskii, Mednogorskii, Ordžonikidzevskii, Pravokubanskii, Udarnii, Uz' Karačai. Sen ližaks viž zilod oliba lidnanvuiččikš enččes.
Karačajevsk

Karačajevsk (, , , , ) om Venäman lidn Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkundan keskuses. Se om tazovaldkundan koumanz' eländpunkt eläjiden lugun mödhe, om Karačajevskan lidnümbrikon administrativine keskuz, mugažo Karačajevskan rajonan administrativižeks keskuseks (ei mülü rajonha).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud karačailaižil vl 1926 kuti "Georgijevskoje". Vl 1927 udesnimitihe "Mikojan-Šahar:aks" (). Vl 1929 se sai lidnan statusad. Vll 1944−1957 nimitihe "Kluhori:kš" (). Vll 1944−1955 oli Gruzijan NST:n palaks, sid' mülütihe Stavropolin randha möst. Rahvahan reabilitacijan jäl'ghe vspäi 1957 lidn nimitase nügüdläižikš.
Karačajevsk šingotase elektroühtenzoitajiden paloiden tegimel i sömtegimišton edheotandoil (oludentegim, leibtegim, maidtegim), mugažo betoniž-šebin'tegim i kalankazvatusen edheotand (torp) ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan lodehes (no suvemb, mi lidnanvuitte Ordžonikidzevskii-žilo), Kubanin i sen huran Teberd-ližajogen kaikil randoil, 857 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Čerkesskhasai om vižkümne kaks' kilometrad pohjoižhe orhal vai 59 km avtotedme. Lähembaižed lidnad om Ust'-Džegut nell'kümnes kilometras pohjoižhe i Teberd 44 km suvhe avtol.
Tobmuz.
Kaik kuz' eländpunktad mülüdas lidnümbrikho Karačajevskan ližaks: Teberd-lidn, koume lidnanvuittušt žilod (Dombai, El'brusskii, Ordžonikidzevskii) i kaks' muite žilod (Malokurgannii, Mara-Ajagji). Kaik ned oma ümbärtud Karačajevskan rajonan territorijal.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om lidnan Duman ezimez'. Edeline Duman ezimez' om Ali Semönov (uhoku 2011 — sügüz'ku 2022). Lidnümbrikon mer (Administracijan pämez') om Marat Urusov vn 2022 sulakuspäi. Edeližed merad oma Al'bert Dotdaev (reduku 2020 — sulaku 2021), Alik Dinaev (reduku 2017 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 483 ristitud, lidnümbrikon pol', vn 2021 — 23 867 ristitud. Vl 2018 lidnan ristitišt oli 21 067 eläjad, lidnümbrikon — 38 588 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 22 113 eläjad vl 2002 i om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,5 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): karačailaižed — 81,6 %, venälaižed — 11,3 %, osetinalaižed — 1,8 %, čerkesalaižed — 0,9 %, totarlaižed — 0,8 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 3,1 %.
Islaman pämečet' om avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Panteleimonan jumalanpert' om saudud vodele 1997. Vižkümnenden päivän jumalankodikundan loičendpert' radab.
Openduz.
Lidnan lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1, 3, 5, 6), gimnazii (nomer 4), muzikškol, čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol.
Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad oma Karačajevsk-lidnan Politehnine kolledž, Rahvahidenkeskeine nügüd'aigaižen ohjandusen avol'jaine kolledž (Čerkessk) — Karačajevskan filial, Karačajan da Čerkesijan valdkundaline universitet U.D. Alijevan nimed (Karačajevsk, ei ole filialoid, alusenpanend 1938).
Teberd

Teberd (, vai "Теберда", ) om Venäman lidn-kurort Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkundan suves. Se mülüb Karačajevskan lidnümbrikho.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1868 kuti "Baičoralani"-külä () ezmäižen rodun kanzannimen mödhe. Aigan mändes ristitud toižel rodul tulihe elämha, i udesnimitihe küläd nügüdläižikš lähižen jogen mödhe. Vl 1971 žilo sai lidnan statusad.
Teberd šingotase kurortan edheotandoil vspäi 1925 (turbazad, tuberkulözanvastaine da toižed sanatorijad, adivpertid, lebukodid), kalankazvatusel i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan suvipalan lodehes, Teberd-jogen randoil (60 km pitte, Kubanin hura ližajogi), Suren Kavkazan pautkil, 1280 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Teberdan kel'dtahon territorijal. Paks poud da puhtaz il'm mägilpäi abutihe käta lidnad lebutahoks.
Matkad Karačajevskhasai (lähembaine lidn) om koumekümne ühesa kilometrad pohjoižhe orhal vai 44 km avtotedme, Čerkesskhasai om 105 km pohjoižhe.
Tobmuz.
Sijaližen Adminstracijan edeline pämez' om Aslan Kanamatov (kül'mku 2017 — tal'vku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 058 ristitud, lidnümbrikon videndez. Vl 2018 lidnan ristitišt oli 8 670 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 9 100 eläjad vl 2011.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): karačailaižed — 69,1 %, venälaižed — 25,1 %, osetinalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 4,7 %.
Islaman pühäpert' om avaitud vspäi 2008.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol, muzikškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Ust'-Džegut

Ust'-Džegut (, , , ) om Venäman lidn da lidnankund Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Ust'-Džegutan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kozakoil-sirdnikoil vl 1861 kuti "Ust'-Džegutinskai"-stanic (). Se sai lidnan statusad vl 1975 nügüdläiženke nimenke.
Ust'-Džegut šingotase sauvondmaterialiden tegimil (cement, mouckivi, silikatine savič), pen' gidroelektrostancii om sauvomas. Edel 2004. vot raudbetontegesiden tegim radoi mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan lodehliženno röunanno, pidust' Kubanin oiktad randad, 627 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ust'-Džegutan vezivaradim seižub ülezjogen, Sur' Stavropolin kanal augotase siš, om lidnan päivnouzmaižeks röunaks.
Matkad Čerkesskhasai om kahesa kilometrad pohjoižhe. "Džegut"-raudtestancii radab vspäi 1944, se om 71-kilometrižen sarakon "Nevinnomisskai"-stancijaspäi lopstancijaks. Ei ole passažirühtenzoitust raudtedme vspäi 2009, se om kaičenus Čerkesskhasai vaiše.
Tobmuz.
Ust'-Džegut om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Kemal Bairamukov vn 2012 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 566 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 31 137 ristitud. Kaik 30 438 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 32 903 eläjad vl 2002.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): karačailaižed — 54,6 %, venälaižed — 32,6 %, abazilaižed — 6,0 %, čerkesalaižed — 1,4 %, čiganalaižed — 1,1 %, totarlaižed — 0,7 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,2 %.
Islaman pämečet' om avaitud. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid ratas lidnas: ph. Mikoi-arhangelan (letihe kivišt vll 1879−1885) i phh. Pedr da Fevronija Muromalaižiden (om saudud vll 2014−2019). Protestantizman nell' pühäpertid oma saudud: vižkümnenden päivän jumalankodikundan kaks' jumalanpertid i baptizman kaks' jumalanpertid.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..4, 6..8), kaks' liceid (nomer 1 i 7), kaks' gimnazijad (nomer 4 i 6), koume keskškolad (nomer 2, 3, 5), rajonan lapsiden da norišton sädamižen pert', čomamahtoiden škol, rajonan kompleksine sportškol. Rahvahidenkeskeine nügüd'aigaižen ohjandusen avol'jaine kolledž (Čerkessk) — Ust'-Džegutan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Karjalan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om koumetoštkümne lidnad (, ) i 11 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа", ) Karjalan Tazovaldkundas.
Enččed lidnad.
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
Kem' (lidn)

Kem' (, karj. i ) om Venäman lidn Karjalan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas. Kem' om Kemin rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn. Mülüb rajonha vspäi 2004, rajonan ristitišton koume nelländest eläb lidnas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 14. voz'sadal. Vozil 1450−1764 se alištui Solohkan jumalankodile. Vl 1657 jumalankodi sauvoi kaks'žirušt azekast pulidnust vihanikoiden (suomalaižed, ročilaižed) paksuid londoid vaste. Žilo sai lidnan statusad vl 1785 i oli alištunu Anuslidnan tobmudele. Vozil 1799−1920 lidn mülüi Arhangel'skan gubernijha.
Kemin ižandusen sarakod oma elektroenergetik (), mecan ümbriradmine, sömtegimišt (kalan kazvatuz i leibtegim), transport, turizm.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmas, seižub Vauktan meren päivlaskmaižen randpolel, ühtennimižen jogen hural randal tobjimalaz. Solohkad-sared oma läz 50 km päivnouzmha lidnaspäi. Matkad Petroskoihesai om 352 km suvhe orhal vai 410 km avtotedme. Lähembaine lidn om Belomorsk 49 km suvhe.
Klimat om subarktine venon röunal. Voden keskmäine lämuz om +2,2 C°, kezakun-elokun +11..+14,7 C°, tal'vkun-uhokun −6..−9 C°. Ekstremumad oma −40,3 C° (viluku) i +32,9 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −2,6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,7 C° (viluku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 524 mm vodes, enamba heinkus-elokus (67..68 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (22 mm kus). Keskmäine relätivine nepsuz om 82 %, tullein piguz 4,1 m/s.
"Kem' "-raudtestancii om «Petroskoi — Murmansk»-keskustal. Meriport radab läz lidnad.
Tobmuz.
Kaik koume pen't žilod mülüdas lidnankundha Kemin ližaks, niiden ühthine ristitišt oli 651 eläjad vl 2013. Lidnankundan pind om 1880,98 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Denis Popov radoi edeližen ezimehen (reduku 2016 — kül'mku 2021). Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2021 tal'vkus, Jekaterina Danil'jeva radoi sen jäl'gmäižen pämehen vn 2016 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vl 1913 lidnan eläjiden lugu oli 4 100 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 21 025 eläjad vl 1970. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 13 051 ristitud, vn 2021 — 10 018 ristitud. Vl 2017 kaik 11 604 eläjad oli lidnas i 12 195 eläjad kaikes lidnankundas, rajonan ristitišton nell' videndest.
Rahvahad (lidnalaižed, enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 89,8 %, karjalaižed — 1,5 %, vaugedvenälaižed — 1,3 %, ukrainalaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 2,7 %, rahvahuden ozutandata — 3,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: amuine Emäganpäivän päjumalanpert' (om sauptud, no udessündutase), Pühän Jumalanmaman Blagoveščenjan päjumalanpert' (om avaitud), kaks' časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), čomamahtoiden škol, sädamižen pert', sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Kostamukš

Kostamukš (, ičen. karj. "Koštamuš", ) om Venäman lidn da lidnümbrik Karjalan Tazovaldkundan lodehes. Se om Karjalan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Nügüdläine eländpunkt om saudud enččiden "Kontokki"- i "Kostamukš"-küliden sijas kuti žilo sädamha sijaližen raudkivendon ümbriradajad kombinatad. Se sai oficiališt statusad (lidnanvuitte žilo) vn 1977 17. päiväl kül'mkud. Vspäi 1983 (25. sulaku) Kostamukš om lidnan statusanke. Lidnanpäiv praznuiše semendkun 1. päiväl. Vspäi 2007 Kostamukš ei mülü röunmaha, tulend lidnha om joudai.
Raudkivendon küllästamižkombinat zavodi tehmižen vozil 1982−1984. Se sijadase 13 km pohjoižpäivnouzmha lidnan fartaloišpäi. Kostamukš šingotase mugažo mecan ümbriradmižel, sömtegimištol (leibtegim, torpan kazvatuz), avtoelektropaloiden pästandal i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Kontokkijärven (Kondokijärven) päivlaskmaižen i suvižen randpolil, 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Petroskoihesai om 365 km orhal suvipäivnouzmha, 491 km avtotedme. Matkad Suomenman röunhasai om 35 km päivlaskmha, röunal raudten da avtoten «Lüttä-Vartius»-kontrol'punkt om olmas.
Tobmuz.
Zarečnii-žilo (136 rist. vl 2013), Voknavolok-külä (401 rist. vl 2013) i nell' pen't küläd (6 rist. vl 2013) mülüdas lidnümbrikho Kostamukšan ližaks. Kostamukšan lidnümbrikon pind om 4 046 km² (13nz' sija tazovaldkundas rajoniden i lidnümbrikoiden keskes).
Eläjad.
Vl 1979 lidnan ristitišt oli 4 366 eläjad, vl 1989 — 30 432 eläjad. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 28 436 ristitud, lidnümbrikon — 28 997 ristitud. Vl 2018 kaik 29 381 ristitud elihe lidnas i 29 906 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 900 eläjad vl 2001.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnümbrikos: Jumalanmaman Katken kafedraline päjumalanpert' (Kostamukš) Emäganpäivän časounänke i ph. Illä-endustajan jumalanpert' (Voknavolok).
Kostamukšan politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
"Kostamukš-Passažirine"-päraudtestancii sijadase lidnan pohjoižel röunal.
"Kostamukš"-lendimport civiližiden südäireisiden täht ("КСШ") sijadase vides kilometras päivlaskmha lidnaspäi, vspäi 2013 se ei ole rados.
Lahdenpohj

Lahdenpohj ( vai "Ла́хденпохья", ) om Venäman lidn da lidnankund Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Lahdenpohjan rajonan administrativine keskuz (vozil 1945−1958 i vspäi 1970) da üks'jäine lidn.
Istorii.
Vl 1812 eländpunkt kuti Viipurin gubernijan pala oli mülünu Suomenman surhe ruhtinazkundha, vspäi 1917 — Suomenmaha. Edel 1924. vot eländpunkt oli Jakkimankülän palaks "Sieklahti"-nimenke. Vspäi 1925 zavottihe sauda fanertegint. Lahdenpohj om Karjalan palaks Tal'vsodan jäl'ghe, vspäi 1940. Vl 1945 Lahdenpohj-radnikžilo sai lidnan statusad. Nügüd' Jakkimanžilo mülüb Lahdenpohjaha, vastkarin enččele.
Lahdenpohjan sured edheotandad oma faneran pästandan kombinat, leibäntegim, likörantegim.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, seižub Ladoganjärven lodehližel randištol, sen 12-kilometrižen Jakimvaran lahten edembaižel randal. Pen' Auranjogi ( 19 km pitte) lankteb Ladogha lidnan territorijal.
Matkad lidnaspäi Petroskoihesai om 223 km päivlaskmha orhal vai 289 km avtotedme. Matkad Piterihesai om 176 km suvhe orhal vai 231 km A121-avtotedme. Matkad Suomenman röunhasai om 25 km lodeheze orhal. Lähembaine lidn om Sortaval 33 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 42 km avtotedme.
Tobmuz.
Lahdenpohj om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeližed lidnankundan pämehed oma Jurii Filimonov (keväz'ku 2017 — reduku 2019) i Irina Kakovka (2014 — keväz'ku 2017). Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2021 sulakus, rajonan administracii tegeb sen velgusidme. Lidnan Administracijan jäl'gmäine pämez' om Ramiz Kazimov ("Рамиз Казымов", uhoku 2017 — uhoku 2021).
Eläjad.
Vl 1959 lidnan eläjiden lugu oli 7 787 ristitud. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 813 ristitud, rajonan ristitišton viž ühesandest, vn 2021 — 5 952 ristitud. Vl 2017 kaik 7 449 ristitud elihe lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10 600 eläjad vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud lidnas: Ill'a-endustajan jumalanpert' (letihe vll 1997−2005), ph. Valentin-moknikan časoun' (vspäi 2004), ph. Jurgii-vägestusenkandajan časoun' (om saudud vodele 2003 vai aigemba). Vozil 1850−1977 lüteranine jumalanpert' oli Jakkim-žilon territorijal, se pühäpert' mülüti koumed tuhad ristituid, paloi, jändused oma kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid, keskškol, lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, čomamahtoine škol, sportškol. Sortavalan kolledžan palakund Lahdenpohj-lidnas om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Üks'jäine avtobusmaršrut ühtenzoitab "Jakkim"-stancijad "Huuhkanmäki"-seižutezpunktanke. Avtobusad ajeltas Sortavalhasai, Petroskoihesai i Piterihesai.
"Jakkim"-raudtestancii (, avaitihe vl 1893) om «Piter — Sojärv»-raudtekeskustal. Venehstancii radab lidnan randal kezaaigan.
Pit'krand

Pit'krand (, , ) om Venäman lidn Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Pit'krandan rajonan administrativine keskuz (vozil 1952−1957 i vspäi 1966) da üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Uz'lidnan Vodin pätinan aigkirjas kuti "külä Ladogan Pit'kal randal" () vl 1499.
Vozil 1617−1721 külä oli Ročinman palaks Stolbovon kožundaktan mödhe. Vspäi 1721 Pohjoižen sodan jäl'ghe Pit'krand oli mülünu Venäman imperijha Ništadtan kožundaktan mödhe. Se oli Piterin gubernijan Viipurin provincijan, vspäi 1744 — Viipurin gubernijan palaks vhesai 1812.
Vl 1812 eländpunkt kuti Viipurin gubernijan pala oli mülünu Suomenman surhe ruhtinazkundha, vspäi 1917 — Suomenmaha. Vl 1920 mecpilindtegim, vl 1921 sul'fatiž-cellülozine tegim oma saudud. Ned oliba lidnan päedheotandoikš hätken. Vl 1932 ezmäine jonuz tuli Pit'krandha Läskeläspäi. 19. voz'sadaspäi 1950-he vozihesai saihe vas'k-, tin- da raudkivendoid lidnan ümbrištos.
Pit'krand om Karjalan palaks Tal'vsodan jäl'ghe, sai lidnan statusad vl 1940. Pordol 16.06.1941 — 11.07.1944 Suomenman sodaväged oliba lidnas. Lidn oli mülünu Nevondkundaližhe Ühtištushe vn 1947 Parižan kožundaktan mödhe.
Pit'krandan ižandusen päsarakod oma sauvondmaterialiden samine da ümbriradmine (šebin', sauvondkivi), tehmine (raudbeton), mecan varhapanend, turizm, mugažo cellülozine tegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuses, seižub pidust' Ladoganjärven pohjoižpäivnouzmašt randad. Lidnan territorii om läz 15 km pitte. Matkad Petroskoihesai om 156 km orhal päivlaskmha, 202 km avtotedme. Lähembaine lidn om Sortaval, 44 km päivlaskmha orhal, 70 km A121-avtotedme.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +2,7 C°, kezakun-elokun +14..+16 C°, tal'vkun-uhokun −8..−10 C°. Keskmäine relätivine nepsuz om 79 %.
Tobmuz.
Kaik kaks' küläd (Uuksu, Koirinoja) mülüdas Pit'krandan lidnankundha, niiden ühthine ristitišt oli 295 eläjad vl 2016. Jüläristioja-žilo om Pit'krand-lidnan palaks. Lidnankundan pind om 558,59 km².
Järgenduseližed valičendad lidnankundan Nevondkundha () oliba vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl (koumanz' kucund). Kaik rahvaz valičeb sen 15 ezitajad nelläks vodeks.
Lidnan administracijan pämez' radab lidnankundan pämeheks. Sergei Kovalöv radab sen pämehen vspäi 2009, kahten strokun jäl'geten.
Eläjad.
Vl 1959 lidnan eläjiden lugu oli 6 204 ristitud. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 429 ristitud. Kaik 10 589 eläjad oli lidnas i 10 870 eläjad kaikes lidnankundas vl 2017, rajonan kaks' koumandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 700 eläjad vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: Sündun Voznesenjan jumalanpert' 1990-ziden voziden lopuspäi i kaks' časounäd.
Sortavalan kolledžan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Ühtenzoitai A121-trassad Anus-lidnanke avtote läbitab Pit'krandad pohjoižespäi suvipäivnouzmha.
«Pöud — Jänisjärvi»-raudtekeskust läbitab lidnad, kävutadas sidä jüguiden täht vaiše nügüd'.
Segež

Segež (; , mugažo "Sekee", "Segee", "Segehe" dai "Sekehe") om Venäman lidn da lidnankund Karjalan Tazovaldkundan keskuses, sen nellänz' surtte lidn eläjiden lugun mödhe. Segež om Segežan rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn. Rajonan ristitišton viž seičemendest eläb lidnas.
Istorii.
Üks'pertiine Segež-külä mainitase vl 1904 S.N. Sokolovan tedoiduses Povenecan makundan polhe. Külä oli nimitadud järven mödhe — karjalaine "sees"-tüvi znamoičeb «sel'ged, vauged» "Seesjarvi"-nimes, sanan genitiv om "sekehen".
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1914 kuti pen' "Segež-raudtestancii" udel Petroskoi — Murmansk raudtel.
Vl 1932 mectegim da kaik toižed tehmižed oliba sirtud lähižes pohjoižes Maigub-žilospäi (sen pala om upotadud, vl 2013 üks' kaikenaigaine eläi oli sigä) Segežha Vaugedmeren-Baltijanmeren veziten i Vigjogen padoseinän sauvomižen aigan. Vozil 1935−1939 cellülozbumagaine kombinat om saudud lidnas, se oli kaikiš suremb NSTÜ:s pakuitesen pästandan mödhe. Mugažo mechimijan tehmine om saudud kombinatanke ühtes.
Toižen mail'man voinan aigan Segež oli nevondkundaližen frontan eziröunas. Vn 1943 tal'vkus Segež-radnikžilo sai lidnan statusad. Vl 1945 udessündutihe Segežan rajonad i panihe Segežad sen keskuseks. Vspäi 2005 lidn mülüb rajonha, edel sidä vspäi 1991 se oli alištunu tazovaldkundan tobmudele oikti.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase pohjoižpolehe Petroskoišpäi, Segežan rajonan keskuzpalas. Matkad Petroskoihesai om 267 kilometrad suvhe.
Segež seižub Vigjärven-vezivaradimen (ven. "Выгозеро") päivlaskmaižel randal Segež-jogen lanktendan sijas, 80 m valdmeren pindan päl keskkorktusel.
Tobmuz.
Lidn om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Vn 2009 redukun 11. päiväspäi Anatolii Lotoš radab Segežan lidnankundan pämeheks kahtenden strokun jäl'geten, administracii alištub hänele. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks. Varapämez' om hänele abhu. Kaik koume ohjandust da koume palakundad alištudas administracijan pämehištole (2010. v.).
Käskusenandai tobmuz om lidnankundan Nevondkund () 20 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb ezitajid videks vodeks. Järgenduseližed valičendad oliba vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl (koumanz' kucund), valitihe Nevondkundan ezitajid i lidnankundan pämest. Natal'ja Petriläinen radab Nevondkundan ezimehen vn 2013 sügüz'kun 23. päiväspäi.
Eläjad.
Vl 1959 lidnan eläjiden lugu oli 19 708 ristitud. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 29 631 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 38 207 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulain-čudonsädajan jumalanpert' om avaitud lidnas. Toine pühäpert' om sauvomas, se om Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert', linneb kaks'žiruižen.
Ižanduz.
Lidnan ižandusen päsarakod oma cellülozbumagaine sarak, mechimii, pertiden da avtoteiden sauvond, mugažo leibtegim om saudud. om läz lidnad.
Jogivaldmad, "Segež"-raudtestancii i "Segež"-avtobusstancii oma letud lidnas. Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Vozil 1950−1980 sijaližiden reisiden lendimport oli kävutamas, nügüd' seižub radmata.
Professionaližen keskopendusen aluzkund om lidnas, se om Pohjoine kolledž.
Sojärv (lidn)

Sojärv (, karj. i ) om Venäman lidn da raudtesol'm Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Sojärven rajonan administrativine keskuz (vspäi 1940) da üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kuti "Kaipaa"-külä vl 1500.
16. voz'sadal mülüi Uz'lidnan Vodin pätinha kuti "Šujanjogen pagast"' ().
Vozil 1617−1721 nügüdläižen lidnan territorii oli Ročinman palaks Stolbovon kožundaktan mödhe. Vspäi 1721 Pohjoižen sodan jäl'ghe Sojärv oli mülünu Venäman imperijha Ništadtan kožundaktan mödhe, mainitihe "Šujezersk"-nimitusenke ("Шуезерск"). Se oli Piterin gubernijan Viipurin provincijan, vspäi 1744 — Viipurin gubernijan palaks vhesai 1812. 18.-19. voz'sadoil saihe järven raudkivendod Sojärven pühäkodin tulendas.
Vl 1812 eländpunkt kuti Viipurin gubernijan pala mülüi Suomenman surhe ruhtinazkundha, vspäi 1917 — Suomenmaha. Vl 1926 mectegim i fabrik kartonan pästandan täht (ei ole rados vspäi 2011) oma saudud. Ned oma lidnan päedheotandoikš tähäsai.
Sojärv om Karjalan palaks Tal'vsodan jäl'ghe, sai lidnan statusad vl 1940.
Sojärv šingotase mecanpilindan tegimel i raudtesol'men edheotandoil. Vhesai 2011 kartonan fabrik radoi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ühtennimižen järven suvirandal, 155 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Petroskoihesai om 112 km päivnouzmha orhal, 135 km avtotedme, 132 km raudtedme.
Klimat om ven meren klimatan pirdoidenke. Vilun pördumižed oleldas paksus. Voden keskmäine lämuz om +3,5 C°, kezakun-elokun +14..+17 C° (heinkun +17,6 C°), tal'vkun-uhokun −5..−9 C°. Paneb sadegid 776 mm vodes, enamba heinkus-elokus (88..91 mm kus) i tal'vkus (70 mm), vähemba uhokus-sulakus (42..47 mm kus).
Tobmuz.
Sojärv oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 1181 km², se om likvidiruidud administrativižen reforman ramuziš vn 2022 semendkus.
Roman Petrov radoi lidnankundan da lidnan ohjastusen pämehen vspäi 2012, hän oli valitud vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl.
Järgenduseližed valičendad lidnan Nevondkundha oliba vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl (koumanz' kucund). Siš 15 ezitajad radoiba, üksin kaikuččes valičemižümbrikospäi. Sergei Potehin radoi sen ezimehen.
Lidnan ohjastuz kogoni administracijan pämehespäi hänen varapämehenke i koumes palakundaspäi.
Eläjad.
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 6 711 eläjad. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 766 ristitud, vn 2021 — 7 190 ristitud, rajonan (nüg. ümbrik) viž ühesandest. Kaik 9 053 eläjad oli lidnas vl 2017.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 85,3 %, karjalaižed — 3,8 %, vaugedvenälaižed — 3,4 %, ukrainalaižed — 1,5 %, totarlaižed — 0,6 %, suomalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,4 %, rahvahuden ozutandata — 2,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Raštvoiden jumalanpert' om avaitud lidnas vn 2011 kül'mkuspäi. Vižkümnenden päivän jumalankodikundan pühäpert' om saudud.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš. Edel 2019. vot Petroskoin tehnologijan da edheotaikundan kolledžan filial oli Sojärviš.
Sortaval

Sortaval (, edel 1918. vot "Сердоболь"; karj. i , ) om Venäman lidn Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Sortavalan rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn. Rajonan ristitišton koume videndest eläb lidnas. Vspäi 1991 se om olmas Venäman istorižen lidnan statusanke.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan venälaiž-ročižes röunaktas vl 1468: «Ei pida toda nimittušt pahut Sortevalha».
Vozil 1617−1721 nügüdläižen lidnan territorii oli Ročinman palaks Stolbovon kožundaktan mödhe. Vl 1632 Sordavall-lidn () om pandud läz "Serdovolin pagastad" ročin Gustavan II kunigahan käskön mödhe. Vspäi 1721 Pohjoižen sodan jäl'ghe Sortaval oli muretud lujas, kadoti lidnan statusad, nimitihe sidä "Serdobolikš" () da mülütihe Venäman imperijha Ništadtan kožundaktan mödhe. Serdobol' oli Piterin gubernijan Viipurin provincijan, vspäi 1744 — Viipurin gubernijan palaks vhesai 1812. Vl 1783 eländpunkt sai lidnan statusad tošti.
Vl 1812 eländpunkt kuti Viipurin gubernijan pala oli mülünu Suomenman surhe ruhtinazkundha, vspäi 1917 — Suomenmaha. Vn 1893 kül'mkus raudte tuli lidnha, se tegihe «Viipur — Jogensu»-raudtekeskustan palaks. Vspäi 1900 mašiništonsauvomižtegim zavodi radod.
Sortaval om Karjalan palaks Tal'vsodan jäl'ghe, vspäi 1940.
Sortaval šingotase leibäntegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmas, seižub Läppäjärven randal (5 km² pindanke, ühtenzoitase Ladoganke sal'mil), Ladoganjärven pohjoižel randištol. Ladogan Rijekkalan- da Valaam-sared mülüdas Sortavalan lidnankundha.
Matkad lidnaspäi Petroskoihesai om 195 km orhal päivlaskmha, 247 km A121-avtotedme. Matkad Piterihesai om 197 km orhal suvhe, 271 km avtotedme. Lähembaine lidn om Lahdenpohj, 33 km suvipäivlaskmha orhal, 42 km avtotedme.
Tobmuz.
Kaik üks'toštkümne žilod mülüdas Sortavalan lidnankundha 277,41 vai 296,21 km² pindal, niiden ühthine ristitišt om 1 165 eläjad vl 2016.
Järgenduseližed valičendad lidnankundan Nevondkundha () oliba vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl (koumanz' kucund). Kaik rahvaz valičeb sen 15 ezitajad nelläks vodeks.
Vn 2015 sügüz'kun 13. päiväspäi Sergei Krupin om valitud da tegeb lidnankundan pämehen (sen Nevondkundan ezimehen) velgusidme. Hän-žo radab Sortavalan rajonan pämehen (sen Nevondkundan ezimehen) vn 2013 redukun 16. päiväspäi. Kaks' lidnankundan varapämest alištudas hänele. Sortaval-lidnankundan administracii kogoneb koumes palakundaspäi.
Eläjad.
Vl 1910 lidnan eläjiden lugu oli 3 085 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 22 800 eläjad vl 1992. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 235 ristitud, vn 2021 — 14 867 ristitud, vn 2023 — 14 787 ristitud.
Petri Šemeikkan muštpacaz om pandud Sortavalha, mez' oli tetaban karjalaižen runonpajatajan 19. voz'sadal.
Sortavalan kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Komin Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kümne lidnad (, ) i 28 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа", ) Komin Tazovaldkundas.
Int

Int (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Komin Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1940 kuti "Int"-žilo Kožvan rajonas samha kivihil't da tedoidamha kivihil'basseinad. GULAG:an türmatud mehed sauvoiba «Kotlas — Vorkut»-raudted da kaivusid. Žilo kändihe lidnanvuiččeks vl 1942. Ezmäine jonuz kivihilenke oigenzihe blokiruidud Leningradha vl 1943. Vspäi 1954 erigoittihe Intan rajonad Üläint-žilonke keskuseks, i sil-žo vodel 4. päiväl redukud rajon sai lidnan statusad täuzin.
Int šingotase hilen samižel tähäsai, karbidan i ferroühthesuladusiden tegimel (vspäi 2021), raudbetontegesiden edheotandal, leibtegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase mectundras, Sur' Int-jogen hural randal (Pečoran bassein) 50 m ü.m.t. kortte, ani päivlaskmha Uralmägiden pautkilpäi. Om sijaližid avtoteid vaiše, ei voi sadas avtol toižiš lidnoišpäi Inthasai avtotedme. Matkad Siktivkarhasai om 665 km suvipäivlaskmha orhal.
Klimat om subarktine kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om –4,3 C°, kezakun-elokun +9..+14 C°, tal'vkun-uhokun –17..–21 C°. Paneb sadegid 490 mm vodes, enamba heinkus-sügüz'kus (58..63 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (24..29 mm kus).
Tobmuz.
Kaik kaks' lidnanvuittušt žilod i 20 muite žilod da küläd mülüdas Intan ümbrikho, 2 706 eläjanke (2017), kaikiš suremb om lidnanvuitte Üläint-žilo (1059 rist. vl 2017). Lidnan ümbrikon pind om 30 100 nellikkilometrad.
Eläjad.
Vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 32 080 ristitud, vn 2021 — 20 271 ristitud. Kaik 26 271 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt oli 60 700 eläjad vl 1992. Se poleni londuseližen gazan kävutandan levigandusen tagut i kivihilen kaivusiden sauptandan taguiči, vaiše üks' kaivuz jäi kudespäi.
Rahvahad (lidnan ümbrikos, vn 2010 rahvahanlugemine, enamba 0,5 %): venälaižed — 65,9 %, komilaižed — 10,4 %, ukrainalaižed — 6,9 %, totarlaižed — 1,6 %, vaugedvenälaižed — 1,2 %, marilaižed — 0,6 %, čuvašalaižed — 0,6 %, litvalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 3,2 %; rahvahuden ozutandata — 9,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (om saudud vll 1990−2005) i Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (letihe vll 2000−2013).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Vorkutan arktižen kaivuzpolitehnižen kolledžan Intan filial (ende Intan politehnine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
"Int-1"-raudtestancii radab lähižes Üläint-žilos vspäi 1949. Lidn ei ole ühtenzoittud manteil toižidenke lidnoidenke.
Sijaline civiline "Int"-lendimport ("ИНТ / INA", kuz' tuhad passažiroid vl 2014) sijadase kahtes kilometras pohjoižhe lidnaspäi külätahondas. Sišpäi tehtas reisid Intan ümbrikodme, Nencan avtonomižen ümbrikon žiloihe da Siktivkarha.