Vaugedvenäma

Vaugedvenäma vai Vaugedvenä (, "Bielaruś"; ), täuz' oficialine nimi — Vaugedvenäman Tazovaldkund ( [rɛsˈpublʲika bʲɛlaˈrusʲ], [rʲɪsˈpublʲɪkə bʲɪlɐˈrusʲ]), om mererandatoi valdkund Päivnouzmpol'žes Evropas. Vaugedvenäman pälidn da kaikiš järedamb lidn om Minsk.
Vaugedvenäma om Evrazijalaižen Ekonomižen Ühtištusen ühtnijaks.
Istorii.
Vn 1990 27. päiväl heinkud Vaugedvenäma tedištoiti ičeze ripmatomudes NSTÜ:späi. Vn 1991 25. päiväl tal'vkud valdkund erištui täuzin.
Valdkundan edeližed Konstitucijad (, ) oliba vahvištadud vozil 1918 (pordaigaline), 1919, 1927, 1937, 1978. Nügüdläine kudenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 1994 15. päiväl keväz'kud i om väges voziden 1996 da 2004 vajehtusidenke kaiken rahvahan referenduman jäl'ghe.
Geografijan andmused.
Vaugedvenäma om mavaldkundröunoiš Venämanke pohjoižpäivnouzmas da päivnouzmas (röunan piduz — 1312 km), Ukrainanke suvipäivnouzmas da suves (1111 km), Pol'šanmanke päivlaskmas (418 km), Litvanmanke (640 km) da Lätänmanke (161 km) lodehes. Ühthine röunoiden piduz — 3642 km. Vaugedvenäma om kaikiš suremb mererandatoi valdkund Evropas.
Reljef om tazo da sijidme sokaz. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om S'viataja (Pühä) Hara-kukkaz (345 m) päivlaskmpolehe Minskaspäi.
Znamasižed joged oma Dnepr sen Pripäc'-, Sož- i Berezin-ližajogidenke, Päivlaskmaine Dvin, Nämun i Päivlaskmaine Bug. Severz'-se kanaloid ühtenzoittas jogid. Enamba kümned tuhad järvid, kaikiš surembad oma Narač (80 km²) i Asveiskaje järv (53 km²). Polesje om järed sokaz tahond Vaugedvenäman suves.
Londuseližed pävarad oma kaliisol, keitandsol, mec (territorijan 38,8 % vl 2010), turbaz; toižed varad — kivivoi, londuseline gaz, granit, dolomit, mel, gravii, letked, saved.
Politine sistem.
Vaugedvenäma om unitarine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (, ). Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, strokuiden lugu om röunatusita. Prezident paneb päministrad radsijha parlamentan alakodin hökkähtusen samižen jäl'ghe. Prezident voib säta da panda väghe käskusid.
Parlament om kaks'kodine Nacionaline Suim (, ). Üläkodi om Tazovaldkundan Nevondkund (, ) 64 deputatanke (kahesin kaikuččes agjaspäi da völ kahesad ristitud prezident paneb radsijha). Alakodi om Ezitajiden Kodi (, ) 110 ühtnijanke. Kaikiden parlamentan ühtnijoiden valdatusiden strok om nell' vot.
Nügüdläine prezident om Aleksandr Lukašenko. Hän radab vn 1994 heinkun 20. päiväspäi, se om hänen jo kudenz' strok faktižikš. Järgenduseližen kerdan änestihe prezidentad vn 2020 9. päiväl elokud, Lukašenko sai 80,1 % änid (vl 2015 — 83,5 %). Parlamentan ühtnijoiden edelstrokuižed valičendad (miše eile ühten aigan prezidentan valičendoiden kampanijanke) oliba vn 2019 kül'mkus: üläkodihe 7. päiväl, alakodihe 17. päiväl (7. kucund). Roman Golovčenko radab päministran vn 2020 kezakun 4. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Vaugedvenäman administrativiž-territorialine jagand."
Vaugedvenäma jagase kudeks agjaks (, ) da pälidnan territorijaks (Minsk). Agjad alajagasoiš 118 rajonaks (, ) da kümneks lidnaks agjan alištusenke (, ). Minsk da erased (viž) lidnad agjan alištusenke alajagasoiš lidnrajonikš, mugomid om 24. Agjoiden rajonad alajagasoiš 1295 küläkundaks, 102 lidnankundaks da 90 žilonkundaks.
Eläjad.
Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 9,467,000 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 10,243,500 eläjad vl 1994.
Rahvahad (vn 2009 rahvahanlugemine): vaugedvenälaižed — 83,7 %, venänikad — 8,3 %, pol'šanmalaižed — 3,1 %, ukrainalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 0,9 %.
Uskondan mödhe (2011): ortodoksižed hristanuskojad — 48,3 %, katolikad — 7,1 %, toižed uskojad — 3,5 %, religijatomad — 41,1 %.
Toižed järedad lidnad (enamba 300 tuh. ristituid vl 2015, surembaspäi penembha): Gomel', Mogilöv, Vitebsk, Grodno, Brest. Vl 2015 kaik om 15 lidnad enamba mi 100 tuh. eläjidenke. Vl 2013 ühthemänho oli 113 lidnad valdkundas. Nell' eläjad videspäi oma lidnalaižed (2020).
Ižanduz.
Vaugedvenäma om šingotai agrariž-industrialine valdkund, keskmäižen šingotesen, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Valdkundaline ičezkaluišt jätktab dominiruindad ižanduses nevondkundaližes aigaspäi. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 73,1 mlrd. US$ ekvivalentas (85. sija mail'mas; US$8,008 ühtele hengele, 91. sija) vai 293,1 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (65. sija; US$32,098 ühtele hengele, 62. sija). Industrijan päsarakod oma transportine mašinansauvomine (sured i järgeližed jüguavtod, traktorad, motociklad), koditehnikan tehmine (vilugoitimed, astjoiden pezendmašinad), kivivoin ümbriradmine, himine sarak (sintetižed kuidud, heretused), tekstiline, kaivuztegimišt (kaliisol, kivivoi), maižandusen produkcijan pästand (vill', kartohk, sahar, maplodud, lehmänliha, maid, pölvaz). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 8,1 %, tegimišt 40,8 %, holitišiden sfer 51,1 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2015 andmused): maižanduz 9,7 %, tegimišt 23,4 %, holitišiden sfer 66,8 %.
Vl 2009 valdkundan päeksport oli kivivoin toštmižeksport (34 %), söndtavarad (sagud, maid, argvoi, lehmänliha, sahar, kaik om läz 10 %), likkuimed da niiden palad (traktorad da jüguavtod, 9 %), heretused (mineraližed da organižed, 8 %), himižen tegimišton produkcii (8 %); toine eksport oli sobad (läz 5 %), teraz (2 %), šinad (2 %), vilugoitimed (1 %), mebel' (1 %). Importan tavarad oma kivivoi i londuseline gaz, tehnik i mašiništ, himikatad, söndtavarad, metallad. Vl 2017 import ületi eksportad läz kümnendeshe. Vl 2021 irdpol'žen torguindan päižed partnörad oliba Venäma (Vaugedvenäman eksportan 45,7 % i importan 54,5 %), Ukrain (eksportan 13,7 % i importan 3,9 %), Kitai (eksportan 2,8 % i importan 9,4 %), Pol'šanma (eksportan 5,7 % i importan 4,9 %), Litvanma (eksportan 5,1 % i importan 2,9 %), Saksanma (Vaugedvenäman eksportan 2,7 % i importan 4,7 %).
Praznikad.
Nened valdkundaližed praznikad oma lebupäivikš Vaugedvenämas.