tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Leiden

Leiden (mugažo alaman kelel, virktas [ˈlɛi̯də(n)], endevanh kirjutamine oli "Leyden", ) om lidn Alamaiden päivlaskmas. Mülüb Suvigollandii-agjaha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 922 kuti Utrehtan arhijerejan ičezkalud. Saudihe lidnust (zamkad) 12. voz'sadal, torguihe ümbri siš. Sadavoččen sodan aigan pagenikad šingotihe tekstil'tegimištod.
Ispanijan armii blokirui lidnad vn 1574 semendkus-redukus, no alamalaižed avaižiba šlüzid i upotiba lidnan ümbrištod, siš aigaspäi redukun 3. päiv znamoičese lidnan päzutandan päiväks i oigendase kaks'-koumepäiväliženke festivalinke. Villem I Oranalaine-princ käski avaita universitetad lidnas, i sen aluz om pandud vl 1575 (nüg. 14 tuhad üläopenikoid). Leidenan universitet oli protestantižen (kal'vinizman) opendusen järed keskuz 17. voz'sadal. Kirjišt, botanine sad i medicinine keskuz oma universitetan paloikš tämbäi. Raudte läbiti lidnad 19. voz'sadan keskes. Alamaiden Konstitucijan vn 1848 redakcii om sätud Leidenas.
Leiden šingotase universitetlidnaks, turizman edheotandoil. Aerokosmižen «Airbus»-korporacijan i «Eurotransplant»-kompanijan päfaterad sijadasoiš neciš lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižes, valdmeren tazopindal (0 m ü.m.t.). Om äi vezikanalid. Matkad Pohjoižmeren randhasai om 8 km lodeheze, Amsterdam-pälidnhasai om 30 km pohjoižpäivnouzmha. Lähembaine järed lidn om Hag 20 km suvipäivlaskmha-päivlaskmha.
Leiden jagase 10 ümbrikoks (). Kuivman pind om 21,95 km², vezi — 1,32 km².
Eläjad da transport.
Vl 2006 lidnan eläjiden lugu oli 118 100 ristitud. Läz 350 tuhad eläjid om ezilidnoidenke. Kaik 24 religiozišt konfessijad om registriruidud lidnas, enamba kaiked katoline i protestantine jumalankodikundad.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas.
Urdu

Urdu (ičeze nimituz: اردو "Urdū" [ˈʊrduː]) om Pakistanan lingva-franka i üks' kahtes valdkundaližes kelespäi, mugažo Indijan severziden-se regioniden oficialine kel'. Toine nimituz om Laškari لشکری [lʌʃkɜ:i:]. Se mülüb indoevropižhe kel'kundha. Om hindustanin kahtes kirjformaspäi (toine om hindi Indijas) Britanižen Indijan čihodamižen jäl'ghe vodel 1947.
Pagižijoiden lugu kuti mamankel' — 67 mln ristituid Indijas (51 mln, islamanuskojad tobjimalaz) i Pakistanas (16 mln), voziden 2011 i 2017 rahvahanlugemižed. Kuti mamankel' i toine kel' ühtes — 102 mln pagižijoid (1999).
Pakistanan kirjkel' kävutab persiž-arabišt grafikad, kirjamišt kogoneb 38 kirjamespäi. Kävutadas modificiruidud devanagari-kirjkel't Indijas. Päivlaskmman norišt otab kävutamižhe latiništ kirjamištod.
Bakbatai

Bakbatai () om äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Rodnikhein-heimho, sen tipine erik.
Leviganduz.
Kazmusen augotižlibund om Evrop da Azii, om importiruidud Pohjoižamerikha, nügüd' levganzi kaikedme mail'madme. Kazvab venon vönen nepsoiš tahondoiš: nituil, pallištoil, luhtoil, teveril, saduiš kuti rujohein.
Ümbrikirjutand.
Bakbatai kazvab 30 santimetrhasai kortte. Jur' om värtmenvuitte 60 sm pitte i läz kaht santimetrad sankte, juruseks üläpalas. Lehtesed oma pal'had pit'kad šorpakahad 5..45 sm pitte, 1..10 sm levette, kaik kazdas jurespäi. Änik oleleb viden santimetrad surtte cilindrižel seikhel.
Änikoičeb semendkus-kezakus, mugažo toižen kerdan sügüzel paksus. Tullei tob värtmenvuiččid semnid vauktoil alahöunhuzil kebnas. Ned semned idüdas siš-žo nedališ, ezmäižel vodel kazvab änikoita i semnita. Kazmusen kaik palad mülütadas karktad sagedad vauktad südäivet.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe bakbatajan kaikid paloid zelläks i sömkazmuseks. Varhapandas jurid () aigaližel kevädel vai möhäižel sügüzel, kävutadas tonizirujaks abutuseks, paremboičemha sömänsulatust, vemha travindsubstancijoid organizmaspäi poiš.
Mezjäižed kogotas heid'omad tobjimalaz änikoičendan aigan.
Bui (lidn)

Bui () om Venäman lidn da lidnümbrik Kostroman agjan lodehes. Se om Buin rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1536 sijaližiden volostiden eläjiden kirjutadud pakičendas kunigahale samha laskendad panda lidnad. Lidnuz oli saudud. Vspäi 1778 Bui-lidn oli makundan keskuseks. Vll 1905−1906 saudihe raudtestancijad, vedimdepod i kaks' raudted, Bui kändihe raudtesol'meks ühtes vodes (čuradused: Vologd, Danilov, Galič). Vll 1979−1990 Keskuzližen (Kostroman) AES:an sauvomine zavodihe läz lidnad. Stancii om kesken tehmatoi, elektroverkon jagamižkeskuz radab siš, sauvondan jätktuz planiruiše no ei mäne.
Bui šingotase mecan ümbriradmižel, himižel tegimel (mineraližed heretused i turbhan ümbriradmine), sömtegimištol (lihakombinat, paštandsijad), Pohjoižen raudten edheotandoil, mugažo omblendan i meblin fabrikad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kostrom-jogen hural randal läz Vöks-ližajogen lanktendan sijad (), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kostrom-lidnhasai om 87 km suvipäivlaskmha orhal, 103 km avtotedme vai 165 km raudtedme. Lähembaine lidn om Galič nell'kümnes kilometras päivnouzmha avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Lidn om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Om ümbärtud Buin rajonan territorijal kaikiš polišpäi.
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez' vn 2020 redukuspäi, ende Duman ezimez' radoi lidnümbrikon pämehen. Edeline lidnümbrikon pämez' (Duman ezimez') om Valerii Katišev (reduku 2010 — reduku 2020). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Ol'ga Fel'ker vn 2020 redukuspäi. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Vladimir Voronin (1991−2010).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 763 ristitud, vn 2021 — 20 564 ristitud. Kaik 24 011 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 32 800 eläjad vl 1992 i 27 221 eläjad vl 1959.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2020): venälaižed — 92,9 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,5 %, rahvahuden ozutandata — 4,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan päjumalanpert' (om saudud vl 1810), kaks' jumalanpertid i Paraskeva Pätniččan časoun' (udessündutadud).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid (nomerad 1, 3, 5, 6, 7, 15, 117), viž keskškolad (nomer 1, 2, 9, 13, 37), augotižškol nomer 5, lapsiden sädamižen pert', sportškol. Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad oma Buin lidnansauvomižen da edheotaikundan tehnikum (edel 2012. vot — maižanduztehnikum), Buin raudtetransportan tehnikum i Agjan Buin čomamahtoiden kolledž.
Čuhlom

Čuhlom ( vai "Чухломá") om Venäman lidn da lidnankund Kostroman agjan lodehes. Se om Čuhloman rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Edeline žilo oli olmas Čuhlomanjärven (kuz'..seičeme kilometrad diametral) pohjoižel randal 10. voz'sadas. Nügüdläine eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1381 kuti lidn järven suvirandal Merän Galičun ruhtinazkundas. Puine lidnuz päjumalanpertinke oliba olmas 16. voz'sadaspäi vn 1727 lämoipalohosai, vspäi 1890 sen rovad oma pudotadud i lidnan puišt om sätud lidnusen sijas.
Čuhlom šingotase mecan ümbriradmižel, pertiden strubiden tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Čuhlomanjärven suvipäivnouzmaižel randal, 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pen' Ivanovk-jogi () läbitab lidnad i lankteb järvhe.
Matk Kostrom-lidnhasai om 150 km suvipäivlaskmha orhal vai 170 km avtotedme pidust' Galičun ülüt. Lähembaižed lidnad oma Galič 46 km suvhe orhal vai 50 km avtotedme i Soligalič 42 km lodeheze orhal vai 48 km avtotedme, raudtestancijad ratas molembiš niiš lidnoiš.
Tobmuz.
Lidn om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 57,9 km². Kaik om 49 irdad i nell' kujod lidnas.
Lidnankundan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Marina Guseva (sügüz'ku 2017 — reduku 2022). Lidnankundan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Marina Kuznecova vn 2023 kül'mkuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Ol'ga Švedova (reduku 2021 — kül'mku 2023) i Igor' Berkutov (reduku 2016 — reduku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 411 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 4 252 ristitud. Kaik 5 054 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 5,5..5,6 tuhad eläjid vll 1989−2009.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2020): venälaižed — 96,1 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 1,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus lidnas: Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän (om saudud vl 1730, om avaitud) i Spasan Toižetamižen (letihe läz 1746. vot, ei ole väges). Niiden ližaks Kazanin Jumalanmaman (1804−1934) jumalanpert' i Paraskeva Pätniččan časoun' (1815−1924) ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Čuhloman mectegimišton tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, sijadase Anfimovo-žilos kaks' 
kilometrad suvhe lidnaspäi.
Bal'buškhein

Bal'buškhein (, üks' sinonimoišpäi "Matricaria matricarioides") om üks'vozne heinäsine kazmuz Puzuänikoižed-sugukundaspäi.
Leviganduz.
Eziauguine areal om Venäman Edahaine Päivnouzm, Hokkaido-sar' i Pohjoižamerikan päivlaskmaine pala. Leviganzi kaikidme kontinentidme venos vönes. Kazvab kuti rujohein teveril, raudteiden pautkil, pustolänil, tactüd pöudoil.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz sase 5..40 santimetrhasai kortte, hajukaz. Bal'buškheinän seikh om üks'jäine, sarakoičese üläpalas. Höunhenvuiččed lehtesed čereduišoiš. Änikused kazdas seikhiden agjoil, ned oma puzuižed lühüdoil jaugoil, konižed formal i pakuižvihandad mujul.
Änikoičeb semendkus-sügüz'kus. Plod om täuz' semnid, ned oma 1,5 millimethasai pitte, kül'gekahad.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe änikusid heinčajuikš i zelläks, spravitamha kohtun kibuid, säruläžundad, sündutesidenjäl'ghišt anemijad. Tedoline medicin kel'dab otta bal'buškheinäd südäimehe, kävutadas vaiše kut irdpol'ne abutuz.
Galič (Kostroman agj)

Galič (, Venäs "Галичь Мерьский" Merän Galič) om Venäman lidn, lidnümbrik da raudtesol'm Kostroman agjan päivlaskmas. Se om Galičun rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1237 Lavrentii-manahan aigkirjas kuti Merän Galič, kudambhasai totarlaižed otiba plenha kaikid ristituid Volgan randoil, no 1159. voz' lugese lidnan alusenpanendan oficialižeks dataks. Vll 1247−1450 lidn oli ripmatoman eriližen Merän Galičun ruhtinazkundan pälidnaks, sid' oli alištunu Moskvan tobmudele i kändihe Galičun makundan keskuseks. Saudihe lidnust, i vhesai 1552 Galič oli znamasine kaičendlidn Kazanin hankundad vaste. 17. voz'sadal kazvoi Sibirin i Anglijan (Arhangel'skan kal't) torguindteil, torguihe karvoid da kalad, keskaigan ortodoksižen hristanuskondan kümne jumalankodid oli olmas lidnan ümbrištos. Vl 1906 "Galič"-raudtestancii radaškanzi «Vologd — Vätk»-keskustal, vspäi 1956 se om raudtesol'meks.
Galič šingotase gidravližiden avtolibutimiden i vailöndagregatoiden tehmižel, mecan varhapanendal, nahkantegimel i kengiden fabrikal, mugažo lindferm radab. Faneran kombinat om saudud vodele 2022.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, pidust' Galičunjärven (75,4 km², 101 m ü.m.t.) suvipäivnouzmašt randad, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Balčug-kukkaz seižub lidnan keskuzpalas. Kešm-jogi ( 15 km pitte) ristikoičeb lidnan keskuzpalad.
Matk Kostrom-lidnhasai om 105 km suvipäivlaskmha orhal, 120 km avtotedme vai raudtedme pidust' Galičun ülüt. Lähembaižed lidnad oma Čuhlom 46 km pohjoižhe orhal vai 50 km avtotedme i Bui 40 km päivlaskmha avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Galič om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon pämez' om lidnan Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Sergei Sinickii (reduku 2015 — sügüz'ku 2018). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Vasilii Ivasišin vn 2017 tal'vkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 346 ristitud, vn 2021 — 12 856 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 16 922 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..21 tuhad eläjid vll 1979−2000 (21 652 rist. vl 1989).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 91,1 %, toižed rahvahad — 2,9 %, rahvahuden ozutandata — 6,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus lidnas, niiden kesken Galičun eparhijan kafedraline Ph. Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe päjumalanpert' (1798), Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan päjumalanpert' (om letud möhemb mi vl 1815, ei ole rados), Pühän Eläban Stroican Eziauguižen päjumalanpert' (1839−1859, ei ole rados), ph. Vasilein Suren jumalanpert', phh. Koz'man da Damianan jumalanpert', Paisijevo-Galičun naižjumalankodi.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Galičun agrariž-tehnologine i pedagogine kolledžad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Birbincpu

Birbincpu () om lehtezpun erik. Mülütadas Raidaižed-sugukundha. Erased tedomehed lugetas erikod gibridižeks: "Salix ×fragilis" = "Salix alba" × "Salix euxina".
Leviganduz.
Eziauguine areal om Evrop i Päivlaskmaine Azii. Ištutadas dekorativižeks kazmuseks kaiked mail'madme, om introduciruidud erikoks Afrikas, Avstralijas i Pohjoižamerikas.
Navedib nepsoid savekahid süvid mahusid. Kazvab jogiden, järviden i uitoiden randoidme, luhtoiš, nepsoiš tahoiš, no ei sodunuziš.
Ümbrikirjutand.
Kümnevozne pu sase 15..20 metrad kortte i 6..8 metrad diametral. Eläb 75 vodhesai. Kron om levedladvaine kangazpertinvuitte. Kor' om burhahk mujul, süvidenke haugelmasidenke tüvel. Änikusen nimituz om "birbas'jad" i "lambhaine".
Birbvicad nimitasoiš mugažo "birbinceižed" i "birbingäižed", ned oma oiktad pal'had loštajad, ruzan vai olivpun mujun, kändasoiš dropkikš (räbedoikš) alusel elon nellän voden jäl'ghe. Lehtesed oma kaidad, lanktas maha sügüzel vihandad vai pakuižed.
Kävutand.
Aigaline medenkandai kazmuz. Kävutadas kor't dubindsubstancijaks. Kazvatadas stepin rajoniš kävutamha poltuseks i lendamha sauvusid heredan šingotesen i lujan pakaiženvastaižusen tagut.
Kologriv

Kologriv () om Venäman lidn da lidnankund Kostroman agjan pohjoižes. Se om Kologrivan ümbrikon (edel vn 2021 kezakud — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan nügüdläiženke nimitusenke 17. voz'sadal kuti kadotanu znamoičendad lidnuz (Vanh Kologriv). Vl 1727 sirtihe lidnad 40 km suvhe Unž-jogen mödvedhe Kičino-žilho. Vl 1778 udesnimitihe sidä Kologrivaks da anttihe makundan lidnan statusad.
Kologriv šingotase mecan varhapanendal da pilindal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suves, Unž-jogen hural randal (Volgan hura ližajogi), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Avtotesild ühtenzoitab jogen randoid. Matkad Kostrom-lidnhasai om 230 km suvipäivlaskmha orhal vai 338 km avtotedme. Lähembaine lidn om Manturovo 61 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 80 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +2,8 C°, kezakun-elokun +14,6..+17,6 C°, tal'vkun-uhokun −9,2..−11,9 C°. Ekstremumad oma −49,8 C° i +36,3 C°. Kezaaigan minimum om −3,5 C°, tal'vaigan maksimum om +11,3 C°. Ei oleskele haloid heinkus. Paneb sadegid 594 mm vodes, enamba kezakus-elokus (70..74 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (28..32 mm kus).
Tobmuz.
Üläunž-žilo () da kuz' küläd mülüihe lidnankundha Kologrivan ližaks. Lidnankundan pind oli 507,41 km². Tühjitihe lidnankundad vn 2021 kezakule.
Enččen lidnankundan pämez' oli sen Administracijan pämez'. Jäl'gmäižed lidnan pämehed oliba Oleg Vinogradov (vn 2019 kezakuspäi) i Jevgenii Sizov (kül'mku 2015 — sügüz'ku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 314 ristitud, lidnankundan — 3 940 ristitud, vn 2021 lidnan — 2 468 ristitud. Vl 2017 kaik 3 032 ristitud elihe lidnas i 3 553 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 4 568 eläjad vl 1959 i 4 599 eläjad vl 1970, lidnankundan (andmused vspäi 2008) — 4 162 eläjad vl 2008.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2020): venälaižed — 96,3 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 1,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Jumalanmaman Emäganpäivän päjumalanpert' (1807), Spasan Londuseližen mel'kuvan jumalanpert' (1908−1911, ei ole rados), časoun' (1879).
Opendusen üks'jäižed aluzkundad oma päivkodi, keskškol i čomamahtoiden škol lapsiden täht. Ende pedagogine i medicinine školad radoiba, zootehnikum oli olmas ezilidnas jogen vastrandal (vhesai 1986).
Čapatezhein

Čapatezhein () om äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Čapatezhein-heimho, sen tipine erik.
Leviganduz.
Kazmusen augotižlibund om Evropan, Azijan i Pohjoižamerikan ven vö. Introduciruidud erik Avstralijas i Udes Zelandijas.
Kazvab mecan i stepin zonoiš, kuivil nituil, harvoiš mecoiš, mecanröunoil, vanoil, pustolänil, pidust' randoid i teid.
Ümbrikirjutand.
Čapatezheinän jurišt om sanged sarakoikaz, manalaižidenke vezoidenke. Seikh om üks'jäine vai eile äi niid, seištas püštti vai koverad harvoin, 20..80 sm kortte, erasti 120 santimetrhasai. Lehtesed čereduišoiš, 5..20 sm pitte. Änikuz om kändaz. Änikod oleskeldas vauktan vai rusttan ližamujun.
Änikoičeb kezakuspäi elokuhusai, semned ehttäs heinkus-sügüz'kus. Plod om täuz' hobedaižhahkoid semnid 1,5..2 mm surtte.
Kävutand.
Spravitab čapatesid, baktericidine, ližadab litud. Hüvä mezikazmuz. Om sätud äi sortuid, kazvatadas saduiš, kožui kirbihe-ki kuivas olendas. Sadas void änikoišpäi. Eläb hüvin kuivaigan, ka semetas kaičemha mahust erozijaspäi.
Hajuherneh

Hajuherneh () om üks'vozne heinäsine kazmuz Bobanvuiččed-sugukundaspäi.
Leviganduz.
Libub Keskmeren randišton päivnouzmpalaspäi, sen Sicilijaspäi Krithasai. Semetas kul'turkazmuseks mail'madme, Venämas kazvab hüvin evropižen palan keskšoidus i pohjoižes.
Navedib päiväšt i venod nepsut, kazvab pahoin kuiviš i ülänepsoiš tahondoiš.
Ümbrikirjutand.
Ujelii kazmuz, voib kazda üks'..kaks' metrad kortte nitüidme i konz sättui tugi om. Mecerikon änikod oma henomb, ottihe kul'turha čoman hajun tagut.
Jur'sistem om süvä värtmenvuitte, sarakoičese vähän. Lehtesed kazdas toine toižen kohtal, kaks'-koumepalaižed, kaikuččen agjas veza om tugen täht. Änikuz om toppaz, kazvab lehtesen varden alusespäi. Änikod oma väran forman. Meckazmusen äniklehtez om sirenin mujun i kaks'..koume santimetrad levette. Kul'turkazmusiden äniklehtesed oma suremb, mujud oma erazvuiččed i vajehtadas lujas.
Kävutand.
Kazvatadas dekorativižeks kazmuseks 17. voz'sadaspäi. Saihe enamba sadad olijoiš sortuišpäi Sures Britanijas 19. voz'sadan lopus, erazvuiččen ližamujun änikoidenke, niiden haju om mel'heine.
Kazmuz om toksine. Kävutihe hajuherneht genetikan aigaližiš kodviš.
Volgorečensk

Volgorečensk () om Venäman lidn da lidnümbrik Kostroman agjan suvipäivlaskmas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1964 kuti lidnanvuitte "Volgorečensk"-žilo sauvomha da holitamha Kostroman GRES:ad, samha elektrust. Sil aigal žilon tahond oli edahaine agjas, ei olend ni hüvid teid, ni sildoid, vedatihe elektrust lähižihe külihe 1950-nzil vozil. Žilo oli alištunu Kostrom-lidnan tobmudele alusenpanendan aigaspäi vhesai 1994. Žilo sai lidnan statusad vn 1994 16. kezakud.
Volgorečensk šingotase GRES:al, kalankazvatandal (osötr, karp), Gazprom-kompanijan torviden metallurgižel tegimel, sauvondan kompanijal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volgan Gor'kijan vezivaradimen oiktal randal, 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Röunatab Ivanovon agjanke suves. Matkad agjan Kostrom-pälidnhasai om 40 km pohjoižhe orhal, avtotedme vai jogedme. Lähembaižed lidnad oma Ivanovon agjas: Privolžsk kudes kilometras suvipäivnouzmha orhal vai kümnes kilometras avtotedme i Furmanov 17 km suvhe orhal vai 24 km avtotedme. Üks'raižuine raudte ühtenzoitab lidnad Furmanovanke.
Tobmuz.
Volgorečensk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrik röunatab agjan Krasnosel'skii-rajonanke pohjoižes i päivnouzmas, Nerehtan rajonanke päivlaskmas.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Vladimir Baldin (reduku 2015 — sügüz'ku 2020). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Natal'ja Romanova vn 2017 kezakuspäi. Edeline Duman ezimez' om Aleksandr Timofejev (reduku 2015 — kezaku 2017).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 104 ristitud, vn 2021 — 14 355 ristitud. Kaik 16 653 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 tuhad eläjid vl 2001.
Rahvahad (enamba 0,4 % eläjid vl 2021): venälaižed — 94,6 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 3,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud i avaitud lidnas: ph. Tihon Luhalaižen päjumalanpert' (om letud vll 1999−2005) i «Murendamatoi sein»-jumalaižen časoun'-muštnik (om vspäi 2010).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid (nomer 1, 2, 4, 5, 7), licei (nomer 1), kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), sädamižen "Istoki"-pert' («purtked»), čomamahtoiden škol, sportškol. Volgorečenskan tegimištoline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Haragaine (kazmuz)

Haragaine ( i läz 30 sinonimad) om üks'vozne heinäsine kazmuz Puzuänikoižed-sugukundaspäi.
Leviganduz.
Kazvab londuses Evropan i Azijan, Pohjoižamerikan venos i subtropižes vöiš. Navedib päivänvauktust kaiken elon aigan, kazvab hüvin väghižil savikoil. Ku varta kazmust, ka se koleb.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz eläb 3..4 kud, sase 15..60 santimetrhasai kortte, lujanke specifiženke hajunke. Haragaižen seikh om üks'jäine, sarakoičese üläpalas. Lehtesed čereduišoiš. Änikused oleldas 25 millimetrhasai surtte, kazdas seikhiden i sarakoiden agjoil. Änikusiden puzuižed oma pönged, änikoičendan lopus — konižed heimon toižiden erikoiden erineden.
Änikoičeškandeb 30..50 päiväl idüiden jäl'ghe, änikoičendan hätkeližuz om 1..2 kud (ühten änikusen läz kaht nedalid). Äikerdoičese vaiše semnil.
Kävutand.
Kazvatadas i ottas änikusid () londuseližeks zell'torhudeks. Päkazvatajad oma Argentin, Brazilii, Mad'jaranma, Egipt, mugažo Bolgarii, Saksanma, Čehanma, Slovakii. Vaumitud torhuz sättub ühten voden aigan. Kuivatud änikused mülütadas äi ližakahid substancijoid: efirvoi (ühthe procenthasai), flavonoidad, glokizidad (apigenin), kumarinad (gerniarin i umbelliferon), fitosterinad, dubindsubstancijad, karktad substancijad, vitaminad, kamed', mugažo apigeninan, lüteolinan i kvercitinan ühtnendad.
Haragaižen unotez mülüb kosmetikha i kodihimijha. Ottas kävutamižhe void segoitajaks mujutamha porcellanižid tegesid.
Nei (lidn)

Nei () om Venäman lidn Kostroman agjan keskuzpalas. Se om Nejan ümbrikon (edel vn 2021 sulakud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud žiloks raudtestancijanno udel «Vologd — Vätk»-raudtekeskustal vl 1906, nimitihe jogen mödhe. Vspäi 1905 mecanümbriradai tegim radoi žilos. Vl 1926 kätihe Nejad radnikžiloks, vl 1929 — Nejan rajonan keskuseks. Anttihe Nejale lidnan statusad vn 1958 28. päiväl uhokud.
Nei šingotase mecan ümbriradmižel (klejatud brus i pertin komplektad, mecan pilind), sömtegimištol (leib da leibproduktad), mugažo omblendfabrik i meblin fabrik ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suvipäivlaskmas, Nei-jogen keskjoksmusen oiktal randal tobjimalaz (Volgan hurapol'ne bassein), 105 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nel'š-jogi ( 114 km pitte) lankteb Nejha huralpäi lidnan päivnouzmas. Lidn om ümbärtud mecoil.
Matkad agjan administrativižhe Kostrom-keskushesai om 184 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 224 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Makarjev 46 km suvhe orhal vai 73 km avtotedme i Manturovo 51 km päivnouzmha orhal i 61 km avtotedme vai Transsib-raudtedme.
Tobmuz.
Nei oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan pämez' radoi rajonan-ki pämehen. Enččiden lidnankundan i rajonan pämehed oliba Sergei Ivanov (sügüz'ku 2016—), Valerii Volkov (2008 — sügüz'ku 2016).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 827 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 — 7 816 ristitud. Kaik 8 964 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 416 eläjad vl 1970.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 97,2 %, toižed rahvahad — 1,7 %, rahvahuden ozutandata — 1,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Spiridon Trimifuntalaižen jumalanpert' (saudihe vll 2003−2006) i puine Suzdalin Dionisii-arhiepiskopan časoun' (om letud vll 2007−2008 lidnan kaumžomal).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, aluzškol (nomer 3), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol, noriden tehnikanradajiden stancii. Kostroman avtotransportižen kolledžan alajaguz (edel vn 2016 redukud Nejan politehnine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Harag

Harag (), mugažo Järgeline harag vai Evrazijalaine harag, om levitadud evrazijalaine lind. Mülütadas Kroikoinvuiččed-sugukundha, sen Harag-heimon üks' koumes erikospäi.
Ümbrikirjutand.
Eläb Evrazijas i Afrikan pohjoižes, venon i subtropižen voiš, om kezalinduks Skandinavijas. Eländtahod oma mecan sarikod, puištod, sadud, sijadasoiš läz ristitud pertištod paksus. Haragad ei navedigoi tihedad mecad.
Ižačun i emäčun irdpol'ne nägu om ühtejitte, no ižačun keskmäine veduz (233 g) om enamba mi emäčun (203 grammad). Haragan hibjan piduz oleleb 51 sm händanke, händ om pidemb mi hibj, suugiden maihutuzkeskust sase 90 santimetrhasai. Höunhišt om mustvauged. Lendand om lainhenvuitte planirui. Kačatadas besedoites toine toiženke vai ku homaičiba grazijad varust. Pajatadas hilläšti vedatamha partnöran tarkust.
Äikerdoičend.
Elädas paroil. Valitas partnörad elon ezmäižel vodel, kandustaškatas kahtendel vodel, pezoiteldas koumandel vodel. Tehtas severz'-se šurunvuiččid pezoid kuiviš raguzišpäi, lapttulendanke, no munind om vaiše ühtes pezas. Emäč munib 5..8 munad sulakus, sen jäl'ghe haudub niid 17..18 päivest.
Manturovo

Manturovo () om Venäman lidn da lidnümbrik Kostroman agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Manturovon rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase vl 1617 kuti külä. Se oli peneks küläks hätken, no vspäi 1870 Kologrivan makundan suim päti kerata torgust külän agjas joga nedalil i Nikol'skai-jarmankad kerdan vodes. Vspäi 1906 «Vologd — Vätk»-raudtekeskust radaškanzi külänno, saudihe nell' mecpilindtegint edel Oktäbrin revolücijad, järed vugonk mäni Unž-jogedme. Ühtištadihe nenid eländpunktoid külänke: bajarišton koume usadibad, Nikolo-Mokrovskoje-žilo (valdmoidenke), Berežki-külä.
Vspäi 1929 Manturovo om rajonan keskuseks, kätihe radnikžiloks sil-žo vodel. Se sai lidnan statusad vn 1958 11. sulakud, ühtištadihe Jurovskii-radnikžilonke fanerantegimenno. Lidn lainzi amuist Gradilevo-žilod (1962), Rečkovo-, Vešnäkovo- i Žarihino-külid (1966).
Manturovo šingotase mecan ümbriradmižel (faneran kombinat, mecpilindan 22 edheotandad), medicinižel tegimištol (koume edheotandad), sömtegimištol (mineralveded, lihaproduktad, sagud).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Unž-jogen oiktal randal, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad agjan administrativižhe Kostrom-keskushesai om 234 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 262 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Šarj nell'kümne kilometrad päivnouzmha orhal, 53 km avtotedme vai raudtedme, i Nei 51 km päivlaskmha orhal i 61 km avtotedme vai Transsib-raudtedme.
Tobmuz.
Manturovo om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Aleksei Smirnov (heinku 2018 — viluku 2021). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Aleksandr Makarov vn 2018 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 479 ristitud, vn 2021 — 13 043 ristitud. Vl 2017 kaik 15 619 ristitud elihe lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 21..22 tuhad eläjid vll 1970−1998 (22 574 rist. vl 1979).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 96,9 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 0,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan (1836) i Jumalanmaman «Kaiken caric»-jumalaižen (letihe vll 2014−2016).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad, joudan keskuz, čomamahtoiden škol, norišton «Junost'»-keskuz, sportškol. Manturovon politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Habukad

Habukad () oma lihansöjad lindud, Habukaižed-sugukundan alasugukund. Sen ezitajad elädas kaikil kontinentil päiči Antarktidas.
Ümbrikirjutand.
Erikod oma meclindud päpaloin. Lähendelesoiš metonnoks i mecatas peitsijaspäi varastamatomil londoil. Pit'kahk händ i levedad suugad abutadas elonmahtusele. Habukan nägemine om teravamb mi ristituil severzihe-se kerdoihe sil'man paremban verkhel'pken (läz vidhe kerdha) i tihedambiden nerviden tagut.
Pä om kehker. Lindunpoigaižed kazdas ičeksaz. Erikoiden tobj pala mecadab vaiše toižid linduid, toižed södas mugažo šihlikoid, löcoid i imetaiživatoid.
Kävutadas linduid erasti sakkalmectuses, sen aigan opetud lihansöjad lindud letas i ühtnedas penes vändos ristitun sportha näht.
Klassifikacii.
Alasugukund jagase videks heimoks:
Soligalič

Soligalič (, Venäs oli "Соль Галичьская" Galičun Sol) om Venäman lidn Kostroman agjan lodehes. Se om Soligaličun ümbrikon (edel vn 2023 sulakud — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1335 kuti "Sol' Galičskai (Galickai)" (). Se mülüi Galičun ruhtinazkundha. Lidn šingotihe keitandsolan samižel (vhesai 1823), sid' pajad radoiba sijaližel raudal soišpäi. Puine lidnuz oli olmas Kostrom-jogen hural randal 16. voz'sadal. Mouckiven löudmižsijad abutihe leta kivižid sauvusid jo 17. voz'sadal.
Soligalič sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1778. Mecan varhapanend da ümbriradmine leviganzi 20. voz'sadaspäi. Sarak Monzan raudtespäi tuli lidnha 1960-nzil vozil.
Soligalič šingotase klejatud pukonstrukcijoiden kompanijal, sömtegimištol (konservtegim), mouckiven kombinatal pohjoižes Turovk-ezilidnas, turizmal, bal'neologižeks kurortaks (vspäi 1841).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Kostrom-jogen (Volgan hura ližajogi) üläjoksmusen oiktal randal tobjimalaz, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, ani päivlaskmha Galičun ülüdespäi. Matkad Vologdan agjan röunhasai om 15 km lodeheze orhal vai Monzan raudtedme, agjan Kostrom-keskushesai om 165 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 220 km avtotedme. Lähembaine lidn om Čuhlom 42 km suvipäivnouzmha orhal vai 48 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +2,9 C°, kezakun-elokun +15,5..+18,0 C°, tal'vkun-uhokun −9,0..−11,6 C°. Ekstremumad oma −52,8 C° (viluku) i +36,4 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −3,4 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om +7,2 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Paneb sadegid 600 mm vodes, enamba kezakus-uhokus (70..79 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (28..29 mm kus).
Tobmuz.
Soligalič oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 54,2 km². Vn 2023 keväz'kus kätihe rajonad ümbrikoks, sen lidankundad — territorialižeks palakundaks.
Lidnan Administracijan jäl'gmäine pämez' om Väčeslav Čižikov (2008 — heinku 2018). Vspäi 2019 lidnan Administracii oli likvidacijan pordhal, Soligaličun rajonan administracii tegi lidnankundan administracijan velgusidme. Sen jäl'ghe lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' oli lidnankundan pämehen.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 438 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 5 534 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 5 976 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 500 eläjad vl 1992.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 97,7 %, toižed rahvahad — 1,4 %, rahvahuden ozutandata — 0,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kümne pühäpertid oma kaičenus lidnas, niišpäi äjad ei ole rados: Hristan Eläbzdusen jumalankodi ühtennimiženke päjumalanpertinke, Jumalanmaman Sündundan päjumalanpert', Ristan Zdviženjan (Borisan da Gleban) päjumalanpert' i seičeme jumalanpertid.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid, keskškol, lapsiden sädamižen pert'. Čuhloman mectegimišton tehnikuman Soligaličun filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Hebočaine

Hebočaine () om "Rubus"-heimon äivozne heinäsine kazmuz. Mülütadas Rozanvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazmuz om levitadud Pohjoižen mapoliškon venos i subarktižes vöiš: Pohjoižamerik, Skandinavii, Baltijan mad, Vaugedvenäma, Venäma, Kitain pohjoižpäivnouzm, Pohjoižkorei. Om levitadud mecoiš, londuseližil nituil, jogiden i ojiden randoidme, penzhištoiš, soil i tundral, 1200 metrhasai ü.m.t. korktusil.
Ümbrikirjutand.
Hebočaine kazvab 30 santimetrhasai kortte. Jurišt om pit'k da hoik, ujelii, puikoikaz, sijadase 15..25 sm süvüdel. Lehtesed oma vihandad koumeagjaižed. Muzaruskedvauvhad änikod oleldas üksin, kaksin vai koumin ladval, viž lehtest änikos.
Änikoičend zavodiše semendkun lopuspäi i jätkustub 25..35 päiväd. Heinkus voib löuta küpsnijoid i änikoičijoid kazmusid ühten aigan. Plod om ühtištadud semnikahad murud babarmon pojav, no rusttan mujun toižidenke ližamujuidenke.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe veresid i ümbriratud marjoid. Tehtas nenid produktoid marjoišpäi: keitiž, südäivezi, likör, unotez. Unotadas lehtesid vihandaks čajuks. Hebočaižen südäivezi abutab hibjan lämuden alendusele, täutab vezinäl'gad, hüvä tonizirui i varmitai abutuz.
Nereht (lidn)

Nereht () om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Kostroman agjan suvipäivlaskmaižes čogas. Se om Nerehtan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1214 kut Vsevolod III Sur' Peza-ruhtinasen lapsiden ridan objekt. Lidnan keskuz sijazihe Nereht-jogen oiktal randal 16. voz'sadahasai. Šingotihe keitandsolan samižel 15.-18. voz'sadoil. Nereht sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1778. Torguz oli lidnas joga nedalil, koume jarmankad vodes oleskeli edel 20. voz'sadad.
Nereht šingotase mašinansauvomižel (mehanine tegim, elektrolämbitimed), sauvondmaterialiden pästandal (järed savičun tegim), turizmal, mugažo meblin fabrik (stal'cad, ištmed) i suvenirfabrik ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Nereht-jogen (Volgan oigedpol'ne bassein) hural randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jaroslavlin agjan röunhasai om kuz' kilometrad päivlaskmha orhal, agjan Kostrom-keskushesai om 40 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 45 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad sijadasoiš 30..40 kilometras orhal, ned oma: Kostrom pohjoižpäivnouzmha, Volgorečensk päivnouzmha, Furmanov suvipäivnouzmha, Gavrilov Jam suvipäivlaskmha-päivlaskmha, Jaroslavl' lodeheze.
Tobmuz.
Nereht om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Viktor Odinokov (reduku 2016 — keväz'ku 2024). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Lüdmila Bulanova vn 2021 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 828 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 19 977 ristitud. Kaik 21 403 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28..30 tuhad eläjid vll 1989−2000 (30 100 rist. vl 1992).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 95,4 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 2,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen päjumalanpert' (1709, ei ole avaitud, leibtegim radab siš, no voib libuda kellčuhunduses), kuz' jumalanpertid i nell' časounäd. Niiden ližaks üks' časoun' (oli vll 1680−1930) om pandud mantazole i ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1..4), gimnazii, lapsiden sädamižen «Avtograf»-pert', muzikškol, čomamahtoine škol, sportškol. Nerehtan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Järgeline herneh

Järgeline herneh () om üks'vozne heinäsine kazmuz Bobanvuiččed-sugukundaspäi, Herneh-heimon tipine erik. Udes taritud klassifikacijan mödhe erikon latinine nimituz om "Lathyrus oleraceus" (se oli sinonim ende), i kazmused mülüdas Činan heimho. Om sätud äi sortuid.
Ümbrikirjutand.
Kazmusen jändused oma löutud kiviaigan i bronzaigan vaisauvusiš. Kazvatadihe amuižes Indijas, no herneh oli tundmatoman Amuižes Egiptas.
Kerdui kazmuz, 0,5..2 metrad kortte. Ozimman sortud oma pakaiženvastaižed. Änikod oma vauktad, erasti ruzad vai ruskedsinižed, 15..35 mm surtte. Bobad oma 2,5..12 × 1..2,5 sm surudel, mülütadas 2..10 šurunvuittušt sement-hernhut. Vegetacii jätktase 55..75 päiväd sorthu kactes.
Kazvatand.
Kazvatadas sömkazmuseks i sötmižkazmuseks. Vl 2016 kuivatud hernhen mail'man satuz oli 14,36 mln tonnoid, kaikiš järedambad kazvatajad oliba Kanad (4,61), Venäma (2,2), Kitai (1,2) i Indii (1,02 mln tonnoid).
Keittas i haudutadas herneht, slokosttäs pudrad, keitost (toižend — rok), ližatas salatoihe. Hernhesižed pirgad nimitasoiš "hernehnik" i "hernehsuusin", mugažo "tulčenik". Olanj hernehjauhospäi lumenke om "luminik".
Muraši

Muraši () om Venäman lidn Kirovan agjan lodehes. Lidn om Murašin ümbrikon (edel vn 2021 vilukud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vll 1895−1898 kuti žilo sauvomha da holitamha «Perm' — Kotlas»-raudted. Nimitihe lähižen kadonuden külän mödhe. Vspäi 1929 om rajonan keskuseks. Muraši sai lidnan statusad vl 1944.
Muraši šingotase raudtetransportan, mecan varhapanendan i ümbriradmižen edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, ani suvhe Pohjoižuvalad-ülüdes-vezijagandaspäi, 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Komin Tazovaldkundan röunhasai om kümne kilometrad pohjoižhe orhal vai 15 km pohjoižpäivnouzmha «Vätk»-avtotedme (Kirov — Siktivkar), agjan Kirov-pälidnhasai om 97 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal, 113 km avtotedme vai 119 km raudtedme. Toine lähembaine lidn om Luz 167 km lodeheze orhal, 175 km raudtedme vai 272 km avtotedme.
Tobmuz.
Murašin lidnankund oli vll 2004−2020. Kaik kaks' žilod i ühesa küläd mülüiba lidnankundha Murašin ližaks, niiden kesken nell' oliba kaikenaigaižeta ristitištota.
Edeline lidnan pämez' oli Svetlana Čudinovskih (heinku 2014—).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 750 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 5 700 ristitud. Kaik 6 322 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 216 eläjad vl 1959. Kaik 7 052 ristitud elihe lidnankundas vl 2010, 6 540 ristitud vl 2017.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid om saudud lidnas: Pühän Panteleimon-spravitajan jumalanpert' (1995), ph. Mikoi-arhangelan jumalanpert' (2009−2014), üks' časoun' läz lidnad, vanhuskolaižiden Pühän Jumalanmaman loičendpert'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškol muite i keskškol S.S. Rakitinan nimed (ende raudten škol nomer 51), muzikškol, lapsiden da norišton sportškol. Avtoškol om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Hernehhein

Hernehhein () om äivozne heinäsine kazmuz "Lamiaceae"-sugukundaspäi, Käbuhein-heimon tipine erik.
Leviganduz.
Kazvab Evropas, Azijas i Pohjoižamerikas venon klimatan zonas, mugažo Afrikan pohjoižes. Invazivine erik Avstralijas.
Navedib nituid, mecoiden vauvhid sijid, penzhištod. Voib löuta jogiden, järviden i soiden randoil. Levigandeb linmail rujoheinäks.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu hernehhein oleskeleb 15..30 santimetrad kortte. Jurišt om ujelii. Lehtesed kazdas paroil.
Ruskedsinižed änikod kazdas lühüdal jaugal, änikuz om tähkanvuitte. Plodud oma munanvuiččed koumetahkoižed pähkmuded.
Kävutand.
Kazmuz mülütab C-vitaminad. Rahvahaline medicin kävutab hernehheinäd verenjoksmust i kül'mehtust vaste.
Hernehhein om antioksidant, stimuliruib immunitetad, azotab virusläžundoid i palatuzprocessid. Ottas kävutamižhe sportivižen sömižen palaks bodibildingan aigan.
Ursanan muiktuz i karofillin kačusteldas rakan toižendoiden augud i levitandad.
Haraganhäč

Haraganhäč () om äivozne heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Haraganhäč-heimho, sen tipine erik.
Leviganduz.
Kazmuz om levitadud Evropas i Azijan venos vönes. Om introduciruidud erikoks Pohjoižamerikas, Avstralijas i Udes Zelandijas.
Navedib kazda nituil, mecpallištoil, penzhištos, okaidud mail. Sädab žomid, om rujoheinäks pöudoil i linmail.
Ümbrikirjutand.
Jur' om lühüd. Seikh om seižui, tahkoikaz vähän, 15..60 sm pitte. Lehtesed čereduidas, ülälehtesed oma penemb mi alahaižed.
Änikuz om kehker puzunvuitte 25..60 mm diametral, kazvab üksin seikhen i sarakoiden ülähäs. Kelen kartte röunänikod oma vauktad plodutomad, pakuižed torvikahad änikoid keskuzpalas oma kahten sugun i anttas semnikahid ploduid röunaspäi.
Kävutand.
Haragaižen pojav, no haraganhäč om toižen heimon kazmuz, eile zellid siš. Kazvatadas dekorativižeks kazmuseks, om ribuikahid-ki formid. Kävutadas äniklehtesid arboindan täht.
Kazmuz om sorav i läz ližatoi sötkeks živatoile.
Uržum

Uržum (, ) om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan suves. Se om Uržuman rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1584 kuti puine lidnuz kaičemha tahondad marin i tataran feodaloid vaste, nimitihe Uržumk-jogen mödhe. Saudihe ut lidnust vl 1647. Sai makundan lidnan statusad vl 1780.
Uržum šingotase sömtegimištol (etilspirtan da vinan tegim, leibän edheotand, maidtegim om sauvomas). Raudbetontegesiden edheotand projektiruiše.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan lodehes, Uržumk-jogen hural randal (109 km pitte, , ), kümnes kilometras sen lanktendan sijaspäi Vätkha oiktalpäi, 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Uržumk om laivjogeks lidnaspäi.
Matkad Marii Elan Tazovaldkundan röunhasai om 25 km suvipäivlaskmha orhal, agjan Kirov-pälidnhasai om 167 km pohjoižhe orhal vai 191 km R169-avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Malmiž 77 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 91 km avtotedme, Sovetsk 82 km lodeheze orhal vai 99 km avtotedme i Nolinsk 50 km pohjoižhe orhal vai 58 km avtotedme.
Tobmuz.
Uržum om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Andrei Milüzin (reduku 2016 — reduku 2021), Vladimir Darovskih (radoi vn 2016 redukuhusai). Lidnan Duman ezimez' om Dmitrii Mitägin vn 2012 heinkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 213 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 8 448 ristitud. Kaik 9 981 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 12 tuhad eläjid vll 1979−2001 (12 200 eläjad vll 1998−2000).
Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kafedraline Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (letihe vll 1895−1900, sömsija i kellčuhunduz — vll 1811−1824), nell' jumalanpertid, kaks' časounäd, vanhuskolaižiden loičendpert'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid (nomer 1, 2, 3, 5), kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), gimnazii, lapsiden ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol, rajonan sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Uržuman agrariž-tehnine tehnikum i Kirovan medicinižen kolledžan Uržuman filial.
Häč

Häč vai Bolobolk () om äivozne vezikazmuz. Mülüb Bulüiženvuiččed-sugukundan Häč-heimho, sen tipine erik.
Leviganduz.
Kazmuz om levitadud Evropan i Azijan tazangištoil. Navedib jogiden keskustoid joksijanke vitkos vedenke, järviden tahoid randanno, učulmoid. Seikh augotase 0,5..1 metrad süvüdel. Sädab žomid sijidme. Kadob redustadud vedespäi.
Ümbrikirjutand.
Jurišt om pakuižvihand lapakoiged i lihanvuitte, 3..10 sm sankte. Alalehtesed oma pol'läbinägujad. Lehtesen platan leveduz om 15..19 sm, sen päsoniden lugu — 21..24. Üks'jäine änik kazvab ülähäs, se om pakuine mujul i 4..6 sm diametras, alkogolin hajunke vedatamha pölüstoitajid, ičtazpölüstoitandan voimuz om olmas mugažo.
Änikoičeb kezakus-sügüz'kus. Äikerdoičese semnil i vegetativižikš.
Kävutand.
Kävutadas kuivatud jurid () zelläks penil paloil i vaiše lekarin receptan mödhe, sur' pala om travii. Jured om protistocidižed i kontraceptivad. Keittud solakahas vedes jured kadotadas toksižust. Ottas kävutamižhe räkištadud semnid kofen vajehtimeks.
Nausika Tulleialangištospäi

«Nausika Tulleialangištospäi» ( "Kadze-no tani-no Nausika") om voden 1984 japonine täuz'piduzline animemul'tfil'm tedoližen fantastikan žanras.
Omutninsk

Omutninsk () om Venäman lidn da lidnankund Kirovan agjan päivnouzmas. Se om agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Omutninskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1773 kuti žilo sauvomha da holitamha kaugedraudan tegint Omutnai (Omutnic)-jogen randal. Tegim radaškanzi vl 1775. Nimitihe žilod "Osokino" tegimen pidajan kanzannimen mödhe, sid' "Rabočii"-žilo, "Omutnai" i "Omutninskii tegim" jogen mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1921. Raudte tuli lidnha vl 1931. Raudtestancii om saudud vodele 1940, sen nimituz om Stal'nai ( «terasine»). Metallurgine tegim pästab profilän enamba tuhad toižendoid, radab raudlomul.
Omutninsk šingotase raudan metallurgijan tegimel, mecan ümbriradmižel i sömtegimištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipalas, Omutnai-jogen ( 56 km pitte, lankteb Vätkan üläjoksmushe huralpäi kahesas kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi) i sen Omutninskii-uiton-vezivaradimen (10 km²) randoil, 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad agjan Kirov-pälidnhasai om 146 km päivlaskmha orhal, 171 km avtotedme vai 232 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Glazov (Udmurtijan Tazovaldkund) 66 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 95 km avtotedme, Zujevk 70 km suvipäivlaskmha orhal, 125 km avtotedme vai raudtedme, Vauged Holunic 79 km päivlaskmha orhal vai 93 km avtotedme, i Kirs 75 km pohjoižhe orhal, 90 km avtotedme vai raudtedme.
Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +18,1 C°, vilukun −15 C°. Paneb sadegid 685 mm vodes.
Tobmuz.
Kaik koume žilod i kaks' küläd mülüdas lidnankundha Omutninskan ližaks, niiden kesken üks' žilo seižub kaikenaigaižeta ristitištota. Lidnankundan pind om 50,25 nellikkilometrad.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Sergei Balandin, radoi vn 2017 redukuhusai. Lidnan Duman ezimez' om Vasilii Rubaškin vn 2023 keväz'kuspäi, konz organizacii om registriruidud.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 615 ristitud, lidnankundan — 24 185 ristitud, rajonan pol', vn 2021 lidnan — 19 629 ristitud. Kaik 22 317 ristitud elihe lidnas i 22 798 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28..29 tuhad eläjid vll 1970−2001 (29 600 eläjad vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (saudihe vspäi 1994), Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert' (vanhuskolaižiden, om letud vll 1989−1991) i koume časounäd. Niiden ližaks ph. Aleksandr Nevalaižen päjumalanpert' (oli saudud vll 1906−1914) i phh. Petran da Paulan puine jumalanpert' (oli vspäi 1875) ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 8, 10, 14, 16, 17, 19, 20 i "Alönuška"), augotižškol, aluzškol (nomer 7), koume keskškolad (nomer 1, 2 i 6), čomamahtoiden škol, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Omutninskan politehnine tehnikum, Omutninskan pedagogikan, ekonomikan da oiktusen kolledž, mugažo Kirovan medicinižen kolledžan Omutninskan filial.
Hibushein

Hibushein (), mugažo Šetinhein paginoiš, om äivozne kazmuz, mülütadas Tähkheiniden sugukundha. Se om Hibushein-heimon ("Nardus") üks'jäine erik.
Leviganduz.
Kazmuz om levitadud kaikedme Evropadme, Pohjoižamerikan pohjoižpäivnouzmas, mugažo Anatolijan pol'sarel i Afrikan pohjoižes, Sibirin erasidme tahoidme. Putub vastha Venäman pohjoižes paksus.
Vägitomiden muiktoiden nituiden da pustoläniden järgeline erik, navedib letemaid i turbast. Nepsuz eile tärged, no hein om päivännavedii.
Ümbrikirjutand.
Jurišt sädab tihedad turbišt. Seikh kazvab 15..60 sm pitte. Lehtesed oma kaidad hahkvihandad 5..30 sm pitte, kazdas suguks (tihedaks turbheks) miččehe-se korktushesai, sid' kändasoiš kaikihe polihe. Hibusheinän kulon muju om vauged.
Tähk-änikuz om 3..6 sm pitte. Kazmuz änikoičeb kezakus, andab semnid heinkus-elokus. Äikerdoičeze semnil.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe rahvahaližes medicinas säruläžundan olendad vaste. Hibushein abutab hengaita i vedada henged libudes vastmägehe, heitab väzundad jaugoišpäi pit'kan matkan jäl'ghe.
Semetas varmitamha letkid. Sötmižkazmuz madalanke arvonke. Kabjživatišt söb hibusheinäd harvamb, i se kändab dominantižeks omaluižel aigan mändes.