tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Kauno Žal'giris

FK «Kauno Žalgiris» () om Litvanman futbolklub Kaunas-lidnaspäi.
Kluban istorii augotihe vl 2004. Vhesai 2016 sen nimi oli «Spiris», sid' nügüdläižikš, sikš miše futbolklub kändihe «Žal'giris»-basketbolkluban palaks vl 2015. Vll 2005−2012 klub vändi II-ühtnendas, vll 2013−2014 I-ühtnendas, vspäi 2015 ezineb A-ühtnendas. Vl 2020 i 2021 oti koumant sijad (kahesaspäi), vl 2022 — kahtent sijad ühtnendas. Kaikiš järedamb Baltijan maiš stadion S. Darüsan i S. Girenasan nimed (, 15,3 tuh. sijid) om futbolkluban kodiarenaks i Litvanman rahvahaližen futboljoukun bazižeks.
Futbolkluban prezident om Mantas Kalnietis. Pätrener om Eivinas Černäuskas ("Eivinas Černiauskas") vn 2024 kül'mkuspäi. Edeline hätken radoi pätrener om Rokas Garastas (tal'vku 2019 — sulaku 2023).
Suduva

FK «Suduva» () om Litvanman futbolklub Marijampole-lidnaspäi.
Kluban istorii augotihe vl 1968. Vll 1992−2002 vändi alaühtnendoiš. Ezineb A-ühtnendas vspäi 2003, kändihe valdkundan čempionaks vll 2017, 2018 i 2019, om voziden 2006, 2009 i 2019 Litvanman futbolkupkan vägestajan. Sai kahtent sijad voziden 2020 i 2021 sezonoiš, kudent sijad vn 2022 sezonas. Marijampolen futbolaren om joukun kodistadionaks (, ende "ARVI Arena" mugažo, 6250 kacujiden sijad).
Futbolkluban prezident om Vidmantas Murauskas. Pätrener om Donatas Vencevičüs ("Donatas Vencevičius") vn 2024 tal'vkuspäi. Edeline pätrener om Dovidas Lastauskas ("Dovydas Lastauskas", keväz'ku 2023 — tal'vku 2024).
Panevežis (futbolklub)

FK «Panevežis» () om Litvanman professionaline futbolklub ühtennimižes Panevežis-lidnaspäi.
Kluban istorii augotihe vl 2015, vändaškanzi I-ühtnendas. Vl 2018 oti ühtent sijad siš i vspäi 2019 ezineb A-ühtnendas. Oti koumant sijad 2022-sezonas, se oli kaikiš korktemb sija valdkundan čempionatas kaikes aigas. Sai Litvanman futbolkupkad vl 2020 i saihe sen finalhasai vl 2021. Aukštaitii-stadion Panevežisan keskuzpalas om kluban kodiarenaks (, nell' tuhad ištmid kacujiden täht).
Futbolkluban prezident om Bronüs Vaitekunas ("Bronius Vaitiekūnas"). Pätrener om saksalaine Roland Vrabec vn 2024 tal'vkuspäi. Edeližed pätrenerad oma bel'gijalaine Stein Vreven ("Stijn Vreven", vn 2024 semendku-tal'vku), italijalaine Džino Lettjeri ("Gino Lettieri", sügüz'ku 2022 — semendku 2024).
FA Šäuläi

FA «Šäuläi» ( «Šäuläin futbolakademii») om Litvanman futbolklub ühtennimižes Šäuläi-lidnaspäi.
Kluban istorii augotihe vl 2007. Om vn 2021 sezonan Ezmäižen ühtnendan vägestajan, ezineb valdkundan A-ühtnendas vspäi 2022. Klub sai seičement sijad vn 2022 sezonas.
Šäuläin-lidnan stadion (vai municipaline stadion, ) om kodiarenaks.
Kluban direktor om Deivis Kančelskis. Pätrener om latvijalaine Dainis Kazakevičs vn 2024 tal'vkuspäi. Edeline pätrener om Mindaugas Čepas (tal'vku 2020 — kül'mku 2024).
Džügas (futbolklub)

FC «Džügas» () om Litvanman futbolklub Tel'šäi-lidnaspäi.
Klub om nimitadud Tel'šäin navedijoiden kluboiden mödhe, ned oliba vll 1923−1946 i 1991−1996. Professionaližen kluban istorii augotihe vl 2014, zavodi vändoid II-ühtnendas. Jätksi väta I-ühtnendas vll 2015−2020, oli sen vägestajan vl 2019. Ezineb A-ühtnendas vspäi 2021, sai kahesant sijad vn 2021 sezonas. Tel'šäi-lidnan keskuzstadion om kodiarenaks (, koume tuhad kacujiden sijid).
Kluban prezident om Martinas Armalis ("Martynas Armalis"). Pätrener om Andrüs Lipskis ("Andrius Lipskis") vn 2024 vilukuspäi. Edeližed pätrenerad oma portugalijalaine Žuan Prateš ("João Manuel Lopez Prates", kezaku 2022 — viluku 2024), Marius Šluta (viluku 2019 — kezaku 2022).
Hegel'mann (futbolklub)

FC «Hegelmann» () om Litvanman futbolklub Kaunasan ezilidnaspäi. Om registriruidud sen pohjoižes ezilidnas (pen' Žemaitkiemis-külä, kut Hegelmann-kompanii-ki), kodistadion sijadase toižes ezilidnas (lidnanvuitte Raudondvaris-žilo) ani lodeheze Kaunasaspäi.
Kluban istorii augotihe vl 2009, sen aluz om pandud Saksanman logistižel "Hegelmann Transporte"-kompanijal sponsoran metonke i ičeze radnikoiden joudan täht. Vändi navedijoiden, I- i II-ühtnendoiš hätken aigan, ezineb A-ühtnendas vspäi 2020. Klub sai vident sijad 2020-sezonas, vl 2022 — nellänt sijad. «LFF:n harjoituzkeskuz Kaunasas»-stadion () om kodiarenaks.
Kluban prezident om Dainüs Šumauskas ("Dainius Šumauskas"). Pätrener om Andrüs Skerla ("Andrius Skerla") vspäi 2021.
FK Banga

FK «Banga» () om Litvanman futbolklub Gargždai-lidnaspäi (Klaipedan makund).
Kluban istorii augotihe vl 1966. Ezineb A-ühtnendas vspäi 2020, mugažo voibištelihe siš vll 1994−2000 i 2009−2014, vspäi 1991 vändi I- i II-ühthendoiš mugažo aigkeskustoidme. Voziden 2011 i 2014 Litvanman kupkan finalist. Gargždai-lidnan stadion om kodiarenaks, 3250 kacujad. Kluban prezident om Rimantas Mikalauskas. Pätrener om portugalijalaine David Afonsu vspäi 2021.
Kahtenz' mülükund om klubal, se om «Banga B», vändab ühtnendoiden sistemas mugažo (I-ühtnendas vl 2021).
Durres

Durres (, "Durrës" [ˈdurəs]) om lidn Albanijan päivlaskmas, keskuzpalan mererandal. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Durresan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud "Epidamn"-nimenke () vl 627 EME. Rimalaižed udesnimitiba lidnad "Dirrahijaks" ("Dyrrachium"). Manrehkaidused murenziba lidnad lujas vll 314, 1273, 1926. Vl 1947 valdkundan ezmäine raudte radaškanzi lidnas.
Enver Hodžin diktaturan aigan Durres šingotihe jügedal tegimištol, saudihe meriportad, vl 1980 vagonantegim oli töhöpästtud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Adriatižen meren i sen Durresan merikaran randal. Matkad Tiran-pälidnhasai om 38 km päivnouzmha, avtotel vai raudtedme. Raudted ühtenzoittas valdkundan kaikidenke järedoidenke lidnoidenke.
Klimat om Keskmeren. Voden keskmäine lämuz om +15,9 C°, kezakun-sügüz'kun +21..+24 C°, tal'vkun-keväz'kun +8..+11 C°. Ekstremumad oma +39 C° i −6 C°. Paneb sadegid 1064 mm vodes, vähemba kezakus-elokus (25..41 mm kus), enamba kül'mkus-vilukus (131..160 mm kus).
Eläjad.
Vn 2011 Albanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnfartaliden eläjiden lugu oli 113 249 ristitud 46 km² pindal, kaiken municipalitetan — 175 110 ristitud 338,3 km² pindal, agjan koume videndest. Vl 2001 lidnan ristitišt oli 99 546 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Edeližed lidnan pämehed oma Valbona Sako (2019) i Vangüš Dako (2006−2019, "Vangjush Dako").
El'basan

El'basan ( [ˈɛlbaˈsani], "Elbasan" [ˈɛlbaˈsan]) om lidn Albanijan keskuzpalan keskuses. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, El'basanan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Amuižgrekine Skamp-kolonii ( "Skampis") oli lidnan sijas, sid' rimalaine "Mansio Skampa"-lager' (). Nügüdläine eländpunkt om sätud 15. voz'sadal kuti lidnuz (om kaičenus tähäsai), letihe vl 1466 turkan Mehmed II-sultanan ohjandusen aigan, hän nimiti lidnad El'basanaks. El'basan-raudtestancii radab vspäi 1950.
El'basan šingotase raudan metallurgijal (ferrohromühthesuladused) i metalloiden ümbriradmižel kommunistižen režiman aigaspäi, territorii alištui jügedan tegimišton redustoitandale. Pästtas tabaktegesid i alkogoližid jomid lidnankundas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalan lodehes, Škumbini-jogen oiktal randal ( 181 km pitte, lankteb Adriatižhe merhe), 118 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Tiran-pälidnhasai om 54 km lodeheze, avtol vai raudtedme.
Klimat om Keskmeren. Voden keskmäine lämuz om +14,7 C°, kezakun-sügüz'kun +21..+24 C°, tal'vkun-uhokun +6..+7 C°. Paneb sadegid 1066 mm vodes, vähemba heinkus-elokus (34..38 mm kus), enamba kül'mkus-vilukus (124..148 mm kus).
Eläjad.
Vn 2011 Albanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnfartaliden eläjiden lugu oli 78 703 ristitud, kaiken municipalitetan — 141 714 ristitud 872 km² pindal, agjan pol'.
El'basanan universitet Aleksandr Džuvanin nimed (, kahesa tuhad üläopenikoid) radab lidnas vspäi 1991, om sätud pedagogižen institutan alusel. Kaik kuz' fakul'tetad, medkolledž, Albanijan da Balkanan tedoiduzkeskuz mülüdas universitetha.
Kühkjaižed (sugukund)

Kühkjaižed () om linduiden sugukund Kühkjaiženvuiččed-heimkundaspäi. Sugukund mülütab läz 300 erikod 41 heimos.
Leviganduz.
Erikoiden kaikiš enamb erazvuiččend om Avstralijas, Suvižes i Suvipäivnouzmaižes Azijas, Suviamerikas. Erikoiden enambuz eläb nepsoiš tropižiš mecoiš, koume erikod videspäi oma sar'hižed vaiše. Erased-se erikod kut gulüine ("Columba livia") kaičesoiš hüvin lidnan arvoimižiš i elädas mail'man äjiš järedoiš lidnoiš.
Kacmata sihe, miše äjad erikod ližaziba iceze levigandmižavarut, kümne erikod kadoiba voden 1600 jäl'ghe. Nügüd' sugukundan kaikutte videnz' erik om kadondan röunal invazivižiden erikoiden tagut saril i mectusen tagut. Sar'hižen Drontižed-alasugukundan erikod kadoiba 17. voz'sadal.
Ümbrikirjutand.
Voib tundištada sugukundan erikoid kebnas, ei ole lujas pojavid toižid sugukundoid.
Parad oma monogamižed.
Kühkjäiženhein

Kühkjäiženhein (), om Pohjoižen mapoliškon äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Se mülütab 75..102 erikod, mülüb Vesnuhheinižed-sugukundha.
Etimologii.
Heim sai vepsän nimitust kühkjaižed-linduišpäi.
Latinan nimi libub sanoišpäi "agua" «vezi» i "legere" «kerata», vai "aguila"-sanaspäi «orl».
Leviganduz.
Heimon erikod oma levitadud Pohjoižes mapoliškos: Evropan, Kitain i Japonijan, Pohjoižamerikan erikoiden gruppad. Kazvatadas läz 35 erikod kul'turkazmusikš, om sätud niiden gibridoid ("Aquilegia ×hybrida").
Sijaduz kazvatuses om pol'pil'vez. Kazvab paremba nepsoil keskmäras tahondoil, kebnoil i rohlil, vägekahil mahusil. Jädas sadunkazmusid lämäta katuseta tal'veks päiči subtropižiš (oz., "Aquilegia skinneri") erikoiš.
Ümbrikirjutand.
Vezad šingotadas kaks' vot. Lehtesed oma koumepalaižed kahten toižendan: ištujad seikhel i kazvajad kaksin vai koumin notkujal pit'kal vardel.
Änikod oma üks'jäižed. Evropižiden i azijalaižiden erikoiden anikočendan mujud oma vauged, taivazma, sinine, ruskedvauvaz. Amerikaižiden erikoiden änikod oma kuldataban i rusttan ližamujuiden. Plod om äilehtesine. Henod mustad loštajad semned oma morijad, ned kaitas idümižmahtust läz üht vot.
Vägi

Vägi om fizine vektorine suruz, painegen mär hibjaha toižiden hibjoiden polespäi vai kendoiden. Vägen olend vajehtab hibjan pigut vai kucub siš vai sen fiksirujiš objektoiš (oz., punotišiš) deformacijoid i mehanižid kingitesid.
"F"-simvol (-sanaspäi «vägev») kävutase znamoičemha väged. Märičendühtnik om njuton, N.
Fizikan nügüd'aigaižiš openduzkirjoiš vägi om pigustusen sü, tazostaze massan i pigustusen tuleshe. Kaikiš znamasižemb fizine käskuz vägen kävutandanke om Njutonan kahtenz' käskuz.
Vägi om sana äjidenke znamoičendoidenke, kävutase muupäiväližes elos i tedos avaros toiženke el'gendusenke (oz., naprind, tervhuden voimused) fizižen tärtusen rindataden.
Harakteristikad.
Vägi kut vektorine suruz harakterizuiše modulil, čuradusel, painegen augčokkoimel. Vägen tegojono om läbitai augčokkoint oiged pird, i vägi om čuratud pidust' sidä.
Vedandvägi hibjoiden keskes takaib nolännoks keskustan ližadusenke, i mugoman vägen olmatomuz tegese hibjan koveritomal čuradusel toižiš hibjoišpäi, päiči tegendoiš pimedanke energijanke.
Vägiden sistem om vägiden ühtmuz, kudambad paindas kaceltud hibjaha vai mehanižen sisteman čokkoimihe. Nimitadas kaht vägiden sistemad ekvivalentižikš, ku niiden erigoittud paineg sihe-žo kovaha hibjaha vai materialižhe čokkoimhe om ühtejitte, i toižed arvoimižed oma tazod.
Klassifikacii.
Jagadas vägid neniden parametroiden mödhe:
Vlör

Vlör ( i "Vlorë" [ˈvlɔɾə]) om lidn Albanijan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Vlöran agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt om tetab 6. voz'sadaspäi EME. Amuižen aigan sen nimi oli grekine "Avlon"-kolonii ( "Aulṓn"), znamasine meriport radoi siš. Albanijan ripmatomuz om tedotadud neciš lidnas vn 1912 28. kül'mkud, Vlör oli sen ezmäižeks pälidnaks.
Vlör šingotase kivivoin i londuseližen gazan ümbriradmižel, sömtegimištol (kalan ümbriradmine, keitandsolan pästand), tekstil'tehmižel, sauvondal, lebuturizmal, meriportal (kahtenz' surtte valdkundas) i torguindal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan lodehes, Adriatižen meren Vlöran lahten randal, Ionižen meren röunal. Matkad Tiran-pälidnhasai om 135 km pohjoižhe. Vlör-raudtestancii radab vspäi 1985, nügüd'aigan om vaiše jüguiden täht.
Klimat om Keskmeren. Voden keskmäine lämuz om +16,9 C°, heinkun-elokun +25 C°, tal'vkun-keväz'kun +6..+8 C°. Ekstremumad oma +41,6 C° i −7 C°. Paneb sadegid 995 mm vodes, enamba kül'mkus (192 mm) i tal'vkus (141 mm), vähemba kezakus-sügüz'kus (9..32 mm kus).
Eläjad.
Vn 2011 Albanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnfartaliden eläjiden lugu oli 79 513 ristitud, kaiken municipalitetan — 130 827 ristitud 616 km² pindal, agjan kaks' koumandest.
Universitet Ismail Kemalin nimed () radab vspäi 1994, 10 tuhad üläopenikoid.
Saklid

Saklid () oma Sakližed-sugukundan kaikiš äiluguižemb heim. Lugetas läz 40 erikod.
Leviganduz.
Kaikiš aigaližembad löutud kaivandusil heimon erikoiden jändused mülüdas möhäižhe miocenha, toižin sanoin niiden igä om noremb mi kümne millionad vozid. Genetižiden tedoidusiden mödhe hir'habukad i "Falco columbarius" libudas Afrikaspäi, kaik toižed heimon erikod leviganziba Evrazijaspäi.
Saklid oma levitadud kaikil kontinentil päiči Antarktidas. Tehtas pezoid puil (otten toižiden linduiden pezoid), man pindal, kall'oil, mugomil korktoil sauvusil kut čuhundused i kellčuhundused.
Ümbrikirjutand.
Lihansöjad lindud, erased erikod sötlesoiš gavedil. Täuz'kaznuziden linduiden suugad oma kaidad tilgunvuiččed, niiden abul hö mahttas manevruida udatinke i sadas surihe piguzihesai lenduses ülähänpäi. Oz., "Falco peregrinus"-sakkal (sapsan) lugese kaikiš teravambaks živataks mail'mas, se voib sadas 322 km/č (vai 90 m/s) pigudehesai ičeze mectusen aigan.
Škoder

Škoder ( [ˈʃkɔˈdəɾ] i "Shkodra") om lidn Albanijan lodehes. Se om valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Škoderan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Škoderan lidnusen () aluz om pandud 4. voz'sadal EME illirižel labeatad-heimol. Lidnusen ruinad oma kaičenus hüvin läz nügüd'aigašt lidnad. Legion seižui siš Rimalaižen imperijan tobmuden aigan, i lidnan nimi libui latinan "scutarii"-sanaspäi «kaičijad». Keskaigan lidn mülüi serban Dukl'-valdkundha, sid' Rašk- i Zet-valdkundoiden territorijha. Vl 1479 turkad anastiba lidnad, i Ottomanan imperijan aigan se oli regionan znamasižeks keskuseks. Albanijan ezmäižed aiglehtesed oma paindud neciš lidnas.
Škoder šingotase mašinansauvomižel, elektronikan pästandal, tekstilin tehmižel, sömtegimištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivlaskmas, ühtennimižen Škoder-järven randal 20 kilometras Adriatižen meren randaspäi, 13 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Tiran-pälidnhasai om 86 km suvhe orhal vai 95 km avtol, Mustmägin röunhasai om 14 km lodeheze.
Eläjad.
Vn 2011 Albanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnfartaliden eläjiden lugu oli 77 075 ristitud, kaiken municipalitetan — 135 612 ristitud 872 km² pindal, agjan kaks' koumandest.
Eläjiden levitadud religii om katoline jumalankodikund i islam.
Škoderan universitet Luid' Gurakučin nimed () radab lidnas vspäi 1991. Se om sätud pedagogižen üläškolan alusel, kaik kuz' fakul'tetad i 11 tuhad üläopenikoid oli 2008/2009-openduzvodes.
Vezul'

Vezul' ( [vəzul]) om lidn Francijan päivnouzmas, Burgundii — Franš-Konte-regionan pohjoižpäivnouzmas. Se om Üläson-departamentan administrativine keskuz i kaikiš suremb municipalitet eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 899 dokumentas "Castrum Vesulium"-nimenke (Vezulii-lidnuz). Se varmitez om saudud La Motte-kukhal (375 m ü.m.t.) i nügüd'aigan formiruib lidnan keskuzpalad. Lidn om Francijan palaks rattemata vspäi 1678. 15.-18. voz'sadoiden sauvused oma kaičenus lidnan vanhas palas.
Vezul' šingotase Peugeot-kompanijan (nüg. Stellantis-kompanijan pala) avtopaloiden tegimel. Azijan kinon rahvahidenkeskeine jogavozne festival' () oleleb Vezuliš vspäi 1995, se om nedalin hätkte vilukus-keväz'kus.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase departmentan keskuses, Düržon-jogen randal ( 42 km pitte, Sonan ližajogi), Kolombin-jogen lanktendanno sihe huralpäi ( 31 km pitte), 213..378 m ü.m.t. korktusil.
Klimat om ven kontinentaližen röunal. Voden keskmäine lämuz om +11,2 C°, kezakun-elokun +18..+20 C°, tal'vkun-uhokun +2..+4 C°. Ekstremumad oma −22,2 C° i +40,5 C°. Paneb sadegid 1050 mm vodes, kuidme 74..104 mm.
Eläjad.
Vl 2014 lidnan ristitišt oli 15 212 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 18 412 eläjad vl 1982. Kaik 59 tuhad eläjid om lidnaglomeracijas, kogoneb 78 municipalitetaspäi (2014).
Severz'-se üläopendusen aluzkundoid ratas lidnas.
Pasklindunvuiččed

Pasklindunvuiččed () om kaikiš äiluguižemb linduiden heimkund. Lugetas läz 5400 erikod, linduiden erikoiden koume videndest.
Leviganduz.
Kaikiš amuižembad heimon ezitajad oma löutud AUV:oiden i Saksanman eocenas (56..34 mln vozid tagaz). Voib vastata heimon erikoid kaikes mail'mas päiči Antarktidas i valdmeren erasiš-se sariš. Erikod oma äiluguižed tropikoiden mecoiš.
Ümbrikirjutand.
Penen i keskmäižen suruden lindud, hibjan piduz oleleb 9,5 santimetraspäi ("Regulus"-heim) 65 santimetrhasai (kroikoi). Lühüd n'ok om žoubimha tähkheinid, sen aluz ei ole kattud vahal nikonz'. Käpšud oma kattud höunhil kandhasai, ezišpäi niiden suruz om enamba. Käpšul om nell' sor'mid, koume oma oigetud edehe, üks' tagaze, ezisor'mišpäi kaks' ühtenzoittas kerthel pidust' ezmäšt niveleht.
Erikoiden enambuses emäčud oma suremb mi ižačud. Sugudimorfizm ozutase sel'ktas höunhišton mujul, pajolinduil se om änes mugažo (vaiše ižačud pajatadas).
Klassifikacii.
Heimkund jagase koumeks alaheimkundaks:
Mass

Mass om skalärine fizine suruz, seičemen päižen keskes, märhapaneb hibjoiden inercižid i gravitacižid ičendoid statjoiš, konz niiden piguz om äjan vähemba mi vauktusen piguz.
Suruz om invariantine relätivižikš. Mass ei voi olda negativižen, no om modelid negativižen massan lugendanke. Järgeližes elos i 19. voz'sadan fizikas mass om vedusen sinonim (likumatoman hibjan statjas). Nügüd'aigaižen fizikan mödhe mass om likumatomuden energijha tazostadud: "E = mc2". Kaik makroskopižed objektad i kodielon predmetad, elementarižiden henegiden tobj pala (päiči fotoniš ozutesikš) harakterizuidas massal. Henegiden massan olemine sel'gitase niiden vastamižpainegel Higgsan kendanke.
Mass znamoičese "m"-kirjamel, märičese kilogrammil (SGS-sistemas grammil). Vll 1889−2018 kilogramman fizine cilindr oli massan etalonaks i kaitihe Rahvahidenkeskeižes märiden da veskoiden büros Parižan Sevr-ezilidnas. Nügüd' massan märičendühtnik märhapanese Plankan kaikenaigaižen kal't. Kibblan veskad kävutasoiš massan etalonan täht, se ladim märhapaneb joksusen väged mugoman elektrižen kendan sädandale, kudamb tazostab mall'ad etalonanke.
Jagadas massad inertižeks i gravitacižeks. Inertine mass harakterizuib hibjoiden inertižust i kuvastase Njutonan kahtendes käskuses: ku märhapandud inercialižes lugendsistemas vägi pigustoitab erazvuiččid hibjoid ühtejiččikš, ka niiden inertine mass om ühtejitte. Gravitacine mass (passivine i aktivine) ozutab, miččel vägel hibj vastamižpaneb vedandvägen irdpol'židenke kendoidenke, i mittušt gravitacišt kendad hibj sädab iče, se mass mülüb mail'man vedandvägen käskushe i kävutase massan märičemižes veskoičendal.
Ekologii

Ekologii ( "oikos" «eländkodi» i "logos" «openduz» sanoišpäi) om londusentedon, sen paloin biologijan jaguz eläbiden organizmoiden kosketusiš keskneze i elämižümbrištonke. Tedoidab erazvuiččiden tazopindoiden biosistemid (populäcijad, ühthižkundad, ekosistemad), niiden organizacijad da funkcioniruindad.
Järgeližes elos el'getas ümbrišton olendad ekologijaks paksus. Nimitadas ekologižikš problemoikš londuseližen ümbrišton kaičendan küzundoid ristitun valatoitusespäi. Ekologizm om kundaline likund ümbrišton kaičendan märiden lujenduses i elämižümbrišton murendusiden olmatomudes.
Ekologijan tedomez' om "ekolog". Saksalaine Ernst Genrih Gekkel'-biolog toi ekologii-terminad () tedoho vl 1866. Voz'sadan jäl'ghe «biosfer»- (E. Züss, 1875) i «biocenoz»-tärtused (K. A. Möbius, 1877) oliba todud tedoho. Vl 1935 A. Tensli toi «ekosistem»-terminad. Vides vodes sen jäl'ghe V. N. Sukačov tariči erišt «biogeocenoz»-terminad, i nevondkundaližes tedos ekologii oli tetab biogeocenologii-nimitusenke.
Zavottihe lugeta ekologijad erižeks tedoks Päivlaskmman maiš 1910-nzil vozil. Vl 1913 Britanine ekologine sebr om sätud, vl 1915 — Amerikan ekologine sebr. Vl 1913 Sures Britanijas pästaškanzihe ezmäšt rahvahidenkeskešt recenziruidud "Journal of Ecology"-tedoaiglehtest ekologijan sferas. Tedon leviganduz om ümbrišton kaičendan ližadusen problemoihe sidodud 20. voz'sadan kahtendes poles.
Toižendad.
Kaik koume ekologijan jagust erigoittihe vn 1910 Rahvahidenkeskeižen botanižen kongressan aigan, kudamb mäni Brüsseliš:
Mugažo ekologijan toižendad oma geoekologii, bioekologii, gidroekologii, landšaftekologii, etnoekologii, socialine, ristitun i himine ekologii, radioekologii, antekologii, informacine ekologii.
Jäkondi

Jäkondi ( «merikondi») om Kondjanvuiččed-sugukundan ("Ursidae") kondjiden heimon lihansöi ("Carnivora") imetaiživat, buran kondjan lähembaine erik.
Leviganduz.
Eläb Arktikas, mecadab meriživatoid sen Jävaldmeren merijälautikoišpäi. Živat kaičese kaikes mirus, negativižed faktoras grazdäs lugumärale. Hänen mectuz ristitun polespäi om kel'tud Venämas, kvotiruiše Kanadas i AÜV:oiden Aläskas. Čukotkan populäcii om kaikiš suremb mirus.
Leviganduz sase 88° levedust pohjoižes. Njufaundlend, Labrador i Islandii oma levigandmižavaruden suviröunaks. Kontinental jäkondi eläb arktižiš rahvahatomiš maiš tundran zonhasai. Ujujil jälautikoil jäkondjad tuldas Kamčatkan päivnouzmaižen randišton keskhe, Ohotskan meren randha i Kuriloihe, ličtas kontinentan südäimehe jogidme: oz., 320 kilometrhasai Pečoras i 500 km Jeniseiš. Živatoiden kaivandusiden pen' lugumär om löutud Evropan erasiš-se maiš (Sur' Britanii, Ročinma, Danii, Norvegii).
Jäkondjan i buran kondjan erikod erištuiba ühthižes ezitataspäi 338..934 tuhad vozid tagaz (600 tuhad vozid keskmaras). Erikoiden gibridizacii tegihe 100..120 tuhad vozid tagaz, segoitadud poigaižed oma voimusižed tähäsai. No erikoiden eländtahondad, metabolizm, morfologii, socialine ičtazvedand i sönd oma erižed, bur kondi ei voi eläda jäkondjan sijas i vastkarin. 
Ümbrikirjutand.
Jäkondi om kuivman kahtenz' surtte lihansöi živat, harjoikahan krokodilan ("Crocodylus porosus") jal'ghe. Veduz voib sadas 800 kilogrammhasai. Kaikiš surembad živatad elädas Beringan meres (Čukotk), kaikiš henombad oma Špicbergenal.
Karv om mujutoi, nägub vauktaks. Nahk om must. Pit'k kagl i lapak pä oma erižpirdad kondjiden keskes.
Zal'cburg

Zal'cburg ( [ˈzalt͡sbʊɐ̯k], sen bavarijan pagin: "Soizburg" «sollidnuz», avstrijan virkand [ˈsaltsbʊʁk]) om lidn Avstrijan lodehes. Se om Zal'cburg-federacijanman administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 700 Rupert-episkopal-pühämehel. Hän pani kahten jumalankodin alusid, ned kändihe tuleban aigan lidnan südäitukuks: Pühän Petran benediktine abbatuz (mez'jumalankodi) i Nonnberg-naižjumalankodi. Vl 739 panihe lidnad episkopan rezidencijaks, se oli hristanuskondan missioneroiden radmižen keskusen al'pižes regionas 8. voz'sadan lopuspäi. Nimitihe lidnad keitandsolan äiluguižiden löudmižsijiden tagut ümbristoš siš-žo aigaspäi.
Vll 1849−1918 lidn oli Zal'cburgan gercogkundan keskuseks i mülüi Avstrii da Mad'jaranma-valdkundha. Avaitihe Zal'cburgan päraudtestancijad vl 1860. Lidnan istorine keskuz mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1996.
Zal'cburg šingotase korktoiden tehnologijoiden edheotandoil (avtomatizacii, programholitusen sädand), telekommunikacižeks keskuseks, mul'timedijan industrijal, sömtegimištol (mineralveded, olud). Manipulätoroiden Palfinger-tegii i iknoiden da uksiden MACO-furnituran kompanii saudihe iceze päfateroid lidnas. Jomiden Red Bull GmbH-koncernan päfater sijadase ezilidnas. Zal'cburgan rengaz radab avto- i motovoibuižiden täht päivnouzmha lidnaspäi vspäi 1968. Londuseližen gazan «Haidah»-varažom (2,8 mlrd m³) om kahtenz' surtte Keskuzevropas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase federacijanman pohjoižes, 424 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ven-pälidnhasai om 300 km päivnouzmha, Münhenhasai om 145 km päivlaskmha, Saksanman röunhasai om viž kilometrad lodeheze, päivlaskmha i suvipäivlaskmha.
Klimat om ven valdmeren nell'sezonine, kontinentaližen klimatan pirdoidenke, pil'vekaz, tal'vel eriližešti. Voden keskmäine lämuz om +10,0 C°, kezakun-elokun +17,9..+19,6 C°, tal'vkun-uhokun 0..+1,6 C°. Ekstremumad oma −30,6 C° (viluku, uhoku) i +37,7 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −0,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +21,7 C° (uhoku). Paneb sadegid 1195 mm vodes, enamba kezakus-elokus (151..164 mm kus), vähemba vilukus-uhokus (53..59 mm kus). Tal'vel paneb 78 sm lunt 47 päiväs. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 51..56 % röunoiš keväz'kus-elokus, 71..74 % kül'mkus-vilukus.
Tobmuz.
Lidn jagase 24 nimitadud lidnfartalaks (üks'lugu ) i koumeks lidnantagaižeks eläntoittud tahoks (üks'lugu "Landschaftsraum").
Nened mehed radoiba lidnan pämehen radnikusel () ende: Haral'd Proiner ("Harald Preuner", sügüz'ku 2017 — semendku 2024), Hainc Šaden ("Heinz Schaden", semendku 1999 — sügüz'ku 2017).
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 145 367 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Kaik nell' universitetad ratas lidnas.
Fotografii

Fotografii om kuviden kirjutamižen tehnologii, optižen sädegoičendan registracii vauktusenmujujan materialan abul vai toižetujal ladimel pol'veimišpäi.
Otnus fotografijha mez' om "fotograf", hänen ladim om fotoapparat. Hän-žo tegeb fotokuvan sädandan kaikid toižid pordhid paksus. Analogfotografijan ližaprofessijad oma fotolaborant, retušan ližadai, fotoredaktor. Nügüd'aigan (vozišpäi 1998−2005) kaik process mäneb digitaližes nägus, i se mahtuz kävutase päpaloin. Mail'man fotografijan päiv () oigendase elokun 19. päiväl.
Vn 1826 Nägu iknaspäi Le Gras om kaikiš vanhemb kaičenus fotokuva mirus. Odviden himižiden materialoiden löudmine 19. voz'sadan kahtendes poles märhapani fotografijan levigandust. Pästaškanzihe ezmäižid aiglehtesid fotokuviden avaronke kävutandanke vspäi 1901. Kaikile sättui mujufotografii om olmas vspäi 1906. Amerikaine Polaroid-kompanii pästaškanzi «Polaroid Land 95»-fotoapparatad vn 1948 kül'mkus, i edesižes se oli monopolii kurofotografijan sferas.
Fotografijan toižendad: navedijoiden, fotožurnalistik, fotočomamaht, käskuzkundaline, tedoline, fototerapii, kommertine. Jäl'gmäižhe kaik paukatud radmine mülüb päiči čomamahtoižes, i sen fotografijan toižendad oma reklaman, modan, koncertine, kriminaline, sömän pakuitesen da reklaman, aiglehtesiden täht, fotoportret, sajan, arhitekturan i landšaftan, pertin südäinägun, fotomectuz, paparaccin, kodiživatoiden, äifokusaine fotobankoiden täht.
Fotografijan tehnikad: veroline fotografii (kahtes märičendas järgeližen fotoladimen abul), stereofotografii, ühthižen nägun fotografii (panoramine, sidä kesken kaks'pol'ne), fotografii nägumatomiš sädegoičendoiš (infrarusked, ul'traruskedsinine, röntgenine da tž.), fotografik (sidä kesken fotomontaž), vauktuzkendan fotografii, standartatomad tehnikad (oz., vauktuzgrafik, fotografiruind kaidon pilan kal't).
Fotografijan teorii om analitikan čuraduz, tedoidab fotokuvid. Sen keskuzproblem om kuvan i objektan kriterijoiden märhapanend.
Linc

Linc ( [ˈlɪnts], [ˈlɪnɛt͡s]) om lidn Avstrijan pohjoižes. Se om Üläavstrii-federacijanman administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud rimalaižil kut "Lencia"-varmitez imperijan pohjoižröunal vl 15 EME. Mainitihe nügüdläiženke nimenke vl 799.
Linc šingotase raudan metallurgijal (VoestAlpine-koncern), kivivoinhimižel (Chemie Linz AG-koncern), tekstiližel i elektrotehnižel tegimištol, sömtegimištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase federacijanman pohjoižpäivnouzmas, Dunain molembil randoil, 266 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ven-pälidnhasai om 155 km päivnouzmha orhal, 185 km avtotedme vai 181 km raudtedme. Čehanman röun om koumekümne kilometrad pohjoižhe lidnaspäi.
Klimat om ven valdmeren i kontinentaližen röunal. Semendkun-elokun pord om päivoikaz, kül'mku-viluku oma pil'vekahad lujas. Voden keskmäine lämuz om +10,9 C°, kezakun-elokun +19,2..+20,9 C°, tal'vkun-uhokun −0,5..+2,2 C°. Ekstremumad oma −30,0 C° (viluku) i +37,8 C° (heinku, eloku). Paneb sadegid 840 mm vodes, enamba semendkus-elokus (89..105 mm kus), toižil kuil 49..69 mm. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 53..56 % röunoiš sulakus-elokus, 77..81 % kül'mkus-vilukus, 60..68 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Lidnan tobmuden pämez' om burgomistr (). Edeližed lidnan pämehed oma Klaus Lüger ("Klaus Luger", kül'mku 2013 — sügüz'ku 2024), Franc Dobus ("Franz Dobusch", 1988−2013).
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 189 889 ristitud, vl 2021 — 206 537 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', mugažo oli vl 1971 (204 889 eläjad) i vl 1991 (203 044 eläjad). Linc om valdkundan kahtenden surtte lidnaglomeracijan keskuseks 805 tuhanke eläjid vl 2020.
Severz'-se kolledžid i nell' universitetad ratas lidnas. Znamasine om Lincan universitet Johannes Kepleran nimed (24 tuh. üläopenikoid kudes fakul'tetas openduzvodel 2023/24).
Šarlerua

Šarlerua (, mugažo alaman kelel, francine virkand [ʃaʁləʁwa], vall. "Tchålerwè / Châlerwè" [tʃɑːlɛʀwɛ]) om Bel'gijan lidn da kund valdkundan keskuzpalan suves, Vallonii-regionan Eno-agjas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Lidnan oficialine kel' om francijan kel'.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud ispanijalaižil vl 1666 kut "Šarnua"-lidnuz (), möhemba udesnimitihe noren Karl II-kunigahan oiktastuseks. Lidn om tegimišton keskusen 18. voz'sadaspäi, sijadase kesked hilen basseinad.
Šarlerua šingotase raudan metallurgijal, himižel tegimištol, stöklan tehmižel, elektrotehnižel tegimištzonal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivnouzmas, Sambr-jogen randal (, , 193 km pitte, Maasan hura ližajogi).
Matkad Brüssel'-pälidnhasai om 50 km pohjoižhe.
Tobmuz.
Šarlerua jagase 15 nimitadud i nomeruidud rajonaks, niišpäi 14 oliba kundoikš edel vn 1977 i oma mülütadud lidnha.
Edeline lidnan pämez' (mer) om Pol Magnett ("Paul Magnette", tal'vku 2012 — tal'vku 2024).
Eläjad.
Lidnan ristitišt sen nügüdläižiš röunoiš jäb läz vajehtusita vspäi 1900, konz se oli 198 837 eläjad. Lidnan territorijan kaikiš suremb ristitišt oli 233 737 eläjad vl 1947. Vl 1990 lidnan eläjiden lugu oli 206 779 ristitud, vl 2010 — 202 598 ristitud. Vl 2008 lidnaglomeracijan ristitišt oli 522 522 eläjad (videnz' surtte valdkundas) 1 462 km² pindal.
Severz'-se universitetoid i institutoid ratas lidnas.
Transport.
Rahvahidenkeskeine civiline "Brüssel'-Suvine Šarlerua"-lendimport ("CRL / EBCI", 9,4 mln passažiroid vl 2023) radab seičemes kilometras pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi i 46 km suvhe Brüsselin keskusespäi. Tehtas reisid Evropan äjihe lidnoihe i Lähižen Päivnouzmman surihe lidnoihe.
Energijan varadusen käskuz

Energijan varadusen käskuz om londusen fundamentaline käskuz. Se om löutud empirižikš (kodviden tel) i vahvištab, miše voib panda skalärišt fizišt surut izoliruidud fizižele sistemale, se suruz nimitase energijaks, om sisteman parametroiden funkcijaks i kaičese aigan mändes. Käskuz om ühthine, kävutadud kaiken da kaikjal ohjandim, om ripmata märitud suruzišpäi i nägusišpäi.
Käskusen ekvivalentine matematine vahvištuz om mugoine: ümbrikirjutai anttud fizižen sisteman dinamikad differencialižiden tazostusiden sistem om likundan ezmäiženke integralanke, kudamb om tazostusiden simmetrižushe sidodud aigsirdusen rindataden.
Käskusen toižendad.
Energijan severz'-se toižendoid om märhapandud, i ned voidas vajehtadas toine toižel, no sisteman kogonaine energii om sen toižendoiden summha tazostadud i kaikenaigaine. Tegihe istorižikš, mise käskuz formuliruiše erazvuiččin kaikuččen energijan toižendan täht.
Ozutesikš, mehanižen energijan varadusen käskuz om klassižes mehanikas, termodinamikan ezmäine aug om termodinamikan alusišpäi, Bernullin käskuz om gidrodinamikas, elektrodinamikas Pointingan teorem om olmas, Menlin — Roun tazostused oma linearižetomas optikas. Voib formuliruida energijan varadusen käskusid relätivižes i kvantmehanikas.
Avaidusen istorii.
Alused käskusen avaidusele oliba pandud antikaigaižil filosofoil völ.
Saksalaine Robert Majer-lekar' tundišti ezmäižen energijan varadusen käskusen üleižust ristitun hibjan tedoidusišpäi. Majer avaiži ičeze melid vn 1841 «Vägiden kvantitativižes i kvalitativižes märhapanendas»-tedotös. German Gel'mgol'c formulirui käskust tarkoiktoil terminoil ezmäižen kerdan i sidoi necida käskust igähižiden likutimiden olendan voimusetomudenke.
Ruse

Ruse ( [ˈrusɛ]) om lidn Bolgarijan pohjoižes. Se om valdkundan videnz' lidn da kund eläjiden lugun mödhe, om Rusen agjan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kut Rimalaižen imperijan "Seksaginta Prista"-varmitez i jogivaldmad Vespasian-imperatoran ohjandusen aigan (vozil 69−79 meiden erad). Lidnuz oli muretuz 4. voz'sadal. Bolgarijalaižed sauvoiba lidnust tošti 9.-10. voz'sadoil, lidn mainitase nügüdläiženke nimitusenke siš-žo aigaspäi. Vll 1388−1878 lidn oli Ottomanan imperijan palaks "Ruščuk"-nimenke ( om turkan nimi tähäsai). Vll 1866−1867 imperijan ezmäine raudte ühtenzoiti Rused Varn-lidnanke. Ruse-nimituz om pörtud oficialižeks vl 1878.
Edel 1990-nziš vozišpäi nened sarakod oliba Rusen tegimištos: laivansauvomine, kaivuzmašiništon i maizanduzmašinoiden pästand, kivivoinhimine (void, sauvondmujud), sömtegimišt (vinan tehmine) i tekstiližed edheotandad (noskad, naižiden i mehiden sobad). Kaik sarakod oma kaičenus, elektronik i ladimensauvomine ližaduiba. Kaik 65 adivpertid om avaitud lidnas. Kaks'tazopindaine sild Dunain kal't 2,8 km pitte om saudud läz lidnad vll 1952−1954.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan pohjoižröunanno, Dunai-jogen oiktal randal, 45 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Sofii-pälidnhasai om 300 km suvipäivlaskmha-päivlaskmha, Romanijan Buharest-pälidnhasai om 75 km pohjoižhe.
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 173 672 ristitud, agjan kaks' koumandest. Kaikiš suremb ristitišt oli 202 793 eläjad vl 1999.
Edeline lidnan pämez' (kmet) om Plamen Stoilov ("Пламен Стоилов") vn 2011 redukuspäi vn 2019 kül'mkuhusai.
Karg

Karg om hibjan ritmižed i ozutajad likundad, pandas niid märitud kompozicijaks i edestadas muzikanke päpaloin. Üks' kaikiš amuižembiš čomamahtoišpäi.
Kargaidai mez' om "kargnik". Kargun tedo om horeografii. Znamoičijad oma kargun likundoiden tehmižen mastaruz, hibjan valdoičendan mahtuz, žestikuläcii, eriližešti käziden.
Kargun kuvandoičendmahtused oma garmonižed likundad i pozad, plastik i mimik, dinamik («likundoiden maihutuzkeskustan i kingitamižen varjiruind»), likundan temp i ritm, pirdandkuva avarudes i kompozicii, kostüm da rekvizit.
Toižendad.
Pätoižendad: istorine, ritualine, klassine i harakterine kargud, rahvahankarg, balkarg (sidä kesken sportivine). Nügüd'aigaine karg: joudjaline, modern, džaz-karg, sving-karg, kontaktine improvizacii.
Kargun žanrad: balet, flamenko, tango, step, socialine karg, irdoiden karg, inklüzivine karg, päivnouzmaine karg.
Istorii.
Kargun čomamaht tuli istorijanedeližes kundaspäi, kuvastab ristitun tarbhaižust ozutada toižile ičeze ihastust vai palahtelendad hibjan abul. Amuižes mirus znamoitihe karguil läz kaikid znamasižid aigtegoid: sündund, surm, soda, uden vejan valičend, läžujan spravitand. Ozutihe karglikundoil loičendoid vihmha, päiväižen vauktushe, kazvateližhe maha, kaičendha i armahtushe näht.
Kargun pa:d ( «hašk») libuihe ristitun likundoiden päižiš formišpäi: kävund, joksend, hüpked i hüpähtused, bringandad, libestamižed, käroudused, köläidused.
Joga rahvaz formirui ičeze sidodud karghu veroid. Erind sündui rahvahankarguiš, edestihe toižid karguid ičeleze (elämižolemižkargud), toižid verhiden ristituiden edes (laval i kul'tižed). Aigan mändes elämižolemižkargud saiba erindoid külätahondas i lidnoiš. Jäl'gmäižiden šingotesenke erigoitihe tanhaližid karguid, balkarguid i salonkarguid, ned kändihe Evropan baletan aluseks.
Amuižen Päivnouzmman i antikaigan kargčomamaht valatoiti lujas Evropan kargkul'turad, niiden kesken amuižegiptižed i amuižgrekižed pühäčud, Assirijan religiozižed praznuičendad.
Skul'ptur

Skul'ptur (, "sculpo"-sanaspäi «leiktan», «čapan») om kuvadamižčomamahton toižend, sen sädused oma mülüformanke i tehtas koviš materialoišpäi leiktandan mahtusel, liigan čuradusel kivižes vai toižes eziblokaspäi (forman polendusen mahtuz). Vastal'ne forman ližadusen mahtuz pehmdoiš materialoišpäi kävutase mugažo, se om plastik ( "plastiki"), i pirdajad ühtenzoittas niid mahtusid paksus.
Avaros znamoičendas skul'ptur om londusen objektoiden (oz., ristit, živatad) mülükuvan sädamižen čomamaht neniš materialoišpäi päpaloin: kivi (rapakivi, mramor), metall, beton, stökol, pumaterial, lu, savi, vaha, gips. Joga erine sätud skul'ptural objekt nimitase skul'pturaks mugažo. "Skul'ptor" sädab skul'pturid. Tedoidab niid "skul'pturan čomamaht" i "plastikan čomamaht".
Toižendad.
Kaik om kaks' skul'pturan pätoižendad:
Tarbhaižusen mödhe:
Skul'pturan päižed žanrad: portretine, istorine, mifologine, elämižžanr, simvoline, allegorine, animalistine.
Radon mahtuz.
Skul'pturan sädand läbitab nenid pordhid:
Futbol

Futbol (, sanoišpäi "foot" «labajaug» + "ball" «mäč»), vai jaugmäčvänd, om jouksportansugu. Sen met om löda mäčud vastustajan veraihe jaugoil vai hibjan toižil paloil päiči käziš enamba kerdoid, mi vastustajan jouk.
Vändai futbolha ristit om "futbolist". Vändon ladluz om futbolmäč. Nügüd'aigan futbol om kaikiš populärižembiš i massižembiš sportansuguišpäi mail'mas, kaik 250 mln futbolan vändajad lugetihe mail'mas FIFA:n andmusiden mödhe 21. voz'sadan zavodindas. Sportjouk pöudol kogoneb 11 vändajaspäi maksimum, heiden keskes üks' om verainik päiči erasiš-se statjoiš. Vändon aigan voib tehta vändajiden vajehtusid. Arbitrad sudidas vändoid. Joukun vändajiden pozicijad oma verainik, kaičii, pol'kaičii, ezirivenvändai, varavändai.
Italijalaižed tegiba meles kal'čo-vändod 14. voz'sadal () i toiba Britanižihe sarihe. Se vänd sai populärižust Anglijas 19. voz'sadal, vändihe kolledžiden joukud päpaloin. Ezmäine naprind säta ühthižid ohjandimid oli tehtud vl 1846. Ezmäižen specializiruidud futbolkluban aluz om pandud vl 1857, se om Šeffild ühtennimižes lidnaspäi i om väges tähäsai. Anglijan futbolassociacijan ohjandimed oliba vahvištadud vl 1863, sidä kesken futbolpöudon i verajiden suruded. Avarod futbolvoibištelendad mändas vspäi 1871, se om Anglijan kupkan alusenpanendan voz'. Vl 1904 Rahvahidenkeskeižiden futbolassociacijoiden federacii ("FIFA") om sätud Parižas, se organizacii om päine futbol-vändos. Ezmäine mail'man futbolčempionat tegihe vl 1930.
Surm

Surm vai kolend, erasti pölištuz mugažo, om organizman elonradmižen biologižiden i fiziologižiden processiden täuz' lopind, seižutez.
Medicinan "tanatologii"-tedo om ottud surman tedoidusihe. Terminaližed olendad tuldas edel surmad kaiken, ned oma preagonaline olend, agonii i klinine surm. Kaikiden niiden olendoiden hätkeližuz voib olda severziš-se minutoišpäi časuihesai i päivesihesai eskai. Mahapanendan vero vai kremacii jäl'gestadas surmad. Filosofijan elo-tärtuz om vastal'ne surman rindataden.
Londuses läz kaik eläbad olijad pölištudas lopmätoman borcuindan jämha elegiš rezul'tataks. Se borcuind mäneb erikoiden keskes i erikon südäimes, mülütab ümbrišton arvoimižiden vajehtust. Kaik prokariotad i üks'stajižed eukariotad, kolonialižed organizmad (tartučud i gidrad) pölištudas, sikš miše ned oma surmatomad biologižikš i ei voigoi vanhtuda. Äistajižiden organizmiden keskes kolmatomad oma "Turritopsis nutricula"-meduz, erased merineglikad. Planetan eläbiden olijoiden vaiše pen' procent alištub vanhtusele i voib kolda sišpäi, kaikiden heiden organizm om saudud koverikahašti. Ristitun hibj mülüb niihe organizmihe, se om surmanalaine.
Surmha sidodud vepsän muštatišed.
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.
Džaz

Džaz () om muzikčomamahton toižend. Afrikanižed ritmad i evropine garmonii valatoitiba sidä, afroamerikaižen i latinamerikaižen fol'kloran elementad ühtniba mugažo. Üks' kaikiš koverikahambiš muzikan toižendoišpäi, päaivod ratas vahvas, džazan vändos i improvizacijas eriližešti.
Istorii.
Muziknäguz sündui AÜV:oiden suves 19. voz'sadan lopus — 20. voz'sadan augus. Leviganzi teravas mail'man šingotadud maidme. Uz' Orlean kändihe žanran šingotesen keskuseks. Džazan korged aig mäni 1920−1940-nzil vozil. Sil aigal džaz oli popmuzikan sinonimaks i toižetui, läbiti šingotesen pordhid, saihe čomamahton tazopindhasai. Kändihe äikul'turižeks näguseks, erazvuiččed regionaližed eriližused mülüiba sihe. Marširujad AÜV:oiden lidnoiden irdoidme pühäčuiden aigan il'msoitorkestrad, soda- i kargorkestrad valatoitiba džazan šingotest.
Terminan nügüd'aigaine znamoičend sündui 1950-nzil vozil, konz märhapanihe džazad muzikžanraks, erazvuiččiden pordoiden stiliden ühtenzoitajanke ümbrikirjutandanke. Alažanroiden enambusen ičendad oma sving, änen ekspressii, improvizacii, aluz riffoihe, blüzan laduiden kävutand.
Džaz jäb prestižižeks, pid'oitelese tedomehil, fondoil, festivaliden mail'man verkol. Žanran jäl'guz om tetab avaros, se valatoitab mirun muzikkul'turad tähäsai. Džazan rahvahidenkeskeine päiv oigendase 30. sulakud.
Alažanrad.
Žanran toižendad: afrokubaine džaz, avangardine džaz, bibop, bosanova, čikagon džaz, diksilend, džazfank, džazfjužn, džaz-manuš, džazrep, eisiddžaz, fri-džaz, hardbop, kul-džaz, latinamerikaine džaz, modaline džaz, nü-džaz, pankdžaz, postbop, ska-džaz, smus-džaz, souldžaz, straid, sving, udenorleanine džaz.
Irdkosketused.
[[Kategorii:Džaz| ]]
[[Kategorii:Muzikžanrad]]
Läžund

Läžund () om organizman olend, ozutase sen normaližen elonradmižen murenduses, elon hätkeližuses, i sen mahtuses pid'oitelda ičeze gomeostazad. Olend om eläban sisteman röunatud energetižiden i funkcionaližiden voimusiden jäl'guz sen vastustuses patogenižid faktoroid vaste.
Vastal'ne tärtuz om tervhuz. Spravitamine tegese lekariden kaclendan al, sen kundaližed aluzkundad oma läžundkodi, klinik, poliklinik.
Läžundan el'genduz vajehtui medicinan istorijan aigan. Keskaigan Ibn Sina toi materialistišt el'gendust läžundan augotižlibundas. Läžund-termin ei ole märhapandud tarkoikti tähäsai, kacmata töiden äjüdhe siš problemas. Läžujan ičeze pidand läžundha om znamasižen faktoran, se voib programmiruida ristitud kut spravitandha, muga löumendushe-ki.
Klassifikacii.
Paksumba kaiked ühtenzoittas läžundoid gruppikš heimtundusiden mödhe (nozologine gruppiruind):
Voib klassificiruida läžundoid neniden tundusiden mödhe mugažo:
Stara Zagor

Stara Zagor ( [ˈstarɐ zɐˈɡɔrɐ]) om lidn Bolgarijan keskuzpalas. Se om valdkundan kudenz' lidn da kund eläjiden lugun mödhe, om Stara Zagoran agjan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud nelländen voz'sadan EME keskes "Beroe"-nimenke, nügüd'aigan lidnan kukkaz, päine stadion i ižanduzkombinat nimitadas muga. Ottomanan imperijas lidn oli ižandusen znamasine keskuz, sen nimitused oliba "Eski Hisar" («vanh lidnuz» turkan kelespäi) i "Eski Zagra" (1360-nded voded — 1854). Sai nügüdläšt nimitust vl 1870.
Stara Zagor šingotase elektrusen tehmižel (Bolgarijan koumandez) i hilen samižel (valdkundan viž kudendest), metalltegesiden edheotandoil, pidatimiden tegimel, gazoiden samižen il'maspäi tegimel, sömtegimištol (olud, vinad), järedoil torguindkeskusil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 196 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Sofii-pälidnhasai om 231 km päivlaskmha.
Klimat om subtropine kuivahk. Voden keskmäine lämuz om +13 C°, kezakun-sügüz'kun +21..+25 C°, tal'vkun-uhokun +2..+4 C°. Ekstremumad oma −24 C° i +42 C°. Paneb sadegid 598 mm vodes, enamba semendkus-kezakus (66..71 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (35..37 mm kus) i sügüz'kus (32 mm).
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 138 272 ristitud, agjan kaks' videndest. Kaikiš suremb ristitišt oli läz 160 tuhad eläjid vll 1989−1991.
Rahvahad (2011): bolgarijalaižed — 85,3 %, čiganalaižed — 3,9 %, turkad — 1,4 %, toižed rahvahad — 0,4 %, rahvahuden ozutandata — 9,0 %.
Frakijan universitet () radab lidnas vspäi 1995. Se om sätud medicinan i veterinarijan institutoiden ühtištusel, läz kut tuhad üläopenikoid. Kaik kuz' fakul'tetad, medkolledž i opendajiden kvalifikacijan ližadusen departament mülüdas universitetha.
Arifmetik

Arifmetik ( "arithmētikḗ", libui "arithmós"-sanaspäi «lugu») om matematikan jaguz, tedoidab luguid, niiden kosketusid da ičendoid.
Tedon predmet om lugu-tärtuz (naturaližed, kogonaižed, racionaližed, todesižed, kompleksižed lugud) i lugun ičendad. Kaceltas arifmetikas tarkas märičendoid, lugendoperacijoid (ližadamine, vähendamine, äikerdoičend, jagamine) i lugendoiden mahtusid. Ülembaine arifmetik, vai luguiden teorii, om ottud kogonaižiden luguiden ičendoiden tedoidushe.
Teoretine arifmetik lahjoičeb tarkust lugu-tärtusen märhapanendale da analizale. Sil-žo aigal formaline arifmetik operiruib predikatoiden da aksiomoiden logižil konstrukcijoil. Arifmetik om kaikiš amuižembiš i matematikan päižiš tedoišpäi, se om sidodud ahthas algebrha, geometrijha i luguiden teorijha.
Arifmetikan päižed käskused: kommutativižuz, associativižuz, distributivižuz.
Istorii.
Amuižes mirus maižandusen keskustoitand tarbhaiči lugemišt, ka arifmetikan sündundan sü oli lugutegoihe sidodud lugendan praktine tarbhaižuz. Tedo šingotihe küzujid pätandad lugutegoiden jügendusenke. Amuižen Grekanman matematikantedomehed tegiba znamasižen tondan arifmetikan šingoteshe, sen paloin Pifagoran školan filosofad napriba el'geta da ümbrikirjutada mail'man kaikid käskusenmärižusid luguiden abul.
Keskaigan arifmetikan kävutand oli torguindas, navigacijas i sauvondas. Irracionaližiden luguiden ümbrimäraižed lugendad oliba tarbhaižed geometrižiden konstrukcijoiden täht. Arifmetik šingotihe teravas Indijas i islaman maiš.
Udel aigal merilaivoiden astronomii, mehanik i koverikahad kommertižed lugendad küzuiba lugendan uzid mahtusid. Džon Neper melestegi logarifmoid 17. voz'sadan augotišes, sil-žo voz'sadal Pjer de Ferma sädi luguiden teorijad arifmetikan erigoittud jaguseks. Voz'sadan lopule formiruihe irracionaližen lugun el'gendust kut racionaližiden lähenemižiden järgenduz. 18. voz'sadal arifmetik mülüti operacijoid kompleksluguidenke Lambertan, Eileran i Gaussan tedotöiden kal't.
Aizenštadt

Aizenštadt ( [ˈaɪzn̩ʃtat] «raudlidn», bavarijan pagin: "Eisnståd", ) om Avstrijan lidn valdkundan päivnouzmas. Se om Avstrijan Burgenland-federacijanman administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1118 kuti («raudlidnuz»). Om nügüdläiženke nimenke vspäi 1373. Mad'jaran bajarišton Kanižai-rod valdoiči lidnal vspäi 1373 i sauvoi varmitadud lidnust. Aizenštadt sai torguindan oiktusid vl 1388. Lidn oli anastadud turkoil kahtišti heiden tel Venannoks vll 1529 i 1532. Mad'jaran Esterhazi-ruhtinazkodi valdoiči lidnal vspäi 1647. Vl 1648 Pühän Rimalaižen imperijan Ferdinand III-imperator kändi Aizenštadtad joudjaližeks lidnaks, avar lidnansauvomine zavodihe sil aigal. Raudte tuli lidnha vl 1897.
Aizenštadt šingotase kahesal edheotandal enamba mi 200 radajanke i penel biznesal. Gaidnan festival' i 1000 vinan festival' mändas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase federacijanman pohjoižes, Leitha-mägiden suvipautkil i Vul'k-jogen alangištos (), 182 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ven-pälidnhasai om 42 km pohjoižhe orhal vai 58 km avtoteidme, Mad'jaranman röunhasai om 12 km suvhe orhal.
Eläjad.
Vn 2011 Avstrijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 101 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Edeline lidnan pamez' oli Andrea Fraunšil' ("Andrea Fraunschiel", viluku 2007 — kül'mku 2011, eli vll 1955–2019).