tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Vantaa

Vantaa (mugažo suomen kelel [ˈʋɑntɑː]; ročin kelel: "Vanda") om Suomenman lidn valdkundan suves, Udenman provincijas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1351 "Hel'singe"-nimenke (roč. "Helsingå"). Municipalitetan uz' Vantaa-nimi sündui jogen mödhe vl 1972, se sai lidnan statusad vl 1974 Hel'sinkin rajoniden uden formiruindan rezul'tataks.
"Hel'sinki-Vantaa"-lendimport om saudud vn 1952 Olimpižiden vändoiden avaidusele. Lendimport da Finnair-kompanijan päfater sijadasoiš Vantaas. Fazer- (söndtavarad) i Onninen- (kommunaližen mašiništon satandad) kompanijoiden päfaterad oma olmas lidnas, Tikkurila-kompanijan päfater i sen Suomenman tegimed. Lidn šingotase mugažo lämuzelektrostancijal i Valio-kompanijan tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vantaajogen randoil, pohjoižhe da pohjoižpäivnouzmha Hel'sinkišpäi, om sen kaimdailidnaks. Matkad Hel'sinkin keskushesai om 19 km suvhe. Röunatab Hel'sinkinke suves i Espoo-lidnanke suvipäivlaskmas. Kaikiš vanhemban raudtestancijan pert' Suomenmas sijadase necen lidnan territorijal, om saudud vl 1861.
Vantaa jagase seičemeks rajonaks, ned alajagasoiš 98 kundaks.
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 200 029 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Mamankel' (2016): suomen kel' — 80,8%, ročin kel' — 2,6%, toižed keled — 16,6%.
Espoo

Espoo (mugažo suomen kelel, virkand: [ˈespoː]; [ˈɛsːbʊ]) om lidn Suomenman suves, Udenman provincijas. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe (vspäi 1991), Hel'sinkin päivlaskmaine ezilidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1431. Nimitihe penen Espoonjogen mödhe (, seičemen kilometrad pitte). Vl 1920 oli ühesa tuhad eläjid, i seičeme kümnespäi oliba ročinkel'žed. Espoo kändihe lidnudeks vl 1963 i sai lidnan statusad vl 1972.
Espoo šingotase torguindan järedoil keskusil, Suomenoja-elektrostancijal, universitetan Aalton nimed tedoidusil. Fortum-, Neste- i Nokia- kompanijoiden päfaterad oma saudud lidnan territorijal. Kaikiš suremb radonandai om Espoon lidnan tobmuz (14 tuhad radnikoid).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Suomen lahten pohjoižrandal. Randanpird om 58 km pitte, 165 merisart. Severz'-se penid reskveden järvid om lidnan pohjoižpalas. Erine Kauniainen-lidn om anklavaks Espoon keskuses. Vn 2020 andmisiden mödhe lidnan ühthine pind — 528,03 km², sidä kesken kuiv ma 312,29 km², vezi i sokaz tahond — 17,94 km², meren pind om 197,80 km².
Klimat om ven, lähižen Hel'sinkin pojav. Sä om vajehtui, Suomen laht pehmdab sidä. Voden keskmäine lämuz om +5..+6 C°. Paneb sadegid 600..700 mm vodes.
Tobmuz.
Espoo jagase seičemeks nimitadud rajonaks, ned alajagasoiš 56 kundaks.
Edeline lidnan pämez' oli Marketta Kokkonen vll 1995−2010.
Eläjad.
Vl 1970 lidnan ristitišt oli 92 655 ristitud. Vl 2000 lidnan eläjiden lugu oli 209 667 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 77,5 %, ročin kel' — 7,3 %, toižed keled — 15,2 %. Lidn om kaks'keline oficialižikš.
Universitet Aalton nimed (alusenpanend 2010, 17,5 tuh. üläopenikoid vl 2016) om Espoon professionaližen opendusen päižeks aluzkundaks.
Transport.
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Vn 2017 kül'mkuspäi lidnan keskuz om ühtenzoittud Hel'sinkinke metropolitenal.
Lähembaine rahvahidenkeskeine lendimport sijadase lähižes Vantaa-lidnas.
Kauniainen

Kauniainen (mugažo suomen kelel, virktas [ˈkɑuniˌɑinen]; ročin kelel: "Grankulla") om Suomenman pen' lidn da kund valdkundan suves, Udenman provincijas. Se om anklavaks Espoo-lidnan keskuzpalan südäimes, päivlaskmha Hel'sinkišpäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1920. Se sai lidnan statusad vl 1972.
Geografijan andmused.
Matkad Hel'sinkin keskuzpalahasai om kaks'toštkümne kilometrad päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal.
Vn 2018 andmusiden mödhe lidnan kogonaine pind om 6,00 nellikkilometrad, sokhata mata — 5,89 km².
Tobmuz.
Lidn jagase kahesaks nomeruidud laptaks (1..8). Kaik 35 ezitajad ratas lidnan suimas ().
Torsten Viden (roč. "Torsten Widén") radoi lidnan edeližen pämehen vozil 2006−2015.
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 7 203 ristitud, vl 2000 — 8 532 ristitud, vl 2010 — 8 689 ristitud, vl 2018 — 9 601 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Vl 2016 mamankelen mödhe 59,5 % oliba suomenkel'žed, 34,1 % oliba ročinkel'žed (vl 1950 koume videndest oli heid), 6,4 % — toiženke kelenke.
Halonen Tarja

Tarja Kaarina Halonen (mugažo suomen kelel; sünd. 24 tal'vku 1943, Hel'sinki, Suomenma) om ranu Suomenman Tazovaldkundan 11. prezidentan vozil 2000−2012. Oli ezmäižeks naižeks necil radsijal.
Biografii.
Vll 1962−1968 Tarja openui Hel'sinkin universitetas, sai juristan kvalifikacijad. Suomenman Socialiž-demokratižen partijan ühtnii vspäi 1971. Oli Suomenman parlamentan ezitajan vspäi 1979. Radoi ohjastusen ministran koumel radnikusel: socialižen kaičendan da tervhudenkaičendan (1987−1990), justicijan (1990−1991), röunantagaižiden azjoiden (1995−2000) ministrusiš.
Halonen sai vägestust vn 2000 prezidentan valičendoiden kahtendes turas (51,7%), mugažo vl 2006 (51%, vägesti jäl'ghišt Sauli Niinistö-prezidentad).
Prezidentan radnikusen jäl'ghe Halonen ühtneb rahvahidenkeskeižiden organizacijoiden ohjandushe, kaičeb naižiden oiktusid.
Kanz.
Tarja om lähtnu mehele kahtenden kerdan, Pentti Arajärvi om hänen mužik vn 2000 elokun 26. päiväspäi, formitihe naindad ühthižen elon vižtoštkümnen voden jäl'ghe. Ezmäine mužik oli Kari Pekkonen, Anna Halonen-tütär (sünd. 1978 Hel'sinkihe) om siš naimiželospäi.
Gaz

Gaz (, sündui / «haos»-sanaspäi) om substancijan agregatine olend, kudamban molekuloiden, atomiden, ioniden sidod oma välläd lujas. Ližaks, nened heneged likudas gazas hotkas lujas.
Gazad oma lujas levitadud londuses, mail'mas, enamba kaiked plazman (ioniziruidud gaz) nägus. Erasti lugetas gazaks mugažo elementarižiden henegiden ühtmut (fotoniden, elektroniden). Gazad voidas valuda i vastustadas deformacijale nozoluziden kartte, no gazoil ei oleskele fiksiruidud mülüd, ned täuttas kaiked mülüd i oma pindata. Man atmosferan gaz pidase gravitacijan vägel.
Ičendad.
Gazoiden tobjan palan kaclend om koverikaz, vai ei voi kacelta ristitun mujandoil ladimita. Ümbrikirjutadas gazoid nenil fizižil harakteristikoil: painuz, mülü, henegiden lugumär (mol' himijas), lämuz.
Realine gaz nahodib lujas idealižhe gazha tobjan palan, se om ülälämbitadud puru (üks'fazine olend). Ku voib säta nozolut vai kovad hibjad gazaspäi, ka nimitadas sidä "puruks" (kaks'fazine olend). Nozoluden kändand gazaks nimitase «purustuz» i sen tagaprocess — «kondensacii», kovan hibjan gazaks — «sublimacii» i sen tagaprocess — «ištutamine».
Realine gaz om hüvä lämuzizoläcii. Ioniziruidud gaz i vilugoittud märitud temperaturhasai gaz vedadas elektrust hüvin.
Stol'berg Kaarlo Juho

Kaarlo Juho Stol'berg ( [ˈkɑːrlo ˈjuho ˈstoːlbæri], [kɑːrl ˈjuːhɑn ˈstoːlbærj]; sünd. 28. viluku 1865, Suomussalmi, Suomenman Sur' ruhtinazkund, Venäman imperii — kol. 22. sügüz'ku 1952, Hel'sinki, Suomenma) oli Suomenman Tazovaldkundan ezmäižen prezidentan (1919, 26. heinku — 1925, 2. keväz'ku), ročin augotižlibundanke.
Biografii.
Tuleban aigan politikanmez' oli sündnu pastoran kanzha. Zavodi opendust Laht-lidnan keskškolas, no pereh sirdi Ouluhu tatan surman jäl'ghe jügedan rahaolendan tagut. Vl 1889 Kaarlo Juho sai oiktusen bakalavran arvod opendusen jäl'ghe Aleksandr-imperatoran universitetas (Hel'sinki), siš-žo vaumiči doktoranturad vl 1893 i kändihe docentaks jäl'ghižel vodel. Molembiden oiktusiden tedodoktor. Vll 1908−1918 oli universitetan administrativižen oiktusen professoran Hel'sinkiš.
Vll 1898−1903 mez' radoi Suomenman senatan sekretarin, vll 1914−1915 — parlamentan ezimehen. Vl 1917 oli Konstitucižen Nevondkundan ezimehen, sen aluzkundan pämet oli valdkundaližen sisteman sädand sanuden ripmatomut Suomenman täht. Prezidentan strokun jäl'ghe Stol'berg oli otnus politikha elon lophusai, ühtni prezidentan valičendoihe kandidataks kaks' kerdad.
Kanz.
Mez' oli naižiš vspäi 1893, oti Irena Väl'bergad akaks ("Hedvig Irene Wåhlberg"), sündutihe kuz' last naimiželos: Kaarlo (1894–1977), Aino (1895–1974), Elli (1899–1986), Aune (1901–1967), Juho (1907–1973), i Küllikki ("Kyllikki", 1908–1994).
Vl 1917 Irena-ak koli, i Stol'berg oli naižiš kahten kerdan vspäi 1920, Ester-kirjutai da pedagog oli hänen ak (1870–1950, "Ester Ståhlberg", neiččel Elfving, ezmäižen lähtendan mehele jäl'ghe "Hällström"). Ester oli Suomenman Ezmäižen Emändan.
Hil'muiktuz

Hil'muiktuz (H2CO3) om väll kaks'aluseline muiktuz. Puhthas olendas muiktuz om seižmatoi, no sen ühtnendad — solad, efirad, amidad i m. e. — oma seižujad.
Ičendad.
Hil'muiktusen molekul om lapak. Hil'nikan keskuzatom om sp²-gibridizacijanke. Gidrokarbonat- i karbonat-anioniš tegese π-sidon delokalizacii. C—O-sido karbonat-ionas om 130 pm pitte.
Hil'muiktuz om seižui hil'muiktuzgazan vezisegoiteses (oz., gaziruidud vezi, il'man mülünd valdmeren vedes), sen gazan i veden reagiruind om muiktusen sädandan päte. Segoitez om mujutoi, muiktusen lugumär siš om vähä: 2,1 grammad veden litras. Sädandan reakcii:
 formula_1
Hil'muiktusen südäiolend segoiteses ližadub sen lämuden alenzoitusenke i hil'muiktuzgazan painuden ližadusenke.
Muiktusen ninevuz om 1,668 g/sm³.
Vedetoi hil'muiktuz om mujutomad kristallad, ned sublimiruidas −30 C° lämudel, čihotadas täuzin edembaižen lämbitusen aigan.
Relander Lauri Kristian

Lauri Kristian Relander (mugažo suomen kelel, ; sünd. 31. semendku 1883, Kurkijoki-žilo (nüg. Lahdenpohjan rajonas), Sur' Suomenman gercogkund, Venäman imperii — kol. 9. uhoku 1942, Hel'sinki, Suomenma) oli Suomenman Tazovaldkundan kahtenden prezidentan (2. keväz'ku 1925 — 2. keväz'ku 1931).
Biografii.
Lauri oli sündnu Kurkijokin maižanduzškolan Eval'd Kristian Relander-direktoran kanzha, mam oli Gertruda Maria Olsoni. Lauri oli pästnus Kurkijokin keskškolaspäi i maižanduzškolaspäi (agronom), openui Viipurin realižes liceiš, sid' tuli openumha universitetha Aleksandr-imperatoran nimed (Hel'sinki). Opendusen mödhe oli filosofijan magistran, vl 1914 sai filosofijan doktoran arvod. Vll 1908−1917 tegi tedoiduztöid maižanduzkodvindstancijal Hel'sinkiš, sädi kagran kuz' ut sortud.
Vll 1910−1913 i 1917−1920 Lauri Kristian Relander oli valitud avtonomijan i sid' valdkundan parlamentha Agrarine ühtištuz-partijaspäi (vspäi 1965 Keskusen partii, vspäi 1988 Suomenman keskuz). Kändihe ühteks lideroišpäi, i vspäi 1919 oli parlamentan ezimehen. Vll 1920−1925 politikanmez' radoi Viirupin gubernijan gubernatoran. Prezidentan radnikusel ajeli lähižihe verhiže maihe paksus i napri panda eloho meletust Baltijan meren regionan maiden ühthižes organizacijas.
Prezidentan strokun jäl'ghe mez' oli "Suomen maalaisten paloapuyhdistys"-varmituzkompanijan direktoran ičeze surmhasai. Koli südäikurospäi vl 1942, om mahapandud Hel'sinkin valdkundaližes Hietaniemi-kaumžomas.
Kanz.
Vl 1905 mez' nai, oti Signa Maria Östermanad (1886−1962) akaks. Lauri i Signa Relanderad sündutiba da kazvatiba Maja-Lisa-tütärt (1907–1990) i Ragnar-poigad (1910–1970) naimiželos.
Signa Relander oli Suomenman Ezmäižen Emändan ičeze mužikan prezidentan strokun aigan.
Svinhuvud Per Evind

Per Evind Svinhuvud (Per Evind Svinhufvud) (suom. i ; sünd. 15. tal'vku 1861, Sääksmäki-kund (nüg. Valkeakoski-lidnan pala), Sur' Suomenman ruhtinazkund, Venäman imperii — kol. 29. uhoku 1944, Luumäki-kund, Suomenma) oli Suomenman politikanmez'.
Svinhuvud radoi Suomenman Tazovaldkundan koumanden prezidentan (2. keväz'ku 1931 — 1. keväz'ku 1937). Mez' oli Suomenman parlamentan ühtnijaks (1907−1914) i sen ezmäižeks ezimeheks (vhesai 1912).
Biografii.
Tuleban aigan prezident oli sündnu Gustav Per Svinhuvud-merioficeran i hänen Ol'ga fon Bekker-akan kanzha. Tat pölištui Grekanman randanno, konz poig oli kaks'vozne. Aigaline laps'aig mäni dedan perehes. Dedan ičtazrikondan jäl'ghe prihaine mamanke i sizarenke sirdiba Hel'sinkihe. Openui Gel'singforsan universitetas i sai čomamahtoiden magistran arvod vl 1882, oiktusen magistran arvod vl 1886.
Mez' zavodi kar'jerad advokataks ümbrikoiden käskuzkundoiš, sid' radnikoiči sudijan abunikaks Apelläcižes käskuzkundas Abo-lidnas. Vspäi 1892 radoi Senatan komitetas käskusištos, oli otnus valdkundmaksoiden küzundoihe siš. Vl 1902 pördui enččehe radnikushe Apelläcižes käskuzkundas. Äi azjoid oli suomalaižiden protestoiden tagut venän kul'turan jurdutandad vaste, i Svinhuvud oli pästtud radmaspäi N.I. Bobrikov-jenaralgubernatoral ičeze kovan pozicijan taguiči. Sirdi Gel'singforsha radmaha advokatan.
Vll 1907−1914 mez' oli Suomenman parlamentan ühtnijan. Mäni radho makundan käskuzkundan ezimehen vl 1914 i pučihe tundištada oigetud Venäman prokuraturaspäi valdkundmehen täuz'valdoiktusid, sen tagut oigetihe Svinhuvudad küksendha eläda Sibiriš (Tomskan guberijan Nariman rand, sid' Kolivan'). Pördui küksendaspäi vl 1917, vasttihe händast rahvahaližeks vägimeheks. Politikanmez' oli Suomenman Senatan ezimehen (möhemba sen radnikusen nimi oli päministr) vn 1917 kül'mkuspäi vn 1918 semendkuhusai, sid' tegi valdkundan pämehen velgusidme (oli regentan) vn 1918 lophusai. Vladimir Lenin andoi aktad Suomenman ripmatomuden tundištandas arni Svinhuvudale Petrogradas vn 1917 31. päiväl tal'vkud. Per Evind läksi politikaspäi aigaks monarhijan satusetoman jurdutandan jäl'ghe.
Kanz.
Per Evind nai vl 1889, oti akaks Al'ma Timorenad. Sündutihe kuz' last naimiželos.
Kallio Küösti

Küösti Kallio (), nimi sündundan aigan "Gustaf Kalliokangas" (mugažo suomen kelel; sünd. 10. sulaku 1873, Üliviesk, Suomenman Sur' ruhtinazkund, Venäman imperii — kol. 19. tal'vku 1940, Hel'sinki, Suomenma, om mahapandud Nivalas) oli Suomenman Tazovaldkundan nelländen prezidentan (1. keväz'ku 1937 — 19. tal'vku 1940), sidä kesken Tal'vsodan aigan. Edel radoi Suomenman päministran mugažo (1922−1924, 1925−1926, 1929−1930, 1936−1937), parlamentan ezimehen (1920−1921, 1922, 1924−1925, 1927−1928, 1929, 1930−1936).
Biografii.
Küösti oli sündnu fermeran i Ülivieskan ühten ohjandajišpäi kanzha. Openui Oulun suomen liceiš (). Vspäi 1895 mez' eli lähižes Ülivieskale Nivalas, hüvä openduz i järedan manpidajan status vediba sihe azjaha, miše Kallio tegeškanzi tarbhaižid velgusid kundan tobmudes. Ühtni norišton serbha i sädi tundmust Santeri Alkio-kirjutajanke, kudamb kändihe hänen päižeks ühtesradnikaks politikas möhemba.
Vl 1906 Agrarine ühtištuz-partii oli sätud (nüg. Suomenman keskuz), i valitihe Kalliod partijan ohjanduzkundha. Vll 1908−1916 mez' oli partijan ezimehen i parlamentan ühtnijan. Pördui teravas valdkundan ohjandushe voziden 1917−1918 rahvahanikoiden sodan jäl'ghe. Hänel tehtud «Lex Kallio»-käskuz man tarhoiden kortomas tuli väghe vl 1922.
Kanz.
Küösti Kallio nai vl 1902, Kaisa Kallio oli hänen ak ("Katariina «Kaisa» Kallio", neiččel "Nivala"), fermeran tütär. Kazvatihe kuz' last naimiželos.
Kaisa oli Suomenman Ezmäižen Emändan ičeze mužikan prezidentan strokun aigan.
Meri Lennart

Lennart-Georg Meri (mugažo estin kelel; sünd. 29. keväz'ku 1929, Tallidn, Estinma — kol. 14. keväz'ku 2006, sigä-žo) oli kirjutai, režissör, valdkundan šingotai, Estinman Tazovaldkundan kahtenz' prezident vll 1992−2001. Edel sidä radoi Estinman röunantagaižiden azjoiden ministran vozil 1990−1992.
Mez' oli sündnu diplomatan kanzha. Estin NST:n arvostadud kirjutai (1979). Tallidnan lendimport om nimitadud hänen oiktastuseks vl 2009.
Biografii.
Vl 1941 Lennart Merin kanz oli deportiruidud Sibirihe. Küksendan aigan Merin mel'hetartuz toižidennoks suomalaiž-ugrilaižiden kelidennoks sündui, ned kuluiba hänes ümbri. Matkadandad i suomalaiž-ugrilaižiden rahvahiden heimolaižuz oliba hänen töiden pätemaks elon hätkte.
Merin kanz jäi elegiš i pördui Estinmaha, siš Lennart Meri sai opendust Tartun universitetan istorijan i keliden fakul'tetas, kändihe sen pästnikaks parahimidenke arvznamoidenke vl 1953. Nevondkundaližen politikan jono ei laskend hänele rata istorikan, ka Meri radaškanzi dramaturgan Tartun Vanemuine-teatras, sid' lavastajan Estin radios.
Kiviniemi Mari

Mari Johanna Kiviniemi (mugažo suomen kelel; sünd. 27. sügüz'ku 1968, Seinäjoki, Suomenma) om ranu Suomenman 63. päministran (22.06.2010–22.06.2011), jäl'ghetulii — Jurki Katainen. Politikannaine oli Suomenman keskuz-partijan ezimehen vll 2010−2012.
Biografii.
Vspäi 1988 Mari Johanna openui Hel'sinkin universitetas i tedoiži rahvahališt ekonomikad, eläb Hel'sinkiš sil-žo aigalpäi.
Vl 1995 valitihe našt Suomenman parlamentha ezmäižen kerdan. Om lähtnu mehele vl 1996.
Kiviniemi sai opendust politologijan sferas, specialist valdkundan sauvondan küzundoiš. Vll 2005−2006 hän oti irdpol'žen torguindan da šingotesen ministran radnikust, vn 2007 sulakun 19. päiväspäi radoi regioniden azjoiden ministran.
Päiväižen sistem

Päiväižen sistem om planetoiden sistem, sen üks'jäine tähtaz om Päiväine. Kaik objektad, kudambad punosoiš Päiväižes ümbri, mülüdas neche sistemha.
Ühthižed andmused.
Sistem formiruihe gazanpölün pil'vesen gravitacižel ahtištandal 4,57 mlrd vozid tagaz. Saum Maidten pindale om 60,19°. Sisteman ühthine mass om 1,0014 Päiväižen massad, tähthan veduz om läz 740 kerdha enamba mi kaikiden planetoiden mass.
Läz kaik sisteman objektad punosoiš ühtes tazopindas — ekliptikan tazopindas.
Mülünd.
Sisteman päobjekt om Päiväine — G2V-spektraližen klassan pakuine karlut.
Päiväižen sistemha mülüb kahesa planetad: Merkurii, Vener, Ma, Mars, Jupiter, Saturn, Uran, Neptun. Zavottihe pagišta aktivižin gipotetižes Ühesandes planetas vl 2016. Pluton nügüd' (vn 2006 jäl'ghe) ei lugekoi jo todesižeks planetaks.
Kaks' täuttud penil objektoil agjad oma Päiväižen sistemas. Asteroidine vö sijadase Marsan i Jupiteran orbitoiden keskes. Sen objektoiden mülünd om Man gruppan planetoihe pojav i kogoneb silikatoišpäi da metalloišpäi. Vönen surembad objektad oma liliputal'ne Cerer-planet, Pallad-, Vest- i Gigei-asteroidad. Transneptunižed objektad sijadasoiš Neptunan orbitan taga, sädas Koiperan vöd, häiktunut diskad i Oortan pil'ved, kogotas jädunudes vedespäi, ammiakaspäi da metanaspäi. Kaikiš surembad niiden keskes oma Pluton, Sedn, Haumea, Makemake, Kvavar, Ork i Erid.
Gavedid

Gavedid (, "Insecta-Ectognatha", "Ectognatha") om sel'grodatomiden palačjaugaižiden živatoiden klass.
Se om kaikiš äiluguižemb živatoiden klass mail'mas, om ümbrikirjutadud enamba üht millionad erikoid kahtes-kahesas millionaspäi. Klass sündui 410 mln vozid tagaz. Lipkaižed, bumbakod, kärbhaižed, murahaižed da toižed mülüdas gavediden klassha.
Gavedid oleldas 0,2 mm .. 30 sm surtte da sen enamba. Hibj kogoneb koumes palaspäi: pä, rindaz, pökut. Jaugoiden koume parad kazdas rindhaspäi. Äjiš gruppiš rindhan kahtenz' i koumanz' segmentad pidadas suugiden parad. Gavedin hibj om kattud hitiniziruidud kutikulal, se om egzoskeletan roliš. Embrionanjäl'gine šingotez mülütab metamorfozad.
Entomologii tedoidab gavedid.
Traektorii

Materialižen čokkoimen traektorii om sen čokkoimiden äjüz, kudmbas om olnu, om nügüd' i oleskeleb tulebas aigas avarutme likkui materialine čokkoim.
Traektorijan tärtuses om hamad eskai siloi, konz ei ole nimittušt likundad.
Materialižen čokkoimen traektorii ümbrikirjutadas radus-vektoran abul; sen vektoran piduz da augotižčokkoim rippudas aigaspäi.
Uran

Uran om tärtuz äjidenke znamoičendoidenke. Se voib znamoita:
Uran (planet)

Uran () om seičemenz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas, sen koumanz' planet diametral i nellänz' massal. Planetan astronomine znam om ⛢, monogramm ♅.
Avaidusen istorii.
Planet om avaitud Uil'jam Geršel'-astronomal hänen teleskopan abul vl 1781. Lugetihe händtähthaks eziauguižešti, no jätksihe kaclendoid, i vodele 1783 tedomehiden kund el'genzi, miše Uran om planet.
Se om ezmäine löutud planet antikaigan jäl'ghe. Om nimitadud grekalaižiden taivhan Uran-jumalan mödhe. Voib nähta Uranad pal'hal sil'mal erasti, no aigaližembad kacujad lugiba sidä tuhlakoks tähthaks.
Vl 1846 löutihe Neptunad Uranan čuradusiden mödhe lugetud orbitaspäi.
Ümbrikirjutand.
Planetan perigelii om 2 748 938 461 km, afelii om 3 004 419 704 km (18,3..20 astronomišt ühtnikad). Uran punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 84,02 maižes vodes. Pörundan värtmuden saum orbitan püštoiktale om 97,77°, sen tagut planet oleleb kärautud Päiväižen polehe pohjoižnabal, suvinabal, ekvatoral, kesklevedusil. Sän sezonižed vajehtused okeskeldas.
Uranan radius om 25 362 km, läz nelläd Man radiusad. Mass om 14,5 Man massad. Tegeb täut pörundad ičeze värtmudes ümbri 17 časus 14 minutas, koviden tulleiden piguz sase 900 kilometrad časus atmosferan üläpalas. Päiväižen sädegoičend om 400 kerdad vähemb mi Man pindal. Atmosfer om kaikiš vilumb sistemas, sen lämuz om 49 K (−224 C°).
Tetas Uranan 27 kaimdajad, om renghid.
Planetan atmosferan, mantijan (jäd) i südäitukun (kaivuzsugud) suruded rindatadas radiusas kut 1:3:1. Atmosferan mülünd: vezinik 83±3 %, gelii 15±3 %, metan 2,3 %. Keskmäine ninevuz om 1,27 g/sm³, kahtenz' penette Saturnan jäl'ghe.
Merkurii

Merkurii () om ezmäine planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas. Se om kaikiš penemb Päiväižen sisteman planet. Astronomine znam om ☿.
Planet om tetab amuižiš aigoišpäi. Rahvahidenkeskeine nimituz om anttud Amuižen Riman torguindan teravan Merkurii-jumalan mödhe, mäneb taivhadme heredamb mi toižed nägujad planetad.
Ühthižed andmused.
Punondan värtmuz om läz püštoiged orbitan pindale (kon'akuz om vaiše 1/30), i naboiden tahod oma Päiväižen vauktuseta kaiken. Planetal ei ole londuseližid kaimdajid.
Merkurijan perigelii om 46 001 210 km, afelii om 69 816 927 km. Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 88 maižes päiväs, sil-žo aigal tegeb pol'tošt pörut ičeze värtmudes ümbri.
Päivesen hätkeližuz om 58,65 Man päiväd. Veduz om Man vedusen kaks'kümnendez. Sur' raudasine südäituk (mülün viž kudendest) sädab magnitkendad, sen vägi om sadandez Man magnitkendaspäi. Lujas hen atmosfer om olmas, sen atomad ainastadas planetan pindanke paksumb, mi toine toiženke. Merkurijan pindan lämuz oleleb −190..+430 C°, naboiden tahoiš om alemba mi −93 C° kaiken. Ezmäine täuz' kart om sätud vl 2009. Pind om kattud krateroil iškendoiden jäl'ghe, Kudmaižen kartte.
Kaclendan arvoimižed.
Merkurii om lähembaine planet Mannoks mi Mars i Vener keskmäras, keskust vajehtase 82..217 mln km röunoiš.
Kaclend Maspäi om koverikaz Merkurijan i Päiväižen lähižen sijadusen tagut, niiden nägui keskust Man pindaspäi oleleb 28° da sen penemba kaiken. Parahim kaikenaigaine kaclend om hämäran aigan tahoiš läz Man ekvatorad, niiden päivesen hätkeližuz om kaikenaigaižen polhe. Voib nähta Merkurijan fazoid tekeskopan kal't, ned oma Kudmaižen pojavad i tehtas täut ciklad 116 man päiveses.
Mars

Mars (mugažo latinan kelel) om nellänz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas, Maižen gruppan planet. Se om tetab ristitkundale amuižiš aigoišpäi, rahvahidenkeskeine nimituz libub Amuižen Riman sodan Mars-jumalaspäi. Planetan astronomine znam om ♂.
Ümbrikirjutand.
Marsan perigelii om 2,49232·108 km, afelii om 2,06655·108 km. Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 687 maižes päiveses. Punondan värtmuden i püštoiktan orbitan pindale saum om 25,19°, se om Man pojav, sikš voz'aigad oleskeldas Marsan pindal.
Planetan veduz om Man vedusen 10,7%. Ühten päivesen hätkeližuz — 24 časud 37 minutad. Harv atmosfer kogoneb hil'muiktuzgazaspäi (95,32%) tobjimalaz, mugažo mülütab nenid gazoid: azot (2,7%), argon (1,6%), hapanik (0,145%), haikargaz (0,08%), vezipuru (0,021%). Atmosferan painuz läz Marsan pindad om 160 kerdad penemb mi Man valdmeren pindanno. Lämuz planetan pindanno oleleb −153..+35 C°. Keskmäine lämuz naboidenno om −87..−63 C°, ekvatoral −5 C°. Maggemit-mineralan raudan γ-hapanduz (III) andab planetale rusttad ližamujud. Pindal om krateroid iškendoiden jäl'ghe Kudmaižen kartte. Man pojavad nägujad polärižed jäžomad oma naboiš ümbri. Lämoimäged, alangištod i letetazangištod oma reljefas.
Marsal om kaks' londuselišt kaimdajad — Fobos da Deimos.
Tedoidused.
Vedadas Marsan rahvahidenkeskeižid tedoidusid avtomatiziruidud kosmižil apparatoil 1960-nziš vozišpäi. Nügüd'aigan Mars om kaikiš enamb tedoitud planet päiči Mas. Nened valdkundad oigenziba missijoid Marsale: NSTÜ, AÜV i EKA:n ühtnijad, möhemba ühtneškanziba Indii i Kitai.
Nikaragua (znamoičendad)

Nikaragua om geografine nimituz. Se voib znamoita:
Nikaragua (järv)

Nikaragua, Nikaraguanjärv () om sur' reskveden järv Nikaragua-valdkundan suves, Keskuzamerikas.
Ühthižed andmused.
Järven pind om 8264 km², se sijadase 32 m ü.m.t. korktusel. Mülü — 108 km³. Kaikiš lujemb süvüz om 70 m, keskmäine süvüz — 13 m. Sase 177 km pidusel. Basseinan pind om 23 844 km².
Nikaragua om kahtenz' surtte londuseline reskveden järv Latinižes Amerikas (penemb vähän mi Titikak) i sen koumanz' pindan mödhe solavan Marakaibo-järven lugeten. Otab 19. sijad pindan mödhe Mas.
Ümbrikirjutand.
Järv om tektoniženke augotižlibundanke. Sil oleskeleb paksuid torokoid. Nikaraguanjärves om sarid: Ometepe (korktoidenke mägidenke), Sapater, Solentiname-sarišt. San Huan-jogi jokseb järvespäi Kariban merhe, se om röunjogeks, Kostarik levitase vastrandal. Tipitap-jogi ühtenzoitab Managua-järvenke lodehes.
Nikaragua om üks'jäine järv mail'mas, kudambas akulad elädas. Ned živatad ujudas San Huan-jogedme valdmerhesai da tagazpolin, mahttas ujuda ülezjogen i ülitada kos'kid lohen kartte.
Kanalan projekt.
Merikanalan sauvond planiruiše järven kävutandanke 19. voz'sadaspäi, al'ternativ da kebnenduz Panaman kanalan täht. Projektan vastustajad lugetas ekologijan riskoid lujikš. Järv om reskveden tarbhaine purde pöudoile i ristituile, sen biologine erazvuiččend om toštmatoi.
Vn 2014 projektan toižend ezimeleti antta tuleban aigan territorijad Kitain kompanijale Honkongaspäi vižkümneks vodeks koncessijan kožundkirjutesen mödhe. Kanalan piduz linniži 270 kilometrad, se mäniži pidust' levedusen jonod. Sauvond oli tühjitadud kompanijan bankrotnendan tagut.
Managua

Managua ( [maˈnaɣwa], täuz' nimi ispanijan kelel "Leal Villa de Santiago de Managua") om Nikaraguan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om ühtennimižen departamentan administrativine keskuz mugažo.
Lidn om valdkundan tegimišton, finansiden i opendusen keskuz.
Etimologii.
Managuan nimituz nahuatlin kelel ("Mana-ahuac") znamoičeb «ümbärtud vedel».
Istorii.
Edel Kolumban erad kalanikoiden lidnut oli Managuan sijas. Ispanijan konkistadorad oma pannuded nügüdläižen Managua-lidnan alust 16. voz'sadas. Oficialine alusenpanend lidnaks tegihe vn 1819 5. sulakud. Vl 1852 lidn kändihe ripmatoman Nikaraguan pälidnaks. Vozil 1885, 1931 da 1972 lujad manrehkaidused murenziba lidnan paloid. Ei olend sauvondad rahvahanikoiden sodan tagut 1980-nzil vozil.
Managua šingotase sauvondmaterialiden pästandal, tekstil'tegimištol (puvillan ümbriradmine) i kengiden tehmižel, zell'tegimištol, sömtegimištol (oluden tehmine, kofen pakuitez, lehmänlihan produktad, surimiden ümbriradmine). Transnacionaližiden kompanijoiden palakundad ratas pälidnas, oz., Wal-Mart, Telefonica, Union Fenosa, Parmalat. Om molloid i rahvahidenkeskeižid adivpertid.
Geografii.
Lidn sijadase valdkundan päivlaskmas, Managuanjärven ( vai "Lago Xolotlán") suvirandal, 83 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Järven kendäk om 55 m ü.m.t. korktusel. Lidnan fartaloiden korktuz om lujemb, ned seištas Managuan mägil, kudambiden korktuz om 700 metrhasai ü.m.t..
Klimat om tropine räk, päivoikaz päiči heinkus. Kun keskmäine lämuz om +26,2..+29,3 C° vodes läbi. Ekstremumad oma +15,0 C° (viluku, uhoku, sügüz'ku, kül'mku) i +39,2 C° (heinku). Il'man lämuz voib ületada +35 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 1204 mm vodes, om kaht sezonad: neps (semendku-reduku, 130..280 mm kus) i kuiv (kül'mku-sulaku, 75 mm pol'vodes). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 61..64 % röunoiš uhokus-sulakus, 78..83 % kezakus-kül'mkus.
Tobmuz.
Managua jagase seičemeks nomeruidud rajonaks ().
Lidnan tobmuden pämez' om alkald / alkaldesa (). Edeližed lidnan pämehed oma Deizi Torres ("Daisy Torres", heinku 2009 − viluku 2018), Aleksis Arguel'jo ("Alexis Argüello", vn 2009 viluku-kezaku, koli), Dionisio Marenko ("Dionisio Marenco", 2005 — viluku 2009, eli vll 1946−2020).
Eläjad.
Vn 2012 kezakul pälidnan ristitišt oli 1 028 808 eläjad, ezilidnoidenke 2,1 mln ristituid (Nikaraguan kaikutte koumanz' eläi).
Kaik 23 universitetad sijadasoiš lidnas, anglijankel'žed-ki. Znamasine om valdkundaline Nikaraguan nacionaline avtonomine universitet (), sen aluz om pandud vl 1812 Leon-lidnha, viž fakul'tetad 24,6 tuhanke üläopenikoid.
Transport.
Managuas om kundališt transportad: avtobusoid da taksid. Ei ole raudted kaikes valdkundas, möihe metallaks sodan aigan.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline lendimport Augusto Sandinon nimed ("MGA / MNMG", 1,6 mln passažiroid vl 2017) sijadase lidnan 6. rajonas. Sišpäi tehtas reisid Pohjoižamerikha i Keskuzamerikan äjihe maihe, mugažo Nikaraguadme, om jügureisid Majamihe. Toine pen' Punta Huete-jügulendimport sijadase Managuanjärven pohjoižrandal.
Karhil

Karhil () oli vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas. Sen jändused sijadasoiš Vinglan küläkundan territorijal, sidä kesken muretud ortodoksine jumalanpert'.
Külä seižui Karhilanjärven randal. Nügüd' sen tahol niken ei elä jo. Se-žo üks' pert' om olmas Lepjärvenno külän pohjoižpoles, siš ristitud elädas erasiden andmusiden mödhe.
Kaikiš suremb külän ristitišt oli 154 eläjad vl 1927.
Karhilas oli keskvepsän paginan ičevuitte alapagin.
Lehmjärv

Lehmjärv (Lehmärv) om järv Leningradan agjas, Kos'kenaluižen rajonas, lähen kolnut Karhil-küläd.
Ojajärv

Ojajärv om Venäman järv Leningradan agjan päivnouzmas. Sijadase sen Kos'kenaluižen rajonas, lähen kolnut Karhil-küläd.
Kekar'v (järv)

Kekar'v om Venäman pen' järv Leningradan agjan päivnouzmas, sen Kos'kenaluižen rajonas. Kolnu Kekar'v-külä seižui järven randal.
Kekar'v (külä)

Kekar'v oli vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas.
Külä seižui Kekar'v-järven randal. Nügüd' sen tahol niken ei elä jo.
Külän alapagin mülüi keskvepsän paginan pohjoižojatin alapaginoiden gruppha.
Kodajärv

Kodajärv om Venäman järv Leningradan agjan päivnouzmas. Sijadase Kos'kenaluižen rajonas, lähen kolnut Karhil-küläd.
Säs'kjärv

Säs'kjärv om Venäman järv Leningradan agjan päivnouzmas, sen Pöudon rajonas. Sijadase lähen Šapš-küläd.
Reboil

Reboil () om Venäman žilo Leningradan agjan Pöudon rajonan suvipäivnouzmas, Alöhovščinan küläkundas.
Reboil-külä om tetab 19. voz'sadaspäi.
Geografijan andmused.
Žilo om ümbärtud mecal, sijadase Kapš-jogen molembil randoil. Matkad Alöhovščinhasai om 41 km lodeheze, Pöud-rajonkeskushesai i raudtestancijhasai om 85 km lodeheze.
Lähembaine nomeruidud R36-avtote mäneb päivlaskmha žilospäi.
Eläjad.
Vl 1910 Reboilan ristitišt oli 10 eläjad (jumalankodikundan radnikoičijad). Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 154 ristitud.
Eläjiden enambuz oma venälaižed, no küläs elädas vepsläižed-ki.
Norvegijan kel'

Norvegijan kel' (ičeze nimituz: "norsk" [nošk]) om germanižen gruppan indoevropine kel'. Norvegijan kel' om Norvegijan valdkundkel'.
Pagižijoiden lugu — 4,5 millionad ristituid.
Kel'formad.
Kelel oma kaks' oficiališt formad — bukmol ("bokmål", kirjan kel', 86..90% kävutadas sidä kirjutamižes) da nünošk ("nynorsk", uz' norvegijan kel', ristitišton kümnendesen mamankel'). Kaikil valdkundaližil organizacijoil om velgusiš kävutada molembid formid. Kaks' oficialitont formad oma olmas mugažo: "riksmol" (riksmål «valdkundaline pagin», bukmolan konservativižemb) i "högnošk" (høgnorsk «korged norvegine kel'», nünoškan konservativižemb).
Oficialižiden kel'formiden regulirui organizacii — Norvegijan Kel'nevondkund (norv. "Språkrådet"), nece om Norvegijan kul'turministrusen agentuz, nimitase muga vspäi 2005, sijadase Oslos.
Ustii

Ustii vai Jogensu (venäkelel: "Устье") om enzne pen' vepsän žilo kaikenaigaižeta ristitištota (vozil 2009−2013). Se sijazihe Venäman Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas, mülütihe Šokšun vepsän küläkundha.
Žilo Änižen suvipäivlaskmaižel randal om tühjitadud kuti eländpunkt da mülütadud Kvarcitkülähä Tazovaldkundan № 269-VI ЗС-käskön mödhe 20. sulaku 2017-dataspäi.
Vladimir (lidn)

Vladimir ( [vlɐ'dʲimʲɪr]) om lidn da lidnümbrik Venäman päivlaskmas. Se om Vladimiran agjan administrativine keskuz (vspäi 1944) da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Sungirin kaivandusiden mödhe ezmäižed ristitud tuliba lidnan territorijha 30.-25. voz'sadoil EME. Voz'sadoil 6.-7. meiden erad suomalaiž-volgalaine merälaižed-heim oti kävutamižhe nenid maid.
Eländpunktan aluz om pandud lidnaks vl 1108 (oficialine dat) vai vl 990 (om äi kirjutadud purtkid).
Vozil 1157−1238 Vladimir oli Vladimiran da Suzdalin ruhtinazkundan ühteks pälidnoišpäi.
Vladimiran ižandusen päsarakod oma sömtegimišt (leibkombinat, kaks' maidon edheotandad, vintegim), mašinansauvomine (ladimed, elektrotehnine), elektroenergetine (kaks' LEK:ad), himine tegim (polimerad i plastikad, tegesed stökolplastikaspäi), kebn tegimišt (sobiden fabrik, kengiden fabrik), turizm.
Geografijan andmused.
Lidnan tobj pala seižub Kläz'm-jogen korktal vahoikahal hural randal, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Moskvhasai om 170 km suvipäivlaskmha orhal. Lähembaižed järedad lidnad oma Ivanovo pohjoižpäivnouzmha (108 km orhal) i Kovrov päivnouzmha (64 km orhal). Ezilidnoiden zonas oma Sudogd 40 km suvipäivnouzmha, Radužnii 10 km suvhe orhal, Lakinsk 30 km suvipäivlaskmha, Suzdal' 26 km pohjoižhe avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +4,7 C°, kezakun-elokun +16,5..+18,7 C°, tal'vkun-uhokun −7,0..−8,5 C°. Ekstremumad oma −43,0 C° (tal'vku) i +37,1 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −0,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +9,5 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +3,9 C°), elokun minimum om 0 C°. Paneb sadegid 555 mm vodes, enamba kezakus-elokus (60..71 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (27..29 mm kus).
Tobmuz.
Vladimir jagase koumeks administrativižeks rajonaks vspäi 1973. Kaik 17 küläd da žilod mülüdas lidnümbrikho Vladimiran ližaks, ned oma jagadud administrativižidme rajonidme. Lidnümbrikon pind om 308 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez', edel vn 2020 sügüz'kud oli Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Ol'ga Dejeva (sügüz'ku 2015 — heinku 2020). Edeline lidnan Administracijan pämez' om Andrei Šohin (sulaku 2011 — sügüz'ku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 345 373 ristitud, lidnümbrikon — 348 031 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli vl 2019: lidnan 357 907 eläjad, lidnümbrikon 360 384 eläjad.
Ortodoksižen hristanuskondan läz kuz'kümned pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: nell' päjumalanpertid, läz 50 jumalanpertid i enamba kümned časounäd. Katoline kostöl i armenižen jumalankodikundan pühäpert' oma avaitud lidnas mugažo.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne kolledžad da tehnikumad, Vladimiran valdkundaline universitet (vspäi 1996, 30 tuh. üläopenikoid), Vladimiran juridine institut (Federaline aznoičendoiden täutmižen radnikoičend), Moskvan üläopendusen aluzkundoiden seičeme filialad, Jumalanpertin specialistoiden vaumičendan keskuz Pühän Feofanan nimed (ortodoksine hristanuskond, edel vn 2024 elokud Vladimiran hengeline seminarii).
Ivanovo

Ivanovo () om lidn da lidnümbrik Venäman päivlaskmas. Se om Ivanovon agjan pälidn da kaikiš suremb lidn. Om ümbärtud Ivanovon rajonan territorijal, sen administrativine keskuz (ei ole rajonan palaks).
Istorii.
Lidnan aluz om pandud vl 1871 enččen Ivanovo-külän (om tetab 15. voz'sadaspäi) da Voznesenskii-posadan sijas. Vhesai 1932 nimitihe lidnad "Ivanovo-Voznesensk:aks".
Ivanovon ižandusen znamasižed sarakod oma tekstil'tegimišt, sömtegimišt, mašiništonsauvomine (mašinad programohjandusenke, avtolibutimed), turizm i torguind.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase vanoikahas tahondas, seižub Uvod'-jogen molembil randoil (Volgan bassein), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Varatoittas vedel Uvodin vezivaradimespäi.
Matkad Moskvhasai om 290 km suvipäivlaskmha. Lähembaižed järedad lidnad oma Vladimir 103 km suvhe orhal vai 115 km avtotel, Jaroslavl' 100 km lodeheze orhal i Kostrom 100 km pohjoižhe.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +4,3 C°, kezakun-elokun +16,7..+18,8 C°, tal'vkun-uhokun −7,7..−12,0 C°. Ekstremumad oma −46 C° (viluku) i +38 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +7 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +2 C°). Paneb sadegid 620 mm vodes, enamba kezakus-elokus (66..85 mm kus) i redukus (63 mm), vähemba uhokus-keväz'kus (28..29 mm kus).
Tobmuz.
Ivanovo jagase rajonikš vspäi 1936. Kaik om nell' administrativišt rajonad vspäi 1979, käskusenandai tobmuz om ühthine.
Eläjad.
Ivanovo om levedali tutab valdkundas kut «Venäman tekstiline pälidn» ("Текстильная столица России") i «Neičeižiden lidn» ("Город невест").
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 408 330 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 480 tuhad eläjid vozil 1987−1993. Läz 650 tuhad ristituid elädas lidnaglomeracijas, hö ottas koume videndest agjan ristitištos.
Ortodoksižen hristanuskondan läz nell'kümned pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Emäganpäivän kafedraline päjumalanpert' mez'jumalankodiš, Spasan Toižetamižen päjumalanpert', läz 26 jumalanpertid i üks'toštkümne časounäd. Riman katoline Sündun Voznesenjan tulendan jumalanpert' i protestantizman pühäpertid om saudud lidnas. Islaman pämečet' om avaitud vl 2003.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Kaik seičeme ičevuittušt üläopendusen aluzkundad ratas Ivanovos: Ivanovon valdkundaline universitet, politehnine, himiž-tehnologine i energetine universitetad, medicinine, maižanduz- i lämoipalonvastaižpäzutandakademijad.
Transport.
Avtobusad, trolleibusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Raudtestancii om avaitud vspäi 1894 «Moskv — Kinešm»-raudtekeskustal. Ivanovo om järedaks raudtesol'meks, sortiruindstancii radab, om raudteid Moskvaspäi Vladimiran kal't i Jaroslavlihesai.
Kaik koume lendimportad oma saudud, no vaiše "Ivanovo-Suvine"-lendimport ("ИВВ / IWA / UUBI", 68 tuh. passažiroid vl 2021) om federaline civiline. Se sijadase seičemes kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Piterihe i Sočihe, om sezonreisid Kaliningradannoks.
Kalug

Kalug ( [kɐˈlugə]) om lidn da lidnümbrik Venäman päivlaskmas. Se om Kalugan agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Kalug mainitase kirjutadud purtkiš ezmäižen kerdan vl 1371 kuti lidn. Todesižikš se om amuižemb, i om löutud koume keskaigašt lidnut nügüdläižen lidnan territorijal. Om alištunu Moskvan tobmudele 1380-nziš vozišpäi, sodagarnizon sijazihe röunanverižes lidnas kaikenaigašti Venäman imperijan levitandhasai. Lidn oli Kalugan gubernijan keskuseks vll 1796−1929. Suren sodan aigan nacistine okkupacii oli vl 1941 (12. reduku — 30. tal'vku). Vl 1944 Kalugan agjan aluz om pandud, i Kalug kändihe sen keskuseks.
Transportmašiništon da avtodetaliden tegimed harakterizuidas Kalugad. Mašiništonsauvomine šingotase lidnas (turbinad, sodaraketkompleksad, keitimpolen tembaidused). Toine järed sarak om sömtegimišt (olud, leib).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan päivnouzmas, Okanjogen da sen huran Jačenk-ližajogen muugotil randoil ( 31 km pitte, Volgan bassein), Okan hural randal tobjimalaz. Jačenkan vezivaradim (0,23 km²) om Kalugan päivlaskmas.
Matkad Moskvan keskushesai om 160 km pohjoižpäivnouzmha, Uden Moskvan röunhasai — 80 km. Lähembaine lidn om Kondrovo 25 km lodeheze orhal, avtotel vai raudtel.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +4,4 C°, kezakun-elokun +15,9..+17,7 C°, tal'vkun-uhokun −6,3..−8,6 C°. Ekstremumad oma −38,9 C° (viluku) i +37,8 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −1,1 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om +12,2 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +1,1 C°). Paneb sadegid 696 mm vodes, enamba kezakus-elokus (75..95 mm kus), vähemba uhokus-semendkus (35..42 mm kus).
Tobmuz.
Kalug jagase koumeks territorialižeks ümbrikoks (vhesai 2012 ičeze administracijad oliba niil). Kaik 20 žilod, 50 pen't küläd, kaks' raudtestancijad da üks' pionerlager' mülüdas lidnümbrikho Kalugan ližaks. Lidnümbrikon pind om 540 km².
Edeližed lidnan pämehed oma Dmitrii Razumovskii (keväz'ku 2018 — tal'vku 2019), Konstantin Gorobcov (sulaku 2015 — keväz'ku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 324 698 ristitud, lidnümbrikon — 339 488 ristitud, agjan koumandez, vn 2021 lidnan — 337 058 ristitud. Vl 2017 kaik 358 560 ristitud elihe lidnümbrikos. Vozil 1992 i 1997 lidnan eläjiden lugu oli kaikiš suremb — 347 tuh. ristituid.
Rahvahad (lidnümbrik, enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 83,9 %, ukrainalaižed — 1,4 %, armenijalaižed — 0,9 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,9 %, rahvahuden ozutandata — 11,5 %.
Transport.
Avtobusad, trolleibusad, maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Lidnelektrojonused ühtenzoittas ezilidnoidenke.
Rahvahidenkeskeine civiline "Kalug"-lendimport (enččel Grabcevo, "KLF / КЛГ", 25,6 tuh. passažiroid vl 2018) om rekonstruiruidud vl 2015 i sijadase lidnan päivnouzmaižel röunal, kahesas kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Venäman järedoihe lidnoihe (Moskv, Piter, Kaliningrad, Krasnodaran rand).
Kemerovo

Kemerovo () om lidn da lidnümbrik Venäman Sibirin suves. Se om Kemerovon agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn ristitišton mödhe (Novokuzneck om kahtenz'), mugažo om Kemerovon ümbrikon (edel vn 2019 elokud — rajonan) administrativižeks keskuseks (ei mülü sihe).
Istorii.
Ezmäižen kerdan "Kemerovo"-külä mainitase kirjutadud purtkiš vl 1721. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud lidnaks vn 1918 9. päiväl semendkud "Ščeglov"-nimenke, sid' "Ščeglovsk" läz vspäi 1924, ühtištadihe Ščeglovo- i Kemerovo-žiloid. Udesnimitihe lidnad "Kemerovo:ks" vn 1932 27. päiväl keväz'kud. Vll 1925−1943 lidn oli rajonan keskuseks, vn 1943 26. vilukuspäi — uden agjan keskuz.
Kivihilen samine, kivivoinhimižen produkcijan pästand da sömtegimišt harakterizuidas lidnad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižes, seižub Tom'-jogen da sen Iskitimk-ližajogen molembil randoil, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud Kemerovon ümbrikon territorijal kaikiš polišpäi.
Matkad Moskvhasai om 2997 km päivlaskmha orhal vai 3601 km avtotedme. Lähembaižed järedad lidnad oma Novokuzneck (218 km suvhe avtotedme), Novosibirsk (260 km päivlaskmha avtotedme) i Tomsk (218 km lodeheze avtotedme). Ezilidnad oma Berözovskii kahtes kilometras pohjoižpäivnouzmha i Topki kümnes kilometras päivlaskmha orhal Kemerovon röunaspäi.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +1,3 C°, kezakun-elokun +16,2..+19,0 C°, tal'vkun-uhokun −14,5..−17,0 C°. Ekstremumad oma −48,4 C° (tal'vku, viluku) i +38,0 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −5,7 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +6,8 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +0,5 C°). Paneb sadegid 505 mm vodes, enamba kezakus-elokus (62..72 mm), vähemba vilukus-sulakus (19..28 mm kus).
Tobmuz.
Kemerovo jagase videks administrativižeks rajonaks. Se om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Il'ja Seredük (heinku 2016 — sügüz'ku 2022). Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Jurii Andreev vn 2021 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Nikolai Senčurov (uhoku 2016 — reduku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 532 981 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 558 973 eläjad vl 2018, agjan videndez.
Rahvahad (enamba 0,5 % vl 2010): venälaižed — 94,6 %, totarlaižed — 1,3 %, ukrainalaižed — 0,7 %, armenijalaižed — 0,6 %, saksalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,3 %.
Transport.
Kemerovo om olmas avtotesol'meks. Kaks' avtotesildad da üks' raudtesild ühtenzoittas Tomin randoid. Avtobusad, trolleibusad, tramvaid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
Rahvahidenkeskeine civiline "Kemerovo"-lendimport Aleksei Leonovan nimed ("KEJ / КРВ", 512 tuh. passažiroid vl 2019) sijadase läz lidnad koumes kilometras sen suvipäivnouzmaižes rounaspäi. Sišpäi tehtas reisid Tailandha, Vjetnamha, Kirgizstanha, mugažo Moskvha, Novosibirskha, Sočihe i Simferopolihe.
Kostrom

Kostrom () om Venäman lidn da lidnümbrik valdkundan päivlaskmas. Se om Kostroman agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn. Järed jogiport.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1152. Kostrom mainitase kirjutadud purtkiš ezmäižen kerdan vl 1213 kuti lidn. Vll 1246−1320 se oli Kostroman ruhtinazkundan pälidnaks.
Kostrom šingotase mašinansauvomižel (lämbitusen da ventiläcijan mašiništ, mašiništ toguindan täht, avtolikutimiden paloiden tegim, ekskavatorad), sauvondmaterialiden pästandal (fanerankombinat, sauvondpolimeriden tegim, silikatsavičun tegim, katusenmaterialad), tekstil'tegimištol (pölvhankombinat, pölvhanmanufaktur, vönen täsmäižen fabrik), sömtegimištol (leibänkombinat, maidkombinat, etilspirtan tegim, söndtavaroiden kombinat, pörukaižiden tegim), meblin kahtel fabrikal, kahtel LEK:al, juvelirtegesiden edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, Volgan muugotil randoil (Gor'kijan vezivaradim) läz ühtennimižen jogen lanktendan sijad, 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvan ümbärtehesai om 306 kilometrad suvipäivlaskmha avtotedme. Lähembaine järed lidn om Jaroslavl' 60 km suvipäivlaskmha avtotedme vai jogedme.
Klimat om ven kontinentaline, Atlantižen valdmeren valatoitusenke. Voden keskmäine lämuz om +4,5 C°. Ekstremumad oma −46,4 C° (viluku) i +37,3 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −2,7 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +9,4 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 574 mm vodes, enamba kezakus-elokus (69..71 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (24..26 mm kus). Il'man keskmäine vozne nepsuz om 79 %.
Tobmuz.
Kostrom jagase koumeks territorialižeks rajonaks, ned oliba ičeze administracijoidenke vozil 2011−2013. Lidn om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon pämez' om Lidnan Duman ezimez'. Kostroman Administracijan pämez' om Aleksei Smirnov vn 2018 sügüz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 268 742 ristitud, vn 2021 — 267 481 ristitud. Kaik 277 648 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 289 300 eläjad vl 1999.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 60,4 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,9 %, rahvahuden ozutandata — 36,3 %.
Openduz.
Lidnan üläopendusen aluzkundad:
Kostroman valdkundaline maižanduzakademii radab lähižes Karavajevo-žilos.
Transport.
Avtobusad (31 maršrutad) i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Edel vn 2023 heinkud maršruttaksid i trolleibussistem radoiba mugažo. Jogiport radab turizman astjoiden täht päpaloin kezaaigan.
Lidn sijadase läz kaht federališt avtoted. Üks'jäine avtotesild ühtenzoitab Volgan randoid, kahtenden sildan projekt om vaiše planoiš. Vl 1887 raudte tuli lidnha Jaroslavlišpäi. Vodele 1932 raudtesild Volgas päliči i "Kostrom Uz' "-päraudtestancii oma saudud. Om harvoid ezilidnelektrojonusid, sidä kesken Jaroslavlihesai (jonuz mäneb pol'tošt časud).
Federaližen znamoičendan soda- da civiline "Kostrom (Sokerkino)"-lendimport ("KMW / УУБА / UUBA", 7,3 tuh. passažiroid vl 2017) sijadase kudes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Piterihe, čarterreisid Venäman Mustmeren lebutahoiže.