Hanti-Mansiisk

Hanti-Mansiisk (, , vai "Ёмвоҷ", ) om Venäman lidn da lidnümbrik valdkundan keskuzpalas, Sibirin päivlaskmas. Se om Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon administrativine keskuz i nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo om Hanti-Mansiiskan rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Kunguran penes aigkirjas Sibiriš kuti "Samar-ruhtinasen lidneihut" vl 1582 — Ermakan toran sija Samar-ruhtinast vaste. 1630-nziš vozišpäi "Samarovo"-žilo oli olmas. Vl 1935 ühtištadihe žilod i olnut sauvomas ümbrikon "Ostäko-Vogul'sk"-pälidnad. Vl 1950 eländpunkt sai lidnan statusad.
Hanti-Mansiisk šingotase sömtegimištol (leibtegesed, kalan ümbriradmine, lihaproduktad), kivivoin da gazan tedištelendan edheotandoil da regionan kompanijoiden päfateroil, torguindan da toižen holituzsferan verkoil. Jugran informacižiden tehnologijoiden tedoinstitut radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase avtonomižen ümbrikon keskuzpalan suvipäivlaskmas, ümbärdajan rajonan keskuzpalan suves, Päivlaskmaižen Sibirin tazangištol, taigan londuseližes zonas, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Irtiš-jogen oiktal randal. Keskuzpala sijadase kaks'kümnes kilometras Irtišan lanktendaspäi Obinjogehe.
Matkad Moskvhasai om 1900 km päivlaskmha orhal vai 2600 km avtotedme, Tümenihesai om 472 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 673 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Neftejugansk 194 km päivnouzmha orhal vai 239 km avtotedme i Pit' Jah 209 km päivnouzmha orhal vai 259 km avtol.
Klimat om ven kontinentaline. Tal'v om vilu, se jätktase pol'vot. Keza om läm'. Voden keskmäine lämuz om −0,8 C°, heinkun +18,4 C°, vilukun −18,9 C°. Ekstremumad oma −49 C° i +34 C°. Paneb sadegid 530 mm vodes, oleleb niid vähemba uhokus-sulakus (22..29 mm kus). Il'man vozne keskmäine relätivine nepsuz om 77 %.
Tobmuz.
Hanti-Mansiisk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Duman ezimez' om Konstantin Penčukov vn 2017 vilukuspäi. Edeline Duman ezimez' om Vasilii Filipenko, radoi vn 2017 vilukuhusai.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 7 500 eläjad. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Hanti-Mansiiskan eläjiden lugu oli 80 151 ristitud, vn 2021 — 107 463 ristitud. Kaik 98 692 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,5 % vl 2010): venälaižed — 69,9 %, totarlaižed — 5,0 %, hantilaižed — 3,7 %, ukrainalaižed — 3,0 %, tadžikalaižed — 1,9 %, azerbaidžanlaižed — 1,9 %, mansilaižed — 1,5 %, kirgizlaižed — 1,3 %, uzbekad — 1,1 %, saksalaižed — 0,7 %, baškiralaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 5,3 %, rahvahuden ozutandata — 4,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma saudud i avaitud lidnas: Sündun Eläbzdusen kafedraline päjumalanpert' (om saudud vll 2001−2004), nell' jumalanpertid i časoun'. Protestantizman «Toižetamine»-loičendpert' i islaman pühäpert' oma letud mugažo.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'kümne üks' päivkodid, koumetoštkümne keskškolad da gimnazijad, lapsiden sädamižen pert'.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Hanti-Mansiiskan tehnologiž-pedagogine kolledž, Jugran valdkundaline universitet, Hanti-Mansiiskan valdkundaline medicinine akademii, Uralan valdkundaližen arhitekturiž-čomamahtoižen akademijan filial, openduzkombinat.
Transport.
Avtobusad (seičeme maršrutad) oma kundaližeks transportaks lidnas. Kezaaigan jogistancii radab, se ühtenzoitab ümbrikon äjidenke eländpunktoidenke. Avtotesild om saudud Irtiš-joges päliči, se om sätud vodele 2004. Lähembaine raudte mäneb 250 kilometras päivnouzmha (Pit' Jah), suvhe i lodeheze (Nägan').
Rahvahidenkeskeine civiline "Hanti-Mansiisk"-lendimport (latin. "HMA / USHH", kirill. "ХАС / УСХХ", 491 tuh. passažiroid vl 2023) sijadase vides kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Moskvha, Ufaha, Venäman lähembaižihe järedoihe lidnoihe i Jugradme, mugažo sezonreisid Mustmeren lebutahoiže i sijaližid reisid punolendimil.