Magnitogorsk

Magnitogorsk (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Čeläbinskan agjan suvipäivlaskmas. Se om agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Ezmäižen eländpunktan aluz om pandud venämalaižil baškiran territorijal vl 1743 kuti "Magnitnai"-lidnuz, nimitihe lähižen raudasižen mägen mödhe. Varatoitihe raudkivendol Beloreckan tegint. Möhemba nimitaškanzihe eländpunktad "Magnitnai"-stanicaks (). Sen tobj pala om upotadud vezivaradimen täutmižen aigan vl 1937, jättud pala muga nimitase-ki nügüd'.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1929 stanican sijas samha raudkivendod da sauvomha metallurgijan tegint. Sen voden 30. päiväl kezakud ezmäine jonuz tuli "Magnitogorskai"-stancijha, lugetas alusenpanendan oficialižeks dataks. Amerikaižed, germanižed i britanižed kompanijad toiba mašiništod da abutiba sauvomižele. Radnikžilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1931. Kombinatan tehmižed ratas 1930-nziš vozišpäi. Toižen mail'man sodan aigan 34 edheotandad oliba evakuiruidud lidnha Ukrainaspäi, Leningradaspäi i Moskvaspäi.
Magnitogorsk šingotase raudan metallurgijan järedal kombinatal i turizmal. Toižed edheotandad oma metalližtegesiden i terazvanundan tegimed, cementantegim, sauvondedheotandad, libutimiden tegim.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ural-jogen üläjoksmusen molembil randoil, Suviuralan päivnouzmaižil pautkil, Magnitnai-mägen pohjanno (lidnan päivnouzmas, , vanh. "Әтәс" — "Atač" «kukoi», 616 m ü.m.t., saihe kivendoks mägen tobmad palad), 370 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab Baškortostananke päivlaskmas. Tegimen uit-vezivaradim ( vai "Магнитогорское водохранилище", 33 km²) om saudud Ural-jogel. Se jagab lidnad poleti, hura rand om Azijas, oiged rand — Evropas.
Matkad Čeläbinskhasai om 249 kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal, 309 km avtotedme vai 420 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Üläural'sk 53 km pohjoižhe orhal vai 62 km avtotel i Beloreck (Baškortostan) 71 km lodeheze orhal, 84 km avtotedme vai raudtedme.
Klimat om ven kontinentaline kuivahk. Voden keskmäine lämuz om +2,8 C°, kezakun-elokun +17,0..+19,2 C°, tal'vkun-uhokun −11,9..−14,1 C°. Ekstremumad oma −46,1 C° (uhoku) i +38,9 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om −2,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,2 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše, elokun minimum om 0 C°. Il'man lämuz voib ületada +30 C° sulakus-sügüz'kus. Paneb sadegid 353 mm vodes, enamba heinkus (60 mm), vähemba vilukus-keväz'kus (14..19 mm kus). Vihmub 88 päiväd vodes. Paneb lunt 83 päiväd tal'ves, lumikatken keskmäine korktuz sase 23..25 santimetrhasai uhokus-keväz'kus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 58..60 % röunoiš semendkus-kezakus, 80..83 % kül'mkus-keväz'kus, 67..73 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Magnitogorsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidn jagase koumeks rajonaks vspäi 1972, ned ei olgoi municipaližikš ühtnikoikš. Agapovkan rajon ümbärdab lidnad Čeläbinskan agjas.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 146 tuhad eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 407 775 ristitud, agjan ühesandez, vn 2021 — 410 594 ristitud. Kaik 418 241 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 430..440 tuhad eläjid vll 1989−1994 (444 tuh. rist. vl 1991).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 83,0 %, totarlaižed — 5,0 %, baškiralaižed — 3,7 %, ukrainalaižed — 1,5 %, kazahlaižed — 1,0 %, tadžikalaižed — 0,5 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 0,9 %, rahvahuden ozutandata — 4,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan i islaman pühäpertid oma saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen valdkundaližed aluzkundad oma Magnitogorskan sauvondmontažan tehnikum, viž kolledžad, üläopendusen koume aluzkundad: tehnine universitet, konservatorii, valdkundaližen radnikoičendan akademijan filial.
Transport.
Tramvaid, maršruttaksid, avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Kaks' "Magnitogorsk"-raudtestancijad ratas lidnas, passažiroiden ("Magnitogorsk-Passažirskii") i jüguiden täht ("Magnitogorsk-Gruzovoi"). Ei ole rengazavtoted lidnas ümbri.
Rahvahidenkeskeine civiline "Magnitogorsk"-lendimport ("MQF / МГС / USCM /УСЦМ", 280 tuh. passažiroid vl 2022) sijadase nell'toštkümnes kilometras päivlaskmha lidnan röunaspäi. Lendimportan territorii mülüb lidnümbrikho, se om ümbärtud Baškortostanan territorijal. Tehtas reisid Moskvha, om sezonreisid kezaaigan Sočihe, Mineraližihe Vezihe i Piterihe, edel 2020. vot oli sezonreisid Turkanmaha (Antal'j).