Sä

Sä om märitud kuron kaiked meteorologižiden elementoiden znamoičendad da atmosferižed nägused avaruden erazvuiččiš čokkoimiš. «"Sä"»-tärtuz sanub meile atmosferan joksijas olendas. Vastkarin sidä, «"Klimat"»-tärtuz om atmosferan keskmäižes olendas hätkeližes aigas. Sän nägused šingotadas troposferas (atmosferan alahaine pala) da gidrosferas.
Sä vajehtase lopmäta. Erašti voib mujuda vajehtusid severdas-se minutas eskai, jo pagižmata päiväs päivän jäl'ghe. Sän vajehtused jagadas periodižihe da aperiodižihe. Periodižed vajehtused oleldas päiveses (Ma punose ičeze värtmudes ümbri) da vodes (Ma pörub Päiväižes ümbri). Päivezvajehtused mapindanno oma kaikiš lujembad. Voz'vajehtused oma voz'aigoiden jono. Il'mmassoiden sirdand om aperiodižiden vajehtusiden sü. Ku tulijan il'mmassan parametrad ei kožugoi periodižiden vajehtusiden fazanke, ka sän kaikiš lujembad vajehtused tegesoiš. Aperiodižiden vajehtusiden intensivižuz poleneb korktushe mapindalpäi kactes.
Sänendustused.
Sänendustuz — se om vahvištoittud tedoližikš da tehnižikš ezimeletuz atmosferan tulijas olendas märitud tahol. Sätas endustust järedoiden atmosferižprocessiden šingotesen analizan mödhe. Voz'tuhiden aigan ristitud naprihe sän endustada (primetad rahvahankalendarin mödhe, londusen kaclemižed), no vaiše 19. voz'sadal oficialižed sänendustused sünduiba.
Sädamha sänendustust — keratas verdandmusid meteostancijoil da kaimdajil atmosferan joksijas olendas. Sid' projektiruidas atmosferan olendan vajehtusid endustuzmodeliden abul. Kompjuterprogramad tehtas äjan, no ristitun ühtnemine om tarbhaine. Ristit valičeb modelin šablon, hän keradab ühtheze edahaižid aigtegoid; mugažo modelin eriližused da jüvä oma tarbhaižed, pidab teta niid süväs. Kävutadas severz'-se modelid kerdalaz, ühtetas niiden andmusid ližadamha endustusen tarkoiktust.
Äjad ristitud kävutadas sänendustusid ičeze eloho. Torokan endustused oma tarbhaižed, sikš miše kaitas elod da varandad niiden abul. Lämuden da sadegiden endustused oma tarbhaižed maižandusen da sauvondsarakon radnikoile. Lämbituzverkoile pidab lämuden da tullein vägen endustust andmaha lämuzenergijan pästusen arvod tulijoile päivile. Täuz' endustuz tariž sättutamha irdaližen voibištelendan da lebun planoid. Kaik ristitud kävutadas sänendustust kaikuččen päivän sobmähäs oikti («sähä kactes»).
Sän tedoidused.
Meteorologii tedoidab sän — nece om tedo atmosferan da sen olijoiden processiden polhe.
Meteorologijan jagused:
Mail'man meteorologine organizacii sättutab erazvuiččiden maiden meteokeskusiden radmišt.
Meteorologižen kaclemižen organizacii.
Meteoinformacijal om kaks' tipad:
Endustusiden ozaiduz rippub eziauguižes informacijaspäi päazjas.
Venäman meteostancijoiden, meteo- da gidrologižiden postoiden avar verk om olmas. Meteostancijad oma erazvuiččidenke kaclemižprogramidenke. Sen ližaks, tehtas kaclemižid meteoradiolokatoroil (sadas niišpäi pil'višton šoiduiden, sadegiden da jumalansäiden intensivižusen avaruznäguid 250 km:hasai radiusan lokatoraspäi) da meteokaimdajil (pil'višton fotokuvad lainhen pidusen erazvuiččiš diapazoniš, atmosferan lämuden da il'man nepsuden püštoiktad profiläd). Tehtas aerologižid kaclemižid specialižil stancijoil radiozondiden abul, erašti meteorologižiden da geofizižiden raketoiden abul. Meril da valdmeril tehtas kaclemižid eriližkalutadud laivoil.
Sän toižetuz.
Maižandusen da tegimišton valatoitusen sähä om uskotajid todestusid:
Mugoižed effektad sän arvoimižiden takaimatomas vajehtusespäi oma varuližed meiden ristitkundan paloiden täht: ekosistemad, londuseližed varad, ekonomine šingotez, ristitun tervhuz.
Sän rekordad.
Sän rekordad oma ekstremaližed meteorologižed ozutajad, kudambid registriruihe oficialižikš Man pindal. Vn 1983 21. päiväl heinkud registriruihe kaikiš madalambad lämut sän kaclemižišpäi Vostok-stancijas (Antarktid): −89,2 C°. Vn 1922 13. päiväl sügüz'kud — kaikiš korktembad, Al'azizaji-sijas, Livii: +58 C° (rideltas necen znamoičendan polhe).