tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Fil'm

Fil'm ( «kerteh») om kinočomamahton erine säduz. Se om likujiden kuviden (montažkadroiden) ühtmuz, süžet ühtenzoitab niid. Joga montažkadr kogoneb likumatomiden foto- vai digitaližiden kuviden rivespäi (kadruzišpäi), likundan erižed fazad oma fiksiruidud niil. Fil'm om kulundkaimandanke tobjimalaz.
"Kinematograf" om sidodud fil'miden sädandha i toštmižhe ristitun radmižen toižend. Se mülütab ičheze fil'man kävutandad kut čomamahton čuraduz (kinočomamaht), kinotehnikan šingotez, kinoindustrii. Sätas fil'mid ümbrišton likujiden kuviden kirjutamižel kinoapparatoiden vai digitaližiden kameriden abul, mugažo tehtas kuvišpäi mul'tiplikacijan i programeffektoiden kävutandanke.
Fil'miden kacund om nügüd'aigaižen kul'turan palaks. Populärižiden fil'miden rolid i vändajad niid akt'orad da aktrisad kändasoiš tetabikš mail'madme, roliden mel'kuvad — tundištabikš. Saudas kinoteatrid fil'miden massižen kacundan täht. Fil'man järgeline hätkeližuz om poltošt-kaks' časud (90..120 minutad). Kodiarvoimižiš ottas TV:d i personaližid kompjuteroid internetanke kacumha fil'mid, erasti kävutadas TV:d videoplejeranke.
Antsl

Antsl () om lidn municipaližeta statusata Estinman suvipäivnouzmas. Mülüb Virun makundan Antslan volostihe. Se om makundan kahtendeks lidnaks kahtespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Antsla-nimi mainitase dokumentoiš 14. voz'sadan augotišespäi i libub saksan "Anzen"-nimespäi. Hauk-futor ( «habuk», manmehen ližanimi) oli olmas Vana-Antsl-mizan ("Vana-Antsla") valdoičendas 18. voz'sadal. Vl 1887 Siksälä-traktir oli saudud futoran maiš, Siksälä / Hauk-eländpunkt formiruihe siš ümbri. Vl 1889 vaumitihe «Valg — Petseri»-raudtekeskustad eländpunktanno, nimitihe lähembašt raudtestancijad "Antsel:ikš" () kahten amuižen mizan mödhe: Vastse-Antsl i Vana-Antsl (nügüd'aigaine ühtennimine žilo zavodiše kahtes kilometras pohjoižhe lidnaspäi). Ostaškanzihe umid stancijanno sauvomha i torguimha. Lidnan suvipäivnouzmaižen palan nimituz om "Villalinn" ühtenzoittud 1900-nzil vozil Villankülän mödhe. Vodel 1922 kaik 920 ristitud elihe eländpunktas.
Hauk-žilo sai lidnanvuiččen žilon statusad Antsl-nimitusenke vl 1920. Kätihe Antslad lidnaks vl 1938. Suren sodan aigan Antslan nacistine okkupacii jätkustui enamba koumed vot (9. heinku 1941 — 14. eloku 1944), sen jäl'ghe lidnan pol' oli pandud mantazole. Vll 1950−1959 lidn oli Antslan rajonan keskuseks. Vl 1999 lidn kadoti municipališt statusad, ühtištadihe sidä Antslan volostinke. Antslan raudtestancii lopi radod vl 2001. Vn 2017 reforman jäl'ghe ližatihe Urvaste-volostid Antslan volostihe.
Antsl šingotase valdkundaližen büdžetan aluzkundoil: gimnazii, päivkodi, muzikškol lapsiden täht, kul'turan i sportan keskuz, kirjišt. Pened edheotandad oma torguindkeskuz, laukad, likkuimiden kohendusen radhonuz i «Veski»-adivpert', tervhudenkaičendan organizacijad. Pehmdan meblin i furnituran tehmine om olmas lähižes Antsu-küläs (kuz' kilometrad lodeheze, akcionerine "Antsla-Inno"-sebr, 213 radajad vl 2019).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan lodehes, 85 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lambahann-oja ("Lambahanna") om lidnan pohjoižröunaks, se sädab ratud pen't Nässmizanjärved, lankteb Antsl-jogehe kümnes kilometras lodeheze lidnaspäi. Enzne raudtestancii radoi lidnan keskuzpalas.
Matkad makundan Viru-keskushesai om 27 km päivnouzmha. Toižed lähembaižed lidnad oma Valg 37 km päivlaskmha avtotedme i Otepä 40 km pohjoižhe avtoteil.
Eläjad.
Vn 2000 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 547 ristitud. Vodele 2011 se poleni i oli 1 402 ristitud, sidä kesken estilaižed — 98,4 %, toižed rahvahad — 1,6 %. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2 453 eläjad vl 1959, sid' se poleni i vl 1989 oli 1 688 ristitud.
Nügüd'aigan volostin koume ristitud kümnespäi eläb lidnas.
Räzanov El'dar

El'dar Aleksandrovič Räzanov (; sünd. 18. kül'mku 1927, Samar, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 30. kül'mku 2015, Moskv, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine kinorežissör, scenarist, akt'or, dramaturg i pedagog. Sai «NSTÜ:n rahvahan artist»-arvod vl 1984.
Biografii.
Mez' lopi keskškolan kursad i oigenzi kirješt-tedotust Odessan meriprofškolha, no tegihe VGIK:an pästnikan (Grigorii Kozincevan radhonuz) parahimidenke arvznamoidenke vl 1950.
Räzanov sädi dokumentališt kinod eziauguižešti, radoi viž vot Dokumentaližiden fil'miden keskuzstudijas i fil'mzi süžetid «Pionerii»-, «Nevondkundaline sport»-, «Päivän uzištused»-kinoaiglehtesiden täht. Vspäi 1955 hän oli ranu «Mosfil'm»-kinostudijan režissöraks.
Furis Ignis

Furis Ignis om saksanman muzikprojekt. Se edestab muzikad blekmetal-stiliš.
Muzikgruppan aluz om pandud vl 2019.
Linde

Linde om pol'šanmaine muzikprojekt. Se edestab muzikad depressivine blekmetal-stiliš.
Muzikgruppan aluz om pandud vl 2021. Sen ühtnii om Mihal Markovski ("Michał Markowski").
Venäman hogahtuz Ukrainha (vodelpäi 2022)

Venäman hogahtuz Ukrainha, vai Venämalaiž-ukrainalaine , vai "Venäman soda Ukrainan vaste", "Venäman agressii Ukrainan vaste" (oficialine nimi: Specialine sodaoperacii, ; voimusine "specoperacijan" peitnimi — "«Mangustan heituz»", ) om järed hogahtuz (sodaintervencii) Ukrainha Venäman laptaspäi, kudamb zavodihe voden 2022 uhokun 24. päiväl aigoiš homendesel. Necen edes Venäma kogozi ičeze kontraktarmijan vägid plananmärižes lähen Ukrainan röunmad, a mugažo Venäman Putin-prezident tundišti oficialižes DNR:an da LNR:an ripmatomut 21. päiväl uhokud. Aigemba il'mestuiba äiluguižed znamad, miše hogahtuz oleskelda voib; Putin da tobmuz ei tundištanugoi niid todesižikš. 
Päiškendad hogahtiba Ukrainan päivnouzmha, pohjoižhe (Vaugedvenäman territorijaspäi Aleksandr Lukašenko-prezidentan peitpaginan polhe) dai ehtbokha. Putin sanui, miše sodaintervencijan metod oliba Ukrainan demilitarizacii i «denacifikacii» vaiše.
Ukrainan Vladimir Zelenskii-prezident tegi tedotust, miše Venäman sodategendoiden pämet om Ukrainan likvidiruind valdkundaks. Vägitungendan päiväl Ukrain rebiti diplomatižid kosketusid Venämanke, Zelenskii-prezident pani sodaolendad Ukrainan territorijal. Üleine mobilizacii om tedotadud Ukrainas 25. uhokud.
Voden 2022 keväz'kul oli olnu kožundpaginoid toradajiden poliden keskes, no hogahtuz jätktase völ. 
Hogahtuz Ukrainan territorijaha sai agjahišt hondustust äjiš valdkundoiš, hätkeližstrokuižiden jäl'gusidenke Venäman ekonomikale da kundale. Läz 70% venänikoid gölü pid'oiteliba sodaoperacijad. Ei kaik eläjad meiš valdkundas oliba lugenuded hogahtusen hüväks, i oliba lähtnuded irdale sanumha «em tahtoigoi sodan Ukrainan vaste», no tobmuz oli azotanu sidä kovas. Sodacenzur Venämas, Vaugedvenämas i palahižes Ukrainas oli zavodinus.
Terminator (fil'm)

«Terminator» () om vn 1984 amerikaine torafil'm tedoližen fantastikan žanras. Sai vn 1985 «Saturn»-kinopremijad kut männuden voden parahim tedoliž-fantastine fil'm, sen scenarii i grim oliba tundištadud voden parahimikš mugažo.
Režissör — Džeims Kemeron.
Süžet.
Süžetan keskuses om saldatan i robotan-terminatoran vastustelend, hö tuliba vodhe 1984 postapokaliptižes 2029. vodespäi. Terminatoran met om rikta Sara Konnor-neidišt, hänen ei sündnu völ poig oti vägestust ristitkundan sodas mašinoid vaste naceižes tulebas aigas. Kail Riz-saldat armastab Sarad i naprib telustada terminatorale.
Robotan «I'll be back»-virkeh ("Linnen pördunu") mülüb kaikiš tetabiden kinocitatoiden luguhu, terminator sanui sidä edel policijan tarhan murendust avtol. Švarcenegger da toižed akt'orad toštiba virkeht toižiš fil'miš sen jäl'ghe.
Avatar (fil'm, 2009)

«Avatar» (mugažo anglijan kelel, virktas [ˈæv.ə.tɑɹ]) om 2009-nden voden amerikaine tedoliž-fantastine fil'm, dramfil'm da torafil'm. Se sai kaikiš enamba sal'hid fil'miden keskes: vn 2021 kitajižen ozutesen jäl'ghe — 2,8 mlrd US$. Anttihe «Oskar»-premijad vn 2010 7. keväz'kud koumes nominacijas: parahimad pirdajan-lavastajan rad, operatoran rad, vizualižed effektad.
Režissör — Džeims Kemeron.
Fil'man tegend mäneb vl 2154. Ristitkund sab kalližarvošt anobtanium-mineralad gazplanetan Pandor-kaimdajal Kentavran Al'fa-tähtazsistemas. Süžetan mödhe, resursansai korporacii grazib gumanoidoiden sijaližen na'vi-heimon olendale olmas. Avatarad oma projektiruidud genetižikš hibjad, na'vi:den i ristituiden gibridad. Tedomehiden jouk kävutab heid planetan tedoidusen täht, tegeb kosketusid Pandoran sijaližidenke eläjidenke.
Titanik (fil'm, 1997)

«Titanik» ( [taɪˈtænɪk]) om Džeims Kemeron-režissöran vn 1997 amerikaine fil'm-katastrof i romantine dram.
Säduz oli kaikiš kassižembaks fil'maks kinematografan istorijas 12 vot vhesai 2009, konz Avatar-fil'm ezišti sidä.
Forrest Gamp

«Forrest Gamp» () om 1994-nden voden amerikalaine komedine dram..
Režissör — Robert Zemekis.
Tozioiged te

Tozioiged te ( «tozioiged te», "Mioh gnah" «grähkan plod») om vn 1971 turkiž-iranine dramfil'm.
Süžet.
Ali tuleb radmaha kompanijas i sirdase radnikoičendan pordhidme ičeze hüvän radon i tirpandan tagut. Lopuks hän kändase kompanijan pädirektoraks i sab Mel'teman armastust. Se azj ei tulend mel'he hänen dvojurodnijale Džihangir-vellele i Mel'teman tatale, kudambad tuliba bankrotnendale sil-žo aigal i tahtoidas aznoita Alid miččel taht arvol.
Bezanson

Bezanson ( [bəzɑ̃sɔ̃]) om lidn da kund (kommun) Francijan i sen Burgundii — Franš-Konte-regionan päivnouzmas. Lidn om Du-departamentan administrativine keskuz.
Istorii.
Amuižen aigan eländpunktan nimi oli "Vesontio". Gai Julii Cezar' pani sidä galloiden sekvanad-heimon keskuseks vl 58 EME. Bezansonan episkopad oma tetabad 4. voz'sadaspäi. Vhesai 1654 lidn oli joudjaližeks Pühäs Rimalaižes imperijas. Istorižen Franš-Konte-regionan keskuz, administrativine-ki vll 1676−2016 sen olendan aigan. Järed lidnuz om saudud lidnas 17. voz'sadan kahtendes poles, om kaičenus hüvin.
Nügüd'aigan Bezanson šingotase časuiden tehmižel, mašinansauvomižel i omblendtegimištol. Kompanijad mikrotehnologijoiden, mikromehanikan i biomedicinižen inženerijan sferas. Francijan armijan üks' kahtes divizijaspäi baziruiše lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Du-jogen keskjoksmusen alahan oiktal randal päpaloin (, Sonan hura ližajogi). Istorine keskuzpala om saudud jogen känmas läz kilometrad diametral, 250 m ü.m.t. korktusel. Om korktoid kukhid lidnan ümbrištos, 500 metrhasai ü.m.t.. Matkad regionan administrativižhe Dižon-keskushesai om sada kilometrad päivlaskmha, Šveicarijan Lozannhasai om 125 km suvipäivnouzmha.
Klimat om ven valdmeren kontinentaližen pirdoidenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +11,4 C°, kezakun-elokun +18,2..+20,2 C°, tal'vkun-uhokun +2,9..+3,9 C°. Ekstremumad oma −20,7 C° (viluku, uhoku) i +40,3 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +2,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +21,7 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 1157 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba semendkus (108 mm) i sügüz'kus-tal'vkus (101..112 mm kus), vähemba uhokus (81 mm). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 74..78 % röunoiš keväz'kus-elokus, 87..88 % redukus-vilukus.
Tobmuz.
Lidn jagase 14 nimitadud rajonaks (äilugu ).
Edeline lidnan pämez' (mer, ) om Žan-Lui Fussere ("Jean-Louis Fousseret", keväz'ku 2001 — heinku 2020).
Eläjad.
Vs 1999 Bezansonan ristitišt jäb 116..117 tuhad eläjid röunoiš. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 120 315 eläjad vl 1975. Kaik 280 701 eläjad om lidnaglomeracijas 2514,5 km² pindal (2019).
Franš-Konten universitetan päfater (, alusenpanend 1423, 29 tuhad üläopenikoid) sijadase Bezansonas vspäi 1621.
Bridžtaun

Bridžtaun () om Barbadosan pälidn da kaikiš suremb lidn. Mülüb Sent Maikl-tulendha, om sen administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1628, i hätken se oli orjantorguindan keskuseks. Sai nimitust Anglijan Tobaias Bridž-polknikan kanzannimen mödhe ("Tobias Bridge"), hän oli oigetud sarele vl 1666, käski sodavägil toras Tobagod vaste vl 1673 i ühtni saren ohjanduzkundha vspäi 1674, koli-ki nimitadud hänen oiktastuseks lidnas ezimeletaden. Vl 1958 lidn sai siti-statusad () sijaližen käskusen alusel. Vspäi 1966 Bridžtaun om ripmatoman Barbadosan pälidnaks saudud vl 1961 merikaran tagut.
Bridžtaun šingotase valdmeriportaks, valdkundan profopendusen keskuseks, saharrogon ümbriradmižel, turizmal kruizlaivoil i finansižeks keskuseks (ofšor). Barbadosan fondbirž ("Barbados Stock Exchange / BSE") radab lidnas vspäi 1987.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Barbados-saren suvipäivlaskmas, Atlantižen valdmeren randal, 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Keskuz om saudud pudotadud son sijas, üks' metr ü.m.t.. Kaks' sildad ühtenzoittas kaidan merilahten randoid.
Klimat om tropižen savannan kaks'sezonine. Kun keskmäine lämuz om +26..+28 C° vodes läbi. Ekstremumad oma +16 C° i +35 C°. Paneb sadegid 1260 mm vodes, enamba elokus-kül'mkus (150..180 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (39..42 mm kus). Relätivine nepsuz om 75..82 % vodes läbi.
Eläjad.
Vl 2014 eläjiden lugu oli 110 000 ristitud. Valdkundan kaks' ristitud videspäi elädas pälidnas.
Religijan mödhe: protestantad ottas koume videndest ristitištos, ezitatoiden veroližiden religijoiden polenpidajad — 12 %, katolikad — 4 %, ateistad i religijatomad ottas koumandest.
Orosko Rafael'

Rafael' Hose Orosko Maestre (; sünd. 24. keväz'ku 1954, Becerril, Kolumbii — kol. 11. kezaku 1992, Barrankil'j, Kolumbii) oli Kolumbijan pajatai da kargnik, pajoiden kirjutai i muzikprodüser. Edesti pajoid rahvahaližen muzikan val'jenato-žanras, ispanijan kelel.
Vl 1992 mez' oli riktud azektud ristitul ičeze pertiš.
Umm Kul'sum

Umm Kul'sum ( [ˈomme kælˈðuːm], ), todesine nimi Fatma el'-Zahra bint Ebrahim es-Sajjed el'-Bel'tagi (, ; sünd. 31. tal'vku 1898, Tammai ez-Zahairah-külä, Egiptan hedivat, Osmanan imperii — kol. 3. uhoku 1975, Kair, Egipt) oli egiptine pajatai i aktris, pajoiden kirjutai. Pajati kontral'to-änel, sai avarod tetabut araban mail'mas araban pajoiden edestusel.
Pajatajan naižen populärižuz abuti möda hänen sädusiden 300 tuhad diskoid joga vodel kaks'kümne vot surman jäl'ghe.
Biografii.
Fatma oli sündnu Tammai ez-Zahairah-külähä Nilan del'tan randal, külän mečetin Ebrahim-imaman goll'hä kanzha. Neičukaine oli noremb koumen lapsen kesken, Fatma al'-Malegi-mam oli otnus kodiižandushe. Ebrahim-tat pajati praznikoil ližadumha rahoid, i Fatma jäl'genzi da abuti hänele vižvoččes igäspäi. Imam, hänen poig, Fatma-tütär i plemännik sädiba hüväd ansamblid da ajeliba ezinendoidenke. Fatma sai verolišt islamišt kazvatust külän školas.
Vodele 1920 kanzaline ansambl' tegi ezinendoid suriš lidnoiš, Kairas-ki, kanz sirdihe sihe vl 1923. Sil-žo vodel Fatma allekirjuti kontraktad saksan Odeon-kompanijanke i vajehti religiozišt repertuarad sur'il'man pajoikš. Vll 1936−1947 pajatai vändi fil'miden rolid mugažo. Jätksi pajatajan kar'jerad 1970-nzihe vozihesai.
Pajatai besedoiči severzidenke-se mužikoidenke, no ei olend lähtnu mehele.
Statistik

Statistik (-sanaspäi «azjoiden olend») om massižiden andmusiden analizan i rindatusen tedo. Se ümbrikirjutab kvantitativižiden i kvalitatativižiden andmusiden keradust, märičendad, monitoringad. Massižiden kundaližiden nägusiden luguform (kvantitativine pol') tedoidase.
"Statistikanradnikad" oma otnus statistikha.
Saksalaine Gotfrid Ahenvall'-tedomez' toi «statistik»-terminad tedoho vl 1746. Hän tariči vajehtada sil «valdkundantedo»-kursan nimed Germanijan universitetoiš, muga statistikan šingotez zavodihe erigoittud tedoks i openduzdisciplinaks. Vedaškanzihe statistišt lugemišt äjan aigemba, oz., tegihe rahvahanlugemižid Amuižen Kitain territorijal, vedihe rahvahanikoiden ičezkaluišton lugemišt Amuižes Rimas, vaumitihe valdkundoiden sodapotencialiden rindatust.
Statistik kogoneb materialoid massižil statistižil kaclendoil i mülütab erinijad metodologijad niiden tedoidusiden täht. Statistižiden andmusiden analizan metodad oma: gruppiruindan, keskmäižiden suruziden, indeksmetod, balansmetod, grafižiden kuviden, klastermetod, diskriminantine, faktorine i komponentine analizad, optimizacii.
Gruppiruindan toižendad.
Pidab jagada ühtmut gruppikš tedoidamha sidä rindatusen kal't. Gruppile pidab olda gomogenižikš erasel polel, voib ezitada gomogenižust parametraks i antta sen vajehtusen intervalid. Märitas mugomiden gruppiden tarbhašt lugud Stördžesan formulan mödhe:
 formula_1,
siš k om intervaliden (gruppiden) lugu, n — kaclendoiden ezimeletadud lugu.
Tipižed gruppad oma gomogenižed südäimes maksimaližikš i erazvuiččed irdpolespäi kut voib.
Koume gruppiruindan toižendad:
Sen ližaks, gruppiruind voib olda eziaugine (primarine) i sekundarine. Eziauguine gruppiruind tulese statistižes kaclendaspäi. Sekundarine gruppiruind tegese eziauguižen alusel.
Transport

Transport (latinan sanoišpäi "trans" «kal't» i "portare" «kantta») om likkuimed i kaik ühtenzoituzted niiden tehnižidenke sauvusidenke da ladimidenke. Likkuimed sirtas teidme ristituid da jüguid toižes sijaspäi toižele.
Passažiroiden da jüguiden "transporiruind" om ižandusen tarbhaižembiš sarakoišpäi i globalizacijan likutim. "Vedai" i "mehanikanradnik" oma sarakon päprofessijoikš.
Transport jagase kahteks sureks kategorijaks: passažirtransport i jügutransport.
Toižendad.
Kävutandan mödhe transport oleleb: ühthižen kävutandan (sidä kesken kundaline transport), specialižen kävutandan (organizacijoiden), personaline.
Transport i ümbrišt.
Nügüd'aigaine transport valatoitab lujas lidnoiden planiruindha (otab avaruden polehesai) i atmosferha (hil'muiktuzgaz, pölü, judu), tarbhaičeb äi pördmatomid rahapanendoid, kulutab äi kallišt poltust. Likutimen päine toižend om südäipalandlikutim mal, vedes i il'mas. Likkuimed oma energijan päkulutajišpäi ižanduses, kulutadas kävutadud kividunuden poltusen nelländest.
Kundaline, likutimetoi i elektrine transportad valatoitas ümbrištod penembas märas.
Lämoimägi

Lämoimägi vai Vulkan (-sanaspäi) om effuzivine geologine säduz lähtendreigunke (lämoimägensu, krater, kal'der) vai haugelmasidenke, kudambišpäi palab lav i vulkanižed gazad tuliba vai tuldas pindale planetan südäimespäi. Se om saudud effuzivižil mägikivisuguil ülüz.
Lavanheitand om ekstraordinarine geologine situacii, vedab onetomuzidennoks paksus londuses i ristitkundas. "Vulkanologii" tedoidab lämoimägid. Vulkanoiden tedoidai om "vulkanolog".
Etimologii.
«Vulkan»-sana augotižlibui Amuižen Riman lämoin Vulkan-jumalaspäi ( vai "Volcanus"). Hänen radhonuz sijazihe Vul'kano-sarel, 25 km pohjoižhe Italijan suvižel Sicilii-sarelpäi.
Lugumär.
Lugetas läz 900 lämoimäged Man kuivmal. Niiden lugu meriden i valdmeriden pohjal tedoidase.
Jagadas kaikid vulkanoid aktivižikš i sampnuzikš (sambunuzikš). Lugetas aktivižikš, ku lavanheitand oli möhemba mi 10 tuhad vozid tagaz. Ku aktivižen lämoimägen jäl'gmäine lavanheitand oli amu, ka nimitadas sidä magadajaks, sen lavanheitand linneb völ nacein.
Augotižlibund.
Vulkanad libudas Man korel i toižil planetoil magman tulendanke pindale. Lavanheitandan aigan vulkanizman erazvuiččed produktad eritasoiš, ned sätas kukhid i mägid.
Lavanheitandan pord voib jätktas severziš-se päivišpäi millionoihesai vozid. Vulkanad valatoitiba Man atmosferan i gidrosferan sädandad, heitiba äi hil'muiktuzgazad i vezipurud. Lämoimägiden znamasine aktivižuz kaclese meiden-ki päivil, tetabad aktivižed zonad oma Lämoirengaz Tünen valdmeren kaikidme randoidme, Keskmeren randad i Islandii.
Manrehkaiduz

Manrehkaiduz om Man pindan manalaižed tulkod i köläidused.
Nügüd'aigaižiden kacegiden mödhe, manrehkaidused kuvastadas planetan geologižen toižetamižen processad. Globaližed geologižed i tektonižed väged oma manrehkaidusiden eziauguižikš süikš. Niiden vägiden augotižlibund ei ole sel'ged lophusai, lugetas, miše ned sündudas lämuden lanktendoiden tagut Man südäimes.
Manrehkaidusiden enambuz oleleb tektonižiden plituiden agjoil. Jäl'gmäižel kahtel voz'sadal homaitihe, miše lujad manrehkaidused oliba tulijoiden man pindale järedoiden lohkaidusiden avaidusen jäl'ghe. Registriruidas enamba millionad manrehkaidusid ladimil (seismografil) joga vodel, ende oli vähemba kaclendpunktoiden vajaguden tagut. Ühesa manrehkaidust kümnespäi tegesoiš Lämoirenghas tün'valdmerižil randoil, 5..6 procentad puttas Al'piž-Gimalajižhe vöhö Indonezijaspäi Keskmerhesai.
Köläidused manrehkaidusišpäi likkudas seismižiden lainhiden nägul, niiden sekundpiguz voib sadas 10 kilometrhasai. "Seismologii" tedoidab manrehkaidusid da sidodud niihe nägusid. Tähäsai ei voi endustada manrehkaidusen sijad, sen eziaugušt magnitudad i ühthišt intensivižust tarkoikti, no ottas todhekoskujid modelid, londusen kaimdainägusiden kaclendoid, eläbid olijoid. Aigaližen varutusen sistem radab valdkundoiden tahondoiš paksuidenke murenijoidenke manrehkaidusidenke.
Jagadas manrehkaidusid lujikš (vägevikš), vällikš i mikromanrehkaidusikš. Kaik oleskeleb 400 da sen enamba aigtegod seičeme da sen korktemba magnitudanke joga vodel keskmäras. Manrehkaiduz om «murenii» vai «katastrofine», ku se kucui pertišton murendusid i ristituiden pölištust, magnitudha kacmata.
Vedenalaine manrehkaiduz voib kucta lujas korktoid valdmerialdoid (cunami), ned oleldas varuližemb mi se manrehkaiduz.
Fizik

Fizik ( "fisika" «londuseline» "φύσις"-sanaspäi "fisis" «londuz») om tarkoiged tedo londusen ülembaižiš käskusiš, materijas da sen strukturas, likundas i transformacijan ohjandimiš. Fizikan tärtused da käskused oma kaiken londusentedon alusikš.
Aristotel' mainiti «fizik»-terminan ezmäižen 4. voz'sadal EME. Hätken aigan filosofii i fizik lugetihe sinonimoikš, šingotihe ühtes i napriba sel'gitada Mail'man funkcioniruindan käskusid. Fizikan erigoittud šingotez zavodihe 16. voz'sadan tedorevolücijan jäl'ghe.
Fizikan znamoičend om luja nügüd'aigaižes mirus. Materialine erinend nügüdläižen i enččiden voz'sadoiden ristitkundan keskes om melestehtud kalud fizižiden avaidusiden alusel, oz., elektromagnetizman tedoidused veiba telefonan löudusele, avaidused termodinamikan sarakos laskiba avton sädandad, elektronikan šingotez tuli kompjuteran sauvondale. Nügüd'aigaine fizik ei voi sel'gitada londusen kaikid nägusid täuzin, kacmata kogotud tedoiden ogibalha lugumärha, i voib vaiše toštta niid paksus.
Babuškinan nimed žilo

Babuškinan nimed žilo (, sijaline paginnimi om muite "Бабушкино") om Venäman žilo Vologdan agjan päivnouzmaižes palas. Se om Babuškinan ümbrikon (edel vn 2022 kezakud — rajonan) administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1399, nimitihe "Ledengskoje"-žiloks jogen mödhe vhesai 1941. Šingotihe keitandsolan samižel manaluižespäi vajehtujanke satusenke, lähižen Tot'man kartte. Vn 1941 25. päiväl keväz'kud udesnimitihe žilod nügüdläižikš sijaližen Ivan Babuškin-revolücioneran kanzannimen mödhe.
Babuškinan nimed žilo šingotase valdkundaližil holitišil, mecan ümbriradajil edheotandoil, sildoiden sauvondan edheotandal i «Ledengsk»-sanatorijal.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan päivlaskmas, Leden'g-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 57 km pitte, Suhonan oiged ližajogi). Matkad agjan Vologd-pälidnhasai om 192 kilometrad päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 241 km avtotedme. Lähembaine lidn om Tot'm 32 kilometrad lodeheze orhal vai 35 km avtotedme.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +2,6 C°, kezakun-elokun +15..+18 C°, tal'vkun-uhokun −10..−12 C°.
«Tot'm — Nikol'sk»-avtote läbitab žilod.
Tobmuz.
Municipaline «Babuškinskoje»-ühtnik oli olmas vspäi 2006. Küläkund mülüti 18 eländpunktad žilon ližaks, niiden kesken kaks' žilod i 16 küläd. Küläkundan pind oli 1500,15 km² (edel 2016. vot oli 919,93 km² Demjanovskoje-küläkundata). Se om kätud ümbrikon territorialižeks palakundaks vn 2022 kezakuspäi.
Ol'ga Rižova ("Ольга Рыжова") radoi küläkundan pämehen vn 2016 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 4 105 ristitud, heišpäi kirjutihe 98 % venälaižikš. Vl 2010 kaik 4 017 ristitud elihe žilos. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 4 487 eläjad vl 1989, no žilon pen' pala oli anttud lähižhe Jurmang-žilho ani pohjoižes vl 2000. Vl 2021 kaik 4 724 ristitud elihe küläkundas (4503 rist. vl 2011, 4423 rist. vl 2016, 4881 rist. vl 2017). Ümbrikon ristitišton koumandez eläb žilos.
Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Ristan oiktoiden puiden augotižlibundan jumalanpert' (1793) om avaitud žilos.
Nened büdžetižed aluzkundad oma žilos dai kaikes territorialižes palakundas: ümbrikon läžundkodi, koume medpunktad, kaks' školad, kaks' päivkodid, koume počtan palakundad, rajonan kul'turkeskuz, nell' kirjištod, žilon istorijan i Ivan Babuškinan muzei, lapsiden muzikškol, armotomiden lapsiden kodi.
Ustje (Kubenansun rajon)

Ustje (, mugažo "Устье-Кубенское" i "Устье-Кубинское") om Venäman žilo Vologdan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Kubenansun ümbrikon administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1570 kuti "Ustje"-torg. Om rajonan keskuseks sen sädandan aigaspäi vl 1929. Vll 1932−2003 Ustje oli lidnanvuiččen žilon statusanke.
Ustje šingotase asfal'tantegimel. Žilon gazifikacii zavodihe vl 2008. 20. voz'sadan augotišes pästtihe stöklad, pilindmaterialid, klejad, argvoid i savičud žilon edheotandoil, eläjad oliba otnus nenihe pramozloihe: venehiden da toižiden astjoiden sauvomine, mectuz, kalanpüdand, kružavan, sapkoiden i padoiden tehmine.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan suves, läz Kubenan lanktendan sijad Kubenanjärvhe, jogen oiktal randal päpaloin.
Matkad agjan Vologd-pälidnhasai om 45 kilometrad suvhe orhal vai 70 km avtotedme Sokolan kal't. Lähembaine lidn om Sokol ("Suhon"-raudtestancijanke) 29 kilometrad suvipäivnouzmha orhal vai 36 km avtotedme.
Tobmuz.
Edel vn 2022 kezakud žilo oli Ustjanskoje-küläkundan keskuseks. Küläkundan pind oli 1143,06 km² (edel 2016. vot oli 178,86 km² Zadnesel'skoje- i Nikol'skoje-küläkundoita). Kaik 89 eländpunktad oli siš: Ustje-žilo, viž tošt žilod, 83 küläd (niišpäi 55 oma kezakülikš kaikenaigaižeta ristitištota). Niiden ližaks 20 küläd oli edel vn 2020 kül'mkud, ned oma tühjitadud.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 4 148 ristitud. Vl 2010 kaik 3 875 ristitud elihe žilos. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 4 534 eläjad vl 1989. Vl 1939 heid oli 3913. Vl 2021 kaik 4 785 ristitud elihe küläkundas (4070 rist. vl 2011, 4023 rist. vl 2015, 5063 rist. vl 2016). Ümbrikon ristitišton pol' eläb žilos, kaks' koumandest oli enččes küläkundas.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud žilos: Sündun Eläbzdusen (ph. Mikulai-čudonsädajan) päjumalanpert' (om letud vll 1763−1841), nell' jumalanpertid i Mikulai-čudonsädajan časoun'.
Adonis (kazmuz)

Adonis (mugažo latinan kelel) om üks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Vesnuhheinižed-sugukundha.
Nimituz libub Amuižen Grekanman Adonis-jumalan nimespäi vai semitižes "adon"-sanaspäi «jumal». Erased tedomehed erištadas äivoččid erikod "Chrysocyathus"-heimoks (änikoitas pakuižel).
Leviganduz.
Heimon erikod oma levitadud Evropadme i Azijan maiš päiči räkäs klimatas.
Navettäs kaitud päivoikahid tahoid venos klimatas lämänke kezanke.
Ümbrikirjutand.
Erikod kazdas 10..40 sm kortte. Lehtesed oma höunhenvuiččed, jagadud henošti.
Adonisan erikoiden änik mülütab 5..30 äniklehtest. Se voib olda rusttan, pakuižen i ruskedpakuižen mujun.
Kävutand.
Ištutadas saduiš dekorativižeks kazmuseks, adonis om introduciruidud Pohjoižamerikha.
Kaik viž erikod oma lasktud medicinižeks torhudeks: keväz'adonis, apenninine, volgan, kuldatab i turkestanine adonisad. Ottas unotest i kuivad ekstraktad tüništoitajaks zelläks i abutuseks südäikeran täht. Sihe kacmata, äjad erikod mülütadas morijoid substancijoid.
Valitud erikod.
Kaik lugetas 32 erikod heimos, erased niišpäi:
Biologii

Biologii ( "biologia" "bios"- «elo» i "logos"- «tedo» sanoišpäi) om tedo eläbiš olijoiš i heiden ičekeskentehmižes olendan ümbrištonke.
Tedoidab elon kaikid polid, sen paloin eläbiden organizmiden strukturad, funkcioniruindad, ontogenezad, augotižlibundad, evolücijad i järgendust Madme. Klassificiruib i ümbrikirjutab eläbid olijoid heiden erikoiden augotižlibundan mödhe.
Biologižed disciplinad libuihe medicinaspäi i londusen istorijaspäi. Vedadas niiden tedoiden jonod antikaigan mugomiš tedomehišpäi kut Aristotel' i Galen araban mail'man lekarin kal't: al'-Džahiz, ibn-Sina, ibn-Zuhra, ibn-al'-Nafiz. Evropan kirjoidenpainmine, mel'hetartuz eksperimentaližihe kodvihe i uziden erikoiden äjüden avaiduz Suriden geografižiden matkoiden jäl'ghe vedihe sihe azjaha, miše biologine mel' eli revolücijas läbi Udessündundan aigan.
Biologii om erigoittud tedoks 19. voz'sadan augotišespäi. Sile aigale tedomehed löuziba, miše eläbil organizmil om mugoižid ühthižid ičendoid i tundusid, kudambid läz ei ole elotomas (mineraližes) londuses. "Biologii"-tärtuz oli kävutadud ezmäižen kerdan nenil tedomehil ripmata toine toižespäi: Fridrih Burdah vl 1800, Gotfrid Reinhol'd Treviranus i Žan Batist Lamark vl 1802.
Biologižed tedod.
Tedoitud organizmiden mödhe:
Tedoidusiden jagusen mödhe:
Stökol

Stökol om substancii i üks' kaikiš amuižembišpäi material. Oleleb ratud i londuseline.
Ristit kävutab radmižes avaros stöklan toižendoiden ičendoiden erazvuiččendan tagut. Kaikiš enamba ottud torhuz stöklan sulandan täht om avaros levitadud kvarclete (SiO2).
Stöklan struktur om amorfine, izotropine material. Tehmižen lämuz vajehtase +300..+2500 C° röunoiš, järgeližen silikatstöklan +425..+600 C°, rippub mülündaspäi (hapandused, ftoridad, fosfatad). Irguz pal'hale sil'male ei ole ühthine kaikiden toižendoiden täht, no om paksumba kaiked praktižen sättundan tagut. Ninevuz oleleb 2,2..7,5 g/sm³: järgeližen silikatstöklan 2,2 g/sm³, jüžmakoidenke metalloidenke enamba äjan. Räbed material, eskai kalindan jäl'ghe. Lämuden hüvä izolätor.
Tehtas pertiden i likkuimiden iknoid, vitražid, keitimpolen i himijan astjoid, pakuitest (oz., stökolbutulk), linzoid da zerkloid, optišt da tošt stökolkuidud, stökolkanghid, stökolemalid, specialižid stöklid (termo-, foto- i elektrohromine, seižui himižikš, smartstökol, vahtstökol). Kävutadas radioaktivižiden jändusiden mahapanendan tehnologijas.
Lipin Bor

Lipin Bor () om Venäman žilo Vologdan agjan lodehes. Se om Vaškiden ümbrikon (edel vn 2023 kezakud — rajonan) administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1938 kut Vaskiden rajonan (om sätud vl 1927) uz' keskuz, sil-žo vodel rajonan keskuz om sirtud žilho. Edeline lähine Vaški-žilo () om upotadud Vauktan järven reguliruindha näht, rajon i ümbrik oma nimitadud sen mödhe. Lipin Bor om saudud pedajištos. Üks' versijoišpäi sel'gitab nimitust naižen Lipa-nimespäi (Olimpiada-nimen lühenduz), se Lipa oli sijaližen pomeššikan tütren, tat lahjoiči Lipale pedaimecad, i tuli «Lipan kangaz».
Lipin Bor šingotase valdkundaližil holitišil, lehmänmaidon ümbriradmižel (maidtegim, saguden edheotand) i turizmal («Kuldaine kalaine»-projekt).
Geografijan andmused.
Žilo sijadase ümbrikon keskuzpalan suvipäivnouzmas, Vaugedjärven pohjoižpäivnouzmaižel randal, 122 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, järven pind pid'oitelese 113 metrad ü.m.t. korktusel.
Matkad agjan Vologd-pälidnhasai om 158 kilometrad suvipäivnouzmha orhal vai 175 km avtotedme. Lähembaine lidn om Belozersk 28 kilometrad suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 44 km avtotedme ehtatimenke, raudtestancii radab Čerepovec-lidnas (160 km suvhe avtotedme vai 128 km orhal).
Klimat om ven kontinentaline.
Tobmuz.
Lipin Boran küläkund oli edel rajonan kändust ümbrikoks. Küläkundan pind oli 154,02 km². Kaik seičeme eländpunktad oli siš: Lipin Bor-žilo, lähine Zarečnii-žilo («jogentagaine», 457 rist. vl 2010), Uhtom-žilo kümnes kilometras ("Ухтома", 124 rist. vl 2010) i nell' pen't küläd (Čisti, Durasovo, Pavlovo, Perejezd).
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 3 845 ristitud, vl 2010 — 3 672 ristitud. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 4 083 eläjad vl 1989. Vl 1959 heid oli 1741. Vl 2021 kaik 3 682 ristitud elihe küläkundas (4250 rist. vl 2010). Ümbrikon ristitišton läz pol't eläb žilos i enččen küläkundan territorijal.
Rahvahad (žilon eläjad, 2002): venälaižed — 98 %, toižed rahvahad — 2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican kivine jumalanpert' seižub žilon valdmoidenno, se om saudud vl 1792.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid (nomer 1 i "Raduga" «jumalanbembel'»), Vaškin keskškol, Vaškin ližaopendusen keskuz, Vaškin muzikškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Mark Tven

Mark Tven (), todesine nimi Semüel Lenghorn Klemens (; sünd. 30. kül'mku 1835, Florid-žilo, Missuri-štat, AÜV — kol. 21. sulaku 1910, Redding-lidn, Konnektikut-štat, AÜV) oli amerikalaine kirjutai, lehtezmez' da ristitkundan šingotai, ozaitelemižromaniden sädai lapsiden täht. Kirjuti anglijan kelel.
Kanz.
Oli sündnu kanzha britaniženke augotižlibundanke, Džon Maršall Klemens (1798−1847) oli hänen tat, Džein Lempton (1803−1890) oli mam. Semüel oli kudenz' laps' seičemespäi. Olivija Lengdon Klemens oli Tvenan ak vn 1870 uhokuspäi. Naimiželos sündutihe Lengdon-poig (koli vagahaižel) i koume tütärt: Sjuzi (1872−1896), Klara (1874−1962) i Džein (1880−1909).
Biografii.
Tatan kolendan jäl'ghe Oraijon-veik pästaškanzi lugendlehtest, i laps'aigan Semüel radoi tipografijas keradajaks, sädi kirjutusid-ki. Sur' jogi kucui prihad, i tulijan aigan kirjutai läksi rata purulaivan locmanaks, ujui Mississipi-jogedme vhesai 1861. lopi personaližiden laivoiden likundad, i Semüel vellenke sirdiba Nevad-štatha samha hobedad. Kaivajan professii oli jüged hänele, sid' vspäi 1864 radoi San Franciskon lugenlehtesen korespondentan i ühten aigan ühtištui kirjutusid, ümbriradoi literaturižiks sädusiks jumoran, fantastikan i publicistikan žanroiš.
Leviti kirjoid ezipakitoitusen mödhe Mark Tven-psevdonimanke, matkazi mail'madme äjan. Naindan jäl'ghe sirdi Baffalo-lidnha (Nju Jork-štat), sid' Hartfordha (Konnektikut, muzei om kaičenus), kus kirjutaškanzi satirad AÜV:oiden kundan polhe.
Sädused.
Mark Tven sädi tetabid kirjoid, erased oma:
1964

1964 (tuha ühesasadad kuz'kümne nellänz') voz' — järgeline voz', kudamb augotihe koumanz'päiväl grigorianižen kalendarin mödhe.
6. sulaku

6. sulaku om voden 96-nz' päiv (97-nz' ližapäivvoziš) grigorianižes kalendariš. Voden lophusai jäb 269 päiväd.
Čomamaht

Čomamaht om realižen elon el'genduz mel'kuvikš, sädajan südäimen i irdpol'žen mirun kuvitelendan process da rezul'tat. Om estetikan, čomamahtontedon i čomamahtoižen praktikan ühteks kaikiš ühthižembiš kategorijoišpäi.
Se sädamižradmine kuviteleb tegijan mel'hetartusid, mugažo toižiden-ki ristituiden, sikš miše čomamahton kriterii om mahtuz kucta toižiden ristituiden emocionališt vastust. Kaidas el'genduses čomamaht om čomamahtoine radmine i sen satuz — čomamahtoine säduz.
"Čomamahtontedo" tedoidab čomamahtod kogonaz i sidodud sihe nägusid. Filosofijan tedoidai čomamahtod sarak om "estetik".
Istorii.
Kaikiš amuižembad löutud čomamahtsädused datiruišoiš 75 tuh. vozid EME da sen enamba. Estetikan istorikad sidodas čomamahton sündundad vändoihe, ritualihe da verotegoihe, niiden kesken oliba mifologijan i magijan el'gendusen tagut. Erased tedomehed lugetas, miše čomamaht zavodiše edelpaginoiden mahtoiš, keleninformacijan oigendamižen, vasthaotmižen i kaičendan muštos mahtusiš.
Čomamaht jagase istorižen pordon mödhe (istorijanedeline, antikaigaine, keskaigaine, nügüd'aigaine) i tahondan mödhe (oz., Indijan, Kitain, Iranan, Amuižen Grekanman, Inkiden imperijan). Kul'turine interpretacii om märičijaks faktoraks, se pätab, voib lugeta objektad čomamahtoižen vai ei, i se om problem. Oz., islaman kul'tur kel'dab kuvata ristituid, sen tagut ei lugekoi heiden kuvid čomamahtoižikš sädusikš.
Funkcijad i metod.
Jagadas čomamahton funkcijoid motivacijan (zatrindan) olemižen mödhe.
Metod i funkcijad motivacijata: garmonijan i ritman samine ristitun fundamentaližen instinktan, täuden mujandan alusel; noidusen mujandan kucund; mel'kuvitelendan vändon kucund; kärauduz äjile, kaikile ristituile; sijaližen rahvahankul'turan ritualiden i simvoliden ozutand.
Motiviruidud metod i funkcijad: čomamaht kut kommunikacijan abutuz; kut bobuštuz; kut psihoterapii; avangardan funkcii (politižihe vajehtusihe näht); ozutamha sociališt protestad vai anarhijad; sabustamha propagandan i kommercijan metoid.
Vihm (lidn, Estinma)

Vihm () om Estinman lidn valdkundan keskuzpalas. Mülüb Vil'jandin makundha. Om Pihja-Sakal-volostin palaks vn 2017 redukuspäi, sen suremb lidn kahtespäi.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1583 kuti "Wechma"-külä. Panihe alaškolan alust vl 1887. Vl 1900 kaidraižuine «Tallidn — Vil'jandi»-raudtekeskust läbiti sidä, i Vihm-žilo šingotaškanzihe külän sijas. Se oli makundan pohjoižpalan torguindan keskuseks, lihan ümbriradmižen eksportine edheotand radoi vspäi 1928. Vl 1945 Vihm sai lidnanvuiččen žilon statusad. Šingotihe järedal lihakombinatal vhesai 1996. Nevondkundaline Vihm-il'mbaz sijazihe nelläs kilometras pohjoižhe žilospäi Vilusodan aigan.
Kätihe erigoittud volostikš vl 1991. Vihm sai lidnan statusad vn 1993 10. päiväl tal'vkud. Lidn om olmas municipaližeta statusata vspäi 2017. Šingotase valdkundaližen büdžetan aluzkundoil, tohuziden fabrikal, alkogolitomiden jomiden kompanijal, Vil'jandin omblendedheotandan cehal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan pohjoižröunanno, 59 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Järva-makund om röunan taga. Matkad makundan Vil'jandi-keskushesai om 31 km suvhe avtotedme. Lähembaine lidn om volostin Suure-Jaani-keskuz 11 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 13 km avtotel.
Eläjad.
Vl 1989 eläjiden lugu oli 1 983 ristitud, vodele 2011 lidnan ristitišt poleni i oli 1 314 eläjad. Vn 2020 augotišes kaik 1285 ristitud elihe lidnas.
Rahvahad (2021): estilaižed — 93,7 %, toižed rahvahad — 6,3 %.
Valdkundaližen büdžetan aluzkundad: aluzškol (uz' sauvuz vspäi 2020, 106 openikad vll 2022/23, 383 openikad vll 2002/03, edel 2015. vot škol nimitihe gimnazijaks), lapsiden muzikškol, päivkodi, počtan palakund, kirjišt, kul'turkeskuz, sporthonused, norišton keskuz, päiväline keskuz rauhiden mehiden täht.
Anneli Siimussaar radoi lidnan jäl'gmäižen pämehen vll 2013−2017.
Astronomii

Astronomii ( "astron" «tähtaz» i "nomos" «käskuz») om tedo Mirus, tedoidab taivhaližiden hibjoiden da niiden sistemiden sijadust, likundad, strukturad, augotižlibundad i šingotest.
Sen paloin, astronomii tedoidab nenid objektoid: Päiväine i toižed tähthad, Päiväižen sisteman planetad da niiden kaimdajad, egzoplanetad, asteroidad, händtähthad, meteoroidad, planetoidenkeskeine substancii, tähthidenkeskeine ümbrišt, pul'sarad, mustad reigud, sumegused, galaktikad i niiden kogodused, kvazarad da tž..
Istorii.
Astronomii om üks' kaikiš amuižembiš tedoišpäi, se libui ristitkundan praktikan tarbhaičendoišpäi. Istorijanedeližed manradajad märičiba voz'aigoiden tulendad tähthiden i tähthištoiden sijadusen mödhe. Kalaidajad heimod mäniba Päiväižen i tähthiden mödhe. Aigan lugendan tarbhaižuz vedi kalendarin sädandannoks astronomijan andmusiden alusel.
Ristituiden olendan Man pindal aigaspäi taivhan nägu i kaclend oli mel'hetartuine heiden täht kaiken. Amussai om homaitud, miše paštoimiden likund taivhadme i sän periodižed vajehtused oma sidodud keskneze. Sil aigal astronomii oli segoitadud astrologijanke lujas. Om erigoittud tedoks 18. voz'sadaspäi.
Disciplinan struktur.
Nügüd'aigaine astronomii jagase nenikš ahthas sidodud keskneze čuradusikš:
Vihm (znamoičendad)

Vihm voib znamoita:
Suure-Jaani

Suure-Jaani (mugažo estin kelel, kändase «Suren Joannan») om Estinman lidn valdkundan keskuzpalas. Mülüb Vil'jandin makundha. Om Pihja-Sakal-volostin administrativižeks keskuseks vn 2017 redukuspäi, sen penemb lidn kahtespäi.
Istorii.
Jumalanpert' (nüg. lüteranine) om saudud edel 1300. vot, nimitihe sidä ph. Ioann Jevangelistan oiktastuseks (). Külä sauvoškanzihe jumalanpertiš ümbri. Sen tahond mainitase kuti vspäi 1423. Külä sai nügüdläšt nimed 1880-nzil vozil, i se om jumalanpertin saksan nimen kal'k. Kätihe Suure-Jaanid radinžiloks () vl 1923. Se sai lidnan oiktusid vl 1938. Vll 1950−1959 lidn oli Suure-Jaanin rajonan administrativižeks keskuseks, sid' oli alištunu Vil'jandin tobmudele. Vll 1990−2005 Suure-Jaani oli erigoittud lidnaks-municipalitetaks. Vspäi 2005 oli Suure-Jaanin volostin keskuseks.
Suure-Jaani šingotase tegimištzonal läz lidnad (sen paloin, iknoiden da uksiden tehmine) i turizmal (Kappad-muzikankirjutajiden muzei, jogavozne muzikfestival' vspäi 1998, amuižen Lohavere-lidnusen ruinad kahtes kilometras).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan pohjoižes. Matkad makundan Vil'jandi-keskushesai om 25 km suvhe. Lähembaine lidn om volostin toine Vihm-lidn 11 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 13 km avtotel.
Eläjad.
Vl 1989 eläjiden lugu oli 1 503 ristitud, vodele 2011 lidnan ristitišt poleni i oli 1 090 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 1 713 eläjad vl 1959 i 1 653 eläjad vl 1979. Vn 2019 augotišes kaik 1057 ristitud elihe lidnas.
Plastmassad

Plastmassad oma sintetižed (enamba levitadud) vai londuseližed materialad-polimerad. Plastikad oma palakahad materialad, kogotas polimerišpäi i toižiš materialoišpäi (oz., stökolplastik).
Plastmass-nimituz znamoičeb, miše mugoine material voib kaita anttud palabas olendas formad vilugoitusen i kovidundan jäl'ghe. Formuindan processan aigan notked korgedelastine olend vajehtase stöklanvuiččel vai kristalližel.
Tehtas äi kodikaluid, elektronikad, sauvondtorvid i pakuitest plastikaspäi.
Istorii.
Ezmäine plastmass oli sätud anglijalaižel Aleksandr Parks-melestegijal i metallurgal vl 1855. Park nimiti substancijad parkezin:aks, nügüd' sen levitadud nimi om celluloid. Parkezin oli ozutadud ezmäižen kerdan Surel Rahvahidenkeskeižel ozutelendal Londonas vl 1862.
Ičendad.
Plastmassad kogotas metallatomiš substancijoišpäi. Harakterizuidas madalal ninevudel (850..1800 kg/m³), lujas madalil elektro- i lämuzvedandmahtusil, vahvuz ei ole sur'. Lämbitusen aigan ned pehmdas paksus i čihotas toižikš substancijoikš. Seižujad nepsut vaste, seištas lujid muiktusid i alusid vaste, seižundmahtuz segoitajid vaste rippub polimeran toižendaspäi.
Plastikad oma läz pahudetomad eläbiden organizmoiden täht, bioplastikan tehmine mugažo. Voib modificiruida plastmassan ičendoid kopolimerizacijan vai stereospecifižen polimerizacijan metodoil, erazvuiččiden toižendoiden ühtmudel, toižiden materialoiden ližadusel (oz., stökolkuid, tekstil'kangaz), ližadusiden tondal (täutmižsubstancijad, mujutimed, plastifikatorad, lämuz- i vauktuzvastaižed stabilizatorad), torhuden vajehtusel, sädegoičendal.
Recikling.
Kaik om seičeme sekundarižen ümbriradmižen kodad plastikan erazvuiččiden toižendoiden täht.
Südäipalandlikutim

Südäipalandlikutim om lämuzlikutimen toižend, siš poltuzsegoituz palab arni likutimen südäimes (radkameras).
Sen likutimen toižend om primarine i himine. Kändab poltusen palandan energijad mehanižeks radoks. Palandan produktad sädas radhibjad.
Klassificiruidas südäipalandlikutimid südäisauvondan (tulkimlikutim, rotorlikutim, gazturbinlikutim), kävutandan, poltusen, vägevuden andandan mahtusen, mülün i vedandan mödhe.
Sädandan istorii.
Likutimen šingotez vitkostui purumašinan rindataden materialiden i poltusen olmatomuden tagut. No purumašinoiden suruded i veduz oma surehkod vedandvägen sandan irdpol'žen mahtusen tagut, nened ladimed oma tarbhaižed: katl'ad (erazvuiččel poltusel), kondensatorad, purustimed, lämudenvajehtimed, tenderad, pompad, veden sured mülüd. Sil-žo aigal purumašinan päine (funkcionaline) pala ei ole sur', mülütab tulkint i cilindrad. Sen tagut tegijoiden mel' pördui kaikenaigašti voimusennoks ühthepanda poltust likutimen radhibjanke. Kaik se oli edel elektrobatarejoiden kävutandan zavodindad.
Südäipalandlikutimen meletuz om taritud alamaižel Hristian Güigens-tedomehel vl 1678, hän meleti kävutada porhad poltuseks. Üks' ezmäižiš tulkimlikutimišpäi i avto senke oma melestehtud Fransua Isaak de Rivaz-francijalaižel vl 1807. Levitadud avaros nell'taktaine likutim om sätud saksalaižel Nikolaus Otto-inženeral vl 1876 (sai patentad), hän-žo tegi meles likutint kibinsütutamiženke i südäiahtištandanke vl 1861, sen tagut lugetas mest südäipalandlikutimen melestegijaks.
Znamoičend.
Vägev i kebn südäipalandlikutim laski säta transportan uzid toižendoid (avtomobil', motocikl, lendim, tank) i paremboita edeližiden likundpalad (laiv, jonusen vedim). Motorizacii vedi ristituiden elon piguden ližadusennoks, avtomobiližen kul'turan sündundannoks.
Velosiped

Velosiped (tuli francijan kelespäi, -sana om saudud «pigai»- i "pes" «jaug»-vaihišpäi), vai Velokezr, om likkuim (vai sportazeg) kezroil, vedase ristitun lihasiden vägel jaugsuksiden kal't vai käzibibuil (harvoin lujas).
Kaks'kezraižed velosipedad oma levitadud kaikiš enamba, om konstrukcijoid koumenke (tricikl) da sen enamba kezroidenke, mugažo ühtenke kezranke (unicikl). Kävutaškatihe likkuimeks edel motorizuidud kundaližen transportan šingotest, nügüd'aigan jäb levitadud transportaks eländpunktoiš, lidnaglomeracijoiš i peniš maiš. Pandas elektrolikutint levitamha velosipedan kävutandan tahondad.
Velosipedan kävutand om ajelend velosipedal. "Velosipedistad" ajeltas velosipedoil.
Istorii.
Saudihe erazvuiččid velosipedid 19. voz'sadan augotišespäi. Meiden päividen likkuimiden pojav ezmäine velosiped oli sätud anglijalaižel Džon Kemp Starli-melestegijal vl 1884, pästtihe sidä tegimištol vspäi 1885 "Rover"-nimenke («kalaidai»). Edeližiden velosipediden erineden, Roveran čep'ajaim oli tagakezrale, kezroiden suruz oli ühtejitte, vedai ištui kezroiden keskes. Mugoman čep'ajaimen tagut 19. voz'sadan lopuspäi lugetas oiktaks sadas velosipedan ištmele rachal huras polespäi, kumaiten oiktan jaugan. Muga om heboraccastuses-ki šuiguiden vähän procentan tagut.
Ezmäine penenii velosiped om tehtud vl 1878, alüminijasižel ramal 1890-nzil vozil, venujanke vedajanke (ligerad, rikambent) vl 1895. Velosiped kändihe massižeks likkuimeks, erased ezmäižed avtokompanijad zavottihe tehmišt velosipedoiden pästandaspäi (Rover, Škoda, Opel'). Teiden ladun paremboičend pigustoiti avtoiden levigandust.
Klassifikacii.
Toižendad kävutandan mödhe: lapsenvelosiped (sidä kesken suksita), sportvelosiped, voibuižvelosiped.
Teiden mödhe: järgeližiden teiden täht, manten täht, mägivelosiped, gibridine (manten i mägen täht keskes), fetbaik, turistine, BMX, velotrialan täht, velotrekan täht.
Konstrukcii.
Palad: pal'cakahad vai monolitižed kezrad (šinoidenke vai ei, suugidenke päl tobjimalaz), ram jaugsuksidenke i čepinke, rul' ezihangoiženke, sadul, azotimed, čep'ajaimed, lamp, kuvastimed, kelloine, bagažsija.
Vedenalaine laiv

Vedenalaine laiv om mahtajiden lasktas vedhe, süveta vedes i rata čuklos hätken aigan laivoiden klass.
VA-laivad oma sodamerilaivišton vedenalaižiden vägiden aluseks äjiš valdkundoiš. Necen laivan klassan kaikiš znamasižemb taktine ičend i eduz om peitol'žuz. Toižiden laivoiden erineden, vedenalaine laiv voib vajehtada ičeze ištumižsüvüt vedes päballastan cisterniden täutandan abul laidantagaižel vedel, muga voib lasktas vedhe, mända čuklos i sid' libudas pindale möst. Laskendan vedes süvüz i hätkeližuz märičese ujundmahtusen varal.
Istorii.
Uil'jam Bourn-anglijalaine ümbrikirjuti grenlandišt vedenalašt laivad tülenin karvoišpäi vl 1578. Ezmäine ratud VA-laiv oli sätud Londonas alamaižel Kornelius Drebbel'-inženeral (1572−1633) Anglijan Džeims I-kunigahan täht vl 1620, laiv radoi meloil i oli kodvdud Temzas satusekahašti.
VA-laiv löuzi sodakävutandad 19. voz'sadan aigan, ezmäine kävutand tegihe aigan Konfederacijan laivištos. Venäman imperii kävutaškanzi laivoid čuklos Venälaiž-Japonižen sodan aigan (1904−1905). Ezmäižen mail'man sodan aigan 600 VA-laivad upotiba 55 järedad sodalaivad (linkorad, kreiserad), 105 esmincad, 33 vedenalašt laivad i tuhad torguindlaivoid, Germanine imperii kävuti VA-laivoid enamba kaiked. Sil aigal i 40 vot dizel'elektrižed VA-laivad oliba levitadud, dizel'likutim radoi meren pindal i täuteli batarejoid. Vedenalaižed laivad dizel'elektriženke shemanke oma laivištos nügüd'-ki. 
Toižendad.
Sodakävutandale ližaks ottas VA-laivoid tedoidusiden, turizman, varatoitmižen i počtan tondan, privatižen elon täht. Om penid VA-laivoid radioohjastusen al, tömehištota.
Klassificiruidas VA-sodalaivoid:
Laiv

Laiv vai Astii om saudud märitud meton mödhe ujui likkuim.
Sidodud laivoihe ižandusen sarakod oma "laivansauvomine" i "laivankohenduz".
"Merimehed" ujudas laivoiden laidoil. Opetas heid meriškoloiš i meriakademijoiš.
Toižendad.
Jagadas kaikid laivoid sodalaivoikš i civiližikš laivoikš.
Klassificiruidas: