Surgut

Surgut ( [sʊrˈgut], , , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon keskuzpalan päivnouzmas. Se om ümbrikon kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo om Surgutan rajonan administrativižeks keskuseks (ei mülü sihe).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1594 kuti "Surgut"-lidnuz Födor I Čudokaz-carin käskön mödhe alištamha Sibirin tahondoid. Vspäi 1782 alištui Tobol'skan tobmudele makundan lidnaks. Vl 1923 kadoti lidnan statusad i kändihe žiloks läz pol'tošt tuhad ristitištonke. Vspäi 1957 oli geologižen tedištelendan keskuseks. Vodele 1962 avaitihe kivivoin järedoid löudmižsijid, i žilo sauvoškanzihe hotkas. Se sai lidnan statusad tošti vn 1965 25. päiväl kezakud avtonomižen ümbrikon alištusenke.
Surgut om Venäman tegimišton koumanz' surtte keskuz Moskvan i Piterin jäl'ghe. Lidn šingotase kivivoin da sen gazan samižel («Surgutneftegaz»-kompanii), kahtel järedal GRES:al, gazan ümbriradmižen i likutimiden poltusen tegimil, raudbetonan tegimel, sömtegimištol (lihanümbriradai kombinat, maidtegim, leibtegim, oludtegim), Utair-aviakompanijal, bankoiden sferal, mecižandusen edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalas, Ob'-jogen oiktal randal, 40 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Hanti-Mansiiskhasai om 237 km päivlaskmha orhal vai 296 km avtotedme. Lähembaine lidn om Neftejugansk nell'kümnes kudes kilometras suvipäivlaskmha orhal vai 65 km avtol. Raudtesild i avtotesild oma saudud Obiš päliči Surgut-lidnanno vodele 2000.
Klimat om ven vilunke tal'venke. Voden keskmäine lämuz om −1,7 C°, kezakun-elokun +14,4..+18,2 C°, tal'vkun-uhokun −18,0..−20,0 C°. Ekstremumad oma −55,2 C° (tal'vku, uhoku) i +35,2 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −6,7 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +6,5 C° (uhoku). Voib panda halad miččel taht kul (heinkun minimum om −0,1 C°). Paneb sadegid 580 mm vodes, enamba heinkus-sügüz'kus (69..85 mm kus), vähemba tal'vkus-sulakus (22..32 mm kus). Il'man vozne keskmäine relätivine nepsuz om 76 %.
Tobmuz.
Surgut om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidn kogoneb enamba mi nell'kümneks nomeruidud mikrorajonaspäi, mugažo 24 žilod mülüdas lidnha.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez', valičese lidnan Duman ühtnijoil videks vodeks. Kaik lidnalaižed valitas Duman ühtnijoid üks'mandatižiš ümbrikoiš videks vodeks mugažo. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Andrei Filatov (uhoku 2021 — sulaku 2024), Vadim Šuvalov (heinku 2016 — tal'vku 2020), Dmitrii Popov (reduku 2010 — semendku 2016), Aleksandr Sidorov (1990 — reduku 2010). Lidnan Duman ezimez' om Aleksandr Oleinikov vn 2024 heinkuspäi. Edeližed Surgutan Duman ezimehed oma Maksim Slepov (kül'mku 2021 — heinku 2024), Nadežda Krasnojarova (reduku 2016 — kül'mku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 306 675 ristitud, vn 2021 — 396 443 ristitud. Kaik 360 590 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 64,5 %, ukrainalaižed — 6,0 %, totarlaižed — 5,2 %, baškiralaižed — 1,8 %, azerbaidžanlaižed — 1,4 %, čuvašalaižed — 0,9 %, lezgilaižed — 0,8 %, vaugedvenälaižed — 0,8 %, moldovalaižed — 0,7 %, armenijalaižed — 0,7 %, marilaižed — 0,5 %, saksalaižed — 0,4 %, nogailaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 4,0 %, rahvahuden ozutandata — 11,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell'toštkümne pühäpertid oma saudud lidnan mikrorajoniš da sen žiloiš: Sündun Toižetamižen kafedraline päjumalanpert' (om letud vll 1991−2003), Eläban Eziauguižen Stroican kafedraline päjumalanpert' (saudihe vll 2016−2022), kahesa jumalanpertid, časoun', Jumalanmaman «Melensuland»-jumalaižen jumalankodi koumenke jumalanpertinke. Baptizman koume jumalanpertid, islaman kaks' mečetid i katoline tulend oma avaitud.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Surgutan valdkundaline universitet (alusenpanend 1993) om opendusen päaluzkundaks. Kaik kuz' sportkompleksad, 21 ambundsportsijad, 16 basseinad, seičeme suks'bazad oma saudud lidnümbrikos.
Transport.
Avtobusad da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Jugorskii-trakt om ümbärduzavtoteks. Jogiport jäi GRES:oiden sauvomižen aigaspäi. Päraudtestancii om saudud lidnan lodehes vl 1988.
Rahvahidenkeskeine civiline "Surgut"-lendimport Farman Salmanovan nimed ("SGC / USRR / СУР", 1,8 mln passažiroid vl 2021) sijadase kümnes kilometras pohjoižhe lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Keskuzazijan maihe, Keskmeren (Turkanma) i Suvipäivnouzmaižen Azijan (Tailand, Vjetnam) lebutahoiže, mugažo järedoihe lidnoihe Venämadme.