tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Mezjäižed

Mezjäižed ( vai "Apoidea s. str.") oma lendajiden gavediden klad Nahkutsuugaižed-heimkundaspäi.
Živatad oma sündnuded läz 100 mln vozid tagaz, šingotihe bapshaižišpäi. Murahaižed oma mezjäižiden heimoks mugažo.
Tedo mezjäižiš nimitase "apiologijaks".
Ümbrikirjutand.
Ühtenzoittas mezjäižid 520 heimho, kaik om 21 tuhad erikoid mail'mas. Voidas putta vastha kaikil kontinentil päiči Antarktidas.
Mezjäižiden äjiden erikoiden tedoiduz om vajag. Ned oma socialižed živatad. Gavedin suruz om kahtes millimetraspäi "Plebeia minima"-erikol (Suviamerik) 39 millimetrhasai "Megachile pluto"-erikol (Indonezii).
Mezjäižed sötlesoiš änikoiden nektaral da heid'omal. Kävutadas nektarad energijan purtkeks, ottas südäimehe heid'oman vauktušid da toižid tarbhaižid sötmižsubstancijoid.
Suugiden kaks' parad oma kaikil mezjäižil, tagapar om penemb mi ezipar. Erasil kastoil tagapar om reduciruidud znamasižes märas, i ned ei voigoi leta.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe maižanduses samha met da sen ližaproduktoid, medicinas. Apiterapii om tetab Amuižen Egiptan aigaspäi.
Mezjäižed levitadas heid'omad änikoidme, ühtes pezaspäi voidas pölüstoitta koumhe millionhasai änikoid päiväs. Äjiden ploduiden da fruktiden satuz rippub pölüstoitandaspäi.
Microsoft Office Excel

Microsoft Office Excel (Microsoft Excel, Excel) om program kommertiženke licenzijanke radmaha elektronižidenke tabluzidenke. Se om tabluziden processor Microsoft Office-programpaketas.
Ezmäine versii om pästtud Mac OS:n täht vl 1985 i Windows OS:n täht vl 1987. Programan jäl'ghižed versijad oma pästtud erazvuiččiden platformiden täht vl 2019, udištez lähtleb kaikuččes kahtes vodes. Failoiden järgeline lopind om .xls.
Program andab voimusud ekonomiž-statistižiden lugustusiden täht i grafižid instrumentoid. Makroprogramiruindan kel' om VBA ("Visual Basic for Application") vspäi 1993. Sen kelen funkcionaližuz alištub programad makrovirusoile, ka antivirus om tarbhaine Excel:in täudes kävutandas (makrosoidenke).
Microsoft Office Word

Microsoft Office Word (lühendused: MS Word, WinWord, Word) om tekstan processor Microsoft Office-programpaketas. Om kirjutadud C++-kelel.
Program kävutase sädamha, kaclemha, vajehtamha i formatiruimha kirjutusiden tekstoid, azjaližid bumagoid da toižid dokumentoid, sen aigan koveritomad tablüdižmatričalgoritmad ottas erasti.
Word pästtase Microsoft-korporacijal. Ričard Brodi (angl. "Richard Brodie") kirjuti ezmäšt versijad vl 1983 IBM PC-platforman täht MS DOS-operaciisistemanke. Program kändihe popularižeks vl 1985, i teravas pästtihe versijoid toižiden kompjuterplatformiden täht. Nügüdläine versii om sätud vl 2019. Word Online-toižend ei küzu panendad kompjuterha, pästtihe nell' versijad vspäi 2010.
Microsoft Word alištub kritikale madalan varuitomuden tagut, sen augotižkod om luklostadud, ei ole täut krossplatformižust. Failoiden avoin format om olmas vspäi 2008 versijoiš, sen tagut erased organizacijad läksiba OpenOffice.org-paketan tekstan processorale. Word:as eile äi instrumentoid korgedladuižen poligrafižen produktan sädandan täht.
Microsoft Windows

Microsoft Windows («iknad» anglijan kelespäi) om kompjuterižiden kommertižiden operaciisistemiden heimkund sauptud lähtmižkodanke. Kävutai ohjandab kompjuteral grafižen interfeisan abul. Ezmäine Windows-versii om pästtud vn 1985 20. päiväl kül'mkud. Operaciisisteman jäl'gmäižed versijad oma 11-nomeranke, pästtas niid vn 2021 redukun 5. päiväspäi testvariantoiš.
Eziauguižešti Windows oli operacižen MS-DOS-sisteman ližasauvondaks. Eriline sistem 1990-nziden voziden lopuspäi.
Windows-sistemad radoiba kahesas personaližes kompjuteras ühesaspäi vn 2014 elokus "Net Applications"-resursan andmusiden mödhe.
Personaližen kompjuteran Windows-sisteman nimed (tehmižen järgenduses): 1, 2, 3, 95, 98, 2000, XP, XP Professional, Vista, 7, 8, 10, 11. Internet Explorer-kaclim oli komplektas versijoiš 3.1−8.1, se om kožui 10. versijanke.
Mikel'andželo

Mikel'andželo Buonarotti (täuz' nimi: "Mikel'andželo di Lodoviko Buonarotti Simoni", ; sünd. 6. keväz'ku 1475, Kapreze Mikelandželo, Toskan — kol. 18. uhoku 1564, Rim, Papan agj) oli italine voimujupirdai, skul'ptor, arhitektor, runokirjutai da meletai. Hän om üks' surembiš da järedambiš mastarišpäi Renessansan aigan, sai avarod tetabut elon aigan völ, tegi sädusid ühesan rimalaižen papan täht.
Biografii.
Om kaičenus äi dokumentoid Mikel'andželon elos da sädamižes. Mehen ezmäine biografii om sätud, konz hän oli elegiš völ, oficialine biograf oli Džordžo Vazari.
Mikel'andželo oli sündnu Florencijan gollištunuden bajarin kanzha kahtendeks poigaks. Mam koli paksuiden kohtukahusiden tagut prihaižen sündundan kudenden voz'päivän vodel. Tuleban aigan tetab skul'ptor avaiži mel'hetartust savele i leiktandinstrumentale aigaližes laps'aigas, edel kirjmahtoiden opendust, ka hänen opendusen aigan järgeližes školas kopirui jumalaižid da freskoid, kontaktirui enamba pirdajidenke.
Vl 1488 tat hökkahti poigan mel'hetartusidenke i andoi händast openumha Domeniko Girlandajo-pirdajan radhonushe. Siš nor' Mikel'andželo tundišti čomamahton päižid materialoid i sädusiden radonmahtoid.
Sädused.
Mastarin mahtuz zavodiše da lopiše ristitun hibjan ozutandas.
Mikel'andželon kaikiš tetabambiš skul'pturtöišpäi oma «David», «Bahus», «Pjeta», Moisein, Lijan i Rahilin kuvapatshad Julii II-papan kaumusen täht. Sikstinan kapellan lagen freskad oma pirdajan kaikiš surembiš töišpäi. Arhitekturižiden sädusiden keskes — ph. Pedroin päjumalanpertin kumplon projekt (Vatikan), Laurencianan kirjišton pordhad (Florencii), Kampidol'jo-torg (Rim).
Änižröunan rajon

Änižröunan vai Änižrandan rajon (, karjalan kelel: "Änižröunan piiri", , ) om Venälaižen Federacijan Karjalan Tazovaldkundan municipaline ühtnik.
Rajonan sijaduz om Karjalan Tazovaldkundan suvipolel da Änižjärven randal. Rajonan administrativine keskuz om Petroskoi, se ei mülü rajonha.
Istorii.
Änižröunan (Änižrandan) rajon om sätud vl 1927, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe. Sil aigal Petroskoi-lidn tegi sen administrativižen keskusen funkcijoiden mödhe.
Vodespäi 1941 vodehesai 1944 rajon oli anastadud Suomenman sodavägil (voinvägil).
Vozil 1946 (2. sulaku) — 1963 (1. uhoku) Ladv-žilo oli rajonan administrativižeks keskuseks. Vl 1956 ühtištadihe Šoutarven rajonad Änižröunan (Änižrandan) rajonanke.
Vodelpäi 1994 (vodhesai 2005, municipaližhe administrativižhe reformhasai) Änižröunan (Änižrandan) rajonan suvipol' oli mülütadud Vepsän rahvahaližhe volost'he. Se oli vepsläižiden administrativižeks avtonomijaks. Volostin keskusen oli Šoutarv. Nügüd' ned oma Šokšan, Šoutarven da Kaleigen (Kalajogen) vepsän küläkundad.
Geografijan andmused.
Änižröunan (Änižrandan) rajonal om röunoid Venäman kudenke municipaliženke ühtnikanke:
Rajonan pind — 4 475 nellikkilometrad (kaks'toštkümnenz' sija tazovaldkundas 18:späi).
Joged mülüdas Änižjärven i Atlantižen valdmeren basseinha.
Klimat om ven pehmed. Heinkun keskmäine lämuz om +16,0 C°, vilukun −10,0 C°.
Londuseližed varad oma sauvondmaterialad (rugižkivi, ozrikkivi, gabrodiabaz, sauvondkivi), mec, kala, reskvezi.
Administrativiž-territorialine jagand.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase koumetoštkümneks küläkundaks.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 18 597 ristitud, vn 2010 — 21 502 ristitud, vn 2021 — 22 351 ristitud.
Kaik om 51 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken 16 külänvuittušt žilod, üks' raudtestancii kaikenaigaiženke ristitištonke, üks' raudteseižutezpunkt kaikenaigaiženke ristitištonke da 33 küläd.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Šui-žilo (3,3 tuh. rist. vl 2013), Meliorativnii-žilo (2,3 tuh. rist. vl 2016) da Ladv-žilo (2,2 tuh. rist. vl 2016).
Öläpakaine

Öläpakaižed vai Öläpakod () oma živatoiden vanhtunu takson, parafiletine grupp i enzne alaheimkund. Mülüdas živatoiden sugukundoid Käzisuugaižed-heimkundha.
Toižed nimed: Öpälläkod, Öpäräižed.
Leviganduz.
Öläpakod elädas kaikil kontinentil päiči Antarktidas, ei olele tundras i polärižiš rajoniš. Magadusen sijad oma karad, kall'oiden haugelmased, avaruded puiden südäimes.
Elädas suril joukuil penes avarudes, erased kogotas pol'tošt sadad tuhoid eričuid, sen tagut mitte taht infekcii levitab joukudme teravas.
Elonmahtuz da söte.
Aktivine elo oleskeleb öl, lebaitas päiväl. Uinotas käpšuil pä alahaks, miše voiži zavodida lendust lankten. Voidas vitkostada ičeze metabolizmad da uinota kahesha kuhusai vodes, no ei voigoi eläda vedeta käziden-suugiden suren pindan da purustusen tagut.
Öläpakaižiden erazvuiččed erikod södas gavedid. Erased erikod voidas söda kalad, vaiše kazmusid vai joda linduiden da imetaiživatoiden vert (koume suviamerikalaižid erikod), mecatas käzisuugaižiden toižid erikoid. Sured erikod voidas söda linduid, šihlikoid, löcuid.
Znamoičend.
Kontakt živatoidenke om varuline ristitun täht. Kanttas vedenpöl'gästuzläžundan bacilloid, koronavirusoid da Ebolan virusad elonmahtusen tagut.
Čagodoščan ümbrik

Čagodoščan ümbrik () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz om Čagod-žilo, otab ümbrikon ristitišton pol't.
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud kut rajon vn 1927 elokun 1. päiväl Leningradan agjan Čerepovecan ümbrikho Üläčagodoščan rajon-nimenke. Vn 1930 heinkun 23. päiväl heittihe ümbrikod, i vhesai 1937 rajon mülüi Leningradan agjaha kut administrativine ühtnik. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi mülüb Vologdan agjaha nügüdläiženke nimenke. Ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 1965.
Geografijan andmused.
Čagodoščan ümbrik om kaikiš päivlaskmaižemb Vologdan agjan taho. Pind — 2 410,19 km² (kaikiš penemb ümbrik agjas), sidä kesken segoitadud mec otab nell' videndest (2080 nellikkilometrad). Ümbrikon piduz pohjoižespäi suvhe — 60 km, päivlaskmaspäi päivnouzmha — 68 km.
Om röunoid videnke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
Ümbrik sijadase Čagodošč- (Čagod) da Kobož-jogiden basseinoiš. Nene joged oma Molog-jogen hurad ližajoged. Joksijad ümbrikos Čagodošč-jogen päližajoged: Gorün, Smerdomk, Lid', Pes' (Ratc-ližajogenke) da Vnin. Kobož-jogen ližajoged: Vauged (ülä- da alaližajoged), Must, Veuč. Kaik joged mülüdas Volgan (Kaspijan meren) basseinha. Enamba 20 järved om ümbrikon tahoiš. Niišpäi kaikiš surembad oma Must-, Siglin-, Uglič- da Konevo-järved.
Reljef om tazo, alangoikaz da sokaz läz joga sijal.
Londuseližed varad oma turbaz, raudkivend, sauvondmaterialad (letked, mouckivi), mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2015 kül'mkun 25. päiväspäi rajonan territorii jagoihe nelläks municipaližeks ühtnikaks: kaks' lidnankundad da kaks' küläkundad. Ned oma kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš vn 2022 kezakuspäi.
Vn 2012 keväz'kun 4. päiväspäi Aleksandr Kosönkov radoi rajonan da sen administracijan pämehen. Hänen valdatusiden strok oli viž vot. Kaks' rajonan varapämest da üks' abunik oliba hänele abhu. Kaik kaks' ohjandust da ühesa palakundad alištuiba rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om ümbrikon parlament — Ezitajiden Suim () 14 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Andrei Gorev radoi Suiman ezimehen vl 2015.
Järgvaličendad Ezitajiden Suimha oliba vn 2012 keväz'kun 4. päiväl, sil-žo päiväl valitihe rajonan pämest.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 15 624 ristitud, vn 2010 — 14 163 ristitud, vn 2021 — 11 268 ristitud.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 88,2 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 9,5 %.
Kaik om 91 eländpunktad ümbrikos, niiden kesken kaks' lidnanvuittušt žilod, nell' külänvuittušt žilod, 84 küläd, üks' raudtestancii. Niišpäi 27 küläd i Privorit-raudtestancii seištas kaikenaigaižeta ristitištota.
Toine sur' eländpunkt om lidnanvuitte Sazonovo-žilo (3,0 tuh. rist. vl 2015). Lidnalaižed ottas koume nelländest ümbrikon ristitištos.
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma stökoltegimišt, raudtetransport, sömtegimišt da maižanduz, mecan varhapanend.
Čai

Čai ( «ča», «čai») om hul vai vilu jom. Se jom om londuseline, hajukaz da verestai.
Poimdäs i vaumitas čajunpun ("Camellia sinensis") lehtesid eriližel mahtusel edel varhapanendad — kuidas i fermentiruidas. Miše tehta čajud, pidab unotada čajun lehtesid kehujal vai palabal vedel, i om paremba joda lophusai 15..20 minutas sen jäl'ghe.
Pätoižendad oma must čai da vihand čai.
Istorii.
Čai om tetab Azijas jo enamba viž tuhad vozid. Ezmäi kävutihe čajud zelläks, sid' otaškanzihe jomaks Kitain territorijal Tan-dinastijan aigan, se jätkustui kitajalaižiden verod, miše lämän veden jond om ližakaz tervhuden täht.
Čajun lehtesed putuiba Venämaha vaiše 17. voz'sadal, ende ottihe erazvuiččid sijaližid heinid.
Etimologii.
Čajun-joman nimituz, mugažo kut i čajun-kazmusen nimi om tulnu vepsän kel'he venäkelespäi ().
Čaikovskii Pötr

Pötr Il'jič Čaikovskii (; sünd. 7. semendku 1840, Votkinsk, Venäman imperii — kol. 6. kül'mku 1893, Piter, Venäman imperii, om mahapandud sen Tihvinan kaumžomal) oli Venälaižen imperijan sur' muzikankirjutai, instrumentalist, dirižor da pedagog ukrainiženke augotižlibundanke.
Čaikovskii kändihe professionaližeks muzikankirjutajaks 1860−1870-nzil vozil. Hänen jäl'guz om romantizman aigan klassižen muzikan erazvuiččiš žanroiš: kümne operad, koume baletad, seičeme simfonijad (kuz' nomeruidud i «Manfred»-simfonii), 104 romansad, simfonižiden programsädusiden rivi, koncertad i instrumentaližed kameransamblid, sädused horan täht, kantatad, miniatürad da ciklad fortepjanon täht.
Muzikankirjutajan sädamine om lujas arvokaz tond mail'man muzikkul'turha.
Biografii.
Tuleban aigan muzikankirjutai oli sündnu Votkinskan tegimen Il'ja Čaikovskii-pämehen (1795−1880) kanzha, mam oli Aleksandra Assier (1812−1854), hö sirdiba Uralan pautkile Piterišpäi vl 1837. Pötr oli kahtendel lapsel kudespäi neciš naimiželos (Il'ja nai kahtenden kerdan). Kazvatajad navediba muzikad, i priha sai muzikaližen opendusen alusid kodiš.
Vll 1852−1859 Pötr openui Imperatorižes oiktusentedon školas, oli pästnus sišpäi hüvidenke arvznamoidenke. Nügüd' hänel oli voimusid kävuda teatroihe i kulda muziksädusid. Ühten aigan opendusenke oti muzikurokoid kodiš. Kerdalaz oiktusentedon školan jäl'ghe Čaikovskii kändihe valdkundmeheks, tuli radnikoičemha Justicijan ministrusen departamentan I palakundha i vedi manmehiden azjoid päpaloin. Vn 1861 kezal ajeli verhižidme maidme (Päivlaskmaine Evrop) ezmäižen kerdan. Mez' radoi valdkundmeheks i ühtenaigašti tatan nevondan mödhe zavodi opeta Piterin konservatorijas vspäi 1861. Vl 1863 Pötr läksi valdkundaližes radnikoičendaspäi faktižikš i eli gollüdes, no andoi ičtaze muzikale täuzin. Lopi konservatorijad vn 1865 lopus i vspäi 1866 sirdi Moskvha, oli muzikpedagogan udes Moskvan konservatorijas vhesai 1878. Vspäi 1868 ezini muzikan arvostelijaks-ki. Joudas kirjuti muziksädusid, i vl 1879 Čaikovskii sai mail'man tetabut muzikankirjutajaks.
Čeboksarad

Čeboksarad (, ) om Venäman lidn, lidnümbrik da port Volg-jogen molembil randoil. Se om Čuvašijan Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn, tazovaldkundan ristitišton kaks' videndest eläb siš.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Ivan Runo-sodavejan sodamatkan Kazanihe vn 1469 semendkus, no kaivandusiden mödhe lidn om olmas jo 13. voz'sadan lopuspäi. Čeboksarad saiba lidnan statusad vl 1781.
Čeboksarad šingotasoiš mašinansauvomižel (agregatad, tekstilin tömašinad), elektrotehnižel sarakol (elektro- i energomašiništon pästand, ladimed, kabeläd), tekstil'tegimištol (bumagankombinat, pölvhankanghiden fabrik, trikotažfabrik) i sömtegimištol (konditerižed tegesed, makaronad, alkogoližed jomad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volg-jogen (Čeboksaran vezivaradim) oiktal korktal randal tobjimalaz, 53..205 m korktusil, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Novočeboksarsk om kaimdailidnaks päivnouzmpoles, vezivaradimen padosein da Čeboksaran GES sijadasoiš siš.
Klimat om ven kontinentaline, Arktikan i Atlantižen valdmeren valatoitusenke. Voden keskmäine lämuz om +3,5 C°, kezakun-elokun +16,6..+18,8 C°, tal'vkun-uhokun −9,1..−12,9 C°. Ekstremumad oma −44,3 C° (tal'vku) i +39,9 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +1,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +7,0 C° (tal'vku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 499 mm vodes, enamba kezakus-redukus (51..65 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (19..25 mm kus). Lumikatken keskmäine hätkeližuz om 150..160 päiväd vodes.
Tobmuz.
Čeboksarad jagasoiš koumeks rajonaks: Kalininan, Leninan i Moskvan. Sen ližaks, territorialine Volgantagaine-ohjanduz () om jogen hural randal. Lidnanvuiččed Uded Lapsarid- (6955 rist. vl 2010) i Sosnovk- (2242 rist. vl 2010) žilod, muite žilo da külä mülüdas lidnümbrikho Čeboksarad-lidnan ližaks. Čeboksaran rajon ümbärdab lidnümbrikod.
Edeline lidnan pämez' om Jevgenii Kadišev (reduku 2017 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 447 929 ristitud, lidnümbrikon — 464 208 ristitud. Vl 2017 kaik 489 498 eläjad oli lidnas i 500 052 eläjad kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb ristitišt lidnan alusenpanendaspäi om nügüd' (vl 2022). Lidnaglomeracijan ristitišt om läz 700 tuhad eläjid.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): čuvašalaižed — 58,7 %, venälaižed — 31,5 %, totarlaižed — 1,0 %, ukrainalaižed — 0,5 %, marilaižed — 0,4 %, mordvinalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 7,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koumekümne pühäpertid oma olmas lidnas: Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe kafedraline päjumalanpert' (1600−1657), Jumalanmaman Katken i ph. Tatiana Rimalaižen päjumalanpert' (om letud vll 2001−2006), ph. Sergii Radonežalaižen päjumalanpert' (om sauvomas), Stroican mez'jumalankodi (Eläban Stroican päjumalanpert', kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd), Spasan Toižetamižen naižjumalankodi (kaks' jumalanpertid i koume časounäd), 12 tošt jumalanpertid i viž časounäd. Om protestantizman tulendoid. Islaman «Bulgar»-mečet' om avaitud vl 2005. Čuvašan veroližen religijan polenpidajad elädas lidnas mugažo.
Čehov Anton

Anton Pavlovič Čehov (; sünd. 29. viluku 1860, Taganrog, Jekaterinoslavan gubernii, Venäman imperii — kol. 15. heinku 1904, Badenvailer, Badenan Sur' gercogkund, Saksanma) oli venämalaine kirjutai da dramaturg. Lekar' professijan mödhe, hüvädtegii medicinan sferas.
Sädused.
Kirjutai sädi enamba 500 lühüdad sanutest, dramad da starinad 25-voččes pordos. Nügüd' kätihe niid enamba mi sadal kelel. Čehovan p'jesad lavastadas mail'man äjiš teatroiš hätkemba mi voz'sada, eriližešti «Kajag», «Koume sizart», «Višnäine sad».
Kaikiš tetabambad starinad i sanutesed oma «Step'», «Tuskasine istorii», «Duel'», «Honuz № 6», «Pert' mezoninanke», «Hüvämel'ne», «Birbitušk», «Tundmatoman ristitun sanutez», «Mužikad», «Mez' futläras», «Vanos», «Lapsiden jouk», «Ročine viri», «Dram mectusen aigan».
Biografii.
Tuleban aigan tetab kirjutai oli sündnu Taganrogha, koumanden gil'dijan torgovanan kanzha, sen pert' om kaičenus tähäsai. Anton oli koumanden lapsen kuden kesken. Pavel Jegorovič Čehov-tat libui ottud orjaha kanzaspäi, osti ičtaze da kaikid perehnikoid orjudespäi i pidi bakalejan laukad.
Anton Čehov zavodi opendust Taganrogan grekižes školas, pajati jumalanpertin horas. Vll 1868−1879 Anton openui Taganrogan gimnazijas, kirjuti sen aigan ezmäižid p'jesid. Vl 1876 hänen tat eli bankrotnendas läbi, möi kaiked ičezkaluištod Taganrogas i sirdi Moskvha kaičemhas kreditoroišpäi. Vl 1879 Anton sirdi Moskvha mugažo i tuli openumha Moskvan universitetan medicinižhe fakul'tetha (nüg. Ezmäine Moskvan valdkundaline medicine universitet I. M. Sečenovan nimed). Lopi opendust vl 1884 i zavodi radod makundan lekarin Voskresenskan Čikinan läžundkodiš, praktikan sijadusen mödhe.
Čerkessk

Čerkessk (, , , , ) om lidn da lidnümbrik Venäman suvipäivlaskmas. Se om Karačajan da Čerkesijan Tazovaldkundan pälidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1825 kuti "Batalpašinskai"-stanic () ühtennimižen redutan sijas. Stanic sai lidnan statusad vl 1931 "Batalpašinsk"-nimenke. Lidn nimitase nügüdläižikš vspäi 1939.
Čerkessk šingotase elektrotehnižel sarakol (vilugoitimmašiništon tehmine, madalvol'tine apparatur), räzintehnižiden tegesiden edheotandal, sauvondmaterialiden pästandal (cement, savič), sömtegimištol (lihanümbriradmižen produktad i konservad, mineraližen veden pakuitez), villanümbriradmižen fabrikal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase tazovaldkundan pohjoižes. Se seižub Kuban'-jogen oiktal randal, 530 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kavkazan ezimägištol. Korktused sadas 700 metrhasai. Kubanin vezivaradim om päivnouzmha lidnaspäi. Lähembaižed järedad lidnad sijadasoiš Stavropolin randas: Nevinnomissk 50 km lodeheze orhal i Jessentukad 50 km päivnouzmha orhal.
Klimat om ven kuivahk. Voden keskmäine lämuz om +10 C°, kezakun-elokun +19,5..+22,5 C°, tal'vkun-uhokun −1..−2 C°. Ekstremumad oma −25,7 C° (uhoku) i +36,2 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +2,4 C° (heinku, eloku), tal'vaigan maksimum om +18,4 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus, sügüz'kun minimum om 0 C°. Paneb sadegid 372 mm vodes, enamba sulakus-heinkus (41..57 mm kus), vähemba vilukus-uhokus (13..14 mm kus).
Tobmuz.
Čerkessk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Municipaližen ühtnikan pämez' om lidnan Duman ezimez', edeline Čerkesskan pämez' om Jevgenii Belanov (uhoku 2007 — reduku 2022). Lidnan mer (municipaližen ühtnikan Merijan pämez') om Aleksei Baskaev vn 2020 kezakuspäi. Edeline mer om Ruslan Tambijev (2011 — semendku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 129 069 ristitud, se om kaikiš suremb lugu kaikes aigas, vn 2021 — 113 226 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 122 478 eläjad.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 54,1 %, karačailaižed — 16,2 %, čerkesalaižed — 13,0 %, abazilaižed — 8,1 %, nogailaižed — 1,5 %, armenijalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 4,6 %, rahvahuden ozutandata — 1,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid i gimnazii oma saudud lidnas, niiden kesken ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (uz', sätihe vll 1999−2009), koume jumalanpertid i časoun'. Armenijan jumalankodikundan ph. Jurgii-vägestusenkandajan jumalanpert' om letud vll 2005−2008. Om protestantizman kaht pühäpertid. Islaman Keskuzline mečet' i kaks' tošt pühäpertid oma avaitud.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma nell' kolledžad (pedagogine, medicinine, kul'turan da čomamahtoiden, ohjandusen), islaman institut Abu-Hanif-imaman nimed i üläopendusen aluzkundoiden kaks' filialad (Rostov Donal, Moskv).
Transport.
Avtobusad, trolleibusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
"Čerkessk"-raudtestancii radab vspäi 1929. Vspäi 2009 se om lopstancijaks sarakol "Nevinnomisskai"-stancijaspäi, matkad sihesai om 53 km rel'savtobusal. Ende Ust'-Džegutan stancii radoi sen sarakon lopuks 18 kilometras.
Čuvašan kel'

Čuvašan kel' (ičeze nimitused: "чăваш чĕлхи", "чӑвашла") om altaižen kel'kundan kel', mülütadas ezimeletaden. Se om čuvašalaižiden (1,44 mln Venämas) kodikel'. Oficialine status om vaiše Čuvašijas.
Pagižijoiden lugu om 1,04 mln vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe. Kaks'kel'žuz om levitadud, seičeme čuvašalašt kahesaspäi mahtoiba pagišta venäks vn 1989 rahvahanlugemižen mödhe. Vl 2010 Čuvašijan školoiden kaks' koumandest openzihe čuvašan kelel.
Reguliruindorganizacii om Čuvašijan gumanitarižtedoiden valdkundaline institut (Čeboksarad, čuv. "Чăваш патшалăх гуманитарии ăслăлăхсен институчĕ (ЧПГĂИ)").
Istorii.
Kel' om olmas 16. voz'sadaspäi, libub amuižbulgaran kelespäi, se zavodihe läz meiden eran augud. Čuvašan kelel om äi ühthižid pirdoid toižidenke türkižidenke kelidenke, no om äi erinendoid-ki.
Kaks' lähišt paginad kebnenzoiti kirjkelen sädandad. Nügüdläine kirjkel' om olmas 19. voz'sadaspäi. Se om kirilližen kirjamišton pohjal, 37 kirjant. Läz kaikiden sanaklassoiden vaihed kändeltas, kahesa kändod.
Šanhai

Šanhai (, pin'jin': "Shànghǎi") om Kitain kaikiš suremb lidn da ižandusen keskuz, üks' nelläs lidnaspäi keskuzalištusenke. Valdkundan kaikiš järedambad meriport i finansine keskuz ratas lidnas.
Istorii.
Vl 1553 lidnan seinäd oliba saudud, i se kändihe znamasižeks 16. voz'sadan lopule. Eländpunkt om sätud oficialižeks vn 1949 redukun 1. päiväl.
Šanhain irdpol'žen torguindan ühthine mülü oli US$1,58 trln ekvivalentas vl 2021.
Geografijan andmused.
Geografižed koordinatad oma 31°12′0″ N da 121°30′0″ E.
Lidn sijadase valdkundan päivnouzmas, Janczi-jogen suhišton randoil, 0..103 m (Daczin'-mägi, ) ü.m.t. korktusil. Šanhain pind — 6 340,5 km².
Klimat om subtropine mussonižen pirdoidenke, pil'vekaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +17,1 C°, heinkun-elokun +28,5..+28,8 C°, kezakun i sügüz'kun +24,4..+24,7 C°, +4,9..+7,3 C°. Ekstremumad oma −10,1 C° (viluku) i +40,9 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +12,3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +27,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-redukus (redukun minimum om +1,7 C°). Paneb sadegid 1245 mm vodes, enamba kezakus (207 mm) i elokus (187 mm), vähemba tal'vkus (50 mm). Paneb lunt nell' päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 71..80 % röunoiš voden aigan.
Eläjad.
Vn 2000 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 489 919 ristitud, vn 2010 — 20 555 098 ristitud, vn 2020 — 22 209 380 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Hukou (personad pordaigaliženke registracijanke toižiš regionoišpäi) ottas koume videndest ristitištos (2023).
Transport.
Avtobusad (enamba mi tuha maršrutoid), trolleibusad i metropoliten oma kundaližeks transportaks lidnas. Metro radab vspäi 1993, siš om 19 jonod, 457 stancijad, 743 km raudted (kaikiš pidemb mail'mas). Kiruhjonuz magnitpölusel ühtenzoitab azjališt keskust Pudun-lendimportanke.
Rahvahidenkeskeine civiline "Šanhai Pudun"-lendimport ("PVG / ZSPD", 76,1 mln passažiroid vl 2019, 3,4 mln tonnoid jüguid vl 2023) sijadase Pudun-rajonan päivnouzmas. Se radab vspäi 1999. Sišpäi om reisid Suvipäivnouzmaižen Azijan i Evropan surihe lidnoihe, Kitain äjihe lidnoihe.
Sebruzlidnad.
Kaik om läz 60 sebruzlidnad Šanhail.
Šokš

Šokš (venäkelel: "Шокша", karjalan i suomen kelil: "Šokšu") om vepsän žilo () Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Sen sijaduz om Šokšun vepsän küläkundas, kudamban administrativine keskuz om Kvarcitkülä. Vodelpäi 1994 vodhesai 2005 Šokš mülüi Vepsän rahvahaližhe volost'he.
Vl 2000 Šokšun eläjiden lugu oli 173 ristitud, enamb 62% eläjid — vepsläižed. 
Šokšus nene aluzkundad oma: škol, lapsiden päivkodi, kul'turkodi. Babarmkvarcitan löudmižsija om olmas Šokšunno mugažo. Šokšun kvarcitad om kävutadud Tundmatoman Saldatan Kauman Moskvas, Leninan mavzolejan, Napoleonan grobnican Parižas sauvomas.
Avtomatk Šokšun da Petroskoin keskes om 60 kilometrad, regionaline R19-te (Petroskoi — Šušt) mäneb siriči Šokšus.
Šoutjärv'

Šoutjärv', Šoutarv' (venän kelel: "Шёлтозеро / Шолтозеро", karjalan kelel: "Šoutjärvi", suomen kelel: "Soutjärvi") om vepsän žilo (ven. "село") Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Oli rajonankeskuseks (Šoutjärven rajon; Vepsän rahvahaline volost'). Nügüd' se om Šoutjärven vepsän küläkundan administrativine keskuz.
Istorii.
Šoutjärv' mainitase ezmäižen kerdan vl 1543. Nimituz libub eziauguižen Kodijärven nimespäi, kuspäi Šoutjärv'-jogi lähteb.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase Änižen suvipäivlaskmaižen randal, Šoutjärv'- (Šoutozerk-) i Sarbaht-jogiden lanktendan sijas järvhe. Šoutjärv'-žilon agjad: Alažagd', Kukeinposad, Petreinmättaz, Hamamättaz, Minamättaz, Markumättaz, Üläžagd', Papinposad, Mel'kamättaz, i Jeremišt (Jeremejanposad) om keskuses.
Avtomatk Šoutjärven da Petroskoin keskes om 83 kilometrad, regionaline R19-te (Petroskoi — Šušt) mäneb siriči Šoutjärves.
Eläjad.
2002. voden Venäman rahvahanlugemižen andmusiden mödhe Šoutjärven eläjiden lugu om 1039 ristitud, enamba 30% eläjid — vepsläižed.
Šoutjärves oma Šoutjärven vepsläine etnografine muzei (Mel'kinan-torgovanan pertiš), sur' kirjišt, keskškol, lapsiden muzikškol, läžundkodi da kul'turkodi.
Šrenkan kuz'

Šrenkan kuz' () om Kuz'-heimon puiden erik. Om nimitadud venämalaižen Aleksandr Šrenk-matkadajan da mineralogan (1816−1876) kanzannimen mödhe.
Leviganduz.
Londuseline levigandmižavaruz om Keskuzazijas Tän'-Šanin pautkil, 1300..3600 m ü.m.t. korktusil, valdkundoidme: Kitai (Sin'czän-Uiguran avtonomine agj), Kazahstanan suvipäivnouzm, Kirgizii, Tadžikistanan pohjoine. Pud sädaba mecoid, erasti kazdas Sibirin pihtan toižendanke ("Abies sibirica" var. "semenovii").
Tän'-šanine kuz' om erigoittud alaerik, se kazvab arealan suvipäivlaskmas, Almatin zavodiden.
Šrödinger Ervin

Ervin Šrödinger (saksan virkand ['ɛrvi:n 'ʃrø:dɪŋɐ]), täuz' nimi om Ervin Rudol'f Jozef Aleksander Šrödinger (; sünd. 12. eloku 1887, Ven, Avstrijan da Mad'jaranman imperii — kol. 4. viluku 1961, sigä-žo, Avstrii), oli avstrine teoretižen fizikan tedomez', kenen pätedotöd oma kvantmehanikas, sen üks' alusenpanijoišpäi.
E. Šrödinger om voden 1933 Nobelän premijan fizikas laureatan.
Biografii.
Ervin oli sündnu Rudol'f Šrödinger-edheotajan i himikan Georgina Emilija Brenda-tütren kanzha, oli üks'jäižen lapsen kanzas. Vspäi 1898 openui hüvin gumanitarižes Akademižes gimnazijas. Lahjakaz priha openui matematikad i fizikad Venan universitetas vll 1906−1910. Vahvišti dissertacijad siš i oli pästtud universitetaspäi filosofijan doktor-arvonke.
Mez' radoi opendajan Evropan neniden lidnoiden universitetoiš (1911−1914, 1919−1957): Ven, Cürih, Berlin, Oksford, Dublin.
Tedoradmine.
Tedomez' kirjuti äi töid fizikan erazvuiččiš sarakoiš: statistine mehanik i termodinamik, dielektrižiden substancijoiden fizik, mujun teorii, elektrodinamik, relätivižusen ühthine teorii, kosmologii. Ičeze «Mi elo om? Eläban stajan fizine aspekt»-kirjas (1944, ) Šrödinger kärauzi genetikan problemoidennoks, kacli elon fenomenad fizikan polespäi.
Šrödinger formulirui lainehmehanikan tazostusid, todesti šingotadud hänel formalizman i matricmehanikan ühtejiččust. Tariči lainehfunkcijan fizižen sün originališt el'gendust, napri säta ühthišt kendan teorijad.
Šušt

Šušt () om žilo Vologdan agjan Vitegran rajonas. Mülüb Šuštan küläkundha.
Istorii.
Vozil 1927 (eloku) — 1949 (viluku) žilo oli Šuštan rajonan administrativižeks keskuseks. Vozil 1941−1944 Suomenman sodaväged oliba vaiše nelläs kilometras päivlaskmha žilospäi. Edel 2001. vot venälaine nimituz oli "Оштинский погост", sid' ühtištuihe žilod lähižidenke külidenke da nimitihe nügüdläižikš.
Žilo oli Šuštan küläkundan keskuseks vll 2006−2016. Nügüd'aigan Megr-žilo om küläkundan keskuz koumen küläkundan ühtištusen jäl'ghe vl 2016.
Šušt šingotase jondveden pakuitesen edheotandal i pumaterialiden tehmižel parzišpäi.
Geografijan andmused.
Ühtennimine jogi läbitab žilod. Žilo sijadase rajonan päivlaskmas, vides kilometras suvhe Änižen randaspäi, Leningradan agjan röunanno, «Vitegr — Piter»-avtotekeskustal. Matkad Megr-žilhosai om 25 km orhal päivnouzmha vai 27 km avtotedme, lidnanvuiččehe Ust'ka-žilhosai (Leningradan agj) om 19..20 km pohjoižhe orhal i mantedme, Vitegr-rajonkeskushesai om 60 km päivnouzmha, Petroskoihesai — 150 km lodeheze.
Eläjad.
Vl 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 1204 ristitud, heišpäi 94 % kirjutihe venälaižikš. Vodele 2010 ristitišt poleni i oli 1069 eläjad. Vepsläižed elädas žilos mugažo.
Nened aluzkundad oma žilos: keskškol, päivkodi, severz'-se laukoid, sidä kesken zell'lauk.
Ženevan järv

Ženevan järv vai Leman () om järv Francijan päivnouzmas i Šveicarijan päivlaskmas. Al'piden kaikiš suremb järv, Keskuzevropan kahtenz' surtte Balatonan jäl'ghe.
Järven pind om 580 km², se sijadase 372 m ü.m.t. korktusel. Pol'kun formal, 73 km pitte, 14 kilometrhasai levette. Järv om 310 m süvütte, keskmäine süvüz — 154,4 m. Ron-jogi lankteb järvhe da jokseb sišpäi. Severz'-se mägijogid lanktas järvhe. Basseinan pind om 7975 km², veden mülü — 89 km³.
Nened sured lidnad oma saudud järven randal: Ženev (Šveicarii) suvipäivlaskmaižes čogas, Lozann (Šveicarii) pohjoižrandal kurortzonanke. Passažirlaivoiden likund järvedme om olmas.
Zverin lugu

Zverin (Živatan) lugu (666) om lugu, kudamb znamoičeb Antihristad hristanuskondas.
Fragment Biblijaspäi.
Näg. 13:16-18 (Zaicevan Ninan känduz)
"16. Se väges käskeb kaikile, penile i surile, bohatoile i gollile, valdakahile i orjile, sada oiktaha kädehe vai ocha znam.
"17. Nikenel ei linne valdad ostta vai mödä midä-ni, ku hänel ei ole necidä znamad vai živatan nimed vai sen nimen lugud.
"18. Sihe tarbiž melevut. Se, kenel om el'gendust, lugekaha živatan nimen lugun: se om erasen mehen lugu, i om kuz'sadad kuz'kümne kuz'.
Lacuna Coil

«Lacuna Coil» («pall'az spiral'» anglijan kelespäi) om tetab italijalaine muzikaline anglijankel'ne gotikmetalgrupp Milanaspäi.
Istorii.
Eziauguine nimi oli "Sleep of Right" (1994−1995), sid' "Ethereal" (1995−1997), udesnimitihe nügüdläižikš erištamha Grekanman muzikgruppaspäi.
Kvarcitkülä

Kvarcitkülä vai Kvarcitni (suomen kelel: "Šokšunranta", "Lomka" i "Louhos", venäkelel: "Кварцитный") om vepsän žilo Venäman Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Se om Šokšun vepsän küläkundan administrativine keskuz.
Istorii.
Vl 2017 pen' Ustii-žilo kaikenaigaižeta ristitištota om mülütadud Kvarcitkülähä.
Kvarcitkülä šingotase kaivuzkombinatal, mugažo koume adivpertid om saudud järven randadme.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase Änižen Šokšun lahten randal, Šokš-külän i Änižen keskes. Kvarcitan samine jätkustub ani pohjoižhe žilospäi. Matkad Petroskoi-rajonkeskushesai om 63 km lodeheze avtotedme pidust' järven randad.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 806 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 911 eläjad vl 2009. Ortodoksižen hristanuskondan Jašdären Ionan puine pühäpert' om saudud vll 2004−2010.
Socialižed aluzkundad: päivkodi, Šokšun keskškol N. J. Izotovan nimed, kul'turkeskuz.
Malthodes anatolicus

Malthodes anatolicus om gaved', bumbak "Cantharidae"-sugukundasäi. Šveicarine Val'ter Vittmer-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1967.
Igark

Igark () om Venäman lidn, lidnankund da port Jenisei-jogen Igarkan hijaman oiktal randal, Krasnojarskan randan lodehes. Mülüb Turuhanskan rajonha.
Istorii.
Venäman merimatkadajad paniba "Igarkan tal'vdundsijad" kartale ezmäižen kerdan vl 1737. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1929 kuti jogiport vedamha ujuden pumaterialoid. Om nimitadud penen jogen mödhe, Jenisein hura ližajogi. Igark sai lidnan statusad vl 1931.
Igark šingotase jogiportal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pohjoižen nabakehkruden südäimes, igähižen rougun zonas, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Krasnojarskhasai om 1287 km suvhe orhal vai 1800 km jogedme, Turuhansk-rajonkeskushesai 195 km suvipäivnouzmha orhal, se sijadase Jenisein ülezjogen. Lähembaižed järedad lidnad oma Noril'sk pohjoižhe (220 km orhal) i Uz' Urengoi päivlaskmha (460 km orhal).
Klimat om subarktine vilun venon röunal, terav kontinentaline, luja vilu oleleb tal'vel. Kavag'mec ümbärdab lidnad 10..20 m kortte. Voden keskmäine lämuz om −8,2 C°, kezakun-elokun +8..+15,2 C°, tal'vkun-uhokun −24,2..−27,4 C°. Ekstremumad oma −55,5 C° (tal'vku) i +34 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +1,2 C° (viluku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul. Paneb sadegid 494 mm vodes, enamba kezakus-redukus (50..58 mm kus), vähemba vilukus-semendkus (24..29 mm kus).
Tobmuz.
Igark om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 117,52 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan pämehed oma Andrei Gainetdinov (kezaku 2022 — viluku 2024), Vadim Dobromislov (sulaku 2020 — viluku 2022), Jevgenii Nikitin (tal'vku 2017 — sügüz'ku 2019). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Jevgenija Lukincova vn 2023 tal'vkuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Födor Suhinin, radoi vn 2023 tal'vkuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 183 ristitud. Kaik 4 754 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli vl 1939 — 23 600 eläjad, lidnankundan vl 1989 — 26 506 eläjad.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om saudud vl 1994.
Igarkan äiprofil'ne tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks. Igähižen rougun muzei om avaitud lidnas.
Transport.
Merilaivad tuldas jogiportha, se seižub 673 kilometras Jenisein jogensuspäi.
Tatanmaine civiline Igark-lendimport ("IAA / UOII / ИГР") sijadase kahtes kilometras suvipäivnouzmha lidnaspäi, Jenisein Igarkan sarel. Tehtas reisid Novosibirskha, Tümenin agjan ümbrikoihe da Krasnojarskan randadme, sidä kesken čarterid i punolendimil.
Džeffersonan memorial

Džeffersonan memorial () om istorine muštnik neoklassižes stiliš muštpachanke AÜV:oiden Vašington-pälidnan keskuzpalas.
Memorialine kompleks om saudud valdkundan koumanden Tomas Džefferson-prezidentan oiktastuseks, AÜV:oiden «tatan-alusenpanijan». Om projektiruidud amerikaižel Džon Poup-arhitektoral (1874−1937) i hänen kompanijal. Poupan kompanii tariči nell' sijadust lidnas memorialan täht, i laudkund valiči avarod sijad, Periodižen basseinan randal, sen ližaks muštnik sädaiži nell'saumnikad koumenke toiženke tetabanke sauvusenke: Vauged Pert', Kapitolii (AÜV:oiden parlamentan ištundsija) i Linkol'nan memorial.
Saudihe kompleksad mramoraspäi. Sauvomine jätksihe vozil 1939−1943, avaitihe memorialad Džeffersonan 200-voččele jubilejale. Prezidentan bronzine muštpacaz om vaumitud vl 1947, sädi Rudol'f Evans-skul'ptor.
Memorial ohjandase AÜV:oiden rahvahaližiden puištoiden radnikoičendal. Mülüb AÜV:oiden istorižiden sijiden nimikirjuteshe vspäi 1966.
Atlantine valdmeri

Atlantine valdmeri om kahtenz' surtte da süvütte Man valdmeri, se kattab planetan vedenpindan läz nelländest. Randanpird om koverikaz lujas.
Ühthižed andmused.
Valdmeren pind — 91,66 mln km².
Randanpird — 111 866 km.
Mülü — 329,66 mln km³.
Keskmäine süvüz — 3646 m. Necen valdmeren kaikiš süvemb čokkoim om Miluoki alang, se sijadase Puerto Riko-kurnus (8605 m).
Atlantižen valdmeren meriden, lahtiden da sal'miden ühthine pind om 14,69 mln km² (16% valdmeren kaikes pindaspäi), mülü — 29,47 mln km³ (8,9%). Keskatlantine mägisel'g jagab valdmert läz ühtheverzin, päivnouzmaižhe i päivlaskmaižhe palaha.
Mered da sared.
Nened mered da pälahted levinedas pidust' valdmeren randištod (častomaraižen mödhe): Norvegine meri, Baltijan meri (Botnine laht, Suomen laht, Rigan laht), Pohjoine meri, Irlandijan meri, Biskaine laht, Keskmeri, Mustmeri, Azovmeri, Gvinejan laht, Riser-Larsenan meri, Lazarevan meri, Ueddellan meri, Skošan meri (nell' jäl'gelišt mert erašti mülütadas Suvivaldmerhe), Kariban meri, Meksikan laht, Sargassomeri, Men-laht, Ph. Lavrentijan laht, Labrador-meri, Irmingeran meri.
Erased sared — ozutesikš, Britanižed sared, Njufaundlend — oma amuižiden kontinentiden paloikš, toižed oma vulkaniženke augotižlibundanke — mugoižed oma Sured i Pened Antilad, Islandii. Sur' Britanii om Atlantižen valdmeren kaikiš suremb sar', sen pind — 230 tuh. km². Toižed järedad sared da sarištod: Lämoima, Kanarižed sared, Maražo, Folklendad, Sardinii, Sicilii, Bagaman sared, Kipr, Krit, Suvigeorgii, Vihandan Nemen sared, Fareran sared.
Ižanduz.
Mail'man merikalanpüdandan sal'hen kaks' videndest tuleb Atlantižen valdmeren vezišpäi. Tarbhaižed kommunikacijad Evropan, Afrikan i Amerikan keskes tegesoiš Atlantižes valdmeres päliči. Järedad portad (častomaraižen mödhe): Piter, Gamburg, Rotterdam, Kasablank, Keiptaun, Buenos Aires, Rio-de-Žaneiro, Uz' Orlean, Nju Jork.
Suecan kanal ühtenzoitab valdmert Indiženke valdmerenke, Panaman kanal — Tünenke valdmerenke tropižil levedusil.
Kivivoi da londuseline gaz oma Atlantižen valdmeren kaikiš znamasižembad kaivatused. Niiden löudmižsijad oma Pohjoižen meren, Gvinejan lahten, Kariban meren i Meksikan lahten šel'fas. Toižed tarbhaižed kaivatused — diamantad (Suviafrik), raudkivend (Njufaundlend), rik (Meksikan laht), jartal' (Baltijan meri), mouckivi, lete. Erased löudmižsijad oma mererandištol, sadas nenid substancijoid da mineraloid: titanit, cirkonii, tin, fosforitad, monacit, barit.
Vk.com

VKontakte, vk.com ( — «kontaktas») om populärine i kaikiš suremb socialine verk venäkel'žes Internetan segmentas. Sen tegii — Pavel Durov. Sait om rados vn 2006 redukun 10. päiväspäi.
Kompanijan päfater sijadase Piterin keskuzpalas, «Zinger»-kompanijan kodi‎š. Toižed ofisad ratas Piteriš, Moskvas i Sočiš. Vhesai 2017 ofis radoi Kijevas.
Saitan menü om sätud 85 kelel. Verkon kun auditorii om 97 mln kävutajid, sidä kesken Venämas 73 mln (vn 2021 keväz'ku). Kaik 47 % Venäman internetan kävutajid (48 mln) tuldas verkho jogahižel päiväl.
VKontakte-verk laskeb kävutajile oigeta tedotusid, kuvid, änetusud da videoid, rahoid, säta ičeze i komjunitin lehtpolid, väta, kävutada tondan holitišid. Pozicioniruiše ližaprogramiden platformaks biznesan edenendan täht, muupäiväližiden tegendoiden pätandan täht.
Mrongovo

Mrongovo ( [mrɔŋˈɡɔvɔ], saksan kelel: "Sensburg") om kurortlidn Pol'šanman pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Varminiž-Mazuran sodaveikundha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1348, istorine nimi om "Ządzbork" (virkand: [ˈʐɔɲd͡ʑbɔrk]). Se sai lidnan oiktusid vl 1444. Raudte tuli lidnha vl 1897. Vl 1947 udesnimitihe lidnad 19. voz'sadan Pol'šanman Kšištof Mrongoviuš-filosofan da kašuban kelentedomehen oiktastuseks.
Mrongovo šingotase turizmal da torguindal, mugažo industrijan nenil sarakoil: sömtegimišt (maid, kalaižanduz), punümbriradmine (mebel', iknad), omblendtegmišton «Varmii»-tegim, maižanduzmašinoiden pästand (traktorad, metallurgine tegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Mazurijan järviden rajonan keskes, 20..200 m ü.m.t. korktusil. Matkad sodaveikundan Ol'štin-keskushesai om 60 km päivlaskmha.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +6,7 C°, heinkun lämuz om +17,2 C°, vilukun — −3,5 C°. Paneb sadegid 450..600 mm vodes.
Eläjad.
Vl 2016 lidnan eläjiden lugu oli 21 592 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om vspäi 1999, se vajehtase 21..22 tuhad eläjid röunoiš.
Mäggär'v

Mäggär'v (, vepsän kirjamil: "Minickaja") om vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonan suves. Mülüb Vinglan küläkundha.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1563 Änižen pätinan aigkirjas kuti 7 pen't küläd (1..2 tanhad kaikuččes) , alištuiba Sudakovad-pomeššikoile. Vl 1910 oli žiloks, vll 1927−1967 — küläkundan keskuseks.
Külä sijadase järven pohjoižel randal (), 1 km suvhe Sur' i Pen' Mäggär'višpäi. Siš om koume nimitadud irdad i viž kujod. Matkad küläkundan Vingl-keskushesai om 42 km pohjoižhe.
Vl 2002 külän eläjiden lugu oli 83 ristitud, niiden keskes vepsläižed — 76%. Kaikiš suremb ristitišt oli 602 eläjad vl 1926.
Apatitad

Apatitad ( [əpɐˈtʲitɨ]) om Venäman lidn Murmanskan agjan keskuzpalas. Se om agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Apatitoiden lidnümbrikon administrativine keskuz da pala.
Lidn om Edahaižen Pohjoižen tedokeskuz mail'man znamoičendanke. Venäman Tedoakademijan Kolan tedokeskusen kahesa institutad ühesaspäi da kaks' tedoiduzkeskust sijadasoiš Apatitoiš.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1926 kuti pen' "Apatitad"-žilo seičemenke eläjanke. Vl 1935 ühtištadihe sidä "Belii"-raudtestancijanke (vspäi 1916, nüg. "Apatitad I"-stancii) i «Industrii»-sovhozan žilonke (oli olmas vspäi 1930), kätihe Apatitad-radnikžiloks šingotamha apatitkivendon löudmižsijad, se om kaikiš suremb mail'mas tähäsai. Ühtištadihe radnikžilod lähiženke lidnanvuiččenke Molodöžnii-žilonke (5980 rist. vl 1959) da anttihe lidnan statusad vn 1966 7. päiväl heinkud.
Apatitad-lidnan tegimišton päsarakod oma apatitkoncentratan pästand i nefelinan erigoitmine sijaližes kivendospäi, sauvondmaterialiden tehmine (raudbetontegesed), sömtegimišt, lämuden i elektrusen tehmine. Apatitoiden lämuzelektrostancii kävutab kivihil't.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase kukhikahas tahondas, Ekostrovskai Imandr-järven (351 km²) päivnouzmaižel randpolel, 129..278 m korktusil, 178 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Murmanskhasai om 157 km pohjoižhe raudtedme vai «Kol»-avtotedme. Lähembaine lidn om Kirovsk vižtoštkümnes kilometras päivnouzmha avtotedme.
Tobmuz.
Tiklaht-kezažilo i Hibinad-raudtestancii kaikenaigaižeta ristitištota mülüdas lidnümbrikho Apatitoiden ližaks. Lidnümbrikon pind om 2 500 nellikkilometrad.
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Aleksei Gilärov (kezaku 2015 — sügüz'ku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 59 672 ristitud, lidnümbrikon — 59 674 ristitud, vn 2021 lidnan — 49 647 ristitud. Kaik 56 356 ristitud eliba lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 88 026 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 84,0 %, ukrainalaižed — 2,5 %, vaugedvenälaižed — 1,6 %, totarlaižed — 0,5 %, azerbaidžanlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 8,9 %.
Hristanuskondan viž pühäperid oma saudud lidnas: ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid i baptizman kaks' jumalanpertid.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Apatitoiden politehnine kolledž, Kolan medicinine kolledž, Murmanskan kahten universitetan filialad.
Transport.
Avtobusad da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Koume raudtestancijad da platform oma saudud.
Tatanmaine civiline "Hibinad"-lendimport ("KVK / АПХ / ULMK", 60,1 tuhad passažiroid vl 2017) sijadase kaks'toštkümnes kilometras suvhe lidnaspäi. Tehtas reisid Piterihe, Moskvha i Čerepovecan lendimporthasai, mugažo sezonreisid Mustmeren lebutahoiže.
Gadžijevo

Gadžijevo () om Venäman lidn Murmanskan agjan pohjoižes. Vspäi 2008 mülüb Sauptud administrativiž-territorialižhe «Aleksandrovsk»-ühtnikha (521 km²).
Pohjoižen laivišton sodameribazad sijadasoiš lidnan ümbrištos, se oma atomižid vedenalaižid laivid holitamha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1957 kuti "Pedransamlon laht"-žilo () sauvomha sodalidnut da valdmoid VA-laivoiden täht. Vozil 1967−1981 nimitihe radnikžilod nügüdläižikš pölištunuden vn 1942 toran aigan NSTÜ:n vägimehen Magomet Gadžijevan oiktastuseks (Pohjoižlaivišton VA-laivoiden divizijan käsknik).
Vn 1981 14. päiväl sügüz'kud radnikžilo sai lidnan statusad peitol'ženke "Kall'oikaz"-nimenke (), no oli tetab avaros kuti "Murmansk-130"-«počtkonor'». Vll 1994−1999 nimitihe lidnad "Kall'oikaz" oficialižikš, sid' pörtihe Gadžijevo-nimen.
Vl 1995 atomine avarii ei olend tehnus habi lidnan ümbrištos, sikš miše saupsihe elektroenergijad maksmatomudes.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase läz Barencan meren Said-lahted (). Lidnan südäimen kaikiš suremb korktuz om 72 m valdmeren pindan päl.
Matkad Murmanskhasai om koumekümne koume kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 98 km avtotedme.
Klimat om subarktine meren.
Tobmuz.
SATÜ «Aleksandrovsk»:an Ezitajiden Nevondkund sijadase lähižes Polärnii-lidnas (20 km suvipäivnouzmha avtotedme), administracii — Snežnogorsk-lidnas (kümne kilometrad suvhe avtotedme).
Kaks' deputatad kümnespäi ezitadas Gadžijevon eläjid üks'mantadižiš valičemižümbrikoišpäi.
Eläjad.
Vl 1996 lidnan ristitišt oli 17 200 eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe Gadžijevon eläjiden lugu oli 11 068 ristituid, vl 2021 — 9 297 ristitud. Vl 2017 kaik 12 904 ristitud elihe lidnas.
Ortodoksine hristanuskond ph. Ondrii Ezikuctud puine jumalanpert' om saudud lidnas vll 2004−2018.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks, ned ühtenzoittas Gadžijevod lähižidenke SATÜ:n lidnoidenke, žiloidenke i Murmanskanke.