Vjetnam

Vjetnam ( [vîət nāːm]), oficialižikš Vjetnaman Socialistine Tazovaldkund (, tji nom 共和社會主義越南, vepsän transkripcii: "Kong hoa sa hoi tü ngia vjet nam"), om valdkund Azijan suvipäivnouzmpoles. Pälidn om Hanoi.
Istorii.
Vjetnam putui kolonialižhe rippundha Francijaspäi 19. voz'sadan kahtendes poles. Valdkundan territorii oli jagadud koumeks palaks: Tonkin-protektorat pohjoižes, Kohinhin-kolonii suves i Annam-protektorat niiden keskes kaidas keskuzpalas. Vjetnam mülüi Francižhe Indokitaihe Laosan i Kambodžan ühtes.
Vägev rahvahanpäzutandlikund sündui Vjetnamas 1930-nzile vozile Indokitain kommunistiženke partijanke päks (lider — Ho Ši Min). Vll 1940−1946 valdkundan territorii oli okkupiruidud Japonijan sodavägil. Vn 1945 2. päiväl sügüz'kud Vjetnam tedištoiti ripmatomudes Francijaspäi. Francii tundišti Vjetnaman ripmatomut Ezmäižen sodan Indokitaiš (1946−1954) jäl'ghe vn 1954 21. päiväl heinkud.
Vspäi 1954 kaks' Vjetnamad oli — Pohjoine i Suvine. Vozil 1957−1975 Soda Vjetnamas oli, tetab kuti Toižen sodan Indokitaiš pala. Vl 1976 ühthine Vjetnaman valdkund udessündutihe.
Valdkundan ezmäižed Konstitucijad oliba väges vozišpäi 1960 i 1980. Nügüdläine koumanz' lugul Konstitucii () om vahvištadud vn 2013 28. päiväl kül'mkud. Se om tulnu väghe vspäi 2014.
Geografijan andmused.
Vjetnam om kaikiš päivnouzmaižemb valdkund Indokitai-pol'sarel. Se om mavaldkundröunoiš Kambodžanke (röunan piduz — 1158 km) da Laosanke (2161 km) päivlaskmas, Kitainke pohjoižes (1297 km). Ühthine röunoiden piduz om 4616 km. Vjetnaman päivnouzmaižed da suvižed randad lainištab Kitain Suvimeri. Ühthine randanpird (merisaridenke) — 3444 km.
Madalad mäged da keskkorktusen mäged ottas enamba Vjetnaman territorijan nell' videndest. Vjetnaman kaikiš korktemb čokkoim om Fanšipan-mägi, 3143 m meren pindan päl.
Suvipäivnouzmpol'žen Azijan kaikiš pidembad Hongh- da Mekong-joged langetas Kitain Suvimerhe Vjetnaman territorijal. Saum vezid — 6,4 % (21 140 km²).
Londuseližed pävarad oma kivivoi da londuseline gaz Kitain Suvimeres, kivihil', boksitad, hrom, marganc, harvad mametallad, fosfatad; toižed varad — mec, gidroenergii, väghine mahuz.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine socialistine parlamentine tazovaldkund ühtenke partijanke (Vjetnaman Kommunistine partii). Valdkundan pämez' om prezident (), hän-žo azekhiden vägiden päkäsknik. Üks' varaprezident om hänele abhu. Parlament paneb radnikusele valdkundan prezidentad (videks vodeks), päministrad da toižid ohjastusen ühtnikoid, Ülembaižen käskuzkundan sudijad. Prezidentale sab otta radnikust kahtišti.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim () 500 deputatanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Vaiše parlamentale sab vahvištada käskusid da konstitucijad.
Ülembaine rahvahan käskuzkund om käskuzkundaližen tobmuden pä. Avtonomijoiden olmatomudehe kacmata, kaikuččele ristitule sab kävutada mamankel't käskuzkundas.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 22. päiväl semendkud. Čan Dai Kuang oli hüvästadud parlamental da radoi 10. prezidentan vn 2016 sulakun 2. päiväspäi, koli vn 2018 21. päiväl sügüz'kud, Nguen Fu Čong om valitud parlamental da radab 11. prezidentan vn 2018 23. päiväspäi redukud. Nguen Suan Fuk om päministraks vn 2016 sulakun 7. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Vjetnaman administrativiž-territorialine jagand."
Vjetnam jagase kuz'kümneks koumeks regionaks: 58 agjaks () da videks agjaks tazostadud lidnad keskuzalištusenke ().
Agjad alajagasoiš lidnoikš agjalištusenke (, vl 2013 oli 64 mugošt lidnad), ezmäižen pordhan administrativižikš lidnühtnikoikš (), külärajonikš (, kaik oli 548 rajonad vl 2013). Lidnad keskuzalištusenke mülütadas kahtenden da ezmäižen pordhan administrativižid lidnühtnikoid ( da "thị xã"), külärajonid.
Valdkundan agjad da lidnad ühtetas kahesha ekonomižhe regionha.
Eläjad.
Vn 2009 Vjetnaman rahvahanlugemižen mödhe 85,846,997 ristitud elädas valdkundas. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd', vspäi 1950 ližadui nell'hä kerdha.
Valdkundan tobmuz tundištab 54 igähišt rahvahad valdkundas. Rahvahad (2009): vjetad — 85,7 %, tajid — 1,9 %, tailandalaižed — 1,8 %, muongad — 1,5 %, khmerad — 1,5 %, hmongad — 1,2 %, nungad — 1,1 %, hoalaižed (hanilaižed) — 1,0 %, toižed rahvahad — 4,3 %.
Uskojiden mülükund (vn 1999 rahvahanlugemižen mödhe): ezitatoiden kul'tan () veroiden (animizman) polenpidajad da ateistad — 80,8 %, buddistad — 9,3 %, katolikad — 6,7 %, toižed uskojad — 3,1 %.
Vjetnaman lidnad-millionerad (vl 2010, kaik ned oma provincijoihe tazostadud): Hošimin (rahaazjoiden keskuz), Hanoi (pälidn), Haifon, Kantho, Danang. Lidnalaižiden pala oli 37,5 % vl 2017.
Rahvahanižanduz.
Ižanduz om teravas šingotai agrariž-industrialine, ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2024 valdkundan nominaline KSP oli 468 mlrd. US$ ekvivalentas (32. sija mail'mas; US$4,649 ühtele hengele, 120. sija) vai 1,63 trln. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (26. sija; US$16,193 ühtele hengele, 102. sija). Valdkund šingotase vižvoččiden planoiden mödhe. Elektruz tegese gidroelektrostancijoil tobjimalaz, niiden tehmine rippub satusekahas vihmsezonaspäi. Industrijan päsarakod oma elektronikan i mašiništon pästand, terasen tehmine, sömtegimišt, pun ümbriradmine, tekstiline i kengiden pästand, motosauvomine. Ižandusen toižed znamasižed sarakod oma turizm i maižanduz (ris, kofe, kešju-pähkmed, meriproduktad, maplodud). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Sektoroiden pala kogosüdäiproduktas (2017): maižanduz — 15,3 %, tegimišt — 33,3 %, holitišed — 51,4 %. Vl 2022 radajiden 27,5 % oliba otnus maižandushe, 33,4 % — tegimištho, 39,1 % — holitišiden sferha.
Vjetnaman päeksport om erazvuiččed sobad (läz 22 %), suks'kengäd da sportkengäd (11 %), elektroladimišt (läz 9 %), kivivoi (6 %), kala da merenproduktad (6 %); toine eksport — metalline mebel' ofisan täht (4 %), hobed (3 %), ris (3 %), kofe (2 %), kivihil' (2 %), vas'kne vanuim (2 %), räzin (1 %), lebuištmed lendimiden täht (1 %), kakaonbabud (1 %). Importan tavarad (2024): mašinansauvomižen produkcii i tegimištoline mašiništ, elektronik, kivivoin ümbriradmižen produktad, torhuz sobiden da kengiden omblendan täht, plastmassad, avtod, metallad, himine produkcii. Vspäi 2011 eksportan i importan lugud oma läz kohtaižed, ende import ületi eksportad läz videndeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2024) oma Kitai (Vjetnaman eksportan 18,2 % i importan 37,8 %), sen Honkong (eksportan 3,1 %) i Taivan' (importan 6,0 %), AÜV (Vjetnaman eksportan 29,5 %), ASEAN-organizacijan mad (eksportan 9,1 % i importan 12,4 %), Suvikorei (eksportan 6,3 % i importan 14,7 %), Evropan Ühtištusen valdkundad (eksportan 13,7 % i importan 4,4 %), Japonii (Vjetnaman eksportan 6,1 % i importan 5,7 %).