Džibuti

Džibuti, täuz' oficialine nimituz — Džibutin Tazovaldkund ( "Džumhūrijjat Džībūtī", ), om valdkund Päivnouzmaižes Afrikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Džibuti.
Vll 1896−1967 nimitihe Džibutid Francijan Somalikš, i voziden 1967−1977 aigan — Francijan afaralaižiden da issalaižiden territorii.
Istorii.
Meiden eran ezmäižiš voz'sadoiš nügüdläine Džibutin territorii oli elänzoittud kalaidajil heimoil, pagištihe kušitan kelil — afaran i issan. Se oli Aksum-valdkundan palaks 5.-6. voz'sadoil. Araban sultanad valdoičiba 7. voz'sadaspäi, islam i araban kel' saiba levigandust sijaližiden eläjiden keskes. Portugalijalaižed otiba territorijad 16. voz'sadal sijaližiden sodoiden tagut, no 17. voz'sadas araban tobmuz pördui.
Vl 1862 francijalaižed sädiba kožundkirjutest Gobaadan sultananke, sen mödhe Francii sai elänzoittud afaralaižil territorijad i jakkar'seižundtahod Obokan rajonas. Vspäi 1881 alusenpandud francižed akcionerižed sebrad oliba ottud territorijan šingoteshe, Džibuti-lidnan sauvomine oli zavottüd.
Vn 1977 27. päiväl kezakud Džibuti tedištoiti ripmatomudes Francijaspäi. Nimitihe valdkundad pälidnan mödhe, se sai nimed sijadusen mödhe Ras-Džibuti-nemel, kudamban nimituz libui saudud penil korallrifoil nemen koveras pindaspäi.
Jäl'gmaine Konstitucii om hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vn 1992 4. päiväl sügüz'kud. Se om väges vn 1992 sügüz'kun 15. päiväspäi, vn 2010 vajehtusidenke.
Vozil 1992−2000 Rahvahanikoiden soda mäni Džibutiš.
Geografijan andmused.
Džibuti om mavaldkundröunoiš Eritrejanke pohjoižes (röunan piduz — 113 km), Efiopijanke päivlaskmas da suves (337 km), Somalinke suvipäivnouzmas (58 km). Ühthine röunoiden piduz — 508 km. Džibutin randad lainištab Indižen valdmeren Adenan laht. Mererandan piduz — 314 km.
Valdkund sijadase mägimassivil. Sen kaikiš korktemb čokkoim om Mussa Ali-mägi, 2028 m valdmeren pindan päl. Mägil om äi solakahid järvid. Džibutiš ei ole kaikenaigaižid jogid. Korktas mägil om harvoid mecoid.
Klimat om tropine, kuiv da räk. Vilukun keskmäine lämuz' om +26 C°, heinkun +36 C°. Sadegoičeb vähän lujas, 45..130 mm vodes.
Londuseližed pävarad oma kuld, kivivoi, mineraližed solad; toižed varad oma mouckivi, perlit.
Tobmuz.
Ohjandusen form om prezidentiž-parlamentine tazovaldkund ühten partijan enambištudenke. Valdkundan pämez' om prezident ( "Rajijs al Džumhuriat Džibuti", ), hän-žo azekhiden vägiden päkäsknik, paneb päministrad radsijha. Kaik rahvaz valičeb prezidentad videks vodeks, valitas tošti hänele ei sa. Sihe kacmata, nügüdläine Ismail Omar Gelle-prezident ištub necil radsijal vn 1999 semendkun 8. päiväspäi.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim ( "Aldžameiat alvatania", ). Kaik rahvaz valičeb sen 65 ühtnijad videks vodeks. Parlament da ohjastuz molembad sätas käskusid.
Džibutin parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 uhokun 23. päiväl (8. kucund). Valitihe prezidentad järgkerdan vn 2016 8. päiväl sulakud, Ismail Omar Gelle sai 87,07 % (80,63 % vl 2011), se om hänen nellänz' strok jäl'geten. Kamil Mohamed Abdulkader radab päministran vn 2013 sulakun 1. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Džibutin administrativiž-territorialine jagand."
Džibutiš om viž agjad (regionad) da üks' pälidnan ümbrik. Regionad alajagasoiš kümneks ümbrikoks, kaik niid om üks'toštkümne — pälidnan ümbrikonke.
Eläjad.
Džibutiš elädas džibutilaižed: somalilaižed — 60 %, afaralaižed — 35 %, toižed rahvahad — 5 % (Jemenan arabialaižed, francijalaižed, efioplaižed, italijalaižed). Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 810,179 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüde. Ristitišton 78 % oma lidnalaižed (2019).
Kahten oficialižen kelen ližaks eläjiden enambuz pagižeb mugažo somalin i afaran kelil.
Uskondan mödhe (2015): islamanuskojad-sunnitad — 94 % (läz kaik džibutilaižed, valdkundreligii), hristanuskojad — 6 % (sündnuded verhiš maiš tobjimalaz).
Džibutin toižed znamasižed lidnad (enamba 20 tuh. da vähemba 30 tuh. ristituid vl 2012): Ali Sabih, Dikil'. Kaik Džibutiš om kaks'toštkümne lidnad.
Ižanduz.
Džibuti om goll' šingotai agrariž-industrialine valdkund, rippub irdpol'žes torguindaspäi keskmäras. Vl 2022 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli US$3,72 mlrd ekvivalentas (3,666 US$ ühtele hengele) vai US$6,62 mlrd tazostadud ostmižmahtusen mödhe (6,619 US$ ühtele hengele). Valdkundan valüt om sidodud AÜV:oiden dollarha kovas, i vspäi 1973 sen kurs jäb vajehtusita, 1 US$ = 177,721 DJF. Holitišiden sfer om ekonomikan aluseks: transport (meriport), banking, turizm, telekommunikacijad. Industrijan päsarakod oma kaivuztegimišt, sauvond, sömtegimišt (maid, meriproduktad, keitandsol). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2022): maižanduz 2,8 %, tegimišt 21,0 %, holitišiden sfer 76,1 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (2024): maižanduz 10 %, tegimišt 21,2 %, holitišiden sfer 68,8 %.
Valdkundan eksport om produkcijan vedamine Efiopijha i Efiopijan produkcijan toštmižeksport päazjas. Vl 2009 päeksport oli kormaduzmašinad, palad mašinoiden täht, kabjživatad, ümbriratud maid; toine eksport — pal'mvoi, cement, kuld. Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, söndtavarad da jomad, himikalijad, kivivoin ümbriradmižen produktad, kulutajiden tavarad. Vl 2017 import (US$1,17 mlrd) ületi eksportad (US$155 mln) läz seičemehe kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2023) oma Efiopii (Džibutin eksportan 76,5 %), Kitai (Džibutin importan 31,7 %), Indii (importan 12,1 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (Džibutin importan 9,6 %).