tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Kerakapust

Kerakapust ( var. "capitata") om kaks'vozne heinäsine (nägub kahtendel vodel) kazmuz, Kapust-heimon Kapustižed- (), vai Ristänikoižed-sugukundan () Linmakapust-erikon maižanduztoižend.
Kazvatand.
Formad: "acuta" (vihand), "alba" (vauged) i "rubra" (purpurine). Kazvatadas taimnil kaikid aigaližid sortuid i möhäižid sortuid tobjimalaz. Küzub äi vet da nepsut kazvatandan aigan. Obrättas satust valiten küpsid keroid enamba mi 1 kg vedutte. Vegetacine pord: aigaližed sortud — 70..130 päiväd, keskmäižed sortud — 125..175 päiväd, möhäižil sortuil 153..245 päivest. Piidab heitta jändusid hüvin i vajehtada pöudon sijad joga vodel polenemha kapustan travijoid. Kazvatadas kahtendel vodel semnihe näht, voib änikoita mahuseta eskai, ani keraspäi.
Tarbhaine maižanduzkul'tur mail'madme. Voib kazvatada venos vönes, mugažo tropižes vös viluaigan vai mägiarvoimižiš. Mail'man satuz oli 71,2 mln tonnoid vl 2016, päkazvatajad oma Kitai (33,3 mln t), Indii (8,8), Venäma (3,6), Suvikorei (2,5) i toižed järedad mad.
Kävutand.
Südäimen veresad lehtesed oma dietine vaumiž sömprodukt, ned mülütadas C-vitaminad i mineraližid solid. Spravitadas südäikohtun kibuid päiči erasiš-se soliden läžundan statjoiš. Nat' i kapustlučud mändas sötkeks kodiživatoile.
Kapustan ümbriradmine: hauttud kapust, muiged kapust, kapustkeitoz.
Pavlovsk (Voronežan agj)

Pavlovsk () om Venäman lidn da lidnankund Voronežan agjan suvipalas. Se om Pavlovskan rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Kuldaižen ordan endevanh lidneihut sijadase kahtes kilometras Pavlovskaspäi, ei olend kaivandusid. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1709 Petr I-carin käskön mödhe kuti sodaverf' da "Osered"-lidnuz, ottud plenha ročilaižed saudihe niid. Sai lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vl 1711, makundan lidnan statusad — vl 1779. Paloi läz täuzin nellän lämoipalon tagut 18. voz'sadan lopus.
Pavlovsk šingotase laivansauvomižen tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (ozrikkiven samine i šebnän tehmine, kaks' asfal'ttegint) i sömtegimištol (pühävoitegim, leibtegim), mugažo sötken živatoiden täht tegim radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmaižel röunal, Don-jogen hural randal, 83 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Osered'-jogi ( 89 km pitte) lankteb Donha huralpäi lidnan päivlaskmas.
Matkad Voronežhasai om 149 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 164 km «Don»-avtotrassal vai 280 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Buturlinovk 52 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 56 km avtotedme vai 59 km raudtedme, Kalač 62 km päivnouzmha orhal, 66 km avtotedme vai 113 raudtedme, i Rossoš 49 km suvipäivlaskmha orhal, 75 km avtotedme vai 290 km raudtedme. "Pavlovsk-Voronežskii"-raudtestancii om sarakon Buturlinovkaspäi lopstancijaks, om olmas vspäi 1976, radab vaiše jüguiden täht vides kilometras suvipäivnouzmha lidnaspäi. «Don»-avtoten (M4-trassan) ümbärte om sauvomas lidnan päivnouzmaspäi.
Tobmuz.
Pavlovsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 61,62 km², pertišton — 8,22 km². Lidnan pind om 11,75 nellikkilometrad vn 2003 lidnanpirdan projektan mödhe.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Oleg Šumeiko vn 2022 sügüz'kuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Sergei Kolesnikov (heinku 2020 — sügüz'ku 2022), Viktor Gubert (radoi vn 2020 heinkuhusai).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 11 100 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 126 ristitud, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 22 384 ristitud. Kaik 25 047 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25..26 tuhad eläjid vll 1989−2017 (26 800 rist. vll 2000−2001).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,9 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 0,9 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 87,5 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 10,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Spasan Toižetamižen päjumalanpert', koume jumalanpertid, kodijumalanpert'. Niiden ližaks Jumalanmaman Smolenskan jumalaižen jumalanpert' ei ole kaičenus (päpala oli saudud vl 1831, panihe mantazole vl 1935).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, augotižškol, koume keskškolad (nomerad 2, 3 i škol eriližiden disciplinoiden süvetud opendusenke), čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol. Pavlovskan tehnikum i Gubernijan pedagogižen kolledžan Pavlovskan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Semiluki

Semiluki () om Venäman lidn da lidnankund Voronežan agjan lodehes. Se om Semilukin rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Arheologad löutihe ristitun amuižid seižutesid i 16.-17. voz'sadan lidneihuzid lidnan ümbrištos. «Voronež — Kursk»-raudten "Semiluki"-seižutezpunkt om saudud vl 1894, nimitihe lähižen žilon mödhe. Semiluki-žilo om olmas nügüd'-ki ani lidnan pohjoižen röunan taga, sen nimituz libub Donan seičemes känmaspäi () läheližes tahondas.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud seižutezpunktas ümbri vll 1926−1932 kuti "Semiluki"-radnikžilo rajonankeskusen statusanke, 1932. voz' om alusenpanendan oficialine. Sai lidnan statusad vn 1954 18. päiväl kül'mkud.
Semiluki šingotase sauvondmaterialiden pästandal (lämoinvastaižed tegesed, sauvondmaterialiden kombinat), mugažo sömkombinat i meblin edheotand ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmaižel röunal, vedase kümne kilometrad pidust' Don-jogen oiktad randad, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. "Devic"-jogi ( 89 km pitte) lankteb Donha lidnan suvipalas.
Agjan Voronež-keskuz om ühtes kilometras päivnouzmha Donan vastrandal. Semiluki ühtenzoitase senke kahtel avtotesildal Donas päliči pohjoižes i suves, raudtesild tuleb lidnan keskuzpalaha. "Semiluki"-seižutezpunkt radab lidnan keskuzpalas.
Tobmuz.
Semiluki om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 16,04 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeližed lidnan pämehed oma Aleksandr Ševelühin (reduku 2020 — kül'mku 2022) i Sergei Maršavin (tal'vku 2013 — reduku 2020). Lidnan Administracijan pämez' om Il'ja Trepalin vn 2022 kezakuspäi. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Sergei Žerebcov (kül'mku 2019 — semendku 2022).
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 7 300 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 023 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 27 938 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', oli 25..26 tuhad eläjid vll 2002−2003 i vspäi 2010 (26 797 rist. vl 2017).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,3 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 1,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: koume jumalanpertid i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, aluzškol, kaks' keskškolad, čomamahtoiden škol. Semilukin politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Bolhov

Bolhov () om Venäman lidn da lidnankund Orelan agjan pohjoižes. Se om Bolhovan rajonan (vspäi 1928) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kuti polttud vl 1196 lidnuz. Oli Bolhovan ruhtinazkundan keskuseks (13. voz'sadan kahtenz' pol' — 15. voz'sada), sid' alištui Moskvan tobmudele. Mainitase kuti lidnuz Venäman suviröunal vl 1556. Bolhov sai makundan lidnan statusad vl 1778. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil, päzutihe sidä vn 1943 29. päiväl heinkud.
Bolhov šingotase pol'veimiden ladimiden tegimel i sömtegimištol (saguden tegim, leibänkombinat, fruktploduiden da maploduiden edheotand).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Nugr'-jogen randal ( 100 km pitte, Okan üläjoksmusen hura ližajogi), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Orelhasai om 53 km suvhe orhal vai 59 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Mcensk 43 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 50 km avtotedme.
Kaik 51 irdad, 27 kujod i kaks' torgud oma nimitadud lidnas.
Tobmuz.
Bolhov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 13,98 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Vladimir Avilov (reduku 2021 — heinku 2024), Boris Skvorcov (reduku 2016 — reduku 2021). Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Artöm Alenin vn 2022 elokuspäi.
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 21 446 eläjad, vl 1939 — 12 681 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 421 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vl 2021 — 9 495 ristitud. Kaik 11 154 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 100 eläjad vl 1913 i 13 500 eläjad vl 1998.
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,2 %, toižed rahvahad — 2,8 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 93,4 %, ukrainalaižed — 0,5 %, armenijalaižed — 0,4 %, azerbaidžanlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,5 %, rahvahuden ozutandata — 2,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Optinan naižjumalankodi, kaks' päjumalanpertid i kahesa jumalanpertid.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid (nomer 1,2,4 i "Lučik" «sädegut»), aluzškol (nomer 2), lidnan gimnazii, keskškol (nomer 3), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol (kikboksing, motokross, biatlon, futbol). Professionaližen opendusen aluzkundad oma Bolhovan pedagogine kolledž i Orelan agrobiznesan da servisan tehnikum — Bolhovan filial.
Novosil'

Novosil' () om Venäman lidn da lidnankund Orelan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Novosilin rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Amuižed eländpunktad oliba olmas lidnan sijas da sen ümbrištos edel meiden erad völ, arheologijan andmusiden mödhe. Nügüdläine eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Nikonan aigkirjas vl 1155 kuti Novosil'-lidn da lidnuz. Se oli Novosilin ruhtinazkundan keskuseks (1352 — 1430-nded voded). Mülüi Surhe Litvanman ruhtinazkundha 15. voz'sadal.
Vspäi 1494 alištub Moskvan tobmudele. Novosil' oli makundan keskuseks vspäi 1708, sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1777. Šingotihe torgovanoiden i käziradajiden lidnaks. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (13. kül'mku — 27. tal'vku 1941), jäi frontan pirdanno vn 1943 heinkuhusai i oli pandud mantazole läz täuzin. Om udessündutadud 20. voz'sadan kahtendes poles.
Novosil' šingotase turizmal i maižanduzrajonan keskuseks, ei ole tehmišton edheotandoid. Ende savičuntegim i konservtegim radoihe.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipalas, Zuš-jogen oiktal korktal randal ( 234 km pitte, Okan üläjoksmusen oiged ližajogi), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Orelhasai om kuz'kümne viž kilometrad päivlaskmha orhal vai 82 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Mcensk 46 km lodeheze orhal vai 53 km avtotedme. Lähembaine raudtestancii om "Zalegošč" (ven. "Залегощь") nell'toštkümnes kilometras suvipäivlaskmha avtotedme, radab «Orel — Jelec»-keskustal.
Tobmuz.
Novosil' om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 5,14 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Valentina Ščukina (kül'mku 2013 — kezaku 2016). Lidnankundan Administracii om likvidacijan processas (2023).
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 2 912 eläjad, vl 1939 — 3 332 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 658 ristitud, rajonan koume seičemendest, vn 2021 — 2 912 ristitud. Kaik 3 216 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 4 800 eläjad vl 1913 i enamba nelläd tuhad eläjid vll 1989−2003 (4 600 rist. vll 1996−2000).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,8 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 4,0 %. Novosilin kozakišton sebr.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (1810−1813) om kaičenus lidnas. Novosilin Pühän Hengen mez'jumalankodi om saudud koumes kilometras päivlaskmha lidnaspäi.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Orelan agrobiznesan da servisan tehnikum — Novosilin filial.
Maloarhangel'sk (Orelan agj)

Maloarhangel'sk () om Venäman lidn da lidnankund Orelan agjan suves. Se om Maloarhangel'skan rajonan (vspäi 1928) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadal kuti "Arhangel'skoje"-žilo. Se sai makundan lidnan statusad vl 1778 nügüdläiženke nimenke, ližatihe "малый"-sanad («pen'») erištamha Arhangel'sk-lidnaspäi. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (reduku 1941 — 23. uhoku 1943).
Maloarhangel'sk šingotase mašiništonsauvomižen kodvijan tegimel i sömtegimištol (lihakombinat, voitegim, leibtegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kurskan agjhasai om seičeme kilometrad suvipäivlaskmha orhal. Matkad Orelhasai om 70 km lodeheze-pohjoižhe orhal vai 80 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Fatež (Kurskan agj) 56 km suvipäivlaskmha orhal vai 80 km avtotedme. Lähembaine "Maloarhangel'sk"-raudtestancii om saudud 14 km päivlaskmha orhal vai avtotedme, radab «Orel — Kursk»-keskustal.
Tobmuz.
Maloarhangel'sk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 3,44 km².
Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2021 redukus, sen jäl'gmäine pämez' oli Aleksandr Trunov (reduku 2016 — reduku 2021). Sil aigalpäi lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' radab lidnan pämehen.
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 7 785 eläjad, vl 1939 — 3 497 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 620 ristitud, rajonan koumandez. Kaik 3 293 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 9 300 eläjad vl 1913 i 4 300 eläjad vll 1992−1996.
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,3 %, toižed rahvahad — 1,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikoi-arhangelan jumalanpert' om letud lidnas vspäi 2005. Enzne Sündun Voznesenjan päjumalanpert' i kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Glazunovkan maižanduztehnikuman (lähižes rajonas) Maloarhagel'skan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Maloarhangel'sk

Maloarhangel'sk voib znamoita nenid Venäman eländpunktoid:
Alajärvi

Alajärvi (mugažo suomen i ročin kelil) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan päivlaskmas. Se om Suvipohjanma-agjan seičemenz' lidn kahesaspäi eläjiden lugun mödhe. Om Järviseuru-alaagjan üks'jäižeks lidnaks.
Istorii.
Alajärven erigoittud kundan aluz om pandud vl 1868. Se sai lidnan statusad () vl 1986. Vspäi 2009 enzne Lehtimäkin municipalitet (oli olmas vspäi 1866) mülüb lidnha.
Alajärvi šingotase sauvondmaterialiden tehmižel (klejatud brus i strubad, alüminiiprofil', ocseiniden panelid), ratud heinän (turbhan) edheotandal i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas, ühtennimižen järven (11 km²) päivlaskmaižel randal. Kurejogi ( 19 km pitte) lähteb järvespäi lidnan suves, se jokseb lähižennoks Lappajärvennoks (145 km²) kümnes kilometras lodeheze-pohjoižhe lidnaspäi.
Matkad lidnaspäi agjan Seinjogi-keskushesai om 52 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 65 km avtotedme. Lähembaine lidn om Lapua 37 km päivlaskmha orhal vai 42 km avtotedme. «Vas — Viitasaari»-avtotekeskust läbitab lidnan keskuzfartaliden pohjošt.
Vl 2018 lidnan ühthine pind oli 1056,75 km², sidä kesken kuivma 1008,83 km², sokaz ma oti 47,92 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Kaik üks' lidnrajon i 32 küläd mülüdas lidnankundha.
Kalevi Moisio radoi edeližel lidnanpämehel vll 1986−2012.
Eläjad.
Vl 1980 kundan territorijan eläjiden lugu oli 11 089 ristitud. Kaikiš suremb lidnankundan ristitišt oli 11 963 eläjad vl 1990. Rahvahantiheduz om 9,49 rist./km² (2019).
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,9 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 2,0 %.
Dmitrovsk

Dmitrovsk () om Venäman lidn da lidnankund Orelan agjan suvipäivlaskmas. Se om Dmitrovskan rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1711 kuti "Dmitrovk"-žilo usadibanke ( vai "Дмитриевка") sirdanudel Moldovan ruhtinazkundan Dmitrii Kantemir-gospodaril (1676−1723). Nened rahvahad eliba žilos: moldovalaižed, romanijalaižed, ukrainalaižed i baškiralaižed. Žilo kändihe valdkundaližeks vl 1780 i sai makundan lidnan statusad vl 1782 nügüdläiženke nimitisenke, no nimitihe "Mitrijevk:aks" paginkeles 20. voz'sadahasai. Usadiban territorii om kaičenus tähäsai lidnan suves. Lidn šingotihe käziradoil i torguindal, revolücijan jäl'ghe — tegimil-ki. Vll 1928−2005 lidnan nimituz oli "Dmitrovsk-Orlovskii", muga erasil-se kartoil tähäsai, erištamha Kurskan agjan Dmitrijev-lidnaspäi. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (2. reduku 1941 — 12. eloku 1943), muretihe sidä lujas.
Dmitrovsk šingotase sömtegimištol (sagudmaidtegim, leibtegim, lihakombinat) i linkapken edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Neruss-jogen üläjoksmusen hural randal ( 161 km pitte, Desnan hura ližajogi), 212 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Obščeric-jogi (ven. "Общерица" 19 km pitte) ümbärdab lidnad suvipäivlaskmaspäi da lankteb Nerussha, uit om saudud lidnan suviröunal.
Matkad Bränskan agjhasai om kahesa kilometrad päivlaskmha orhal. Matkad Orelhasai om 80 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 92 km avtotel. Lähembaine lidn om Železnogorsk (Kurskan agj, raudtestancijanke) 24 km suvipäivnouzmha orhal vai 29 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +5,5 C°, kezakun-elokun +17,2..+18,8 C°, vilukun-uhokun −8,0..−8,5 C°. Paneb sadegid 608 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (72..81 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (30..38 mm kus).
Tobmuz.
Dmitrovsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 56,38 km².
Lidnankundan pämez' om Rahvahan deputatoiden Nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2017 keväz'kus, rajonan administracii tegeb sen velgusid.
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 5 291 eläjad, vl 1939 — 5 421 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 648 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 5 202 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 5 181 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10 400 eläjad vl 1913 i 7 000 eläjid vl 1996.
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,0 %, toižed rahvahad — 2,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Dmitrii Solunalaižen jumalanpert' (om saudud vll 1721−1725), puine ph. Johann-edelkävujan Sündundan jumalanpert' (letihe vodele 2014) i ph. Stroican časoun' (2004). 19. voz'sadan lopus kaik seičeme jumalanpertid i koume časounäd oli avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma "Kolokol'čik"-päivkodi («Tilliine»), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol. Orelan agrotehnologijoiden da transportan tehnikum — Dmitrovskan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Sikhizm

Sikhizm ( "sikhī" «jäl'gendai», «openik») om monoteistine religii Indijan Pendžab-štatas tobjimalaz. Polenpidajad oma sikhad, läz kaik hö oma pendžabalaižed.
Alusenpanend.
Religii libub nügüdläižen Indijan territorijan lodehespäi, induizman i islaman levigandmižavaruden röunal, augotase 15. voz'sadan lopus. Alusenpanii om Nanak-guru (hengeline opendai, 1469−1539), ezmäine kümnes guruspäi.
Päkirj om «Guru Granth Sahib» ( "Gurū granth sāhib"), vai «Adi Granth». Se gimnoiden-pajoiden kirj i kaik sikhizman openduz oma sätud kümnen gurun pordol (1469.−1708. voded). "Khalsa Panth"-katehizis ližadab pühäkirjad.
Istorii.
Vll 1716−1849 sikhiden valdkund-konfederacii oli olmas, Amritsar i Lahor oliba sen pälidnoikš. Sur' Britanii mülüti endišt valdkundad Britanižhe imperijha vl 1849, sen jäl'ghe sikhiden emigracii zavodihe mail'madme.
Polenpidajiden lugu om 25 mln ristitud (2018), heiden kesken 20,8 mln elädas Indijas, 500..700 tuh. AÜV:oiš, 470 tuh. Kanadas i 430 tuh. Sures Britanijas.
Openduz.
Sikhizm oti pohjoižindižen Bhakti-likundan opendust aluseks paloin, sen opendajad pühäpagižiba kumardelendad Ülähäižele verotegoita i arboita. Likundan erineden, sikhizm ei tundišta jäl'gnikoid.
Sikhiden melen mödhe, todesine guru, kudamb tedab Ülähäšt kaikiš polišpäi i midä da kut pidab tehta, om sabustamatoi abstrakcii, vaiše Ülähäine tedab ičeze polhe. No kaikuččes sikhas ičeze guru eläb, sen tagut joga sikh mujab energijan üläližadust.
Moršansk

Moršansk () om Venäman lidn da lidnümbrik Tambovan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om agjan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Moršanskan rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 16. voz'sadal, mainitase vspäi 1623 kuti "Morš"-žilo (), leibtorguindan keskuz valdmoidenno Cnanjogen randal. Žilo sai makundan lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vn 1779 16. päiväl sügüz'kud Jekaterina II-imperatornaižen käskön mödhe. Valdmoiden znamoičend poleni lujas raudten sauvondan jäl'ghe, no vatken i tabakon edheotandad radaškanziba.
Moršansk šingotase himižen mašinansauvomižen tegimel (mašiništ himižen, energetižen i aviakosmižen sarakoiden täht), sauvondmaterialiden pästandal (metalližed tegesed), sömtegimištol (lihakombinat, oludentegim, voitegim), vatken edheotandal, raudten vedimdepol i tabakfabrikal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan suvipalas, Cnanjogen hural randal päpaloin ( 451 km pitte, Volgan oigedpol'ne bassein), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Cnan kävutand laivjogeks zavodiše lidnas.
Matkad Tambovhasai om kahesakümne koume kilometrad suvhe orhal, 90 km avtotel vai 280 km raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Šack (Räzanin agj) 65 km pohjoižhe orhal vai 70 km avtotedme, i Räžsk (Räzanin agj) 120 km päivlaskmha orhal, 180 km avtotedme vai 125 km raudtedme. "Moršansk"-raudtestancii radab lidnan päivlaskmaiženno röunanno «Räžsk — Penz»-keskustal vspäi 1867.
Moršansk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 18,52 km².
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 26 458 eläjad, vl 1939 — 35 193 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 41 556 ristitud, vn 2021 — 39 023 ristitud. Kaik 39 362 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 49..51 tuhad eläjid vll 1987−2001 (51 tuh. rist. vl 1987).
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,4 %, toižed rahvahad — 1,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert', nell' jumalanpertid i koume časounäd. Mugažo vanhuskolaižiden Jumalanmaman Emäganpäivän pühäpert' i protestantizman kaks' jumalanpertid (baptizman da presviterianižusen) oma avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2..4, 6, 8..11, 14, 16, 19, 20), augotižškol (nomer 5), koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), gimnazii, lapsiden ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Moršanskan äisarakoine kolledž i Tambovan valdkundaližen tehnižen universitetan filial.
Uvarovo

Uvarovo () om Venäman lidn da lidnümbrik Tambovan agjan suvipäivnouzmas. Se om Uvarovon rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti kaks' lähišt keskneze eländpunktad. Eziauguine oli "Uvarovk"-futor () vl 1699, se-žo "Krasnii Kaiv" (ven. "Красный Колодец"), om pandud kozakištol, vspäi 1702 "Uvarovo"-žilo, nimitihe Uvarov-manpidajan kanzannimen mödhe. Kahtenz' eländpunkt oli "Gorodišče"-žilo (ven. "село Городище") vspäi 1830. Šingotihe tegimišton edheotandoil, višnän kazvatandal i koumel jarmankal vodes. Vl 1893 raudte mäni žiloidenno. Ühtištadihe niid 20. voz'sadan augotišes i kändihe Uvarovo-žiloks. Oli lidnanvuiččeks žiloks vspäi 1960. Sen vanhuskolaižed alištuiba küksusele i paniba severziden-se žiloiden alust Sibiriš i Kavkazan pautkil. Rikmuiktusen himine tegim radaškanzi vl 1966, i sil-žo vodel lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad.
Uvarovo šingotase mašinansauvomižen i plastmasstegesiden «Granit-M»-kompanijal (gal'vanižed mašinad da tehmižjonod, plastiktorved i armatur), sömtegimištol (sahartegim, pühävoitegim, leibtegim). Nened edheotandad radoiba ende, edel 1990-nzid vozid: järed himine tegim (enamba vit tuhad radajid), savičuntegim, argvoitegim i maploduiden kuivateztegim.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan pohjoižes, Voron-jogen oiktal randal ( 454 km pitte, Donan hurapol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tambovhasai om sada kilometrad lodeheze orhal, 118 km avtotel vai 113 km raudtel. Lähembaine lidn om Žerdevk 56 km päivlaskmha orhal, 78 km avtotedme vai 272 km raudtedme. "Oblovk"-raudtestancii () radab lidnan keskuzpalas «Tambov — Balašov»-keskustal vspäi 1893.
Tobmuz.
Uvarovo om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Zinaida Isupova vn 2010 sulakuspäi.
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 10 tuh. eläjid, vl 1939 — 10 800 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 830 ristitud, vn 2021 — 23 584 ristitud. Kaik 24 162 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31..34 tuhad eläjid vll 1979−2001 (34 800 rist. vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan Hristan Raštvoiden kafedraline päjumalanpert' (1840) om avaitud lidnas.
Opendusen aluzkundad lapsiden täht oma päivkodid, čomamahtoiden škol, sportškol, kaks' keskškolad: licei A.I. Danilovan nimed (koume korpusad) i kadetine korpus. Uvarovon himiž-tehnologine kolledž i Tambovan agjan bazižen medkolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Kirsanov

Kirsanov () om Venäman lidn da lidnümbrik Tambovan agjan päivnouzmas. Se om Kirsanovan rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase vspäi 1702 kuti "Kirsanov-žilo Krasinan raudtegimenno" (). Nimitihe sidä ezmäižen Kirsan (Hrisan) Zubahin-eläjan nimen mödhe sijaližes legendaspäi. Vl 1733 tegim paloi lophu, i kätihe žilod valdkundaližeks. Žilo sai makundan lidnan statusad vl 1779. Šingotihe torgovanoil i kahtel jarmankal vodes, tehmižen penil edheotandoil, sijaližeks openduzkeskuseks. Vl 1870 raudte mäni lidnanno i ühtenzoiti Saratovanke vl 1871. Toižen mail'man sodan aigaks evakuiruihe Gomelin jäugvägiden sodaškolad lidnha.
Kirsanov šingotase mašinansauvomižen kahtel tegimel (tekstil'mašiništ, mehanine tegim) i sömtegimištol (jauhkombinat, lihakombinat, sahartegim, kuivan maidon tegim, maploduiden konservtegim), mugažo specialižiden sobiden omblendfabrik radab. Aviabaz i «Gazprom»-kompanijan magistraližiden gazanveimiden Kirsanovan ohjanduz oma saudud lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, Voron-jogen oiktal randpolel ( 454 km pitte, Donan hurapol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Voronan Pursovk-ližajogi ( 14 km pitte) läbitab lidnad. Pen' vezivaradim om lidnan päivlaskmas.
Matkad Tambovhasai om kahesakümne seičeme kilometrad päivlaskmha orhal, 94 km avtotel vai 93 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Rasskazovo 57 km päivlaskmha orhal, 63 km avtotedme vai 69 km raudtedme, i Belinskii (Penzan agj) 58 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 83 km avtotedme. "Kirsanov"-raudtestancii radab lidnan suviröunal «Tambov — Saratov»-keskustal vspäi 1871. «Tambov — Saratov»-mante läbitab lidnad, avtotesarak viden kilometran pitte päivlaskmha lidnaspäi ühtenzoitab Penzanke.
Tobmuz.
Kirsanov om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Dmitrii Tereščenko, radoi vn 2017 keväz'kuhusai. Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Margarita Rožnova vn 2024 uhokuspäi, hän oli jo sil-žo radnikusel ende (kezaku 2017 — reduku 2018). Edeline lidnan suiman ezimez' om Oleg Šapiro (reduku 2018 — uhoku 2024).
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 9 300 eläjad, vl 1959 — 15 654 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 224 ristitud, vn 2021 — 16 164 ristitud. Kaik 16 682 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 500 eläjad vl 1931 i 20..21 tuhad eläjid vll 1967−2000.
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,3 %, toižed rahvahad — 1,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas. Ende Jumalanmaman Tihvinan jumalaižen naižjumalankodi radoi lidnas mugažo.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud päivkodid, aluzškol (ende nomer 3), kaks' keskškolad (nomer 1 i 11), lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma civiližen aviacijan Kirsanovan aviaciž-tehnine kolledž (Moskvan valdkundaližen civiližaviacijan tehnižuniversitetan filial vspäi 2010) i Tambovan agjan Agrariž-tehmištoline kolledž.
Tiltukaine

Tiltukaine vai Fuksii () om äivoččiden igähižvihandoiden penzhiden heim. Se mülüb Enoterižed-sugukundha. Lugetas 113 erikod. Sätihe severz'-se sadad dekorativižid sortuid da gibridoid.
Leviganduz.
Erikoiden tobj pala libub Suviamerikaspäi. Severz'-se erikod kazdas Meksikas (2 erikod) i Keskuzamerikas, Taiti-sarel (1 erik) i Udes Zelandijas (koume erikod).
Ištutadas dekorativižeks kazmuseks saduiš mail'madme, änikoičeb čomašti. Ku valita oiktad klimatad da sijad, ka tiltukaine ei küzu äi holid voziden aigan. Pit'kanstrokuižen akklimatizacijan satusekahad naprindad oma Irlandijas i AÜV:oiden lodehes.
Ümbrikirjutand.
Päivännavedii kazmuz, ei tirpi räkäd i vilud. Notked oksad oma kattud penil vihandoil vai ruzan polhe lehtesil 4..5 sm pitte. Lehtesed oma ellipsan formal, kazdas vastaiti.
Fuksii änikoičeb erazvuiččil änikoil, hätken i tihedašti. Ribuikahad änikod oleldas mugažo. Plodud-marjad eile morijad, no söda niid ei voi huban magun tagut da magun jäl'giden taguiči. Kazvatadud semnespäi tiltukaine voib kadotada mamankazmusen ičendoid, ka äikerdoitas čokvezoil paksumb.
Kazvatand.
Tal'ven lämuz pidab olda +6..+10 C°, kastelend om ven. Toštmižištutand tegese joga voden kevädel. Kezaaigan kazmusen lehtišt voib lähtta korktemb mi +18..+20 C° lämudel, ka pidab purskutada da kastelta penzast ičeze aigan.
Žerdevk

Žerdevk () om Venäman lidn da lidnankund Tambovan agjan suves. Se om Žerdevkan ümbrikon (edel vn 2023 semendkud — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti "Čibizovk"-žilo (). Se šingotaškanzihe, konz saudihe «Gräzi — Caricin»-raudtekeskustad vl 1869. Raudte mäni läz žilod, stancijan eziauguine nimituz oli "Burnak" (ven. "Бурнак" volostin keskusen mödhe). Udesnimitihe stancijad "Žerdevk:aks" vn 1905 kül'mkus lähižen külän mödhe. Sen külän aluz oli pandud ühteks pertikš vl 1745 F. Žerdev-bajaril. Žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vn 1954 15. päiväl heinkud, mülütihe raudtestancijad i saharantegimen žilod lidnha kerdalaz.
Žerdevk šingotase mehanižel tegimel i sömtegimištol (saharantegim, voitegim, lihakombinat, villänpurnud). Nevondkundaližen aigan maploduiden kuivateztegim i savičuntegim radoiba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suves, Saval-jogen randoil ( 285 km pitte, Donan hurapol'ne bassein), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Voronežan agjhasai om koume kilometrad suvhe orhal. Matkad Tambovhasai om 100 km pohjoižhe orhal, 120 km avtotel vai 300 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Uvarovo 56 km päivnouzmha orhal, 78 km avtotedme vai 272 km raudtedme, i Ertil' (Voronežan agj) 46 km päivlaskmha orhal, 84 km avtotedme vai 100 km raudtedme. "Žerdevk"-raudtestancii radab lidnan päivnouzmas.
Tobmuz.
Žerdevk oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 16,98 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2024 kezakus, Natalija Illarionova radoi likvidacižen laudkundan ezimehen vn 2023 tal'vkuspäi. Jäl'gmäine Administracijan pämez' oli Nikolai Kaširin (tal'vku 2017 — sügüz'ku 2023).
Eläjad.
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 15 267 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 209 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 13 883 ristitud. Kaik 14 296 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18..19 tuhad eläjid vll 1979−2001 (19 500 rist. vl 1996).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,2 %, toižed rahvahad — 2,8 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 91,0 %, azerbaidžanlaižed — 0,6 %, armenijalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 1,6 %, rahvahuden ozutandata — 6,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Aleksandr Nevalaižen jumalanpert' om avaitud lidnas vspäi 1994.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' päivkodid (nomer 1..3, 5..7), keskškol (nell' sauvust), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Žerdevkan sahartegimišton kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Rasskazovo

Rasskazovo () om Venäman lidn da lidnümbrik Tambovan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Rasskazovon rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1697 kuti "Rasskazovo"-žilo, konz Moršanskan Stepan Rasskaz Vodänov-manmez' sai carin laskendad panemha alust. Žilo kändihe järedaks, Venälaižen imperijan vatken tehmižen znamasižeks keskuseks. Nell' vatefabrikad i äiluguižed nahkan ümbriradajad edheotandad radoihe 19. voz'sadal. Šingotihe kut vanhuskolaižiden religiijoksmusiden keskuz. Žilo sai lidnan statusad vl 1926.
Rasskazovo šingotase erazvuiččiden sarakoiden tegimil: elektrotehnine (transformatorad i kingitusen stabilizatorad), nahkoiden, biohimine (etilspirtan), metalližkonstrukcijoiden, sauvondmašinoiden kohenduz, mugažo linduiden plemferm radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan lodehes, Mectambov-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 89 km pitte, Okan oigedpol'ne bassein), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Arženk-jogi (ven. "Арженка" 14 km pitte) lankteb Mectambovha lidnan suves.
Matkad Tambovan röunhasai om kaks'kümne koume kilometrad päivlaskmha orhal vai 26 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Kotovsk 27 km päivlaskmha orhal vai 41 km avtotedme.
«Tambov — Kirsanov»-avtotekeskust läbitab lidnad i ümbärdab sidä pohjoižespäi. "Platonovk"-raudtestancii kahtes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi i "Rasskazovo"-seižutezpunkt kümnes kilometras lodeheze (ende stancii) oma lähembaižel raudtel, ned ratas «Tambov — Saratov»-keskustal vspäi 1870.
Tobmuz.
Rasskazovo om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 36,12 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Aleksei Kolmakov (heinku 2010 — sulaku 2023). Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Sergei Svistunov vn 2010 sulakuspäi.
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 12 tuhad eläjid, vl 1939 — 30 800 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 45 484 ristitud, vn 2021 — 47 644 ristitud. Kaik 43 758 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 48..50 tuhad eläjid vll 1989−2001 (50 800 rist. vl 1990).
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,1 %, toižed rahvahad — 1,9 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 96,1 %, čiganalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 1,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Johann-jumalantedajan jumalanpert' i časoun' senno, ph. Jekaterina Aleksandrijalaižen jumalanpert'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..9), koume keskškolad (nomer 3, 4, 5), lapsiden sädamižen pert', lidnan čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Rasskazovon industrialiž-tegimištoline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kallaste

Kallaste (mugažo estin kelel; , edel 1923 vot "Красные горы") om Estinman lidn valdkundan päivnouzmaiženno röunanno. Se om valdkundan kaikiš penemb lidn eläjiden lugun mödhe, Tartun makundan pala.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud pagenuzil Uz'lidnan maišpäi vanhuskolaižil 18. voz'sadal kuti kalanikoiden külä Kokor-maižanduzusadiban sijas (est. "Kokora"). "Kallas" znamoičeb «rand» estikš. Kätihe lidnanvuiččeks žiloks (est. "alevik") vl 1921. Žilo sai lidnan statusad vl 1938. Vll 1950−1959 se oli Kallasten rajonan keskuseks.
Kallasten ristitud elädas kalanpüdandal i turizmal (kaks' adivpertid).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan pohjoižpäivnouzmaižes čogas, Peipusjärven päivlaskmaižel randal. Toril-oja () jokseb lidnan pohjoižes. Matkad Tallidnhasai om 162 km lodeheze orhal vai 198 km avtotel. Matkad volostin Alatskivi-žilo-keskushesai om 6 km suvhe orhal vai avtotedme, makundan Tartu-keskushesai om 40 km suvipäivlaskmha orhal vai 47 km avtotedme.
Vll 1991−2017 lidn oli ümbärtud Alatskivi-volostil. Vn 2017 redukuspäi Kallaste kadoti municipalitetan statusad i mülüb surenzoittud Peipsiääre-volostihe.
Eläjad.
Vl 2000 kaik 1 195 eläjad oli lidnas. Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 1 000 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 1,5..1,6 tuhad eläjid vll 1922−1970 (1 668 rist. vl 1959).
Rahvahad (2000): venänikad — 72,91%, estilaižed — 21,14%, toižed rahvahad — 5,95%.
Lidnan edeline pämez' oli Gennadi Kulkov (2015−2017).
Estinman lidnad

Estinmas om 47 lidnad () vspäi 1995:
Kotovsk (Venäma)

Kotovsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Tambovan agjan keskuzpalas. Se om agjan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe. Lidn om ümbärtud Tambovan rajonan territorijal.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud mecan sijha vl 1914 Nikolai II-carin käskön mödhe kuti valdkundaline "Porhtegim"-radnikžilo () sauvomha da holitamha porhan tegint. Vhesai 1917 vaumitihe raudted i lämuzelektrokeskust. Vl 1918 se oli "Udarnik"-žiloks. Udesnimitihe "Rusked Torač"-žiloks () vl 1919. Kätihe sidä Tambovan rajonaks vn 1938 uhokul. Rajon sai erižen lidnan statusad vn 1940 16. päiväl sulakud, udesnimitihe nügüdläižikš Rahvahanikoiden sodan Grigorii Kotovskii-kombrigan muštoks. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli alištunu bombardiruindale, sur' lämoipalo tegihe porhtegimel vn 1942 heinkus.
Kotovsk šingotase himižil tegimil (porhtegim i plastmassan tegim), sauvondmaterialiden pästandal (lämuzizoläcijan i keramižtegesiden tegimed), ratud nahkan tegimel, elektrokomponentoiden «Almaz»-edheotandal, sömtegimištol (leibtegim) i meblin pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan suviröunanno, Cnanjogen oiktal korktal randal ( 451 km pitte, Okan oigedpol'ne bassein), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kotovskan vezivaradim (vai Tambovan, 21 km², 128 m ü.m.t.) Mectambov-jogel om olmas kahtes kilometras päivnouzmha lidnaspäi vspäi 1995.
Matkad Tambovan röunhasai om kahesa kilometrad pohjoižhe orhal vai vižtoštkümne kilometrad avtotel. Toine lähembaine lidn om Rasskazovo 27 km päivnouzmha orhal vai 41 km avtotedme. Ei ole passažirühtenzoitust raudtedme vspäi 1996, "Kotovsk"-raudtestancii om sauptud, "Tambov II"-stancii kävutase jüguiden täht vaiše, erine sarak tuleb Tambovaspäi lidnha.
Kotovsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 30,81 km².
Eläjad.
Vl 1916 žilon ristitišt oli kahesa tuhad eläjid, vl 1959 kaik 25 511 ristitud elihe lidnas. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 850 ristitud, vn 2021 — 26 694 ristitud. Kaik 30 353 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 37..38 tuhad eläjid vll 1979−1998 (38 600 rist. vl 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,9 %, toižed rahvahad — 2,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kaks' jumalanpertid i časoun'. Suremb kivine Raštvoiden jumalanpert' om sauvomas vspäi 2001.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, kaks' keskškolad, specialine korrekcine škol-internat, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol. Kotovskan industrialine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kotovsk

Kotovsk voib znamoita nimitadud eländpunktoid Rahvahanikoiden sodan Venämas Grigorii Kotovskii-kombrigan muštoks:
Plod

Plod (, "karpos") om änikon šingotesen lopuline etap, se toižetase kaks'jaižes sugutamižes. Katesemnižiden kazmusiden generativine organ om olmas formiruimha da kaičemha semnid. Plod sädase petkloižen kandoižespäi (todesine plod), sen ühtes änikon toižed palad voidas ühtneda plodun formiruindas — ozutesikš, äniktorv, änikon aluz (vär plod).
Äjad plodud oma sömižen tarbhaižed produktad, ottas torhudeks samha zellid da mujuid.
Karpologii tedoidab ploduid. Erasiden sortuiden plodud kazdas sugutandata, semnita päpaloin, nimitadas niid "partenokarpižikš". Maižandusen sarak ploduiš om ploduidenkazvatand.
Toižendad.
Erištadas nenid ploduiden toižendoid ühthižen nägun mödhe: konorüt, boba, paug, havadoine, pähkim, äipähkmut, pajumuna, äisemnine, jablok, marj i lumarj.
Form da suruz.
Form rippub kazmusen erikospäi i oleleb šurunvuitte, grušanvuitte, cilindrine, spiraline, linzanvuitte, suugikaz, värtmenvuitte da toižed. Sen ližaks, plodun pind voib olda siled, kauged, ogakaz i karvakaz, kattud vahakerthel.
Kazmusen plodun suruz voib vajehtuda lujas arvoimižihe kacten. "Vigna unguiculata"-kazmusen plodud-bobad sadas ühthe metrhasai pitte, tikvan i arbuzan plodud voidas kazda surikš mugažo. Heinäsižiden kazmusiden plodud kazdas henod, ühtes millimetraspäi surtte.
Gräzi

Gräzi () om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Lipeckan agjan päivnouzmas. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Gräzin rajonan administrativine keskuz. Lipeckan suvipäivnouzmaine kaimdailidn.
Istorii.
Ende Gräzi-žilo oli olmas lidnan territorijal Matiran oiktal randal 17. voz'sadaspäi. Sirtihe sen eläjid paloin vl 1974 sauvomha Matiran vezivaradint, ühtištuihe žilod lidnanke vl 1979. Gräzi-radnikžilon aluz om pandud vl 1868 kuti raudtestancii udel «Moskv — Voronež»-raudtel. Vl 1869 sauvoškanzihe «Jelec — Borisoglebsk»-raudted žilospäi. Nimitihe stancijad i sid' radnikžilod Gräzi-žilon mödhe. Radnikžilo kändihe rajonan keskuseks vl 1928, sai lidnan statusad vn 1938 4. päiväl tal'vkud.
Gräzi šingotase mašinansauvomižen tegimil (gidromašiništ, kul'tivatorad, elevatorjauhmašiništ, raudtekonteinerad), sömtegimištol (järed saharantegim, sömkoncentratoiden kombinat, elevator), raudten edheotandoil, mugažo semniden tegim radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Matir-jogen hural randal tobjimalaz ( 180 km pitte, Donan hurapol'ne bassein), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Baigor-jogi (ven. "Байгора" 115 km pitte) lankteb Matirha huralpäi lidnan päivnouzmas. Matiran vezivaradim zavodiše ani mödvedhe lidnaspäi.
Matkad Tambovan agjhasai om kuz' kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal. Matkad Lipeckan röunhasai om kaks' kilometrad päivlaskmha-lodeheze orhal vai teidme, om 20 km keskushesai.
Kaik koume raudtestancijad ratas lidnas: "Gräzi-Orlovskije" (ende Gräzi-Jeleckije) vspäi 1868, "Gräzi-Volgogradskije" vspäi 1869 i "Gräzi-Voronežskije" (keskuses) vspäi 1868. Sportivine "Gräzi"-aerodrom radab vides kilometras suvhe lidnaspäi.
Tobmuz.
Gräzi om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 38,61 km².
Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Mihail Gološčapov vn 2015 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vl 1897 žilon ristitišt oli 1 700 eläjad. Vl 1939 kaik 25 900 ristitud elihe lidnas. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 46 807 ristitud, rajonan koume videndest. Kaik 46 586 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om 46..49 tuhad eläjid vspäi 1989 (49 300 rist. vl 2001).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,8 %, čiganalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas.
Gräzin tehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Avstralijan štatad da territorijad

Avstralii jagase kudeks štataks () da koumeks kontinentaližeks territorijaks (angl. "territory"), lugemata penid sar'hižid territorijoid (koume elänzoittud i koume rahvahatomad) i tahtoidud Antarktidan palad.
Čapligin (lidn)

Čapligin () om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Lipeckan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Čapliginan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1638 kuti Ust' Stanovih Räs-külä (), möhemba "Slobodskoje-žilo". Vl 1695 Petr I-carin puine lebuerižpert' oli saudud läz žilod tel Moskvaspäi Voronežannoks. Vl 1702 Petr I pani penen Oranijenbaum-lidnusen alust Alamaiden lidnusiden ezikuvan mödhe. Sil-žo vodel car' lahjoiči žilod lidnusenke ičeze Aleksandr Menšikov-favoritale. Vl 1737 ned kändiba valdkundaližikš. Žilo sai makundan lidnan statusad vn 1778 16 (27). sügüz'kud "Ranenburg"-nimitusenke lidnusen värištadud rahvahal nimen mödhe.
Vl 1890 raudte ühtenzoiti lidnad Dankovanke. Vspäi 1896 saudihe tošt raudted Moskvhasai, se kändi "Ranenburg"-stancijad raudtesol'meks. Lidn sai nügüdläšt nimitust vn 1948 2. päiväl redukud venämalaižen i nevondkundaližen Sergei Čapligin-mehanikantedomehen (1869−1942) kanzannimen mödhe, hän oli sündnu sihe.
Čapligin šingotase sömtegimištol (maidon edheotand, jauhtegim, trahmaltegim, leibänkombinat) i turizmal. Mašinansauvomižen edheotandad ratas eriližen tegimištzonan rezidentoikš lidnanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Stanovaja Räs-jogen randal ( 100 km pitte, Donan hurapol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jagodnaja Räs-jogi (ven. "Я́годная Ря́са" 75 km pitte) lankteb Stanovaja Räsha oiktalpäi lidnan suves. Matkad Tambovan agjhasai om 7 km päivnouzmha orhal. Matkad Lipeckhasai om 75 km suvhe orhal, 82 km avtotel vai 130 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Mičurinsk (Tambovan agj) suvipäivnouzmha, Lebedän' suvipäivlaskmha, Dankov päivlaskmha i Räžsk (Räzanin agj) pohjoižhe. "Ranenburg"-raudtestancii radab lidnan lodehes vspäi 1890.
Čapligin om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind — 20 km².
Eläjad.
Vl 1897 ristitišt oli 15 300 eläjad, vl 1931 — 7 800 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 656 ristitud, rajonan kaks' videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 100 eläjad vl 1913 i enamba 14 tuhad eläjid vll 1989−2001 (14 343 rist. vl 1989). Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Stroican päjumalanpert' (om saudud 1806−1818) i nell' jumalanpertid oma olmas lidnas. Phh. Pedroin da Pauloin mez'jumalankodi om avaitud 2 km päivnouzmha lidnaspäi vspäi 1712.
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,1%, toižed rahvahad — 1,9%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Čapliginan agrarine kolledž.
Usman'

Usman' () om Venäman lidn da lidnankund Lipeckan agjan suves. Se om Usmanin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1645 kuti puine lidnuz makundan lidnan statusanke. Lidnuz oli tarbhaine i oli udessündutadud vl 1684, vaiše rova i pudotez jäiba sišpäi 1780-nzil vozil. Torgovanoiden istorine pertišt om kaičenus hüvin.
Usman' šingotase valamižmašiništon tegimel, tabakfabrikal, sömtegimištol (leibänkombinat), mugažo mebel'- i omblendfabrikad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suves, ühtennimižen jogen randal ( 151 km pitte, Donan hurapol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Voronežan agjhasai om 15 km suvhe i päivlaskmha orhal. Matkad Lipeckhasai om 62 km pohjoižhe orhal, 74 km avtotel vai 70 km raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Voronež (Voronežan agj) 55 km suvipäivlaskmha orhal, 72 km avtotedme vai 61 km raudtedme, Zadonsk 67 km lodeheze orhal vai 84 km avtotedme, i Gräzi 52 km pohjoižhe orhal, 58 km avtol vai 53 km raudtel. "Usman"'-raudtestancii radab lidnas «Gräzi — Voronež»-keskustal vspäi 1868.
Tobmuz.
Usman' om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 12,66 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Denis Vasil'čenko (keväz'ku 2019 — keväz'ku 2024), Aleksei Bokarev (kül'mku 2015 — keväz'ku 2019). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Galina Kitaeva vspäi 2020. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Sergei Malii ("Сергей Малый", 2005−2015 i 2018−2020), Svetlana Ternovih (2015−2018).
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli kümne tuhad eläjid, vl 1931 — 13 600 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 685 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 19 662 ristitud. Kaik 19 958 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..21 tuhad eläjid vll 1970−2003 (21 tuh. rist. vl 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,2 %, toižed rahvahad — 1,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalannägundan päjumalanpert' (om udessündutadud vll 2000−2015), Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert' (om saudud tošti vll 1905−1907, enččen Ph. Sofijan naižjumalankodin pala) i ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om saudud vozil 2016−2020). Niiden ližaks kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud päivkodid, licei (nomer 1), koume keskškolad (nomer 2, 3 i 4), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Usmanin äiprofil'ne kolledž i Usmanin tegimištoliž-tehnologine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.