tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Vesnuhhein

Vesnuhhein () om äivozne heinäsine kazmuz. Se om Vesnuhhein-heimon tipine erik, mülüb Vesnuhheinižed-sugukundha.
Leviganduz.
Voib vastata Evropan i Azijan venon vönen nituil. Erik om introduciruidud Pohjoižamerikha, varuline rujohein Udes Zelandijas.
Kazmuz navedib nepsoid mahusid. Voib eläda läbi venos sur'vedes vai nimadundas. Voib kazda mahusil erazvuiččenke muiktuzmäranke (pH 4,0..7,5). Kazvab hüvin plodukahil i vägitomil savikoil i savimail.
Ümbrikirjutand.
Kazvab 20..50 santimetrhasai pitte. Vižsaumnikan formal jagadud lehtesed kazdas vezoil. Lühüd jurišt (0,5..1,8 sm pitte) om mahusen pindanno. Ribujuren palad kazdas lapakoikti i kon'ha alahaks, 10..40 sm süvüdehesai i 25..50 sm levette.
Vesnuhhein änikoičeb kezakus i ehtib kärnduda heinäntegole. Änikod oma pakaižed, kahthe santimetrhasai surtte. Viž äniklehtest, äi pölükid da petkloižid om änikos. Änikuz om pol'vihmankatuz. Plod om kazvanuded ühtheze pähkmuded. Äikerdoičese semnil tobjimalaz, paremba luhtoidme.
Kävutand.
Kazmuz om "luja morim", ei sa otta südäimehe ristituile, mezjäižile i äjile kabjživatoile.
Kazvatadas 'Flore pleno'-formad dekorativižeks, sen pakuižed änikod oma järedad ribuikahad loštabad. Vesnuhheinän tuhk mülütab nenid mikroelementoid (procentoiš): kalii 24,3, kal'cii 18,4, natrii 6,0, hlor 5,0, magnii 4,1, ola 3,7, fosfor 3,5, raud 2,4, rik 1,8.
Kävutadas hibjan irdpolespäi, ottas tervehtamha poltatesid, satatesid, pän kibuid, tuberkulözad.
Kanabr'

Kanabr' () om änikoičii igähižvihand kazmuz, penzhaine. Om "Calluna"-heimon üks'jäine erik. Heim mülüb Kanabränvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazmuz libui Suvipäivlaskmpol'žes Azijaspäi. Nügüd'aigaine levigandmižavaruz — Azijan ven vö, Evrop, Keskmeren randpol', Grenlandan rand, Amerikan atlantine randišt. Kanabr' om invazivine erik Udes Zelandijas.
Navedib kazda muiktoil soil (turbazsoil), palatišil, pedajikoiš i dubmecoiš muiktal mahusel. Valičeb avarod tahondoid, venon pimitandan sijid. Sädab žomid ("kanabrik", "kanabrišt").
Ümbrikirjutand.
Madal penzhaine, kazvab 20..50 sm kortte, harvemba metrhasai da sen enamba. Seikhed sarakoičesoiš lujas. Lehtesed oma henod koumetahkoižed vardeta, 2..3 mm surtte.
Änikoičeb lilaiž-ruskedvauvhil tophil, om 5..30 henod änikod kaikuččes. Pölüstoitase mezjäižil i tulleil. Plod nimitase "čiganančigičaižeks". Äikerdoičese semnil tobjimalaz.
Kävutand.
Ištutadas dekorativižeks kazmuseks saduiš, sai populärižust al'pižidenke kazmusidenke. Om sätud severz'-se kümenikoid sortuid.
Kanabrän lehtišt om znamasine söte lambhiden täht.
Kanabr' om arvokahan medenkandajan kazmusen ičeze änikoičendan tagut möhäižel kezal. Mezi kanabräspäi abutab mezjäižile tal'vduda, hüvä antiseptik, kävutase zell'abutuseks.
Omeghein

Omeghein () om kaks'vozne heinäsine kazmuz. Mülütadas Sel'derejižed-sugukundha. Om "Conium"-heimon tipine erik.
Leviganduz.
Kazmusen eziauguine areal om Evrop i Pohjoižafrik. Om levitadud kaikil kontinentil, voib eläda venon vönen äjiš arvoimižiš. Amerikan, Avstralijan i Päivlaskmaižen Azijan introduciruidud erik.
Omeghein kazvab mecanröunoiš, luhtoidme, pustolaniš, okaidud maižanduzmaiš, mouckiven, vanoiden i teiden pautkil.
Ümbrikirjutand.
Omegjur' om värtmenvuitte, vauktan polhe. Lehtesed jurenno šingotadas ezmäižel vodel, but'k-seikh 60..180 sm kortte kazvab kahtendel vodel.
Kazmuz änikoičeb kezakus-heinkus, äikerdoičese äiluguižil semnil.
Kävutand.
Omegheinän kaik palad oma "morijad". Travijad alkaloidad kadodas Šotlandijan i Armenijan kazmusiš. Kävutihe oficialižeks morimeks Amuižes Grekanmas surmičemha suttüd ristituid. Näl'ghine živat traviše heinän penes lugumäraspäi (kahtes..koumes kilogrammaspäi hebod, 4..5 kg järed sar'vikaz kabjživatišt, 50..70 grammad sorzad), eläbzdoittas maidol.
Ottas kävutamižhe semnid da lehtesid zell'kazmuseks-ki, ei ole toist kävutandad travijoid ičendoid tagut (dubindsubstancii, medenkandai).
Love Me or Hate Me

«Love Me or Hate Me» ("Armasta mindai vai ala navedi mindai") om britanižen Lady Sovereign-pajatajan 5. pajo hiphop-žanras i 13. pajo (remiks) debütižes «Public Warning»-studijanal'bomas da ühtennimine singl. Ned oma pästtud 2006-nden voden redukul. Pajon tekst om anglijan kelel.
Pajon tegijad oma pajatai iče i singlan Dr. Luke-prodüser (Lukaš Gotval'd). Singl tegihe kudendeks lugul i nelländeks debütižes al'bomaspäi. Singlan erazvuiččed variantad oma pästtud Surhe Britanijha, AÜV:oihe (750 tuhad kopijoid) i Saksanmaha amerikaižel Def Jam-leiblal.
Kompozicii om mülütadud «Need for Speed Carbon»-kompjutervändon saundtrekoihe. Videoklip pajole om sätud "Tetris"-vändon blokoiden nägul.
Forsaž (fil'mserii)

«Forsaž» (; venäkel'žes versijas — "Форсаж") om tetab amerikaine fil'mserii ogernikoiden-avtotoračuiden bandan polhe (lugemata 3. palan).
Kaik ühesa täuz'piduzlišt i kaks' lühüdpiduzlišt fil'mad om pästtud vspäi 2001 vhesai 2021. Täuz'piduzližiden fil'miden režissörad oma Rob Koen (1.), Džon Singlton (2.), Džastin Lin (3.—6.), Džeims Van (7.) i F. Geri Grei (8.). Kaik planiruiše 10 fil'mad päserijas vodele 2021 i fil'mdandan lopind.
Täuz'piduzližed fil'mad.
Spin-off — "" (2019).
Parodii — "Superforsaž" (2015).
You're a Woman

«You're a Woman» ("Sinä oled naine", mugažo «You're a Woman, I'm a Man» — "Sinä oled naine, minä olen mez' ") om Bad Boys Blue-muzikgruppan tetab pajo. Se om ühtenz' pajo debütižes «Hot Girls, Bad Boys»-al'bomas da ühtennimine singl, kudambad oma pästtud 1985-ndel vodel.
Pajon tekst om anglijan kelel.
Turkan kel'

Turkan (turcijan) kel' (ičeze nimituz: "Türk dili" [ˈtyɾc 'dili], lühüdas "Türkçe" [ˈt̪yɾktʃe]) om üks' türkižiš kelišpäi.
Necil kelel pagištas turkad Turkanmas (ristitišton 93% vl 2005) da Pohjoižkipras, i enamba kaiked neniš verhiš maiš: Saksanmas (2,5 mln pagižijoid) i Bolgarijas (750 tuh. rist.). Pagižijoiden lugu om läz 65 millionad ristituid mamankeleks i läz 10 millionad pagižijoid toižeks keleks, kaikiš enamba levitadud türkižen keliden keskes. Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal (edel 1928. vot oti araban kirjkelen aluseks), kirjankel' om sätud Stambulan paginan alusel i vajehti osmanan kel't. Om äi suližid paginoid, ned sätas kontinuumad Stambulaspäi Azerbaidžanan röunhasai.
Kelen reguliruindorganizacii om kundaline «Turkanman kelentedon associacii» ("Türk Dil Kurumu, TDK") Turkanman ohjastusenno, päofis sijadase Ankaras. Organizacijan aluz om pandud Mustafa Atatürkal vl 1932, eziauguižešti "Türk Dili Tetkik Cemiyeti"-nimitusenke («Sebr turkan kelen tedoiduses»), kändihe tedoinstitutaks vl 1934.
Sanoiden bazine järgenduz sanundas om SOV. Sanoiš vokaliden garmonii om olmas. Turkan kel' om agglütinativine kel'. Ei ole grammatižen sugun kategorijad.
Pretty Young Girl

«Pretty Young Girl» ("Čoma nor' neižne") om Bad Boys Blue-muzikgruppan tetab pajo. Se om koumanz' pajo heiden debütižes «Hot Girls, Bad Boys»-al'bomas da ühtennimine singl, kudambad oma pästtud 1985-ndel vodel.
Toni Hendrik i Karin Hartmann (Karin van Haaren-nimenke) sätihe pajod, hö-žo prodüsiruihe singlad. Pajon tekst om anglijan kelel.
Singl sai röunatud satust Evropan saksankel'žiš maiš i Bel'gijas.
Hot Girls, Bad Boys

«Hot Girls, Bad Boys» ("Räkäd Neiččed, Hondod Prihad") om Bad Boys Blue-muzikgruppan debütine al'bom. Se evrodisko- i sintipop-žanroiš, om pästtud 1985-nden voden 28. päiväl elokud. Ühthine hätkeližuz om 42 min 27 s.
Koume singlad om pästtud al'bomaspäi: «L.O.V.E. in My Car» (1984, gruppan debütine kompozicii i ezmäine singl) Endrü Tomasan änetuses, i kaks' rahvahidenkeskešt hitad — «You’re a Woman», «Pretty Young Girl» (vn 1985 singlad).
Kombinacija

«Kombinacija» (ven. «Комбинация») om tetab nevondkundaline i venämalaine disko-/popgrupp Saratovaspäi, vlspäi 1988.
Mülükund om Tat'jana Ivanova, Elena Červäkova, Ekaterina Bolotova, Alöna Antonova da Elizaveta Mälik; no gruppan kaikiš tetabamb ühtnii oli Alöna Apina, kudamb jäti sidä 1991-ndes vodes.
Miraž (grupp)

«Miraž» () om Andrei Litäginan (üks' alusenpanijoišpäi) muzikgrupp nügüde, vodel 2017. Se om tutab nevondkundaline i venämalaine disko-/popgrupp Moskvaspäi, vodelespäi 1986. Kaik lähtnuded vokalan pajatajad naižed tegiba edesižen soližen kar'jeran vai sädiba ičeze muzikgruppid.
Kanuri (kel')

Kanuri vai Keskuzkanuri (ičeze nimituz: "kanuri") om kel' (dialektine kontinuum), kudambal pagištas Nigerijas, Nigeras, Čadas da Kamerunas.
Pagižijoiden lugu om läz 4 millionad ristituid. Kanurin kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.
I Can Lose My Heart Tonight

«I Can Lose My Heart Tonight» ("Voin kadotada ičemoi südäikerad necil öl") om C. C. Catch-pajatajan tetab pajo. Se om kahtenz' pajo debütižes «Catch the Catch»-studijanal'bomas (1986), evrodisko- i sintipop-žanroiš. Ühtennimine pajonke singl om pästtud 1985-nden voden heinkul.
Pajon sädai i singlan prodüser om Diter Bolen. Kompozicijan tekst om anglijan kelel.
'Cause You Are Young

«'Cause You Are Young» ("Ved' sinä oled nor' ") om C. C. Catch-pajatajan ezmäine pajo debütižes «Catch the Catch»-studijanal'bomas (1986) sintipop-žanras da ühtennimine singl, se om pästtud vl 1985.
Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan sädai i singlan prodüser om Diter Bolen.
Strangers by Night

«Strangers by Night» ("Öižed hörmad") om C. C. Catch-pajatajan videnz' pajo debütižes «Catch the Catch»-al'bomas da ühtennimine singl. Ned oma kirjutadud vl 1985, pästtud 1986-ndes vodes.
Pajon sanoiden da muzikan tegii i singlan prodüser om Diter Bolen. Sen tekst om anglijan kelel, originalan žanr om sintipop.
Catch the Catch

«Catch the Catch» ("Püda Catch:ad") om alamalaiž-saksalaižen C. C. Catch-pajatajan debütine al'bom. Se om pästtud vn 1986 28. päiväl sulakud.
Kajugan kel'

Kajugan kel' vai Kajug (ičeze nimituz: "gayogo̱hó:nǫ’") om üks' irokezižiš kelišpäi, kudambal pagištas kajug-rahvaz Kanadan Ontario-agjas.
Pagižijoiden lugu om 61 ristitud (vn 2016 rahvahanlugemižen mödhe, vl 2012 oli 79 pagižijad). Se om üks'jäine eläb pagin, toine om kadonu AÜV:oiden Oklahom-štatha, oli levitadud siš edel 1980-nzid vozid.
Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.
Tuskaroran kel'

Tuskaroran kel' vai Tuskaror (ičeze nimituz: "Skarò˙rə̨ˀ") om üks' irokezižiš kelišpäi, kudambal pagištas tuskaror-rahvahas AÜV:oiš da Kanadas. Pagižijoiden nügüdläine lugu om 11 ristitud vai eskai enamb.
Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.
Eiler Leonard

Leonard Eiler (; sünd. 15. sulaku 1707, Bazel', Šveicarii — kol. 18. sügüz'ku 1783, Piter, Venäman imperii) oli šveicarine, prussine da venämalaine matematikan- i mehanikantedomez'.
Lugetas händast 18. voz'sadan kaikiš znamasižembaks matematikantedomeheks (Lagranžan ühtes).
Tedoradmine.
Eiler om tetab äjiden tedotöiden tegijaks, sädi enamba mi 850 töd korktan matematikan (analiz, luguiden teorii), optikan, differencialižen geometrijan, ballistikan da toižiden disciplinoiden polhe, monografijoiden kaht kümenikad. Mahtoi pagišta äjil kelil, pästi openduzkirjoid i erasid tedotöid venän-ki kelel.
Vl 1744 Eiler avaiži variacižen lugendan. Kävuti tedotöiš meletadud terminologijad da matematikan simvolištod, niiden znamasine pala om kaičenus tähäsai. Töiden südäiolend om kirjutadud praktižil algoritmil läz kogonaz.
Biografii.
Leonard Eiler oli sündnu Bazelin Paul' Eiler-pastoran kanzha. Sai alaopendust kodiš tataspäi, i ozuti mel'hetartust matematikha laps'aigas völ. Openui Bazelin gimnazijas, vll 1720−1724 oli Bazelin universitetan üläopenikan, sai čomamahtoiden magistran arvod.
Eiler radoi da eli Piteriš (elon pol't, vll 1727−1741 i 1766−1783) i Berlinas (1741−1766). Tedomez' oli Piterin, Berlinan, Turinan, Lissabonan i Bazelin Tedoakademijoiden ühtnijaks.
Guaranin kel'

Guaranin kel' (ičeze nimituz: "avañe'ẽ" [ʔãʋãɲẽˈʔẽ] «ristituden kel'», mugažo "guarani"-nimituz kävutase, ) om üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi, guarani-rahvahan i sen heimrahvahiden kel'. Mülüb tupi-kel'kundha, sen tupi-guarani-sarakho.
Kelen reguliruidorganizacii om Guarani-kelen akademii ("Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ", ), radab vn 2013 kezakuspäi Paragvain Asunsjon-pälidnas.
Leviganduz.
Antonio Ruis de Montoja-jezuit ("Antonio Ruiz de Montoya") pästi kelen ezmäšt grammatikad i vajehnikad ( «Guarani-kelen kal'huded») vl 1639. Läz kaik Paragvain ristitišt pagižeb guaranikš vai el'gendab sidä, mugoi kel'situacii om üks'jäine Suviamerikan valdkundoiš indejižen kelen täht.
Guaranin kel' om Paragvain i Bolivijan valdkundkel', Argentinan pohjoižen Korr'jentes- da Misiones-provincijoiden oficialine kel'; mugažo sil pagištas Brazilijan suves.
Pagižijoiden lugu om läz kut polenke millionad ristituid (mamankeleks i toižeks keleks, 2020). Paragvain eläjiden pol' pagižeb vaiše sil, toižiden eläjiden kahtenz' kel' om ispanijan kel' päpaloin. Ispanijan kel' jäb üks'jäižeks oficialižeks üläopendusen sferas.
Vikipedii guarani-kelel om avaitud vl 2005, ezmäine toižetuz om tehtud sen ezitegeses vl 2003.
Ümbrikirjutand.
Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.
Sugun kategorijad ei ole. Nazaline garmonii om keles. Sanoiden järgenduz om joudjaline, no VO-järgenduz om levitadud.
Velgsanad mail'man keliš guaranin kelespäi: piranj (&lt; "pira nya" «raudad»), jaguar, tapir (živatad), keš'ju (pähkim), tapiok (jauh maniokaspäi).
Aimaran kel'

Aimaran kel' (ičeze nimituz: "aymar aru") om üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi. Mülütadas aimar (haki)-kel'kundha.
Aimaran kel' om valdkundkel' Bolivijas ühtes ispanijan kelenke, Perun oficialine kel'; mugažo sil pagištas Čilin pohjoižes čogas. Pagižijoiden lugu om läz koumed millionad ristituid (mamankel'), heiden toine paginkel' om ispanijan kel'.
Kelen ezmäine grammatik om sätud Ludoviko Bertonio-papil vl 1603, hän-žo kogozi ezmäšt vajehnikad vodele 1608. Aimaran kel' om agglütinativiž-polisintetine, sanoiden järgenduz om SOV. Kelen logik om koumevariantine (trinarine) äjiden toižiden keliden erineden, kudambiden logik om kaks'variantine (binarine).
Aimaran keled

Aimar vai Haki om rindataden pen' kel'kund. Keliden kandajad elädas tobjimalaz Bolivijas, mugažo Perus da Čiliš.
Üks' koumespäi kaikiš surembas kel'kundaspäi Suviamerikas (mugažo — kečua da indoevropine). Sai kečua-kel'kundan surt valatoitust.
Mülükund:
Hakaru (kel')

Hakaru vai Tupinan aimaran kel' (ičeze nimituz: "haq'aru") om üks' Suviamerikan indejižiš kelišpäi. Mülütadas aimar (haki)-kel'kundha.
Sil pagištas Perus. Pagižijoiden lugu om 725 ristitud (2004; kut mamankelel).
Surman kel'dand

Surman kel'dand om juridine kel'dand kolda märhapandud sijiš (štrafan varuližuses kolijan heimolaižile da m. e.).
Surm om kel'dandan al neniš tahondoiš:
Enččes panihe kel'dandad religijan vai politikan meliden tagapäi, miše kaita sijad sakraližeks. Amuižil grekalaižil pühä Delos-sar' oli kel'tud surmaspäi videndes voz'sadaspäi EME.
Sennheiser

«Sennheiser Electronic GmbH &amp; Co. KG» («Sennheiser» virktas "Zennhaizer") om saksalaine privatine kompanii, kulundelektrotehnikan tegii da satai. Tegeb vspäi 1945 Vedemarkas (Alasaksonii-federacijanma) «Labor W»-nimen al. Vspäi 1958 nimitase nügüdläižikš.
Kompanii om tetab kut hüväladuližiden kundlimiden da mikrofoniden tegii. Fric Zennhaizer pani kompanijan alust da oli sen pämehen vll 1945−1982. Radajiden lugu om 2 750 ristitud (2015).
Kirj

Kirj om üks' painmižprodukcijan toižendoišpäi.
Kirj om perioditoi pästand, kudamb kogoneb ombletud vai klejatud bumaglehtpolišpäi, paindud vai kirjutadud kädel tekstanke da/vai kuvidenke. Hal'g (no ei kaikušti) om 48 vai enamb lehtpol't i kova kirjankor'. Ombeltud kirj om vahvemba i kogoneb 16- vai 32-lehtpol'žiš lehtikoišpäi.
Om eriližed-ki, elektrokirjad (elektronižed kirjad); nened kirjad ahtištadas hilläšti bumaganalogoid i vl 2013 ottiba kirjoiden torgusen koumandest lugumäran mödhe. Audiokirjad oma niiden toižendaks. Eriline elektronine ladim om tarbhaine kävutamha kaikid niid.
Vl 2010 kaik oli läz 130 millionad kirjoiden nimitusid mail'mas.
Mail'man kirjoiden i avtoroiktusen päiv () oigendase joga voden 23. sulakud UNESCO:n egidan al vspäi 1996.
Kirjan istorii.
Grekalaižed tedotihe kirjantorgovanoiš («bibliopol:ad») 5. voz'sadaspäi EME (oz., Ksenofont). Torguind kirjoil oli järgeline Amuižes Rimas, kirjutihe i möihe kirjoid eriližiš radhonusiš. Lühüdoiden kirjoiden sädandan mahtuz oli štampuind.
Ksilografii mainitase Päivnouzmman maiš (Korei) 8. voz'sadaspäi, Evropas — 14. voz'sadaspäi. Iohann Gutenberg tegi melel painmižpuid 15. voz'sadal, i siš aigaspäi kirjad kändihe odvemba, no todesižikš bumagfabrikoiden sauvondan jäl'ghe. Sihe kacmata, kirjad küzudas tarkoiktust kävutamižes, kuti kaiken-ki oli.
Tehmine.
Poligrafine tegimišt pästab kirjoid nügüd'aigan. Ottas kävutamižhe specialižen bumugan sortuid, miše kirj linniži kaičenus hätkemba. Tehtas standartižiden suruziden mödhe.
Sätas original-maketad. Kirjan painmižen tehnologii om ofsetine vai litografii paksumba kaiked, sen aigan muju sirdase painuzformaspäi bumagale ližacilindran abul. Paindas lehtpolid bumagal turuikš, sid' čaptas eriližikš lehtesikš, vai paindas lehtesil kerdalaz. Kogotas lehtesid oiktal järgendusel, ombletas vai kleidas agjoid ühtheze, ližatas kirjankor't.
Kaičend.
Kirjad kaičesoiš kirjištos. Kaičendan arvoimižed oma päipaštan ul'traruskedsinižen sädegoičendan olmatomuz, viluhk pol'pimed honuz, ven nepsuz. Tarbiž sortiruida kirjoid suruden mödhe, kirjad pid'oiteldas toine tošt paličal i muga kaitas ičeze eziaugušt formad.
Kirjoiden sur' kogoduz kaičese kirjžiruižil vai škapoiš. Ku om vähä kirjoid, ka voib kävutada arhivpidimid.
McDonald's

McDonald's om amerikaine korporacii. Sen aluz om pandud kahtel Makdonalds-vellel vl 1940. Formulirui kiruhsömän principoid vl 1948.
Vhesai 2010 kompanii oli kaikiš suremb kiruhsömän restoranoiden verk mail'mas, radab frančaizingan sisteman mödhe päpaloin. Vn 2018 lopus kaik 37 855 restoranad radoihe «McDonald's»-torguindmarkanke, niiden keskes 35 085 oliba frančaizingan oiktusenke. Korporacii mülüb AÜV:oiden kaikiš järedambiden kompanijoiden «Fortune 500»-nimikirjuteshe (149. sija vl 2019).
Korporacijan päfater sijadase Ouk-Brukas — Čikagon ezilidnas, AÜV.
Restoran

Restoran (franc. kelespäi "restaurer" — «endištada», «vahvištada») om kundaližen sömižen edheotand sömižiden avaronke assortimentanke, pakitoittud da firmižid emägusid mülütaden.
Erištadas restoranoid znamasižikš rahvahaližen keitimen polhe, arvoiden i formitesen mödhe, om äi holitesen mahtusid. Kiruhsömän restoranad oma odvad da sured, ratas päivesen tobjad palad. Kanzaližed i lüks-klassan edheotandad slokosttäs ičeze klijentan täht päpaloin. Om restoranoid suridenno organizacijoidenno, adivpertiš. Erased aluzkundad anttas vaiše murgn'ant, toižed avaidasoiš longispäi, ratas öližel aigal-ki. Om restoranoid zaloita, ned ratas emägusen tondha näht.
Restoran anglijankel'žiš maiš om mitte taht sömsija-ki.
Istorii.
Ezmäižed restoranad radoiba Kitain territorijal Tan-dinastijan aigan (ohjandiba vll 618−906). Ned sünduiba vastamha jogahižen klientan sömtahtoid, kudambad oliba erazvuiččed lujas. Aigan mändes restoranad kändihe specializirujikš.
Päivlaskmman maiš pojavad edheotandad oliba traktirad i tavernad amuižes mirus völ, no ned holitiba matknikoid päpaloin. Ezmäižed restoranad Päivlaskmmas radaškanziba Francijas 18. voz'sadan lopus, niiš elokahusen nell' tarbhašt palad oliba: čomad zalad,
melevad oficiantad, valitud i korgedladuine söm. Restoranad saiba levigandust Venäman imperijas 19. voz'sadan ezmäižes nelländeses i radoiba adivpertiš vaiše.
Heaven and Hell

«Heaven and Hell» ("Rai da ad") om saksalaižen C. C. Catch-pajatajan kudenz' pajo kahtendes «Welcome to the Heartbreak Hotel»-studijanal'bomas (1986) da ühtennimine singl, se om pästtud 1986-nden voden kül'mkul.
Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan sädai i singlan prodüser om Diter Bolen.
Welcome to the Heartbreak Hotel

«Welcome to the Heartbreak Hotel» ("Tulgat tervhin muretud südäikeroiden adivpert'he") om C. C. Catch-pajatajan kahtenz' studijanal'bom. Se om pästtud vn 1986 8. päiväl tal'vkud.
Eläb jono

Eläb jono om ristituiden jäl'genduz, kudambad varastadas midä-ni (ozutesikš, voimut tehta ostmine laukas, sada eländpind i m.e.). Jonod deficitižiš tavaroiš oliba tipižed nevondkundaližen elämusen täht. Om jonoiden organizacijan erazvuiččid tipid: faktižikš jaugoil seižujiden ristituiden noraspäi komjuterha kirjutadud nimiden jäl'gendushesai.
Tavardeficit

Tavardeficit (latinan kelespäi "deficit" «ei ulotu») om erazvuiččiden tavaroiden i holitišiden mairiž, kudambid ostajad ei voigoi sada, eskai ku heil om rahoid.
Deficit todestab küzumižen ületandad taričendan päl i tazostuzarvoiden olmatomut. Oleskeleb torgusen i planan ekonomikoiš, no korrekcijan mehanizm om olmas vaiše ekonomikas torgusen pirdoidenke. Se mehanizm niveliruib deficitad teravas. Tavaran vajaguz planiruindan ižanduses voib olda hätken lujas, vozid ku ei ole importad.
Vastal'ne näguz om tavaroiden täuded varažomad. Sen aigan torguz polendab arvoid, planan ekonomik käskeb ostta likvidižid tavaroid vaiše madalan likvidižuden tavaroidenke.
Moskvan prospekt (Piter)

Moskvan prospekt ( vspäi 1956) om prospekt Piteriš, sen Admiralteiskii i Moskvan rajoniš.
Levigandeb Sennaja-torguspäi lidnan keskuzpalas Vägestusen torghusai suves. Nimitihe Moskvan oiktastuseks. Pulkovon mante jätktab prospektad.
Ird zavodihe 18. voz'sadan lopus kuti te Carin külähä. Om 9,3 kilometrad pitte, lidnan kaikiš pidemb oiged magistral'.
Avtobusan, trolleibusan i tramvain maršrutad mülütadas prospektan paloid. Jüguzavtoiden likund om kel'tud kaikedme pidusedme. Seičemen metrostancijan lähtendad ratas prospektal.
Belinskijan sild

Belinskijan sild (, vhesai 1923 nimitihe "Simeonan sild") om sild Fontankas päliči Piterin Keskuzrajonas. Se om avtoiden, tramvaiden i jaugnikoiden täht. Belinskijan ird augotase sildaspäi. Panteleimonovskii sild om saudud ülezjogen, Aničkov sild sijadase mödvedhe.
Puine sild oli saudud vajil vl 1733. Nügüdläine kivine sild om saudud vozil 1782−1785. Projektan sädai om francine Ž.-R. Perrone-inžener ezimeletaden. Sild om koumekeskustaine, 56 m pitte i 19 m levette. Eli läbi suriš kohendusiš vll 1859, 1890, 1997−1999.
Moskvan Triumfaližed verajad

Moskvan Triumfaližed verajad () om triumfaline ark Piteriš, istorijan i arhitekturan muštnik. Se om saudud vozil 1834−1838 V. P. Stasov-arhitektoran projektan mödhe, satusekahan sodan turkoid vaste lopmižen jäl'ghe (1828−1829). 
Triumfaline ark sijadase Moskvan verajad-torgul, Moskvan i Ligovskii-prospektoiden ristikoičendal. «Moskvan verajad»-metrostancijan lähtend radab läz arkad.
Muštnik om 36 m levette i 24 metrad kortte, kolonnan piduz — 15 m.
Vl 1936 rušihe verajid sirdamha planiruidud puištho lidnan udes suvižes keskuses. Vll 1959−1960 udessaudihe verajid enččel sijal muštnikaks.
Järgenduseline rekonstrukcii planiruiše vl 2020.
LM-99

LM-99 (71-134) () om Venäman nell'värtmuzline tramvaivagon. Sädihe sidä Piterin tramvaiž-mehanižel tegimel vl 1999. Kaik om pästtud 325 vagonad vhesai 2008.
Hüväd öd, čočod!

«Hüväd öd, čočod!» () om TV-oigenduz eziškoližen da alaškoližen igän lapsiden täht. Lähtleb efirha voden 1964 sügüz'kun 1. päiväspäi. Sädi Valentina Leontjeva-TV-vedai.
Nügüdläižed vedajad oma Anna Mihalkova, Oksana Födorova i Dmitrii Malikov.
Murinon puišt

Murinon puišt () om puišt Piterin Kalininan rajonas.
Sijadase Grazdanskii-prospektan i Kul'turan prospektan keskes, Murinon ojan luhtoil (Ohtan oiged ližaoja). Nimitihe lähižen Murino-lidnan mödhe.
Puišt om sätud 2000-nzil vozil, hot' planiruihe 1980-nziš vozišpäi. Se om 115,33 gektarad pindanke, territorii om ližatud vl 2018. Velotehuded oma saudud.
Kuvapatshiden sad mülüb puištho. Se om sätud Aleksandr Černickii-skul'ptoral vl 1985, kuvapatshad ozrikkivespäi. Vl 2001 ližatihe živatoiden puižid kuvapatshid.
Heartbreak Hotel (C. C. Catch-pajatajan singl)

«Heartbreak Hotel» ("Muretud südäikeroiden adivpert' ") om C. C. Catch-pajatajan ezmäine pajo kahtendes «Welcome to the Heartbreak Hotel»-studijanal'bomas (1986), sintipop-žanras. Ühtennimine singl om pästtud 1986-nden voden elokul.
Pajon tekst om anglijan kelel. Tegii om saksalaine Diter Bolen-muzikankirjutai.
The Hottest Chicks in Metal Tour 2007

«The Hottest Chicks in Metal Tour 2007» om 2007-nden voden Lacuna Coil:an, Within Temptation:an i The Gathering:an sebrahine koncertine tur.
Nened kollektivad ühtniba gruppan hulduteses: In This Moment, Stolen Babies, Kylesa.
Jezeh Nkeiruka

Nkeiruka (Kira) Hilarijevna Jezeh (; sünd. 17. reduku 1983, Moskv, NSTÜ) om venämalaine körlingist, 11-kerdaine Venäman čempion, koumen Olimpiadan ühtnii (2002, 2006 da 2010), Evropan čempion (2006), 2-kerdane Universiadoiden prizör.
Hänen tat om nigerijalaine, mam — venälaine.
Torvali

Torvali (ičeze nimituz: "tōrwāli") om üks' indoevropižiš kelišpäi.
Necil kelel pagištas Pakistanan pohjoižes. Kelenkandajad elädas kahesas žilos Svat-jogen üläjoksmusen randoil. Pagižijoiden lugu om 60..90 tuhad ristituid (mamankel').
Kaks' paginad: bahrain i čali. Kirjkel' om sätud 21. voz'sadan augotišes araban kirjamišton pohjal, variant latinical om olmas.
Kelen harakteristik.
Kirjkeles om 9 vokalid i 39 konsonantad. Orfografii om seižundan processas. Flektivine kel'. Sanoiden järgenduz om SOV.
Vaskia

Vaskia (ičeze nimituz: "waskia") om papuan kel', kudambal pagištas Papua — Uden Gvinejan pohjoižpäivnouzmaiženno randištonno, Madang-agjas.
Kel' om Karkar-saren üks' kahtes sijaližes kelespäi. Saren toižed igähižed eläjad pagištas toižen, avstronezižen kel'kundan takia-kelel, kudamb om rekonstruiruidud vaskia-kelespäi. Valdkundan oficialižed keled oma tok-pisin i anglijan kel'.
Vaskian pagižijoiden lugu om läz 20 tuhad ristituid (2007, mamankel'). Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.
Čukačun kel'

Čukačun kel' (ičeze nimituz: "ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ") om čukčulaižiden kel', üks' paleoazijalaižiš kelišpäi. Mülüb Čukotkan da Kamčatkan kel'kundha.
Pagižijoiden lugu — 5 095 ristitud (vn 2010 Venäman rahvahanlugemine), rahvahan koumandez. Kirjkel' om sätud kirilližen kirjamišton pohjal (vll 1931−1937 oli latinan kirjamišton pohjal). Normativine kirjankel' om sauvomižes.
Leviganduz.
Pagištas čukačun kelel neniš Venäman regioniš: Čukotkan avtonomine ümbrik, Kamčatkan randan Koräkan ümbrikon pohjoižpäivnouzm, Saha Tazovaldkundan Alakoliman ulus. Se om čukačuiden besedoičendan kel' monoetnižiš perehiš i veroližen ižanduzradmižen processas (pedranvodind). Rahvahan toine kel' om venän kel', läz kaik čukčulaižed tetas sidä erazvuiččes märas, pagištas sil rahvahidenkeskeižiden kosketusiden aigan koräkoidenke i jakutalaižidenke. Administrativižen radmižen kel' om venäkel' vaiše.
Čukačun kel' om openduzdisciplinaks Čukotkan avtonomižen ümbrikon 28 školas (2015−2016. openduzvoden andmused), kaik 1616 last openuihe kel't sil aigal. Om radio- i TV-oigendusid čukačun kelel, kundaline besedoičend vedase sil.
Harakteristik.
Kel' om agglütinativine. Diftongid ei ole. Vokaliden garmonii om olmas. Kaks' konsonantad voidas olda rindati sanan keskes vaiše, no vokaliden redukcii om šingotadud. Sanoiš om äi suffiksoid, om prefiksoid-ki.
Üks'lugu i äilugu. Seičeme vai ühesa kändod. Painend panese vägel, ezmäižhe, ezijäl'gmäižhe vai jäl'gmäižhe tavuhu, i prefiksad ei valatoitkoi painendan sijadushe tobjimalaz.
Adjektividen klassad ei ole. Predikatividen klass om olmas. Mehed virktas sanoid toižin naižiden rindataden: mehed «r» i «rk», naižed sen sijas «c» i «cc», oz. «morž» mehil om "рыркы", naižil "цыццы".
Koräkan kel'

Koräkan kel' (ičeze nimitused: "нымылг'ын", "чав"чывав"") om koräkalaižiden kel', üks' paleoazijalaižiš kelišpäi. Mülüb Čukotkan da Kamčatkan kel'kundha.
Pagižijoiden lugu — 5 095 ristitud vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe.
Itel'menan kel'

Itel'menan kel', ende kamčadalan kel' (ičeze nimituz: "Итэнмэн") om ilel'menalaižiden kel', üks' paleoazijalaižiš kelišpäi. Mülüb Čukotkan da Kamčatkan kel'kundha.
Pagižijoiden lugu — 82 ristitud (vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe).
Alütoran kel'

Alütoran kel' (ičeze nimituz: "nəməlʔu"") om alütoralaižiden kel', üks' paleoazijalaižiš kelišpäi. Mülüb Čukotkan da Kamčatkan kel'kundha.
Pagižijoiden lugu — 25 ristitud (2010) Venäman Kamčatkan pohjoižes. Ei ole oficiališt kirjkel't. «Kamčatkan aborigen»-lehtez publikoičeb materialoid alütoran kelel regulärižešti, sen kirjkel' om kirilližen kirjamišton pohjal.
Sanundan vaihiden järgenduz om joudjaline. Koume lugud, üks'toštkümne kändod.
Kerekan kel'

Kerekan kel' om kerekalaižiden (rahvahan ičeze nimituz "аӈӄалҕакку" «mererandaližed ristitud», nell' ristitud vl 2010) kolnu kel', üks' paleoazijalaižiš kelišpäi. Mülüb Čukotkan da Kamčatkan kel'kundha. Voib lugeta koräkalaižiden ühten heimoišpäi keleks, 20. voz'sadal kelenkandajiden lugu oli sada ristitud.
Leviganduz.
Kel' oli levitadud Venäman pohjoižpäivnouzmaižes čogas, Čukotkan territorijal.
Čukačud assimiliruiba kerekalaižid 20. voz'sadan aigan. Kerekan kelen jäl'gmäine kelenkandai koli vl 2005. Pagižijoiden lugu — kümne ristitud vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe.
Kerekalaižiden rahvahidenkeskeižiden kosketusiden keled oliba da oma čukačun kel' i venän kel'.
Tedoiduz.
Kirjankel't ei ole. Kelen ezmäine lühüd ümbrikirjutand om tehtud čukačun kelen nevondkundaližel Pötr Skorik-paleoazijantedoidajal keratud vll 1954−1956 tedon alusel, hän-žo kirjuti ezmäižid tekstoid kelel. Vladilen Leontjev-kirjutai da fol'kloran keradai kirjuti völ kahesa kerekan tekstad vl 1971.
Vaihišt i morfologii.
Kerekan kel' mülütab äi harakterižid kaiken kel'kundan täht sanoid (čukačun i koräkan keled), ičeze augotižlibundan sanad ottas vaihišton läz nelländest. Om parallelid eskimosižidenke kelidenke, velgsanoid venäkelespäi om vähä lujas.
Kerekan kel' om agglütinirui. Sen morfologijan pirdad oma Čukotkan da Kamčatkan kel'kundan toižiden keliden pojavad.
Cut the Rope

«Cut the Rope» ("«Čapa nor»") om vn 2010 venälamaine mobiline/kompjutervänd jügedvänd-žanras , sättub Android-, iOS- i Windows-platformoile. Vändon sädai om «ZeptoLab»-kompanii. Pästab «Chillingo»-kompanii.
Originaližen vändon ližaks, om mülütadud nenid jatkoid: "Cut the Rope: Holiday Gift" (2010), "Cut the Rope: Experiments" (2011), "Cut the Rope: Time Travel" (2013) i "Cut the Rope 2" (2014). Originaline vändpala om lujas populärine kaiked mail'madme: vl 2013 läz 250 millionad ristituid kormiba sidä.
Vändon päheng om monstran pojav pen' "Am-Näm"-olii (, ), kudambale pidab antta magedusid noran abul. Ezmäižed tazopindad oma kebnad, no edembaižil palakahembad tugedused ottas.
Subway Surfers

«Subway Surfers» om vn 2012 danijalaine mobiline/kompjutervänd arkad-žanras, Android- i iOS-platformoile. Sen sädajad oma «Kiloo» da «SYBO Games».
Nece om lujas populärine vänd: vl 2013 läz 250 millionad ristitud kormiba sen.
Nece om „agjatoi“ vänd. Süžetan mödhe, personaž-graffitimez' jokseb pagoho inspektoraspäi i hänen koiraspäi raudtedme, miše lähtta aznoičendaspäi pirdud jonusehe. Kaik om 29 personažad, sidä kesken pägerojad — Džeik ("Jake"), Triki ("Tricky") da Freš ("Fresh").
Nivhan kel'

Nivhan kel' (ičeze nimitused: "Нивхгу диф" amuran paginas, "Ниғвгун дуф" sahalinan paginoiš) om nivhalaižiden kel', üks' izoliruidud kelišpäi. Se om kadondan grazindan al.
Kel'situacii.
Pagižijoiden lugu — 198 ristitud (vn 2010 rahvahanlugemine), hö oma rauhad mehed Venäman Edahaižes Päivnouzmpoles tobjimalaz (Sahalin-saredme i Amgun'-jogen basseinas Habarovskan randan keskuzpalan suves), ende eliba Japonijan pohjoižes mugažo. Toine rahvahan kel' om venän kel'. Rahvahan lugumär om 5,2 tuhad ristituid (2002).
Opetas kel't alaškolas Sahalinan agjan i Habarovskan randan severziš-se školoiš. Pästtas abekirjoid, openduzkirjoid, čomamahtoižid sädusid nivhan kelel. «Nivh dif»-kulehtez ("Нивх диф" «nivhan kel'») lähtleb Sahalin-sarel.
Harakteristik.
Nell' paginad: amuran (erased tedomehed lugetas erižeks keleks), pohjoižsahalinan, päivnouzmsahalinan i suvisahalinan. Kirjkel' om kirilližen kirjamišton pohjal vspäi 1937 oficialižešti, ende oli latinan grafikan alusel, edel 1931. vot piktografižen kirjkelen augud oliba i kelen kirjutused molembil kirjamištoil, latinan i kirilližen.
Erištadas sintaksižid rolid sanoiden järgendusel i ezmäižiden vokaliden čereduindal verbas. Sanoiden bazine järgenduz sanundas om SOV, adverb panese ezmäižel. Kaik om kuz' än'kulundad i 28..33 sätkulundad (paginoidme). Substantivoil om kahesa kändod, üks'lugu i äilugu. Jagadas kvantitativižid numeralid 26 klassaks, niišpäi seičeme klassad kävutasoiš objektoiden täht ühthižen tundmusen mödhe.
Kelel om parallelid tungusiž-mančžuriženke kel'kundanke, altajan kel'kundanke, paleoazijalaižidenke kelidenke, Pohjoižamerikan indejalaižiden kelidenke.
Kirjamišt.
Nügüdläine kirjamišt kävutase 1970-nziden voziden lopuspäi. Siš om 47 kirjant, amuran paginas Ӷ ӷ, Ў ў, Ч’ ч’ kirjamid ei ole.
Ketan kel'

Ketan kel' (ičeze nimituz: "Остыганна ӄа' ") om ketalaižiden kel', üks' jenisejižiš kelišpäi.
Pagižijoiden lugu — 213 ristitud (vn 2010 Venäman rahvahanlugemine), hö elädas Krasnojarskan randas tobjimalaz.
Kirilline kirjamišt om olmas 1980-nziš vozišpäi:
Erištadas toižid-ki kirjamid openduzpurtkiš: а’ ё’ и’ о’ у’ ъ’ ы’ э’ ю’ я’ аа ии оо уу ъъ ыы ээ.
Evenkan kel'

Evenkan kel' (ende tungusan kel' ; ičeze nimituz: "Эвэды̄ турэ̄н") om evenkalaižiden kel', üks' tungusiž-man'čžurižiš kelišpäi.
Pagižijoiden lugu om 13 800 ristituid: 4,8 tuh. rist. vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe i 9 tuh. rist. Kitain pohjoižes. Rahvahan lugumär oli 80 tuhad ristituid vl 2010, läz poleti Venämas i Kitaiš.
Koume paginoiden gruppad: pohjoine (kuz'), suvine (13), päivnouzmaine (enamba 20). Venämas kirjkel' šingotase vspäi 1929. Eziauguižešti latinan grafikal, vspäi 1937 se om kirilližen kirjamišton pohjal, 34 vai 37 kirjant. Kitaiš ei ole oficiališt kirjkel't, kirjutadas evenkan tekstoid pin'jinil, kitajan ijeroglifoil vai vanhan mongoližen kirjkelen znamoil.
Kelen vaihištos om äi kosketusid jakutan i burätan kelidenke, om velgsanoid venän kelespäi. Venämas opetas evenkan kel't päivkodiden jäl'gmäižiš gruppoiš, alaškolas disciplinaks, erasti kahesandes klasshasai fakul'tativaks. Rauhad i keskigän evenkalaižed kävutadas kodikeleks pol'viden besedoičendan täht. Opetas kel't üläopendusen aluzkundoiš (Pohjoižen rahvahiden institut Piteriš, Jakutsk, Habarovsk, Ulan Ude), mugažo Igarkan i Nikolajevskan Amural nacionaližiš pedagogižiš školoiš.
Evenan kel'

Evenan kel' (ende lamutan kel' , ičeze nimituz: "эвэды төрэн") om evenalaižiden kel', üks' tungusiž-man'čžurižiš kelišpäi.
Pagižijoiden lugu — 5 656 ristitud (vn 2010 Venäman rahvahanlugemine), rahvahan nelländez.
Kirjkel' om kirilližen kirjamišton pohjal vspäi 1937, oli latinical-ki eziauguižešti (1932). Kirjamišton nügüdläine form om olmas vspäi 1958, se mülütab venän kelen kaikid kirjamid "ӈ", "ө" i "ӫ"-kirjamiden ližadusenke. Kelen pagižijoiden toižed keled oma venäkel' i jakutan kel'. Leviganduz Venäman regionidme: Ohotskan meren randišt i randpol' (Habarovskan randan Ohotskan rajon, Saha Tazovaldkund, Magadanan agj), Kamčatkan rand i Čukotkan avtonomine ümbrik.
Keles om läz 20 paginad da alapaginad, ühtenzoittas niid päivnouzmaižeks i päivlaskmaižeks gruppoikš, mugažo kadonu endevanh armanan pagin oli. Päivnouzmaižen gruppan olan pagin om ottud kirjkelen aluseks. Kelen tedoiduz tegese Saha Tazovaldkundas päpaloin. Kirjutajiden rivi sädi evenan kelel. Om kirjutusid necil kelel «Kamčatkan aborigen»- (Kamčatkan rand) i «Ilken»-lugendlehtesiš (Saha Tazovaldkund).
Evenan keles substantivad oma rodun kategorijata. Kaik lugetas 13 kändod.
Nencan kel'

Nen(e)can kel' (ičeze nimituz: "ненэця' вада") om nencalaižiden kel', üks' samodižiš kelišpäi. Mülütadas uraližhe kel'kundha.
Kelenkandajad i dialektad.
Pagižijoiden lugu — 21 926 ristitud (vn 2010 Venäman rahvahanlugemine), vaiše rahvahan pol' mahtab pagišta kelel. Nencan kel' om levitadud Arktikan territorijal Jenisei-jogen basseinaspäi Kolan pol'sarhesai, Venäman kudes regionas, igähižen rahvahan elonmaht om kalaidai.
Keles om kaht dialektad: tundran i mecan, 1990-nziš vozišpäi erased tedomehed lugetas mecdialektad läz tuhanke kelenkandajanke erižeks nencan meckeleks, vai nešanan keleks. Kaikutte dialekt mülütab paginoid, tundran dialekt jagase päivlaskmaižikš i päivnouzmaižikš paginoikš.
Oficialine status.
Kel' om oficialiženke statusanke Nencan avtonomižes ümbrikos i Jamalan Nenciden avtonomižes ümbrikos. Nevondkundaližes aigaspäi pästtihe ühesa lugendlehtest erazvuiččen aigan nencan kelel paloin vai täuzin.
Ümbrikirjutand.
Kelen kirjamišt kogoneb 34 kirjamespäi (venäkelen kaik kirjamed i Ӈӈ-kirjam) da ližahengitusen kahtes simvolaspäi: ʼ i ʼʼ.
Substantivoil om seičeme kändod. Kaik om koume lugud: üks'lugu, kaks'lugu i äilugu. Morfologine toižend om agglütinirui. Koume aigad om verbal: indefinitine, männu aig i tuleb aig. Infinitivan lopind znamoičese "-сь"-suffiksal (1. klass), "-ць" vai "-зь"-suffiksal (2. klass).
Nganasanan kel'

Nganasanan kel' (ičeze nimituz: "ня" сиәде") om nganasanalaižiden kel'. Mülütadas samodižiden keliden pohjoižhe alaoksha.
Kirjkel' om sätud kirilližen kirjamišton pohjal vl 1990, paginkirj om pästtud. Pagižijoiden lugu — 125 ristitud (rahvahan seičemendez, rauhad mehed tobjimalaz) vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe, elädas Krasnojarskan randan Taimiran rajonan pohjoižes, koumes žilos: Ust'-Avam, Voločank, Novai (). Pagižijoiden toine kel' om venäkel'.
Seičeme kändod, adjektiv jäb vajehtamata substantivan rindataden erasiš-se kändoiš. Sanoiden järgenduz om SOV päpaloin.
Funkcionaline status.
Opetas nganasanan kel't Voločankan i Ust'-Avaman školoiš, klassad 1..9 (2000/01 openduzvoden andmused). Mugažo tedoitas kel't Pohjoižen rahvahiden institutas (Piter).
Publikoitas materialid kelel «Taimir»-rajonlehteses erasti. Vedadas vižtoštkümneminutaižid radiooigendusid Dudinkan radiostancijal, viž kerdad nedališ.
Kahtenz' model'

«Kahtenz' model'» () om amerikaižen Filip Dik-kirjutajan (1928−1982) postapokaliptine tedoližfantastine sanutez.
Säduz om publikoitud ezmäižen kerdan amerikaiž-britanižes "Space Science Fiction"-aiglehteses (oli olmas vll 1952−1953) vn 1953 semendkul, sid' oli pästtud erazvuiččiš anglijankel'žiš kogodusiš enamba kümned kerdad. Sanutez om ekraniziruidud vl 1995, kanadiž-amerikaine fantastine «Kidastajad»-torafil'm (angl. "Screamers") oti sanutesen süžetad aluseks.
Süžet.
Sanutez ümbrikirjutab, kut Ma kattase tuhkal i kändase sättutomaks elon täht Nevondkundaližen Ühtištusen atomsodan jäl'ghe AÜV:oid vaste. Jänuzile elegiš ristituile grazib likvidacii ičeopenujil i paremboičijoil torarobotoil.
Starinoičese, miše robotad oliba sätud ÜRO:n armijal toradamha nevondkundaližid sodavägid vaste. Robotad oma ristitunvuiččed kahtendes pol'vespäi augotaden i muga zavodihe torata ristituiden molembid polid vaste, mugažo robotoiden toižed modelid kačusteldas toižid.
Ficdžeral'd Ella

Ella Džein Ficdžeral'd (; sünd. 25. sulaku 1917, N'juport N'jus, Virginii, AÜV — kol. 15. kezaku 1996, Beverli Hills, Kalifornii, AÜV) oli sur' amerikalaine pajatai naine, „ezmäine džazan ledi“. «Gremmi»-premijan koumetoštkümnekerdaine laureat.
Vaiše hänen elon aigan oli mödud enamb 40 millionad platoid hänen änetamižidenke.
Käzi

Käzi om ristitun vai primatoiden ülälopuz.
Ristitun käden harakterine eriližuz käpšuspäi da jaugaspäi om siš, miše peigol voib olda vastaiti kaikile toižile sor'mile.
Käden palad da lud.
Käden anatomižed palad i niiden lud (saupkiš da kursival):
Lihased, innervacii, receptorad.
Käden lihasišt kogoneb severziš-se lihasiden šoiduišpäi. Äjad lihased kattas kaks' da sen enamba nivelehid. Sen tagut, ku radaškandeb üks' lihasišpäi, ka kon'akust vajehtab severziš nivelehiš kerdalaz.
Efferentine da afferentine innervacii om käziden südäimes. Nerviš oma molembad efferentižkuidud (oigetas signalid sel'aivoidespäi kädehe) da afferentižkuidud (oigetas signalid tagaze, dorsaližiden gaglijoiden kal't).
Käden südäimes om äi sensoragjoid. Konz' käzišpäi mujand lähteb (ned muroštadas, kuti «koldas»), ka se om znam, miše käziš mi-se ei ole oiged.
Sikš ku käzivarz' enamb toižid elimid tegeb ristitun elonradmižen aigan, ka se om hibjan elim, kudamb enamb kaikid satatesile alastui.
Kut päaivod ohjastadas käzil.
Päaivoiden kor' kogoneb severziš-se tahoišpäi, ned ohjatas hibjan paloil eriži. Tahod kuvadasoiš gomunkulusan nägul paksus. Gomunkulus — se om tehtud meles venui korel kuvatud penikaine ristit. Sen jaugad sijadasoiš dorsaližikš (pälagele lähemba), i sen käded da mod oma ventraližikš (pän laptas). Ned sijadasoiš mugoižes järgenduses: hibj, käzi, mod. Gomunkulusal oma sur' kämen' da surenzoittud sor'med, pen' oug. Päaivoiden kores om äi mugoižid gomunkulusoid, kaikuččes specializiruidud tahos.
Kädehe sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed.
Muštatišed.
Erased muštatišed oma ottud «Mi meles, se i keles»-kogodusespäi.
Sanskrit

Sanskrit (devanagari: संस्कृता वाच्, IAST. "saṃskṛtā vāk" «literaturine kel'», संस्कृतम् "saṃskṛtam" [ˈsɐ̃skr̩tɐm]) — Indijan amuine kirjankel' koverikahanke sintetiženke grammatikanke, sen valdkundan üks' oficialižiš kelišpäi.
«Sanskrit»-sana üksnäze znamoičeb «ümbriratud, vigatoi». Aigaližiden kirjmuštnikoiden igä om läz 3,5 tuhad vozid (2. voz'tuhan edel meiden erad kesk). Se ei olend märitud rahvahan keleks i oli levitadud antikaigaspäi ristitkundan elitas vaiše, märitud kul'turas. Pühäd religiitekstad oma kirjutadud sanskrital, se oli regionan tedomehiden kosketusiden keleks latinan kelen kartte Evropas. Kel't formiruiše 1. voz'tuhan EME keskele i jäi läz vajehtamata, sen šingotez tuli lophu.
Kävutand.
Pagižijoiden lugu — 14 000 ristituid Indijas (2001), 1669 ristitud Nepalas (ezmäine kel', vn 2011 rahvahanlugemine).
Kaks' universitetad ratas sanskrit-kelel: Keskuzline sanskritan universitet (vspäi 1970, Nju Deli) i Nepalan sanskritan universitet (vspäi 1986, Dang-rajon Nepalan keskuzpalan suvipäivlaskmas).
Ümbrikirjutand.
Severz'-se kirjutandsistemid oma sanskritan täht: edel meiden erad brahmi i kharošthi, 4..8. voz'sadal gupta, 8. voz'sadaspäi šarada, 7..12. voz'sadaspäi devanagari. Veroližikš indižed literatursädused oliba suližed, panihe muštho niid kirjutandata kaičemha alakastoišpäi.
Künambruz

Künambruz vai künambruzniveleh () om ristitun hibjan pala. Se om käden pala, likui ühtištoituz ougan (ouglu) i künambruzvarden keskes (künambruzlu i pal'clu).
Niveleh om ühtenzoittud, koume lud sätas koumed palatont niveleht. Ned nivelehed oma sauptud ühthižes kapsulas:
Künambruzvarz'

Künambruzvarz' om ristitun vai živatoiden ülälopusen pala künambrusen i käzivarden keskes.
Lihased künambruzvarden mülükundas jagadas ezigruppaks (nell' šoidud) i tagagruppaks (kaks' šoidud). Verenpörund zavodiše pal'clun i künambrusen arterijoišpäi.
Niža

Niža om üks' naižiden sekundarižiš sugutundusišpäi. Mülütab rodnikoid sötlemha vagahaižid.
Nižan šingotez neiččil om heiden normaližen suguküpsnedan üks' tarbhaižiš elementoišpäi. Pojav šingotez mehil (ginekomastii) om harv patologii.
Alastoman nižan nägu (toples) ei ole etine äjiš kul'turoiš, mehiden rindhan erineden. Nižan rodnikad oma lujad erogenižed zonad tobjimalaz. Tariž valita aigad da sijad, kus nižale voib olda alastoman i kus ei sa, oz., Evropan maiš kül'bendrandal voib ozutada nižad, lidnan keskuses ei.
Lavaš

Lavaš ( "lavaš", "lavaši", , , , , "lavâš") om resk vauged lapak leib nižujauhospäi, kudamb nägub kuti sur' hoik läpušk.
Blöd libub Iranan i Kavkazan regionoišpäi. Om levitadud Päivlaskmaižes Azijas tähäsai tobjimalaz. Leibän päine toižend vaiše Armenijas. Vaumitadas veroližes tandir-päčiš (mugažo "tendir" i "tonir").
Ümbrikirjutand.
Läpušk om hoik ellipsanvuitte, 2..5 mm sankte, 90..110 sm pitte i 40..50 sm levette. Vedaduz om läz 250 grammad. Vilugoičese üksin rippujas olendas, sen jäl'ghe panese labodehikš 8..10 lavašad ühtes. Kuivase il'mas teravas. Kuivatud lavaš voib kaitas hätken lujas.
Läpušk

Läpušk om pašttud tegez tahthaspäi, tobjimalaz toižita ližadusita, lapak i kehker.
Keskuzazijan i Kavkazan rahvahiden järgeline leib, no om levitadud mail'madme veroližeks blödaks, Šotlandijaspäi Latinižen Amerikan indejalaižihesai.
Tahtaz oleleb nižušpäi i rughine, maged vai resk, da toižed. Voib ližata läpuškon tahthaze nenid komponentid: eriližmagutesed, jändused sigarazvan räkištandaspäi, sagud, marjad vai fruktad.
Vihand sild (Piter)

Vihand sild () om Venäman üks'keskustaine kaugedraudasine avtotesild Piterin Keskuzrajonas Moikas päliči. Nevan prospekt läbitab sildad. Pevčeskii-sild om ülezjogen, Rusked sild sijadase mödvedhe.
Istorii.
Ezmäine sauvond oli edel 1718. vot, puine avaiduzsild oli Piterin röunaks. Nimitihe sildad «vihandaks» toštmižsauvondan jäl'ghe 1730-nzil vozil. Sild om saudud kaugedraudan blokoišpäi voden 1806 seičemes kus Vil'jam Geste-arhitektoran projektan mödhe. Sen alusel vl 1807 sädihe «ezikuvališt projektad» — Venäman sildan ezmäine tipine projekt, i vll 1808−1840 saudihe enamba kümned mugošt sildad Piteriš, niiden kesken Rusked, Sinine i Pocelujev.
Vozil 1768−1918 sildan nimi oli "Policeiskii" («Policijansild»), sid' "Narodnii-sild" («Rahvahansild»). Eziauguine nimi pördui vspäi 1998. Vll 1906−1908 rekonstruiruihe i levitihe sildad panemha tramvaiteid.
Avtod da jaugnikad ottas kävutamižhe Vihandad sildad, kahesa ted transportan likundan täht. Čurazihe tramvaiteid sildaspäi vl 1951, kut kaikes prospektaspäi-ki. Vll 2019−2020 sild eli rekonstrukcijas läbi. Mülüb Venäman kul'turjäl'gusen objektoiden nimikirjuteshe.
Konstrukcii.
Sild om 29 (40) m pitte i 39 m levette, avtoteiden ühthine leveduz om 30 metrad. Kaugedraudkeskust om kattud monolitižel raudbetonal bembelüläh, kogoneb pandud 24 riveks penembiš bembelülähišpäi seičeme tübingad kaikuččes. Kaik ned oma kingitadud boltoil.
Alused oma saudud kivipanegespäi cemental, oma kreptüd ozrikkivel. Ned seištas vajil betonrostverkanke, ottas jogen vagon levedust vähän.
Rusked sild (Piter)

Rusked sild () om üks'keskustaine raudbetoniž-terasine avtotesild Piteriš Moik-joges päliči. Sijadase Gorohovai-irdal. Ühtenzoitab Admiralteiskii- i Keskuzrajonad, Kazanin i 2nz' Admiralteiskii-sarid. Vihand sild om saudud ülezjogen, Sinine sild sijadase mödvedhe.
Sijaduz.
Sijadase Gorohovai-irdan värtmudel. Torguindpert' «S. Esders i K. Šeifal's» (Moikanjogen randird nomer 73/15) i Venäman valdkundaližen pedagogižen universitetan sauvuz A. I. Gercenan nimed (Moikanjogen randird nomer 52) oliba läz sildad vspäi 1906.
Lähembaižed metrostancijad oma «Gostinnii dvor», «Sadovaja», «Admiralteiskai».
Istorii.
Ezmäine sild oli puine avaiduzsild vspäi 1717. Vspäi 1737 vhesai 1778 oli nimitadud "Vauktaks sildaks" (), sid' nügüdläižikš mujutandan mödhe, i ei olend jo avaiduzsildaks. Mujutadud pusildoiden gruppan vizualine erinend oli muju vaiše, sikš nimitihe-ki muga.
Vodele 1814 uz' sild oli saudud kaugedraudaspäi šotlandižen Vil'jam Geste-arhitektoran tipižen projektan mödhe. Rusked sild om üks'jäine sild Moik-joges päliči saudud sen projektan mödhe sildoišpäi, kudamb kaiči ičeze irdnägud. Venäman kul'turan jäl'gusen objekt federaliženke znamoičendanke.
Vozil 1953−1954 sildan material om vajehtadud terashe, no kaitihe sildan istorižen irdnägun, «Lengiproinžprojekt:an» V. V. Blaževič-inžener sädi projektad. Udessaudihe pachid ozrikkivespäi bronzšuruidenke i nell'tahkoižid pidatimid A. L. Rotač-arhitektoran ohjandusen al, mugažo röunad avtoten i trotuaran keskes.
Vn 1998 restavracijan aigan vajehtihe uzikš röunoid kaugedraudaspäi i ozrikkivespäi.
Ümbrikirjutand.
Sild pidase seičemel ühthekeittud bemblel, ned oma kreptüd monolitižel raudbetonal.
Sauvuz om 22 m pitte (vai 33 m, sidä kesken keskust 21 m) da 16,8 metrad levette. Se om avtoiden i jaugnikoiden likundan täht. Koume avtoted i kaks' trotuarad, kaik oma kreptüd asfal'tbetonal.
Sinine sild (Piter)

Sinine sild () om üks'keskustaine avtotesild Piterin Admiralteiskii-rajonas Moik-joges päliči. Se om Ph. Isaakijan torgun palaks, ühtenzoitab sidä Antonenkon kujonke i Voznesenskii-prospektanke. Mariinskii-pert'kulu i Nikolain I muštpacaz sijadasoiš sildanno. Rusked sild om saudud ülezjogen, Fonarnii-sild sijadase mödvedhe.
Avaiduzsild oli saudud puspäi vl 1737. Vajehtihe sildaks kaugedraudaspäi vl 1818, i se oli jo avaiduseta. Levitihe sauvomha pert'kulud vl 1842, i 19.-20. voz'sadal äiluguižed pened rekonstrukcijad oliba. Vhesai 1861 paukatud mehiden torguz oli sildanno. Nügüdläine sild om raudbetonaspäi voziden 1929−30 suren kohendusen jäl'ghe. Sild om 30 m pitte i 97 metrad levette (kaikiš levedamb Piterin sild). Se kävutase avtoil da jaugnikoil: kaks' trotuarad i viž avtoted laptoil, avar keskuzpala om avtoseižundtahoks. Jäl'geline sur' kohenduz mäni vll 2013−2014, vahvištihe bemblenvuittušt alust.