Mali

Mali, täuz' oficialine nimi om Malin Tazovaldkund (, baman.: "Mali ka Fasojamana"), — mererandatoi valdkund Päivlaskmaižes Afrikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Bamako. Edel 1958. vot nimitihe Malid Francižeks Sudanaks.
Istorii.
Vn 1960 22. päiväl sügüz'kud Mali tedištoiti ičeze ripmatomudes Francijaspäi.
Sodakukerdused oliba vozil 1968, 1991, 2012 (kaks' kerdad: keväz'kus da tal'vkus), 2020, 2021 (semendku).
Jäl'gmaine Konstitucii om hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vn 1992 vilukun 12. päiväl. Se om väges vn 2013 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Mali om mavaldkundröunoiš Alžiranke pohjoižpäivnouzmas (röunan piduz — 1376 km), Nigeranke päivnouzmas (821 km), Burkina Fasonke suvipäivnouzmas (1000 km), Kot d'Ivuaranke suves (532 km), Gvinejanke suvipäivlaskmas (858 km), Senegalanke päivlaskmas (419 km), Mavritanijanke lodehes (2237 km). Ühthine röunoiden piduz — 7243 km. Mali om mererandatoi valdkund.
Valdkund sijadase tazangištol 200..500 m ü.m.t. korktusil. Väghine mahuz om päivlaskmas, Sahelin zon levigandeb man keskuses, no letetazangištod enambištudas i ottas man territorijan kaks' koumandest. Man pohjoine om rahvahatoman Sahar-man pala.
Kaikiš korktemb čokkoim om Gombori Tondo-mägi, 1155 m valdmeren pindan päl. Kaikiš madalamb om Senegal-jogen tazopind 23 m ü.m.t. korktusel. Senegal- da Niger-joged oma kaikiš pidembad laivoiden täht.
Klimat om subekvatorialine man suves (tradicionine valdkundan keskuz), tropine kuiv klimat om man pohjoižes. Voden aigan keskmäine lämuz vajehtub vähän, se om +28..+29 C°.
Londuseližed pävarad oma kuld, fosforitad, uran; toižed varad — raudkivend, cink, vas'k, boksitad da gidroenergii.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (), hän paneb päministrad radsijha, päministr (franc. "Premier ministre") jo formuruib ohjastust. Prezidental om oiktuz heitta parlamentad. Kaik rahvaz valičeb prezidentad videks vodeks, ühten kahtenden strokun voimuz om olmas.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim (). Kaik rahvaz valičeb sen 147 ühtnijad videks vodeks (ezivaličendoiden aigan vl 2007 sen ližaks valitihe 13 ühtnijad verhiš maiš).
Malin parlamentan ühtnijoiden pidestunuded järgenduseližed valičendad oliba vn 2020 19. päiväl sulakud. Valitihe prezidentad järgkerdan vn 2018 29. heinkud i 12. elokud. Olnu päministran enččel (vll 1994−2000) Ibragim Bubakar Keita sai 67,17 % kahtenden valičemižetapan aigan (vl 2013 — 77,61 % mugažo kahtendes turas) da radoi kahtenden strokun jäl'geten vn 2013 sügüz'kun 4. päiväspäi. Bubu Sisse radoi päministran vn 2019 sulakun 23. päiväspäi.
Sodakukerdusen jäl'ghe vn 2020 elokus parlament om pästtud radmaspäi, valitud prezident i päministr oma pandud arestan alle sodamehil. Pordaigaline prezident oli Ba Ndao vn 2020 sügüz'kun 25. päiväspäi, Moktar Uan radoi päministran sen-žo voden sügüz'kun 28. päiväspäi. Pordaigaližen ohjastusen valdatused jätkustuiži pol'tošt vot jäl'ghe sodakukerdust, no vn 2021 24. päiväl semendkud sodakukerduz tegihe möst, sikš miše prezident i päministr pučihe kahten polknikan (edeližen sodakukerdusen ühtnijoiden) mülündaspäi ohjastuses. Sodamehed paniba arestan alle heid i käskiba Assimi Goita-varaprezidentad prezidentaks 26. päiväl semendkud, päministran sija om vakantine.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Malin administrativiž-territorialine jagand."
Mališ om kahesa agjad i üks' pälidnaine ümbrik (Bamako). Alajagadas agjoid 49 ümbrikoks (üks'lugu ). Agjoiden ümbrikod da pälidnaine ümbrik alajagasoiš 703 kommunaks.
Eläjad.
Mališ elädas malilaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 16,455,903 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Uskondan mödhe (2018): islamanuskojad — 93,9 %, hristanuskojad — 2,8 %, animistad — 0,7 %, religijatomad — 2,6 %.
Toižed sured lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Sikaso, Kajes, Kulikoro, Segu, Mopti, Gao.
Vspäi 2011 nell' universitetad ratas Bamako-pälidnas.
Ižanduz.
Mali om lujas goll' agrarine ma. Valdkundan finansine olend rippub verazmaižes abuspäi. Ižandusen šingotez vitkostase politižel stabilitomudel. Industrijan päsarakod oma kuldan i fosforitoiden samine, sauvond, sömtegimišt. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 40,9 %, tegimišt 18,9 %, holitišiden sfer 40,2 %. Radajiden järgenduz sektoroidme: maižanduz 80 %, tegimišt 10 %, holitišiden sfer 10 %.
Valdkundan päeksport om puvill, kuld; toine eksport — fruktad, afrodeziakad. Vl 2023 import ületi eksportad enamba mi koumhe kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2023) oma Araban Ühtenzoittud Emiratad (Malin eksportan 72,8 % i importan 3,0 %), Kot d'Ivuar (Malin importan 24,6 %), Senegal (eksportan 0,4 % i importan 18,9 %), Šveicarii (eksportan 15,4 %), Kitai (eksportan 1,2 % i importan 12,4 %), Francii (eksportan 0,5 % i importan 5,2 %), Avstralii (eksportan 5,1 %), Burkina Faso (Malin eksportan 0,5 % i importan 4,2 %).