Čili

Čili (), täuz' oficialine nimi — Čilin Tazovaldkund ( [reˈpuβlika ðe ˈtʃile]), om valdkund Suviamerikas, Tünen valdmeren randal. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Santjago. Valdkundan parlamentan molembid kodid sijadasoiš Val'paraiso-lidnas (port päivlaskmpolehe pälidnaspäi) decentralizuimha tobmut.
Istorii.
Vn 1818 12. päiväl uhokud Čili tedištoiti ičeze ripmatomudes Ispanijaspäi.
Vn 1973 sügüz'kun 11. päiväl sodakukerduz tegihe valdkundas.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli vahvištadud vl 1811. Jäl'gmäine üks'toštkümnenz' lugul Konstitucii om ottud kaiken rahvahan referendumal vn 1980 sügüz'kun 11. päiväl da tuli väghe paloin vl 1981 keväz'kus, Pinočetan aigan, täuzin — vn 1990 keväz'kun 11. päiväl. Se om väges nügüd'-ki, voziden 1989 (referenduman jäl'ghe) da 2005 (parlamentan pätandan mödhe) znamasižidenke vajehtusidenke, läz jogavoččidenke kohendusidenke vspäi 1990.
Geografijan andmused.
Čili om mavaldkundröunoiš Perunke pohjoižes (röunan piduz — 168 km), Bolivijanke pohjoižpäivnouzmas (942 km) da Argentinanke päivnouzmas (6691 km). Ühthine röunoiden piduz — 7801 km. Valdkundan päivlaskmaižed randad lainištab Tün' valdmeri. Randanpird om 6435 km (penita sarita).
Man reljef om mägikaz. Valdkund otab kaidad pit'kad randjonod Tünen valdmeren da Andiden keskes. Kaikiš korktemb čokkoim om Ohos del' Salado-stratovulkan (kändase kuti «solavad sil'mad»), 6880 metrad valdmeren pindan päl, se om kaikiš korktemb vulkan Mas.
Klimat vajehtab lujas valdmeren venospäi suves letetazangištoiden tropižhe pohjoižes.
Londuseližed pävarad oma vas'k, raudkivend, molibden, kalližarvoižed metallad, nitratad; toižed varad — mec, kala, gidroenergii.
Politine sistem.
Čili om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan da radonoigendajan tobmuden pämez' om prezident . Kaik rahvaz valičeb händast nelläks vodeks, ei sa tošti. Prezident paneb radsijha ohjastusen ühtnijoid, sodavägiden käsknikoid, Ülembaižen Käskuzkundan sudijoid, sur'oigenuzid verhiže maihe. Sen ližaks, prezident tob ičeze käskusid parlamentha vahvištamha.
Parlament om kaks'kodine Čilin Nacionaline Kongress (). Üläkodi om Senat 43 ühtnijanke, kaik rahvaz valičeb heid kahesaks vodeks, Senatan pol' vajehtase päliči nelläs vodes. Alakodi om Deputatoiden Kodi 155 ezitajanke, mugažo kaik rahvaz valičeb heid, valdatusiden strok om nell' vot.
Čilin järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2017 19. päiväl kül'mkud, ühtes kerdas (päiväiči) valitihe parlamentan ühtnijoid, prezidentad da sijaližid valdkundmehid. Kaik hö radaškanziba vn 2018 keväz'kun 11. päiväspäi. Nügüdläine prezident om Sebast'jan Pin'jera (oti 54,57 % kahtendes turas 17. tal'vkud), hän jo radoi Čilin prezidentan vll 2010−2014.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Čilin administrativiž-territorialine jagand."
Čili jagase vižtoštkümneks agjaks (), sidä kesken pälidnan agj (Santjago). Znamoitas agjoid riman luguil nimenke ühtes. Agjad alajagasoiš 54 provincijaks (isp.: "provincia"), ned — 346 kommunaks (isp.: "comuna").
Eläjad.
Čiliš elädas čililaižed. Vl 2014 valdkundan ristitišt oli 17 363 894 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe (2012): evropalaižed da toižed tulnuded rahvahad — 88,9 %, mapuče — 9,1 %, aimara — 0,7 %, toižed indejalaižed — 1 %, märhapanendata — 0,3 %.
Uskondan mödhe (2012): riman katolikad — 66,7 %, protestantad — 16,4 %, Jehovan tundištajad — 1,0 %, toižed uskojad — 3,4 %, religijatomad — 11,5 %, märhapanendata — 1,0 %.
Toižed sured lidnad (enamba 250 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Puente Al'to, Antofagast, San Bernardo, Vinja del' Mar, Val'paraiso, Temuko, Rankagua. Vl 2012 kaik oli 48 lidnad enamba mi 50 tuhad eläjidenke. Lidnalaižiden pala om 87,7 % (2020).
Ižanduz.
Čili om šingotai industrialine ma, rippub eksportaspäi lujas märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 350 mlrd. US$ ekvivalentas (45. sija mail'mas; US$16,616 ühtele hengele, 62. sija) vai 623 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (44. sija; US$33,574 ühtele hengele, 61. sija). Valdkund tegeb mail'man vas'ken koumandest. Se om mugažo kahesanz' surtte vinan tegii mail'mas. Industrijan päsarakod oma kaivuztegimišt (vas'ken i litijan samine), raudan metallurgii, mecan varhapanend i punümbriradmine, transportmašiništon tehmine, cementan pästand, tekstiline sarak, sömtegimišt (vin, kalanümbriradmine). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2023 andmused): maižanduz 3,5 %, tegimišt 29,7 %, holitišiden sfer 56,9 %. Vl 2013 kaik 9,2 % radnikoid oliba otnus maižandushe, 23,7 % radoiba tegimištos, 67,1 % — holitišiden sferas.
Vl 2009 valdkundan päeksport oli vas'k da sen ühthesuladused (52 %), kala (6 %), fruktad (6 %); toine eksport oli pucellüloz (5 %), vin (3 %), kuld (2 %), toižed metallad (2 %). Importan tavarad (2014) oma mašinansauvomižen produkcii (21,9 %), kivivoi (17,5 %), transportine mašiništ i sen palad (16,3 %), himikalijad (7,7 %), teraz i toižed metallad (5,2 %), plastmass i räzin (5,1 %), tekstil' (5,0 %), söndtavarad (3,1 %), londuseline gaz (2,7 %). Eksportan i importan rahalugu om läz kohtaine. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Kitai (Čilin eksportan 39,0 % i importan 26,0 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (Čilin eksportan 14,5 % i importan 22,0 %), Brazilii (eksportan 5,0 % i importan 10,0 %), Japonii (eksportan 8,0 %), Suvikorei (eksportan 6,2 %), Argentin (Čilin importan 5,0 %), Saksanma (importan 4,2 %).