Ugand

Ugand (suahili i , mugažo "Yuganda" nacionaližel lugand-kelel), täuz' oficialine nimituz — Ugandan Tazovaldkund ( [rɪˈpʌblɪk ɒv jʊˈgændə], suahili-kelel: "Jamhuri ya Uganda" [ʄamˈhuri ja uˈganda]), om mererandatoi valdkund Afrikan päivnouzmpoles. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Kampal.
Istorii.
Vn 1962 redukun 9. päiväl Ugand tedištoiti ripmatomudes Sures Britanijaspäi. Vl 1985 sodakukerduz tegihe valdkundas.
Jäl'gmäine videnz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 1995 redukun 8. päiväl, se om väges voziden 2005, 2015 i 2017 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Ugand om valdkundröunoiš Kenijanke päivnouzmas (röunan piduz — 814 km), Tanzanijanke (391 km) da Ruandanke (172 km) suves, Kongon Demokratiženke Tazovaldkundanke päivlaskmas (877 km), Suvisudananke pohjoižes (475 km). Ühthine röunoiden piduz om 2729 km. Valdkundan pind om 241 038 km², sidä kesken saum vezid om 18 % (43 938 km²). Ugand om mererandatoi valdkund.
Valdkundan pind om jagadud jogialangištoil mägitazangišt 1000..1500 metrad ü.m.t. korktusil. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Margarit-mägioc (5110 m). Al'bert-järven pind om kaikiš madalamb (621 m). Viktorii-järv otab Ugandan suvipäivnouzmpol't.
Klimat om subekvatorialine.
Londuseližed pävarad oma vas'k, kobal't, kuld, gidroenergii; toižed varad — mouckivi, keitandsol, mahuz.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund dominirujan partijan sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (, ), hän-žo om azekhiden vägiden päkäsknik. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, strokuiden lugu om röunatusita. Prezident paneb päministrad da toižid ministrid radnikusele.
Parlament (, ) om üks'kodine 529 deputatanke, niišpäi 353 — kaik rahvaz valičeb, 146 — naižiden ezitajad, kümne — armijaspäi, viž — norištospäi, viž — invalidoiden ezitajad, viž — radajiden ezitajad. Deputatoiden valdatusiden strok om viž vot.
Vn 2021 vilukun 14. päiväl Ugandan järgvaličendad oliba. Valitihe prezidentad da 11. kucundan parlamentan ühtnijoid. Joveri Kaguta Museveni sai vägestust (58,38 %, vl 2016 oli 60,62 %, vl 2011 — 68,38 %). Hän jätktab prezidentaks vn 1986 vilukun 29. päiväspäi, se om Musevenin kudenz' strok prezidentan valičendoiden zavodindaspäi vl 1996. Ugandan nügüdläine päministr om Ruhakana Rugunda vn 2014 sügüz'kun 18. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Ugandan administrativiž-territorialine jagand."
Ugand jagase nelläks agjaks (regionaks, ). Agjad alajagasoiš 112 ümbrikoks (angl.: "district"), üks' niišpäi om Kampal-pälidnan ümbrik. Ümbrikod alajagasoiš municipaližikš ühtnikoikš.
Eläjad.
Ugandas elädas ugandalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan eläjiden lugu oli 35 918 915 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2014): ganda — 16,5 %, nkole — 9,6 %, soga — 8,8 %, čiga (kiga) — 7,1 %, teso — 7,0 %, langi — 6,3 %, gisu — 4,9 %, ačoli — 4,4 %, lugbara — 3,3 %, toižed rahvahad — 32,1 %.
Uskondan mödhe (2014): protestantad — 45,1 %, riman katolikad — 39,3 %, islamanuskojad — 13,7 %, toižed uskojad — 1,7 %, religijatomad — 0,2 %.
Toižed sured lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vn 2014 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Kir, Mbarar, Mukono, Gulu, Nansan, Masak, Kasese, Hoim. Vl 2014 21 lidnad enamba mi 50 tuh. eläjidenke.
Ižanduz.
Ugand om lujas goll' šingotai agrarine valdkund, ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline kogosüdäiprodukt linneb 64,28 mlrd. US$ ekvivalentas (88. sija mail'mas; US$1,340 ühtele hengele, 160. sija) vai 187,11 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (82. sija; US$3,900 ühtele hengele, 161. sija). Maižanduz om ekonomikan aluseks, sahar rogospäi, kofe i čai eksportiruidas. Industrijan päsarakod oma terasen i cementan tehmine, tekstiline puvillan alusel, sömtegimišt (sahar, olud, tabak). Fiskaline voz' zavodiše 1. heinkud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 71,9 %, tegimišt 4,4 %, holitišiden sfer 23,7 %. Radajiden järgenduz sektoroidme vl 2013: maižanduz 71 %, tegimišt 7 %, holitišiden sfer 22 %.
Valdkundan päeksport om kofe (19 %), toižed söndtavarod (läz 13 %, sidä kesken ris, kukuruz, pal'mvoi, perč, olud, kuidud leib), kala da liha (9 %), tabak (6 %); toine eksport — oigendimed radion da telefoniden täht (4 %), cement (4 %), kivivoi (4 %), kakaonbabud (3 %), vihand čai (3 %), rogosahar (3 %), änikod (2 %), kuld (2 %), raud (2 %), puvill (2 %), muil (1 %). Importan tavarad (2017) oma pämašiništ, likkuimed, kivivoi, zelläd i medicinine ladimišt, villäd. Vl 2017 import ületi eksportad pol'toštha kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2017) oma Araban Ühtenzoittud Emiratad (eksportan 16,7 % i importan 12,2 %), Kenii (Ugandan eksportan 17,7 % i importan 7,9 %), Kitai (importan 17,4 %), Indii (importan 13,4 %).