Denver

Denver (mugažo anglijan kelel, virktas [ˈdɛnvər], arpaho: "Niinéniiniicíihéhe' ") om AÜV:oiden lidn da ümbrik federacijan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Kolorado-štatan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1858 17. päiväl kül'mkud Kanzas-territorijha lidnan statusanke, kuldan löudmižsijad tegihe alusenpanendan süks. Nimitihe Kanzasan Džeims Denver-gubernatoran kanzannimen mödhe. Vl 1867 Denver oli jo Kolorado-territorijan pälidnaks, vn 1876 elokus kändihe uden Kolorado-štatan (nomer 38) keskuseks. Vspäi 1902 lidn om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Edel Surt sodad Denver šingotihe kabjživatfermoil, om järedan maižanduzrajonan keskuseks tähäsai.
Vll 1953−1989 plutonijan küllästamižfabrik sijazihe 25 kilometras lidnaspäi, mi kucui Denveran erasiden rajoniden radioaktivišt redustust.
Denver šingotase kaičendministrusen i aerokosmižen tegimišton edheotandoil, toižel mašinansauvomižel (instrumentad, avtovöd), sömtegimištol (kiruhsömän restoranoiden verkoiden fabrikad), torguindal. Valdkundan logistikan znamasine keskuz (telekommunikacijad, aviatond) ičeze ližakahan sijadusen tagut. Kaivuztegimišton kompanijoiden (kuldan samine) i AÜV:oiden kondominiumoiden Aimco-kompanijan päfaterad sijadasoiš lidnas vai läz sidä. AÜV:oiden üks' nelläs rahuztanhaspäi radab täs, paindas D-literad rahuzil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase stepin zonas, Saut-Platt-jogen alangištos (, Missurin oigedpol'ne bassein), Kall'oikahiden mägiden päivnouzmaižidenno pautkidenno, 1560..1730 m korktusil, 1610 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Denveran keskuz seižub jogen oiktal randal. Lidnan ühthine pind om 400,74 km², sidä kesken kuivma 396,46 km², vezi otab 4,28 km².
Denver-lidn-ümbrik röunatab koumenke ümbrikonke, ezilidnad sijadasoiš niiš: Adams-ümbrikonke pohjoižes i päivnouzmas, Arapaho-ümbrikonke päivnouzmas i suves, Džefferson-ümbrikonke päivlaskmas.
Klimat om kontinentaline pol'kuiv, päivoikaz, kezal eriližešti. Tulleipörtked oma harvad. Voden keskmäine lämuz om +10,6 C°, kezakun-elokun +20,6..+23,9 C°, tal'vkun-uhokun −0,4..+0,4 C°. Ekstremumad oma −34 C° (viluku) i +41 C° (kezaku-eloku). Kezaaigan minimum om −1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +27 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus (elokun minimum om +4 C°). Paneb sadegid 368 mm vodes, enamba sulakus-elokus (40..55 mm kus), vähemba tal'vkus-uhokus (9..10 mm kus). Paneb lunt 124 sm hätkeližen tal'ven 31 päiväs. Lumikatken keskmäine korktuz sase 10..13 santimetrhasai kül'mkus-keväz'kus. Kuiden keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 48..57 % röunoiš voden aigan.
Tobmuz.
Denver-lidn jagase 78 susedkundaks ().
Edeline lidnan pämez' (mer) om Maikl Henkok (heinku 2011 — heinku 2023, "Michael Hancock").
Eläjad.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 600 158 ristitud, heišpäi kodikeleks: anglijan kel' — 72,28 %, ispanijan kel' — 21,42 %; vn 2020 — 715 522 ristitud. Kaik 704 621 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2020 läz koumed millionad ristituid elihe kaikes lidnaglomeracijas 21763 km² pindal (19. sija AÜV:oiš).
Augotižlibundan mödhe (lidnan eläjad vl 2020): evropalaižed — 54,33 % (ispanijalaižita), latinamerikalaižed i ispanijalaižed — 27,88 %, afroamerikalaižed — 8,54 %, azijalaižed — 3,80 %, indejalaižed — 0,52 %, valdmerimalaižed — 0,19 %, segoitadud augotižlibundanke — 4,21 %, toiženke augotižlibundanke — 0,52 %.
Znamasižed üläopendusen aluzkundad oma Koloradon universitet Denveras (alusenpanend 1912, 18,1 tuh. üläopenikoid vl 2024) i Metropolitenine Denveran valdkundaline universitet (alusenpanend 1965, 17,5 tuh. üläopenikoid vl 2023).
Transport.
Avtobusad da kiruhtramvaid oma kundaližeks transportaks lidnas. Se om raudtesol'meks.
Rahvahidenkeskeine civiline "Denver"-lendimport ("DEN / KDEN", 69,2 mln passažiroid vl 2022) sijadase nell'kümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha azjaližes keskusespäi, AÜV:oiden kaikiš suremb pindan mödhe (137,4 km²) i nellänz' passažiroiden lugun mödhe (vl 2011). Tehtas reisid AÜV:oiden äjihe lidnoihe, mugažo Kanadha i Evropan erasihe maihe, om čarterreisid Latinižen Amerikan maihe.