tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Piaf Edit

Edit Piaf ( [edit pjaf]), todesine nimi — Edit Džovanna Gassjon ( [edit dʒɔvana ɡasjɔ̃]; oli sündnu 19. tal'vku 1915, Pariž, Francii — koli 10. reduku 1963, Gras-lidn, Francii) oli francine pajatai da severziden-se fil'miden aktris. Pajati francijan kelel.
Pajatai naine edesti enamba 250 pajod. Edit Piaf sai mail'man tetabut neniden pajoiden edestusel: «Non, je ne regrette rien», «La Vie en rose», «Hymne à l’amour», «Mon légionnaire», «La Foule», «Milord», «Tu es partout», «Mon Dieu» i «L’Accordéoniste».
Biografii.
Edit oli sündnu francijalaižiden lavastusen Anita Majar-aktrisan (psevdonim Lina Marsa) i Lui Gassjon-akrobatan kanzha. Kahtes vodes päliči murzäin okai mužikad, i bab (Anitan mam) kazvati neičukašt, sid' Lui-tat. Edit oli soged vagahaižespäi kuz'voččehe igähäsai, no sai nägemišt pühämatkan aigan. Edit pajati tatan ezinendan aigan ani irdoil ühesavoččes igäspäi.
Vl 1932 naine tegi tundmust laukan Lui Düpon-pidajanke i sünduti Marsel'-tütärt hänespäi vn 1933 uhokus. Kaks'vozne Marsel' koli läžundaspäi, hän oli Editan üks'jäižen lapsen. Sid' naine sünduti kolnut last edel strokud, i sen jäl'ghe ei voind sündutada lapsid naižiden süiden tagut.
Vl 1935 Lui Leple () homaiči našt, hän oli «Žernis»-kabaren ("le Gerny’s") pidajan Jelisein Pöudoil, i tariči hänele tehta edestusid aluzkundan programas. Arni Leple löuzi psevdonimad, «piaf»-sana znamoičeb "paskačuihut" Parižan paginal. Lui sel'giti Editale, kut repetiruida akkompaniatoranke, valita da režissiruida pajoid, artistan kostüman, žestoiden, mimikan i ičtazvedandan znamoičendoid. «Čočo Piaf» oli kirjutadud kabaren afišoil, i pajatai naine sai tetabut Parižas ezmäižiden edestusiden jäl'ghe jo. Vn 1936 17. uhokud hän edesti Francijan estradan tähthaižiden surel koncertal «Medrano»-cirkas.
Džois Džeims

Džeims Ogastin Aloišes Džois (; sünd. 2. uhoku 1882, Dublin, Irlandii — kol. 13. viluku 1941, Cürih, Šveicarii) oli irlandijalaine kirjutai da runokirjutai, 20. voz'sadan modernizman edestai, lehtezmez'. Kirjuti anglijan kelel tobjimalaz, mugažo francijan, italijan i latinan kelil.
Sädused.
Džois kirjuti 15 sanutesen «Dublinalaižed»-kogodust (1914, ), i tetabid romanid:
Vspäi 2012 kirjutajan radod oma maksutomaks kundaližeks varaks. Džeims Džoisan kumardelijad oigetas Blumsdei:d (, ) mail'madme jogo vodel 16. kezakud, tehtas «Uliss»-romanan lugemižid, Dublinas kävudas romanan Leopol'd Blum-pähengen maršrutadme.
Biografii.
Džeims Džois oli sündnu Dublinan suvižhe Ratgar-rajonha, Džon Stanislas Džois-tatan i Meri Džein Marri-maman äjiden lapsiden keskes. Kirjutajan laps'aig mäni gollüdes, mi om ozutadud hänen sädusiš. Openui Dublinan Bel'veder-kolledžas vll 1893−1897, sid' Dublinan universitetas (Universitetan kolledž, 1898−1902). Vl 1902 sirdi elämhä Parižas, vl 1904 — Triest-lidnas (Italii). Vl 1904 tegi tundmust Dublinan adivpertin Nora Barnakl-honusenkaičijanke i eli hänenke kaiken elon (oliba naižiš vspäi 1931), vl 1907 sündutihe Lüčija Džois-tütärt, tuleban aigan kirjutai da kargaidai. Matkazihe Evropadme elon hätkte.
Garsia Markes Gabriel'

Gabriel' Hose de la Konkordia «Gabo» Garsia Markes ( [ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes]; sünd. 6. keväz'ku 1927, Arakatak-lidn, Kolumbii — kol. 17. sulaku 2014, Mehiko, Meksik) oli kolumbijalaine prozan kirjutai, lehtezmez', kirjoiden pästai da politikan šingotai. Om vn 1982 Nobelän premijan literaturas laureatan. Kirjuti romanid «magine realizm»-čuraduses, sädi mugažo starinoid, sanutesiden kogodusid i dokumentaližen prozan.
Biografii.
Oli sündnu farmaceftan kanzha. Vll 1946−1950 tuleban aigan kirjutai openui Kolumbijan Nacionaližen universitetan juridižel tedokundal, sigä-žo tegi tundmust tulijan aigan Mersedes Barča Pardo-akanke, zell'laukan pidajan tütrenke. Jäti kesketi opendust i päti rata pressha i literaturha näht. Vspäi 1950 radoi Barrankil'j- i Bogot-lidnoiden lehtesiš, vspäi 1956 oli «El Espectador»-lugendlehtesen verazmalaižeks korrespondentaks Parižas. Vl 1957 ajeli Nevondkundaližhe Ühtištushe ühtnemha Moskvan norišton da üläopenikoiden festivalihe fol'kloransamblin mülükundas Kolumbijaspäi, kirjuti esse neciš. Vn 1957 tal'vkus Garsia Markes sirdi Karakasha radmaha «El Momento»-lehteses.
Vn 1958 keväz'kus Garsia Markes nai Kolumbijas, oti Mersedes Barčad akaks, pördui hänenke Karakasha. Vl 1959 vanhemb Rodrigo Garsia-poig om sündnu (tuleban aigan kinorežissör da scenarijoiden sädai). Vl 1961 pereh sirdi Meksikha, i koumes vodes sen jäl'ghe kahtenz' Gonsalo-poig om sündnu (grafikan dizainer Mehikos). Ühtel aigal Garsia Markes sädab sanutesid i fil'miden scenarijoid. «Üks'jäižen elon sada vot»-roman (1967) toi hänele mail'man tetabut. Sai Nobelän premijad «Romaniš i sanutesiš, miččiš fantazii da realižuz ühthepandasoiš da muga kuvastadas kaiken kontinentan elod i konfliktoid».
Garsia Markes oli kesknikaks pagižmižiden aigan AÜV:oiden Bill Klinton-prezidentan (1993−2001) i Kuban Fidel' Kastro-pämehen keskes.
Šubert Franc

Franc Peter Šubert ( [ˈfʁant͡s ˈpeːtɐ ˈʃuːbɐt]; 31. viluku 1797, Ven, Avstrijan imperii — 19. kül'mku 1828, sigä-žo) oli avstrijalaine muzikankirjutai, muzikan romantizman üks' alusenpanijoišpäi. Kirjuti enamba 600 kompozicijoid änen täht, äiluguižid sädusid fortepjanon täht, seičeme simfonijad i üks' simfonii jäti kesken, kümne operad, mülütadas niid klassižen muzikan nimikirjuteshe.
Biografii.
Franc Peter Šubert oli sündnu Venan ezilidnas Lihentalin tulendan školan Franc Teodor Šubert-opendajan kanzha. Tat oli muzikantan-navedijan, libui moravijalaižiš manmehišpäi. Mam — Elizabet Šubert (neiččel Fic), oli silezijalaižen lukkolsepan tütren. Vaiše viž last jäihe elegil nell'toštkümnespäi, Francan Peteran üks' vellišpäi Ferdinand oli muzikankirjutajan mugažo.
Franc ozuti muzikališt lahjakahut aigoiš. Hänen ezmäižed näradoičijad oliba kodihižed: tat openzi vändmaha violižel, Ignac-veik — fortepjanol. Kuz'vozne openui Lihentalin tulendan školas. Seičeme vot igäspäi oti organan vändon urokoid Lihentalin jumalanpertin kapel'meisteral. Üks'toštkümnevozne Franc oli ottud «pajatajaks prihaižeks» Venan tanhaližhe kapellha i Konviktha (škol pansionanke). Vll 1810−1813 Šubert sädi operan, simfonijan, pjesid fortepjanole i pajoid.
Ezmäi pästajad pučihe kompozitoran sädusiden publikočendaspäi. Šubert radoi školas, sid' muzikan opendajan elokahas perehes. Iohann Fogl' edesteli Šubertan sädusid baritonal Venan saloniš, i ned saihe tetabut, ezmäine linni pandud muzikha vl 1816 Göten «Meckunigaz»-ballad (saks. "Erlkönig").
Muzikankirjutai oli uskojan ristitun, ei ole naižiš, koli lapsetoman kohtuližes tifaspäi. Seičemen simfonijan löudmine vl 1867 ližazi mel'hetartust Šubertan muzikale.
Armstrong Lui

Lui Armstrong (, psevdonimad "Louie", "Satchmo", "Pops"; sünd. 4. eloku 1901, Uz' Orlean, Luizian, AÜV — kol. 6. heinku 1971, Nju Jork, Nju Jork-štat, AÜV) oli amerikalaine torvenvändai, pajatai (bariton, bas-profundo) i ansamblin ohjandai, edesti sädusid džazan stiliš. Tegi äjan džazan i amerikaižen popmuzikan populärizacijan täht mail'madme. Elon aigan om pästtud 55 platad hänen änetusidenke. Edesti anglijan kelel. Kirjuti iče enamba 50 pajod, äjad kändihe džazan klassikaks.
Kaikiš tetabambad kompozicijad oma "«Stardust», «When The Saints Go Marching In», «Dream a Little Dream of Me», «Ain't Misbehavin'», «You Rascal You», «Stompin' at the Savoy», «We Have All the Time in the World», «Hello, Dolly!», «What a Wonderful World»".
Biografii.
Lui Armstrong oli sündnu Uden Orleanan goll'hä rajonha i kanzha. Uil'jam Armstrong-tat okai pereht Lui-vagahaižen aigan völ. Meri Albert-mam radoi prostitucijan sferas, i andoihe Luid norembaiženke Beatris-sizarenke kazvatamha Džozefin-babale. Meri oti lapsid tagaz, pidi hol't heiš tarkuseta, no kazvati Beatrisad täudehe ighäsai.
Lui toi kivihil't i möi lugendlehtesid lapsessai. Seičemevozne prihaine abutaškanzi kivihilen Karnoffski-torgovanoiden kodiš, hö oliba evrejalaižed immigrantad Litvanmaspäi i kändihe prihan kazvatajikš. Üks'toštkümnevozne Lui eli se maman udes kanzas, se tatan udes kanzas. Vl 1914 priha vändaškanzi kornetal irdansambliš i edesti muzikad ičeze elon lophusai.
Kanz.
Muzikant oli naižiš nell' kerdad, no üks'jäine Šeron Preston-Folta-laps' om sündnu naindan irdpolel.
Ferro Ticiano

Ticiano Ferro (, sünd. 21. uhoku 1980, Latin, Italii) om italijalaine poppajatai da nügüd'aigaine muzikankirjutai.
Biografii.
Ticiano om sündnu Latin-lidnha.
Gendel' Georg Fridrih

Georg Fridrih Gendel' ( [ˈɡeːɔɐ̯k ˈfʁiːdʁɪç ˈhɛndl̩], [ˈhændəl]; sünd. 23. uhoku (5. keväz'ku) 1685, Halle, Magdeburgan gercogkund, Brandenburg-Prussii, Pühä Rimalaine imperii — kol. 14. sulaku 1759, London, Sur' Britanii) oli saksalaine i britanine muzikankirjutai, eli barokkon aigan. Sädi 42 operad, 26 oratorijad, äiluguižid kantatoid, kompozicijoid koskimsoitoiden täht. Mahtoi väta klavesinal nellävozne, organal seičemevoččes igäspäi i torvudel.
Biografii.
Gendel' sai muzikopendust da mahtoid Florencijas, Rimas i Venecijas (nügüdläižen Italijan lidnad) vll 1706−1709. Vspäi 1712 elon lophusai eli Sures Britanijas, sai sen rahvahanikust vl 1727.
Kanz.
Gendel' ei olend naižiš i katli ičeze personališt elod. Eziauguižin hän zavetoiči antta kaluišton tobmad palad Johanna-plemännicale, no nell' ližadust zavetoičendale jagoiba sidä toižile heimolaižile, kazakoile, sebranikoile i hüvädtegijoile sebroile.
Sädused.
Kaikiš tetabambiden sädusiden keskes oma «Muzik veden pindal» (koume süitad orkestran täht, angl. "Water Music", 1715−1717), «Messii»-oratorii (angl. "Messiah", 1741), «Muzik kunigahan praznikambuškelendan täht»-süit (angl. "Fireworks Music / Music for the Royal Fireworks", 1749).
Sädusiden täuz' kogoduz nimitase germanijaks "Händel-Werke-Verzeichnis" («Gendelän sädusiden katalog»), se om pästtud koumen toman nägul vll 1978−1986, saksalaine Halle-Vittenbergan universitetan Bernd Bazel't-muzikantedai tegi sidä kogodust.
Maler Gustav

Gustav Maler ( [ˈmaːlɐ]; sünd. 7. heinku 1860 Kalište-külähä (nüg. Čehanmas), Bogemii, Avstrijan imperii — kol. 18. semendku 1911, Ven, Avstrijan da Mad'jaranman imperii) oli avstrine muzikankirjutai. Elon aigan hän oli tetab professionaližes kundas kuti operoiden da simfonijoiden dirižor. Kirjuti saksan kelel.
Biografii.
Mez' oli sündnu aškenazi-evrejalaižiden Bernhard i Mari kanzha kahtenden lapsen nell'toštkümnespäi. Kändihe Venan konservatorijan pästnikaks vl 1878. Maler sai tetabut kuti simfonijoiden kirjutai pol'voz'sadas ičeze surman jäl'ghe, hänen muzik löuzi avarod el'gendust 1960-nziš vozišpäi.
Gustav oli nainu vl 1902, Al'ma Marija Šindler (möhemba Maler-Verfel', 1879−1964) oli hänen ak. Sündutihe kaht neičukašt naimiželos: Marija i Anna, vaiše Anna oli täuz'kaznudeks.
Sädamine.
Muzikankirjutai sädi ühesa nomeruidud simfonijad (nomer 1 — nomer 9) vll 1884−1909, toine mäneb toižen jäl'ghe i lähteb edeližespäi. Kümnenz' simfonii jäi kesken. Toižed sädused oma pajoiden kogodused: «Matkadajan alamastaran pajod» (, 1885−1886), «Prihaižen noidustai sarvut» ("Des Knaben Wunderhorn. Humoresken" — 12 pajod, 1892−1901), «Pajo Mas» (saks. "Das Lied von der Erde", 1908−1909).
Mez' tegi kuti sildad 19. voz'sadan saksalaižen romantizman i 20. voz'sadan modernizman keskes. Maleran sädusiden lugu ei ole sur', no niiden edestused oma levitadud avaros.
Vasko da Gama

Vasko da Gama ( [ˈvaʃku ðɐ ˈɣɐ̃mɐ]; sünd. 29. sügüz'ku 1460, Siniš-lidn, Portugalii, — kol. 24. tal'vku 1524, Kočči-lidn, Indii) oli portugalijalaine merimatkadai Suriden geografižiden avaidusiden aigan. Oli voziden 1497−1499 ekspedicijan käsknikan, kudamb löuzi merited Evropaspäi Indijha Suviafrikan ümbärten. Sai Vidigeira-grafan arvon vl 1519.
Biografii.
Libui amuižes portugaližes roduspäi. Ujui Indijha koume kerdad, kahtenden kerdan vll 1502−1503, i koumanden kerdan kahtenke poiganke vl 1524. Vasko da Gama radoi Portugaližen Indijan varakunigahal vn 1524 sügüz'kun 5. päiväspäi, koli malärijaspäi, mahapandihe hibjan tošti kodimaižes Portugalijas. Portugalijalaižed paniba Indijan tetabiden meriportoiden alust: Bombei, Madras, Goa.
Vasko da Gama oli nainu, Katarina di Ataidi oli merimatkadajan ak, sündutihe 6 poigad i 1 tütärt, kaik oliba täuz'kaznuzikš. Nimitihe Vasko da Gam-lidnad da portad (läz 100 tuh. eläjid vl 2017) indižes Goa-štatas matkadajan muštoks.
Puččini Džakomo

Džakomo Antonio Domeniko Mikele Sekondo Maria Puččini ( [ˈdʒaːkomo putˈtʃiːni]; sünd. 22. tal'vku 1858, Lukk, Toskanan Sur' gercogkund, — kol. 29. kül'mku 1924, Brüssel', Bel'gii) oli italijalaine muzikankirjutai.
Sädused.
Puččini sädi kümne operad italijan kelel vspäi 1884. Operad oma sätud erazvuiččiden kirjutajiden kirjoiden i p'jesiden mödhe teatran täht.
Ei ole ezivändoid hänen melodižiš operoiš. Valitud sädused: «Bogemkund» (, 1896), «Toska» ("Tosca", 1900), «Batterfläi-madam» ("Madama Butterfly", 1904), i «Turandot» (mugažo italijan kelel, 1924, jäti kesken).
Biografii.
Džakomo oli sündnu jumalankodin muzikantoiden kanzha. Kaik oli ühesa last Mikele Puččini-tatan i Al'bina Magi-maman perehes. Tatan kolendan jäl'ghe kuz'vozne Džakomo oli kazvatadud Fortunato Madži-dädän-muzikankirjutajan (1839−1882) da muzikpedagogan kanzas i sai muzikaližen opendusen aigašti. Ühtni Lukk-lidnan päjumalanpertin horha, möhemba sai radnikust siš, vändi organal i oli hormeisteral.
Jätksi opendamišt Milanan konservatorijas, oli otnus muzikha siš nell' vot. Koumanz' «Manon Lesko»-oper ("Manon Lescaut", 1893) toi tetabut muzikankirjutajale, nellänz' «Bogemkund» — mail'man hoštust.
Kanz.
Džakomo Puččini oli nainu vspäi 1904, El'vira Gemignani (neiččel Bonturi, 1860−1930) oli hänen ak. Hö tegiba tundmust i besedoičeškanzihe vl 1884, Antonio-poig (1886−1946) sündui. Sil aigal El'vira eli naimiželos Narciso-mužikanke, kudamb oli akoiden paimen, koli-ki sudaruškan mužikan kädespäi vl 1903. Džakomon i El'viran naind ei olend vahv, mužik eli sudaruškoidenke, sidä kesken tetabidenke pajatajidenke naižidenke.
Kubrik Stenli

Stenli Kubrik ( [ˈkuːbrɪk]; sünd. 26. heinku 1928, Nju Jorkan Manhetten-rajon, Nju Jork-štat, AÜV, — kol. 7. keväz'ku, 1999, Čailduikberi-erižpert', Hartfordan grafkund, Anglii, Sur' Britanii) oli amerikaine i britanine fil'miden režissör, prodüser da scenarist, mugažo fotograf i šahmatoiden navedii školan igäspäi. Tegi kirjoiden ekranizacijoid tobjimalaz.
Biografii.
Stenli oli sündnu evrejalaižiden pereheze ezmäižen lapsen, kazvoi Nju Jorkan Bronks-rajonas. Džeikob Leonard Kubrik (1902−1985) oli tat, Sedi Gertruda Perveler (1903−1985) oli mam, molembiden ezitatad libuiba Keskuzližes i Päivnouzmaižes Evropaspäi.
Nor' Kubrik ei voind ühtneda üläopendusen aluzkundha vähähkon ehtmižen tagut školas, sid' radaškanzi «Look»-aiglehtesen fotografal i vändi šahmatoil rahoiže näht. Vspäi 1951 tegeškanzi fil'mid, ezmäi lühüdpiduzližid i ičeze rahoiden mänetamal. Vl 1962 sirdi Surhe Britanijha fil'mdamha «Lolita»-sädust amerikaižen cenzuran taguiči. Oli nainu kaks' kerdad. Režissöran arhiv kaičeze Londonan Čomamahtoiden universitetas.
Fil'mografii režissöraks.
Alemba kaik täuz'piduzližed fil'mad oma mainitadud. Kubrik oli läz kaikiden niiden prodüseraks i scenarijan kirjutajaks-ki päpaloin.
Lohj (lidn)

Lohj ( [ˈlohjɑ], ) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvipäivlaskmas. Se sijadase Udenma-agjan päivlaskmas, valdkundan 25. lidnankund eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Jumalanpert' om saudud vl 1323. Eländpunktan aluz om pandud vl 1867 kuti kund. Kätihe kundad lidnudeks vl 1926, se sai lidnan statusad vl 1969.
Lohj-lidn šingotase sauvondmaterialiden pästandal (katusen täht, raudbetontegesed, seinpanelid), elektronikan i plastmassan tehmižel, mecan (bumag, haugod) i metallan ümbriradmižel. Vll 1542−1863 raudkivendon samine i vhesai 1994 mouckiven samine oliba lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Lohjanjärven päivnouzmaižel randal.
Matkad lidnaspäi Espoohosai om 35 km päivnouzmha, Hel'sinkin keskuzpalahasai — 58 km päivnouzmha avtotel vai raudtedme.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 1 109,73 km², sidä kesken kuivma — 939,44 nellikkilometrad, vezi i sokaz tahond ottas seičemendest (170,29 km²).
Tobmuz.
Lidnankund jagase 37 nimitadud i nomeruidud rajonaks (1..32, 101..105). Lohjan municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Jarkko Härmälä (vn 2022 kezaku-reduku), Mika Sivula (eloku 2015 — semendku 2022), Simo Juva (radoi vll 2009−2015).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 37 610 ristitud, vl 2000 — 43 786 ristitud, vl 2020 — 45 975 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 47 341 eläjad vl 2010 i 47 353 eläjad vl 2015.
Vn 2016 andmusiden mödhe suomen kel' oli mamankeleks 92,5 % täht lidnalaižišpäi, ročin kel' — 3,5 %, toižed keled — 4,0 %.
Lohj (znamoičendad)

Lohj voib znamoita:
Abja-Paluoja

Abja-Paluoja (mugažo estin kelel) om Estinman lidn valdkundan suves. Mülüb Vil'jandin makundha. Om Mul'gi-volostin palaks vn 2017 redukuspäi, sen administrativine keskuz.
Istorii.
Abj-eländpunkt (est. "Abja") mainitase ezmäižen kerdan vl 1504. Vl 1895 kaidraižuine «Miizakülä — Vil'jandi»-raudtekeskust läbiti sidä (rušihe raudted vl 1973). Päivkodi om avaitud vl 1912, keskškol — vl 1940. Vn 1945 25. päiväl tal'vkud Abja-Paluoja-žilo oli sätud. Vll 1950−1962 se oli Abjan rajonan keskuseks. Abja-Paluoja sai lidnan statusad vl 1993.
Kätihe Abjan volostin keskuseks vl 1998. Lidn om olmas municipaližeta statusata.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase maižanduzrajonas. Abjanjärv (3,4 ga, pind 55 m ü.m.t. korktusel) om lidnan keskuses, Kariste-järv (128 km², pind 37 m ü.m.t. korktusel) om lidnan pohjoižröunanno. Matkad Latvijan röunhasai om 6 km suvipäivlaskmha orhal vai 12 km suvhe avtotedme, makundan Vil'jandi-keskushesai — 30 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 35 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Karksi-Nuia 12 km päivnouzmha avtotedme i Miizakülä 12 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha avtotedme.
Eläjad.
Vl 2003 eläjiden lugu oli 1 392 ristitud, vodele 2010 lidnan ristitišt poleni i oli 1 300 eläjad.
Mol'jer

Žan-Batist Poklen () teatraliženke Mol'jer-psevdonimanke ( [mɔ.ljɛːʁ]; sünd. 15. viluku 1622, Pariž, Francijan Kunigahuz — kol. 17. uhoku 1673, sigä-žo) oli francijalaine komedijoiden kirjutai, klassižen komedijan sätai. Kirjuti francijan kelel.
Teatr.
Kirjutajan teatr oli tetab kuti Mol'jeran trupp (, 1643−1680). Mol'jeran sädusiden ezmäine kogoduz om paindud hänen Šarl' Varle Lagranž- i Vino- sebranikoil vl 1682.
Kanz.
Žan-Batist oli sündnu buržuazižhe kanzha. Oli nainu vspäi 1662, Armanda Bežar (1642−1700) oli hänen ak. Armanda linni aktrisan, ühtni Mol'jeran teatrha kuti Mol'jer-emänd. Hän sünduti koume last siš ezmäižes naimiželos, heišpäi vaiše Espri-Madlen (1665−1723) oli täuz'kaznudeks. Mol'jer koli edel aigad tuberkulözaspäi.
Kortes Ernan

Fernando Kortés de Monroi i Pisarro Al'tamirano (), tetas kuti "Ernan Kortes" (; sünd. 1485, Medel'jin, Kastilijan da Leonan kunigahuz — kol. 2. tal'vku, 1547, Sevil'jan Kastil'jeha de la Kuest-ezilidn, Ispanii) oli ispanijalaine konkistador, anasti Meksikad i likvidirui actekiden valdkundad.
Kortes toi Evropha vanilid i šokoladan receptad, kävutaškanzihe niid 1520-nziš vozišpäi.
Biografii.
Libui sugukahiden idal'goiden gol'dunudes roduspäi. Openui Salamankan universitetas kaks' vot, sid' valiči sodakar'jerad.
Kortes om mahapandud tošti Meksikas vl 1566. Meksikan muštpachad oma pandud mantazole eläjiden vastustelendan taguiči. Kalifornijan laht nimitase Kortesan mereks Meksikan territorijal.
Sodakar'jer.
Konkistador ühtni Kuban alištushe vll 1510−1514. Oti iniciativ ičeze käzihe i leviti anastuzsodad Meksikas vll 1519−1521. Oli Uz' Ispanii-kolonijan jenaral-gubernatoran vll 1522−26, pördui Evropha kovan voibištelendan tagut tobmudehe näht.
Kanz.
Ernan Kortes oli nainu kaks' kerdad. Katalina Huares Markaida oli Kortesan ezmäine ak (naihe Kuba-sarel, 1514−1522), koli tulden Meksikha korktoiden mägiden klimataspäi. Huana Ramires de Orel'jano de Sunjiga oli toine ak (1529−1547). Kaik oli 10 last Kortesal, sidä kesken 6 last naimiželospäi i völ 4 sudaruškoišpäi. Kaks' poigad da kaks' tütred oli Kortesal indejalaižiš (actekiden) Leonora i Malinče naložnicoišpäi-princessišpäi, no kaik-se ned lapsed oliba legitimižed.
Fellini Federiko

Federiko Fellini (; sünd. 20. viluku, 1920, Rimini, Italijan kunigahuz — kol. 31. reduku, 1993, Rim, Italii) oli italijalaine kinorežissör da scenarist. Hänen nell' fil'mad saiba Oskar-arvlahjad kuti parahimad verazmaižed fil'mad (1957, 1958, 1964, 1976), videnz' — kostümiden parahimas dizainas (1977), kudenz' Oskar (1993) oli arvostuzlahjaks «tondas kinon čomamahtho».
Biografii.
Federiko sai klassišt opendust školas jumalankodinno. Vl 1937 openui Florencijas kändamhas reportöraks, möi šaržid-kuvid.
Vll 1938−1942 Fellini radoi Riman jumoristižes «Mark Avrelii»-aiglehteses, kirjuti läz 700 sädust, sid' taritihe hänele säta scenarijoid. Kinokar'jeran voded oma 1945−1992.
Valitud fil'mografii.
Federiko Fellini oli kaikiden alemba kirjutadud fil'miden režissöraks da scenaristaks ühten aigan.
Šokšun vepsän küläkund

Šokšun vepsän küläkund () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Kvarcitkülä.
Küläkund om sätud Vepsän rahvahaližen volostin tühjitusen jäl'ghe vl 2005.
Pämez' — Viktorija Butorina vn 2015 sügüz'kuspäi. Edeline küläkundan pämez' oli Andrei Beloutov (2011−2015).
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan suvipäivnouzmas, röunatab Leningradan agjanke suves. «Petroskoi — Šušt»-avtote läbitab küläkundan pohjošt palad. Änižen päivlaskmaižen randan pala om pohjoižes.
Eländpunktad.
Kaik koume eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 974 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 914 eläjad.
Spilberg Stiven

Stiven Allan Spilberg (; sünd. 18. tal'vku, 1946, Cincinnati, Ogajo, AÜV) om amerikaine kinorežissör, fil'miden scenarist da prodüser. Üks' kaikiš satusekahambiš kinorežissörišpäi mail'mas kommertižikš, hänen 20 parembad fil'mad kerazihe enamba 10 mlrd US$. Om «Oskar»-kinopremijan koumekerdaižen sajan (1994 kaks' kerdad, 1999), «Kuldaine globus» — 6 kerdad (1983, 1994 kaks' kerdad, 1999 kahtišti, 2012).
Biografii.
Tuleban aigan režissör om sündnu amerikaižhe kanzha evrejan augotižlibundanke Venäman imperijan lidnoišpäi (nüg. Ukrain). Tat lahjoiči Stivenale kinokamerad, i ozaiži oikti. Kar'jer zavodihe školan aigan völ vspäi 1959, jätktase tämbäi-ki.
Stiven Spilberg om «Amblin Entertainment»-kinokompanijan (1981) üks' alusenpanijoišpäi da pidajišpäi, mugažo sen «DreamWorks»-tütärkompanijan (1997), kuspäi toižed režissörad kazvoiba. Ühtneb videovändoiden, mil'tfil'miden i TV-serialoiden tehmižhe.
Kanz.
Koume sizart om Spilbergal: Enn, Sjuzen i Nensi. Ezmäine ak oli Emi Irving (1985−1989), poig om sündnu naimiželos. Stiven om nainu kahten kerdan, Keit Kepšou om hänen ak vspäi 1991, kuz' last, heišpäi Stivenan koume.
Kartje Žak

Žak Kartje ( [ʒak kaʁtje], bret.: "Jakez Karter"; sünd. 31. tal'vku 1491, Sen-Malo-lidn, Bretanin gercogkund — kol. 1. sügüz'ku 1557, sigä-žo, Francii) oli francijalaine (bretonilaine) merimatkadai da tedoidai. Om Kanadan territorijoiden edelmatkai, zavodi Amerikan francižen kolonizacijan.
Biografii.
Tedoidajan kazvatajad oliba Žame Kartje-tat i Žesslen Žansar-mam.
Ekspedicijoiden jäl'ghe Kartje eli kodiman tahoiš igän lophusai, radoi kändajan portugalijan kelespäi.
Ekspedicijad.
Ezimeletaden, Kartje ühtni florencijalaižen Džovanni da Verraccano-tedoidajan ekspedicijoihe Pohjoižamerikan randannoks vl 1524 da Suviamerikannoks möhemba. Francijan Francisk I-kunigaz varatoiti heid löudamha lühüdambad ted Indijannoks da Kitainnoks. Vl 1532 mülütihe Bretonin gercogkundad Francijha, i se-žo kunigaz valiči Kartjed jätkustamha ecmižid.
Merimatkadai tegi koume ekspedicijad Pohjoižamerikan randannoks vll 1534, 1535−1536 i 1541−1542, ümbrikirjuti Njufaundlendan randoid, Ph. Lavrentijan jogen da lahten. Kartje mainiti lavrentijalaižiden irokeziden "kanada"-sanan («külä») i nimiti territorijoid "kanadoikš" («külikš»). Regionan vezimaršrutad oliba sured da pit'kad i voiba olda vaiše znamasižel kontinental, mitte ei ole tedoiduses völ. Edel 1605 vot ei olend evropalaižiden kaikenaigaižid eländpunktoid nügüdläižen Kanadan territorijal.
Kanz.
Žak Kartje oli arvostadud merimez' i nai koditahondas vl 1520, Meri Ketrin de Granš oli hänen ak sijaližes elitaspäi.
Monsoro

Monsoro (francijan kelel: "Montsoreau") om Francijan lidn Luaran mad-regionas.
Lidn sijadase 27..88 m ü.m.t. korktusil. Matkad Parižhasai om 250 km pohjoižpäivnouzmha.
Kaikiš suremb ristitišt oli 1097 eläjad vl 1851. Vspäi 1896 se vajehtase 400..600 eläjad röunoiš. Vl 2010 eläjiden lugu oli 480 ristitud, vl 2015 — 449 ristitud.
Fermi Enriko

Enriko Fermi ( [enˈriːko ˈfermi]; sünd. 29. sügüz'ku 1901, Rim, Italii, — kol. 28. kül'mku, 1954, Čikago, Illinois-štat, AÜV) oli italijalaine fizikantedomez', šingoti kut teoretižen, muga kodvan-ki fizikad.
Tedomez' sai vn 1938 Nobelän premijad fizikas sündnuziden neitronsädegoičendal uziden radioaktivižiden elementoiden olendan olmas todestamižes i sidodud sihe südäitukuižiden reakcijoiden avaiduses vitkoiden neitroniden tagut.
Tedotöd.
Fermi tegi suren tondan südäitukuižhe fizikha, elementarižiden henegiden fizikha, kvantižen i statistižen mehanikan šingoteshe. Sädi beta-čihodamižen i neitroniden hillendusen teorijoid. Ezmäine südäitukuine reaktor (Čikago, 1942) oli saudud hänen melen i ohjastusen mödhe. Om atombomban ühten sädajišpäi.
Biografii.
Enriko Fermi oli sündnu raudteradnikan i opendajan kanzha. Sirdi AÜV:oihe perehenke Nobelän premijan samižen jäl'ghe vl 1939, viž universitetad kucuiba Enriko Fermid professoran radnikusele. Sen ližaks, hänen ak oli evrejalaine augotižlibundan mödhe, i sil-žo aigal Italii vahvišti käskusid necidä rahvast vaste.
Fermi da hänen Laura-ak saiba amerikašt rahvahanikust vl 1944. Edel surmad Fermi pördui Evropha da lugi lekcijoid, koli südäikohtun rakaspäi. Sai 14 AÜV:oiden patentad (oma pästtud vll 1940−1961).
Mušt tedomehes.
Ned oma nimitadud tedomehen muštoks: himine sadanz' fermii-element, krater Kudmaižen tagapolel (1970), pidusen märičendühtnik, fermi-gaz, fermi-nozoluz, tazopind, pind, paradoks, vn 1955 Riman «EUR Fermi»-metrostancii, vn 2006 Turinan «Fermi»-metrostancii, Riman üks' irdoišpäi, kaks' atomreaktorad Mičigan-štatas i atomelektrostancii 50 km lodeheze Turin-lidnaspäi.
Paimnen torvut

«Paimnen torvut» (, ) om voden 2015 Venäman dokumentaline fil'm veroližen vepsän paimnen kalun polhe. Siš om venäkel'žid i anglijankel'žid titroid.
Fil'man päheng om Karjalan Tazovaldkundan rahvahaližiden soitoiden Dmitrii D'omin-mastar, hän-žo vändab niil i radab Petroskoin valdkundaližen konservatorijan opendajan. Süžetan mödhe Dömin keradab vepsän lutuižen sädandan istorijad, lodaidab vepsän küliden eläjidenke paimendusen veroiš, paimnen torvuden magižiš ičendoiš i enččen tehmižen mastariden peitusiš, udessündutab soiton tehmižen tehnologijan.
Fil'man pätegijad — Vladimir Slavov, Larisa Smolina i Dmitrii D'omin.
Sädusen tiraž om 300 DVD:n ekzemplärad.
Alasaksonijan kel'

Alasaksonijan kel' (ičemoi kelel: "(nedder)sassisk", "plat") om germanine kel', kudambad pagištas Pohjoižgermanijas, Päivnouzmaižiš Alamaiš i Danijan suves. Keskaigal pagištihe sidä kaikiš Baltijan meren randan surembiš lidnoiš i se oli rahvahidenkeskeižen torguindan kel'.
Ühthižed andmused.
Pagižijoiden lugu — läz 10 mln ristituid (2001), sidä kesken kodikel' Pohjoižgermanijas 5 mln, Päivnouzmaižiš Alamaiš 1,7 mln, i om kahtendeks keleks 3,3 mln eläjiden täht. Kel'vähembused oma Meksikas (100 tuh. ristituid), Bolivijas (70 tuh.) i Paragvaiš (30 tuh.).
Kel' om oficialiženke statusanke Saksanman nelläs federacijanmas (Alasaksonii, Gamburg, Meklenburg da Ezine Pomeranii, Šlezvig-Gol'štein) i Alamaiš. Vikipedii om olmas necil kelel.
Kirjamišt.
Saksan palan paginoiden kirjamišt om ühtejitte saksan kelen kirjamištonke i kogoneb 30 kirjamespäi, Alamaiden palan — alaman kelenke IJ-kirjameta (26 kirjant, eile ä-, ö-, ü-, β-kirjamid). Vl 2018 uz' alasaksonijan orfografii ("Nysassiske Skryvwyse") om tehtud melel sädamha ühthišt kirjamištod. Taritud uz' kirjamišt kogoneb saksan kelen 30 kirjamespäi "å"-kirjamen ližadusenke, kaik om 31 kirjant.
Frazad.
Frazad oma kirjutadud udel alasaksonijan orfografijal.
Uz' alasaksonijan orfografii

Uz' alasaksonijan orfografii (alasaksonijaks "Nysassiske Skryvwyse", lüh. "NSS") om kaikid alasaksonijan kelen paginoid Germanijas i Alamaiš ühtištamha sätud orfografii.
Uz' orfografii om sätud vozil 2017−2018 i jo vodel 2018 Alamaiden alasaksonijankel'ne vikipedii pästi ičeze pälehtpol't sen kävutamiženke. Mugažo "Werldspråke"-verklehtez pästaškanzi vestid täl orfografijal. Vodel 2019 eraz Seborgan () "Die Zeitung"-lugendlehtesen kirjutai kävutaškanzi orfografijan. Tugetas orfografijad kelen noriden pagižijoiden keskes Germanijas i Alamaiš, mugažo Suomenmas.
Jigev

Jigev () om Estinman lidn valdkundan päivnouzmas. Se om Jigevan makundan pälidn da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Pol'šanman kodieloiden aigkirjas vl 1601 kuti , vll 1582−1622 Estinma oli alištunu pol'šan kunigahan tobmudele. Pen' žilo šingotaškanzi "Laisholm-raudtestancijaks" «Tallidn — Tartu»-keskustal (linni vaumitud vodele 1876). Žilo sai lidnan statusad vl 1938, raudtestancii om udesnimitadud lidnan nimen kartte.
Toižen mail'man sodan aigan lidnan koume videndest oli pandud mantazole. Vll 1950−1991 lidn oli Jigevan rajonan keskuseks.
Jigevan ižandusen sarakod oma puižiden pertiden tehmine («Valmeco»), sijaližen maižanduzprodukcijan ümbriradmine (leibänedheotand, voitegim, rapsan edheotand), omblend («Skineks»-nahkkompanijan ceh), turizm (Estinman Pakaine-Dedan koditahond, Betti Al'ver-runokirjutajan muzei, vozne baikerparad, lebukeskused), mugažo koivunfaneran tegim om sauvomas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pedj-jogen oiktal randal tobjimalaz (122 km pitte, Emajogen hura ližajogi, Peipusjärven bassein). Matkad Tallidnhasai om 120 km lodeheze orhal, 150 km avtotedme vai raudtedme. Matkad Tartuhusai om 50 km suvipäivnouzmha-suvhe orhal i kaikil teil.
Heinkun lämuz +17,2 C°, uhokun — −5,8 C°, voden keskmäine lämuz om +5,3 C°. Estinman kaikiš lujemb pakaine om fiksiruidud neciš lidnas: −43,5 C° edel 1981 vot (vl 1940) i −36,7 C° vll 1981−2010. Paneb sadegid 688 mm vodes, enamba kaiked kezakus-elokus i redukus (71..93 mm kus).
Seičeme žilod da 85 küläd alištudas Jigevan volostin () tobmudele vs 2017 redukun 24. päiväspäi. Volostin pind — 1040 km².
Eläjad.
Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 501 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 035 eläjad vl 1989. Kaik 13 679 ristitud elihe Jigevan volostiš vl 2018.
Rahvahad (lidnalaižed, enamba 0,35% vl 2011): estilaižed — 91,55%, venänikad — 5,89%, ukrainalaižed — 1,15%, vaugedvenälaižed — 0,40%, suomalaižed — 0,35%, toižed rahvahad — 0,66%.
Lidnan edeline pämez' oli Aare Olgo (2013−2016), nüg. Jigevan volostin nevondkundan ezimez'.
Hafiz Širazi

Šamsuddin Muhammad Hafiz Širazi (; sünd. läz 1325 vot, Širaz-lidn, Persii — kol. vll 1389..1390, sigä-žo) oli persine runokirjutai i islaman sufizman šeih. Kirjuti lirikad gazel'-strofal.
Biografii.
Hafizan Baha ad-Din-tat oli elokaz kivihilentorgovan. Tat koli runokirjutajan laps'aigan, no koume poigad jäihe hänen elota, toižed ristitud saihe sidä. Norembaine Hafiz-vell' jäi elämhä mamanke. Kahesavozne prihaine tezi runokirjutajiden sädusid, lugi «Koran»-pühäkirjan täuzin i sai hengelišt "hafiz"-arvod (Koranan kaičii, voi deklamiruida sidä täuzin muštospäi), radoi paštandsijas i openui maktab-školas. Oli medrese-školan pästnikan noril vozil.
Koranan tedai kändihe Attaran openikaks 21-voččel, openui runoiden sädamižele. Radnikoiči Abu-Ishak-valdoičijan tanhal Koranan lugijan i runokirjutajan, mahtoi pagišta araban kelel. Möhemba-ki Hafiz Širazi oli tanhalaine, eli gollüdes kaiken igän. Lähižiden maiden käskijad kucuiba runokirjutajad ičezennoks, Hafiz-žo jäi kodimas gollüdespäi i statjan tagut.
1930-nzil vozil mavzolei om saudud runokirjutajan kauman päl Širazas pühämatkajiden täht.
Kanz.
Hafiz Širazi nai ičeze igän kahtendes poles. Hänen ak i kaks' poigad koliba runokirjutajan elon aigan völ.
Sädused.
Hafiz kirjuti äi runoid armastuses, vinas, londusen čomudes i roziš, sen tagut sai "Šekerleb"-närituznimed («saharsu»). Kirjuti ičeze elon-ki polhe, sebranikoiš, mel'heižes neiččes. Runoiden original om melodine i voib pajatada niid.
Surmanjäl'ghine «Divan»-kogoduz om pästtud tošti äi kerdad. Ottomanan imperijan pästand putui Evropha, Göten i Puškinan sädamižen pordod oma pühätadud Hafizale. Kogoduz mülütab 418 lirišt runod (gazelid), 29 pen't runod, 41 aforistišt nell'rivinikad, 5 sured panegirikad i 3 mesnevi (vägimehelišt romantišt poemad): «Meckapospedr», «Saki-name» i «Moganni-name». Üks' gazel' kogoneb 5..7 kaks'rivinikaspäi.
Rai Satjadžit

Satjadžit Rai ( vai সত্যজিৎ রায়, ; sünd. 2. semendku 1921, Kal'kutt, Britanine Indii — kol. 23. sulaku 1992, Kolkat, Päivlaskmaine Bengalii, Indii) oli indine režissör, prodüser da scenarist. Kirjuti muzikad äjile ičeze fil'mile. Lapsiden kirjutai, kirjoiden kuvatai da pästai. Ezmäine indine «Oskar-premijan» sai (1992, suriden satusiden tagut kinematografas). Sädi bengalan kelel tobjimalaz, om sädusid anglijan i hindi-kelil, Indijan erasil toižil kelil.
Biografii.
Satjadžit oli sündnu Sukumar Rai-kirjutajan i hänen Suprabha Rai-akan pereheze i jäi üks'jäižen poigan. Voib löuta tatan ezitatoid kümnehe pol'vhesai, kanz oli otnus literaturha i čomamahtho. Tat koli pošavad taguiči vl 1923, i Satjadžit eli mamanke gollüdes. Openui školas, sid' Kolkatan universitetan Prezidentan kolledžas (ekonomik, fizik). Oli pästnus kolledaspäi vl 1940, opendusen aigan Päivlaskmman klassižen muzikan i kinon tedoiduz tegihe hänen navedijaks radoks. Tedoizi grafikan tehnikad kaks' vot Visva-Bharata-universitetas.
Toižen mail'man sodan zavodindan tagut Rai taci opendust i radoi reklaman agentuses kümne vot, kazvoi sen čomamahton ohjandajaks. Vl 1947 pani ezmäižen indižen kinokluban alust ühtes Čidananda Guptanke. Vll 1950−1991 jätkusti kar'jerad kinos, linni realizman tetaban kuvatajan, bengalan rahvaz oli fil'miden hengen. Rai sai enamba 20 Indijan i rahvahidenkeskešt arvlahjad da premijad fil'miden sädandas. Kirjuti äiluguižid sanutesid i romanid bengalan kelel, sädi "Ray Roman"-šriftad.
Kanz.
Satjadžit Rai nai vl 1948, dvojurodnii Bidžoija Rai-sizar (1917−2015) oli hänen akan. Heiden üks'jäine laps' om Sandip-poig (sünd. 1953), radab fil'miden prodüseran i muzikdirektoran.
Gauss Karl Fridrih

Johan Karl Fridrih Gauss ( [ˈkaɐ̯l ˈfʁiːdʁɪç ˈɡaʊs]; sünd. 30. sulaku 1777, Braunšveig-lidn, Pühä Rimalaine imperii, — kol. 23. uhoku 1855, Göttingen, Gannoveran kunigahuz, Germanijan Ühtištuz) oli saksalaine matematikantedomez', fizikan da mehanikan tedomez', astronom da geodezist.
Biografii.
Gaussan ded oli goll' manmez', tat radoi sadnikan, kivinikan i kanaliden kacujan. Karl Fridrih ozuti ičtaze lahjakahut lapsessai, mahtoi lugeda da kirjutada koumevoččes igäs. Martin Bartel's-opendai (möhemba openzi Nikolai Lobačevskijad-ki) abuti sada stipendijad Braunšveigan gercogaspäi, muga nor' Gauss openui «Collegium Carolinum»-aluzkundas (Braunšveig) täuzin vll 1792−1795.
Nor' tedomez' navedi latinan kel't, lugi Anglijan i Francijan literaturan ezipurtkid, no valiči matematikantedomehen kar'jerad. Jätksi opendamišt Göttingenan universitetas vll 1795−1798. Pördui Braunšveigha i eli siš vhesai 1807. Radoi Braunšveigan universitetan privat-docental, sijaline gercog abuteli rahoil ičeze surmhasai vl 1806. Kändihe Piterin Tedoakademijan ühtnijaks-korrespondentaks vl 1801.
Tedoradmine.
Gauss tegi ezmäižid avaidusid luguiden teorijas opeten kolledžas völ. Vspäi 1796 vedi ičeze avaidusiden lühendusid aigkirjas, mainiti siš vaiše hänen mel'he satusid. Päti amušt problemad oiktoiden äisaumnikoiden sauvondas cirkulin da jonoštimen abul. Tegi zmnamasižid avaidusid matematikan kaikiš agjoiš ičeze elon aigan.
Vspäi 1801 tedomez' oli otnus astronomijha-ki, lugi taivhaližiden hibjoiden orbitoid. Vl 1820 sädi uzid lugumetodoid tehmaha geodezižid kartoid, vl 1821 zavodi sidodud sihe pindoiden teorijan i pani differencialižen geometrijan alust. Vl 1833 tegi melel elektrine telegraf i sauvoi sen radajad modelid ühtes Veberanke. Vll 1839 i 1840 publikoiči tedoradoid elektrostatikas i optižiš kuviš.
Kanz.
Karl Fridrih Gauss oli nainu kaks' kerdad. Johanna Ostgof oli ezmäine ak (1805−1809), sünduti koume last, jäihe elegiš kaks' — Jozef-poig i Minna-tütär. Akan surman jäl'ghe nai kahtenden kerdan, oti Johannan Vil'hel'mina «Minna» Val'dek-podruškad akaks, i vodele 1817 lapsiden lugu kazvoi videhesai, Judžin, Vil'hel'm i Tereza sünduiba.
Vl 1831 koli kahtenz' ak, i Gauss oli otnus tedoradho täuzin. Gaussan mam vhesai 1839 i norembaine Tereza-tütär ohjastiba kodiižandusel. Judžin i Vil'hel'm sirdiba AÜV:oihe, kändihe hüvikš biznesmenoikš.
Mušt.
Oma nimitadud Gaussan muštoks: fundamentaline astronomine Gaussan konstant, Antarktidan Gaussberg-vulkan, Kudmaižen krater i pen' planet № 1001 (Gaussia).
Matematikan tärtused Gaussan nimed: koveruz, kogonaižiden luguiden rivi, gipergeometrine funkcii, severz'-se metodad i teoremad, normaline statistine järgenduz, kuvand, tunduz, Gaussan — Krügeran proekcii, oiged pird, «juraižim».
Rezerford Ernest

Ernest Rezerford-ižand (; sünd. 30. eloku 1871, Spring-Gruv-žilo, Uz' Zelandii — kol. 19. reduku 1937, Kembridž, Anglii, Sur' Britanii) oli britanine fizikantedomez' udenzelandijan augotižlibundanke.
Tedomez' om Nobelän premijan himijas vn 1908 laureatan. Südäitukuižen fizikan ezitat. Himine element nomer 104 om nimitadud Rezerfordan muštoks.
Biografii.
Ernest oli sündnu fermeran kanzha nelländen lapsen kahtentoštkümnen kesken. Hüvä mušt i tervhuz oli prihal, ned abutiba openuda lujas hüvin. Rezerford sai stipendijoid hüviš satusiš ezmäi alaškolan jäl'ghe, sid' Nel'son-lidnan kolledžan jäl'ghe openumha Kraistčerčun Kenterberi-kolledžas (nüg. universitet). Rezerford oli pästnus sišpäi vl 1894 i radoi üht vot školopendajan. Sai britaništ stipendijad jätktamha tedoradmišt Anglijas vl 1895, osti biletad purulaivan laidale, i sil-žo vodel sirdi Kembridžha radamha sen universitetas.
Vl 1900 tedomez' nai, oti pansionan emägan Meri Džordžina Njuton-tütärt (1876−1945) akaks, üks'jäine Eilin Meri-tütär oli sündnu (1901−1930), nell' vunukad oli hänespäi.
Tedoradmine.
Vl 1898 nor' fizikantedomez' avaiži α- i β-čihodamižid. Vl 1911 todesti atoman südäitukun i elektroniden olendad olmas al'fahenegiden häiktusen kodval. Rezerford sauvoi atoman planetarižen modelin kodvaspäi, sädi atoman pol'čihodamižen koncepcijad.
Tedomez' kirjuti koume tomad tedotöid, kaik oma kodvid aluseks: «Radioaktivižuz» (1904), «Radioaktivižed kändandad» (1905) i «Radioaktivižiden substancijoiden sädegoičendad» (1930, ühtes Džeims Čedvikanke i Čarl'z Ellisanke).
Načalova Julija

Julija Viktorovna Načalova (sünd. 31. viluku 1981, Voronež, Voronežan agj, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 16. keväzku 2019, Moskv, Venälaine Federacii) oli venämalaine pajatai da aktris.
Biografii.
Julija oli sündnu Voronež-lidnha, muzikantan kanzha. Vl 1995 pajatai ühtni «Утренняя звезда»-konkursha nügüdläiženke peitnimenke.
Oli läžui podagranal pit'kan aigan.
Julija oli lähtnu mehele kaks' kerdad. Üks' tütär: Vera-tütar, om sündnu vl 2007.
Bolton Maikl

Maikl Bolton (; todesine nimi — Mihail Bolotin, sünd. 26. uhoku 1953, Nju Heiven, Konnektikut-štat, AÜV) om amerikalaine pajatai da muzikankirjutai venän augotižlibundanke.
Biografii.
Maikl om sündnu Nju Heiven-lidnha. Vl 1975 hän pästi ičeze ezmäine "Michael Bolotin"-al'bom.
Pajatajal om koume tütärt: Isa, Holli, Tarin, da üks' Dilan-poig. Tähäsai kaks' tutrentutärt om olmas.
Andersen Hans Kristian

Hans Kristian Andersen ( [hans kʁæsdjan ˈɑnɐsn̩]; sünd. 2. sulaku 1805, Odense, Danijan i Norvegijan unii — kol. 4. eloku 1875, Kopenhagen, Danii) oli danijalaine kirjutai i runokirjutai. Sädeli danijan kelel.
Biografii.
Hans Kristian oli sündnu gollhä kanzha Odensen Fün-sarel. Hänen Hans Andersen-tat (1782−1816) oli bašmakoiden tegii, Anna Mari Andersdatter-mam (1775−1833) libui golläs perehespäi i radoi sobanpezijan. Priha kazvoi nervižen i vasthaotlijan, 14-voččen sirdi Kopenhagenha. Edesti toižid rolid Kunigahan teatras kacmata effektatomha irdnäghu. Vl 1827 lopi školopendust, no kirjuti petusidenke elon lophusai. Vl 1829 publikoiči «Astužnikan matk Holmen-kanalaspäi Amageran päivnouzmaižennoks agjannoks»-sanutest fantastikan žanras, sai tetabut i kirjuti sarnoid sen jäl'ghe elon lophusai. Läz kümenikad sarnoid kirjuti runoil. Hänen romanad i p'jesad ei olend mugomad tetabad kut sarnad. Vl 1871 ezmäine balet oli lavastadud Andersenan sarnoiden mödhe.
Eli naimatoman, jäi lapsetoman. Lanksi magaduzsijaspäi 67-voččen, sai lujid satatesid i koli koumes vodes.
Sädused.
Andersen sädi läz 200 sarnoid lapsiden i täuz'kaznuziden täht, romanid i p'jesid. Kaik ned oma joudjas lähekäzižuses vspäi 1975. Äjad sarnad oma tetabad kaikes mail'mas, fil'mzihe niid i tehtihe mul'tfil'mid 20. voz'sadaspäi, möhemba ližazihe videovändoid.
Mušt.
Sarnoiden süžetiden tetabuz abuti niiden kuvandoile tehtas keliden idiomikš, oz., «kunigahan uz' plat'kö». Muštpachad oma olmas neniš lidnoiš: Bratislav, Malag, Moskv, Nju Jork, Odense. Vl 1985 «2476 Andersen»-asteroid om nimitadud kirjutajan muštoks.
Astan

Astan ( «pälidn», ) om Kazahstanan pälidn. Se om lidn tazovaldkundan alištusenke, valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1830 kuti kozakoiden "Akmolan forpost" läz kazahlaižiden surt Akmol-žilod kaičemha Venälaižen imperijan ut ümbrikod kazahan toižiden hanoiden sodavägiden londoišpäi. Vn 1863 16. päiväl kezakud Akmolan varmitez da ühtenzoittud žilo senno saiba ümbrikon pälidnan statusad "Akmolinsk"-nimenke. Vll 1961−1992 nimitihe sidä "Celinograd:aks" (kaz. i ). Vll 1992−1998 nimi oli "Akmol" (, ), udesnimitihe čoman kulundan da hüvän associacijan täht "Astan:aks" (kaz. i ven. "Астана"). Vn 2019 20. päiväl kezakud parlament vahvišti pälidnan ut nimitust — "Nur-Sultan" (). Astan-nimi om pörtud vn 2022 sügüz'kus.
Kätihe Kazahstanan pälidnaks vs 1997 tal'vkun 10. päiväspäi.
Astan šingotase sauvondal, torguindal i transportkeskuseks varažomidenke. Tegimišton päsarakod oma sauvondmaterialiden pästand, mašinansauvomine (sidä kesken katl'ad i lämbituzladimed, libutimed), sömtegimišt.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan pohjoižes, Išim-jogen molembil randoil (), 347 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pälidnan territorii om anklavaks Akmolan agjan suvipäivnouzmas.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +4 C°, kezakun-elokun +19,1..+20,6 C°, tal'vkun-uhokun −12..−14,5 C°. Ekstremumad oma −51,6 C° i +41,6 C°. Kezaaigan minimum om −2,2 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om +8,2 C° (uhoku). Paneb sadegid 338 mm vodes, enamba kezakus (40 mm) i heinkus (56 mm), vähemba vilukus-sulakus i sügüz'kus (17..21 mm kus). Ei olele haloid heinkus. Mecankazvatusen sur' projekt tegese ümbri lidnas polenemha kuivaigad i stepin kovid tulleid.
Astan jagase videks administrativižeks rajonaks: Almati, Esil', Sariark (), Baikonur (vn 2018 keväz'kuspäi), Nur ("Нура", vspäi 2023).
Tobmuz.
Edeližed lidnan pämehed (akimad):
Eläjad.
Vl 2015 lidnan eläjiden lugu oli 852 985 ristitud, vn 2017 kezakus lidnan ristitišt ületi millionad, i vl 2018 se oli 1 070 196 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2022 augus, ristitišt 1 239 744 eläjad): kazahlaižed — 81,1 %, venänikad — 11,3 %, ukrainalaižed — 1,2 %, totarlaižed — 1,0 %, uzbekad — 0,9 %, saksalaižed — 0,8 %, korejalaižed — 0,6 %, kirgizlaižed — 0,5 %, azerbaidžanlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Üläopendusen vižtoštkümne aluzkundad i läz 17 kolledžad anttas professionališt opendust.
Transport.
Avtobusad i velosipedad oma kundaližeks transportaks lidnas, kiruhtramvain jono om sauvomas vspäi 2017. Rengazavtote ümbri lidnas om avaitud täuzin vn 2019 lopus. Kezaline navigacii oleskeleb Išim-jogedme lidnan röunoiš.
Vl 2017 uz' «Nurli Žol»-päraudtestancii om avaitud lidnan suvipäivnouzmas.
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport Nursultan Nazarbajevan nimed (, "NQZ / UACC", 5,1 mln passažiroid vl 2019) sijadase 16 kilometras suvipäivnouzmha lidnan azjaližes keskusespäi. Tehtas reisid Azijan lähižiden maiden i Venäman surihe lidnoihe, Frankfurtha i Pekinha, mugažo Kazahstanan kaikihe surihe lidnoihe, om čarterreisid Keskmeren, Egiptan i Tailandan lebutahoiže.
Kepler Johannes

Johannes Kepler (mugažo saksan kelel, virktas [joˈhanəs ˈkɛplɐ, -nɛs -]; sünd. 27. tal'vku 1571, Vail' der Štadt, Pühä Rimalaine imperii — kol. 15. kül'mku 1630, Regensburg, Pühä Rimalaine imperii) oli saksalaine optikantedomez' i matematikantedomez', astronom da filosof. Kirjuti latinan kelel.
Tedomez' avaiži Kepleran koume astronomišt käskust ičeze i Tiho Brage-astronoman kaclemižiden alusel, mi laski Isaak Njutonale löuta Mail'man jügusen käskust.
Biografii.
Johannes openui školas jumalankodinno, sid' Tübingenan universitetas. Sen aigan religiozižes kundas matematik i astronomii mülüiba čomamahtoihe, i mez' sai čomamahtoiden bakalavran arvod (1588) da magistran arvod (1591). Vll 1594−1600 radoi Gracan universitetas, no kut protestant pageni Pragha, möhemba eli Lincas i Ul'mas.
Kepler oli naižiš kahtišti. Kaks' last kazvoihe ezmäižes naindaspäi i nell' jäihe elegil kahtendes akaspäi, sil aigal paharuben pošav oli Evropas.
Valitud sädused.
Kaik om pästtud 22 tomad tedoiduztöid Kepleran surman jäl'ghe. Tedotöiden arhivan pen' pala om kadonu, Piterin Tedoakademii osti tobjad palad (18 tomad) vl 1774. Kepleran arhiv kaičese Piteriš.
Šoutarven vepsän küläkund

Šoutarven vepsän küläkund () om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Šoutjärv'-žilo.
Küläkund om sätud Vepsän rahvahaližen volostin tühjitusen jäl'ghe vl 2005.
Pämez' — Irina Safonova vn 2011 tal'vkuspäi, radab kahtenden strokun jäl'geten.
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan suvipäivnouzmas, röunatab Leningradan agjanke suves. «Petroskoi — Šušt»-avtote läbitab küläkundad. Änižen päivlaskmaižen randan pala om pohjoižpäivnouzmas. 
Eländpunktad.
Kaik kuz' eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal, sidä kesken üks' žilo i viž küläd:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 980 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 882 eläjad.
Kaleigan vepsän küläkund

Kaleigan vepsän küläkund om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Kaleig-žilo.
Küläkund om sätud Vepsän rahvahaližen volostin tühjitusen jäl'ghe vl 2005.
Pämez' — Natal'ja Silakova vn 2017 sügüz'kuspäi. Edeližed küläkundan pämehed oliba Irina Zalivako (2013−2017) i Nadežda Šelenkova (2009−2013).
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan suvipäivnouzmaižes čogas, pidust' Änižen suvipäivlaskmašt randad. Röunatab Leningradan agjanke suves.
Eländpunktad.
Kaik koume eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 598 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 461 eläjad.
Šujan küläkund (Karjal)

Šujan küläkund () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Šui-žilo.
Pämez' — Anastasija Sokolova vn 2015 sügüz'kuspäi, hänen valdatusiden strok om viž vot. Edeline küläkundan pämez' oli Tat'jana Kačalkina (2011−2015).
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan lodehes, röunatab Petroskoinke suves. Ukšjärv (, 44 km²) Surgub-lahtenke mülüb küläkundha läz täuzin. «Kol-trass» i «Petroskoi — Kondopog»-raudtekeskust läbitadas küläkundad suvespäi pohjoižhe.
Eländpunktad.
Kaik kümne eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal — koume žilod i seičeme küläd:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 3 230 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 3 964 eläjad.
Zaozer'jen küläkund

Zaozer'jen küläkund () — municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Administrativine keskuz om Zaozer'je-žilo.
Pämez' — Tat'jana Šalapanova vn 2013 sügüz'kuspäi, hän om valitud tošti vn 2017 10. päiväl sügüz'kud da radab kahtenden strokun jäl'geten. Tat'jana Talalai radoi küläkundan pämehen vll 2009−2013.
Geografijan andmused.
Küläkund sijadase rajonan pohjoižes, pohjoižpäivnouzmha Petroskoišpäi Änine-järven Petroskoin lahten taga, Änižen lodehližil randoil.
Eländpunktad.
Kaik viž eländpunktad sijadasoiš küläkundan territorijal — 1 žilo i 4 küläd:
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe küläkundan eläjiden lugu oli 1 518 ristitud. Vl 2018 sen ristitišt oli 1 788 eläjad.