Tul

Tul ( [ˈtulə]) om Venäman lidn da lidnümbrik valdkundan päivlaskmas. Se om Tulan agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn. Om vägilidnan arvonke vspäi 1976. Vspäi 2015 agjan enččen Leninskijan rajonan territorii mülüb Tulan lidnümbrikho i om jagadud sen rajoniden keskes.
Istorii.
Vl 1146 eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 16. voz'sadan Nikonan aigkirjas kuti lidnuz, sid' vn 1382 Moskvan i Räzanin ruhtinasiden kožundkirjuteses. Tulan Kreml' om saudud vll 1514−1520 i om kaičenus tähäsai, kävutihe lidnuseks Venäman röunal 17. voz'sadan keskhesai. Ezmäine raudantegim azegišton pästandan täht oli saudud Tulan ümbrištos vn 1595 Födor I Čudokaz-carin käskön jäl'ghe, sepoiden pramozlan amuižes tahondas. Vl 1797 Tul kändihe gubernijan keskuseks. Toižen mail'man sodan aigan lidn putui läz täudhe blokadha 45 päiväks (vn 1941 reduku-tal'vku), sid' alištui bombardiruindale i oli muretud.
Tul šingotase kaugedraudan metallurgijan tegimil, azegišton projektiruindal da tehmižel, mašinansauvomižen toižil edheotandoil, sömtegimištol, turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalan pohjoižes, lidnümbrikon keskuzpalan päivnouzmas, seižub Upanjogen ( 345 km pitte, Okan oiged ližajogi) da Tulican ( 41 km pitte) ühthejoksmusenno, Up-jogen muugotil randoil. Istorižen keskusen korktuz om 170 metrad valdmeren pindan päl, se sijadase Upan hural randal (suvipol').
Matkad Moskvhasai om 170 kilometrad pohjoižhe orhal, 180 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Ščokino suvhe i Jasnogorsk pohjoižhe.
Klimat om ven kontinentaline. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +6,0 C°, kezakun-elokun +17,2..+19,5 C°, tal'vkun-uhokun −5,0..−6,9 C°. Ekstremumad oma −42,0 C° (viluku) i +39,2 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −1,1 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om +9,3 C° (tal'vku). Ei voi panda halad kezakus-heinkus (kezakun minimum om +1,9 C°). Paneb sadegid 615 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (76..77 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (35..38 mm kus). Paneb lunt 101 päiväd tal'ves, lumikatken keskmäine korktuz sase 18..29 santimetrhasai vilukus-keväz'kus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 64..67 % röunoiš sulakus-semendkus, 82..86 % redukus-uhokus, 70..78 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
«Tul-lidn»-eländpunkt jagase videks rajonaks: Keskuzline, Proletarijoiden, Jogentagaine, Vagzalanverine, Nevondkundaline. Lidnümbrikon pind — 1 495,56 km², se om sätud vn 2014 heinkus i mülütab 246 žilod da küläd Tulan ližaks. Vspäi 2015 ühtenzoittas niid nell'hä territorialižhe nimitadud ümbrikho lidnan rajoniden polhe (Nevondkundaline rajon-ümbrik om lidnan südäimine).
Edeline lidnan pämez' oli Jurii Ckipuri (sügüz'ku 2014 — sügüz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 501 169 ristitud, Leninskijan rajonan — 63 355 ristitud, vn 2021 — 473 622 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 544 tuhad eläjid vl 1991. Vl 2017 kaik 485 221 ristitud elihe lidnas i 551 513 ristitud kaikes lidnümbrikos. Läz üht millionad ristituid elädas äikeskuzližes Tulan da Novomoskovskan lidnaglomeracijas.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 84,1 %, armenijalaižed — 0,4 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,5 %, rahvahuden ozutandata — 11,6 %.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma severz'-se kümnikoid kolledžid da tehnikumid, Tulan valdkundaline universitet (alusenpanend 1930 kut mehanine institut, nügüdläine nimi vspäi 1995, 20 tuh. üläopenikoid), Tulan valdkundaline pedagogine universitet (alusenpanend 1938 kut pedinstitut), Moskvan üläopendusen aluzkundoiden ühesa filialad, mugažo Tulan hengeline seminarii radab.
Transport.
Avtobusad, trolleibusad, tramvaid, maršruttaksid, taksid da ezilidnelektrojonused oma kundaližeks transportaks lidnas i sen ümbrištos. Kaks' päraudtestancijan sauvust oma saudud lidnas: Moskvan i Räžskan.
"Klokovo"-sodalendimport ("TYA / UUWV") om saudud lidnan pohjoižröunanno, tegi passažirreisid vll 1959−1995. Om varalendimportaks Moskvan regionan lendimportoiden täht.