Katar

Katar ( "Katar" [ˈqɑtˁɑr], sijaline virkand om [ɡitˁar]), täuz' oficialine nimituz — Kataran Valdkund ( [ˈdawlat ˈqɑtˤɑr] "Davlat Katar"), om valdkund Päivlaskmaižes Azijas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Doh.
Istorii.
Kataran pol'saren elänzoitmine zavodihe läz nell' tuhad vozid edel meiden erad kirjutesiden i arheologijan löudmižiden (padad) mödhe. Grekine Gerodot-istorik mainiti 5. voz'sadal e.m.e., miše Hanaanan heimod oliba Kataran (sil aigal "Katra") ezmaižikš eläjikš, hö oli tetabad meriujujad i meritorgovanad. Valdkundan nügüdläine territorii oli amuižen Dil'mun-car'kundan palaks, sen keskuz sijazihe lähižes Bahreinas, i kahten maiden istorii om sidodud ühthe tähäsai.
Kataralaižed ühtniba ezmäižen sodamerilaivišton vaumičendas vemha ujuden armijoid islamižiden territorialižiden londoiden täht. Abbasidoiden tobmuden al Katar eli korktas aigas läbi, löutud päivlaskmaižen mererandan Marub-fortas kirjutused todištadas sidä. Katar kändihe ripmatomaks ezmäižen kerdan 9. voz'sadal meiden erad.
Portugalijan tobmuz leviganzihe Persijan lahten maiš 16. voz'sadal, no kataralaižed tegiba sodaühtištust turkoidenke i küksiba heid. Se zavodi Osmanan imperijan tobmuden aigad kaiken Arabijan pol'saren päl nell' voz'sadad hätkeližusenke, no sijaližiden ohjandajiden avtonomii oli znamasine. Ezmäiženke mail'man sodanke imperijan tobmuz tuli lophu. Vll 1868 i 1916 kožundkirjutesed oliba sätud Surenke Britanijanke Kataran maiden i rahvahan kaičendas. Al' Tani-dinastii ohjastab kaiked Katarad 19. voz'sadan keskespäi. Löutud vl 1939 kivivoi i sen eksport vedi valdkundad korktannoks aigannoks tošti 1950-nziš vozišpäi.
Vn 1971 1. päiväl sügüz'kud Katar tedištoiti ripmatomudes Sures Britanijaspäi.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli väges vspäi 1970. Nügüdläine kahtenz' lugul Konstitucii om vahvištadud referenduman jäl'ghe (98 % oli «za») i om väges vspäi 2003, vajehtusita.
Geografijan andmused.
Katar om mavaldkundröunoiš vaiše Saudan Arabijanke, röunan piduz — 87 km. Om meriröunoid Bahreinanke lodehes. Persijan lahten katarižen palan randanpird om 563 km.
Reljef om tazo, kall'oikaz sijidme. Kaikiš korktemb cokkoim om Kurain-Abu-al'-Baul (103 m ü.m.t.) Kataran suvipäivlaskmas. Kaikiš madalamb om Duhan Sabh valdkundan päivlaskmas, seičeme metrad alemba meren tazopindad.
Klimat om kuiv räk letetazangišton, päivoikaz. Ei ole londuseližid vezištoid i kaikenaigaižid vezivaluid.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz; toižed varad — kala. Kivivoin päine löudmižsija vedase pidust' päivlaskmašt mererandištod, Duhan-lidn om sen šingotesen keskuseks.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine parlamentine absolütine monarhii. Valdkundan pämez' om emir, hän-žo armijan päkäsknik (läz 12 tuhad sodamehid). Emir paneb radsijha päministrad, ministrišton i parlamentan ühtnijoid. Emiran vald om röunatud vaiše šariatan ramuzil. Politižed partijad, profühtnendad i demonstracijad oma kel'tüd valdkundas.
Parlament om üks'kodine Konsul'tativine Nevondkund ( "Madžlis aš-Šura") 45 ühtnijanke. Vn 2003 Konstitucijan mödhe 30 ühtnijad valitas, emir paneb 15, no eilend valičendoid parlamentha tähäsai (2019). Vn 2017 kül'mkus emir pani nell' našt parlamentan ühtnijoikš ezmäižen kerdan. Ministrišt taričeb käskusid, parlament hüvästab niid vai oigendab toštmižümbriradmižhe, i vaiše emirale sab allekirjutada käskusid.
Kataran pämez' om Tamim bin Hamad Al' Tani, hän om nellänz' lugul emir, vn 2013 kezakun 25. päiväspäi. Päministr (kudenz' lugul) om Halid bin Halifa Al' Tani vn 2020 vilukun 20. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Kataran administrativiž-territorialine jagand."
Valdkund jagase seičemeks agjaks (municipalitetaks, "baladijat").
Eläjad.
Kataras elädas kataralaižed. Vl 2014 valdkundan ristitišt oli 2,123,160 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'. Igähižed eläjad ottas vaiše 11,6 % ristitištos (2015).
Uskondan mödhe (2010): islamanuskojad (oficialine religii) — 67,7 %, hristanuskojad — 13,8 %, induistad — 13,8 %, buddistad — 3,1 %, toižed uskojad — 0,7 %, märhapanendata — 0,9 %.
Toižed sured eländpunktad (enamba 100 tuh. ristituid vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Ar Rajan, Ar Rajanan tegimištzon, Ad Dačir. Vl 2010 kaik oli 13 eländpunktad enamba 10 tuh. ristituidenke.
Rahvahanižanduz.
Katar om elokaz šingotai industrialine ma, rippub poltusen eksportaspäi lujas märas. Eksport ületab importad severzihe-se kerdoihe. Siš om kaikiš surembiš kogosüdäiproduktoišpäi ühtele hengele mail'mas severz'-se jäl'gmäižid vozid. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 221,4 mlrd. US$ ekvivalentas (55. sija mail'mas; US$71,568 ühtele hengele, 8. sija) vai 356 mlrd. US$ kohtaižen ostmižmahtusen mödhe (60. sija; US$115,075 ühtele hengele, 4. sija). Ižandusen aluz om londuseližen gazan samine da eksport. Industrijan päsarakod oma londuseližen gazan samine i nozoltand, kivivoin samine, kivivoinhimine, himine (ammonii, heretused), sauvond i sauvondmaterialiden pästand (cement, terasine armatur), laivankohenduz. Finansine voz' zavodiše 1. sulakud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 0,2 %, tegimišt 50,3 %, holitišiden sfer 49,5 %. Radajiden järgenduz sektoroidme vl 2001: maižanduz 2 %, tegimišt 38 %, holitišiden sfer 60 %.
Valdkund eksportiruib nenid tavaroid: nozoltadud londuseline gaz, kivivoin ümbriradmižen produktad, heretused, teraz. Importan päižed tavarad oma mašinansauvomižen produkcii i transportine mašiništ, himižed substancijad, söndtavarad. Vl 2011 eksport ületi importad nellhä kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2019) oma Evropan Ühtištusen mad (Kataran eksportan 7,6 % i importan 29,1 %), Kitai (Kataran eksportan 13,4 % i importan 8,6 %) i sen Taivan' (eksportan 3,3 %), Japonii (eksportan 17,1 % i importan 3,6 %), Indii (eksportan 13,6 % i importan 4,2 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 1,6 % i importan 14,6 %), Suvikorei (eksportan 15,6 %), Sur' Britanii (eksportan 2,5 % i importan 9,3 %), Singapur (eksportan 7,1 %).