tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Spas-Demensk

Spas-Demensk () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan päivlaskmas. Se om agjan kaikiš päivlaskmaižemb lidn, Spas-Demenskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Suren Litvanman ruhtinazkundan aigkirjas vl 1446 kuti "Demen"-volost' (). Vl 1818 ortodoksižen hristanuskondan Spasan Toižetamižen kivine jumalanpert' om saudud, i nimitaškanzihe žilod "Spas-Demenskoje:ks". Vl 1855 kätihe sijaižeks. Vspäi 1917 om lidnan oficialiženke statusanke, makundan keskuz vn 1921 keväz'kuspäi. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (4. reduku 1941 — 13. eloku 1943).
Spas-Demensk šingotase omblendfabrikal, sömtegimištol (argvoin i saguden tegim, konditerine fabrik), mechozal, šebnän da letken samižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Bolv-jogen üläjoksmusen hural randpolel ( 213 km pitte, Desnan hura ližajogi), 225 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Smolenskan agjhasai om kaks'kümne kilometrad päivlaskmha i pohjoižhe, Kalughasai om 144 km päivnouzmha orhal, 180 km avtotel vai 190 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Mosal'sk 62 km päivnouzmha orhal vai 94 km avtotedme, i Kirov 42 km suvipäivnouzmha-suvhe orhal, 69 km avtotedme vai 60 km raudtedme. "Spas-Demensk"-stancii radab lidnan keskuzpalan pohjoižes vspäi 1899, «Suhiniči — Smolensk»-raudtel.
Tobmuz.
Spas-Demensk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 13,69 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Lidnan Dum om reorganizacijan pordhal vn 2025 kül'mkuspäi rajonan toižetamižen tagut ümbrikoks. Edeline Duman ezimez' om Viktor Jermačenkov, radoi vn 2006 vilukuspäi. Lidnankundan Administracii om reorganizacijan pordhal mugažo, vn 2025 redukuspäi. Lidnan Administracijan pämez' om Sergei Smirnov vn 2016 uhokuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Valerii Brilliantov, radoi vn 2015 tal'vkuhusai.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 4 232 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 896 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 4 569 ristitud. Kaik 4 357 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 119 eläjad vl 1970.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,5 %, toižed rahvahad — 5,5 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 89,8 %, tadžikalaižed — 2,2 %, armenijalaižed — 0,6 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, ukrainalaižed — 0,4 %, uzbekad — 0,4 %, čiganalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,4 %, rahvahuden ozutandata — 3,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: Sündun Toižetamižen jumalanpert' (1818) i časounäd ruinad lidnan kaumžomal.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma "Räbinka"-päivkodi («Pihlüt»), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), kul'turižozutelendkeskuz, čomamahtoiden škol, sportškol.
Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund radab Kirov-lidnas.
Türi (Estinma)

Türi (mugažo estin kelel) om Estinman lidn municipaližeta statusata valdkundan keskuzpalas. Se om Türin volostin keskuz, mülüb Järva-makundha, sen kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1347 saksan "Turgel"-nimitusenke. Ezmäine škol radaškanzi vl 1687. Žilo šingotihe kartonfabrikal 20. voz'sadan augotišes. Vl 1917 kändihe Türid torguindžiloks (est. "alevik"), vspäi 1926 om lidnan statusanke. Vll 1937−1941 radiomačt 197 m kortte oli olmas lidnas, Rusked Armii mureni sidä. Nevondkundaližen aigan lidn oli Türin rajonan keskuseks (1950−1959).
Lidn oli municipalitetaks vll 1927−1944 i 1989−2005. Jäl'gmäine lidnan pämez' om Kaia Iva (2002–2005).
Türi šingotase metalližkonstrukcijoiden tegimel, jablokoiden da änikoiden kazvatandal, turizmal. Vspäi 2000 lidn om tetab Estinman «keväz'ližeks pälidnaks», keväz'festival' oleleb () pajoidenke i änikoidenke, mugažo jablokfestival' om regulärine sügüzel. Muzikškol om avaitud vspäi 1990.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan suvipäivlaskmas, Pärnu-jogen oiktal randal tobjimalaz. Matkad Tallidnan keskushesai om 80 km lodeheze orhal vai 90..95 km avtotel, sidä kesken «Tallidn — Tartu»-trassadme vai «Tallidn — Rapl — Türi»-avtotedme. Türi-stancii sijadase «Tallidn — Vil'jandi»-raudtel, radab lidnan keskuses vspäi 1900, matkad Tallidnan Baltijan päraudtestancijhasai om 97 km.
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 410 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 6 862 eläjad vl 1989. Kaik 10 786 ristitud elihe Türin volostiš vn 2019 augotišes 1008 km² pindal.
Rahvahad (lidnalaižed, enamba 0,4% vl 2011): estilaižed — 94,73%, venänikad — 2,53%, ukrainalaižed — 1,26%, suomalaižed — 0,57%, toižed rahvahad — 0,91%.
Umbezjur'

Umbezjur' () om äivoččiden kazmusiden heim. Mülütadas Umbezjurižed-sugukundha. Heim kogoneb läz 30 erikospäi (sidä kesken 19 kazdas Venäman evropižes palas), tetas niiden seičeme gibridad mugažo.
Leviganduz.
Kazmusen erikod oma levitadud Pohjoižes mapoliškos, sen venon i tropižen vöiden sokhiš tahondoiš. Umbezjuren erased erikod oma introduciruidud Avstralijha i Udhe Zelandijha.
Umbezjured navettäs muiktoid, sodunuzid, no väghižid mahusid, erasti solačun polhe, hüvänke pidatuzmäranke. Kazmused sätas avaroid žomid vegetativižel äikerdoičendal. Žom harvneb aigan mändes. Vezoiden kaikiš suremb lugu šingotase vezištos 60..90 sm süvütte, sen ühtes kazmuz om seižui veden tazopindan vajehtusid vaste.
Ümbrikirjutand.
Korged kazmuz, oleleb 2 m kortte. Lehtesed oma pit'kad kaks'rivižed, ned oma lentanvuiččed oiktanke röunanke. Seikh lopiše tähkusenvuiččel änikusel kezakus. Änikusen üläpala om sätud burol mužikänikoil-pölükil, koričma alapala om sanktemb i kogoneb naižänikoišpäi-petkloišpäi. Küps plod om höunhenvuitte, semned lanktas maha tullein puhuil.
Kävutand.
Levedlehtesižen i kaidlehtesižen umbezjuren jurištod mülütadas trahmalan läz 15% i vauktušen 2%. Tegihe jauhod niišpäi 30 tuhad vozid tagaz völ, aigemba mi tähkkul'turoišpäi. Jauhtas da pašttas jurid Kavkazan regionas. Tehtas kofen vajehtint. Voib keitta norid änikoičijoid vezoid, niiden magu om asparagusan pojav, mugažo voib marinuida niid i söda salataks.
Ottas zelläks umbezjuren jurištod, lehtesid, änikoid i tähkusid.
Juhnov

Juhnov () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan lodehes. Se om Juhnovan rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase 15. voz'sadaspäi kuti Juhnovan Kazanin mez'jumalankodi (nügüd' päjumalanpert' lidnan keskuzpalas). Žilo sai lidnan statusad vl 1777, oli makundan keskuseks vspäi 1796. Šingotihe kahten mectegimel i Varšavan avtotel edel revolücijad. Vl 1921 lämoipalo mureni lidnad. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (kül'mku 1941 — 5. keväz'ku 1942).
Juhnov šingotase sauvondmaterialiden pästandal (mecan ümbriradmine, plastikiknad) i omblendfabrikal. Maižanduzrajonan keskuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan lodehes, Ugr-jogen oiktal randpolel ( 399 km pitte, Okan hurapol'ne bassein), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ugran oiged Kunov-ližajogi (ven. "Кунова" 15 km pitte) läbitab lidnan keskuzpalad i sädab järved siš.
Matkad Kalughasai om seičemekümne üks' kilometrad päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 88 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Medin' 48 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai avtotedme, Kondrovo 46 km päivnouzmha orhal vai 56 km avtotedme, i Mosal'sk 32 km suvipäivlaskmha orhal vai 47 km avtotedme. «Moskv — Roslavl'»-avtote läbitab lidnan pohjoižpalad i ristikoičese «Kalug — Väz'm»-avtotenke kahtes kilometras suvipäivlaskmha lidnaspäi.
Tobmuz.
Juhnov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 9,04 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Duman ezimez' om Tat'jana Šamarina vn 2022 tal'vkuspäi. Edeline Duman ezimez' om Dmitrii Kondratjev (reduku 2019 — tal'vku 2022).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 3 769 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 056 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 6 610 ristitud. Kaik 6 079 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba seičemed tuhad eläjid vl 1979 (7 178 rist.) i vll 2000−2011 (7 700 rist. vl 2003).
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,6 %, ukrainalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 4,0 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 84,3 %, armenijalaižed — 2,7 %, tadžikalaižed — 0,9 %, ukrainalaižed — 0,6 %, uzbekad — 0,4 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,7 %, rahvahuden ozutandata — 8,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen päjumalanpert' (om saudud vll 1790−1815 i udessündutase) i kaks' časounäd. Niiden ližaks kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid (nomer 1 i 2), keskškol, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.
Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Kondrovos i Kalugas.
Sosenskii

Sosenskii () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan päivnouzmas. Se om Kozel'skan rajonan kahtenz' surtte lidn kahtespäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1952 kuti kaivuzžilo otmaha kävutamižhe buran hilen basseinad. Registriruihe Sosnovskii-žilod oficialižikš vl 1954, taritihe toižid-ki nimitusid ("Oktäbr'skii, Leninskii, Šepelevskii"). Saihe kaiked kebnad hil't 1980-nzil vozil, no šingotez jätktsihe sodategimištol. Vn 1991 tal'vkun 16. päiväspäi om lidnan statusanke.
Sosenskii šingotase ladimensauvomižen tegimel, specialiždetaliden valamižtegimel, sauvondmaterialiden pästandal (pezatäudui), mugažo üks' edheotand tegeb sädatust, sobid i avtoid specialižiden radnikoičendoiden täht.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, sijaližel ülüdel, 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kalughasai om kuz'kümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha-pohjoižhe orhal vai 80 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Kozel'sk-rajonkeskuz kaks'toštkümnes kilometras päivlaskmha orhal vai avtotedme, i Čekalin (Tulan agj) 19 km päivnouzmha orhal vai 69 km avtotedme. Lähembaine raudtestancii om "Šepelevo" «Suhiniči — Tul»-keskustal, vides kilometras suvipäivnouzmha lidnaspäi avtotedme.
Tobmuz.
"Šepelevo"-raudtestancii (83 rist. vl 2010) i kaks' küläd mülüdas lidnankundha Sosenskijan ližaks. Lidnankundan pind — 4,12 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Edeline lidnankundan pämez' (Duman ezimez') om Lidija Naidük (heinku 2010 — reduku 2020). Lidnan Administracijan pämez' om Margarita Kavočkina vn 2019 keväz'kuspäi. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Svetlana Volodčenko (semendku 2016 — keväz'ku 2019).
Eläjad.
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 7 034 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 392 ristitud, rajonan koume kümnendest, vn 2021 — 11 413 ristitud. Kaik 11 047 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 700 eläjad vll 1998−2000.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,7 %, ukrainalaižed — 1,9 %, armenijalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert' om saudud i avaitud lidnas vspäi 2002.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), škol-internat openikoiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, lapsiden da norišton sportškol.
Sosenskijan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Borovsk

Borovsk () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Borovskan rajonan administrativine keskuz i kahtenz' surtte lidn koumespäi, Obninskan lodehline ezilidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1358 suren Ivan Krasnii-ruhtinasen kirjeižes lidnan statusanke, i sen löutud keramik datiruiše 11.-13. voz'sadoil. Vll 1378−1473 mülüi Serpuhovan-Borovskan ruhtinazkundha, sid' kändihe Venäman palaks. Vspäi 1444 Pafnutii Borovskijan mez'jumalankodi om olmas tähäsai. Borovsk sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1776. Edel Oktäbrin revolücijad šingotihe vanhuskolaižiden keskuseks. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil voziden 1941−1942 tal'vel.
Borovsk šingotase Blu-ray-diskoiden («Sony»), avtoližavedamiden, laivankohendusen i metalližkonstrukcijoiden tegimil, plastiktegesiden kompanijal sauvondan täht, tekstiližil edheotandoil, sömtegimištol, söteližadusiden edheotandal, zell'abutusiden kompanijal. Venäman živatoiden filiologijan, biohimijan da sötmižen tedoinstitut radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Protv-jogen randoil ( 282 km pitte, Okan hura ližajogi), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kalughasai om 79 km suvhe orhal vai 90 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Balabanovo ühesas kilometras päivnouzmha orhal vai 12 km avtotedme, Jermolino seičemes kilometras päivnouzmha orhal vai 11 km avtotedme, i Obninsk 15 km suvipäivnouzmha orhal vai 23 km avtotedme.
Tobmuz.
Borovsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 24,30 km², lidnan pertišton — 10,44 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Edeline Duman ezimez' om Nikolai Kuznecov, radoi vn 2018 semendkuhusai. Lidnankundan Administracijan pämez' om Anželika Bodrova vn 2019 kezakuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Mihail Klimov (kül'mku 2015 — kezaku 2019).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 10 255 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 283 ristitud, rajonan kudendez, vn 2021 — 12 598 ristitud. Kaik 10 966 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 600 eläjad vll 1992−1996.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 90,0 %, uzbekad — 2,2 %, tadžikalaižed — 2,0 %, ukrainalaižed — 1,4 %, armenijalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 3,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan mez'jumalankodi i kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas, mugažo vanhuskolaižiden Jumalanmaman Katken päjumalanpert'.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2 i noosferine), čomamahtoiden škol, sportškol, sädamižšingotesen keskuz.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Tammut

Tammut () om üks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim "Lamiaceae"-sugukundaspäi. Kogoneb läz 65 erikospäi.
Leviganduz.
Erikoiden enambuz kazvab Evropas i Azijas, mugažo 7 erikod Afrikas (sidä kesken 4 Madagaskar-sarel) i 2 erikod Avstralijan suvipäivnouzmas. Severz'-se erikoid oma naturalizuidud Amerikas.
Kazmusen nägu vajehtub mahusen i klimatan mödhe. Kuivudenvastaine heim.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu tammut oleskeleb 5..50 santimetrad kortte, om erikoid ujelijoidenke i seižujidenke seikhidenke. Lehtesed kazdas paroil, jurenno ned oma järedamb mi ülähän.
Ruskedsinižed pened kellonvuiččed änikod kazdas renghil. Änikoiden muju voib olda pakuine, vauged, ruza, sivivauvaz i purpurine mugažo. Änikuz om tähk, voib augotadas ani maspäi.
Kävutand.
Keskaigan ištutadihe Evropas pertiden katusil kaičemha niid samaldust vaste. Kul'tiviruidas ujelijad, ženevalašt i piramidanvuittušt tammut saduiš dekorativižeks kazmuseks, sädihe äi kirjavid sortuid.
Ottas turkestanižen tammuden unotest, pekstud lehtesid i südäivet tonizirujaks zelläks.
Imatr

Imatr (, mugažo ročin kelel) om lidn da lidnankund Suomenman suvipäivnouzmas, Suvikarjal-agjas. Se om valdkundan 40nz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1948. Anttihe kundale lidnan statusad vl 1971.
Imatr šingotase cellülozbumagaižel tegimištol («Stora Enso»), metallurgijan tegimel («Ovako Bar Oy»-kompanii), kahtel GES:al, lebuturizmal i torguindal röunpäličmänendtahonno. Jogapäiväline avtobusühtenzoituz om olmas Piterinke vspäi 2012.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalan suves, Karjalan kaglhan pohjoižes, Vuoks-jogen randoil (, 143 km pitte, Ladogan järven ližajogi) i Saima-järven (, 4400 km², 76 m ü.m.t.) päivnouzmaižen randan čogas.
Matkad Venäman röunhasai om kuz' kilometrad suvipäivnouzmha, agjan Lapenrand-keskushesai om 33 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 35 km teidme, Hel'sinkihesai om 236 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 256 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Svetogorsk (Venäman Leningradan agj) seičemes kilometras suvipäivnouzmha Imatran keskusespäi. «Lapenrand — Jogensu»-raudtekeskust i «Lapenrand — Jogensu»-avtote läbitadas lidnad.
Lidnankundan ühthine pind om 191,28 km², sidä kesken ma — 154,99 km², sokaz tahond — 36,29 km² (vn 2022 andmused).
Tobmuz.
Imatran municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Ari Lindemann (tal'vku 2021 — sulaku 2022), Kai Roslakka (kezaku 2018 — tal'vku 2021), Pertti Lintunen (heinku 2006 — 2017).
Eläjad.
Vspäi 1980 kaikiš suremb kundan ristitišt oli 36 378 eläjad vl 1980. Vl 2000 lidnankundan eläjiden lugu oli 30 663 ristitud, vl 2010 — 28 540 ristitud, vl 2015 — 27 835 ristitud, vl 2020 — 26 509 ristitud.
Eläjad mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 94,1 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 5,7 %.
Kirov (Kalugan agj)

Kirov () om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Kalugan agjan suvipäivlaskmas. Se om agjan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Kirovan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1744 kuti "Pesočnenskii Tegim"-žilo () sauvomha da holitamha kaugedraudan valamižtegint. Vl 1752 kahtenz' mugoine tegim radaškanzi Bolvan mödvedhe, vspäi 1839 se pästi tošt produkcijad — fajansižid astjoid sijaližes vauktas savespäi. Kändihe "Pesočn' "-radnikžiloks () vn 1925 kül'mkus. Se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vn 1936 19. päiväl vilukud, nevondkundaližen Sergei Kirov-šingotajan muštoks. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (4. reduku 1941 — 11. viluku 1942).
Kirov šingotase sauvondporcellanan, keramikan i astjoiden tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (pertinsauvondan kombinat, raudbetonkonstrukcijoiden tegim), sömtegimištol (liha- i leibkombinatad), mugažo omblendfabrik radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Bolv-jogen ( 213 km pitte) kahten vezivaradimen i Pesočn'-jogen randoil (, Bolvan ližajogi, Desnan hurapol'ne bassein), 195 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kalughasai om 138 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal, 176 km avtotel vai 170 km raudtel. Lähembaine lidn om Lüdinovo 24 km suvhe orhal vai 29 km teidme.
"Fajansovai"-sol'mraudtestancii radab vspäi 1934 «Väz'm — Bränsk»-keskustal, se om lidnan päivnouzmaižeks röunaks. «Suhiniči — Roslavl'»-keskust läbitab lidnan pohjošt mugažo.
Tobmuz.
Kirov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Se jagase koumeks mikrorajonaks: Ülärajon, Alarajon i Fajansovai-raudtestancijan. Lidnankundan pind om 47,41 km², lidnan — 36,48 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Duman ezimez' (edel rajonan tobmuden reorganizacijan zavodindad vn 2025 kül'mkuspäi). Vladimir Majorov radab lidnan Duman ezimehen vn 2015 tal'vkuspäi tähäsai. Edeline lidnan Duman ezimez' om Jelena Jegorenkova, hän oli radnikusel vn 2015 tal'vkuhusai. Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2018 tal'vkus, Oksana Moskovskaja oli sen jäl'gmäižen pämehen, mugažo likvidacižen laudkundan ohjandajan (vn 2015 redukuspäi).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 15 313 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 882 ristitud, rajonan koume nelländest, vn 2021 — 28 097 ristitud. Kaik 30 839 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 40 700 eläjad vl 1996.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 97,6 %, toižed rahvahad — 2,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Aleksandr Nevalaižen kafedraline päjumalanpert' (om letud vl 1890) i seičeme jumalanpertid.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3..6, 10..12), aluzškol nomer 4, kuz' keskškolad (nomer 1, 2, 5..8), Kirovan licei, Kirovan škol-internat openikoiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, lapsiden sädamižen pert', kaks' čomamahtoiden školad (nomer 1 i 2), lidnan da rajonan «Lider»-sportškol.
Kirovan industrialiž-pedagogine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Žukov (lidn)

Žukov () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižpäivnouzmas, Obninskan suvipäivnouzmaine ezilidn. Mülüb Žukovan rajonha, sen administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn koumen kesken.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1656 kuti žilo udenno Ugodskii-raudantegimenno, se om alusenpanendan oficialine voz'. "Ugodskii Tegim"-žilo () kändihe rajonan keskuseks vl 1929. Toižen mail'man sodan aigan žilo oli okkupuruidud nacistižen Germanijan sodavägil lühüdaks aigaks vn 1941 lopus. Udesnimitihe "Žukovo"-žiloks vl 1974 Rusttan armijan Georgii Žukov-sodapämehen (1896−1974) oiktastuseks, hän oli sündnu lähižhe suvižhe Strelkovk-külähä. Ühtištadihe žilod lähiženke lidnanvuiččenke Protv-žilonke () i anttihe lidnan statusad vl 1996 nügüdläiženke nimitusenke.
Žukov šingotase Kalugan radioapparaturan tegimel, metalližkonstrukcijoiden pästandal, sömtegimištol (maidon i mecproduktoiden edheotandad). Kalugan radiotehnine tedoinstitut radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Ugodk-jogen randoil ( 19 km pitte, Okan hurapol'ne bassein), 135 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kalughasai om kuz'kümne kuz' kilometrad suvipäivlaskmha-suvhe orhal vai 88 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Belousovo kahesas kilometras lodeheze orhal vai avtotedme, i Obninsk (raudtestancii) 11 km lodeheze orhal vai 14 km avtotedme. «Obninsk — Serpuhov»-avtote läbitab lidnad.
Tobmuz.
Žukov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 20 km², sidä kesken pertišton 10,3 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Irina Šuvalova radab Duman ezimehen sen alusenpanendaspäi vn 2006 vilukus. Lidnan Administracijan pämez' om Ol'ga Kim vn 2015 sulakuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 1 987 eläjad, vl 1996 — 4 500 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 131 ristitud, rajonan nelländez, vn 2021 — 16 224 ristitud. Kaik 13 251 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'; se oli 13 500 eläjad vll 1999−2000 i om enamba 13 tuhad eläjid vspäi 2017.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 90,9 %, ukrainalaižed — 2,3 %, tadžikalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 5,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: koume jumalanpertid i časoun'.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), kaks' čomamahtoiden školad (nomer 1 i 2), ližaopendusen keskuz G. K. Žukov-maršalan nimed, olimpižen varan «Maršal»-sportškol.
Žukov-lidnan Mehanizacijan da servisan kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Tervazhein

Tervazhein vai Tervaižed () om üks'voččiden da äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim tobjimalaz, om mugažo pol'penzhid. Kaik lugetas läz 700 erikod. Mülütadas Uniheinižed-sugukundha, sen kaikiš äiluguižemb heim.
Leviganduz.
Heimon erikod kazdas Pohjoižen mapoliškon subarktižes i venos vöiš. Kaikiš enamba erikod om Keskmeren maiš. Läz 150 erikod Venämas lähižidenke maidenke.
Äjad üks'voččed erikod oma rujoheinikš pöudoil, kazdas pustolänil. Äivoččed erikod elädas kivekahiš sijiš i letemaiš, sätas maturbišt.
Ümbrikirjutand.
Seikhed oma püštoiktad vai libujad, sarakoitas. Lehtesed kazdas vastaiti, išttas, lancetan formal. Lehtesed i seikhed oleskeldas pal'had vai karvakahad, no kaik oma rauguižidenke. Raugud eritadas klejindsubstancijad tervan polhe, pened gavedid puttas klejha.
Änikod oma keratud löuste- vai tähk-änikusihe, erasti üks'jäižed änikod oleldas. Viž äniklehtest, änikon muju voib olda vauged, vihandan polhe, ruza vai purpurine. Kazmused änikoittas semendkuspäi sügüz'aighasai. Tervazheinän semned küpsnedas teravas, 1 gramm kogoneb 2200 semnehesai, plod om koumepalaine konorüt.
Meščovsk

Meščovsk () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan keskuzpalas. Se om Meščovskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1238 kuti Tarusan ruhtinazkundan jagusen keskuz. Lidn alištui Suren Litvanman ruhtinazkundan tobmudele 15. voz'sadal, sil-žo aigal mainitaškanzihe aigkirjoiš avaros "Mezsčevsk, Mezeck, Mezečesk, Meščersk"-nimitusidenke (). Vspäi 1776 om makundan lidnan oficialiženke statusanke. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil lühüdaks pordoks (reduku 1941 — 6. viluku 1942), no oli muretud lujas.
Meščovsk šingotase valdkundaližil holitišil. Nevondkundaližen aigan nened sarakod radoiba: sömtegimišt (trahmalantegim), omblendedheotandad, sauvondmaterialiden pästand (sauvondmujud, asfal't).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Turei-jogen oiktal randal ( 21 km pitte, Okan hurapol'ne bassein), 215 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vezivaradim om saudud jogel lidnan päivlaskmas.
Matkad Kalughasai om kuz'kümne seičeme kilometrad päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 84 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Mosal'sk 27 km lodeheze orhal vai koumekümne kilometrad avtotedme, i Suhiniči (raudtestancii) 25 km pohjoižhe orhal vai 41 km avtotedme. Lidn ühtenzoitase «Moskv — Bränsk»-avtotenke (M3 «Ukrain»), matkad sihesai om vižtoštkümne kilometrad.
Tobmuz.
Kaik 14 žilod i 34 küläd mülüdas lidnankundha Meščovskan ližaks. Lidnankundan pind — 38,62 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Edeline Duman ezimez' om Aleksandr Glinkov, radoi vn 2016 elokuhusai. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2024 kezakus. Natal'ja Anoškina radoi sen likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2020 redukuspäi. Edeline Administracijan pämez' oli Igor' Retuev (kül'mku 2015 — reduku 2020).
Eläjad.
Vl 1857 lidnan ristitišt oli 5 429 eläjad, vl 1939 — 3 629 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 100 ristitud, rajonan koumandez, lidnankundan — 5 880 ristitud, vn 2021 lidnan — 3 810 ristitud. Kaik 4 037 ristitud elihe lidnas i 5 874 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 5 400 eläjad vll 1857−1859 i vll 1989−1996.
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,3 %, armenijalaižed — 2,7 %, ukrainalaižed — 2,3 %, toižed rahvahad — 3,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i avaitud lidnas: Jumalanmaman Blagoveššenjan kaks' päjumalanpertid (vanh i uz'), Sündun Toižetamižen jumalanpert' (1876) i časoun' pölištunuziden muštoks Suren sodan aigan (2010). Niiden ližaks phh. Petran da Paulan jumalanpertin sömsija kaičenus, pahas olendas. Mugažo ph. Jurgijan mez'jumalankodi radab lidnanno.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol, škol-internat, čomamahtoiden škol.
Kirovan industrialiž-pedagogine kolledž, sen Meščovskan strukturine alajaguz om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kremönki

Kremönki () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Žukovan rajonha, sen kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe koumen kesken.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan voziden 1721−1722 revizijas kuti "Kremönki"-külä. Kätihe žilod lidnanvuiččeks vl 1989. Vn 2004 tal'vkun 28. päiväspäi om lidnan statusanke.
Kremönki šingotase lämuzizoläcijan krepindoiden tegimel, kalan da meren produktoiden ümbriradmižen fabrikal, lebuturizmal, mugažo Serpuhovan i Protvinon «lidnaks-magaduzsijaks».
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmaižes čogas, Protv-jogen hural randal ( 282 km pitte, Okan hurapol'ne bassein), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Borovn-jogi ( 15 km pitte) lankteb Protvha lidnan päivnouzmaižen röunan taga.
Matkad Moskvan agjhasai om koume kilometrad päivnouzmha, Žukov-rajonkeskushesai om 29 km lodeheze orhal vai 34 km avtotedme. Matkad Kalughasai om 65 km suvipäivlaskmha orhal vai 105 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Protvino (Moskvan agj) kudes kilometras päivnouzmha orhal vai avtotedme, Serpuhov (raudtestancii, Moskvan agj) kaks'kümnes kilometras päivnouzmha orhal vai 22 km avtotedme, i Tarus 18 km suvhe orhal vai 26 km avtotedme.
Tobmuz.
Kremönki om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 1,48 nellikkilometrad.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Edeližed Duman ezimehed oma Kristina Karpenko (reduku 2015 — reduku 2020), Oksana Prokazova (radoi edel vn 2015 redukud). Lev Ščukin tegeb lidnan Administracijan pämehen velgusidme vn 2023 semendkuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Sergei Gusev (kül'mku 2020 — semendku 2023), Tat'jana Kalinkina (kül'mku 2015 — reduku 2020).
Eläjad.
Vl 1993 lidnanvuiččen žilon ristitišt oli 11 400 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 582 ristitud, rajonan videndez, vn 2021 — 11 745 ristitud. Kaik 10 692 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb eländpunktan ristitišt oli 12..12,2 tuhad eläjid vll 2000−2008.
Rahvahad (2010): venälaižed — 90,2 %, ukrainalaižed — 3,3 %, totarlaižed — 1,7 %, mordvinalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 3,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'jäine pühäpert' om saudud i avaitud lidnas, se om kivine Carin rodun moknikoiden jumalanpert' kellčuhundusenke, letihe vll 2013−2017.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' nimitadud päivkodid ("Teremok" «pert'kuluine» i "Rodničok" «ojaine»), kaks' keskškolad (E.R. Daškovan i I.G. Zaharkin-jenaralan nimed, ende nomer 1 i nomer 2), privatine "Vätiči"-škol, čomamahtoiden škol.
Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš lähižiš lidnoiš.
Tikv

Tikv () vai Järgeline tikv om üks'vozne heinäsine kazmuz, maplod, arbuzkazmuz. Heimon tipine erik, mülütadas Tikvižed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazmusen kodima om Meksik. Kazvatadihe Pohjoižamerikas semnihe näht päpaloin, Oahakan alangištos kahesa tuhad vozid tagaz i edel meiden erad Mississipin sen Missurinke basseinoiš. Ispanijalaižed toiba tikvad Evropha 16. voz'sadal.
Kazvab venos i tropižes klimatas nepsudenke. Vl 2012 tikv-heimon mail'man satuz oli 15,6 mln tonnoid, Kitai (6,1 mln t) i Indii (4,4 mln t) kazvatadas tikvad enamba kaikid.
Ümbrikirjutand.
Jurišt om värtmenvuitte, sarakoičese. Vižtahkoine ujelii rubekaz seikh kazvab vidhe..kahesha metrhasai pitte (kabakuzil i patissonil seikh om lühüdamb), jurdub välläs, tabadandraganke kaikuččen lehtesen alusespäi. Lehtesed čereduidas, ned oma pit'kil varzil, vižlabasižed karvakahad, platad oleldas 25 santimetrhasai surtte.
Järedad änikod oma üks'jäižed, üks'suguižed, pakuižen vai vauktan mujun. Mužiksugun änikod oma pit'kil varzil, naižsugun — lühüdoil. Viž äniklehtest. Mezjäižed pölüstoittas änikoid tobjimalaz. Änikoičendan pord oleskeleb kezakus-heinkus. Plod om järed siled lihav tikvut äiluguižidenke semnidenke, kovanke korenke, šurun vai ovalan formal. Plodun muju i form om erazvuitte sorthu kacten, küpsnedas elokus-sügüz'kus. Semned oma lapakod ühten..koumen santimetrad pitte, niiden röun om jonoštadud, kor' om kaks'palaine: pukaz vauvazpakuine irdpol'ne šoid i hahkvihand südäikerteh.
Kävutand.
Ištutadas dekorativižid sortuid aidverel i pidust' seinid. Znamasine maižanduzkul'tur. Tikvan ruskedpakuine südäin mäneb pudraks. Semniden hahkvihand südäin om södäb mugažo, mäneb muite i ližaduseks leibtegesiden päle. Mezjäižed todas tikvaspäi heid'omad i nektarad eskai räkil päivil.
Ližatas plodun südäin pirgaižihe revmatizmad vaste. Pekstud semned änikoidenke abutadas kaktusan satatesid vaste. Ottas ploduid kävutamižhe Hellouin-praznikan oigendamižen aigan anglijankel'žiš maiš i niiden veron mödhe mail'madme.
Jermolino (Kalugan agj)

Jermolino () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Borovskan rajonan kaikiš penemb lidn koumespäi, Obninskan pohjoine ezilidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Boris Godunovan kirjeižes vn 1601 kezakul kut valdkundaline "Jermakovo (Jermolino)"-žilut (), sid' kut külä. Šingotihe kaugedraudan tehmižel 18. voz'sadal i tekstil'fabrikal vspäi 1880. Toižen mail'man sodan aigan žilo oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (20. reduku 1941 — 3. viluku 1942). Vspäi 2008 om lidnan statusanke.
Jermolino šingotase puvillkanghankombinatal, optižen kabelän tegimel, sömtegimištol (lihapol'fabrikatad) i lidnan jarmankal. "Jermolino"-sodalendimport radab lidnas. Ühtennimine söndtavaroiden "Produkti Jermolino"-torguindverk («Söndtavarad Jermolino») om tetab Venäman regionoiden enambuses.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaižes palas, Protv-jogen molembil randoil ( 282 km pitte, Okan hura ližajogi), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Moskvan agjhasai om seičeme kilometrad pohjoižhe orhal. Matkad Kalughasai om 79 km suvhe orhal vai 95 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Borovsk-rajonkeskuz nelläs kilometras päivlaskmha orhal vai avtotedme, Balabanovo (raudtestancii) koumes kilometras päivnouzmha orhal vai kuz' kilometrad avtotedme, i Obninsk kudes kilometras suvhe orhal vai 10 km avtotedme. Sur' Moskvan avtorengaz (A-108) läbitab Jermolinon pohjošt.
Tobmuz.
Jermolino om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 7,24 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Duman ezimez' edel Borovskan rajonan toižetamišt ümbrikoks vn 2025 kül'mkuspäi. Enččen lidnan Duman ezimehed oliba Jelena Samokrutova (kezaku 2021 — kül'mku 2025), Lüdmila Fedotova (sulaku 2017 — kezaku 2021), Vladimir Bodrov (radoi vn 2017 sulakuhusai). Lidnan Administracijan pämez' om Jevgenii Gurov vn 2017 tal'vkuspäi. Edeližed Administracijan pämehed oma Oleg Zapol'skii (tal'vku 2015 — tal'vku 2017), Natal'ja Gusakovskaja (oli radnikusel vn 2015 tal'vkuhusai).
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 5 833 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 409 ristitud, rajonan kudendez, vn 2021 — 10 809 ristitud. Kaik 10 158 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 tuhad eläjid vll 2000−2001 i om nügüd'.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,1 %, ukrainalaižed — 1,4 %, moldovalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 3,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Kalugan jumalaižen pühäpert' (letihe vll 2003−2006), enččen Rusinovo-žilon ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (kivine om saudud vl 1830, udessündutihe vspäi 2005) i kaks' časounäd.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 15, 17, 18), keskškol, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton fizižen vaumičendan klub.
Jermolinon tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Katoline jumalankodikund

Katoline jumalankodikund (), se-žo Riman katoline jumalankodikund (), om hristanuskondan kaikiš järedamb jumalankodikund mail'mas 1,25 mlrd polenpidajidenke.
Nimituz libub "kath ola"-sanoišpäi «kaikedme ünäižedme», "katoline"-termin kävutase 2. voz'sadaspäi meiden erad. Katoline jumalankodikund kogoneb latinižes jumalankodikundaspäi i 23 päivnouzmaižkatoližes jumalankodikundaspäi. Mail'man keskuz sijadase Vatikan-valdkundas Rim-lidnan südäimes. Službad mändas latinan kelel i rahvahaližil kelil. Ottas kävutamižhe grigorianišt kalendarid päpaloin, erased päivnouzmaižkatoližed kundad — julianišt. Katoline jumalankodikund lugeb kaiked hristanuskondan istorijad ičeze istorijaks edel vn 1054 erigoitust ortodoksižes hristanuskondaspäi.
Jumalankodikundan administracii om Pühä Valdištim (), se mülütab nenid aluzkundoid: Rimalaine Papa (Vatikanan pämez') i Riman kurii. Ohjastusen kollegialižuz jätktase apostoloiden aigoišpäi. «Kanonižen oiktusen kodeks»-dokument om sätud jumalankodikundan päkäskuseks. Ideologii om katolicizm.
Jumalankodikundan elo om sekulärizuidud valdkundaspäi, pühän radnikoičendan koume märad: arhijerei, pap', diakon. Nened arvod oma jumalankodikundan ijerarhijas, ozutesikš: kardinal, arhiepiskop, primas, mitropolit, prelat, abbat, mugažo ordinarii, vikarii, koadjutor. Territorialižed ühtnikad (penembaspäi) oma tulend, dekanat, abbatuz, vikariat, ekzarhat, prefektur, administratur, diocez (eparhii), arhidiocez (arhieparhii). Mitropolii om eparhijoiden i arhieparhijoiden ühtištuz, mitropolijan i arhieparhijan keskuz om se-žo lidn.
Francisk om valitud da radab Rimalaižeks Papaks vn 2013 keväz'kun 13. päiväspäi.
Fatež

Fatež () om Venäman lidn da lidnankund Kurskan agjan pohjoižes. Se om Fatežan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Tahond mainitase ezmaižen kerdan voziden 1641−1642 Kurskan dokumentoiš kuti "Fotižan joginišk" (). Eländpunktan aluz om pandud lidnuseks 17. voz'sadan lopus. Fatež sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1779. Sen edheotandad radoiba ümbärdajan maižanduzrajonan torhudel. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (22. reduku 1941 — 7. uhoku 1943).
Fatež šingotase sömtegimištol (voitegim da maidproduktad, lihajauhon edheotand) i savičun tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Usož-jogen oiktal randal ( 95 km pitte, Desnan hurapol'ne bassein), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. "Fatežik"-oja lankteb Usožha oiktalpäi, oja om lidnan päivnouzmaižeks röunaks, pen' vezivaradim om saudud sil lidnan pohjoižes.
Matkad Kurskhasai om 45 km suvipäivnouzmha-suvhe orhal vai 47 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Železnogorsk 44 km lodeheze orhal vai 61 km avtotedme. «Orel — Kursk»-avtote (M2-trassan pala) ümbärdab lidnad päivlaskmaspäi, se mäni lidnadme edel 2014. vot.
Tobmuz.
Lidn om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 4,34 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Sergei Cukanov (eloku 2021 — reduku 2023), Jevgenii Lobov (sulaku 2017 — heinku 2021). Lidnan Deputatoiden suiman ezimez' om Ol'ga Jurkina vn 2022 redukuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 3 417 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 404 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 4 601 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 500 eläjad vl 1913, kuz' tuhad eläjid vl 1996 i 5 999 eläjad vl 2017.
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,8 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Tihvinan jumalaižen jumalanpert' (1800) i Hristan Eläbzdusen kodijumalanpert' (om saudud rajonan läžundkodin territorijal vspäi 2013). Niiden ližaks kaks' pühäpertid ei ole kaičenus: Jumalannägundan päjumalanpert' (1795−1937, rušihe sauvomha školad) i Jumalanmaman Katken jumalanpert' (oli vll 1818−1962, rušihe vspäi 1936 kluban sauvondan täht).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), pioneroiden da školnikoiden pert', čomamahtoiden škol. Dmitrijevan maižanduztehnikuman Fatežan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Ril'sk

Ril'sk () om Venäman lidn, lidnankund da avtotesol'm Kurskan agjan päivlaskmas. Se om Ril'skan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmaižen kerdan aigkirjas vl 1152 nügüdläiženke nimitusenke. Nimi sündui severskalaižiden paganusen Jarilo-jumalan pühäsijan tagut nügüd'aigaižen lidnan kukhan päl. Ril'sk oli ühtennimižen ruhtinazkundan pälidnaks 12. voz'sadan keskespäi vhesai 1523, sid' kändihe Venäman palaks. Oli mülünu Sur'he Litvanman ruhtinazkundha (1360-nded voded — 1500). Ril'sk sai makundan lidnan oficiališt statusad 18. voz'sadal. Vl 1894 raudtesarak tuli lidnha. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (5. reduku 1941 — 30. eloku 1943).
Ril'sk šingotase kancelärižiden ladlüsiden tegimel, sömtegimištol (saguden edheotand, sahartegim, leibtegim) i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaiženno röunanno, Seim-jogen muugotil randoil ( 696 km pitte, Desnan hura ližajogi), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ukrainhasai om 30 km päivlaskmha i lodeheze orhal. Matkad Kurskhasai om 105 km päivnouzmha orhal, 126 km avtotel vai 140 km raudtel. Lähembaine lidn om L'gov 41 km päivnouzmha orhal, 46 km avtotedme vai 65 km raudtedme. E38-avtomaršrut (Ukrainan pohjoine — Kazahstanan suvi) läbitab lidnad. "Ril'sk-raudtestancii" radab Seiman hural randal, se om 24-kilometrižen sarakon lopstancii Korenevo-stancijaspäi.
Ril'sk om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind — 16,26 km².
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 12 401 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 15 671 ristitud, rajonan pol'. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 472 eläjad vl 1989 i 19 400 eläjad vll 2000−2001. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' päjumalanpertid, kaks' jumalanpertid i nell' časounäd oma olmas lidnas, mugažo ph. Mikulain mez'jumalankodi radab ani lidnan pohjoižröunan taga.
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,0%, ukrainalaižed — 1,5%, toižed rahvahad — 1,5%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Ril'skan agrarine tehnikum i Ril'skan aviacine tehnine kolledž.
Ščigri

Ščigri () om Venäman lidn da lidnümbrik Kurskan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Ščigrin rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunkt oli lidnuseks 17.-18. voz'sadoil i "Troickoje"-žiloks senno. Žilo sai makundan lidnan oficiališt statusad nügüdläiženke nimitusenke vl 1779, nimitihe jogen mödhe. Jogen nimi znamoičeb venäkelen sijaližes paginaspäi ištutadud mecad kukhan päl varmitamha vanoid. Vl 1894 raudte läbiti lidnad. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (21. kül'mku 1941 — 5. uhoku 1943). Fosforitan samine mäni lidnas 1930−1960-nzil vozil.
Ščigri šingotase kivivoimašiništon i buraudamižčuhundusiden tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (räzinižen lavakrepindan edheotand, savičun tegim), höunehfabrikal, sömtegimištol (lihakombinat, leibkombinat, voitegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ščigor-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 36 km pitte, Donan üläjoksmusen oigedpol'ne bassein), 204 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pened vezivaradimed oma saudud Ščigor-jogel da sen ližajogil lidnan südäimes.
Matkad Kurskhasai om 53 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 62 km avtotel vai raudtel, se-žo lähembaine lidn. "Ščigri"-raudtestancii radab lidnan päivlaskmas «Kursk — Voronež»-keskustal. Toine raudtestancii-platform om "Udobritel'nai" () lidnan päivnouzmas vspäi 1931.
Tobmuz.
Ščigri om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan pämehed oma Vladislav Šelest (sulaku 2020 — uhoku 2022), Igor' Žitnäk (keväz'ku 2017 — keväz'ku 2020). Lidnan Duman ezimez' om Igor' Skripkin vn 2022 vilukuspäi. Edeline Duman ezimez' om Nadežda Makarenko (sulaku 2017 — viluku 2022).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 7 639 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 040 ristitud, vn 2021 — 14 927 ristitud. Kaik 15 540 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..21 tuhad eläjid vll 1979−2001 (21 400 rist. vl 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,8 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (kivine om saudud vl 1801), jumalanpert' i kaks' časounäd. Niiden ližaks kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus. Baptizman pühäpert' radab.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Nevondkundaline (Sovetskii) socialiž-agrarine tehnikum — Ščigrin filial i Kurskan bazine medicinine kolledž — Ščigrin filial.
Durr

Durr (, "sorgus"-sanaspäi «korktuda») om üks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim, kogoneb 30 erikospäi koumenke gibridanke. Vill'durran toižendad oma äiluguižed. Mülütadas Tähkheiniden sugukundha.
Leviganduz.
Seičemetoštkümne mecerikod kazdas Avstralijas, toižed oma Azijas, Indijan i Tünen valdmeriden saril, Afrikas i Keskuzamerikas. Villäsine durr ("Sorghum bicolor"-erik) om amuine maižanduzkul'tur, libub Ekvatorialižes Afrikaspäi. Kazvatadas Indijas 5 tuhad vozid, Kitaiš i Egiptas 4 tuhad vozid. Durran kul'turine toižend putui Evropha 15. voz'sadal, Amerikha — 17. voz'sadal.
Kazmuz om lämän- i päivännavedii, räkän-, solan- i kuivudenvastaine, intensivine päivänvauktuz i pit'kan päivän olmatomuz oma tarbhaižed. Durr voib kazda hüvin vägitomil mahusil toižiden villänkul'turiden jäl'ghe, no ei tirpi pakaižid, sodunuzid i muiktoid mahusid. Azotab kazvandad vilun aigan, sid' jätktab lämudes.
Ümbrikirjutand.
Seikh om oiged, ünäine südäimes. Se oleskeleb 0,5..7 m kortte erazvuiččil erikoil. Änikuz om löuste.
Eile äi eriližusid vill'durran toižendoiden keskes. Kazvandan lämuz om +20..+30 C°. Eziauguine kazvand om vitk. Jurišt šingotase znamasižešti. Ku vet om täudub, ka voib nitta severt-se kerdad vodes, mugažo kazvab teravamba heretusiden ližadusenke.
Nored kazmused mülütadas morimid (tanin i sinimuiktuz), voib nitta da antta živatoile vaiše täuz'kaznuzid heinid. Vegetacine pord om 120..130 päivest.
Kazvatand.
Ottas kävutamižhe villäks (jauh, surin, trahmal, spirt), sötmižkazmuseks (täuz'kaznu hein villänke) i tehnižeks kul'turaks (saharsirop, biopoltuz, kodiludad). Semetas rekul'tivuruimha mahust i varmitamha sen pindad.
Durran mail'man satuz oli 64 mln tonnoid vl 2016. Kaikiš järedambad kazvatajad oliba nened valdkundad: AÜV (12,2 mln t), Nigerii (6,9), Sudan (6,5), Meksik (5), Efiopii (4,7) i Indii (4,4).
Obojan'

Obojan' () om Venäman lidn, lidnankund da transporttesol'm Kurskan agjan suves. Se om Obojanin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti lidnuz vll 1649−1650. Obojan' sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1779. Raudtesarak tuli lidnha vl 1882. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (11. kül'mku 1941 — 18. uhoku 1943).
Obojan' šingotase sauvondmaterialiden pästandal (puapakoiden tegim), räzintehnižiden tegesiden edheotandal, maplod- i fruktkonserviden tegimel, villän i bobanvuiččiden semniden tegimel, mugažo villän elevator radab. Äi eläjid ratas pit'kiden jüguavtoiden vedajikš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmas, Psöl-jogen üläjoksmusen oiktal randal ( 717 km pitte, Dnepran hura ližajogi), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Obojank-jogi () jagab lidnad poleti da lankteb Psölha.
Matkad Kurskhasai om 59 km pohjoižhe orhal, 69 km avtotel vai 108 km raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Stroitel' (Belgorodan agj) 50 km suvhe orhal vai 55 km avtotedme, i Sudž 70 km päivlaskmha orhal vai 83 km avtotedme. «Kursk — Belgorod»-avtote (M2-trass, E105-maršrutan pala) ümbärdab lidnan tobmad palad päivlaskmaspäi, edel 2008. vot läbiti keskuzpalad. "Obojan' "-raudtestancii radab lidnan suves, se om 31-kilometrižen sarakon lopstancii Ržav-stancijaspäi ().
Tobmuz.
Obojan' om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 11,48 km².
Lidnan pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Valentina Minenkova vspäi 2022.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 7 850 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 565 ristitud, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 11 884 ristitud. Kaik 13 413 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 426 eläjad vl 1916 i 15 700 eläjad vll 1996−1998.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,8 %, čiganalaižed — 2,2 %, ukrainalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 1,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Aleksandr Nevalaine-ruhtinasen päjumalanpert' (om saudud vll 1891−1907), Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (letihe vll 1891−1908), koume jumalanpertid i časoun'. Niiden ližaks Jumalanmaman Znaman mez'jumalankodi jumalanpertinke oli vll 1864−1924, ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid (nomerad 1..5), koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), čomamahtoiden škol, sportškol. Obojanin gumanitariž-tehnologine kolledž i Kurskan kul'turkolledžan Obojanin filial (edel vn 2009 redukud Obojanin kirjištoiden kolledž) oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.