tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Novokubansk

Novokubansk () om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan päivnouzmas, Armaviran pohjoine kaimdailidn. Se om Novokubanskan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1867 kuti "Kubanskoje"-žilo Kavkazan polkiden saldatoil erindas. Edel 1922. vot nimitaškanzihe sidä "Novokubanskoje:ks". Vl 1961 kätihe sidä "Novokubanskii"-radnikžiloks. Vn 1966 11. päiväl kezakud se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke. Lidn eli läbi sur'vedes vn 2002 kezakul, urzi dambad i veden korktuz lidnas ületi kaht metrad.
Novokubansk šingotase sömtegimišton keskuseks sijaližel torhudel (leibtegim, saharan tegim), mugažo sauvondmaterialiden tegimed oma saudud lidnas (savič krepindan täht, profiline torv). Eläjiden znamasine pala radab Armaviras. Kon'jakan järed tegim om rajonan territorijal. KubNIITiM om federaližen «Rosinformagroteh»-tedoaluzkundan filial, om otnus maižandusen sferha.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpalan suviröunanno, Kuban'-jogen hural randpolel, ühtes kilometras jogespäi, 145 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnodarhasai om 162 km päivlaskmha orhal vai 205 km avtotedme. Lähembaine lidn om Armavir, om nell' kilometrad matkad lidnoiden röunoiden keskes avtotedme. "Kubanskai"-raudtestancii () radab «Armavir — Kropotkin»-keskustal. Koumekilometrine sarak ühtenzoitab lidnad «Kavkaz»-avtotenke suvipäivlaskmas.
Tobmuz.
Novokubansk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnankundan pämehed oma Ruslan Kadirov ("Руслан Кадыров", eloku 2018 — reduku 2020) i Aleksandr Jelisejev (sulaku 2016 — semendku 2018). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Jevgenii Golovčenko vn 2018 elokuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Ruslan Kadirov (sulaku 2017 — eloku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 34 880 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 34 tuhad ristituid. Kaik 35 287 eläjad oli lidnas vl 2018. Vll 2002−2021 lidnan ristitišt vajehtihe 34..35 tuhad eläjid röunoiš (35 440 rist. vl 2016, kaikiš suremb kaikes aigas).
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 88,2 %, armenijalaižed — 6,3 %, ukrainalaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 2,7 %, rahvahuden ozutandata — 1,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: Ioann-jumalantedomehen i Jumalanmaman Katken.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..3, 9, 10..13, 15, 43), kaks' aluzškolad (nomer 23 i 28), koume keskškolad (nomer 1, 3, 4), gimnazii (nomer 2), lapsiden sädamižen pert' L.A. Kolobovan nimed, muzikškol, čomamahtoine škol, sportškol.
Novokubanskan agrariž-politehnine tehnikum radab rajonan lähižes Pročnookopskai-stanicas, kudes kilometras lidnaspäi Kubanin vastrandal. Toižed lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš Armaviras.
Slavänsk Kubanil

Slavänsk Kubanil ( vai "Славя́нск-на-Куба́ни") om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan päivlaskmas. Se om Slavänskan rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1865 kuti "Slavänskai"-stanic (), nimitihe gusariden polkan mödhe (1776−1783) Suvorovan ohjandusen al. Vspäi 1913 "Protok"-raudtestancii ( «jogen hijam») om saudud «Krimsk — Timašovsk»-keskustal. Vll 1942−1943 stanic oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil. Eländpunkt sai lidnan statusad vn 1958 28. päiväl semendkud udenke nimenke erištamha Ukrainan lidnaspäi.
Slavänsk Kubanil šingotase kivivoin ümbriradmižen, sauvondmaterialiden tehmižen (savič, katuzmaterialad, raudbetontegesed) i sömtegimišton keskuseks sijaližel torhudel (konserv-, vin-, argvoin da saguden, risan surimen tegimed, lindkombinat), mugažo omblendfabrik i kurortkompleks ratas lidnas. Slavižen kul'turan rahvahidenkeskeine festival' oleleb lidnas uhokun augul, vedadas vspäi 2004. Lidn om ümbärtud maižandusen järedoil edheotandoil: risan, ploduiden da marjoiden kazvatuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmaižes čogas, Kuban-jogen suhišton Protok-hijaman hural randal, kahesa metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kuban'-jogehesai om kuz' kilometrad suvhe, Krasnodarhasai om seičemekümne kilometrad päivnouzmha orhal vai 80 km avtotedme. Lähembaine lidn om Krimsk 40 km suvhe orhal, raudtedme vai avtotedme.
Tobmuz.
Slavänsk Kubanil om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind om 43,5 nellikkilometrad. Trudobelikovskii-futor (9393 rist. vl 2010) röunatab lidnanke, no levitase toižes Krasnoarmeiskajan rajonas.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Aleksandr Konovalov, radoi vn 2017 kül'mkuhusai. Lidnankundan nevondkundan ezimez' om Andrei Rakulenko vn 2005 tal'vkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 63 842 ristitud, rajonan ristitišton pol', vn 2021 — 62 985 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 66 014 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 67 919 eläjad vl 2020.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 92,0 %, armenijalaižed — 3,5 %, ukrainalaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 2,4 %, rahvahuden ozutandata — 0,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Pühän Emäganpäivän päjumalanpert' i viž jumalanpertid. Armenižen jumalankodikundan Ph. Sarkisan jumalanpert' om avaitud. Protestantizman kuz' pühäpertid oma saudud, niiden kesken baptizman kaks' jumalanpertid.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell'toštkümne päivkodid (nomer 1..5, 7, 9, 10, 12..15, 17, 24), kuz' keskškolad (nomer 3, 5, 12, 16..18), kaks' liceid (nomer 1 i 4), ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol G.F. Ponomarenkon nimed, koume lapsiden da norišton sportškolad (nomer 1, "Junost' " «Nor'aig», "Belaja Ladja" «Vauged ladj»).
Slavänskan maižandusen, elektrotehnologine i privatine ekonomikan da oiktusen tehnikumad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Temrük

Temrük () om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan päivlaskmas. Se om ühtennimižen rajonan administrativine keskuz, kaikiš suremb eländpunkt da üks'jäine lidn, vinmarjan maižanduzrajonan keskuz.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 16. voz'sadan lopus kuti "Uz' Temrük"-lidnuz (), sidä kesken Venäman sodavägil, nimitihe sauvondan ohjandajan kabardalaižen Temrük-ruhtinasen mödhe. Vll 1570−1774 lidnuz mülüi Ottomanan imperijha. "Temrükskai"-stanic () sai lidnan statusad vl 1860.
Temrük šingotase kaičendministrusen kodvmehanižel tegimel, laivankohendusen tegimel, torguindmeriportaks Azovmerel i lebutahoks reduvulkanoil, sömtegimištol (vintegim, kalan kazvatuz da ümbriradmine). Pästtas sauvondmaterialid (putegesed, iknad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Tamanin pol'sarel, Kuban'-jogen suhišton i Kurčanskii-limanan randoil, jogenvagon oiktal randal tobjimalaz, seičeme metrad valdmeren pindan päl korktusel.
Matkad Krasnodarhasai om 130 km päivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn om Anap nell'kümnes kilometras suvhe avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Kaik kaks' žilod (Oktäbr'skii (608 rist. vl 2010) i Suvipaute (, 182 rist. vl 2010)) da Orehov Kut-futor (kaikenaigaižeta ristitištota sil-žo vodel) mülüdas lidnankundha Temrükan ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Maksim Jermolajev (uhoku 2018 — sulaku 2023). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Ol'ga Guseva vn 2014 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 38 046 ristitud, lidnankundan — 38 836 ristitud. Vl 2017 kaik 40 108 ristitud elihe lidnas i 40 915 ristitud kaikes lidnankundas, rajonan koumandez. Lidnan kaikiš suremb ristitišt oli 41 608 eläjad vl 2021.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 93,8 %, ukrainalaižed — 1,9 %, toižed rahvahad — 3,3 %, rahvahuden ozutandata — 1,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: Mikoi-arhangelan (letihe vl 1998) i ph. Aleksandr Nevalaižen (om saudud vll 2005−2007).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..13, 15), kaks' aluzškolad (nomer 14 i 15), nell' keskškolad (nomer 1, 2, 3, 13), ehtal'ne škol, škol-internat 8. toižendan, rajonan lapsiden sädamižen keskuz, lidnan čomamahtoiden škol, rajonan sportškol.
Kubanin kozakišton sömindustrijan da biznesan valdkundaline institut (Moskvan valdkundaližen ohjanduztehnologijoiden universitetan filial) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Avtobusad da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
"Temrük"-merijüguport om saudud Azovmeren randal. "Temrük"-raudtestancii radab vaiše jüguiden täht, ühtenzoitab Anapanke. Lähembaine "Vitäzevo"-lendimport sijadase koumekümnes kilometras suvhe, läz Anap-lidnad.
Ust'-Labinsk

Ust'-Labinsk (, suline mugažo "Усть-Лаба" i "Услаба́", ) om Venäman lidn, lidnankund da avtotesol'm Krasnodaran randan keskuzpalas. Se om Ust'-Labinskan rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1794 kuti "Ust'-Labinskai"-stanic () sirdanuzil Donan randaspäi kozakoil. Vl 1900 saudihe raudtestancijan «Jekaterinodar — Kavkazskai»-keskustal. Stanic sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1958. Stanican lidnusen varmitesed oma kaičenus hüvin.
Ust'-Labinsk šingotase sömtegimištol (efirvoiden ekstrakcijan kombinat, saharan tegim, lihakombinat), sauvondmaterialiden pästandan edheotandoil (gazbetontegesed, raudbetontegesed), kohenduzmehanižel tegimel (mašiništ sahar-, voi- i sauvondtegimištoiden täht, metallan ümbriradmine), propilenhavadoiden tegimel. Lidn om maižanduzrajonan keskuseks, kazvatadas villänkul'turoid, änikoid, semnid, i lindvodindan ferm radab. «Kuban'»-agroholdingan päfater om saudud lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmaiženno röunanno, 75 m korktusel valdmeren pindan päl, Kuban'-jogen oiktal korktal randal, sen ühthejoksmust vaste Labanjogenke.
Ust'-Labinsk seižub Adigejan Tazovaldkundan röunanno. Matkad Krasnodarhasai om kuz'kümne kaks' kilometrad päivlaskmha. Lähembaine lidn om Korenovsk koumekümne kilometrad lodeheze avtotedme.
Tobmuz.
Ust'-Labinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Sergei Viskubov (reduku 2017 — semendku 2019). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Svetlana Agibalova vn 2019 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 43 270 ristitud, vn 2021 — 40 158 ristitud. Kaik 41 348 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 44 tuhad eläjid vozil 1996−2003.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 91,9 %, armenijalaižed — 3,2 %, ukrainalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 3,1 %, rahvahuden ozutandata — 0,5 %.
Hristanuskondan kuz' pühäpertid oma saudud: koume — ortodoksine, kaks' — baptizman, üks' — seičemenden päivän adventistoiden.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell'toštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 1..6, 8, 9, 11, 14, 16, 24, 41, 44), kuz' keskškolad (nomer 1..4, 6, 36), gimnazii nomer 5, kaks' speciališt (korrekcišt) školad (nomer 29 8. toižendan i nomer 35). Saudud Oleg Deripaska-edheotajan fondal licei lahjoitud lapsiden täht om avaitud vl 2022. Ližaopendusen aluzkundad oma sädamižen "Sozvezdije"-keskuz («Tähthišt»), muzikškol, lapsiden da norišton "Viktorija"-sportškol.
Ust'-Labinskan socialiž-pedagogine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Udmurt dunne

Udmurt dunne ( «Udmurtan mail'm», nimituz vspäi 1992) om Udmurtijan Tazovaldkundan tobmuden lehtez udmurtan kelel.
Lähtleb vspäi 1915, nügüd'aigan kaks' kerdad nedališ, päofis om Iževskas. Tiraž — 4 350 ekzemplärad (2015). Nevondkundaližen aigan «Sovetskoi Udmurtija»-lehtez ("Советской Удмуртия" «Nevondkundaline Udmurtii», 1943−1991) oli jogapäiväline 12,5 tuh. egzemplärinke kerdalaz. Sait om olmas vspäi 2006. Vl 2010 se oli Venäman kaikiš massižembaks suomalaiž-ugrilaižiden pästandaks ičeze kelel (kümne tuhad egzemplärid).
Lehtez starinoičeb tazovaldkundan kundaliž-politižiš aigtegoiš pätničidme. Nened temad publikoitas ližalehtesiš kaikuččel tožnargel: materialad norišton täht («Дарт»), udmurtalaižiden istorijas i kul'turas («Герд»), literaturižed sädused («Ингож»).
Zečbur

Zečbur ( «Tervhen!») om lugendlehtez lapsiden da norišton täht udmurtan kelel. Lähtleb Iževskas kerdan nedališ.
Lehtesen ezmäine nomer läksi vn 1930 8. (10.) päiväl vilukud. Se oli Udmurtijan avtonomižen agjan Komsomolan organaks, kävutihe pioneroiden täht i nimitihe «Das' lu!» ( «Ole vaumiž!»). Vll 1941−1967 ei olend lugendlehtesen pästandad. Udmurtijan ANST:n Kompartijan komitetan büro päti udištada lehtest vn 1968 vilukun 1. päiväspäi. Lehtesen alusenpanii om vajehtadud Udmurtijan Tazovaldkundan Rahvahaližen opendusen ministruseks Udmurtijan ANST:n Ülembaižen Nevondkundan pätandal vn 1990 20. kül'mkuspäi. Nügüdläine «Zečbur!»-nimi om vn 1992 vilukuspäi.
Radmižen päčuradused: lapsiden i alaigäčuiden kazvatandan problemad i küzundad, udmurtan kul'turan i literaturan edenend.
Elektrokillükam

Elektrokillükam () oli udmurtan-venän elektronižen vajehnikan vn 2013 projekt.
Smailut

Smail, smailut vai emotikon () om piktogramm, kudamb znamoičeb emocijad. Om lujas populärine Internetas i SMS-kirjutandal. Vepsän kelel znamoičeb "muhut".
Smailuziden toižendad.
Smailuded kaiken toižetasoiš i šingotasoiš, sikš niil ei ole ühthišt nägud i kirjutamižen käskusid. Smailuziden pämet om kuvandoita lodunikoiden emocijoid da mel't. Ned voidas mugažo znamoita miččid-ni abstrakcižid tärtusid vai kaluid.
Klassižed smailuded.
Klassižiden smailuziden eriližuz om siš, miše modon i hibjan zonad sijadasoiš lapakoiktas. Mugomad smailuded znamoitas ristitun emocijoid, mimikad, žestoid, tegendoid da olendoid da völ erazvuiččid personažid.
Dostojevskii Födor

Födor Mihailovič Dostojevskii (; sünd. 11. kül'mku 1821, Moskv, Venäman imperii — kol. 9. uhoku 1881, Piter, Venäman imperii) oli sur' venämalaine kirjutai, literaturižiden sädusiden kändai da filosof-meletai. Tetas hänen sädusiš hüväšti kaikes mail'mas.
Kijutai oli Piterin tedoakademijan ühtnijan-korrespondentan vspäi 1877. Hänen sädused mülüdas mail'man literaturan klassikha. Dostojevskii om mirun kaikiš enamba lugetud kirjutajišpäi UNESCO:n andmusiden mödhe.
Dostojevskijan aigaližed sädused abutiba psihologižen prozan žanran sündundale. Mez' oli süttud katorgan nelläks vodeks Petraševskijan sebran ühtnijoiden azjan tagut, eli aznoičendas läbi Omskas vll 1850−1853, sid' radnikoiči sodameheks. Surman jäl'ghe tundištihe kirjutajad venälaižen literaturan klassikaks i parahimiš romanistoišpäi mail'man znamoičendanke, lugetas personalizman ezmäižeks edestajaks Venämas. Hänen sädamine valatoiti mail'man literaturad, sen paloin Nobelän premijan literaturas laureatoiden rived, Fridrih Nicše- i Žan-Pol' Sartr-filosofad, psihologijan opendusiden i egzistencializman šingotesen augud.
Ogeruz i aznoičend

«Ogeruz i aznoičend» (, "Prestuplenije i nakazanije") om voziden 1865−1866 Födor Dostojevskijan socialiž-psihologine i filosofine roman venän kelel.
Säduz om publikoitud ezmäižen kerdan «Russkii vestnik»-aiglehteses vl 1866 (№ 1, 2, 4, 6−8, 11, 12). Roman om pästtud kirjan nägul jäl'ghižel vodel penidenke avtorvajehtusidenke.
Süžetan aluz om ogeruz. Rodion Raskol'nikov-üläopenik rikob vanhad akad-procentšicad päzutamha läheližid ristituid. Kriminaline istorii kändihe süks avtoran täht sekoimha socialižiš olendoiš, kudambad vedas ristitud tehta ogerust, i ozutamha henoid koverikahid processoid ristituiden hengiš sen aigan. Säduses om aigan primetindoid, Piterin topografii ozutase.
Arvostelijoiden reakcii oli erazvuitte. 1880-nzil vozil säduz om kätud kümneks evropižeks keleks. Roman om lavastadud i fil'mdud äi kerdoid.
Krasnojarskan randan lidnad

Kaik om kaks'kümne koume lidnad (, sidä kesken kaks' SATÜ:d) i 27 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа", sidä kesken üks' SATÜ i üks' mülüb SATÜ:hü) Krasnojarskan randas.
Enččed lidnad.
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad:
Mülütihe toižihe lidnoihe:
Ačinsk

Ačinsk () om Venäman lidn, lidnümbrik i raudtesol'm Krasnojarskan randan suvipäivlaskmas. Se om randan koumanz' surtte lidn, om lidnaks randan alištusenke. Mugažo Ačinskan rajonan administrativine keskuz, ei mülü rajonha.
Istorii.
Ezmäižen "Ačinskan lidnusen" () aluz oli pandud 30 km suvipäivlaskmha nügüd'aigaižes lidnaspäi Čuliman randal vl 1641 kaičemha Tomskad Jenisein kirgizlaižid vaste. Om nimitadud heiden «ačid / ačigid»-heimon mödhe. Vl 1683 lidnuz paloi lophu, i sil-žo vodel panihe Ačinskan lidnust tošti nügüdläižel sijadusel. Sibirin trakt läbiti sidä.
Vl 1782 anttihe makundan lidnan statusad. Vspäi 1822 oli mülünu udeks pandud Jenisein gubernijha. 19. voz'sadal lidn tegihe tarbhaižeks keskuseks otmaha Sibirid kävutamižhe.
Ačinskan ižandusen päsarakod oma alüminijan samine sen hapandusespäi, sauvondmaterialiden tehmine (cement) alüminijankombinatan jändusiden kävutamiženke, Ačinskan kivivoinümbriradai tegim (torhuden 7,5 mln tonnoid vodes, üks'jäine mugoine randas). Vozil 2005−2007 sömtegimišton da kebnan tegimišton sarakod oma muretud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase madalan amuižen Arg-mägisel'gan pautkil, Čulim (Ijus)-jogen oiktal randal, 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Krasnojarskhasai om 160 km päivnouzmha Transsib-raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Nazarovo 30 km suvhe i Bogotol 60 km päivlaskmha.
Klimat om terav kontinentaline, tal'v oleleb vilu, voib panda halad miččel taht kul. Voden keskmäine lämuz om +0,8 C°, kezakun-uhokun +16..+19 C°, tal'vkun-uhokun −14..−15 C°. Ekstremumad oma −59 C° i +37 C°. Paneb sadegid 460 mm vodes, enamba kezakus-eloks (65..69 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (11..19 mm kus).
Mazul'skii-žilo (1267 rist. vl 2020) mülüb lidnümbrikho Ačinskan ližaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 109 155 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 120..123 tuhad eläjid vozil 1985−2001. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 105 264 eläjad.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen päjumalanpert' i kaks' časounäd.
Edeline lidnan pämez' om Ilai Ahmetov (sulaku 2007 — kezaku 2020).
Transport.
Avtobusad, tramvaid, maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
Tatanmaine soda- da civiline Ačinsk-lendimport ("ACS / АЧН") sijadase nelläs kilometras päivnouzmha lidnaspäi, tehtas vaiše päzutajiden eriližid reisid.
Bahmut

Bahmut (ukr. i ) om lidn Ukrainan päivnouzmas, mülüb Doneckan agjaha.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1571 kuti "Bahmutan varmitez" (ven. "Бахмутовская сторожа"). Sai lidnan statusad vl 1783. Vozil 1924−2016 lidnan nimi oli Artömovsk ().
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas, seižub ühtennimižen jogen randal (Severskii Doncan oiged ližajogi), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Doneckhasai om 89 km suvhe.
Vl 2010 eläjiden lugu oli 78 849 ristitud.
Bogotol

Bogotol () om Venäman lidn, lidnümbrik da järed raudtestancii Krasnojarskan randan suvipäivlaskmas. Se om Bogotolan rajonan administrativine keskuz, ei mülu rajonha, om lidnaks randan alištusenke.
Istorii.
Sibirin traktan Bogotol'skai-stancii oli olmas 18. voz'sadan kahtendes polespäi. Se om nügüd'-ki kuti erine Bogotol-külä (Čuliman oiktal randal). Külän (ende aulan) nimi libui hakasan kelen "Паға тол"-sanoišpäi «löcuiden äjüz» legendan mödhe. Bogotol-lidnan aluz om pandud vl 1893 "žiloks Bogotol'skai-raudtestancijanno" holitamha Transsibad. Žilo sai lidnan statusad vl 1911.
Bogotolan ižandusen päedheotandad oma sidodud raudten radonke (depod, vagonoiden kohenduztegim). Mugažo söndtavaroiden pästand sijaližes torhudespäi i instrumentan lukkolsepoiden da montažnikoiden täht tehmine oma lidnas.
Geografijan andmused.
Transsib-raudte läbitab lidnad. Bogotol sijadase mecstepin zonas, 290 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Reljef om kukhikaz. Matkad lidnan keskusespäi Čulim-jogehesai (Obin oiged ližajogi) om kuz' kilometrad suvhe, röunaspäi — kaks' kilometrad suvhe.
Matkad Krasnojarskhasai om 252 km päivnouzmha. Lähembaine järed lidn om Ačinsk 70 km päivnouzmha «Sibir'»-avtotedme (R255). Avtote mäneb lidnan i Bogotol-külän keskes, Čuliman oiktal randpolel.
Tobmuz.
Bogotol om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Andrei Artibäkin (eloku 2015 — kül'mku 2017). Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Aleksandr Räbčonok vn 2017 keväz'kuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Vladimir Konovalov (reduku 2015 — keväz'ku 2017), Andrei Artibäkin (radoi vn 2015 redukuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 051 ristitud, vn 2021 — 18 206 ristitud. Kaik 20 245 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 30 874 eläjad vl 1959 i 30 100 eläjad vl 1975.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma sätud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan (uz', om letud vll 1988−1991) i ph. Aleksandr Nevalaižen (om sauvomas vspäi 2010).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, viž keskškolad (nomerad 2..6), čomamahtoiden škol, sportškol. Bogotolan transportan tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Borodino (lidn)

Borodino () om Venäman lidn da lidnümbrik Krasnojarskan randan suvipalan päivnouzmas.
Istorii.
Nügüdläižen Borodino-žilon aluz om pandud kut radnikžilo samha burad hil't kar'jermahtusel vn 1945 lopus repatriiruidud Francijaspäi ottud plenha Saksanmal nevondkundaližil sodamehil. Eländpunkt sai oficiališt statusad vl 1949. Nimitadihe olnuden vides kilometras žilon mödhe (vspäi 1827), žilo — Borodinon toran mödhe (1812). Borodino sai lidnan statusad vn 1981 kezal. Sen hilen edheotand oli kaikiš suremb Venämas 1980-nziden voziden lopus, sadihe 30 mln tonnoid vodes.
Sadas burad hil't Borodinos millionil tonnoid tähäsai (17,5 mln tonnoid vl 2005), mugažo kohenduzmehanine tegim, leibtegim i mebel'fabrik oma olmas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 330 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnojarskhasai om 127 km päivlaskmha orhal vai 150 km «Sibir'»-avtotedme (R-255). Lähembaine lidn om Zaozörnii 15 km lodeheze avtotedme. Raudtesarak tuleb lidnha Transsibalpäi (Zaozörnii).
Tobmuz.
Borodino om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Anatolii Borčukov radoi lidnan pämehen vn 2015 redukuhusai. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Viktor Mavrin vn 2020 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Vasilii Klimov, radoi vn 2020 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 416 ristitud, vn 2021 — 15 174 ristitud. Kaik 16 249 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt oli 19..20 tuh. eläjid vll 1996−2006 (20 100 rist. vl 2001).
Hristanuskondan kaks' pühäpertid om saudud lidnas: ortodoksine ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' (om saudud vll 2007−2009) i vižkümnenden päivän uskojiden Vinogradnik-pühäpert'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' päivkodid, koume keskškolad, čomamahtoiden škol, käzitöiden pert', noriden tehnikanradajiden stancii, lapsiden da norišton sportškol (biatlon, suks'voibištelendad, basketbol, dzüdo, futbol, šahmatad). Divnogorskan gidroenergetižen tehnikuman filial oli lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks ende. Kaivuztehnikum sijadase lidnanvuiččes Irš-žilos seičeme kilometrad päivlaskmha.
Divnogorsk

Divnogorsk () om Venäman lidn Krasnojarskan randan suves. Se om Krasnojarskan päivlaskmaine ezilidn, Divnogorskan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Vozil 1888−1920 "Znamenskii skit-mez'jumalankodi" šingotihe nügüdläižen lidnan territorijal. Jogivaldmad Jenisein randal, savičun, tervanajandan i tohusiden tegimed oliba jumalankodinno. Jumalankodin sauptandan jäl'ghe armotomiden lapsiden kodi oli, vspäi 1930 — Krasnojarskan mectehnikuman abutarh.
Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1956 kuti "Skit-žilo" sauvomha Krasnojarskan GES:ad. Udesnimitihe sidä Divnogorskaks vl 1957 Jenisein vastrandan mägiden nimen mödhe ( «čudokahad mäged»). Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1963. Vozil 1967−1971 pästtihe töhö GES:an kaikid 12 agregatoid. Vspäi 1970 päraudtestancii om olmas, raudtejonon Krasnojarskaspäi lopstancii.
Divnogorsk šingotase Krasnojarskan GES:al, raudbetontegesiden tegimel, Tehpolimer-edheotandal. Lidn om professionaližen keskopendusen keskuseks i om kurortaks, sidä kesken mägisuksiden.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Jenisei-jogen oiktal randal, mödvedhe Krasnojarskan vezivaradimen padoseinälpäi, 260 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Krasnojarskan röunhasai om 20 km päivnouzmha orhal vai «Jenisei»-avtotedme, raudtedme vai jogen mödvedhe.
Ovsänk-žilo (vspäi 1671, 2228 rist. vl 2010, ) i kuz' pen't žilod mülüdas lidnümbrikho Divnogorskan ližaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 28 292 ristitud, lidnümbrikon — 32 193 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 34 300 eläjad vl 1996. Vl 2017 kaik 29 117 ristitud elihe lidnas i 33 292 ristitud kaikes lidnümbrikos.
Ortodoksižen hristanuskondan viž jumalanpertid oma lidnümbrikos, sidä kesken puine Jumalanmaman «Znam»-jumalaižen Divnogorskas (uz', om letud vodele 1995), kaks' Manskii-žilon skitas, üksin Ovsänkas i Ust'-Manas.
Professionaližen opendusen aluzkundad: medicinine, gidroenergetine i mectehnologijoiden tehnikumad, olimpižen rezervan sportkolledž, kul'turan i mecsarakon radnikoiden kvalifikacijan lujendusen institutad.
Edeline lidnan pämez' om Jegor Ol' (2010 — keväz'ku 2020).
Dudink

Dudink (, ) om Venäman lidn da lidnankund Krasnojarskan randan lodehes. Se om Taimiran Dolganan Nenciden rajonan administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1667 kuti "Jasašno Dudino"-tal'vdundsija (), nimitihe Dudink-jogen mödhe. Žilo šinotaškanzihe Taimiran (Dolganan Nenciden) avtonomižen ümbrikon pälidnaks (1931−2006) i sai lidnan statusad vl 1951. Vn 2001 kül'mkun 25. päiväspäi voib putta lidnha verazmalaižile vaiše Venäman tobmuden aluzkundoiden laskendan mödhe.
Dudink šingotase meriportal Jenisein randal, kul'turkeskuseks, valdkundaližil holitišil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Jenisei-jogen oiktal randal, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om jogi- da meriportaks Noril'skan täht, ühtenzoittas raudtel. Lähembaižen Noril'sk-lidnan keskuzpala sijadase 96 kilometras päivnouzmha.
Klimat om subarktine sorav, voib olda pakaižid kaikil kuil päiči heinkus-elokus. Voden keskmäine lämuz om −9,8 C°, heinkun-elokun +10,8..+13,4 C°, kül'mkun-keväz'kun −20,9..−27,7 C°. Ekstremumad oma −56,7 C° (viluku) i +32,3 C° (heinku). Kezan minimum om −14,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +0,7 C° (tal'vku). Voib panda halad miččel taht kul (heinkun minimum om −0,8 C°). Ei voi olda sulasäd vilukus-uhokus (vilukun maksimum om −0,3 C°). Paneb sadegid 522 mm vodes, enamba elokus (59 mm) i redukus (60 mm), vähemba keväz'kus-semendkus (30..34 mm kus).
Tobmuz.
Kaik viž žilod mülüdas lidnankundha Dudinkan ližaks. Lidnankundan pind — 223 455,69 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Sergei Batil' ("Сергей Батыль"), radoi vn 2017 keväz'kuhusai. Lidnan Nevondkundan ezimez' om Sergei Borodin vn 2017 keväz'kuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Aleksei Djačenko, radoi vn 2017 vilukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 175 ristitud, lidnankundan — 24 022 ristitud, rajonan seičeme kümnendest. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 19 556 eläjad. Vl 2017 kaik 21 513 ristitud elihe lidnas i 23 086 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33 700 eläjad vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe kivine jumalanpert' om saudud lidnas vll 2000−2002.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' päivkodid, viž keskškolad (nomer 1, 3, 4, 5, 7), gimnazii, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton tehnižen sädamižen keskuz, sportškol. Taimiran kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Ilanskii

Ilanskii () om Venäman lidn da lidnankund Krasnojarskan randan suvipalan päivnouzmas. Se om Ilanskijan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1646 kuti "Ilanskai-külä" (), nimitihe jogen mödhe. Vspäi 1734 saudihe Sibirin traktad, läbiti Ilanskajad. Külä kändihe žiloks, sen nügüdläine nimi — Vanh Ilan' (). Vl 1894 sauvoškanzihe Transsiban ühtennimišt raudtestancijad vides kilometras küläspäi. Žilo raudtestancijanno sai lidnan statusad vl 1939.
Ilanskii om maižanduzrajonan keskuseks, šingotase raudten i sauvondmaterialiden edheotandoil (raudbetontegesed, pun ümbriradmine).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ilank-jogen hural randal tobjimalaz (, Kanan i Jenisein oigedpol'ne bassein), 280 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Krasnojarskhasai om 200 km päivlaskmha orhal vai 258 km avtotedme. Lähembaine lidn om Kansk 25 km päivlaskmha «Sibir'»-avtotedme, federaline trass läbitab lidnan suvipalad.
Pen' Algasi-külä kaikenaigaižeta ristitištota mülüb lidnankundha Ilanskijan ližaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 111 ristitud, rajonan koume videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 26 911 eläjad vl 1959. Kaik 15 013 eläjad oli lidnas vl 2017.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Aleksandr Nevalaižen jumalanpert' i ph. Jurgii-vägestusenkandajan časoun' senno.
Bogotolan transporttehnikuman filial lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kansk

Kansk () om Venäman lidn da lidnümbrik Krasnojarskan randan suvipäivnouzmas. Se om randan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Kanskan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo vspäi 1934, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud nügüdläižhe sijha vl 1636 kuti "Kanan lidnuz" () kaičemha ümbrištod kalaidajiden heimoiden londoišpäi, nimitihe Kan-jogen mödhe. 1740-nzil vozil Sibirin trakt läbiti eländpunktad. Kansk sai lidnan statusad vl 1782. 19. voz'sadal lidn oli kuldan samižen da nahkoiden ümbriradmižen keskuseks.
Kanskan ižandusen päsarakod oma mecan ümbriradmine, energetine (Kanskan LEK sijaližel bural hilel), tömašinsauvomine (bumagantegijad mašinad), sauvondkonstrukcijoiden pästand, mugažo plastikpakuitesen tegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kan-jogen muugotil randoil (Jenisein oigedpol'ne bassein), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnojarskhasai om 175 km päivlaskmha orhal vai 230 km «Sibir'»-avtotedme. Lähembaine lidn om Borodino kuz'kümnes kilometras suvipäivlaskmha orhal vai 70 km sil-žo avtotel.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +0,3 C°, kezakun-elokun +15,5..+18,9 C°, tal'vkun-uhokun −17,7..−20,2 C°. Ekstremumad oma −49,6 C° (viluku) i +39,2 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −3,5 C° (kezaku, eloku), tal'vaigan maksimum om +10 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +0,1 C°). Paneb sadegid 398 mm vodes, enamba kezakus-elokus (48..65 mm kus), vähemba tal'vkus-uhokus (11..22 mm kus) i sulakus (21 mm).
Tobmuz.
Kansk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind om 100,66 km², lidnan — 96,3 km².
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Andrei Beresnev (viluku 2019 — semendku 2024), Nadežda Kačan (keväz'ku 2012 — kül'mku 2018). Kaik rahvaz valičeb lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezitajid videks vodeks. Nevondkundan ezimez' om Vladimir Poläkov vn 2020 redukuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Anatolii Burundukov (uhoku 2019 — reduku 2020), Andrei Beresnev (2009 — viluku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 94 226 ristitud, vn 2021 — 86 816 ristitud. Kaik 90 231 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 110 tuhad eläjid vll 1990−1995.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican kafedraline päjumalanpert' (1797−1804), koume jumalanpertid i koume časounäd. Niiden ližaks kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Kaik nell' kolledžad (pedagogine, politehnine, tehnologine, kirjištoiden) i kaks' tehnikumad (medicinine, saraktehnologijoiden da maižandusen) oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Minusinsk

Minusinsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Krasnojarskan randan suvipäivlaskmas. Se om Minusinskan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1739 kuti Minjusinskoje-žilo (), nimitihe Minus-jogen mödhe (). Žilo sai ümbrikon keskusen i lidnan statusad vl 1822 udes Jenisein gubernijas.
Minusinsk šingotase sömtegimišton (oludentegim, sömkombinat, konditerine fabrik, lihategim, maidtegim) i mecanümbriradmižen edheotandoil, mugažo geologižen ecmižen mašiništon tegim i mecjändusiden pirolizan tegim ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Minusinskan katl'usen keskuses, mecstepin zonas, Jenisein oiktan laivhijaman muugotil randoil, 250 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnojarskhasai om 267 km pohjoižhe orhal vai 434 km «Jenisei»-avtotedme (R-257). Lähembaine lidn om Abakan kümnes kilometras päivlaskmha orhal vai 15 km avtotedme.
Tobmuz.
Lidnanvuitte Vihand Kangaz-žilo (, 2 925 rist. vl 2017) mülüb lidnümbrikho Minusinskan ližaks, "Minusinsk"-raudtestancii sijadase neciš žilos, 12 km suvipäivlaskmha. Lidnümbrikon pind — 60,5 km².
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Dmitrii Merkulov (sügüz'ku 2015 — reduku 2018). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Larisa Čumačenko vn 2019 sulakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 71 170 ristitud, lidnümbrikon — 73 948 ristitud. Vl 2017 kaik 68 410 ristitud elihe lidnas i 71 335 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 74 400 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma avaitud lidnas: Spasan Toižetamižen päjumalanpert' (om saudud kaiken 19. voz'sadan aigan), nell' jumalanpertid, koume časounäd. Islaman istorine pühäpert' radab.
Minusinskan medicinine tehnikum, maižandusen kolledž, pedagogine kolledž, kul'turan da čomamahton kolledž, mugažo Krasnojarskan i Moskvan üläopendusen aluzkundoiden koume filialad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Nazarovo (Krasnojarskan rand)

Nazarovo () om Venäman lidn da lidnümbrik Krasnojarskan randan suvipalan päivlaskmas. Se om Nazarovon rajonan administrativižeks keskuseks (ei mülü rajonha).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1700 kuti "Nazarovskai"-külä (), nimitihe tobol'skalaižen Nazarii Patükov-alusenpanijan mödhe. 17.-18. voz'sadoiden röunal Minusinskan trakt läbiti Nazarovod, i se šingotaškanzihe. Vl 1916 raudte tuli žilho Ačinskaspäi. Kätihe žilod makundan keskuseks vl 1924, radnikžiloks vl 1946. Žilo sai lidnan statusad vn 1961 tal'vkus.
Nazarovon ižandusen päsarakod oma buran hilen samine, energetine (Nazarovon GRES), sauvondmaterialiden tehmine (erazvuitte lämuzizoläcii, šebin', metalližkonstrukcijad), sömtegimišt (leibän edheotand, maidkonservad), Päivnouzmaižsibirin katiltegim (katl'ad kovan poltusen kävutandanke).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Čulim-jogen hural randal, Nazarovon katl'uses, 250 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnojarskhasai om 152 km päivlaskmha orhal vai 207 km avtotedme. Lähembaine lidn om Ačinsk 30 km pohjoižhe.
Tobmuz.
Nazarovo om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 87,63 km².
Edeline lidnan pämez' om Sergei Suharev (kül'mku 2017 — viluku 2022). Lidnan Deputatoiden Nevondkundan ezimez' om Ol'ga Martus vn 2017 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 52 817 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 65 700 eläjad vl 1992. Kaik 50 397 eläjad oli lidnas vl 2017.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken pühäpert' om saudud lidnas vll 1989−1990. Eläban Eziauguižen Stroican kivine jumalanpert' om sauvomas vspäi 2017. Islamanuskojiden kund om registriruidud.
Nazarovon agrarine i energetižen sauvomižen tehnikumad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Transport.
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
"Nazarovo"-raudtestancii radab «Ačinsk — Abakan»-keskustal.
Sosnovoborsk (Krasnojarskan rand)

Sosnovoborsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Krasnojarskan randan suvipalan keskuses, Krasnojarskan pohjoižpäivnouzmaine ezilidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1971 žiloks sauvomha avto- da traktorližavedamiden tegint (ei ole rados), oli alištunu Krasnojarskan tobmudele ezmässai. Vl 1985 sai lidnan statusad. Torguindvilugoitmižmašiništon «Aisberg»-tegim, plastikpakuitesen tegim i viluštampuidud tegesiden edheotand ratas Sosnovoborskas.
Sosnovoborsk-lidn šingotase Krasnojarskan magaduzrajonaks, Evroplast-kompanijal (PET-pakuitez), sömtegimištol (kalan da merenproduktoiden pakuindal edheotand). Vspäi 2011 fanerankombinat radoi mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Jenisei-jogen oiktal randal, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud kanghil.
Matkad Krasnojarskhasai om 20 km suvipäivlaskmha orhal vai avtotedme. Toine lähembaine lidn om Železnogorsk 15 km pohjoižpäivnouzmha raudtel vai avtotel.
Tobmuz.
Sosnovoborsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Sergei Ponomaröv (2005 — uhoku 2020). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Boris Pučkin vn 2015 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 33 091 ristitud. Kaik 39 375 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 41 080 eläjad vl 2020.
Hristanuskondan kaks' pühäpertid om olmas lidnas, niiden kesken Pühän Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe jumalanpert' vspäi 2010 (ortodoksine hristanuskond) i Biblijan uskon loičendpert' (baptizm).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid (nomer 2, 3, 4 i 8), gimnazii (nomer 1), kaks' keskškolad (nomer 2, 4), aluzškol (nomer 3), čomamahtoiden škol, lapsiden sädamižen pert', sportškol. Sosnovoborskan mehaniž-tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Šaripovo

Šaripovo () om Venäman lidn da lidnümbrik Krasnojarskan randan suvipalan päivlaskmas. Se om Šaripovon rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 18. voz'sadal kuti "Šaripovskoje"-külä. Kätihe rajonan keskuseks vl 1941, radnikžiloks vn 1977 keväz'kun 18. päiväl. Vn 1981 31. heinkud žilo sai lidnan statusad. Vozil 1985−1988 nimitihe sidä "Černenko:ks".
Šaripovon šingotez om sidodud Kanskan da Ačinskan buran hil'basseinan otandha kävutamižhe — Berözovskii-kar'jer i Berözovskai GRES.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kadat-jogen randal (, Čuliman hurapol'ne bassein), 310 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, jagase 11 lidnanlaptaks. Matkad Krasnojarskhasai om 315 km päivlaskmha avtotedme. Lähembaine lidn om Užur 47 km suvipäivnouzmha orhal vai 75 km avtotedme.
Klimat om terav kontinentaline kuiv. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +3,1 C°, kezakun-elokun +16,6..+18,6 C°, tal'vkun-uhokun −10,2..−12,3 C°. Paneb sadegid 220 mm vodes, 8 (kül'mku)..25 (tal'vku) millimetrad kuidme.
Tobmuz.
Kaik kaks' lidnanvuittušt žilod mülüdas lidnümbrikho Šaripovon ližaks: Dubinino (8 961 rist. vl 2017) i Goräčegorsk (641 rist. vl 2017).
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Natal'ja Petrovskaja (keväz'ku 2017 — sulaku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 38 561 ristitud, lidnümbrikon — 48 814 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 33 961 eläjad. Kaik 37 169 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 43 700 eläjad vl 1998.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (om saudud vll 1991−1999) i Jumalanmaman «Palamatoi penzaz»-jumalaižen puine časoun' lämoipalonvastaiženno palakundanno (vspäi 2016).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa päivkodid (nomer 1..6, 15, 21, 22), viž keskškolad (nomer 1, 2 (ende 11), 3, 7, 8), lapsiden da norišton keskuz (koume korpusad), čomamahtoiden škol, lidnan sportškol, olimpižen varan sportškol üks'borcuindoiš. Šaripovon äiprofil'ne kolledž, Tomskan kommunaliž-sauvondtehnikuman filial i Ačinskan saraktehnologijoiden da biznesan kolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Zaozörnii

Zaozörnii () om Venäman lidn da lidnankund Krasnojarskan randan suvipäivnouzmas. Se om Ribnojen rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe vspäi 2008.
Istorii.
Ende evenkalaižiden da Jenisein kirgizlaižiden žilo oli olmas lidnan sijas. Vl 1694 löutihe keitandsolan purtkid da saudihe tegint samha sidä.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vn 1776 elokul kuti "Troicko-Zaozörnai"-slabad () samha loštkivid pühäpertiden iknoiden täht, nimitihe Stroican Turuhanskan jumalankodin — külän uman pidajan mödhe. 19. voz'sadal külä oli tetab villän torguindkeskuseks. Zaozörnii-radnikžilo sai lidnan statusad vn 1948 13. päiväl redukud.
Zaozörnii šingotase raudtestancijal, Vizir-mebel'fabrikal, Krasnojarskan Rock Pillars-kompanijan omblendfabrikal (turistine ekipiruind), sömtegimištol (maidtegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Barg-jogen randal ( 56 km pitte, Jenisein oigedpol'ne bassein), 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnojarskhasai om 120 km päivlaskmha. Lähembaižed lidnad — Borodino 15 km suvipäivnouzmha avtotedme i Zelenogorsk 20 km pohjoižhe avtotedme. Transsiban "Zaozörnai"-raudtestancii () om saudud lidnan suves.
Tobmuz.
Zaozörnii om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Jurii Miklin (sügüz'ku 2013 — kül'mku 2018). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Natal'ja Gruškina vn 2023 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Nina Gorbačevskaja, radoi vn 2008 vilukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 681 ristitud. Kaik 10 286 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 34 724 ristitud vl 1959, Borodinon erištundan jäl'ghe vn 1981 kezal (sil aigal 12 tuhad eläjid) — 15..16 tuhad ristitud vhesai 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan Ioann-jumalantedomehen jumalanpert' om avaitud vl 2000.
Lapsiden openduz om kaks' školad i muzikškol. Krasnojarskan juridižen tehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Zelenogorsk (Krasnojarskan rand)

Zelenogorsk () om Venäman sauptud lidn da lidnümbrik Krasnojarskan randan suvipalan päivnouzmas.
Istorii.
Ezmässai "Ust'-Barg"-žilo () mainitase vl 1920, nimitihe sijaližen penen jogen mödhe. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1956 kuti "Zaozörnii-13", sid' "Krasnojarsk-45" uranan küllästamižfabrikan («elektrohimine tegim») da Krasnojarskan GRES-2 sauvomižen ühtes. Vspäi 1988 pästtas uranad AES:oiden täht vaiše.
Zelenogorsk šingotase metalltegesiden i plastikprofilän edheotandoil, leibtegimel i mebel'fabrikal mugažo. «Sibvolokno»-tegim om okaidud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kan-jogen alajoksmusen hural randal ( 629 km pitte, Jenisein hura ližajogi), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud Ribnojen rajonan territorijal.
Matkad Krasnojarskhasai om 110 km päivlaskmha orhal vai 150 km avtotedme. Lähembaine lidn i Transsiban raudtestancii om Zaozörnii kaks'kümne kilometrad suvhe avtotedme.
Tobmuz.
Zelenogorsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnan pertišton pind — 22 km².
Edeližed lidnümbrikon pämehed oma Mihail Speranskii (tal'vku 2018—), Pavel Korčaškin (sügüz'ku 2014 — tal'vku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 66 056 ristitud, vn 2021 — 54 279 ristitud. Kaik 62 466 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 69 tuhad eläjid vll 2001−2006 (69 500 rist. vl 2001).
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert' om saudud lidnas vll 1996−2003.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kümne keskškolad (nomer 161, 163, 164 (gimnazii), 167, 169, 172, 173 (specializiruidud), 174 (licei), 175, 176), škol-internat VIII toižendan, muzikškol, čomamahtoine škol, nell' sportškolad. Krasnojarskan elektromehanine tehnikum (MIFI-universitetan filial) i Zelenogorskan tegimištoližtehnologijoiden da servisan tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Železnogorsk (Krasnojarskan rand)

Železnogorsk () om Venäman lidn Krasnojarskan randan suvipalan keskuses. Se om Železnogorskan lidnümbrikon (alištub randale) da SATÜ:n (alištub federacijan tobmudele) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1950 kuti "Počtkonor' nomer 9" () tegemha plutonijad azegišton täht. Sodamehed da türmatud ristitud sauvoihe sidä. Eländpunkt sai lidnan statusad vl 1954, udesnimitihe kahtenvuiččikš: "Krasnojarsk:aks-26" oigendamha kirjeižid i nügüdläižikš tobmuden organoiden täht. Železnogorsk om oficialine nimituz vspäi 1994.
Železnogorskan ižandusen päsarakod oma uden südäitukuižen poltusen tehmine da vanhan ümbriradmine, Man kaimdajiden pästand (Venäman civiližiden kaimdajiden 70 %), sauvond, mugažo himine specialine tegim om saudud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Jenisei-jogen oiktal randpolel, Sajaniden Ataman-sel'gan ezimägištol, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Fartalad seištas peniden Gorodskoje- i More-järviden randoil.
Matkad Krasnojarskhasai om 35 km suvipäivlaskmha. Lähembaine lidn om Sosnovoborsk 15 km suvipäivlaskmha raudtel vai avtotel.
Tobmuz.
Lidnanvuitte Podgornii-žilo (6541 rist. vl 2017), koume muite žilod (Dodonovo, Tartat, Uz' Te) da Šiver-külä (, 275 rist. vl 2010) mülüdas lidnankundha Železnogorskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 456,67 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline SATÜ:n pämez' om Igor' Kuksin (tal'vku 2017 — keväz'ku 2023). SATÜ:n Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Sergei Proskurnin vn 2020 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 84 795 ristitud, lidnümbrikon — 93 841 ristitud. Kaik 84 114 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 97 500 eläjad vl 1992, lidnümbrikon — 102 620 eläjad vl 2002.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikoi-arhangelan päjumalanpert' om avaitud lidnas.
Innovacižiden tegimišttehnologijoiden da servisan tehnikum i MIFI:n filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Ujar

Ujar () om Venäman lidn da lidnankund Krasnojarskan randan suvipäivnouzmas. Se om Ujaran rajonan administrativine keskuz.
Enzne.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1760 kuti "Ujar"-külä. Vl 1934 ühtištadihe sidä lähiženke "Klükvennai"-raudtestancijanke da külänke (), nimitihe Ujar-radnikžiloks. Vl 1944 se sai lidnan statusad. Vn 2022 semendkus luja lämoipalo pani mantazole 201 pertid lidnas.
Ujar šingotase sömtegimišton edheotandoil (lihakombinat, leibtegim) i sauvondmaterialiden tegimil (raudbeton, asfal'tbeton, savič, keramiktegesed), mugažo kivivoinvalamižterminal radab lidnas. Kivivoinümbriradai tegim projektiruiše benzinan pästandan täht. Ende loštkiven fabrik i maidtegim radoiba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Transsib-raudtel, 340 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnojarskhasai om 95 km päivlaskmha orhal vai 115 km «Sibir'»-avtotedme. Ujar seižub nelläs kilometras suvhe avtotrassaspäi, ühtenzotase senke kahtel sarakol. Lähembaine lidn om Zaozörnii 40 km pohjoižpäivnouzmha raudtedme vai avtol.
Tobmuz.
Ujar om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 50,22 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan pämehed oma Valerii Priščepko (semendku 2018 — kezaku 2023), Jurii Nikolajev (radoi edel vn 2018 keväz'kud). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Viktor Stateinov vn 2023 kezakuspäi. Edeližed Nevondkundan ezimehed oma Aleksei Šeläkov (semendku 2018 — kezaku 2023), Valerii Priščepko (vn 2018 semendkuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 665 ristitud, rajonan koume videndest. Kaik 12 074 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 21 646 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan Spasan Toižetamižen jumalanpert' om saudud lidnas vspäi 1874.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' päivkodid, nell' keskškolad (nomer 2, 3, 4, 40), ližaopendusen «Pioner»-keskuz, «Junost'»-sportškol ("Nor'aig"). Ujaran maižanduztehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.