Orel

Orel () om lidn da lidnümbrik Venäman päivlaskmas, järed raudte- da avtotesol'm. Se om Orelan agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, om ümbärdajan Orelan municipaližen ümbrikon (vll 2006−2021 — rajonan) administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe. Om olmas «sodahoštusen lidn»-arvnimenke vspäi 2007.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1566 21. päiväl sügüz'kud kuti "Orel"-lidnuz lidnan statusanke Ivan Grazii-carin käskön mödhe. Vspäi 1719 lidn oli Orelan provincijan keskuseks, vll 1778−1928 — Orelan gubernijan pälidnaks. Sen jäl'ghe severz'-se vozid lidn mülüi Kurskan agjaha.
Vn 1937 sügüz'kun 27. päiväspäi sätihe Orelan agjad, i lidn kändihe sen keskuseks. Vozil 1941 (3. reduku) — 1943 (5. eloku) lidn oli okkupiruidud Germanijan sodavägil. Pandud mantazole lidn om udessündutadud 20. voz'sadan kahtendes poles.
Orelan ižandusen päsarakod oma erazvuitte elektromehanine tegimišt, biotehnologine sarak da medicinine tehmine, tömašiništon pästand tegimišton sarakoiden täht (tömašintegimišt), raudbetontegesiden edheotandad, metalližiden tegesiden pästand, sömtegimišt.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalan lodehes, Okanjogen da sen huran Orlik-ližajogen muugotil randoil, 149..231 m korktusil, 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Moskvhasai om 340 km pohjoižhe avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Mcensk vižkümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha orhal, avtotedme vai raudtedme. Lähembaine järed lidn om Bränsk 119 km päivlaskmha-lodeheze avtotedme vai raudtedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +6,7 C°, kezakun-elokun +18..+20 C°, tal'vkun-uhokun −4..−6 C°. Ekstremumad oma −37,8 C° i +39,5 C°. Paneb sadegid 630 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (69..87 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (39..41 mm kus).
Tobmuz.
Orel om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Se jagase nelläks administrativiž-territorialižeks rajonaks (edel 1999. vot niid oli koume). Lidnrajonad ei olgoi municipaližikš ühtnikoikš.
Edeline lidnan pämez' om Vasilii Novikov (sügüz'ku 2015 — reduku 2020), vspäi 2020 hän radab lidnan nevondkundan ezimehen.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 110 564 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 317 747 ristitud, vn 2021 — 303 169 ristitud. Kaik 318 633 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 348 tuhad eläjid vl 1997.
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,8 %, ukrainalaižed — 1,1 %, armenijalaižed — 0,4 %, vaugedvenälaižed — 0,3 %, toižed rahvahad — 1,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell'toštkümne pühäpertid oma saudud lidnas: kaks' jumalankodid (mez'- da naiž-), kaks' päjumalanpertid da kümne jumalanpertid. Mugažo om protestantizman viž jumalanpertid da üks' katoline tulend.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad oma nell' kolledžad, kahesa tehnikumad, üläopendusen viž aluzkundad i toižiden lidnoiden üläopendusen aluzkundoiden nell' filialad (Moskv, Voronež, Piter). Znamasine om Orelan valdkundaline universitet Ivan Turgenevan nimed (alusenpanend 1919 kut pedinstitut, 18 200 üläopenikoid).
Transport.
Avtobusad, trolleibusad, tramvaid, taksid da jogitaksid (kezal) oma kundaližeks transportaks lidnas.
Civiline "Orel-Suvine"-lendimport ("OEL / ОЕЛ / УУОР / UUOR") sijadase kudes kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskuzpalaspäi, 2010-ndes vspäi oli konservacijas i kävutandata, eli rekonstrukcijas läbi vll 2022−2025. Lähembaine radai lendimport om Bränskas.