tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Asino

Asino () om Venäman lidn da lidnankund Tomskan agjan suvipäivnouzmas. Se om Asinon rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1896 kuti "Ksen'jevk"-žilo () elänzoitmaha tahod (sirdnikoiden žilo), möhemba "Ksenievskii", nimitihe Nikolai II-imperatoran Ksenija-sizaren oiktastuseks. Udesnimitihe uden Asino-raudtestancijan mödhe vl 1933, raudtelikund vn 1937 tal'vkuspäi. Kätihe radnikžiloks vn 1945 12. päiväl tal'vkud. Asino-radnikžilo sai lidnan statusad vn 1952 31. päiväl keväz'kud. Vspäi 1973 oli alištunu agjan tobmudele oikti.
Asino šingotase mecan ümbriradmižen tegimil: faneran tehmine, špon koivuspäi, MDF-apak, mugažo meblin pästandal (ištmiden fabrik), leibäntegim i kombisötken tegim ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmaižel röunal, Čulim-jogen hural randpolel i sen huran Terav Kurj-ližajogen oiktal randal (, 109 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Tomskhasai om 92 km suvipäivlaskmha orhal, 112 km avtotedme vai 93 km raudtedme. Toine lähembaine lidn om Anžero-Sudžensk (Kemerovon agj) 103 km suvhe orhal vai 134 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +0,4 C°, kezakun-elokun +15,9..+19,2 C°, tal'vkun-uhokun −15,8..−18,0 C°. Paneb sadegid 537 mm vodes, enamba kezakus-elokus (64..71 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (19..21 mm kus).
Tobmuz.
Asino om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 90 km².
Lidnan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnankundan pämez' om Jurii Kutepov (kül'mku 2012 — semendku 2015). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Natal'ja Sedükova vn 2017 redukuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Nikolai Danil'čuk, radoi vn 2017 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 618 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 — 24 913 ristitud. Kaik 24 539 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33 741 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma olmas lidnas: Pühän Jumalanmaman Katken puine jumalanpert' (vspäi 1976), Pühän Jumalanmaman Katken kivine päjumalanpert' (om saudud vll 2011−2018).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 4, 5), gimnazii (nomer 2), ehtškol (nomer 9), lapsiden da norišton sädamižen keskuz, kaks' sportškolad. Asinon tegimištoližen industrijan da holitusen tehnikum, Tomskan agrarižen kolledžan filial i Tomskan valdkundaližen arhitekturiž-sauvonduniversitetan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Kolpaševo

Kolpaševo () om Venäman lidn da lidnankund Tomskan agjan keskuzpalas. Se om Kolpaševon rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadan augotišes, nimitihe alusenpanijoiden Kolpašnikovad-valdkundmehiden kanzannimen mödhe. Vspäi 1878 oli žiloks, 1933 kätihe radnikžiloks. Kolpaševo sai lidnan statusad vl 1938. Oli Nariman ümbrikon administrativižeks keskuseks (1932−1944). Vll 1941−1943 Novosibirskan pedagogine institut oli evakuiruidud tänna, ičeze opendajiden institut oli avaitud vl 1940 i oli olmas vhesai 1956.
Kolpaševo šingotase «Metallist»-kabel'tegimel i sömtegimištol (leibänkombinat, kalategim, mineralvezi), gazanveimiden sauvondan da holitusen (lendimport) edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Obinjogen oiktal randal, 65 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Tahondan sä om Edahaižen Pohjoižen arvoimižihe tazostadud.
Matkad Tomskhasai om 237 km suvipäivnouzmha orhal, 318 km avtotedme vai Obin ülezjogen. Toižed lähembaižed lidnad oma Asino 240 km i Seversk 224 km suvipäivnouzmha orhal, Kedrovii 215 km suvipäivlaskmha orhal vai 380 km avtotedme (sidä kesken tal'vtedme). Lähembaine raudtestancii sijadase Vauged Jar-žilos 145 km päivnouzmha avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −0,3 C°, kezakun-elokun +15,0..+18,4 C°, tal'vkun-uhokun −16,3..−19,2 C°. Ekstremumad oma −51,4 C° (viluku) i +34,6 C° (kezaku, heinku). Paneb sadegid 519 mm vodes, enamba kezakus-elokus (61..77 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (19..26 mm kus). Voden keskmäine relätivine nepsuz om 75 %, kaikiš madalamb semendkus (63 %), korktemb kül'mkus (83 %).
Tobmuz.
Togur-žilo (7 051 rist. vl 2015) da kaks' pen't küläd (Volkovo, Sever) mülüdas lidnankundha Kolpaševon ližaks. Lidnankundan pind — 909,06 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Aleksandr Černikov, radoi vn 2016 semendkuhusai. Lidnan Nevondkundan ezimez' om Mihail Mironov vn 2015 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 124 ristitud, lidnankundan — 32 001 ristitud, rajonan nell' videndest. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 20 824 eläjad. Vl 2017 kaik 23 272 ristitud elihe lidnas i 30 502 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 319 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Voznesen'jan kafedraline päjumalanpert' om saudud vll 2005−2013.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz-se päivkodid, nell' keskškolad (nomer 2, 4, 5, 7), muzikškol, sportškol, lapsiden da norišton keskuz, lapsiden ekologiž-biologine keskuz. Professionaližen opendusen aluzkundad: Kolpaševon socialiž-tegimištoline kolledž, Tomskan maižanduztehnikuman filial, Tomskan medicinižen i pedagogižen kolledžiden filialad.
Streževoi

Streževoi () om Venäman lidn da lidnümbrik (vspäi 2004) Tomskan agjan lodehes. Se om agjan koumanz' eländpunkt eläjiden lugun mödhe, om ümbärtud Aleksandrovskojen rajonal.
Istorii.
Ende hantin küläd i kalanpüdajiden "Streževoje"-külä (vspäi 1932) oliba olmas necil sijal. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1966 kuti kivivoin sadajiden žilo, nimitihe külän mödhe. 1960-nziden voziden lopus tedotihe žilod kaiken NSTÜ:n Komsomolan udarnikoiden sauvondaks. Radnikžilo sai lidnan statusad agjan alištusenke vn 1978 5. päiväl sulakud.
Streževoi šingotase kivivoin tedištelendal da samižel sen ümbrištos, kivivoinümbriradajal tegimel, kivivoin samižmašiništon tegimel, gazanveimiden i kivivoiveimiden sauvondan da holitusen (lendimport) edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Obinjogen oiktan Pasol-hijaman oiktal randal, 41 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon röunhasai om kümne kilometrad pohjoižhe orhal, Tomskhasai om 635 km suvipäivnouzmha orhal, 2 416 km avtotedme (tal'vte om olmas) vai Obin ülezjogen. Lähembaine lidn da raudtestancii om Nižnevartovsk (Hantin da Mansin avtonomine ümbrik) 63 km lodeheze avtotedme. Jogiport sijadase kudes kilometras lidnaspäi, lendimport eläb bankrotnendan proceduras läbi vspäi 2016.
Klimat om terav kontinentaline, tal'v om hätkeline da vilu. Voden keskmäine lämuz om −2,5 C°, kezakun-elokun +14,0..+17,9 C°, tal'vkun-uhokun −20,8..−22,7 C°. Ekstremumad oma −62 C° i +40 C°. Paneb sadegid 510 mm vodes, enamba kezakus-elokus (71..77 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (16..22 mm kus). Lumikatken keskmäine korktuz sase 60..80 santimetrhasai. Halatoi pord om 83..89 päiväd vodes.
Tobmuz.
Streževoi om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 212,97 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen mer (Administracijan pämez'). Edeline lidnümbrikon pämez' om Valerii Harahorin (keväz'ku 2009 — sügüz'ku 2021). Lidnan Duman ezimez' om Nina Griško vn 2020 redukuspäi. Edeline Duman ezimez' om Margarita Ševeleva, radoi vn 2020 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 42 219 ristitud. Kaik 41 733 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 40 tuhad eläjid vll 1989−2020 (44 600 rist. vl 1998 i 44 693 rist. vl 2009).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud: ph. Mikulai-čudonsädajan (2006) i Sibirin Kaikiden Pühämehiden (letihe vll 1992−1993). Protestantizman «Elon vajeh»-keskuz i islaman «Al'-Hajat»-pühäpert' oma avaitud lidnas mugažo.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 11 päivkodid, seičeme keskškolad, ližaopendusen keskuz, ekologižen kazvatusen keskuz, čomamahtoiden škol, personaližen šingotesen privatine škol, sportškol, noriden turistoiden stancii. Professionaližen opendusen aluzkundad: «Tomskneft'»-kompanijan openduzkombinat, Žirnovskan kivivointehnikuman filial, Tomskan tegimištoliž-gumanitarižen kolledžan filial, üläopendusen aluzkundoiden koume filialad (Piter, Tümen').
Kedrovii (Tomskan agj)

Kedrovii () om Venäman lidn da lidnümbrik (vspäi 2004) Tomskan agjan suvipäivlaskmas. Se om ümbärtud Parabelin rajonal.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1982 kuti londuseližen gazan i kivivoin tedištelendan da sadajiden žilo, nimitihe ümbärdajan kanghan (kedrpedai) mödhe. Valitihe sijad enččen rajonan Pudino-žilo-keskusenno. Kedrovii sai lidnan statusad agjan alištusenke vl 1987.
Kedrovii-lidn om Pudinon kivivoigazansamižen rajonan keskuz, šingotase kivivoin tedištelendal da samižel sen ümbrištos i kivivoiveimen holitusel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Čuzik-jogen oiktal randal (Obinjogen hurapol'ne bassein), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Novosibirskan agjan röunhasai om 70 km suvhe orhal, Tomskhasai om 347 km suvipäivnouzmha orhal vai 451 km avtotedme (sidä kesken tal'vtedme 150 km pitte). Lähembaine lidn om Kolpaševo 215 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 380 km avtotedme (sidä kesken tal'vtedme). Lendimport radab, punolendimed lendletas vahtžiloihesai, voib sadas Streževoi- i Kolpaševo-lidnoihesai.
Kaik kuz' žilod mülüdas lidnümbrikho Kedrovijan ližaks. Lidnankundan pind — 1 697 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 451 ristitud, lidnümbrikon — 3 948 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 5 500 eläjad vl 1996. Kaik 3 199 ristitud elihe lidnümbrikos vl 2018.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' om saudud vll 2008−2017.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Seversk (Tomskan agj)

Seversk () om Venäman sauptud lidn da lidnümbrik Tomskan agjan suvipäivnouzmas. Se om agjan kahtenz' surtte lidn, Tomskan lodehline ezilidn, Rosatom:an kaikiš suremb SATÜ eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1949 kuti "Počtkonor' nomer 5" sauvomha uranan da plutonijan küllästamižfabrikad. Kävutihe türmatud mehiden töid. Vl 1954 žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke, no "Tomsk-7" oli oficialižikš vhesai 1989.
Seversk šingotase Sibirin himižel kombinatal, kogoneb nelläs tegimespäi. Sadas poltust atomstancijoiden täht i raketoiden südäimen täht, ut produkcijad (radioaktivižed substancijad i stabiližed izotopad). Toižed sarakod: sömtegimišt (maidtegim i leibtegim), stökoltegesiden pästand südäimeta Samus'-žilos, laivansauvomižen tegim, kabelän pästand, elektrojagamižapparaturan tehmine.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tom'-jogen oiktal randal (Obin bassein da oiged randpol'), 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Tomsk-lidnan röun om 3,5 kilometras suvipäivnouzmha Severskan röunaspäi, voib sadas avtotel vai Tomin ülezjogen. Kuz' kontrol'punktad om aidos, sidä kesken koume Tomin randirdal. Lähembaine raudtestancii passažiroiden täht om "Tomsk-II" 8,5 kilometras.
Kaik kaks' žilod da koume pen't küläd mülüdas lidnümbrikho Severskan ližaks, ned ei olgoi sauptud lidnan erineden. Lidnümbrikon pind — 485,65 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 108 590 ristitud, lidnümbrikon — 115 331 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 119 500 eläjad vl 2001. Vl 2018 kaik 107 494 ristitud elihe lidnas i 113 847 ristitud kaikes lidnümbrikos.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Vladimiran jumalaižen jumalanpert' om saudud lidnas vll 1994−2000.
Severskan tegimištoline kolledž i MIFI-universitetan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Belovo

Belovo () om Venäman lidn Kemerovon agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om agjan kahesanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Belovon lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud pagenuden Fedor Belov-manmehen parččomaks vl 1726, nimitihe hänen kanzannimen mödhe. Löutihe kivihil't, zavottihe sen samišt vl 1851 läz küläd, se oli ezmäine Kuzbassan kaivuz. Vl 1921 saudihe raudted külänno, i se šingotaškanzihe. Vn 1938 4. päiväl tal'vkud Belovo-radnikžilo sai lidnan statusad.
Belovo om agjan hilen samižen nellänz' surtte keskuz (koume kaivut i kaks' kar'jerad), mugažo sadas šebinäd. Raudbetonan tegim radab. Elektrokatkaižimiden tegim om väges (katkaižimed, painmed, tumblerad). Belovon GRES radab hilel i andab agjan elektrusen koume kümnendest. Nevondkundaližen aigan cinkantegim i mašinoiden sauvomižen da kohendusen edheotandad oliba lidnas mugažo, ei ole rados.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kuzneckan katl'uses, Bačat-jogen hural randal tobjimalaz ( 86 km pitte, Ob'-jogen oigedpol'ne bassein), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kemerovohosai om 105 kilometrad pohjoižhe orhal, 122 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Gur'jevsk koumekümne kilometrad suvipäivlaskmha, Leninsk Kuzneckii 35 km pohjoižhe i Polisajevo 25 km pohjoižhe. Lidn alištadud žiloidenke om ümbärtud Belovon ümbrikon territorijal läz kaikiš polišpäi, mugažo Gur'jevskan ümbrikon administrativine röun om suvipäivlaskmas.
Tobmuz.
Kaik kuz' eländpunktad mülüdas lidnümbrikho, niiden kesken nell' järedad (11..14 tuh. eläjid) lidnanvuittušt žilod: Bačatskii, Gramotejino, Inskoi, Uz' Lidnut (). Lidnümbrikon pind om 219,34 km².
Eläjad.
Kaik 93 108 eläjad oli lidnas vl 1989. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 76 764 ristitud, lidnümbrikon koume videndest, vn 2021 — 68 542 ristitud. Kaik 72 843 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 118 tuhad eläjid vozil 1962 i 1987.
Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: seičeme jumalanpertid i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad (arni lidnas) oma severz'-se nimitadud i nomeruidud päivkodid, viž aluzškolad (nomer 4, 5, 7, 21, 28), kahesa keskškolad (nomer 8..11, 14, 30, 32, 76), gimnazii nomer 1 G.H. Tasirovan nimed. Professionaližen opendusen aluzkundad: Belovon pedagogine kolledž, Belovon politehnine tehnikum (Inskoi-žilos), Kemerovon agjan medicinižen kolledžan filial, Kuzbassan äiprofil'ne tehnikum (ende Belovon raudtetransportan tehnikum), üläopendusen aluzkundoiden nell' filialad (Kemerovo, Novosibirsk, Tomsk).
Berözovskii (Kemerovon agj)

Berözovskii () om Venäman lidn Kemerovon agjan pohjoižes. Se om Kemerovon pohjoine ezilidn, Berözovskijan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1965 11. päiväl vilukud Kurganovk-, Berözovskii- i Oktäbr'skii-žiloiden ühtištusel, mugažo mülütihe severt-se lähižid külid. Lidnümbrik om olmas vspäi 2005.
Lidn om agjan kivihilen samižen znamasižeks keskuseks. Om kuldan, raudtekivendon, mramoran löudmižsijid lidnanno, no ned seištas radmata. Berözovskii ühtenzoitase Kemerovonke avtotel i avtobusoil, lidnalaižed ajeltas sihesai, miše rata.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Barzas- i Šurap-jogiden randal (Tomin oigedpol'ne bassein), 230 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Taigmec ümbärdab lidnad. Lidn alištadud žiloidenke om ümbärtud Kemerovon ümbrikon territorijal kaikiš polišpäi.
Matkad Kemerovon röunhasai om kaks' kilometrad suvhe orhal, avtotedme vai raudtedme, keskuzpalhasai — 27 km.
Tobmuz.
Barzas-žilo (2 111 rist. vl 2010) i Stancionnii-žilo (120 rist. vl 2010) mülüdas lidnümbrikho Berözovskijan ližaks. Lidnümbrikon pind — 82,01 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnümbrikon pämehed oma Svetlana Ščegerbaeva (uhoku 2019 — semendku 2024), Dmitrii Titov (keväz'ku 2013 — viluku 2019). Lidnümbrikon Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Sergei Čurin vn 2023 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Aleksandr Koptelov (uhoku 2016 — reduku 2023).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 279 ristitud, lidnümbrikon — 49 510 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 44 073 eläjad. Vl 2017 kaik 46 859 ristitud elihe lidnas i 48 944 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 51 tuhad eläjid vll 1987−1998 (52 tuh. rist. vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Ioann Kronštadtalaižen jumalanpert' om saudud vll 2000−2009.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koumetoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 9, 10, 12, 14..16, 18, 20, 21, 23, 36), kaks' aluzškolad (nomer 4 i 8), koume keskškolad (nomer 1, 2, 16), kaks' liceid (nomer 15 i 17), lapsiden da norišton sädamižen šingotesen keskuz, čomamahtoiden škol (nomer 14, ende muzikškol nomer 91), lapsiden da norišton kompleksine sportškol A. Bessmertnih nimed. Berözovskijan politehnine tehnikum (ende politehnine škol, profškol nomer 18) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Gur'jevsk (Kemerovon agj)

Gur'jevsk () om Venäman lidn Kemerovon agjan päivlaskmas. Se om Gur'jevskan ümbrikon (edel vn 2019 kül'mkud — rajonan) administrativižeks keskuseks (1935−1963 i vspäi 1987) da palaks. Ümbrikon kaikiš suremb lidn, toine om Salair.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1816 kuti hobedansuladuztegim da žilo senno, nimitihe ph. Gurijan vai finansiden Dmitrii Gur'jev-ministran (1810−1823) kanzannimen mödhe. Vspäi 1826 pästtihe kaugedraudad tegimel. Kätihe radnikžilod lidnaks vl 1938.
Gur'jevsk-lidn šingotase raudan metallurgijan tegimel (terased, vanundtegesed, läz kaht tuhad radnikoid), mugažo pen' kivivoinümbriradai tegim, sömkombinat i gidrofobižen inertižen pölün "Inertnik"-fabrik ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suvipäivnouzmas, Pen' Bačat-jogen randal ( 60 km pitte, Obin oigedpol'ne bassein), Salairan ülüdenno, 230 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Gurjevskan vezivaradim levitase suvhe lidnaspäi, om sätud kut tegimištoline uit 19. voz'sadan augotišes, pindan korktuz om 236 m ü.m.t..
Matkad Kemerovon röunhasai om 150 km pohjoižhe. Lähembaižed lidnad oma Salair kahtes kilometras suvipäivlaskmha i Belovo 30 km pohjoižpäivnouzmha orhal, avtol vai raudtel. Lidnan "Gur'jevsk"-raudtestancii radab jüguiden täht vaiše, ühtenzoitase lidnan tegimidenke i Salairanke.
Tobmuz.
Gur'jevskan lidnankund oli vll 2004−2019. Gur'jevsk oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnan pämez' om Mihail Podanev (sügüz'ku 2015 — sulaku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 817 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 22 134 ristitud. Kaik 23 089 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 tuhad eläjid vl 1967.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Gurii, Samon i Aviv-moknikoiden jumalanpert', ph. Joann-endustajan valatandpühäpert' (letihe vll 1992−1993). Niiden ližaks Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (1874−1876, rušihe vl 1941) i koume časounäd ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume aluzškolad (nomer 10, 15, 16), kaks' keskškolad (nomer 5, 11), škol-internat nomer 6, lapsiden ližaopendusen keskuz, ümbrikon kompleksine sportškol. Belovon äiprofil'žen tehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Jurg

Jurg () om Venäman lidn da lidnümbrik Kemerovon agjan lodehes. Se om agjan seičemenz' lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo Jurgan rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1886. Kätihe radnikžilod lidnaks vl 1949. Saudihe Jurgad eländpunktan generaližiden planoiden mödhe vspäi 1946.
Jurg šingotase mašiništonsauvomižen tegimil (kaivuzmašiništ, mašiništ farmaceftižen i parfümerižen sarakoiden täht), raudan ühthesuladusiden edheotandal, sauvondmaterialiden sarakol (raudbetontegesed, katuz- i gidromaterialad, lämuzizoläcii), sömtegimištol (maid- i leibproduktad, konditerižed tegesed, olud, gaziruidud jomad, puhthan i mineraližen veden pakuitez, torpan kazvatandan tegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tom'-jogen hural randal (Obin oigedpol'ne bassein), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab Jaškinon rajonanke päivnouzmas, Jurgan rajonan territorii levitase suvhe, päivlaskmha i lodeheze lidnaspäi.
Lähembaižed järedad lidnad oma Kemerovo 110 km suvipäivnouzmha, Tomsk 100 km pohjoižhe i Novosibirsk 170 km päivlaskmha.
Tobmuz.
Jurg om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Sergei Popov (kezaku 2011 — sügüz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 81 533 ristitud, vn 2021 — 79 693 ristitud. Kaik 81 733 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 94 300 eläjad vl 1992.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 93,2 %, totarlaižed — 2,5 %, saksalaižed — 1,2 %, ukrainalaižed — 0,7 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: Joann-endustajan Sündundpäivän kafedraline päjumalanpert' (om sätud vll 1993−1995), kaks' jumalanpertid i ph. Jurgii-vägestusenkandajan pühäpert'-časoun'. Pühän Hengen tulendan riman katoline jumalanpert' om letud. Severz'-se protestantizman jumalanpertid oma avaitud: Sibirin lüteranine, baptizman, vižkümnenden päivän uskojiden üksin, i viž evangelijan hristanuskojiden nimitadud pühäpertid.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, augotižškol nomer 5, kaks' aluzškolad (nomer 3 i 15), seičeme keskškolad (nomer 1, 2, 6, 8, 9, 10, 14), lidnan gimnazii i licei, specialine škol-internat. Ližaopendusen büdžetižed aluzkundad oma lapsiden da norišton keskuz, lapsiden (norišton) tehnižen sädamižen keskuz, muzikškol nomer 18, čomamahtoine škol nomer 7, horeografine «Spektr»-škol, viž sportškolad (nomer 1, 2, «Atlant», «Snaiper» i «Parus» ("Pureh")).
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Jurgan tehnologine kolledž, kaks' tehnikumad (agrotehnologijoiden da servisan, mašinansauvomižen i informacižtehnogijoiden), tehnologine institut (Tomskan politehnižen universitetan filial), Kemerovon valdkundaližen universitetan filial.
Kaltan

Kaltan () om Venäman lidn Kemerovon agjan suves. Se om lidn agjan alištusenke (vspäi 1993), om Kaltanan lidnümbrikon administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Tomskan gubernijan elänzoittud tahoiden nimikirjuteses vl 1859 kuti "Kaltanskai"-külä 128 eläjanke. Kätihe "Alakaltan"-küläd () radnikžiloks Kaltan-nimenke vl 1949. Se sai lidnan statusad vn 1959 29. päiväl heinkud. "Kaltan"-raudtestancii radab vspäi 1930.
Kaltan šingotase kivihilen samižel (kaks' kaivut) i Suvikuzbassan GRES:al kivihilenke poltuseks, sauvondmaterialiden edheotandoil (savičuntegim, metalližkonstrukcijad) i lämbituzmašiništon tegimel.
Geografijan andmused.
Kaltan sijadase Kondom-jogen oiktal randal tobjimalaz (, Obin oigedpol'ne bassein), 225 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Voib olda manrehkaidusid kudhe ballhasai. Kivihilen löudmižsijad sijadasoiš päivlaskmha lidnaspäi.
Matkad Kemerovohosai om 218 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 258 km avtol vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Osinniki kümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha i Novokuzneck kaks'kümnes kilometras pohjoižhe orhal sen röunhasai.
Kaik nell' žilod mülüdas lidnümbrikho Kaltanan ližaks, niišpäi kaks' oma pened (Uz' Punkt, Verh-Teš) i kaks' oma surembad: Malinovk ("Малиновка", 7299 rist. vl 2021) i Sarbal ("Сарбала", 1011 eläjad vl 2025). Lidnümbrikon pind om 98,45 nellikkilometrad.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 892 ristitud, lidnümbrikon kaks' koumandest, vn 2021 — 21 752 ristitud. Kaik 20 947 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28 tuh. eläjid vl 1967.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken pühäpert' om avaitud lidnas, saudihe vll 2002−2008.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 7, 10..12, 15, 24, 37, 38), koume aluzškolad (nomer 15, 18, 29), kaks' keskškolad (nomer 1, 30), čomamahtoiden škol (nomer 42), kompleksine sportškol. Kaltanan äiprofil'ne tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Ruzvel't Franklin Delano

Franklin Delano Ruzvel't ( [ˈfræŋklɪn ˈdɛlənoʊ ˈroʊzəˌvɛlt], anglijankel'ne järgeline lühenduz: "FDR"; sünd. 30. viluku 1882, Springvud-usadib, Haid Park, Nju-Jork-štat, AÜV — kol. 12. sulaku 1945, Uorm-Springs-rezidencii, Džordžii, AÜV) oli AÜV:oiden 32nz' prezident (4. keväz'ku 1933 — 12. sulaku 1945). Oli ühtnijan. Edeline prezident oli Gerbert Guver, jäl'ghine — Garri Trumen.
Biografii.
Franklinan kazvatajad oliba štatan aristokratijaspäi, Džeims Ruzvel't-biznesmen (akcijoiden pidai, koli vl 1900) i Sara Enn Delano Ruzvel't. Franklinal Džeims-vell' oli.
Tuleban aigan prezident openui Garvardan kolledžas (1900−1904, bakalavran arv), sid' Kolumbijan universitetan oiktusenškolas (1905−1907), oli pästtud advokataks i zavodi kar'jerad Uoll Stritan juridižes firmas.
Ruzvel't oli valitud politikanmeheks da radoi Nju Jork-štatan Senatas (1911−1913), oli Nju Jork-štatan gubernatoran (1929−1932) i zavodi verod lodelta valičijoidenke radion kal't («lodud ledenno/hil'mätonno»). Radoi valdkundmehen, vll 1913−1920 oli AÜV:oiden sodamerivägiden ministran abunikaks. Napri valitas AÜV:oiden Kongressha senatoraks vl 1914 i varaprezidentaks vl 1920, no sai kilt. Vspäi 1921 mokičihe periodižes ičeze kibuspäi.
Prezident koli verenviškaidusespäi päaivohe, om mahapandud sündundan tahos.
Prezidentan strokud.
Franklin Delano Ruzvel't oli üks'jäine Ühtenzoittud Valdkundoiden prezident, kudambad valitihe enamba mi kahteks strokuks, vll 1932, 1936, 1940 i 1944. Ohjanzi Suren depressijan i Toižen mail'man sodan aigan, andoi äi vägid varmitamha gitleranvastašt koalicijad, ezitoti ÜRO:n projektad, oli Kahtenden (ekonomižen) billän oiktusiš sädajan (1944, Kongress blokirui).
Kanz.
Eleonora Ruzvel't (1884−1962) oli ak vn 1905 17. päiväspäi keväz'kud Franklinan surmhasai. Sündutihe kuz' last, viž poigad: Džeims, Franklin (koli vagahaižel), Elliott, Franklin Delano-noremb, Džon, i Anna-tütär.
Kiselövsk

Kiselövsk () om Venäman lidn Kemerovon agjan suvipäivlaskmas. Se om agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Kiselövskan lidnümbrikon administrativine keskuz (vspäi 2005).
Istorii.
Ende türkad-teleutad elihe lidnan sijas. Läz 1770. vot sirdnikad Keskuzvenämaspäi paniba "Afonino"-, "Čerkasovo"- i "Kiselövk"-küliden alusid. Vn 1917 redukus zavottihe sada kivihil't Kiselövkan kaivudespäi. Vl 1932 žilo kaivudenno sai radnikžilon statusad "Kiselövskii" nimenke, sil-žo vodel ühtištadihe lähižidenke külidenke. Kätihe radnikžilod lidnaks agjan alištusenke vn 1936 20. päiväl vilukud.
Kiselövsk šingotase kivihilen samižel (nell' kar'jerad) i kahtel küllästamižfabrikal, kaivuzmašiništon tegimel, sömtegimištol (konditerine edheotand, maidtegim, kolbasan pästand), mugažo poukahtuzsubstancijoiden tegim, mebel'fabrik i Afoninon savičuntegim ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Abanjogen (, 71 km pitte) üläjoksmusen randal (Tomin hura ližajogi, lankteb Novokuzneckas), 320 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Salairan kräžan ezimägištol. Ottas vet Üläčumišan vezivaradimespäi vižtoštkümnes kilometras suvipäivlaskmha lidnaspäi.
Matkad Kemerovohosai om 154 km pohjoižhe orhal, 176 km avtol vai raudtedme. Lähembaine lidn om Prokopjevsk ani suvhe, kundaližen transportan maršrutad oma ühthižed kahtes lidnas. Molembad lidnad mülüdas Novokuzneckan lidnaglomeracijha (1,15 mln rist. vl 2010).
Tobmuz.
Kaik koume žilod i kaks' küläd mülüdas lidnümbrikho Kiselövskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 292,85 km². Lidnümbrik röunatab Prokopjevskan lidnümbrikonke suves, Prokopjevskan rajonanke päivnouzmas i päivlaskmas, Belovon rajonanke pohjoižes.
Edeližed lidnümbrikon pämehed: Sergei Lavrentjev (keväz'ku 2003 — kül'mku 2018), Maksim Škarabeinikov (viluku 2019 — kül'mku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 98 365 ristitud, lidnümbrikon — 103 019 ristitud, vn 2021 lidnan — 83 431 ristitud. Vl 2017 kaik 90 980 ristitud elihe lidnas i 96 237 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 142 tuh. eläjid vl 1962.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: nell' jumalanpertid i časoun'. Katoline tulend om olmas. Severz'-se protestantizman pühäpertid om sätud (baptizman loičendpert', vižkümnenden päivän jumalanpert'). Islaman pühäpert' om avaitud vspäi 2004. Buddizman uskojiden kund om registriruidud.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 36 päivkodid, seičeme aluzškolad (nomer 3, 15, 16, 23, 24, 33, 35), kahesa keskškolad (nomer 5, 11, 14, 25, 27, 28, 30, 31), licei nomer 1, lapsiden sädamižen pert', lapsiden sädamižen keskuz, lapsiden da norišton sädamižen šingotesen keskuz, kaks' muzikškolad (nomer 16 i 17), čomamahtoiden škol nomer 66, lapsiden da norišton sportškol (kahesa openduzkeskust).
Professionaližen opendusen aluzkundad: Kiselövskan kaivuztehnikum, transportiž-tehnologine tehnikum (Kiselövskan politehnine tehnikum ende, udesnimitihe vn 2025 sulakus), pedagogine kolledž.
Mariinsk

Mariinsk () om Venäman lidn Kemerovon agjan pohjoižes. Se om Mariinskan ümbrikon (edel vn 2021 kezakud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Ende čuliman totarlaižed elihe lidnan sijas. Vl 1698 venälaižed paniba "Kijskoje"-žilon alust Moskvan počtantraktal. Vl 1856 žilo sai lidnan statusad.
Vl 1857 udesnimitihe Kijskoje-lidnad Aleksandr II-imperatoran Marija Aleksandrovna-akad (1824−1880) oiktastuseks. Transsib läbiti lidnad 19. voz'sadan lopus, saudihe raudtesildad joges päliči vl 1895. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (om udessündutadud toižel sijal vodele 2007) i kaumžoman puine časoun', katoline i judaizman pühäpertid oliba lidnas ende. Om kaičenus äi torgovanoiden kivižid pertid.
Mariinsk šingotase raudten edheotandoil i turizmal, etilspirtan tehmine i alkogoližiden jomižiden kaks' tegint ratas. Transsibirin kivivoinveim om saudud lidnanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suviröunanno, Kii-jogen alajoksmusen hural randal ( 548 km pitte, Čuliman hura ližajogi), 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Reljef om tazo.
Matkad Kemerovohosai om 141 km suvipäivlaskmha orhal, 168 km avtol vai 225 km raudtedme. Lähembaine lidn om Anžero-Sudžensk 110 km päivlaskmha orhal, 145 km avtotedme vai Trassibadme.
Tobmuz.
Mariinskan lidnankund oli vll 2004−2021, lidn oli sen üks'jäižeks eländpunktaks.
Enččen lidnankundan tobmuden pämez' oli lidnan Administracijan pämez'. Otiba sidä radnikust: Vasilii Brüzgin (kül'mku 2019 — heinku 2021), Vladimir Bobrov (heinku 2012 — semendku 2019). Administracijan likvidacižen laudkundan ezimez' oli Jelena Šaidulina vn 2021 redukuspäi. Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2022 heinkus. Lidnankundan Rahvahandeputatoiden nevondkund om pästtud radmaspäi vn 2022 kül'mkus, likvidacižen laudkundan ezimez' oli Aleksandr Pogodin vn 2021 redukuspäi. Najil' Minibajev radoi nevondkundan jäl'gmäižen ezimehen vn 2021 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 526 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 — 40 779 ristitud. Kaik 39 091 eläjad oli lidnas vl 2017. Mariinskan ristitišton lugu vajehtase 39..43 tuh. eläjid röunoiš vspäi 1959 (kaikiš suremb oli 43 000 rist. vl 2003).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan kafedraline päjumalanpert' (om letud vll 2000−2007, kellčuhunduz ei ole vaumitud) i Anastasija-sol'menpätajan časoun' (2009). Niiden ližaks znamasine surudel Kaikiden Pühämehiden puine jumalanpert' ei ole kaičenus, se oli saudud vll 1862−1865 i paloi lophu vl 1960.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' aluzškolad (nomer 3 i 12), koume keskškolad (nomer 1, 6, 7), gimnazii (nomer 2), psihologiž-pedagogižen abun škol-internat, lapsiden ližaopendusen keskuz, lapsiden sädamižen pert', muzikškol (nomer 22), sportškol. Mariinskan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Piter (znamoičendad)

Piter om Venälaižen Federacijan subjekt da kahtenz' surtte lidn.
Piter voib znamoita mugažo:
Amundsen Rual'

Rual' Engel'bregt Gravning Amundsen (; s. 16. heinku 1872, Borge, Norvegii — kol. 18. kezaku 1928, Barencan meri, Arktik) oli norvegine polärine matkadai da tedoidai. Hän viden kesken joukunke saihe Suvinabahasai ezmäižen kerdan mail'mas, vn 1911 14. päiväl tal'vkud, i kaik pörduihe tagaz Skottan ekspedicijaspäi erineden. Maskirui edelkävujan ekspedicijoid tedoidusikš, kaiken rahavelgan problemad oliba.
Biografii.
Rualin tat oli Jens Engebrekt Amundsen-edheotai-meritorgovan (1820−1886), mam — Hanna Henrike Gustava Salkvist (Amundsen), valdkundmehen tütär. Hö sündutihe nell' poigad, i Rual' oli norembaižen. Ročilaine Elizabet Gustavson-guvernant holdui lapsiš noressai, i Hannan surman jäl'ghe vl 1893 abuti Rualile lujas. Rual' Amundsen openui školas pahoin, taci opendust medicinižen universitetan vaumičendpalakundas. Lapsessai mahtoi štarkta suksil i sportazi, tegi lähižid matkoid vellenke i sebranikoidenke, muga vaumiči oigeta elon planoid.
Tedomatkad.
Vn 1895 kevädel Amundsen oigenzi šturmanan egzaminad i ühtni Bel'gijan antarktižhe satusetomha ekspedicijha (1896−1899) merimeheks. Sid' oli ekspedicijoiden pämehen kaiken:
Kanz.
Amundsen päti ühtneda polärižihe ekspedicijoihe prihastusespäi i jäi naimatoman elon hätkte. Hänel koume sudaruškad oli, kaik naižed oliba lähtnuded mehile edel sidä. Vll 1920/1921 tal'vdundan aigan Čukotkal Amundsen kändihe ižindamaks čukačun Kakonita- i Kamilla-neičukaižiden täht, andoi tütrindamid ičeze kanzannimed da oigenzi opetas Norvegijha ičeze Leon-vellennoks.
Topki

Topki () om Venäman lidn, lidnankund da transporttesol'm Kemerovon agjan lodehes. Se om Topkin ümbrikon (edel vn 2019 heinkud — rajonan) administrativine keskuz. Mülütihe rajonha vl 2005.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1914 raudtestancijaks «Transsib — Ščeglovo»-jonol. Vspäi 1917 puruvedimiden depo radoi, NSTÜ:n parahim 1930-nzil vozil. Kätihe radnikžiloks vl 1929. Se sai lidnan statusad vn 1933 10. päiväl sulakud. Järed cementtegim om saudud vll 1953−1966, radab sijaližel torhudel.
Topki šingotase cementantegimel, raudten edheotandoil i sömtegimištol (kiruhsöndan «Podorožnik»-verkon tehmine). Om raudtesol'meks Transsiban, Kemerovon i Novokuzneckan čuradusihe.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmas, 230..310 m ü.m.t. korktusil. Tahond om sokaz päivlaskmha lidnaspäi.
Matkad Kemerovohosai om kaks'kümne kilometrad päivlaskmha orhal, avtol vai raudtedme, se om lähembaine lidn. Ratas mouckiven löudmižsijad seičemes kilometras lodeheze. «Sibir'»-avtote (R-255) ümbärdab lidnad pohjoižpäivnouzmaižes poles.
Topki om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 28 641 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 27 158 ristitud. Kaik 27 963 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 34 100 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma sätud lidnas: ph. Sergii Radonežalaižen pühäpert' (om saudud vll 1994−2006) i ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om saudud vl 1972, eile rados).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, viž keskškolad (nomer 1, 2, 4, 6, 8), lapsiden da norišton sädamižen pert'kulu, čomamahtoiden škol nomer 5, čomamahtoine škol nomer 17, lidnan lapsiden da norišton sportškol. Topkin tehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Miski

Miski (, šorijan kel': "Томазақ") om Venäman lidn Kemerovon agjan suves. Se om Miskin lidnümbrikon (vspäi 2005) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Šorijalaižed elänzoitiba nenid sijid 1770-nziš vozišpäi i nimitihe "Tomazak"-ulusaks. Venäman istoriografijan mödhe eländpunktan aluz om pandud vl 1826 i nimitihe "Miski"-ulusaks. Vspäi 1926 Miski oli Mägišorijan rahvahaližen rajonan administrativižeks keskuseks, vll 1930−1939 — Kuzedejevo-žilo, sid' tühjitihe rajonad venälaižiden suren lugumäran sirdmižen tagut otmaha agjad kävutamižhe tegimištol. Kätihe radnikžiloks vl 1949. Se sai lidnan statusad vn 1956 8. päiväl semendkud. Tom'-Usinskai GRES om saudud vll 1953−1965, radab alasortun hilel.
Miski šingotase kivihilen samižel (kuz' millionad tonnoid vl 2015, «Sibirginskijad» kar'jer i kaivuz, «Sibir'»-küllästamižfabrik), sauvondmaterialiden tegimil (raudbeton, metalližkonstrukcijad, keramzit, gazbetonblokad) i elektroenergetikal, mugažo elektromontažtegesiden edheotand radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižpäivnouzmas, ülüdel («nemel»), Mras-Su-jogen hural randal tobjimalaz ( 338 km pitte), kahtes kilometras sen lanktendan sijaspäi Tomihe huralpäi, 196..249 m ü.m.t. korktusil. Kiizak-jogi ( 16 km pitte) lankteb Mrassuhu oiktalpäi lidnan istorižes keskuses. Om ümbärtud mägirajonil.
Matkad Kemerovohosai om 213 km lodeheze orhal, 272 km avtol vai raudtedme. Miski mülüb Novokuzneckan lidnaglomeracijha (1,15 mln rist. vl 2010). Lähembaine lidn om Meždurečensk vižtoštkümnes kilometras päivnouzmha. Kaik nell' raudtestancijad, päraudtestancii i kaks' avtostancijad ratas lidnas.
Tobmuz.
Kaik 14 pen't žilod mülüdas lidnümbrikho Miskin ližaks, suremb om Podobas (1126 rist. vl 2010). Lidnümbrikon pind — 728,53 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Dmitrii Ivanov (sügüz'ku 2013 — kezaku 2019). Lidnümbrikon Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Aleksei Arhipov vn 2023 redukuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Aleksandr Kul'čickii (eloku 2019 — semendku 2023), Jevgenii Timofejev (radoi vn 2019 elokuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 43 038 ristitud, lidnümbrikon — 45 375 ristitud, vn 2021 lidnan — 40 109 ristitud. Kaik 41 628 ristitud elihe lidnas i 43 780 ristitud kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 48 600 eläjad vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud i avaitud lidnas: Jumalanmaman «Odigitrija»-jumalaižen (om letud vl 1999−2001), ph. Ondrijan Ezikuctud (2004) i ph. Serafim Sarovalaižen.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma vižtoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..5, 11, 12, 14, 15, 17..19, 21..23), koume aluzškolad (nomer 3, 6, 10), nell' keskškolad (nomer 1, 2, 4, 12), kaks' speciališt (korrekcišt) školad (7. i 8. toižendan), ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol nomer 3, lapsiden da norišton sportškol. Tom'-Usinskii energotransportine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Osinniki

Osinniki ( «habikod», šorijan kel': "Тағдағаал") om Venäman lidn Kemerovon agjan suves. Se om Osinnikin lidnümbrikon (vspäi 2005) administrativine keskuz da päpala.
Istorii.
Osinniki mainitasoiš ezmäižen kerdan Tomskan gubernijan elänzoittud tahoiden nimikirjuteses vl 1859 320 eläjanke, i ezmäižed kaivuded oliba tehtud 19. voz'sadal.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1926 kuti "Osinovk"-radnikžilo () šorijalaižiden "Osinniki"-ulusan sijas. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1938 4. päiväl tal'vkud nügüdläiženke nimenke. Oli Osinnikin rajonan administrativižeks keskuseks vll 1961−1963 i 1987−1989 (konz rajon-ki oli).
Osinniki šingotase kivihilen samižel («Osinnikovskai»-kaivuz), meblin tehmižel i pilindmaterialoiden edheotandal, kohenduzmehanižel tegimel i pälembaižen soban omblendfabrikal, sömtegimištol (leibtegim, vintegim, südäiveded), mugažo maižanduztorhuden ümbriradmižen ceh radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kondomanjogen oiktal randal (, šorijan kel': "Қондум" 392 km pitte, Tomin hura ližajogi), 230 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kandalep-jogeihut ( kümnen kilometrad pitte) läbitab lidnad i lankteb Kondomha oiktalpäi. Lidn om ümbärtud Novokuzneckan rajonan territorijal läz kaikiš polišpäi, röunatab Kaltanan lidnümbrikonke suvipäivlaskmas.
Matkad Kemerovohosai om 210 km pohjoižhe-lodeheze orhal, 247 km avtol vai raudtedme. Osinniki mülüb Novokuzneckan lidnaglomeracijha (1,15 mln rist. vl 2010) i om ümbärtud Novokuzneckan rajonal. Lähembaižed lidnad oma Novokuzneck 10 km lodeheze röunhasai i Kaltan kümnes kilometras suvipäivlaskmha.
Tobmuz.
Taižin-žilo (, 4 812 rist. vl 2017) mülüb lidnümbrikho Osinnikin ližaks, edel 2011. vot toižed žilod mülüiba. Lidnümbrikon pind — 71,36 km².
Lidnümbrikon Nevondkundan ezimez' om Natal'ja Kovalenko vn 2018 sügüz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 46 001 ristitud, lidnümbrikon — 60 918 ristitud, vn 2021 — 40 367 ristitud. Vl 2017 kaik 43 008 ristitud elihe lidnas i 47 820 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 71 tuhad eläjad vl 1962.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican (letihe vll 2004−2008) i Illä-endustajan (om saudud vll 1971−1974 vajehtamha loičendpertid). Islamanuskojiden kund om registriruidud mugažo.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, seičeme keskopendusen školad (nomer 3, 16, 21, 31, 33, 35, 36), lapsiden sädamižen pert', muzikškol nomer 20, čomamahtoine škol nomer 18, kaks' čomamahtoiden školad (nomer 33 i 57), lapsiden da norišton boksan sportškol V.H. Tarašan nimed.
Osinnikin politehnine tehnikum i kaivuztehnine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Transport.
Avtobusad, maršruttaksid i tramvaid oma kundaližeks transportaks lidnas.
"Osinniki"-raudtestancii (ende "Kandalep" jogen mödhe) i "405. km"-platform oma saudud «Novokuzneck — Taštagol»-raudtekeskustal.
De Goll' Šarl'

Šarl' de Goll' ( [ʃaʁl də ɡol]), täuz' nimi Šarl' Andre Žozef Mari de Goll' Majo (; sünd. 22. kül'mku 1890, Lill', Francii — kol. 9. kül'mku 1970, Kolombe le Döz Egliz-kommun Francijan pohjoižpäivnouzmas, om mahapandud sigäna-žo) oli Francijan 18. prezident jenaralan arvonke.
Biografii.
Šarl' oli sündnu patriotižhe katoližhe kanzha. Anri de Goll'-tat (1848−1932) oli filosofijan i literaturan professoran, De Golliden bajarišton rodul, Žanna Majo (1860−1940) — mam, kodiemäg. Koume velled da sizar oli Šarlil.
Om Parižan Stanislavan privatižen katoližen kolledžan i Sen-Siran sodaškolan pästnikan, möhemba radoi opendajan siš kapitanan arvonke. Vll 1922−1924 openui Parižan Üläsodaškolas.
Valdkundaline radnikoičend.
De Goll' ühtni Ezmäižen i Toižen mail'man sodoihe, Alžiran sodaha ripmatomudes (1954−1962). Sädi äi teoretižid kirjutisid sodatös 1930-nzil vozil. Radnikoiči Francijan ohjastuses vspäi 1932 i služi armijas oficeraks. Radoi Francijan Pordaigaližen ohjastusen ezimehen (3. kezaku 1944 — 20. viluku 1946) i oli Francijan Vastustusen lideraks sodan aigan.
Jenaral oti Francijan Ministrišton ezimehen i kaičendministran radnikusid ühten aigan (1. kezaku 1958 — 8. viluku 1959), sid' radoi Francijan prezidentan 10 vot (8. viluku 1959 — 28. sulaku 1969). De Goll' vajehti Rene Kotid (4. Tazovaldkund) i oli Videnden Tazovaldkundan ezmäižeks prezidentaks, Žorž Pompidu radoi jäl'geližeks prezidentaks.
Kanz.
Oli nainu vs 1921 sulakun 7. päiväspäi, eliba Ivonna de Goll'-akanke (neiččel Vandru, 1900−1979) Šarlin surmhasai. Sündutihe Filipp-poigad, Anna- i Elizabet-tütrid.
Polisajevo

Polisajevo () om Venäman lidn Kemerovon agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Leninsk-Kuzneckijan ümbrikon palaks vspäi 2024, vll 1999−2024 oli erigoittud Polisajevon lidnümbrikon administrativžeks keskuseks da päpalaks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1940 kuti žilo udenno «Polisajevskai»-kaivudenno. Kätihe sidä "Polisajevo"-radnikžiloks vl 1952. Mülütihe Polisajevo- i Krasnogorskii-žiloid Leninsk Kuzneckijha vl 1987. Vn 1989 30. päiväl redukud erigoittihe Polisajevod i anttihe sile lidnan statusad.
Polisajevo šingotase kivihilen samižel (koume kaivut i kaks' küllästamižfabrikad), sauvondmaterialiden pästandal (raudbetontegim, plastikiknoiden fabrik, uksiden edheotand).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Inänjogen () oiktal randal, Kuzneckan katl'usen keskuses, 250 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kemerovohosai om kahesakümne viž kilometrad pohjoižhe orhal, 96 km avtol vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Leninsk Kuzneckii ani lodeheze, kundaližen transportan maršrutad oma ühthižed kahtes lidnas, i Belovo 25 km suvhe. Lidn om ümbärtud Belovon ümbrikon (päivnouzmas, suves i suvipäivlaskmas) i Leninsk Kuzneckijan rajonan (päivlaskmas i pohjoižes) territorijoil toižiš polišpäi.
Tobmuz.
Krasnogorskii-žilo (2 965 rist. vl 2010) i Kaivuden nomer viž žilo (82 rist. vl 2010) mülüiba lidnümbrikho Polisajevon ližaks. Lidnümbrikon pind oli 49,29 km².
Vspäi 2024 lidnümbrikon erigoittud tobmuz om likvidacijan pordhal. Polisajevon territorialine ohjanduz om sätud Leninsk-Kuzneckijan ümbrikos.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 27 624 ristitud, lidnümbrikon — 30 671 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 25 631 eläjad. Vl 2017 kaik 26 510 ristitud elihe lidnas i 29 466 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 32 400 eläjid vl 2001.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' jumalanpertid oma sätud lidnümbrikos 1990-nziš vozišpäi: ph. Serafim Sarovalaižen, ph. Mikulai-čudonsädajan i phh. Petran da Fevronijan Muromalaižiden — lidnas, sur' Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert' om Krasnogorskii-žilos (letihe vll 2020−2023). Protestantizman kaks' loičendpertid (baptizm i evangeližen uskondan hristanuskojad) oma saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne päivkodid (nomer 1, 2, 3, 19, 26, 27, 35, 47, 50, 52), viž aluzškolad (nomerad 14, 17, 32, 35, 44), licei, keskškol-internat (nomer 23), čomamahtoiden škol (nomer 54), sportškol. Polisajevon industrialine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Taig (lidn)

Taig () om Venäman lidn da raudtesol'm Kemerovon agjan lodehes. Se om Taigan lidnümbrikon administrativine keskuz (vspäi 2005).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud sokhaze tahondha vl 1896 kuti "Tomsk-Tajožnii"-žilo sauvomha da holitamha Transsib-raudted da sen sarakod Tomskhasai. Žilo šingotihe teravas, saudihe nell' pühäpertid i ristitišt saihe kümnehe tuhazesai, kätihe Tomskan gubernijan lidnaks nügüdläiženke nimenke vn 1911 27. päiväl vilukud. Vll 1925−1943 mülüi Novosibirskan agjaha lidnaks agjan alištusenke.
Taig-lidn šingotase raudten edheotandoil (vedimiden i vagonoiden kohenduzdepod), mugažo omblendfabrik radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suvipäivlaskmas, Jai-jogen keskjoksmusen hural randpolel ( 380 km pitte, Čuliman hura ližajogi), 250 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnümbrik röunatab Jajan rajonanke pohjoižpäivnouzmas, Anžero-Sudženskan ümbrikonke päivnouzmas, Jaškinon ümbrikonke suves i päivlaskmas, Tomskan agjanke pohjoižes.
Matkad lidnaspäi Tomskan agjan röunhasai om kaks'kümne kilometrad pohjoižhe orhal, Kemerovohosai om kahesakümne nell' kilometrad suvipäivnouzmha orhal, 103 km avtotedme vai raudtel. Lähembaine lidn om Anžero-Sudžensk 25 km päivnouzmha orhal vai raudtel, 65 km avtotedme. Lähembaine lendimport om Tomskan «Bogaševo» 60 km lodeheze raudtedme.
Tobmuz.
Kaik kaks' žilod da koume elänzoittud raudtesarad mülüdas lidnümbrikho Taigan ližaks. Lidnümbrikon pind — 553,44 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 331 ristitud, lidnümbrikon — 27 424 ristitud, vn 2021 — 22 375 ristitud. Kaik 24 183 eläjad oli lidnas i 26 016 eläjad kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33 860 eläjid vl 1959.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Teiden tehnine škol i Taigan raudtetransportan institut (mülüb Omskan ühtenzoituzteiden valdkundaližhe universitetha) oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Armstrong Nil

Nil Olden Armstrong (; sünd. 5. eloku 1930, Uapakonet-lidn, Ogajo, AÜV — kol. 25. eloku 2012, Cincinnati, Ogajo, AÜV) oli amerikalaine sodamerilendai da astronavt, lendai-kodvii, kosmine inžener da Cincinnnatin universitetan professor. Tegi ezmäšt ristitun haškud Kudmaižen pindha (20. heinku 1969) «Apollon-11»-missijan aigan.
Biografii.
Nil oli sündnu Stiven König Armstrong-auditoran () i Viola Engelin (angl. "Viola Louise Engel") kanzha, šotlandijan i saksan augotižlibundanke. Norembad Džun-sizar i Din-vell' oliba Nilal. Kanz sirdi tatan radon jäl'ghe, oli 16 lidnas, i vl 1944 pördui Uapakonetha.
Armstrong oli pästtud Uapakonet-lidnan keskškolaspäi vl 1947. Sai lendajan licenzijad školas opeten völ, edel avtovedajan oiktust. Oli skautoiden likundan ühtnijan i sai kaikiš korktembad «Eagle scout»-rangad.
Sodakar'jer.
Vspäi 1947 Nil Armstrong openui Pördjun universitetas kaks' vot, aviacijan inžiniringan specialižusenke. Valdkund maksoi opendust koumevoččen armijan radnikoičendan arvoimiženke, i Armstrong läksi armijha.
Ühtni Korejan sodaha, lendi 78 kerdad i oli lodud ühten kerdan. Vl 1955 pästtihe universitetaspäi bakalavraks. Lendi kosmosha kaks' kerdad, ezmäižen kerdan oli «Džemini-8»-missijan käsknikan vn 1966 keväz'kus, tehtihe kahten laivan ühtnendad kosmosas.
Kanz.
Armstrong oli naižiš kahtišti. Dženet Šeron oli ezmäine ak vll 1956−1994, erigoitihe, sündutihe Mark- i Erik-poigid, Karen-tütär koli laps'aigan. Kerol Held Nait oli kahtenz' ak vspäi 1994 Nilan surmhasai.