tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Magadan

Magadan () om lidn da lidnümbrik Venäman pohjoižpäivnouzmas. Se om Magadanan agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, meriport.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1929 radnikžiloks otmaha kävutamižhe Koliman randan tarbhaižid kaivatusid, sidä kesken kuldad. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1939.
Magadan šingotase meriportal, kohenduzmehanižel tegimel (kaivuztehnik), sauvondmaterialiden pästandal (punümbriradai kombinat, panel'pertinsauvondan tegim), sömtegimištol (maidtegim, leibtegim, kalanümbriradai tegim, mineralveden tegim). Agjan kaivuzkompanijoiden päfaterad sijadasoiš lidnas. Magadanan LEK otab hiled poltuseks.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Ohotskan meren randištol, Magadank-jogen muugotil randoil, 70 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, om ümbärtud sambnuzil vulkanoil. Matkad Moskvhasai avtotedme om 9709 km.
Klimat om subarktine meren valatoitusenke. Voden keskmäine lämuz om −2,7 C°, heinkun-elokun +11,8..+12,0 C°, tal'vkun-uhokun −14,9..−16,4 C°. Ekstremumad oma −37,0 C° (tal'vku) i +27,8 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −3,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +3,3 C° (tal'vku, uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +2,0 C°). Paneb sadegid 561 mm vodes, enamba elokus-redukus (77..93 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (13..17 mm kus). Meriveden lämuz voib vajehtadas −1,8..+18,0 C° röunoiš, meri oleleb jädunu kül'mkus-sulakus, veden keskmäine lämuz om +12 C° heinkus-elokus.
Tobmuz.
Kaik kaks' lidnanvuittušt žilod mülüdas lidnümbrikho Magadan-lidnan ližaks: Sokol (4806 rist. vl 2017) i Uptar (2109 rist. vl 2017). Lidnümbrikon röunoiš znamasine jogi om Dukč.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 95 982 ristitud, vn 2021 — 90 757 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 92 711 eläjad, lidnümbrikon 99 626 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 155 tuhad eläjid vl 1991.
Ortodoksižen hristanuskondan ühesa pühäpertid oma saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican kafedraline päjumalanpert' (om saudud vll 2001−2011), nell' jumalanpertid, ph. Sergii Radonežalaižen loičendpert', kaks' časounäd, valatusiden pühäpert'. Protestantine seičemenden päivän adventistoiden pühäpert' om avaitud mugažo.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Pohjoižpäivnouzmaine valdkundaline universitet (alusenpanend 1960 kut pedinstitut, 2,1 tuh. üläopenikoid, koume institutad i ližaopendusen fakul'tet), viž kolledžad, tegimištoline tehnikum, sömižen industrijan da holitišiden sferan licei.
Transport.
Maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Avtobusad ühtenzoittas lidnad agjan eländpunktoidenke, ei ole raudteid. Meriport radab vodes läbi, tal'vel jänmurendajiden abul.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Magadan (Sokol)"-lendimport V. Visockijan nimed ("GDX / UHMM / МДС", 471 tuh. passažiroid vl 2021) sijadase 56 kilometras pohjoižhe lidnaspäi läz «Kolim»-avtoted da Sokol-žilod. Tehtas reisid Edahaižen Päivnouzmman lidnoihe, Sibirin suven järedoihe lidnoihe, Moskvha i Piterihe. Pen' civiline "Magadan-13"-lendimport sijadase 13 kilometras läz «Kolim»-avtoted, sišpäi tehtas čarterreisid.
Penz

Penz () om lidn da lidnümbrik i raudtesol'm Venäman päivlaskmas. Se om Penzan agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1663 kuti "Penz"-lidnuz Venäman röunal, mainitase lidnan statusanke kerdalaz. Om nimitadud penen Penz-jogen mödhe ( 78 km pitte, Suran hura ližajogi). Vozil 1796−1928 oli Penzan gubernijan pälidnaks. Vspäi 1850 bumagfabrik radab. Vn 1858 lämoipalo pani mantazole pol'lidnad, sil-žo vodel kaugedraudanvalamižtegim radaškanzi. Vl 1874 raudte tuli lidnha. Toižen mail'man sodan aigan evakuiruidud tegimed NSTÜ:n päivlaskmaspäi zavodiba industrijan heredad ližadust.
Penz šingotase erazvuiččel mašinansauvomižel (kompressorad, torvarmatur, kosmižen i himižen sarakon täht), teraztorviden pästandal, elektronikan i ladimiden edheotandoil, zelläntegimel, bumagfabrikal (bumag-aluz), sömtegimištol (liha- i maidproduktad, konditerine fabrik).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sur-jogen molembil randoil (, Volgan oiged ližajogi), 134..280 m korktusil, 174 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Suran vezivaradim (vspäi 1979, 110 km²) om ülezjogen, ani suvipäivnouzmha lidnaspäi.
Matkad Moskvhasai om 629 km lodeheze avtotedme. Zarečnii-SATÜ röunatab lidnanke päivnouzmas.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +5,5 C°, kezakun-elokun +18,3..+20,4 C°, tal'vkun-uhokun −7,4..−9,1 C°. Ekstremumad oma −40,5 C° (tal'vku-uhoku) i +40,4 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −1,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +11,0 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +4,7 C°). Paneb sadegid 542 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (59..65 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (31..35 mm kus). Päivänvauktusen hätkeližuz om 7 časud 32 minutad 21. tal'vkud, 16 časud 57 minutad 21. kezakud.
Tobmuz.
Penz jagase nelläks (vspäi 1979) lidnrajonaks. Ičeze administracii om kaikuččes, no ned ei olgoi municipaližikš ühtnikoikš. Lidn om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnan pämez' om Nikolai Taktarov (eloku 2018 — sügüz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 517 311 ristitud, vn 2021 — 501 109 ristitud. Kaik 523 726 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 552 tuhad eläjid vozil 1992−1993.
Enamba mi 30 religijan aluzkundad oma saudud lidnas: ortodoksižen hristanuskondan 25 pühäpertid, sidä kesken päjumalanpert' i jumalankodikund, katoline tulend, islaman pämečet', judaizman pühäpert'.
Professionaližen opendusen aluzkundad: viž valdkundališt universitetad, kümne üläopendusen aluzkundoiden filialad (ühesa — Moskv, üks' — Alauz'lidn), keskopendusen 15 kolledžad.
Transport.
Avtobusad, trolleibusad, maršruttaksid i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. «Moskv — Čeläbinsk»-mante (M5, «Ural») ümbärdab lidnfartaloid pohjoižespäi. Ezilidnelektrojonused ühtenzoittas lähižidenke lidnoidenke.
Federaline civiline "Penz"-lendimport V.G. Belinskijan nimed ("PEZ / ПНА / UWPP", 216 tuh. passažiroid vl 2021) sijadase ühesas kilometras suvhe lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Moskvha, om sezonižid reisid Sočihe i Simferopolihe.
Rostov Donal

Rostov Donal ( [rɐˈstof nə dɐˈnu], paksus muite "Rostov" paginas) om millionerlidn, kaikiš järedamb Venäman suves. Se om Rostovan agjan da Federativižen Suviümbrikon administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Tetab muštatiž sanub: «Odess om mamam, Rostov om tatam».
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1749 Jelizaveta Petrovna-imperatornaižen kirjeižen mödhe. Se sai lidnan statusad vl 1807.
Rostov Donal šingotase mašinansauvomižen tegimil (villän da sötkenobradindkombainad, punolendimed, santehnižed segoitimed, mašiništ kebnan tegimišton täht), sodaradiosidon ladimiden pästandal, sömtegimištol (pühävoi, olud, tabak).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Päivnouzmaižen Evropan alangišton suvipäivlaskmas, seižub Don-jogen oiktal randal tobjimalaz, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Rostovan keskuzpalaspäi jogensuhusai da Azovmerhesai om 46 km, matkad Moskvhasai om 1092 km. Ezilidnad oma Aksai päivnouzmas, Bataisk suves i Azov suvipäivlaskmaižes poles.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +9,9 C°, kezakun-elokun +21,6..+24 C°, tal'vkun-uhokun −1,3..−3 C°. Ekstremumad oma −31,9 C° (viluku) i +40,2 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −0,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,8 C° (uhoku). Paneb sadegid 618 mm vodes, läz tazomäras kuidme (38..59 mm kus), no sadegiden lugumär voib vajehtuda lujas voz' voden jäl'ghe. Paneb lunt 55 päiväd vodes keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 61..66 % röunoiš sulakus-sügüz'kus, 75..86 % redukus-keväz'kus. Tal'v om pil'vekaz, eloku om kaikiš päivoikahamb ku.
Administrativine jagand.
Rostov Donal om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Nügüd' oma sauvomas lidnas:
Tobmuden struktur.
Kaik om 40 valitud deputatad Rostov-lidnan Dumas. Peitol'ne änestuz tegese koumemandatižiš valičendümbrikoiš mažoritarižen valičemižsisteman pohjal. Deputatad pandas eloho ičeze valdatusid aigotel'di, niiden valdatusiden strok om viž vot. Duman ezimez' radab lidnan pämeheks.
Vll 1996−2014 Mihail Černišov radoi lidnan pämehen (meran), sid' tühjitihe meran radsijad. Vitalii Kušnaröv radab lidnan administracijan pämehen vn 2016 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Rostov Donal om millionerlidnaks vspäi 1987. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 089 261 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 1 142 162 eläjad vl 2021. Kaik eläb enamba 2,16 mln ristituid Rostovan aglomeracijan röunoiš. Läz 2,7 mln eläjid om Rostovan i Šahtin policentrižes aglomeracijas (2013, koumanz' surtte valdkundas).
Rahvahad (enamba 0,2 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 90,1 %, armenijalaižed — 3,4 %, ukrainalaižed — 1,5 %, azerbaidžanlaižed — 0,6 %, totarlaižed — 0,5 %, gruzijaižed — 0,4 %, vaugedvenälaižed — 0,3 %, korejalaižed — 0,3 %, evrejalaižed — 0,2 %, toižed rahvahad — 2,7 %.
Lidnan praznikad.
Lidnan päiv praznikoičese sügüz'kun koumandel pühäpäiväl.
Anglijan Vikipedii

Anglijan Vikipedii (ičeze nimituz: "English Wikipedia") om joudai enciklopedii anglijan kelel, Vikipedijan anglijankel'ne jaguz.
Nece jaguz om eziauguine. Om avaitud 2001-nden voden vilukun 15. päiväl. Vl 2014 (viluku-keväz'ku) kohendusiden 38,3% tuli AÜV:oišpäi, 13,2% — Sures Britanijaspäi, 6,9% — Indijaspäi, 5,4% — Kanadaspäi, 3,6% — Avstralijaspäi, 0,7% — Udes Zelandijaspäi, 31,9% — toižiš maišpäi. Vn 2013 sulakul jagusen pala Vikipedijas oli 16,6% kirjutusiden mödhe (12,2% vl 2016), no 48,8% kacundoiden mödhe. Jagusen «Instrukcii stiliš» rekomenduib säta kirjutuz kelen ühtel variantal täuzin, kävutada Avstralijan kelen variant kirjutusiš Avstralijan polhe i m.e. regionidme.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Statistik.
Vn 2021 13. päiväl vilukud jagusen milliardanz' toižetuz om tehtud.
Saksankel'ne Vikipedii

Saksankel'ne Vikipedii (ičeze nimituz: "Deutschsprachige Wikipedia") om joudai enciklopedii standartižel saksan kelel, Vikipedijan saksalaine jaguz.
Se om avaitud 2001-žen voden keväz'kun 16. päiväl.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Francijankel'ne Vikipedii

Francijankel'ne Vikipedii (ičeze nimituz: "Wikipédia en français") om joudai enciklopedii francijan kelel, Vikipedijan francine jaguz.
Se om avaitud 2001-nden voden keväz'kun 23. päiväl, kahtes kus anglijankel'žen vikipedijan sädandan jäl'ghe. Ezmäižed koume kirjutust oma sätud vn 2001 4. elokud.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Alaman Vikipedii

Alaman Vikipedii () om joudai enciklopedii alaman kelel, Vikipedijan alamankel'ne jaguz.
Se om avaitud 2001-nden voden 19. päiväl kezakud. Om kudenz' jaguz kirjutusiden lugun mödhe vn 2018 sügüz'kus. Botad augotiba kirjutusiden enamba pol't.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Ginnessan Rekordkirj

Ginnessan Rekordkirj () om jogavozne kogoduz, kudambas publikoičese informacii mail'man rekordoiš, ristituiden da živatoiden satusiš i londusen suruziš.
Tedonamdmižkirj pästtase vspäi 1955. Kirjan nacionaližed variantad oma olmas.
Kirjan kümne jagust: Elokahuz, Hoštuz, Rohktuz, Čomamaht i SMI, Satused, Ristit, Varud da onetomuded, Sport, Tedod, Nügüd'aigaižed tehnologijad.
«Guinness World Records»-kompanii keradab informacijad kirjan täht. Sen edestajad oma avtoritetine i vastusenpidai pol' rekordoiden fiksacijan aigan. Tahtnik putta Kirjan lehtpolihe sädab konsul'tacijoid kompanijan edestajidenke rekordan fiksacijan kaikuččel haškul: tedotusen andand, kožundkirjutesen vahvištuz, kriterijoiden ümbripagižmine, rekordan sädand (vai ei) kompanijan edestajiden olemižes, sertifikatan sand ku rekord om pandud.
WinRAR

WinRAR om populärine ahtištim konvertacijale RAR- da ZIP- formatoihe. Programm voib mugažo lugeda toižed arhivfailoiden formatad-ki (ACE, ARJ, CAB, EXE, ISO i m. e.).
Radab «Microsoft Windows»-sistemal (32. i 64. rivindad). Programm kandab 48 keled (sidä kesken venän kel').
Rahad

Rahad oma specifine tavar, kudamb om toižiden tavaroiden vai holitišiden maksarvon universaline ekvivalent.
Edel rahoid barter, lahjad i velgad oliba ižandusen likutimeks. Tavar kaikiš lujembanke likvidižudenke kändase rahoikš.
Rahoiden form oleleb erazvuitte: eriline tavar, arvokaz bumag, maksarvon znam, hüvüded vai kal'huded, kontoiden kirjutesed.
Istorii.
Personaližed rahad oliba kävutandas nell' tuhad vozid tagaz völ, ned oliba kuld Egiptas i Assirijas. Paindud rahuded oma olmas 7. voz'sadaspäi EME. Tegeškanziba bumagrahoid Kitain territorijal vl 910. Ezmäižed banknotad oma pästtud Stokhol'mha vl 1661.
Nügüd'aigan elektronižed rahad vajehtadas personaližid. Maksmižen tetpaižed abutused valdkundan territorijal oma banknotad i rahuded vaiše.
Kofe

Kofe om populärine jom. Tehtas sidä räkištadud da jauhtud kofepun jüvišpäi.
Nimituz libub araban قهوة‎-sanaspäi [qahwa], tuli alaman kelen ("koffie") i anglijan kelen ("coffеe") kal't, vanhtunuded nimed oma "kofii", "kofei".
Tehmine.
Avaitihe kofed jomaks Jemenas 9. voz'sadal. Avar tehmine zavodihe Osmanan imperijas, jom tuli sišpäi Evropha. Sai tetabut Venämas Petr I-carin aigan.
Kazvatadas kofepud äjiš tropižiš maiš 18. voz'sadaspäi, 65 valdkundas. Mail'man tehmižen kaks' videndest om Brazilijas, toine järed kazvatai om Vjetnam.
Toižendad.
Kofepuiden kaks' sortud oma znamoičendanke tegimišton täht vaiše: arabik i robust.
Kofe-joman organoleptižed ozutajad: mass (hibj), haju, magu.
Jodas kofed muite, no saharan i maidon ližadusenke paksumba kaiked. Udenzelandijalaine Devid Streng tegi melel segoitadud kofed (patent № 3518). Kofe kofeinata om avaitud saksalaižel Lüdvig Rozeluisal vl 1903 statjaližikš, konz kofejüviden laivjüguz putui torokha i imi merivet.
Twitter

Twitter vai Tvitter ( «čičitada», «räpätada») om socialine verk mikrobloggingan formatas, kudambas kävutajad voidas vajehtadas lühüdoil tedotusil. Registracii om velgusine.
Sait radaškanzi vn 2006 15. päiväl heinkud. Pidai om Twitter Inc.-kompanii päfateranke amerikaižes San Franciskos. Sen ližaks, 35 ofisad om mail'madme. Vl 2020 kaik 192 mln kävutajid tuliba saitha joga päiväl keskmäras.
Rammstein

«Rammstein» [Rammštain] om germanijalaine rokgrupp. Edestab muzikad indastrialmetal i Neue Deutsche Härte-stiliš saksan kelel päpaloin.
Gruppan aluz om pandud Berlinha vl 1994, mülükund om kaikenaigaine sil aigalpäi. Vodele 2018 grupp möi al'bomoiden 20 mln kopijoid.
Scania

Scania AB om ročilaine kaikiš suremb avtobusoiden da jüguavtoiden tegii. Mugažo sädab dizel'likutimid laivoiden täht i tegimišton täht.
Kompanii pästab avtobusoid vlpäi 1920. Päfater sijadase Södertel'jen-lidnas (Stokhol'man ezilidn). Vspäi 2015 mülüb Volkswagen-gruppha täuzin (kaikiden akcijoiden pidai, päfater om Saksanmas), ende MAN i Volvo pidiba akcijoid mugažo. Scania-kompanijan radajiden ühthine lugu — 42,129 (2014), 51,278 (vn 2019 lopind).
Tegimed sijadasoiš Ročinmas, Alamaiš, Argentinas, Brazilijas, Francijas, Indijas, Pol'šanmas i Venämas.
Zanevk

Zanevk (, ) om külä Leningradan agjan Vsevoložskan rajonas. Se oli Zanevkan küläkundan administrativižeks keskuseks vspäi 1960 vhesai 2016, sirtihe Janino-1-žilho koumes kilometras päivnouzmha. Zanevk-külä sijadase ani röunal Piterinke.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1927. Zanevkan nimitusen augotižlibund ei ole sel'ged todesižikš. Aigoin, se libub külän vanhas suomen -nimitusespäi.
Külä sijadase lidnankundan lodehes, Piterin rengazavtoten ümbrusen südäimes. Röunatab Piterin Krasnogvardeiskii rajonanke päivlaskmas raudten taga. Kaik om nell' irdad da üks' kujo. Zanevskii Post-raudtestancii radab ümbärtel vspäi 1924, kuz' ted.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 903 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Üebermutter

«Üebermutter» (errativine kirjutamine, oiged — "Übermutter" «ülämam») om germanine industrialine metalgrupp.
Gruppan pämez' om Lüsi van Org — aktris, kirjutai da radio-didžei, hän pani gruppan alust Berlinha vl 2006. Pajatadas saksan kelel.
Üks'jäine «Unheil!»-al'bom i «Heim und Herd»-singl sišpäi oma pästtud vl 2008.
Mülükund.
Muzikgrupp kogoneb nelläs neiččespäi da priha-gitaristaspäi:
Heiden lizaks, Mihael' Kernbah ("Michael Kernbach") om pajoiden toižen tegijan.
Unheilig

«Unheilig» (lugetas: [ˈʊnhaɪ̯lɪç] "unhailih' " — «eile pühä», «grähkhine» saksan kelespäi) oli germanine muzikgrupp Ahen-lidnaspäi (Pohjoine Rein da Vestfalii). Oli olmas vspäi 1999 vhesai 2016.
Remark Erih Marija

Erih Marija Remark (; sünd. 22. kezaku 1898, Osnabrük, Prussijan kunigahuz, Germanine imperii — kol. 25. sügüz'ku 1970, Lokarno, Šveicarii) — tetab germanijalaine kirjutai.
Adigejan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kaks' lidnad () i koume lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Adigejan Tazovaldkundas.
Altajan Tazovaldkundan lidnad

Vaiše üks' lidn () om Altajan Tazovaldkundas i ni üht lidnanvuittušt žilod.
Baškortostanan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om kaks'kümne üks' lidnad (, , sidä kesken üks' SATÜ) i 2 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа", ) Baškortostanan Tazovaldkundas.
Agidel'

Agidel' (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Baškortostanan Tazovaldkundan lodehes.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud žiloks sauvomha Baškiran atomelektrostancijad vl 1980, nimitihe Agidelikš jogen baškiran nimitusen mödhe (ühtejitte lidnan nimenke), se korreliruib totaran kelen "ak idel"-sanoidenke «vauged Volg». Vn 1990 sügüz'kul azotadihe sauvomišt kundusen protestoiden lainhen tagut. Vl 1991 žilo sai lidnan statusad. Vl 1998 Baškortostanan Nevondkund heiti sauvondan kel'dod, no eile valdkundan planoiš jätkata sauvomišt vhesai 2035. «Rosatom:an» radnikad holitadas AES:an sauvusid tähäsai. Vl 2021 tazovaldkundan šingotesen korporacii tariči sauda terasen valamižtegint stancijan sijas.
Agidel' šingotase savičun tegimel i «Bašspirt»-kompanijan tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vaugedjogen (Agidel'-jogen) oiktal randal koumekümnes kilometras sen ühthejoksmusespäi Kamanke, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ufahasai om 180 km suvipäivnouzmha orhal vai 220 km avtotedme. Lähembaine lidn om Neftekamsk 30 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 37 km avtotedme.
Tobmuz.
Agidel' om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Krasnokaman rajon ümbärdab lidnan territorijad. Lidnümbrik röunatab Tatarstananke suvipäivlaskmas.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen nevondkundan ezimez'.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 370 ristitud, vn 2021 — 14 219 ristitud. Kaik 15 281 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18,7..20 tuh. eläjid vll 1996−2009 (20 tuh. rist. vl 1998).
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): totarlaižed — 53,6 %, baškiralaižed — 22,2 %, venälaižed — 16,2 %, marilaižed — 4,3 %, udmurtalaižed — 1,5 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): totarlaižed — 45,7 %, baškiralaižed — 27,6 %, venälaižed — 19,7 %, marilaižed — 3,5 %, udmurtalaižed — 1,0 %, čuvašalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,2 %, rahvahuden ozutandata — 0,8 %. Kodikeliden järgenduz läz ühtejitte rahvahuziden järgendusenke.
Islaman «Nur»-mečet' om avaitud vl 2003. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Spiridon Trimifuntalaižen jumalanpert' om väges vspäi 1999.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), gimnazii, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol Radik Urazbahtinan nimed. Ufan poltusiž-energetižen kolledžan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Baimak

Baimak (, ) om Venäman lidn da lidnankund Baškortostanan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Se om Baimakan rajonan administrativižeks keskuseks, mülüb rajonha vspäi 1994.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1748 kuti "Tanalikovo-Baimak"-külä, sen ümbrišt oli vas'ken kaivuzbazaks lähižen kahten vas'kentegimen täht. 19. voz'sadan keskes löutihe kuldad külänno, ristitud tuliba elämhä toižiš regionišpäi. Vl 1928 külä kändihe radnikžiloks. Žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1938.
Baimakan tegimišton päsarakod oma mašiništonsauvomine (valamiž-mehanine tegim), sauvond, sömtegimišt.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tanalik-jogen üläjoksmusen randal ( 225 km pitte, , Uralan oiged ližajogi) da Suvižen Uralan Irendik-mägisel'gan pautkil, 500 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ufhasai om 285 km lodeheze orhal vai 430 km avtotedme. Lähembaine lidn om Sibai 34 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme.
Tobmuz.
Baimak om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind om 138,78 km².
Edeline lidnan nevondkundan ezimez' om Gennadii Davidov (keväz'ku 2012 — viluku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 710 ristitud, rajonan eläjiden koumandez, vn 2021 — 17 833 ristitud. Kaik 17 529 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..21 tuhad eläjid vozil 1944−1947. Vspäi 1989 kaik 16..18 tuhad ristituid elädas lidnas.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): baškiralaižed — 71,6 %, venälaižed — 21,3 %, totarlaižed — 5,1 %, toižed rahvahad — 2,0 %.
Islaman pühäpert' om avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma väges lidnas: Jumalanmaman tulendan Pühäpertihe jumalanpert' i koume časounäd (niišpäi kaks' kaumžomal).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, aluzškol (nomer 5), koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), licei nomer 4, licei-internat, čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad: Uralantagaine agrotegimištoline kolledž (baziruiše Baimakas), Ufan poltusiž-energetižen kolledžan filial.
Transport.
Avtobusad, maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
Belebei

Belebei (, bašk. i , ) om Venäman lidn da lidnankund Baškortostanan Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Belebein rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud čuvašalaižil sirdmižen jäl'ghe, mainitase ezmäižen kerdan vl 1757 kuti "Belebejevo"-külä. Nimitihe kümnekilometrižen Belebeik-jogen mödhe (, Ik-jogen da Kaman bassein). Vspäi 1781 om olmas lidnan statusanke.
Belebein ižandusen päsarakod oma paloiden tehmine avtoiden täht (kaks' tegint), sauvondmaterialiden sarak (savič), sömtegimišt (maidkombinat, etilspirtan pästand).
Geografijan andmused.
Lidn seižub Suviuralan Bugul'man da Belebein ülüdel, 300 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ufahasai om 138 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 195 km avtotedme. Lahembaine järed lidn om Oktäbr'skii 78 km avtotedme lodeheze.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +4,1 C°, heinkun +20,9 C°, vilukul i uhokul oleleb −11,4 da −11,2 C° keskmäral.
Tobmuz.
Belebei om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnan nevondkundan ezimez' om Rišat Nizajev vn 2016 tal'vkuspäi.
Eläjad.
Vl 1959 lidnan eläjiden lugu oli 26 172 ristitud. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 60 188 ristitud, rajonan koume ristitud videspäi, vn 2021 — 59 195 ristitud. Kaik 59 123 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 61 200 eläjad vl 2005.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 47,0 %, totarlaižed — 23,1 %, čuvašalaižed — 12,5 %, baškiralaižed — 12,5 %, ukrainalaižed — 1,7 %, mordvinalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Mamankelen modhe (2010): venän kel' — 61,2 %, totaran kel' — 19,8 %, čuvašan kel' — 8,6 %, baškiran kel' — 8,3 %.
Religijan mödhe eläjad oma ortodoksižed hristanuskojad i islamanuskojad-sunnitad. Islaman pämečet' i istorine mečet' oma avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (om letud vll 1890−1897), Mikoi-arhangelan jumalanpert' i kaks' časounäd.
Kaik kümne keskškolad ratas lidnas. Specialižen kesk- da alaopendusen aluzkundad: Belebein mehanizacijan da elektrifikacijan kolledž, medicinine i gumanitariž-tehnine kolledžad, pedagogine škol. Samaran valdkundaližen tehnižen universitetan filial andab üläopendust.
Transport.
Avtobusad (nell' maršrutad) da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
«Samar — Uf»-raudtejono läbitab lidnad vspäi 1914, 1990-nziš vozišpäi "Belebei"-stancii om olmas jügustancijaks vaiše.
Beloreck

Beloreck (, ) om Venäman lidn Baškortostanan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om Beloreckan rajonan da lidnankundan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1762 kuti "Beloreckii tegim" () samha raudad lähevenujas kivendospäi (kaks' löudmižsijad) metallurgijan mahtusel, om nimitadud venäkel'žen jogen nimitusen mödhe Venäman Berg-kollegijal. Žilo sai lidnan statusad vl 1923 nügüdläiženke nimenke. 21. voz'sadaspäi tegimen pätegend om teraraudvanuimen da terazkervačuiden pästand.
Beloreckan ižandusen päsarakod oma raudan metallurgii (Beloreckan metallurgine kombinat) i metalltegesiden pästand (punotišed, veskad), sömtegimišt (leibänkombinat, argvoisagudkombinat, lihakombinat), sauvondmaterialiden tehmine (mecan ümbriradmine, raudbetontegesiden tegim). Mägisuksiden "Mratkino"-keskuz i biatlonan da hihtandsportan "Kurtaš"-openduzharjoituzkompleks ratas ezilidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaiženno röunanno, Vaugedjogen üläjoksmusen molembil randoil i Suviuralan pautkil, 500 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Padosein om saudud lidnan keskuses Vaugedjogel, se röunatab Beloreckan uitad (vezivaradint).
Matkad Ufahasai om 245 km lodeheze. Lähembaine järed lidn om Magnitogorsk 90 km suvipäivnouzmha.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +2,4 C°, kezakun-elokun +17,2..+19,7 C°, tal'vkun-uhokun −13,2..−13,8 C°.
Tobmuz.
Beloreck om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnan Administracijan pämez' om Veronika Domnina vn 2024 kül'mkuspäi. Edeližed Administracijan pämehed oma Jevgenii Ponomaröv (vn 2024 uhoku-sügüz'ku), Kirill Jegupov (heinku 2020 — uhoku 2024), Sergei Poläkov (reduku 2013 — kezaku 2020). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Jelena Bulavko vn 2021 tal'vkuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Jevgenii Kustov (uhoku 2019 — tal'vku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 68 806 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 64 525 ristitud. Kaik 65 801 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 75 tuhad eläjid vl 1987.
Rahvahad (2010): venälaižed — 69,6 %, baškiralaižed — 18,9 %, totarlaižed — 8,6 %, toižed rahvahad — 2,9 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 68,2 %, baškiralaižed — 22,9 %, totarlaižed — 6,2 %, tadžikalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,7 %, rahvahuden ozutandata — 0,5 %.
Islaman «Žamig»-pämečet' i vanh pühäpert' oma saudud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud: Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' i kaks' časounäd. Niiden ližaks Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' om sauvomas vspäi 2000.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks'toštkümne keskškolad (nomer 1, 3, 8, 10, 13, 15, 16, 18, 20, 21, 23, Beloreckan kompjuterine škol), koume gimnazijad (nomer 14 i 17, Baškiran gimnazii), Beloreckan licei-internat, specialine korrekcine škol (nomer 7). Professionaližen opendusen aluzkundad: Beloreckan metallurgine, pedagogine i medicinine kolledžad, Baškirijan arhitekturan da sauvondan kolledžan filial (ende Beloreckan sauvondan kolledž), üläopendusen aluzkundoiden koume filialad (Magnitogorsk, Uf).
Birsk

Birsk (, , , ) om Venäman lidn Baškortostanan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Birskan rajonan administrativine keskuz vn 1930 elokun 20. päiväspäi da sen üks'jäine lidn, mugažo Birskan lidnankundan keskuz.
Istorii.
Ezmäine eländpunkt mainitase vl 1555 kuti "Arhangel'skoje"-žilo. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1663 kuti venälaine lidnuz, se oli polttud baškiralaižiden vasthalibundan aigan (1662−1664) Arhangel'skoje-žilon sijas. Vl 1774 Salavat Julaevan sodaväged poltiba sidä tošti, no udessaudihe žilod. Vspäi 1781 žilo kändihe lidnaks. Šingotihe kuti ümbrišton torguind- da openduzkeskuz.
Birskan ižandusen päsarakod oma sömtegimišt (maploduiden kuivateztegim, maidtegim, etilspirtan da vodkan tegim, leibän edheotand), sauvondmaterialiden pästand (savičun tegim Ponomarövk-žilos), mugažo lapsiden bobaižiden tegim radab (pirdatezladimiden tegim enččes).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vaugedjogen oiktal randal sen alajoksmuses (Kaman bassein), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ufahasai om kahesakümne kilometrad suvhe orhal vai 100 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Blagoveščensk 50 km suvipäivnouzmha orhal vai 60 km avtol i Dürtüli 43 km päivlaskmha orhal vai 57 km avtoteidme.
Tobmuz.
Ponomarövk-žilo (, 1852 rist. vl 2010) i Nikol'skii-külä (, 85 rist. vl 2010) mülüdas lidnankundha Birskan ližaks.
Lidnankundan Nevondkundan ezimez' om Vladislav Reznov vn 2021 tal'vkuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Andrei Plotnikov, radoi vn 2021 tal'vkuhusai. Lidnankundan Administracijan edeližed pämehed oma Nikolai Baranov (reduku 2021 — eloku 2022), Oleg Osincev (semendku 2018 — reduku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 41 635 ristitud (rajonan seičeme kümnendest), lidnankundan — 43 572 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 44 295 eläjad. Kaik 46 330 eläjad oli lidnas i 48 235 eläjad kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 53,6 %, totarlaižed — 16,8 %, baškiralaižed — 14,6 %, marilaižed — 13,1 %, toižed rahvahad — 1,9 %.
Islaman pämečet' om saudud lidnas vodele 2001, mugažo istorine mečet' om kaičenus. Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (letihe vll 1835−1841) i kaks' udessündutadud jumalanpertid, niišpäi üks' Eläban Eziauguižen Stroican naižjumalankodiš.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 12 päivkodid, kuz' keskškolad (nomer 1, 3, 4, 7, 8, 9), licei, čomamahtoiden škol, lapsiden sädamižen "Raduga"-keskuz («Jumalanbembel'»), "Junost"'-sportškol, sportškol ambundas taugaspäi. Professionaližen opendusen aluzkundad: Birskan kooperativine tehnikum, mediciniž-farmaceftine kolledž, äiprofil'ne professionaline kolledž, Ufan üläopendusen aluzkundoiden kaks' filialad.
Blagoveščensk (Baškortostan)

Blagoveščensk (, bašk. i ) om Venäman lidn da lidnankund Baškortostanan Tazovaldkundan keskuzpalan pohjoižes, Ufan pohjoine ezilidn. Se om Blagoveščenskan rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe vspäi 2005.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti "Blagoveščenskii zavod"-žilo (pagin. ) vas'kentegimenno vodel 1756. Kätihe radnikžiloks vl 1931. Žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1941.
Blagoveščensk šingotase sauvondmaterialiden pästandal (armatur, raudbeton, lämuzizoläcii, asfal't), poliefiran kompleksal, pakuitesen pästandal (gofriruidud karton, plastikmülüd), Ufanverižel LEK:al (), laivankohendusen tegimel, «Tehnostandart»-edheotandal (boltad kingitimidenke).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmaiženno röunanno, Vaugedjogen alajoksmusen oiktal randal (Kaman hurapol'ne bassein), 120 metrad keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Ufan keskuzpalhasai om nell'kümne kaks' kilometrad suvhe orhal, tazovaldkundan pälidnan röunhasai om vähemb mi kümne kilometrad. Toine lähembaine lidn om Birsk 50 km lodeheze orhal vai 60 km avtol.
Tobmuz.
Blagoveščensk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnan Administracijan pämez' om Rustam Badikšanov (, reduku 2012 — reduku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 34 239 ristitud, rajonan ristitišton seičeme kümnendest, vn 2021 — 35 841 ristitud. Kaik 34 955 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 35 037 eläjad vl 2016 i om nügüd'.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 62,8 %, totarlaižed — 15,5 %, baškiralaižed — 14,0 %, marilaižed — 4,8 %, toižed rahvahad — 2,9 %.
Mamankelen mödhe (2010): venän kel' — 70,9 %, totaran kel' — 12,6 %, baškiran kel' — 10,6 %, marin kel' — 3,5 %.
Islaman «Tan Čulpan»-mečet' om saudud lidnas, mugažo «Nur-Muhammet»-pämečetin kund om registriruidud. Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma letud lidnas, niiden kesken Jumalanmaman Blagoveššenjan vanh puine i uz' kivine (2014−2016) pühäpertid.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, kuz' keskškolad, gimnazii. Blagoveščenskan äiprofil'ne profkolledž i Baškiran arhitekturan, sauvondan da kommunaližen ižandusen kolledž (Blagoveščenskan filial) oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Davlekanovo

Davlekanovo (, bašk. i ) om Venäman lidn da lidnankund Baškortostanan Tazovaldkundan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Davlekanovon rajonan administrativine keskuz (vspäi 1930).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud küläks vozil 1730..1750, nimitihe Davlekan Sirtlanov-manpidajan nimen mödhe. Saudihe «Samar — Zlatoust»-raudtekeskust külän ümbrištos vl 1888, i "Davlekanovskii"-žilo libui "Davlekanovskai"-raudtestancijanno (), nügüdläine "Davlekanovo"-raudtestancii. Ühtištadihe žilod, Davlekanovo-küläd i Itkulovo-küläd (oli tetab vspäi 1797), kätihe ühteks eländpunktaks. Maižanduzrajonan keskuz šingotaškanzihe villän vendpunktaks. Vozil 1917−1924 Davlekanovo oli lidnan statusanke, no kadoti sidä ižandusen krizisan i ristitišton polendusen tagut. Vl 1928 kätihe radnikžiloks. Vspäi 1942 Davlekanovo om lidnan statusanke tošti.
Davlekanovo šingotase mašiništonsauvomižel (mašiništ vaumičemha kivivoid samižen jäl'ghe, lämbitimed, päčid i poltimed, avtomatizacijan sistemad, elektrolaudad, transformatorad), sömtegimištol (jauh, sagud), sauvondmaterialiden tehmižel (torviden tegim, bazal'tlämuzizoläcii, vändoiden lavuded lapsiden täht), kengiden edheotandal, rahvahanpramozloil (kourad, punleiktand, kumisan tehmine).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suves, Döm-jogen keskjoksmusen hural randal ( vai "Күгиҙел" 535 km pitte, Vaugedjogen hura ližajogi), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ufhasai om 82 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 106 km avtotedme vai raudtedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Belebei 61 km päivlaskmha orhal vai 96 km avtotedme i Sterlitamak 87 km suvipäivnouzmha orhal vai 110 km avtol.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +3,8 C°, kezakun-elokun +18,0..+20,6 C°, tal'vkun-uhokun −11,1..−11,7 C°.
Tobmuz.
Davlekanovo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Damir Biktimirov tegi lidnan Administracijan pämehen velgusidme vn 2022 elokuspäi vn 2023 keväz'kuhusai. Lidnan Nevondkundan ezimez' om Lev Afanasjev vn 2020 redukuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Nikolai Kibovskii (kül'mku 2016 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 073 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 21 834 ristitud. Kaik 23 774 eläjad oli lidnas vl 2017. Vspäi 1996 lidnan ristitišt om 23..24 tuhad eläjid, kaikiš suremb oli 24 900 eläjad vozil 2000−2001.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 47,1 %, baškiralaižed — 26,0 %, totarlaižed — 17,9 %, ukrainalaižed — 4,4 %, čuvašalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 3,3 %.
Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud. Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Počajevan jumalaižen jumalanpert' om letud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1, 7), kaks' gimnazijad (baškiran nomer 3 internatanke, nomer 5), licei-internat, čomamahtoiden škol, «Sambo-75»-sportškol. Professionaližen opendusen neniden aluzkundoiden koume filialad ratas lidnas: Belebein mehanizacijan da elektrifikacijan kolledž, Baškiran arhitekturan, sauvondan i kommunaližen ižandusen kolledž, Ufan tehnologine tehnikum.
Dürtüli

Dürtüli (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Baškortostanan Tazovaldkundan lodehes. Se om Dürtülin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase vspäi 1786, nimi kändase «nell'pertine külä» baškiran kelespäi. 1957-ndel vodel ottaškanzihe kävutamižhe kivivoin lähišt Mančar-löudmižsijad. Kätihe Dürtülid lidnanvuiččeks žiloks vl 1964, se šingotaškanzi kivivoin samižen holitižkeskuseks. Žilo sai lidnan statusad vl 1989.
Kivivoin edheotand radab Dürtüliš tähäsai, holitab löudmižsijid koumen rajonan territorijal. Sauvondmaterialiden pästandan edheotandad (raudbetontegesed, savič), sured jogivaldmad da sömtegimišt (maidproduktoiden kombinat i lihakombinat) ratas lidnas mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vaugedjogen alajoksmusen hural randal, 101 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ufahasai om 108 km suvipäivnouzmha orhal vai 122 km «Volg»-avtotedme (M7, «Jarčalli — Uf»-pala). «Volg»-trass mäneb vides kilometras suvipäivlaskmha lidnaspäi. Lähembaine lidn om Birsk 45 km päivnouzmha avtotedme.
Tobmuz.
Pen' Argamak-külä (, 385 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Dürtülin ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Šamil' Islamov (kül'mku 2012 — kül'mku 2016). Lidnan nevondkundan ezimez' om Ruslan Rahmatullin vn 2022 semendkuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed om Il'šat Mustafin (reduku 2020 — semendku 2022), Rinat Nasibullin (kül'mku 2016 — reduku 2020), Il'dus Nurtdinov (radoi vn 2016 kül'mkuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 274 ristitud, lidnankundan — 31 725 ristitud, rajonan ristitišton pol', vn 2021 lidnan — 31 185 ristitud. Kaik 30 858 eläjad oli lidnas vl 2017. Vspäi 1996 eläjiden lugu om läz kaikenaigaine, 30..31 tuhad (31 665 rist. vl 2008).
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): totarlaižed — 64,1 %, baškiralaižed — 23,2 %, venälaižed — 9,6 %, marilaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 1,5 %.
Mamankelen mödhe (2010): totaran kel' — 73,4 %, venän kel' — 12,9 %, baškiran kel' — 11,4 %, marin kel' — 1,4 %.
Islaman «Miras»-pämečet' om avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Suren Vasilijan jumalanpert' om letud lidnas vll 2004−2019.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nimitadud da nomeruidud päivkodid (nomer 3, 4, 6, 8..12), koume keskškolad (nomer 1, 4, 5), licei (nomer 2), kaks' gimnazijad (nomer 3 i baškiran Nazar Nadžmin nimed), muzikškol, lapsiden da norišton sportškol. Dürtülin äiprofil'ne kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Išimbai

Išimbai (, bašk. i ) om Venäman lidn da lidnankund Baškortostanan Tazovaldkundan keskuzpalan suves. Se om Išimbain rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha vspäi 2000.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud žiloks vl 1932 samha kivivoid. Vl 1934 ühtištadihe lähižid külid da kätihe "Išimbai"-radnikžiloks, nimitihe Išimbajevo-külän (vspäi 1815) alusenpanijan mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad tazovaldkundan alištusenke vn 1940 10. päiväl uhokud.
Išimbai šingotase kivivoin da sen gazan samižel, mašiništonsauvomižen tegimil (sured soavtod-transporterad ujelimil, libutimed, mašiništ buraudusen i kaivuziden täht, tömašinoiden kohenduz da pästand), sauvondmaterialiden pästandal (katusenmaterialad, krepindmaterialad), sömtegimištol (leibänkombinat, vintegim), mugažo katalizatoriden himine tegim i mebel'fabrik ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vaugedjogen oiktal randal, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Tairuk-jogi ( 36 km pitte) lankteb Vaugedjogehe lidnan röunoiš.
Matkad Ufahasai om 140 km orhal vai 150 km avtotedme. Om Salavat-lidnan pohjoižpäivnouzmaižeks ezilidnaks, se om jogen hural randal, ühtenzoittas sildal. Toine sur' lidn om Sterlitamak 21 km lodeheze.
Tobmuz.
Išimbai om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnankundan Administracijan pämez' om Sergei Nikitin (semendku 2009 — kül'mku 2019). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Aleksandr Azanov vn 2020 kül'mkuspäi, edeline ezimez' om Aleksandr Matrosov (tal'vku 2017 — kül'mku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 66 259 ristitud, rajonan koume nelländest, vn 2021 — 64 041 ristitud. Kaik 65 422 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 72 tuhad eläjid vl 1994.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 50,1 %, baškiralaižed — 28,7 %, totarlaižed — 14,2 %, čuvašalaižed — 0,9 %, ukrainalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad — 2,0 %, rahvahuden ozutandata — 3,4 %.
Islaman koume päpühäpertid (avaitihe vozil 1948, 1990 da 1995) ratas lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (saudihe vll 2000−2004) om avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesatoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 7, 9, 13, 14, 16, 18, 21, 23, 25..34), kaks' aluzškolad (nomer 4 i 5), kahesa keskškolad (nomer 3, 11, 14..19), licei (nomer 12), gimnazii (nomer 1), baškiran gimnazii-internat A. Validin nimed, baškiran kadetkorpus A.V. Dostavalovan nimed, specialine (korrekcine) škol VIII toižendan (nomer 7), lapsiden sädamižen pert'kulu, čomamahtoiden škol, lapsiden ekologiž-biologine keskuz, noriden turistoiden stancii, kaks' sportškolad (nomer 1 i 2). Professionaližen opendusen aluzkundad: Išimbain professionaline kolledž, kivivoinkolledž i Ufan valdkundaližen aviaciž-tehnižen universitetan filial.
Janaul

Janaul (, «uz' külä», ) om Venäman lidn da lidnankund Baškortostanan Tazovaldkundan lodehes. Se om Janaulan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud "Janaul"-raudtestancijaks «Kazan' — Jekaterinburg»-raudtekeskustan sauvomižen aigan vl 1914. Nimitihe lähižen külän mödhe (mainitase vspäi 1750). Vl 1991 žilo sai lidnan statusad.
Janaulan pätehmižed oma kivivoin da gazan «Arlanneft'»-samižohjanduz, maidtegim i heitmatomiden sauvusenkonoriden tegim. Villänpurnud i tipografii oma mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Bui-jogen (, "быуа"-sanaspäi «padosein», Kaman hura ližajogi) randpolel, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pen' 22-kilometrine Janaul-jogi i Buin mödvedhe pen' 27-kilometrine Šudek-jogi () lanktas sihe ani pohjoižhe lidnaspäi.
Matkad Permin randan röunhasai om kuz' kilometrad pohjoižpäivnouzmha, Ufahasai — 183 km suvhe orhal vai 210 km avtotedme. Lähembaine lidn om Neftekamsk 47 km suvipäivlaskmha avtotedme.
Tobmuz.
Janaul om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Ilsur Bagauv, radoi vn 2016 kül'mkuhusai. Lidnan Nevondkundan ezimez' om Ruslan Jusupov vn 2023 tal'vkuspäi. Edeližed Nevondkundan ezimehed oma Svetlana Muhametšina (sulaku 2022 — kül'mku 2023), Farit Harisov ("Фарит Харисов", uhoku 2019 — sulaku 2022), Roman Sahratov (tal'vku 2016 — uhoku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 924 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 25 908 ristitud. Kaik 25 747 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 29 300 eläjad vl 2001.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): baškiralaižed — 39,4 %, totarlaižed — 29,9 %, venälaižed — 16,5 %, udmurtalaižed — 9,0 %, marilaižed — 3,9 %, toižed rahvahad — 1,3 %.
Mamankelen mödhe (2010): totaran kel' — 45,5 %, venän kel' — 21,7 %, baškiran kel' — 20,9 %, udmurtan kel' — 7,9 %, marin kel' — 3,4 %.
Islaman Iman-päpühäpert' om avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan Iverijan Jumalanmaman jumalaižen jumalanpert' om letud vl 1993.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa päivkodid (nomer 6..10, 14..16), gimnazii, licei, koume keskškolad (nomer 1, 4 i R.G. Garejevan nimed), pioneroiden da školnikoiden pert', čomamahtoiden škol, noriden tehnikanradajiden stancii, "Junost' "-sportškol («Nor'aig»). Ufan politehnižen tehnikuman Janaulan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Avtobusad da ezilidnelektrojonused ühtenzoittas lidnad lähižidenke järedoidenke lidnoidenke.
Kumertau

Kumertau ( «hil'mägi», bašk. i ) om Venäman lidn da lidnümbrik Baškortostanan Tazovaldkundan suves.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud žiloks «Bašuglerazrezstroi»-auvondlavudenno vn 1947 9. päiväl sügüz'kud. Panihe samha burad hil't, nimitihe žilod "Babai" oficialitomikš jogen mödhe. Kätihe sidä radnikžiloks da nimitihe "Kumertau:ks" vl 1949. Vspäi 1953 om lidnan statusanke. Pästtas «Ka»-punolendimid vspäi 1968. Vll 1965−1990 oli Kumertaun rajonan keskuseks (vll 1935−1965 i vspäi 1990 Kujurgazin rajon). Vozil 2009−2017 ei olend buran hilen samišt.
Kumertaun ižandusen toižed sarakod oma kivivoin da sen gazan samine i londuseližen gazan varaduz lidnan ümbrištos, sömtegimišt (kalan ümbriradmine).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 310 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud Kujurgazin rajonan territorijal.
Matkad Ufahasai om kaks'sadad vižkümne kilometrad pohjoižhe. "Kumertau"-raudtestancii radab vspäi 1951 «Uf — Orenburg»-jonol. Lähembaine lidn om Meleuz kahesatoštkümnes kilometras pohjoižhe orhal vai avtotedme.
Tobmuz.
Kaik kaks' žilod da kaks' küläd mülüdas lidnümbrikho Kumertaun ližaks. Lidnümbrikon pind — 169,6 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Oleg Frolov (kezaku 2019 — tal'vku 2023), Boris Beläjev (sügüz'ku 2010 — semendku 2019). Lidnan nevondkundan ezimez' om Jevgenii Os'kin vn 2023 tal'vkuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Oleg Astahov (sulaku 2016 — tal'vku 2023).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 61 810 ristitud, lidnümbrikon — 67 078 ristitud, vn 2021 lidnan 57 949 ristitud, lidnümbrikon — 61 933 ristitud. Vl 2017 kaik 60 807 ristitud elihe lidnas i 64 763 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 70 500 eläjad vl 1998.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 61,1 %, baškiralaižed — 19,0 %, totarlaižed — 13,0 %, čuvašalaižed — 3,7 %, ukrainalaižed — 2,0 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Islaman lidnan mečet' nomer üks' om avaitud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan Ioann-endustajan päjumalanpert' om letud lidnas 1990-nzil vozil.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 14 nimitadud da nomeruidud päivkodid (nomer 1, 8, 11, 14, 15, 17..19, 21, 24..27, 30), progimnazii M. Iskužinan nimed, ühesa keskškolad (nomer 1, 3, 5, 6, 8, Perspektiva-openduzkeskuz, 10, 12, Ir-žilon keskškol), kaks' gimnazijad (nomer 1 i baškiran gimnazii-internat nomer 3 M.G. Rahimovan nimed), politehnine licei-internat, lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, čomamahtoine škol, horeografijan škol, lapsiden da norišton sportškol.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma proflicei nomer 73 i profškol nomer 100, Kumertaun kaivuziden, aviatehnine, pedagogine kolledžad i Baškiran ekonomine kolledž, privatine Kumertaun ekonomikan da oiktusen institut, üläopendusen aluzkundoiden Kumertaun filialad: Ufan valdkundaline aviatehnine universitet, Orenburgan valdkundaline universitet, Baškiran valdkundaline pedagogine universitet.
Meleuz

Meleuz (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Baškortostanan Tazovaldkundan suves. Se om Meleuzan rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud torguindkülähä Orenburgan traktal 18. voz'sadan kahtendes poles, nimitihe jogen mödhe. Saudihe kuivatud maidon tegint da kätihe radnikžiloks vl 1939. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1958. Šingotaškanzihe teravas vspäi 1973 järedan himižen tegimen sauvondan tagut.
Meleuzan ižandusen päsarakod oma himine (mineraližiden heretusiden tegim), sauvondmaterialiden (raudbeton, pumaterialad, lämuzizoläcii) i sömtegimišt (maidkonservad, sahar, surmiden pakuitez), mugažo gazan da kivivoin kompanijoiden objektoiden sauvondedheotand baziruiše lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vaugedjogen hural randal tobjimalaz, 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pened Meleuz- i Karan-joged lanktas Vaugedjogehe huralpäi.
Matkad Ufahasai om 195 km pohjoižhe orhal vai 210 km avtotedme. Lähembaine lidn om Kumertau kahesatoštkümnes kilometras suvhe. "Meleuz"-raudtestancii radab «Uf — Orenburg»-jonol vspäi 1951.
Tobmuz.
Meleuz om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnan Administracijan pämez' om Fanil' Iskužin (2006 — kül'mku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 61 390 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 — 56 505 ristitud. Kaik 58 536 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 60..62 tuhad eläjid vozil 1996−2014 (62 949 rist. vl 2002).
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 47,9 %, baškiralaižed — 29,1 %, totarlaižed — 15,8 %, čuvašalaižed — 3,8 %, ukrainalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,1 %.
Islaman pämečet' om saudud vl 1907. Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpert' om letud vll 1990−1994.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma kaks' profškolad (nomer 137 kolonijanno i nomer 139), Meleuzan industrialine i äiprofil'ne professionaline kolledžad, Ufan politehnižen tehnikuman filial.