tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Paltog

Paltog () om külä Vologdan agjan Vitegran rajonas. Se mülüb Šuštan küläkundha, oli Kazakovon küläkundan administrativižeks keskuseks vn 2016 kül'mkuhusai.
Istorii.
Eländpunkt om sätud vn 2001 27. päiväl kezakud 14 külän ühtenzoitusel, sidä kesken mülüti administrativišt Kazakovo-keskust.
Geografijan andmused.
Külä sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, «Vitegr — Šušt»-avtotekeskustal (R37), Änižen kanalan randal. Megran sel'gan pohjoine agj om küläs. Matkad küläkundan Megr-keskushesai om 20 km suvipäivlaskmha, Vitegr-rajonkeskushesai om 17 km päivnouzmha avtotedme.
Lähembaine eländpunkt om Kürševo nelläs kilometras lodeheze Änižen randal.
Eläjad.
Vl 2006 külän eläjiden lugu oli 296 ristitud. Eländpunktas om nenid aluzkundoid: škol, kirjišt, kul'turkodi, počt i kaks' torguinsijad.
Kaks' ortodoksižen hristanuskondan jumalanpertid sijadasoiš Paltogan territorijal: Sündunnägundan jumalanpert' (vspäi 1733, om udessaudud vodele 2019) i kivine Jumalanmaman «Znam»-jumalaižen pühäpert' (om saudud vl 1810, ei ole väges).
Paskač

(Kodi)Paskač vai (Kodi)Pasklind (latinan kelel: "Passer domesticus"), mugažo Hereč paginoiš, om lujas levitadud erik todesižiden pasklinduiden heimos ("Passer"), pasklinduiden sugukundas ("Passeridae") da pasklindunvuiččiden heimkundas ("Passeriformes"). Se om üks' tetabiš linduišpäi, kudambad elädas ristitun kodin rindal, i kudambid tunttas hüvin meiden tahoiš irdpol'žen nägun da harakterižen änen mödhe.
Levigandmižavaruz.
Ende kodipasklindun areal oli röunanus Pohjoižel Evrazijal. Paskačud elädas nügüd' Evropas da Azijas (päiči Arktikas, Azijan pohjoižpäivnouzmpol'žid, keskuz- da suvipäivnouzmpol'žid rajonid), i mugažo Pohjoižes da Päivnouzmpol'žes Afrikas, Senegalas, Penes Azijas, Arabijan pol'sarel da Javan sarel.
20. voz'sadan augotišespäi ristitud oma tonuded paskačuid erazvuiččihe valdkundoihe (Afrikan suvehe, Avstralijaha, Udhe Zelandijha, Pohjoiž- da Suviamerikha), kudambas nened linduižed elädas nügüd'.
Irdpol'ne nägu.
Täuz'kaznuden hibjan piduz om 14:späi 18:hesai santimetrad, veduz oleskeleb 21:späi 37:hesai grammad, suugiden maihutuzkeskust sase 22:späi 27:hesai santimetrad. Emäč om burhahk, sel'g om burakaz pitkähkoiden muzoiden kirjaviden läipidenke, sil'män päl om loštakaz vauvaz kulm, n'ok om pakuižbur. Ižačul hibjan alapala om vauvhamb, ani hahk, üläh om loštakaz. Tuhkhahk šapkaine om päl, modpolišk om vauvaz hahk, must šoid mäneb sil'män al, om mustoid läipid kurkul da rindhal. N'ok om must, jaugad oma burahkod. Än' — čirkinehen erazvuiččed toižendad.
Elonmahtuz.
Erazvuiččed sömjändused ližadasoiš gavedile da kazmusiden semnile sötamha paskačuid. Parad formiruišoiš tal'ven lopuks, sil aigal paskačuiden keskes om eläbzoitust, ižačud čirkaba komedas, kimiba, toratas. Pezoitelesoiš erazvuiččiš peitsijiš, tobjimalaz puižiden da kivižiden sauvotusiden pal'huziš, murdoiden kogoiš, kodiš, uruiš, päskhaižiden pezoiš. Paskačud tehtas kogonaižid pezoiden žiloid. Ezmäine nor' pol'v sünduse (lähteb munišpäi) sulakuspäi, poigmine lopiše elokus, sezonas par ehtib kazvatada 2..3 pezakundad. Lindunpoigaižed södas tobjimalaz erazvuiččid sel'grodatomid. Paskačud voidas eläda 13:he vodhesai.
Paster Lui

Lui Paster ( [lwi pastœʁ]; sünd. 27. tal'vku 1822, Dol', Jur-departament, Francii — kol. 28. sügüz'ku 1895, Vil'növ-l'Etan läz Parižad, Francii) — francijalaine mikrobiolog da himik, Francijan tedoakademijan ühtnii (1881).
Paster ozuti nozoluziden kävundan i äjiden läžundoiden mikrobiologižen olmusen. Hän oli mikrobiologijan da immunologijan ühteks alusenpanijoišpäi, pani vakcinacijan alusid i sädi ezmäižid vakcinoid antraksad, pasterellözad i vedenpöl'gästuzläžundad vaste. Hänen töd kristalliden sauvuses da polärizacijan näguses paniba stereohimijan alusid. 
Tedomehen kaclendtegod ozutiba mugažo, miše meiden aigan elon ičesündundad ei voi olda. Pasteran nimi om jalos tutab sikš, miše hänen nimel om nimitadud pasterizacijan process.
Biografii.
Mez' oli sündnu nahknikan kanzha. Sai erazvuiččid opendusid, sen paloin hänel oli čomamahtoižid mahtusid. Paster valiči tedomehen kar'jerad, avaiži vinmuiktusen kristalliden strukturad i kändihe fizikan professoraks 26-voččel. Vhesai 1867 radoi Dižonan liceiš i Strasburgan universitetas, oli londusentedon fakul'tetan dekanan Lilliš koume vot. Vll 1867−1888 tedomez' oli fiziologižen himijan laboratorijan pämehen, oli otnus medicinan problemoihe 1870-nzil vozil personaližen draman tagut (koume last koliba hädaspäi), ühtni Nacionaližhe medicinižhe akademijha vspäi 1873.
Vl 1868 Bonnan universitet andoi mehele medicinan doktoran arvod "honoris causa", no hän pučihe sišpäi Franciž-Prussižen sodan tagut vl 1871. Vl 1888 tedomez' sabusti metod avaita Parižas Pasteran institutad. Sen direktoran hän radoi-ki surmhasai, siš om mahapandud-ki.
Pedrad (heim)

Pedr () om kabjmecživatoiden heim ühtennimižes sugukundaspäi.
Heimon živatad erigoitihe toižišpäi 8,7 mln vozid tagaz. Elädas Evrazijan tahondoiš.
Aigemba kaik oli kümne erikod heimos. Nügüd'aigan lugetas vaiše kaks' erikod: Hüväsuguine pedr ("Cervus elaphus", 18 alaerikod) i Läipoikaz pedr ("Cervus nippon", 16 alaerikod). Toižed sugukundan erikod mülüdas toižihe heimoihe genetikan tedoidusiden mödhe, hot' ned heimod oma lähižed-ki.
Äikerdoitas sezonan aigan kerdan vodes. Heimon živatoiden äikerdoičendan sistem om poligamii. Pedroiden garem mülütab severzid-se ižačuid, emäčuiden äjüt i heiden jäl'gnikoid — 1..3-voččid eričuid. Emäčuiden lugu rippub sötken olendaspäi. Emäčud borcuidas ižačhu näht surembidenke sar'videnke i laduližembanke märäidusenke.
Katesemnižed

Änikkazmused vai Katesemnižed (, vai "Angiospermae") — ülembaižiden kazmusiden palakund. Niiden kazmusiden eriližuz om änik — suguäikerdoičendan elim. Völ üks' änikkazmusiden tunduz — kahtejitte sugutand. 
"The Plant List"-andmuzbaz (versii 1.1, 2013. voz') mülütab 304 419 änikkazmusiden erikod "Accepted"-statusanke («vahvištadud»), kaik om 352 tuhad erikoid palakundas. Mülüdas vahvištadud erikoid 405 sugukundha i 14 559 heimho.
Katesemnižed da avoinsemnižed kazmused mülüdas ühtes semnižiden kazmusiden gruppha ("Spermatophytae"). Katesemnižiden ezitatad erigoičiba avoinsemnižišpäi 245..202 mln vozid tagaz, evolücii sünduti ezmäižid änikoid läz 140..130 mln vozid tagaz.
Klassifikacii.
Klass Kaksidülehtesižed.
Neciš klassas ("Magnoliopsida", vai "Dicotyledones") om ümbrikirjutadud 6 alaklassad, 128 kundad, 418 sugukundad, läz 10 000 heimoid i läz 190 000 kazmusiden erikoid.
Alaklassad:
Klass Üksidülehtesižed.
Neciš klassas ("Liliopsida", vai "Monocotyledones") om ümbrikirjutadud 5 alaklassad, 37 kundad, läz 120 sugukundoid, enamb 3 000 heimoid da enamb 60 000 erikoid.
Alaklassad:
Petropavlovsk

Petropavlovsk (, ) om Kazahstanan lidn valdkundan pohjoižes. Se om Pohjoižkazahstanan agjan administrativižeks keskuzpseks (vspäi 1936) da palaks. 
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1752 kuti "Ph. Petran lidnuz". Sai lidnan statusad vl 1807, nimitihe nügüdläižikš da mülütihe Tobol'skan gubernijha. Vll 1919−1921 Petropavlovsk mülüi Venäman NFST:n Omskan gubernijha. Vspäi 1921 lidn om Kazahstanan palaks.
Petropavlovsk šingotase jüžmakon mašinansauvomižen järedal tegimel (burauduzmašiništ kivivoin samižele, instrument raudteiden kohendusen täht), raudten pol'vagonoiden tehmižel, mašinansauvomižen toižil edheotandoil (mareiguiden kivivoipompad, ladimed i mašiništ raudteiden täht), sauvondmaterialiden pästandal (ühthekeittud metalltorved, metalližkonstrukcijad), sömtegimišt (likörvodkan tegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Išim-jogen oiktal randal (, Irtišan hura ližajogi), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om mecoid da penid järvid ezilidnas. Matkad Astanhasai om 428 km suvhe.
Klimat om terav kontinentaline kuivahk. Voden keskmäine lämuz om +2,3 C°. Ekstremumad oma −48 C° (viluku) i +40,5 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om −4 C° (eloku), tal'ven maksimum om +6,7 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Paneb sadegid 379 mm vodes, enamba heinkus (66 mm) i elokus (47 mm), vähemba vilukus-sulakus (16..22 mm kus). Lumikatken korktuz sase 40..50 sm tal'ven aigan.
Tobmuz.
Petropavlovskan pind oli 221 km² vn 2018 kül'mkuhusai, sid' mülütihe alištunuzid lidnan akimatale koumed žilod arni lidnha.
Lidnan pämez' om akim. Edeližed lidnan pämehed oma Ruslan Anbaev (eloku 2022 — kezaku 2023), Bulat Žumabekov (sulaku 2019 — kezaku 2022), Marat Tasmaganbetov (reduku 2014 — keväz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2012 Kazahstanan rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 205 tuh. eläjid. Vl 2017 lidnan eläjiden lugu oli 216 406 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 247 400 eläjad vl 1991.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2014, ozutadud rahvahudenke): venänikad — 63,7 %, kazahlaižed — 25,9 %, totarlaižed — 3,2 %, ukrainalaižed — 2,2 %, saksalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 3,3 %.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2023): venänikad — 53,7 %, kazahlaižed — 33,3 %, ukrainalaižed — 3,3 %, totarlaižed — 3,1 %, saksalaižed — 2,5 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 4,1 %.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 43 päivkodid i 38 keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma 13 kolledžad i viž üläopendusen aluzkundad. Znamasine om Pohjoižkazahstanan valdkundaline universitet Manaš Kozibajevan nimed (alusenpanend 1937 kut opendajiden institut, reorganizacii 1994), kaik kuz' tuhad üläopenikoid satas tedoid sen kahesal fakul'tetal.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Vll 1971−2014 trolleibussistem oli mugažo. Vl 1896 saudihe Transsib-raudted ühtennimiženke stancijanke läz lidnad. Päličmänendtaho Venäman röunal sijadase 40 km pohjoižhe.
Pifagoran teorem

Pifagoran teorem om üks' Evklidan geometrijan alusenpanijoiš teoremišpäi. Teoremal om 367 erazvuittušt todestamišt. Teoreman algebraline formuliruind:
Ku mö virgadam gipotenuzan pidusen kut formula_1, katetoiden pidused kut formula_2 da formula_3, ka mö sam tazostusen:
Pifagoran teorem sai sen nimen amuižgrekižen Pifagor-matematikantedomehen mödhe, kudamb oli avainu da todestanu teoreman.
Egiptalaižed da vavilonalaižed kävutiba Pifagoran teoreman toižendad völ 2000 vozil e.m.e.
Pihl'

Pihl' () om puiden heim, mülütadas Rozanvuiččed ("Rosaceae")-sugukundha, sen Jablokanvuiččed-tribha (pol'vhe).
Ümbrikirjutand.
Kazdas erižpuil (pukazmusil) i pihlikoil (pihl'žomil). Pihl' om lujas pakaižvastaine kazmuz. Kazvab jügedoil-ki sijil: vällil mahusil, tahoil gruntveden korktanke tazopindanke.
Plod om jablokanvuitte henidenke semnidenke. Mülütab läz 8 % saharid, organižid muiktusid, mikroelementoid, karotinad, C- i P- vitaminoid, mugažo travii amigdalin.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe pumaterialaks i dekorativižeks kazmuseks. Kul'tiviruidas da kävutadas erasiden-se sortuiden marjoid sömhä, ümbriratas keitišeks. Voib kävutada pihläd mamkazmuseks kazvatamha aivan i grušan vezoid. Hüvä medenkandai. Rahvahanmedicin kävutab pihlän ploduid zelläks otmaha südäimehe.
Erikod.
Kaik om olmas sada da kuz' pihlän erikoid Evropan, Azijan i Pohjoižamerikan venos vönes. Heimon tipine i kaikiš paksumb erik om järgeline (evropine) pihl' (). Tedoidusiden alusel ühesa alaheimod oma kätud erigoittud heimoikš tehmaha "Sorbus"-heimod monofiletižeks. Ned heimod alištudas intensivižele londuseližele gibridizacijale. Severz'-se tarbhaižid gibridoid sätud selekcijal heimon südäimes (tetas läz kümned sortuid) i heimoiden keskes.
Valitud toižed erikod:
Pikasso Pablo

Pablo Ruis Pikasso (täuz' nimi ispanijan kelel: "Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Martyr Patricio Ruíz y Picasso"; sünd. 25. reduku 1881, Malag, Ispanii — kol. 8. sulaku 1973, Mužen, Francii) oli ispanine i francine pirdai, skul'ptor da dizainer.
Mez' om kubizman alusenpanii (Žorž Brakanke i Huan Grisanke ühtes). Vajehti rahvahanikust francižeks vl 1939. Pikasso radoi äjan kuti grafikanpirdai, teatraline pirdai i keramikan sädai. Hänen sädamine sai äi kumardelijoid i valatoiti lujas pirdandčomamahton šingotest 20. voz'sadas.
Pikasso sädi läz 20 tuhad töid ičeze elos Nügüd'aigaižen čomamahton muzejan (Nju Jork, AÜV) lugustusen mödhe.
Pil'ved

Pil'ved oma suspenziruidud atmosferas vezipurun koncentracijan produktad, kudambid voib nähta sil'mil taivhal Man pindaspäi i kosmosaspäi.
Pil'viden kogod oma olmas troposferas tobjimalaz, reguliruidas radiacijad Päiväižespäi i kazmuzhonuzeffektad, poletas päivän i ön lämuden köläidusid. Perlamutraižed pil'ved sädasoiš alahaižes stratosferas 15..27 km korktusil. Voib nähta hobedakahid pil'vid hämäras, ned libudas mezosferas 76..85 km korktusil.
Troposferine pil'v mülüb penikaižid tilkuižid vet da/vai jän kristalluzid (kut "pil'venelementoid") pil'viden südäiolendha. Konz il'man lämuz om ülemb −10 C°, pil'viš om tilkuižid-pil'venelementoid, konz lämuz peneneb −10:späi −15:hesai C°, pil'vil segoitadud südäiolend om olmas jo (tilkuižed da kristallad), i konz lämuz om alemb −15 C°, — vaiše kristalluded. Ku pil'venelementad tobnetas i niiden lanktendan piguz kazvaškandeb, ka ned langetas pil'višpäi atmosferižil sadegil (lumi, vihm, ränd, ragiž i m.e.), no voidas purustuda lankten. Sadegiden naceinuz ližadab pil'višpäi segoitadud mülündan šoiduidenke. 
Pil'ved — tetab lirine mel'kuva, kudamban äjad runokirjutajad oma kävutanuded (ozutesikš, venälaižed kirjutajad Aleksandr Puškin, Gavriil Deržavin) ičeze sädusiš.
Man ližaks, pil'ved oma Päiväižen sistemas kaikil planetoil-gigantoil (Jupiter, Saturn, Uran i Neptun), Marsal, Veneral, Titanal da Tritonal. Neniden planetoiden pil'ved oma erazvuiččed augotižlibundal, ozutesikš, Veneral sanged pil'višt kogoneb rikmuiktusespäi, Titanan pil'ved tegesoiš metanan vihmoišpäi lämudel −180 С°.
Piterin Lehtez

«Piterin lehtez» om Piterin Vepsän Sebran lehtez-bülleten'. Lahtleb vepsän kelel Venäman Piterihe irregulärižešti vlpäi 2006. Siš om kahesa lehtpol't.
Piterin Vepsän Sebr

Piterin Vepsän sebr (täuz' nimi: «Piterin rahvahaliž-kul'turaline kundaline organizacii Vepsän sebr») om vepsän rahvahaline organizacii Venäman Piteriš.
Sebr om olmas vspäi 2000. Äjad vepsän rahvahan da kelen tedajad mülüdas sihe: dr. S. Miznikov, dr. V. Lapin da toižed. Kaik om läz 60 sebranikad. Pästleb «Piterin Lehtez»-bülletenid, om toižid pästandoid.
Plank Maks

Maks Karl Ernst Lüdvig Plank (; sünd. 23. sulaku 1858, Kil', Germanine imperii — kol. 4. reduku 1947, Göttingen, Alasaksonii, Germanii) oli sur' germanine fizikantedomez'. Plank pani kvantižen teorijan alusid i sil ozuti fizižiden tedoidusiden pävektoran 20. voz'sadas.
Nobelän premijan fizikas laureat (1918). Tedotöd kosketadas nenid sarakoid: termodinamik, lämuzsädegoičendan teorii, kvantine teorii, relätivižusen specialine teorii, optik. Tedomez' formulirui termodinamikan kahtent augud entropijan ližadusen principan nägul. Plankan töiden rivi otab temaks tedon istorijan, metologijan i filosofijan aspektoid.
Biografii.
Maks oli sündnu Kilin universitetan oiktusen Vil'hel'm Plank (1817−1900) kanzha. Tat oli naižiš kahten kerdan, sündutihe viž last siš naimiželos, Emma Patcig (1821−1914) oli Maksan mam i libui pastoran perehespäi.
Vl 1867 tat sai jurisprudencijan professoran radnikust Münhenan universitetas, i kanz sirdi sihe. Maks openui lidnan gimnazijas, sid' Münhenan universitetas vspäi 1874. Openui kaht semestrad Berlinan universitetas 1877/1878 openduzvodel, pördui Münhenha i mäni läbi egzamenoid radmaha fizikan i matematikan opendajan. Mez' zavodi tedoradmišt vl 1878, vahvištihe hänen dissertacijad filosofijan tedodoktoran arvos siš-žo universitetas vl 1879. Kaiken elon Plank keskiti naprindoid teoretižen fizikan sferas, kacmata hänen Filipp Žolli-opendajan mel'he, miše siš tedos läz kaik om avaitud jo. Mez' tahtoi el'geta fizižen kendan südänt i ei tahtoind tehta avaidusid. Vl 1880 kändihe privatdocentaks, radoi opendajan, oli otnus tedoradmižhe, pianonvändho i al'pinizmha ühten aigan. Vll 1885−1889 Plank openzi kodimaižes Kilin universitetas. Vll 1889−1944 oli Berlinan universitetan professoran.
Platon

Platon (amuižgrekan kelel: "Πλάτων" [plá.tɔːn]; sünd. 428 vai 427 edel m.e., Afinad, Amuine Grekanma — kol. 347 e.m.e., sigä-žo) oli amuižgrekalaine filosof, Sokratan openik, Aristotelän opendai. Se om kaikiš amuižemb grekine filosof, kenen sädused tuliba meiden aighasai, a ei vaiše toižiden tedomehiden citatoiš.
Platon om mail'man filosofijan idealistižen čuradusen üks' alusenpanijoišpäi. Filosofan äjiš sädusiš mel' vedase, miše voib nimitada todesižeks olendaks vaiše absolütižid olijoid, kudambad jädas kaikenaigašti i joga sijas. Mugomad absolütižed tärtused nimitasoiš "eidos:ikš" (idejoikš) Platonan sädusiš.
Pohjoižamerik

Pohjoižamerik (, , , actek.: "Ixachitlān Mictlāmpa") om kontinent. Se da Suviamerik mülüdas Man kuivha Amerik-palaha. Sijadase pohjoižel i päivlaskmaižel mapoliškoil.
Ühthižed andmused.
Pind lähižidenke saridenke — 24,2 millionad km². Eläjiden lugu — 565 mln (2013).
Kaik 23 valdkundad da 22 rippujad territorijad sijadasoiš Pohjoižamerikas, no niiden keskes vaiše koume oma sured: Kanad, AÜV i Meksik.
Nimitadas kontinentan eläjid da sündnuzid pohjoižamerikalaižikš.
Amerikanistik om disciplin, tedoidab AÜV:oiden (erasti Kanadan-ki) politikad, istorijad, geografijad, oiktusen da ižandusen sistemid, kundad da sen kul'turad.
Geografii.
Pohjoižamerikan sariden pind om läz 3,9 mln km², kaikiš suremb niišpäi om Grenland (2,176 mln km²). Sarištod: Kanadan Arktine sarišt, Vest-Indii (Kariban sared, Bagaman sared da tž.), Aleutan sared. Järedad pol'sared: Labrador, Aläsk, Kalifornii, Florid, Jukatan.
Kontinentan päivnouzmaižed randad lainištab Atlantine valdmeri, sen Meksikan laht da Kariban meri, suvipäivlaskmaižed da päivlaskmaižed randad — Tün' valdmeri, pohjoižed randad — Jävaldmeri. Beringan sal'm sijadase Päivnouzmaižen Azijan i Pohjoižamerikan keskes. Panaman röun Kolumbijanke lugetas röunaks Suviamerikanke.
Nened joged oma Pohjoižamerikan znamasižed: Mississipi Missuri-ližajogenke, Makkenzi, Jukon, Ph. Lavrentijan jogi, Rio-Grande, Saskačevan, Arkanzas, Kolumbii, Kolorado i Ogajo. Järedad järved oma Sured järved (Üläjärv, Erinjärv, Guronjärv, Mičiganjärv i Ontarionjärv), Sur' Kondjanjärv, Sur' Orjanjärv, Sur' Solakaz järv, Vinnipeg da Atabask.
Kaikiš korktemb čokkoim om Denali-mägi (enzne Makkinli, 6194 m) AÜV:oiden Aläskas. Kaikiš alahamb čokkoim om Surman alangištos (−86 m) AÜV:oiden suvipäivlaskmas.
Klimat.
Kaik klimatižed vöd oma kontinental päiči ekvatorialižes vönes.
Sezann Pol'

Pol' Sezann (; sünd. 19. viluku 1839, Eks-an-Provans, Francii — kol. 22. reduku 1906, sigä-žo) oli francine pirdai-postimpressionist.
Sädamine.
Pirdai sädi natürmortoid — londusen i ristituiden eläbid kuvid. Sädamižen princip oli teoretižen alusen olmatomuz londuseližen realižusen i pirdajan keskes. Sezann lugi, miše kuva voib ozutada enamba mi meled. Noruden äiluguižed fobijad vajehtihe mail'man peituseks pirdajan keskigäs. Vn 1904 ozutelend Parižan sügüzližes Salonas tegihe triumfaližeks Sezannan täht. Hänen sezannizm-likund avaiži ted modernizman toižele kubizm-joksendale.
Sezannan čomamahtoine jäl'guz om enamba mi 800 voikuvid, lugemata vezimujukuvid da toižid sädusid.
Pomon (Kalifornii)

Pomon () om AÜV:oiden lidn Kalifornii-štatan suvipalas, sen Los Andželesan ümbrikos. Üläopendusen aluzkundoiden keskuz.
Istorii.
Ezmäižed eläjad sirdiba tahondha Meksikan aigan völ 1830-nzil vozil. Eländpunkt om registriruidud kuti lidn vn 1888 6. päiväl vilukud. Nimitihe ploduiden rimalaižen Pomona-jumalnaižen mödhe ().
Pomon šingotase bumagan tehmižel, tekstiližel i elektronižel tegimištoil.
Geografijan andmused.
Lidn om Los Andželesan ezilidnaks, sijadase 43 km päivnouzmha sen keskuselpäi ümbrikon röunanno, 259 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Keskusen geografižed koordinatad oma 34°3′39″ pohjoižlevedust da 117°45′21″ päivlaskmašt pidust.
Eläjad.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 149 058 ristituid. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Ispanijan i latinamerikan augotižlibundan eläjad ottas seičemed kümnendest ristitištos (2010).
Üläopendusen znamasižed aluzkundad oma Kalifornii-štatan politehnine universitet Pomonas (, om alusenpandud vl 1938, ripmatoi aluzkund vspäi 1966, 29,7 tuhad üläopenikoid vl 2020) i Päivlaskmaine tervhuztedoiden universitet.
Porog (Vitegran rajon)

Porog () om külä Vologdan agjan Vitegran rajonas. Mülüb Andoman küläkundha.
Külä sijadase Andomanjogen oiktal randal. Matkad küläkundan Andomskii Pogost-keskushesai om 3 km lodeheze orhal, Vitegr-rajonkeskushesai om 29 km suvipäivlaskmha-suvhe avtotedme. Toižed lähembaižed eländpunktad oma Knäzevo- i Marino-küläd jogen vastrandal, Pitručei (kaikenaigaižeta ristitištota) 3 km suvipäivnouzmha orhal, Terovo i Ustenovo 2 km pohjoižhe avtotedme. Lähembaine avtotesild joges päliči om saudud 5 km pohjoižhe Rebovo- i Derevägino-küliden keskes.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe Porogan eläjiden lugu oli 13 ristitud.
Por'moi

Por'moi vai Pormoi (latinan kelel: "Mustela erminea") om Nädanvuiččiden sugukundan arvokaz karvakaz mecživat.
Ümbrikirjutand.
Por'moi om nädanvuiččen pen' mecživat pit'kanke hibjanke i lühüdoidenke käbälidenke. Hänen kagl om pit'k, pä om koumesaumaine, pened korvad oma kehkrad. Täuz'kaznuden hibjan piduz om 17..38 sm, händan piduz om läz 35 procentad hibjan pidusespäi — 6..12 sm, hibjan vedaduz oleleb 70..260 g.
Nahkan mujutuz om mimikrine: tal'vel se om puhtazvauged, kezal — kaks'mujuine — hibjan üläh om ruskedbur, i alah om pakuižvauged. Tal'veline mujutuz voib nähta rajoniš, kus lumi venub minimum 40 päiväd vodes. Händan agjaine om must ünäižen voden. Tal'veližen nahkan ladun, kezäližen nähkan mujutusen da hibjan suruden geografine vajehtumižmaht anttas voimust erigoitta 26 por'moin alaerikod.
Elonlad da söte.
Por'moi eläb mecstepiš, taigmecas da tundras. Se mecadab lemmingoid, maoravid, nügahirid, pöudhirid. Por'moin londuseližed vastustajad oma reboi, näd, sobol', amerikaižed mägrad.
Pu

Pud (üks'lugu ) oma äivoččed kazmused kovanke sarakoičijanke (päiči pal'mas) tüvenke, kazmusen üks' elonformišpäi.
Vl 2015 kaik oli 3 trillionad puid Mal, mülütihe niid läz 60 tuhaze erikoid. Kaikiš enamb puid om Venämas — mail'man videndez (640 mlrd). Toine videndez om Kanadas (300 mlrd) i Brazilijas (300 mlrd). Puiden mail'man lugumär poleneb, kadob 15 mlrd joga vodel mecan čapatesen i klimatan vajehtusen tagut, i kacmata sihe, miše nece londuseline vara udištase. Čaptas mecad samha pumaterialad i cellülozad, ottas kävutamižhe niid sauvondas, bumagan i puhthan ekologižešti pakuitesen tehmižes.
Klassifikacii.
Jagadas puid lehtesiden toižendan mödhe — kavag'pud i lehtpud, mugažo lehtesiden elon hätkeližusen mödhe: lehtištonlanktendanke i igähižvihandad. Pud jagasoiš arealan mödhe: tropižed, ned elädas läz ekvatorad, i venon vönen, niiden leviganduz om edahan ekvatoralpäi.
Puiden klassifikacii om kävutandan mödhe: södabidenke ploduidenke ristitun täht — plodpud, andajad pumaterialid — arvokahad da kalližarvoižed pud, laivansauvomižen täht.
Putin Vladimir

Vladimir Vladimirovič Putin (; sünd. 7. reduku 1952, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ) oli Venälaižen Federacijan kahtenz' lugul prezident vll 2000−2008 i om sen nellänz' lugul prezident vspäi 2012. Hän radoi mugažo Venäman päministran kahtišti, vozil 1999−2000 i 2008−2012.
Vn 2022 uhokus politikanmez' om augotanu Venäman hogahtusen Ukrainha. Kogonaižen mail'man äjiden maiden pämehed da äjad järgeližed ristitud (Venämas mugažo) lugetihe pahaks sidä azjad.
Biografii.
Tuleban aigan prezident openui Leningradan valdkundaližes universitetas vll 1970−1975, sen juridižen fakul'tetan rahvahidenkeskeižes palakundas.
Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 18. päiväl keväz'kud. Vladimir Putin sai vägestust (76,69% änid ezmäižes turas), radab prezidentan nelländen strokun ičeze elos.
Puškin Aleksandr

Aleksandr Sergejevič Puškin (; sünd. 26. semendku (6. kezaku) 1799, Moskv, Venäman imperii — kol. 29. viluku 1837, Piter, Venäman imperii) — sur' venämalaine kirjutai, runokirjutai, prozankirjutai da dramaturg.
Sädamižen pord om voded 1814−1837. Literaturižen venäkelen üks' päalusenpanijoišpäi.
Kanz.
Puškin oli naižiš vspäi 1831 pölištundhasai, Natal'ja Gončarova (Puškina, sid' Lanskaja) oli hänen ak. Sündutihe nell' last naimiželos: Marija, Natal'ja, Aleksandr, Grigorii. Heiden jäl'gnikad elädas Venämas i verhiš maiš.
Kotkad

Kotkad vai Orlad () om järedoiden linduiden heim, mülüdas Habukaižed-sugukundha. Lugetas 11 erikod heimos.
Leviganduz.
Heimon erikod oma levitadud Evrazijas i Afrikas, kall'kotk — Pohjoižamerikas-ki. Kaks' erikod elädas Avstralijas. Linduiden lugumär poleneb läz kaikiš erikoiš (päiči Avstralijas).
Elädas mectundraspäi räkihe letetazangištoihesai. Tehtas pezoid man i kall'oiden pindal, puil.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu hibj om 75..88 sm pitte. Händ om lühüdahk, suugad oma levedad maihutuzkekustanke 2,4 metrhasai. Käpšud oma höunhekahad sor'mihesai.
Söteltas henoil i kesksuruden sel'grodaižil, erasti habukan sömäl. Kaceltas sališt leten il'mas korktas, vai varastadas sidä ištten korktal sijal.
Päiväine

Päiväine (latinan kelel: "Sol") om Päiväižen sisteman üks'jäine tähtaz, kudambas ümbri necen sisteman toižed objektad punotas: planetad i niiden sputnikad, karlikplanetad i niiden kaimnikad, asteroidad, meteoroitad, händtähthad (kometad) da kosmospölüd. Necen tähthan astronomine znam om ☉.
Ümbrikirjutand.
Tähtaz om sündnu läz 4,5 mlrd vozid tagaz gazmolekulärižes pil'vespäi. Päiväižen veduz om 99,866 % Päiväižen sisteman vedust vai 1,9891×1030 kilogrammad. Lämuz Päiväižen pindal om 6000 K (kel'vinad). Gelii da fotonad kätas vezinikaspäi südäitukuižel reakcijal, substancijan 4,26 mln tonnoid heitase sädegoičendaks kaikuččel sekundal. Päiväižen sädegoičend abutab elole Mal (fotonad oma tarbhaižed fotosintezan täht), se sijadase 1,496×108 kilometras vai 8,31 vauktuzminutas (8′ 20″) keskmäras.
Päiväižen südäin: vezinik (~73 % vedusespäi i ~92 % mülündmäraspäi), gelii (~nelländez vedusespäi i ~7 % mülündmäraspäi) da toižed elementad penembanke koncentracijanke (raud, nikel', kislorod vai hapanik, azot, ola, rik, magnii, hil'nik, neon, kal'cii, hrom). Spektraližen klassifikacijan mödhe Päiväine om G2V:n toižendan tähtaz («pakuine liliputtähtaz»).
Kaik om 26 000 vauktuzvozid Päiväižen da Maidten galaktikan keskusen keskes; Päiväine punose ümbri Maidtes. Nügüd' Päiväine om meiden galaktikan Orionan hijamas.
Pöudon rajon

Pöudon rajon () om Venäman rajon Leningradan agjas.
Administrativine keskuz om Pöud-lidn, sijadase rajonan pohjoižpalas. Rajonan ristitišton kaks' koumandest eläb siš.
Istorii.
Rajonan aluz om pandud vn 1927 elokun 1. päiväl Leningradan agjan Pöudon ümbrikho ühten aigan niiden sädandanke. Vn 1930 heinkun 23. päiväl heittihe ümbrikod, i siš aigaspäi rajon mülüb Leningradan agjaha kut administrativine ühtnik. Vl 1955 ühtištadihe rajonad Ojatin rajonanke. Rajon om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 2006.
Geografijan andmused.
Pöudon rajon om Leningradan agjan pohjoižpäivnouzmaine taho. Pind — 4 910 nellikkilometrad (seičemenz' sija agjas). Kavag'mecad oma enambuses.
Om röunoid Venäman nellänke rajonanke:
Ladoganjärven randan pala om päivlaskmas. Znamasižed joged oma Süvär' sen huridenke Ojat'- i Paš-ližajogidenke. Joged mülüdas Nevan (Atlantižen valdmeren) basseinha.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (letked, saved), mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vspäi 2006 rajonan territorii jagase videks municipaližeks ühtnikaks: kaks' lidnankundad i koume küläkundad.
Käskusenandai tobmuz om Deputatoiden nevondkund () 15 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2014 sügüz'kun 14. päiväl. Vladimir Radkevič radab sen ezimehen da rajonan pämehen vn 2006 vilukun 1. päiväspäi koumanden strokun jäl'geten. Deputatoiden nevondkund valičeb rajonan administracijan pämest.
Vspäi 2007 Il'ja Dmitrenko om valitud i radab rajonan administracijan pämehen, se om hänen koumanz' strok jäl'geten. Ezmäine varapämez' da koume muite varapämest oma hänele abhu. Kaik seičeme palakundad, komitet da laudkund alištudas rajonan administracijale.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 30 469 ristitud (jäl'gmäine sija agjas), vn 2021 — 27 851 ristitud. Kaik 29 223 eläjad oli rajonas vl 2017. Vspäi 1939 kaikiš suremb rajonan ristitišt oli 36 240 eläjad vl 1939, 34 138 eläjad vl 1959 i 33 600 eläjad vl 2006. Rajonan seičeme eläjad kümnespäi oma lidnalaižed.
Kaik om 123 eländpunktad rajonas, niiden kesken üks' lidn, üks' lidnanvuitte Svir'stroi-žilo, kuz' žilod, nell' raudtestancijan žilod, 111 küläd.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Alöhovščin-žilo (1,6 tuh. rist. vl 2015) da Janeg-žilo (1,0 tuh. rist. vl 2014).
Rahvahad (enamba 0,8 % vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 84,1 %, ukrainalaižed — 1,4 %, vaugedvenälaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 2,4 %, rahvahuden ozutandata — 11,2 %.
Erased-se igähižed rahvahad: karjalaižed — 0,44 % (134 rist.), vepsläižed — 0,11 % (35 rist.).
Ižanduz.
Rajonan ižandusen päižed sarakod oma mecan varhapanend da ümbriradmine, sauvond da sömtegimišt, gidroenergetik (Alasüvärin GES).
Pöudpü

Pöudpü () om levitadud pöudlind Fazanižed-sugukundaspäi.
Leviganduz.
Lind om levitadud Evropan venos vönes, Anatolijan pol'saren i Kazahstanan tobjas palas. Pöudpü om introduciruidud Pohjoižamerikha. Mectusen objekt.
Pöudpü eläb erazvuiččiš biotopoiš: stepiš penzidenke i sarikoidenke, ezimägištoil, tazangištoil i jogiden alangištoil, villänpöudoidme i kezandmaidme, parččomiš i mecanröunoiš, penzastunuziš vanoiš, harvemba kazvahtunuziš kanabräl pustoläniš, letkiš koppitesidenke raidan žomanke.
Ümbrikirjutand.
Hibj om kehkranvuitte. Täuz'kaznuden lindun ühthine piduz sase 28..32 sanimetrhasai. N'ok i käpšud oma mustan mujun. Höunhišton üläpala om kirjav, koričman mujun, kül'ged i händ oma rusttad. Šporoid käpšuil ei ole.
Suguerinend ozutase höunhišton mujus: emäčun mujud oma vauhemb mi ižačun. Änen mödhe: emäč klukkub, ižač launub kukoin kartte.
Alaerikod.
Kahesa alaerikod:
Pühäpäiv

Pühäpäiv om seičemenz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, sobatan i ezmärgen keskes. Se voib olda nedalin ühtenden päivän toižiš kalendariš, hotä lebupäiv tobjimalaz.
Raud

Raud ("Fe" — "ferrum" latinan kelel) om 26nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand ​.
Raud om levitadud londuses lujas (4,7 % Man kores, kahtenz' alüminijan taga, om äi metallad Man südäitukus ezimeletaden), i voib erasišti löuta sidä puhthas olendas (m. n. ičesündui raud).
Elementan znamoičend om sur'kulu ristitun täht. Kävutadas avaros raudan ühthesuladusid hil'nikanke: teraz (vähemb mi 2,14 % hil'nikad massan mödhe), kaugedraud (enamba mi 2,14 % hil'nikad massan mödhe), rösttumatoi (legiruidud) teraraud legirujiden metalloiden ližadusenke (hrom, marganc, vanadii da tž.).
Fizižed ičendad.
Puhtaz raud om tagokaz da sitked hobedaižvauged metall. Eskai pened ližadused (hil'nik i leguruind metalloil) vajehtadas raudan ičendoid, se kovidub, no i hudruz ližadub, kändase räbedaks. Kaik om viž kristallišt seglust raudal, niiden kesken nell' normaližel painudel: α-segluz (ferrit, 769 C° da sen alemba), β-form (paramagnetik, 769..917 C°), tahkoncentriruitud γ-segluz (austenit, 917..1394 C°) i δ-variant (1394 C° da sen korktemba), sikš termine ümbriradmine om tarbhaine lujas teraraudan tehmižen aigan.
Atommass — 55,847. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,874 g/sm³. Suladandlämuz — 1812 K. Kehundlämuz — 3134 K.
Londuseline raud kogoneb nelläs stabiližes izotopaspäi: 54Fe (5,845 %), 56Fe (91,754 %, üks' kaikiš stabiližembiš südäitukuišpäi), 57Fe (2,119 %) i 58Fe (0,282 %). Tetas 24 radioaktivišt ratud izotopad 45..53, 55, 59..72 atommassanke, löutihe kut izomärad mugažo. Kaikiš hätkemban 60Fe-izotopan pol'čihodamižen pord om 2,6 mln vozid, sid' 55Fe (T½=2,74 vot) i raud-59 (44,5 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomerad 45..50), β- i neitronižen (nomerad 66..69) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš margancaks vai kobal'taks, izotopad 45..50 — margancaks i hromaks.
Himižed ičendad.
Keskmäine himine reakcine mahtuz om metallal, se rippub raudan puhthuden i dispersižusen märaspäi, veden i hapanikan olendaspäi. Ireg raud voib mülütada 0,8 procenthasai ližoid. Harakterižed muigotandmärad oma +2 i +3, voib olda +6 i +7 mugažo.
Muigotandmärale +2 sättudas must hapanduz FeO i vihand gidrohapanduz Fe(OH)2. Niiden ičendad oma muglanvuiččed. Fe(II) om soliš kationan nägul. Kaks'valentine raud om väll' endištai.
Muigotandmärale +3 sättudas amfoterižed ruskedkoričma hapanduz Fe2O3 i koričma gidrohapanduz Fe(OH)3.
Raud palab puhthan hapanikan atmosferas lämbitusel säten raudan hapandust(II,III):
 formula_1
Hen pölü voib virizuda ičeksaz il'mas.
Ku pästta hapanikad vai il'mad sulatud raudas läbi, ka raudan hapanduz(II) sädase:
 formula_2
Raud reagiruib rikin tuhkanke lämbitusel, raudan sul'fid(II) sädase:
 formula_3
Metallal om reakcijoid galogenidenke lämbitusen olendas, sen paloin, palab hloras säten raudan hloridad(III)
 formula_4.
Reduku

Reduku om voden kümnenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, sügüzen kahtenz' ku. Kogoneb 31 päiväspäi.
Rembrandt

Rembrandt Harmens van Rein (; sünd. 15. heinku 1606, Leiden, Alamad, Ühtištadud provincijoiden Tazovaldkund — kol. 4. reduku 1669, Amsterdam, Alamad, Ühtištadud provincijoiden Tazovaldkund) — alamalaine pirdai da gravirui. Hän om kaikiš suremb Alamaiden voimujupirdandan «kuldaižen aigan» ezitai, vauktuz-pil'vesen kuvandoičendan mastar.
Rembrandtan sädused oma erazvuiččed žanral, ned avaitihe kacujale mehen palahtelendoiden da mujandoiden igähišt mail'mad ezmäižen kerdan ristitun istorijas. Kaik tetas 346 kuvad, enamba sadad pirdandkuvid i läz 300 ofortad. Voib löuta kümne da sen enamba kopijoid i replikoid ühtele Rembrandtan kuvale mail'man muzejiš. Koumekümne seičeme openikad oli Rembrandtal, jäl'getihe pirdajad. Völ 20. voz'sadan augotišes lugetihe, miše Rembrandt oli läz 800 kuvan avtor, no sid' äjiden kuviden avtoruz oli ridatadud. Kaikiš suremb kuviden lugu voib kacta Amsterdaman Reiksmüseum:as ().
Renii

Renii ("Re" — "rhenium" latinan kelel) om 75nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan laptalagruppas, VIIB), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Nece element om harv Man kores lujas 0,07 grammad tonnas palanke. Germanižed Ida i Val'ter Noddak-himikad avaižiba renijad vl 1925 spektroskopijan abul, i vl 1926 tedomehiden grupp sai elementan kaht milligrammad. Sen nimi om anttud Reinanjogen nimen mödhe. Renii om jäl'gmäine avaitud element, kudambal stabiline izotop om olmas.
Metallal ei ole biologišt rolid.
Fizižed ičendad.
Renii om kova löumassulatud hobedaižvauged päličmänendmetall. Paramagnetik. Renijan tuhk adsorbiruib vezinikad.
Atommass — 186,207. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 21,02 g/sm³ (4. sija metalloiden keskes). Suladandlämuz — 3459 K (3186 C°, 2. sija metalloiden keskes vol'framan jäl'ghe). Kehundlämuz — 5903 K (5630 C°, kaikiš korktemb metalloiden keskes).
Londuseline renii kogoneb kahtes izotopaspäi: 185Re (37,07 %) i 187Re (62,93 %, T½=4,12 × 1010 vot, kändase osmijaks-187 β-čihodamižen kal't). Tetas mugažo 33 ratud radioaktivišt izotopad 160..184, 186, 188..194 atommassanke, i 21 izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 183Re-izotop 70 päivest pol'čihodamižen pordonke, 184Re (T½=38 päivest) i renii-186 (3,7 päivest). Kaikiš hätkemb eläjad izomärad oma 186mRe (T½=200 tuhad vozid) i 184mRe (169 päivest). Izotopad čihotas protonižen (izotop 161), α- i protonižen (izotop 160), α- i β-čihodamižen (izotopad 162..170) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš vol'framaks, jüžmakombad osmijaks, izotop 186 — molembikš, izotopad 160, 162..170 — vol'framaks i tantalaks. Izomär 161m kändase tantalaks-157 α-čihodamižen kal't.
Himižed ičendad.
Kompaktine metall muigotub il'mas korktemb mi 300 C° lämudel. Muigotandmärad: −3, −1..+7, sidä kesken +2, +4, +6 i +7 päpaloin. Voib segoitada azotmuiktuses kebnas lämbitamižes:
 &lt;chem&gt; Re + 7HNO3 -&gt; HReO4 + 7NO2 + 3H2O&lt;/chem&gt;
Sädab amal'gamad artutinke. Ei voi säta karbidoid.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe renijad metallurgijas da elektrotehnikas, saudas reaktivižid likutimid. Renii om hüvä katalizator mugažo.
Sadas severt-se kümned tonnoid vodes mail'madme, molibdenan i vas'ken ühtes. Kaikiš järedambad löudmižsijad sijadasoiš Čiliš. Üks' kaikiš kal'hembiš metalloišpäi, arv rippub puhthudespäi lujas, 99,99 %-renijan kilogramm maksoi US$3000 vl 2014.
Repin Il'ja

Il'ja Jefimovič Repin (, ; sünd. 24. heinku /5. eloku/ 1844, Čugujev, Har'kovan gubernii, Venäman imperii (nüg. Ukrain) — kol. 29. sügüz'ku 1930, Kuokkal, Viipurin gubernii, Suomenma (nüg. Venäma)) oli ukrainalaiž-venälaine pirdai, voimujupirdai, portretoiden, elo- da istorižiden scenoiden mastar.
Repin radoi mugažo kut memuarist, kuvakirjutusiden tegii. Hänen mainitesiden kirj — «Edahaine läheline» (venäkelel: "Далёкое близкое"). Hän oli opendajan, professoran — radhonusen pämez' (1894 – 1907), mugažo rektoran (1898 – 1899) Čomamahtoiden Akademijas Piteriš; openzi Teniševan atel'ješkolas. Hänen openikad oliba B. M. Kustodijev, I. E. Grabar', I. S. Kulikov, F. A. Malävin, A. P. Ostroumova-Lebedeva. Repin mugažo andli privatižid urokoid Valentin Serovale.
Rik

Rik ("S" — "sulphur" latinan kelel) om 16nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan päalagruppas, VIA), tabluden koumandes periodas.
Etimologii.
Latinine nimi sündui ezimeletaden indoevropižen "*swelp"-tüvespäi «palada». Rahvahidenkeskeine "tio"-prefiks kävutase rikin ühtnendoiden täht, -sanaspäi "teion" «rik». Vepsän nimituz om surmha sidodud.
Ühthižed andmused.
Rik om mail'man kümnenz' element levigandusen mödhe i Man videnz' element massan mödhe. Voib löuta rikid puhthas olendas kaiked mail'madme, om järedoid löudmižsijid maiš vulkanoiden aktivižusenke. Arboid kävutiba rikid verotegoiš edel meiden erad völ, kitajalaižed tegiba meles porhad rikin aluseks. Nügüd'aigan sadas londuseližen gazan puhtastandan laptaližeks produktaks.
Ireg rik ei ole toksine, no kaik sen gazanvuiččed ühtnendad oma morijad.
Fizižed ičendad.
Enamba 30 allotropišt modifikacijad voib olda rikil, se om kaikiš suremb lugu elementoiden keskes. Rik voib säta renghid ičeze atomoišpäi, kaikiš levitadud form om S8. Ireg rik om hahkpakuine hudr metallatoi substancii hajuta, palab il'mas. Sulamižen jäl'ghe ližadab mülüd 15 procenthasai i polimerizuiše.
Atommass — 32,066. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,070 g/sm³. Suladandlämuz — 386 K (112,85 C°). Kehundlämuz — 717,824 K (444,67 C°).
Londuseline rik kogoneb nelläs stabiližes izotopaspäi: 32S (95,02 %), 33S (0,75 %), 34S (4,21 %), 36S (0,02 %). Tetas 20 ratud radioaktivišt izotopad 26..31, 35 i 37..49 atommassanke, i üks'jäine rik-43m-izomär om olmas. Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 35S 87,4 päivest pol'čihodamižen pordonke i 38S (T1/2 = 170 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't i kändasoiš fosforaks, olaks vai hloraks.
Kävutand.
Pästtas rikid severziš-se tavarformiš: tukuil, nozol, formuidud, granuliruidud, jauhtud, kolloidne, puhtaz. Ottas kävutamižhe rikin pol't tehmaha rikmuiktust, sid' tehtas räzinad, pirotehnikad i virid. Kävutadas puhtastadud rikid pästamha zellid i kosmetižid abutusid.
Ristitun oiktusiden ühthine deklaracii

Ristitun oiktusiden ühthine deklaracii — nevodud Ühtenzoittud Rahvahiden Organizacijan ühtnijoile dokument. Se om todištadud da ezitadud Päassamblejan rezolucijal 217 A (III) 10.12.1948 Parižas (Francii). Dokument om kätud 375 kel'he da paginha.
Vepsän kel'he Deklaracijan tekst om kändnu universitetan vepsän kelen opendai Ol'ga Žukova.
Rodii

Rodii ("Rh" — "rhodium" latinan kelel) om 45nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühesandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses lujas (10−7 % massan mödhe Man kores, 4,8 × 10−5 % meteoritoiš), ei voi löuta sidä joudjas olendas.
Britanine (anglijalaine) Uil'jam Gaid Uollaston-himik avaiži rodijan vl 1803 platinan ümbriraten. Nimituz libub "rodon" «roz»-sanaspäi metallan ühtnendoiden muzarusttan mujun tagut. Uollaston ezmäižen sai rodijad elementarižes metalližes nägus i zavodi sen ičendoiden tedoidusid, märiči ninevut, ümbrikirjuti severzid-se ühtnendoid i ühthesuladusid.
Rodijal ei ole biologišt rolid. Rodijan ühtnendad oma toksižed da kancerogenižed, solad mujutadas nahkod vahvas.
Fizižed ičendad.
Rodii om kova hobedaižvauged päličmänendmetall, platinan gruppan hüväsuguine metall. Kristalline segluz om tahkkeskustoittud kubine.
Atommass — 102,9055. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 12,41 g/sm³. Suladandlämuz — 2237 K (1964 C°). Kehundlämuz — 3968 K (3695 C°).
Londuseline rodii kogoneb üks'jäižes stabiližes 103Rh-izotopaspäi. Tetas mugažo 33 ratud radioaktivišt izotopad 89..102, 104..122 atommassanke, i 24 izomärad. Kaikiš hätkembad oma 101Rh 3,3 vot pol'čihodamižen pordonke, 102Rh-izotop (T½=207 päivest) i rodii-99 (16,1 päivest), mugažo 102mRh-izomär (T½=3,74 vot). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 94), β- i neitronižen (nomerad 114, 116) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš rutenijaks vai palladijaks, izotopad 102 i 104 — molembikš, izotop 94 — rutenijaks i tehnecijaks.
Himižed ičendad.
Rodii harakterizuiše korktal himižel seižundmahtusel, ülitab platinad ümbrištoiden tobjas palas. Muigotandmärad: −3, −1, 0, +1..+7.
Henotud lujas rodii muigotub hilläšti lämuzil korktemb mi 600 C° vaiše:
 formula_1
Kävutand.
Elementan nell' videndest ottase kävutamižhe katalizatoraks samha levitadud substancijoid i avtoiden čudegiden neitralizatoroiš.
Sadas rodijan läz 30 tonnad mail'mas joga vodel, südäitukuižen energetikan jändusišpäi tobjimalaz. Maksoi US$757 trojižes uncijas vn 2015 sügüz'kul.
Rubidii

Rubidii ("Rb" — "rubidium" latinan kelel) om 37nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Germanižed himikad Robert Vilhel'm Bunzen da Gustav Robert R. Kirhhof avaižiba rubidijad spektraližen analizan abul vl 1861, nimitihe spektran jonoiden tobjan mujun mödhe ( «rusked», «muzarusked»).
Element om levitadud londuses keskmäras, pala Man kores om 7,8⋅10−3 % (23. sija). Se om ühtes märas cinkanke, no ei ole löutud rubidijad londuses puhthas i koncentriruidud olendas. Mineralad rubidijan lujetud koncentracijanke (0,2 procenthasai): lepidolit, cinnval'dit, pollucit i amazonit. Om neniden mineraloiden löudmižsijid Saksanmas, Čehijas, Slovakijas, Turkmenistanas, Namibijas i Zimbabves. Sadas litijanke ühtes lepidolitaspäi tobjimalaz, ezmäi erištadas litijad, sid' jagadas kalijaspäi i cezijaspäi äikerdaižel toštmižkristallizacijal.
Fizižed ičendad.
Rubidii om pehmed hobedaižvauged muglmetall. Se om vägev katalizator, paramagnetik.
Atommass — 85,4678. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,532 g/sm³. Suladandlämuz — 312,45 K (39,3 C°). Kehundlämuz — 961 K (688 C°).
Londuseline rubidii kogoneb kahtes izotopaspäi: 85Rb (72,2 %) i radioaktivine vähän 87Rb (27,8 %, pol'čihodamižen pord om 49,23 mlrd vozid, kändase stroncijaks). Niiden ližaks, saihe 30 ratud izotopad 71..102 atommassanke i 16 izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 83Rb 86,2 päivest pol'čihodamižen pordonke, 84Rb-izotop (T½=33,1 päivest) i 86Rb (18,6 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (izotopad 71..73), β-čihodamižen i neitronižen (izotopad 92..102) čihodamižen kal't, kändasoiš kriptonaks vai stroncijaks (izotopad 84 i 86 molembikš). Izotop 76Rb kändase selenaks-ki (statjoiden 3,8⋅10−7 %) α-čihodamižen kal't.
Himižed ičendad.
Rubidii om muglmetall. Sen olend om seižmatoi, ku veden jäl'ged oma, ka metall reagiruib il'manke teravas süttundanke. Muigotandmärad: −1, 0, +1.
Sädab soliden kaikid toižendoid, niiden tobj pala segoib vedes kebnas. Rubidijan gidrohapanduz (RbOH) om kaikiš lujembiš muglišpäi, agressivine stöklan i toižiden konstrukcižiden da pakuitezmaterialiden polhe, se sulatud murendab metalloiden enambust.
Kävutand.
Kävutadas rubidijad specialižes optikas, elektronikas, medicinan ladimiš, sterilizacijan täht. Om tarbhaine katalizatoraks kivivoin ümbriradmižen aigan. Rubidijan purud kävutasoiš lazeraks. Ühtnendoiden otand kävutamižhe om levitadud.
Rutenii

Rutenii ("Ru" — "ruthenium" latinan kelel) om 44nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses lujas, pala Man kores — 10−10 (74. sija elementoiden keskes). Ei voi löuta sidä joudjas olendas.
Venämalaine Karl Klaus-himik avaiži rutenijan vl 1844. Element om nimitadud Venän/Venäman ühten latinižiš nimitusišpäi mödhe ("Ruthenia").
Fizižed ičendad.
Rutenii om hobedahk päličmänendmetall. Se om magnitine material honuzližel lämudel.
Atommass — 101,07. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 12,41 g/sm³. Suladandlämuz — 2607 K (2334 C°). Kehundlämuz — 4423 K (4150 C°).
Londuseline rutenii kogoneb seičemes stabiližes izotopaspäi: 96Ru (5,7 % massan mödhe), 98Ru (2,2 %), 99Ru (12,8 %), 100Ru (12,7 %), 101Ru (13 %), 102Ru (31,3 %) i 104Ru (18,3 %). Tetas 27 ratud radioaktivišt izotopad 87..95, 97, 103, 105..120 atommassanke, i niiden seičeme izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 106Ru-izotop 373,6 päivest pol'čihodamižen pordonke, 103Ru (T½=39,6 päivest) i 97Ru (2,79 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i neitronižen (nomerad 114, 115) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš tehnecijaks vai rodijaks.
Himižed ičendad.
Rutenii om inertine himižikš, ku ei ole hapanikad, ka ei voi segoitada metallad muiktusihe. Reagiruib hloranke, ftoranke, NO-gruppanke, tegeb hapandusid, muigotandmär voib olda 0..+8. Se om hüväks katalizatoraks.
Lämbitamižen aigan il'mas rutenijan pind kändase mustaks RuO2-hapandusen sädamižen tagut. Ku reakcii mäneb 700° lämudel da sen korktemba, ka RuO2- i RuO4-hapandusiden segoituz tegese.
Kävutand.
Rajatas metallan pol't elektronikas: rezistorad i varmdad elektrokontaktad. Ottas kävutamižhe räkänvastaižiš ühthesuladusiš. Rutenijan 0,1-procentine ližaduz titanan ühthesuladushe kaičeb korrozijad vaste. Kävutadas katalizatoraks. Ottas «rusked rutenii»-ühtnendad ioniden indikatoraks.
Sadas platinan puhtastamižel ližasegoitusišpäi, mugažo südäitukuižiden reakcijoiden jänduseks (rutenii-103 i -106, 250 grammhasai tonnas). Koncentriruiše Uralmägiden mineralas platinanke (Venäma), om löudmižsijid Kanadas i Suviafrikan Tazovaldkundas. Sadas severt-se kümned tonnoid vodes mail'mas (35,5 tonnad vl 2017). Maksoi 42 US$ troižes uncijas (vai 1,35 US$ grammas) vn 2016 semendkul.
Saksan kel'

Saksan kel' vai Germanijan kel' (ičeze nimituz: "Deutsch" [ˈdɔʏ̯tʃ], "deutsche Sprache" [ˈdɔʏ̯tʃə ˈʃpʁaːχə]) om valdkundkel' Saksanmas, Avstrijas, Lihtenšteinas, üks' valdkundkelišpäi Lüksemburgas, Šveicarijas, Belgijas da kaikes EÜ:s. Pagižijoiden lugu — 90 mln ristituid. Mülütadas indoevropižen kel'kundan germanižiden keliden päivlaskmaižhe gruppha.
Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal, ližatihe koume grafemad umlautoiden täht (ä, ö, ü) i escet-ligaturad (ß). Kelen kaikiš amuižembad kirjutadud dokumentad datiruišoiš 8. voz'sadal. Nügüd'aigaine saksan kirjankel' šingotase 17. voz'sadan kahtes polespäi, om sündnus päivnouzmaižes kesksaksan paginaspäi. Ičeze saksan kirjankelen standart om kaikuččes koumes valdkundaspäi: Saksanma, Avstrii i Šveicarii. Gannoveran ümbrištonke eläjad pagištas kaikiš lähižemb Saksanman saksan kirjankelen standartannoks.
Kelen molembad reguliruindorganzacijad sijadasoiš Manheim-lidnas (Saksanma):
Kalatrava Sant'jago

Sant'jago Kalatrava Valls (; sünd. 28. heinku 1951 Valensii-lidnha, Ispanii) om ispanijalaine arhitektor.
Santa Marija Podžo

Santa Marija Podžo (, kors.: "Santa Maria di u Poghju") om Francijan küläkund Korsik-saren pohjoižpäivnouzmas.
Küläkund sijadase Üläkorsik-departamentan päivnouzmas, Tirrenižen meren randal, 0..1131 m ü.m.t. korktusil, 300 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pind — 10,28 nellikkilometrad. Külän pala om saudud Osari-mägel ("Monte-Osari") 1109 m ü.m.t., sišpäi avaidase meren i El'b-saren čomid näguid.
Vl 2018 küläkundan ristitišt oli kaikiš suremb — 767 eläjad, vl 2008 oli 650 eläjad. Municipaližen ühtnikan pämez' om Fransua Mela ("François Mela") vspäi 2009, mandat 2020−2026.
Mel'heižtaho om "U Palazzu" — pert'kulu, Korsikan pordaigaline Teodor I-kunigaz (1736−1738) eli siš.