Mongolii

Mongolii ( [mɔŋɢəɮ ʊɮs] «Mongolijan valdkund», vanh mong.: ), nece om täuz' oficialine nimituz, om mererandatoi valdkund Keskmäižes Azijas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Ulanbatar.
Istorii.
Kalaidajan Hunnu-rahvahan imperii oli Mongolijan territorijal edel meiden erad vll 202−93. Vll 1206−1368 Mongolijan imperii oli, Evrazijan sur'kulud territorijad oliba alištunuded sen tobmudele: Keskuzazijan mad, Persii, Kijevan Venä, Kitai. Jäl'gmäine tedoti ripmatomut imperijaspäi vl 1368 mongolanvastaižen vasthalibundan jäl'ghe. Sid' koume voz'sadad keskuzline tobmuz oli väll', ičekeskeižed sodad oliba paksud. Tibetan buddizm jäi Mongolijas kaikenaigaižikš 16. voz'sadaspäi, i Mongolijan palad tegiba sodoid buddizman erazvuiččiden školoiden levigandusen keskes. Vll 1636−1756 man'čžuralaižed okkupiruiba Mongolijad paloidme i mülütiba Cin-imperijha. Ned koume palad nelläspäi oma toižiš valdkundoiš nügüd': Tuvan Tazovaldkund (Venäma), avtonomine Südäimongolii-rajon (Kitai), Oirat-Mongolii (Džungarine car'kund, nüg. Kitain Sin'czän-avtonomii i Kazahstanan pala).
Vn 1911 29. päiväl tal'vkud Mongolii tedištoiti ripmatomut Cin-imperijaspäi. Vll 1915-1919 Mongolii oli tundištadud kut Kitain Tazovaldkundan avtonomii, no se oli ripmatoman faktižikš. Bogdo-han ohjandi valdkundal vll 1911-1924, kudamb kändihe monarhijaks vspäi 1921. Hanan surman jäl'ghe vl 1924 Mongolii oli tedotadud rahvahaližeks tazovaldkundaks, i Nevondkundaline Ühtištuz oli üks'jäižen valdkundan Toižen mail'man sodan lophusai, kudamb tundišti Mongolijan ripmatomut.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli väges vspäi 1924. Nügüdläine videnz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 1992 uhokun 12. päiväl, se om väges vn 2001 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Mongolii om mavaldkundröunoiš Venämanke pohjoižes (röunan piduz — 3452 km), Kitainke päivnouzmas, suves da päivlaskmas (4360 km). Ühthine röunoiden piduz — 8082 km. Pind om 1 564 116 km². Mongolii om mererandatoi valdkund.
Mägiplato otab man tobmad palad 900..1500 metrad ü.m.t. korktusil. Kaikiš korktemb čokkoim om Kuiten Uul-mägenpä (toižed nimed oma Huitun Orgil, Nairamdal Orgil, 4374 m ü.m.t.) Kitain röunal man päivlaskmas.
Klimat om letetazangišton kontinentaline kuiv. Lämuden köläidused oma lujad da teravad päivän da ön keskes, kezan (+25..+35 C°) da tal'ven (−25..−35 C°) keskes. Paneb 200..500 mm sadegid vodes. Letetorokad oleskeldas paksus.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, kivihil', metallad (vas'k, molibden, vol'fram, nikel', tin, cink, raud, kuld, hobed), fosfatad.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine konstitucine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (), hän-žo om armijan päkäsknik. Kaik rahvaz valičeb händast nelläks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas.
Parlament om üks'kodine Sur' Valdkundaline Hural () 76 ühtnijanke. Hö valičesoiš kaiken rahvahan änestusel kerdan nelläs vodes. Deputatad valitas päministrad, i hän paneb ohjastusen radnikoid radsijha prezidentanke sättutandan jäl'ghe.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližen valičendad oliba vn 2016 29. päiväl kezakud. Battulga Haltmaagiin sai vägestust vn 2017 valičendoiden kahtendes turas (26. kezaku i 7. heinku, 2. tur — 50,6 % änid) da radab prezidentan vn 2017 heinkun 10. päiväspäi ühtent strokud. Hurelsuh Uhnaagiin om päministraks vn 2017 redukun 4. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Mongolijan administrativiž-territorialine jagand."
Mongolii jagase kaks'kümneks ühteks agjaks ("aimak:aks", ) da ühteks pälidnaks (, Ulanbatar). Aimakad alajagasoiš 329 "somon:aks" (ümbrikoks, mong.: "сум") vl 2006.
Eläjad.
Mongolijas elädas mongolijalaižed. Vl 2014 valdkundan ristitišt oli 2,931,300 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Religijan mödhe (2010): buddistad — 53 %, religijatomad — 38,6 %, islamanuskojad — 3 %, šamanistad — 2,9 %, hristanuskojad — 2,2 %, toižed uskojad — 0,3 %.
Valdkundan kaks' ristitud videspäi elädas Ulanbatar-pälidnas. Toižed znamasižed lidnad (enamba 30 tuh. ristituid vl 2010, surembaspäi penembha): Erdenet, Darhan, Čoibalsan, Muren, Nalaih. Vl 2010 kaik oli 25 lidnad enamba mi 10 tuh. eläjidenke. Lidnalaižiden pala om 68,7 % (2020).
Rahvahanižanduz.
Mongolii om keskmäižen šingotesen agrariž-industrialine valdkund. Ižanduz baziruiše kaivuztegimišton (hilen, vas'ken, molibdenan, tinan, vol'framan, kuldan i kivivoin samine) i maižandusen (živatvodind) radol. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 23,7 mlrd. US$ ekvivalentas (119. sija mail'mas; US$6,666 ühtele hengele, 104. sija) vai 67,7 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (121. sija; US$19,063 ühtele hengele, 98. sija). Sur' valdkundaline velg, ületi KSP:n surut 180 procentaks vl 2023. Industrijan toižed päsarakod oma sauvond i sauvondmaterialiden pästand, tekstiline (kašmiran vill, naturaližed kuidud), sömtegimišt (liha- i maidprodukcii, jomad). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz 12,1 %, tegimišt 38,2 %, holitišiden sfer 49,7 %. Radnikoiden järgenduz sarakoidme vl 2016: maižanduz 31,1 %, tegimišt 18,5 %, holitišiden sfer 50,5 %.
Vl 2010 valdkundan päeksport oli vas'k (37 %), kivihil' (19 %), raudkivend da raudühthesuladused (9 %), kuld (8 %), kivivoi (7 %); toine eksport — cink (4 %), kodiživatoiden karv (4 %), toižed metallad (3 %), lehmänliha, sobad. Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, poltuz, avtod, söndtavarad, kulutajiden tegimištoližed tavarad, himižen tegimišton produkcii, sauvondmaterialad, tabaktegesed, tavarad kodiižandusen täht, muil da detergentad. Eksport ületab importad znamasižešti. Valdkundan päpartnörad torguindas (2021) oma Kitai (Mongolijan eksportan 82,6 % i importan 36,4 %), Venäma (Mongolijan eksportan 1,2 % i importan 28,6 %), Šveicarii (eksportan 9,4 %), Suvikorei (eksportan 2,4 % i importan 4,5 %), Japonii (importan 6,6 %).