Gajan

Gajan ( [ɡaɪˈɑːnə] vai [ɡaɪˈænə]), täuz' oficialine nimituz om Gajanan Kooperativine Tazovaldkund ( [kəʊˈɒpərətɪv rɪˈpʌblɪk ɒv ɡaɪˈænə]), om üks'jäine anglijankel'ne valdkund Suviamerikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Džordžtaun.
Istorii.
Vozil 1667−1814 Gajanan territorii oli Alamaiden kolonijaks, vozil 1814−1966 — britanižen kolonijan.
Vn 1966 26. päiväl semendkud Gajan tedištoiti ripmatomut Sures Britanijaspäi. Vspäi 1970 Gajan om olmas tazovaldkundaks.
Jäl'gmäine Konstitucii tuli väghe vn 1980 20. päiväl redukud da om olmas möhembaižidenke vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Gajan sijadase pohjoižpolehe ekvatoralpäi. Sada kilometrad levette sodunu alangišt vedase pidust' Atlantižen valdmeren randištod.
Gajan om mavaldkundröunoiš Surinamanke päivnouzmas (röunan piduz — 836 km), Brazilijanke suves (1308 km) da Venesuelanke päivlaskmas (789 km). Ühthine röunoiden piduz om 2933 km. Valdmeren randanpird om 459 km. Valdkundan pind — 214 970 km². Saum vezid — 8,4 % (18 120 km²).
Gvianan mägitazangišton keskmäine pala otab Gajanan suvipol't. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Roraim-mägi lapakonke platonke 31 nellikkilometrad surtte mägenpän sijas, 2810 metrad kortte valdmeren pindan päl. Venesuelan, Brazilijan da Gajanan röunoiden ühtmuden čokkoim sijadase necil mägel.
Klimat om subekvatorialine, räk da neps. Nepsad džunglid kattas valdkundan territorijan ühesa kümnendest. Om äi jogid da vezilanktendoid. Znamasine Kajetur-vezilanktend om vidhe kerdha korktemb Niagaranvezilanktendad.
Londuseližed varad oma kivivoi, boksitad, kuld, diamantad, mec, kala da merenproduktad, gidroenergii. Sen ližaks, toižiden tarbhaižiden mankaivatusiden löudmižsijad oma, no ned seištas radmatomikš: raud-, marganc-, nikel'- da molibdenkivendod.
Tobmuz.
Ohjandusen form om unitarine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (), hän-žo om azekhiden vägiden da ohjastusen-ki pämez'. Parlamentan ezipartijan lider kändase prezidentaks videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas. Prezident paneb radnikusile päministrad ("Prime Minister") da toižid ministrid. Päministr da ministriden enambuz oma parlamentan-ki ühtnijad. Prezidentale sab pästta radmaspäi parlamentad. Ohjastusele sab vahvištada käskusid.
Käskusenandajan tobmuden pä om parlament, üks'kodine Nacionaline Suim () 65 ezitajanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Parlamentale sab heitta radmaspäi prezidentad vaiše hänen läžundan tagut vai Konstitucijan lujiden murendusiden taguiči.
Gajanan läz järgenduseližed pävaličendad, sidä kesken valdkundan parlamentha, oliba vn 2020 2. päiväl keväz'kud. Nügüdläine prezident om Irfaan Ali vn 2020 elokun 2. päiväspäi, se om hänen ühtenz' strok. Vn 2020 elokun 2. päiväspäi Mark Fillips om päministraks.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Gajanan administrativiž-territorialine jagand."
Gajan jagase kümneks agjaks (regionaks, ). Agjad alajagasoiš 27 demokratižeks nevondkundaks (, "NDC").
Eläjad.
Gajanas elädas gajanalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 735,554 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 759,567 eläjad vl 1980.
Augotižlibundan mödhe (2012): indijalaižed — 39,8 %, afrikalaižed — 29,3 %, segoitadud augotižlibundanke — 19,9 %, indejalaižed — 10,5 %, toiženke augotižlibundanke (evropalaižed, kitajalaižed) — 0,5 %.
Uskondan mödhe (2012): protestantad — 34,8 %, induistad — 24,8 %, riman katolikad — 7,1 %, islamanuskojad — 6,8 %, Jehovan tundištajad — 1,3 %, rastafarad — 0,5 %, toižed hristanuskojad — 20,8 %, toižed uskojad — 0,8 %, religijatomad — 3,1 %.
Toižed znamasižed lidnad (enamba 25 tuh. ristituid vl 2002, surembaspäi penembha): Linden, Nju-Amsterdam. Lidnalaižiden pala om 26,8 % (2020).
Ižanduz.
Gajan om šingotai industrialiž-agrarine ma, rippub eksportaspäi lujas märas. Löutud šel'fal vll 2015−2016 kivivoin znamasižed varad (läz 11 mlrd. barrelid) 190 kilometras pälidnaspäi i sen samižen zavodind vl 2019 kändiba valdkundad elokahaks vides vodes. Voččen ekonomižen kazvandan lugud oma kaikiš surembad mail'mas (20..60 % vspäi 2020). Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline kogosüdäiprodukt linneb 25,82 mlrd. US$ ekvivalentas (117. sija mail'mas; US$32,330 ühtele hengele, 37. sija) vai 75,29 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (110. sija; US$94,260 ühtele hengele, kahesanz' sija). Ižandusen kompleksine šingotez vitkostase opetud radvägen i infrastrukturan mairhen tagut. Industrijan päsarakod oma kaivuztegimišt (kivivoin, kuldan, diamantoiden i boksitoiden samine), mecan ümbriradmine, sömtegimišt (saharan, maploduiden i merikalan ümbriradmine). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 15,4 %, tegimišt 15,3 %, holitišiden sfer 69,3 %.
Ende valdkundan päeksport oli kuld (35 %), boksitad (13 %), ris (13 %), rogosahar (12 %), merenproduktad da kala (7 %); toine eksport om pumaterialad (5 %), ezitegesed pästmaha alkogoližid jomid (2 %). Importan tavarad (2021) oma ujujad burauduzplatformad, kivivoin ümbriradmižen produktad, torvveimiden armatur, sauvondlikkuimed, avtod, mašiništ, söndtavarad. Vl 2021 import ületi eksportad läz 15 procentha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2021) oma AÜV (Gajanan eksportan 42 % i importan 19 %), Singapur (Gajanan eksportan 16 % i importan 33 %), Trinidad da Tobago (importan 12 %), Kitai (importan 8 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (eksportan 6,9 %), Sur' Britanii (eksportan 6,9 %) i Kanad (Gajanan eksportan 6,6 %).