Indii

Indii ( "Bhārat", ), oficialižikš Indijan Tazovaldkund ( "Bhārat Gaṇarājya", ), om kaikiš suremb valdkund Suviazijas ristitišton da pindan mödhe. Pälidn om Uz' Deli.
Keled.
Indijan regionaližed oficialižed keled, kaik om 21: assaman, bengalan, gudžarati, dogri, konkani, maithili, marathin, nepalan, orijan, päivnouzmpandžaban, sanskrit, sindhin, urdu, kašmiran, kannadan, malajalam, tamilan, telugun, santali, bodo, manipuri.
Istorii.
Vn 1947 15. päiväl elokud Indii tedištoiti ičeze ripmatomudes Sures Britanijaspäi da linni sen dominionaks.
Vn 1950 26. päiväl vilukud Indii kändihe tazovaldkundaks, sai täut ripmatomut. Ezmäine i nügüdläine vn 1949 Konstitucii ( "Bhāratīja sanvidhāna", ) tuli väghe sil-žo päiväl, se om väges läz jogavoččidenke vajehtusidenke.
Vl 1974 Indii kodvi ičeze ezmäšt atombombad manaluižel poukahtusel.
Geografii.
Indii om mavaldkundröunoiš Pakistananke päivlaskmas, Kitain, Nepalan da Butananke pohjoižpäivnouzmas, Bangladešan da Mjanmaranke päivnouzmas. Sen ližaks, Indijal om meriröunoid Indonezijanke suvipäivnouzmas, Šrilankanke suves da Mal'divan Saridenke suvipäivlaskmas. Džammu da Kašmir-nevondterritorii om olnu ridasižeks, se röunatab Afganistananke lodehes.
Valdkundan pind om 3 287 590 km². Randanpirdan piduz om 7 517 km, niišpäi 5 423 km om kontinentižel Indijal, 2 094 km — Andamanan, Nikobaran da Lakkadivan saril Andamanan meres. Indijan päivlaskmaižed randad lainištab Indižen valdmeren Arabijan meri, i päivnouzmaižed randad — Bengalijan laht.
Gimalajad da niiden ezimägištod oma Indijan pohjoižel da pohjoižpäivnouzmaižel röunal. Dekan-mägitazangišt otab Indostan-pol'saren südäipalad. Kaikiš korktemb čokkoim om Kančendžang-mägi (8586 m, koumanz' kortte Mas), se sijadase Nepalan da Butanan keskes. Znamasižed joged oma Gang ližajogidenke da Brahmaputra. Surid järvid ei ole.
Klimatan nell' toižendad om Indijas: neps tropine, kuiv tropine, subtropine mussonine da korktoiden mägiden. Valdkundan tobmas palas koume sezonad oleleb vodes: neps da räk (suvipäivlaskmaine musson, kezaku-reduku, paneb sadegid nell' videndest), viluhk da kuiv (pohjoižpäivnouzmaine passat, kül'mku-uhoku), lujas räk da kuiv (keväz'ku-semendku). Vilukun keskmäine lämuz om +15 C° pohjoižes da +27 C° suves. Kaikiš räkämb ku om semendku +28..+35 C° kesklämudenke ani kaiktä. Paneb sadegid 1500..3000 mm vodes valdkundan territorijan tobmal palal, 12 tuh. millimetrihesai (Čerrapundži päivnouzmas). Lodehpolen da Dekan-platon päivlaskman klimat om kuivamb, 400..750 mm vodes.
Londuseližed pävarad oma londuseline gaz, kivihil', metallad (raudkivend, titankivend, hromkivend, marganc, boksitad), diamantad da väghine mahuz; toižed varad — kivivoi, mouckivi, šoidkivi.
Tobmuz.
Ohjandusen form om federativine konstitucine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident ( "Raštrapati" «car'kundan käskii»), elektoraline kollegii (kogoneb parlamentan ühtnijoid molembiš kodišpäi) änestab händast da varaprezidentad videks vodeks. Prezident om käskusenandajan, radonoigendajan da käskuzkundaližen tombuziden formaline pä, hän om armijan päkäsknik, paneb päministrad radsijha. Kaik ohjastusen ministrad oma miččen-se parlamentan kodin ühtnijad.
Parlament ( "Bharatija Sansad") om kaks'kodine, kaik om 790 ühtnijad. Üläkodi om Štatoiden Nevondkund ( "Radžja Sabha", ) 245 ühtnijanke, štatoiden da territorijoiden käskusenandmižsuimad valitas 238 heišpäi kudeks vodeks, 12 — prezident paneb čomamahton ristituid radsijha. Üläkodin koumandez vajehtase kaikuččes kahtes vodes. Alakodi om Rahvahaline Kodi ( "Lok Sabha", ) 545 ühtnijanke videks vodeks (543 — kaik rahvaz valičeb kaikid kerdalaz, sidä kesken 84 — kastoišpäi, 47 — heimoišpäi; kaks' — prezident paneb angliž-indijalaižišpäi). Indijan prezident om eriline parlamentan ühtnii.
Parlamentan alakodin ühtnijoiden järgenduseližed pävaličendad oliba seičemepordhaižed vn 2024 sulakun 19. päiväspäi kezakun 1. päivhäsai. Indijan prezident om Draupadi Murmu, änestihe händast vn 2022 18. päiväl heinkud (sai 64,03 % änid), tuleb radho heinkun 25. päiväspäi. Nügüdläine päministr om Narendra Modi vn 2014 semendkun 26. päiväspäi. Edeližed prezidentad oma Ram Nath Kovind (65,65 % änid, 2017−2022), Pranab Kumar Mukerdži (69,3 %, 2012−2017).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Indijan štatad da territorijad."
Indii jagase kaks'kümneks kahesaks štataks da kahesaks nevondterritorijaks (2019). Štatad alajagasoiš 732 ümbrikoks (distriktaks).
Eläjad.
Vn 2016 heinkus valdkundan eläjiden lugu oli 1,266,883,598 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'. Indii otab ühtenden sijan mail'mas ristitišton lugun mödhe (enččes lider oli Kitai).
Etnižed gruppad (2000): indiž-arižed rahvahad — 72 %, dravidižed rahvahad — 25 %, mongoližed da toižed rahvahad — 3 %.
Mamankelen mödhe (2011): hindi — 43,6 %, bengalan kel' — 8,0 %, marathin kel' — 6,9 %, telugun kel' — 6,7 %, tamilan kel' — 5,7 %, gudžarati — 4,6 %, urdu — 4,2 %, kannadan kel' — 3,6 %, orijan kel' — 3,1 %, malajalam — 2,9 %, päivnouzmpandžaban kel' — 2,7 %, assaman kel' — 1,3 %, maithili — 1,1 %, toižed keled (sidä kesken regionaližed dogri, konkani, nepalan, sanskrit, sindhin, kašmiran, santali, bodo, manipuri) — 5,6 %. Anglijan kel' om valdkundan opendusen, torguindan da politikan rahvahidenkeskeine kel'. Hindustani om levitadud valdkundan pohjoižes paginkel' oficialižeta statusata.
Religijan mödhe (2011): induistad — 79,8 %, islamanuskojad — 14,2 %, hristanuskojad — 2,3 %, sikhad — 1,7 %, toižed uskojad i märhapanendata — 2,0 %.
Indijan lidnad-millionerad (vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe, enamba 3 mln. ristituid, kümne lidnad): Mumbai, Deli, Bangalor, Haidarabad, Ahmedabad, Čennai, Kolkat, Surat, Pun, Džaipur.
Ižanduz.
Indii om šingotai agrariž-industrialine valdkund, ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 3,94 trln. US$ ekvivalentas (videnz' sija mail'mas; US$2,698 ühtele hengele, 141. sija) vai 14,6 trln. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (koumanz' sija; US$11,112 ühtele hengele, 125. sija). Ekonomik šingotase teravas hätken aigan, vspäi 2003 sen kazvand om 6..9 % vodes. Sur' valdkundaline velg (KSP:n nellän videndest surtte vl 2025) om ižandusen problemaks. Industrijan päsarakod oma kaivuztegimišt i kivivoin samine, raudan metallurgii, mašinansauvomine, transportmašiništon pästand, cementan tehmine, himine, farmaceftine, tekstiline, sömtegimišt, programholitusen tehmine. Fiskaline voz' zavodiše 1. sulakud.
Kogosüdäiproduktan palad (2023/24 finansižen voden andmused): maižanduz 17,7 %, tegimišt 27,6 %, holitišiden sfer 54,7 %. Radnikoiden järgenduz sarakoidme vl 2023: maižanduz 44 %, tegimišt 28 %, holitišiden sfer 34 %, sidä kesken 13 % oma ottud infrastrukturan holitushe.
Vl 2012 valdkundan päeksport oli kivivoi (19 %), juvelirižed tegesed da brill'jantad (7 %), zelläd (4 %); toine eksport — ris (2 %), avtod (2 %), himižtegimišton produkcii, sobad. Vl 2022 Indijan eksport oli tegimišton produkcii (70,7 %), poltuz i kaivuztegimišton produktad (14,7 %), maižandusen tavarad (14,1 %), toižed tavarad (0,5 %). Importan struktur om mugoi (2022): maižandusen tavarad 7,0 %, poltuz i kaivuztegimišton produktad 33,2 %, tegimišton produkcii 52,1 %, toižed tavarad (7,7 %). Finansižel vodel 2024−25 import ületi eksportad läz kümnendeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2023/24 finansine voz') oma Evropan Ühtištusen mad (Indijan eksportan 17,4 % i importan 8,8 %), Kitai (eksportan 5,7 % i importan 18,1 %, sen paloin Honkong 1,9 % i 3,0 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 17,7 % i importan 6,0 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (eksportan 8,2 % i importan 7,1 %), Venäma (importan 9,1 %), Saudan Arabii (eksportan 2,6 % i importan 4,7 %).