Bolivii

Bolivii, täuz' oficialine form — Bolivijan Äirahvahaline Valdkund (ispanijaks: "Estado Plurinacional de Bolivia" [esˈtaðo pluɾinasjoˈnal de βoˈliβja], kečuaks: "Puliwya Achka Aylluska Mamallaqta", aimaraks: "Wuliwya Walja Ayllunakana Marka", guaranikš: "Tetã Hetate'ýigua Volívia"), om valdkund Suviamerikan keskuzpalas. Sen oficialine pälidn om Sukre, no parlament da radonoigendajan tobmuden organad sijadasoiš La Pas-lidnas.
Etimologii.
Valdkundan nimituz om anttud Simon Bolivaran oiktastuseks, hän oli üks' liderišpäi ispaniž-amerikaižiden sodoiden ripmatomudes aigan.
Istorii.
Vn 1825 6. päiväl elokud Bolivii tedištoiti ripmatomudes Ispanijaspäi.
Valdkundan ezmäine Konstitucii () oli olmas vspäi 1826. Nügüdläine kahesatoštkümnenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vl 2009, se om väges vajehtusita.
Geografijan andmused.
Bolivii om röunoiš Čilinke (röunan piduz — 860 km) da Perunke (1075 km) suvipäivlaskmas da päivlaskmas, Brazilijanke pohjoižes da pohjoižpäivnouzmas (3423 km), Paragvainke suvipäivnouzmas (750 km), Argentinanke suves (832 km).
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Saham-lämoimägi, 6542 m ü.m.t. kortte. Leved Paragvai-jogi jokseb Atlantižhe valdmerhe, no valdkund om mererandatoi.
Londuseližed pävarad oma londuseline gaz, kivivoi, tin, cink; toižed varad oma vol'fram, antimonii, hahktin, litii, raudkivend, kuld, hobed, mec, gidroenergii.
Tobmuz.
Bolivii om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (), hän-žo om ohjastusen pämeheks. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, enamba kaht strokud ei sa. Prezident paneb ministrid radnikusile.
Parlament om kaks'kodine Äirahvahaline Nacionaline Suim (). Senat-üläkodi () kogoneb 36 ühtnijaspäi, sidä kesken nell' ristitud kaikuččes departamentaspäi. Alakodi om Ezitajiden (Deputatoiden) Kodi (isp. "Cámara de Diputados"), se mülütab 130 ezitajad-ühtnijad. Kaik rahvaz änestab parlamentan ühtnijoid videks vodeks.
Käskuzkundaline tobmuz om Bolivijan Ülembaine käskuzkund (). Se om üks'jäine tobmuden sarak koumespäi, kudamb sijadase oficialižes Sukre-pälidnas.
Bolivijan päjärgvaličendad oliba vn 2019 20. päiväl redukud, valitihe prezidentad i parlamentan molembiden kodiden ühtnijoid. Edeline Evo Morales-prezident sai 47,08 % da radoi nelländen strokun jäl'geten, no läksi erindha protestoiden jäl'ghe. Pävaličendoiden satused oliba annuliruidud. Žanin Anjes Čaves tegi prezidentan velgusidme vn 2019 kül'mkun 12. päiväspäi. Valdkundan toštmižpävaličendad oliba vn 2020 18. päiväl redukud, valitihe prezidentad i parlamentad, Luis Arse sai vägestust (55,1 % änid) i tuleb radho kül'mkun 8. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Bolivijan administrativiž-territorialine jagand."
Bolivii jagase ühesaks agjaks (departamentaks, ). Agjad alajagasoiš provincijoikš (niid om 112, isp. "provincia"), ned — kantonoikš (isp. "cantón").
Eläjad.
Bolivijas elädas bolivijalaižed. Kaik 10,027,254 ristitud elihe valdkundas vl 2012. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Ristitišt augotižlibundan mödhe (2009): mestizo (evropalaiž-indejalaižed) — 68 %, indejalaižed (aimara i kečua tobjimalaz) — 20 %, evropalaižed — 5 %, čolo / čola — 2 %, afrikalaižed — 1 %, toiženke augotižlibundanke — 1 %, märhapanendata — 3 %.
Oficialižen uskondan mödhe (2012): riman katolikad — 76,8 %, evangelistad i vižkümnenden päivän jumalankodikundan polenpidajad — 8,1 %, toižed protestantad — 7,9 %, toižed uskojad — 1,7 %, religijatomad — 5,5 %.
Bolivijan kaikiš surembad lidnad (enamba 200 tuh. ristituid vn 2012 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Santa Krus de la Sjerr, El' Al'to, La Pas, Kočabamb, Oruro, Sukre (pälidn), Tarih. Lidnalaižiden pala om 70,1 % (2020).
Ižanduz.
Bolivii om goll' šingotai industrialiž-agrarine ma, rippub irdpol'žes torguindaspäi penes märas. Valdkund kontroliruib kaivuztegimišton edheotandoid. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 105 mlrd. US$ ekvivalentas (93. sija mail'mas; US$4,014 ühtele hengele, 126. sija) vai 131,4 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (93. sija mugažo; US$10,693 ühtele hengele, 122. sija). Industrijan päsarakod oma kaivuztegimišt, mujumetalloiden samine, kivivoin samine, juvelirižiden tegesiden kompanijad, omblendtegimišt, rahvahanpramozloiden produkcijan sarak, sömtegimišt. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz 13,8 %, tegimišt 37,8 %, holitišiden sfer 48,2 %. Radnikoiden järgenduz sektoroidme vl 2015: maižanduz 29,4 %, tegimišt 22,0 %, holitišiden sfer 48,6 %.
Valdkundan päeksport om londuseline gaz, kivivoi, soi, cinkkivend da tin. Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii, kivivoin ümbriradmižen produktad, raud i teraz, likkuimed, plastmassad. Vl 2018 eksport i import oliba läz kohtaižed. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Brazilii (Bolivijan eksportan 13,7 % i importan 19,7 %), Kitai (Bolivijan eksportan 4,7 % (i Honkongha 1,0 %), importan 19,3 %), Argentin (eksportan 12,8 % i importan 6,0 %), Indii (eksportan 16,5 % i importan 1,3 %), Peru (eksportan 6,4 % i importan 8,7 %), Čili (eksportan 1,8 % i importan 13,0 %), Kolumbii (eksportan 7,7 % i importan 1,6 %), Japonii (eksportan 7,0 % i importan 1,8 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 2,8 % i importan 5,9 %).