Somali

Somali ( [soːmaːlija], "aṣ-Ṣūmāl"), täuz' oficialine nimituz — Somalin Federativine Tazovaldkund (somalin kelel: "Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya", "Džumhūrījat Aṣ Ṣūmāl Al' Fidirālījah"), om valdkund Päivnouzmaižes Afrikas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Mogadišo.
Istorii.
Ezmäižed lidnad-valdkundad sünduiba Somalin territorijal 200:ndes vodes EME.
Vozil 1884−1960 Somalin erazvuiččed palad oliba Suren Britanijan ("Somalilend") da Italijan kolonijoikš. Erased heimod tundištuiba Efiopijan tobmut.
Vn 1960 heinkun 1. päiväl Somali tedištoiti ripmatomut Sures Britanijaspäi da Italijaspäi, i kaks' endišt kolonijad ühtištadihe.
Vn 1969 redukun 21. päiväl sodakukerduz tegihe valdkundas. Vl 1991 rahvahanikoiden soda zavodihe valdkundas, se jätktase nügüd'-ki.
Vn 2012 elokun 1. päiväl Nacionaline Konstitucine Suim vahvišti uden pordaigaližen Konstitucijan.
Geografijan andmused.
Somali om mavaldkundröunoiš Kenijanke suvipäivlaskmas (röunan piduz — 682 km), Efiopijanke päivlaskmas (1600 km) da Džibutinke lodehes (58 km). Ühthine röun kuivmadme om 2340 km. Somalin randad lainištab Indine valdmeri, pohjoižes — sen Adenan laht. Ühthine randanpird om 3025 km pitte.
Reljef om tazo tobjimalaz. Pohjoižes om plato 500..1500 m ü.m.t. korktusidenke. Järved reskvedenke sädase necen platon alangoil ("balleh:il") mussonan aigan. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Šimbiris-mägi, 2416 m meren pindan päl. Kaikenaigaižed joged oma man suves: Džubb i Uabe Šebelle.
Klimat om letetazangišton räk da kuiv, suves — subekvatorialine mussonine. Paneb 200..300 mm sadegid vodes, suvipäivlaskmas 600 mm.
Londuseližed pävarad oma londuseline gaz, raudkivend, uran, vanadii, torii, tin, vas'k, boksitad; toižed varad oma sauvondgips da keitandsol.
Politine sistem.
Ohjandusen form om federaline parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (). Hän paneb radsijha päministrad (somal.: "Ra'iisul wasaaraha Soomaaliya", "Rajijs vuzara' al-suumal"). Päministr formiruib ohjastust. Parlament valičeb prezidentad nelläks vodeks, voib olda kaks' strokud.
Parlament om kaks'kodine Somalin Federaline Parlament ( vai "Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya", "Al-barlaman al-aitihadiu fi al-suumal"). Üläkodi om 54 ühtnijanke. Alakodi om Rahvahan Kodi, se kogoneb 275 ühtnijaspäi, sidä kesken 30 % oma naižed, kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks.
Vn 2012 elokun 20. päiväl Nacionaline Konstitucine Suim (135 ühtnijad) vahvišti parlamentan ühtnijoiden nimikirjutest, edel sidä jäl'gmäižed valičendad parlamentha oliba vl 1984. Parlamentan ühtnijoiden järgvaličendad oliba vn 2016 redukus-kül'mkus, 14 025 valičijad-delegatad tegihe niid rahvahanikoiden sodan tagut.
Vn 2012 sügüz'kun 10. päiväl parlament valiči prezidentad ezmäižen kerdan pit'kas aigas, hän oli Mahmud Hasan Šeih. Nügüdläine prezident om Mohamed Abdullahi Mohamed, hän om valitud parlamental vn 2017 8. uhokud (55,9 % änid) da radab vn 2017 uhokun 16. päiväspäi. Hassan Ali Haire radab päministran vn 2017 keväz'kun 1. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Somalin administrativiž-territorialine jagand."
Somali jagase kahesatoštkümneks administrativižeks agjaks (üks'lugu "gobol") oficialižikš. Agjad alajagasoiš 90 ümbrikoks (üks'lugu "degmo").
Eläjad.
Somališ elädas somalilaižed, kaik hö oma islamanuskojad-sunnitad. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 10 428 043 eläjad endustusen mödhe. Jäl'gmäine rahvahanlugemine oli vl 1975.
Rahvahad (2012): somali — 85 %, bantukel'žed da toižed rahvahad — 15 % (sidä kesken 30 tuhad arabialaižid).
Toižed sured lidnad (enamba 500 tuh. ristituid, surembaspäi penembha): Hargeis, Bosaso, Gal'kajo.
Rahvahanižanduz.
Somali om goll' agrarine valdkund, šingotase vitkos lujas jätkajan sodan tagut. Rippub radajiden verhiš maiš rahatulendoišpäi. Ristitišton elo rippub maižandusen hüväs olendaspäi (živatvodind i nahkad, bananad, kala). Industrijan päsarakod oma tekstiline, telekommunikacijad, sömtegimišt (sahar, liha).
Valdkundan päeksport om eläbad kabjživatad (86 %: lambhad 61 %, lehmäd 17 %, toižed 8 %); toine eksport — puhil' (6 %), nahkad (2 %). Importan päobjektad (2022) oma tegimišton tavarad, sauvondmaterialad, kivivoin ümbriradmižen produktad, söndtavarad. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2017) oma Efiopii (Somalin eksportan 29,7 % i importan 17,6 %), Sudan (importan 17,2 %), Francii (eksportan 16,3 %), Indonezii (importan 6,9 %), Venäma (importan 5,3 %), Kenii (eksportan 5,2 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (eksportan 5,1 %).