Aktobe

Aktobe ( [ɑqtɵbʲe], znamoičeb «vauged kukkaz»; , edel 1999. vot oli "Актю́бинск") om lidn Kazahstanan lodehes. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Aktoben agjan administrativine keskuz (vspäi 1932).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1869 kuti "Ak Tobe"-lidnuz. Se sai lidnan statusad vl 1891. Vl 1902 «Orenburg — Taškent»-raudte läbiti lidnad. Toižen mail'man sodan aigan sirtihe järedoid tegimid sihe Moskvaspäi i Päivnouzmaižes Ukrainaspäi.
Nevondkundaližil vozil Aktobe kändihe tegimišton keskuseks, mugoine tämbäi-ki. Nened ižandusen sarakod oma šingotadud: hromühtnendoiden tegimed, himine sarak, sömtegimišt, maižanduzmašinoiden sauvomine, sauvond.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižes, Ilek-jogen randoil (, Uraljogen hura ližajogi), 225..250 m korktusil valdmeren pindan päl, stepin rajonas. Om äi melad manaluižes, se lähteb purtkidenke da jäb pindal, vauged mujul.
Klimat om terav kontinentaline ven kuivahk. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +5,6 C°, kezakun-elokun +21,1..+23,0 C°, tal'vkun-uhokun −9,8..−12,5 C°. Ekstremumad oma −48,5 C° (viluku) i +42,9 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −0,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +11,2 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus-elokus (elokun minimum om +1,0 C°). Paneb sadegid 317 mm vodes, kuidme läz tazomäras, enamba sulakus-heinkus (29..30 mm kus), vähemba sügüz'kus (17 mm). Paneb lunt 92 päiväd tal'ves, lumikatken keskmäine korktuz sase 31 santimetrhasai uhokus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 54..58 % röunoiš semendkus-sügüz'kus, 79..82 % kül'mkus-keväz'kus.
Tobmuz.
Vspäi 1997 enččen Aktoben rajonan territorii alištub lidnan administracijale. Lidn jagase nelläks planiruindrajonaks da kahteks tegimištzonaks generaližen planan mödhe.
Lidnan tobmuden pämez' om sen administracijan (akimatan) pämez' (akim, ). Edeližed akimad oma Murat Žurebekov ("Мұрат Жүребеков", viluku 2022 — kezaku 2023), Ashat Šaharov (keväz'ku 2020 — kül'mku 2022), Mavr Abdullin (kezaku 2019 — keväz'ku 2020), Il'jas Ispanov ("Ілияс Еспанов", heinku 2016 — kezaku 2019).
Eläjad.
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 371 546 ristitud, agjan läz pol't, vl 2019 (enččiš röunoiš) — 429 462 ristitud. Lidnan pind külärajonita oli 297,39 km², ühtištadihe Aktobed niidenke vn 2018 keväz'kuspäi. Pind enččenke videnke külärajonanke om 2375,64 nellikkilometrad, ristitišt niidenke (toižin sanoin, lidnan uziš röunoiš) oli 477 052 eläjad vn 2018 augotišes, 559 965 eläjad vl 2023. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', ezilidnoidenke-ki.
Rahvahad (enamba 1 % vn 2015 zavodindas) oma kazahlaižed — 76,3 %, venänikad — 16,9 %, ukrainalaižed — 2,7 %, totarlaižed — 1,5 %, toižed rahvahad — 2,6 %.
Rahvahad (vn 2022 augus): kazahlaižed — 81,4 %, venänikad — 13,2 %, ukrainalaižed — 1,9 %, totarlaižed — 1,2 %, saksalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,8 %.
Transport.
Avtobusad (läz 50 maršrutad) da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Vll 1982−2013 trolleibussistem radoi.
"Aktobe-1"-päraudtestancijan sauvuz om letud vl 1975. Sen eziauguine sauvuz oli sätud vl 1905 Taškent — Orenburg-jonol. Uz' vagzal linneb saudud Moskv-rajonas lidnan uden generaližen planan mödhe.
Rahvahidenkeskeine civiline "Alija Moldagulova"-lendimport (, "lat. AKX / UATT / kir. АКХ", 907 tuh. passažiroid i 20 tuh. tonnoid jüguid vl 2023) sijadase lidnan suvipäivlaskmaižel röunal, 3,5 km suvhe päraudtestancijaspäi. Naine, kudamban oiktastuseks lendimport om nimitadud, oli Rusttan Armijan snaiperan Toižen mail'man sodan aigan. Tehtas reisid Moskvha, Kazanihe, Bakuhu, Stambulha i Dubaihe, Kazahstanan kaikihe järedoihe lidnoihe, om čarterreisid lebutahoiže (Phuket, Antal'j, Šarm-eš-Šeih).