Gvatemal

Gvatemal, täuz' oficialine form — Gvatemalan Tazovaldkund ( [reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala]), om valdkund Keskuzamerikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Gvatemal-lidn.
Etimologii.
Valdkundan nimituz nahuatlin kelel () znamoičeb «äjiden puiden taho».
Istorii.
Vn 1821 15. päiväl sügüz'kud Gvatemal tedištoiti ičeze ripmatomudes Ispanijaspäi.
Vozil 1960−1996 Rahvahanikoiden soda mäni valdkundas.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1825. Jäl'gmäine kaks'toštkümnenz' lugul Konstitucii om väges vspäi 1985 voziden 1986 i 1993 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Gvatemal om mavaldkundröunoiš Meksikanke lodehes da pohjoižes (röunan piduz — 958 km), Belizanke päivnouzmas (266 km), Gondurasanke (244 km) da Sal'vadoranke (199 km) suvipäivnouzmas. Ühthine röun kuivmadme — 1667 km. Valdkundan päivnouzmaižed randad lainištab Atlantižen valdmeren Kariban meren Gondurasan laht, suvipäivlaskmaižed randad lainištab Tün' valdmeri. Ühthine randanpird — 400 km.
Gvatemalan territorijan keskuzpalan Kordiljerad-mäged ottas. Peten-plato om man pohjoižpoles. Kaikiš korktemb čokkoim om Tahumul'ko-vulkan, 4211 m valdmeren pindan päl. Kaik om 33 lämoimäged, voib olda lujid manrehkaidusid erašti, pened manrehkaidused oma paksud. Kaikiš znamasižemb järv om Isabal', jogi — Motagua.
Randišton klimat om tropine, mägištol om ven klimat. Voden kesklämuz om +23..+27 C° randpolel, mägištol +15..+20 C°. Tal'vel (viluku-uhoku) paneb haloid mägile (−10 C°), mägištol voib olda 0 C°. Paneb sadegid 1300 mm keskmäras, semendkul-redukul tobjimalaz. Tropižed ciklonad oma paksud.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, nikel', antimonii, kuld, hahktin; toižed varad oma mec, gidroenergii, kala.
Politine sistem.
Gvatemal om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (), hän-žo om ohjastusen pämez' da armijan päkäsknik. Rahvaz valičeb händast nelläks vodeks, toižen strokun voimuseta. Ministrad da varaprezident oma abuiš prezidental. Ohjastuz voib vahvištada käskusid, kut parlament-ki.
Parlament om üks'kodine Kongress (), rahvaz valičeb sen 158 ühtnijad mugažo nelläks vodeks.
Gvatemalan järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2019 16. päiväl kezakud i 11. päiväl elokud. Nügüdläine prezident om Alehandro Džammattei vn 2020 vilukun 14. päiväspäi. Hän sai vägestust valičendoiden kahtendel tural vn 2019 11. päiväl elokud (57,95 %).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Gvatemalan administrativiž-territorialine jagand."
Gvatemal jagase kaks'kümneks kahteks departamentaks (). Departamentad alajagasoiš municipalitetoikš (vl 2014 kaik niid oli 338, ).
Eläjad.
Gvatemalas elädas gvatemalalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 14,647,083 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Ispanijan kel' om ristitišton seičemen kümnendest mamankel'. Ristituiden kaks' videndest kävutadas maja-indejalaižiden kelid. Kaik om 23 igähižiden rahvahiden kel't valdkundas.
Augotižlibundan mödhe (2018): mestizo (sijaline nimituz om ladino, segoitadud indejalaižed ispanijalaižidenke) — 56,0 %, maja-indejalaižed — 41,7 %, ksinka-indejalaižed — 1,8 %, afrikalaižed — 0,2 %, garifuna-indejalaižed — 0,1 %, verazmalaižed — 0,2 %.
Uskondan mödhe eläjad oma riman katolikad, protestantad, majan rahvahaližen uskondan polenpidajad.
Gvatemalan toižed sured lidnad (enamba 600 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Villa Nuev, Mihko. Vl 2002 kaik oli 101 lidnad enamba 10 tuh. ristitištonke. Lidnalaižiden pala om 51,8 % (2020).
Ižanduz.
Gvatemal om šingotai industrialiž-agrarine ma, rippub irdpol'žes torguindaspäi keskmäižes märas. Vl 2019 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 81,32 mlrd. US$ ekvivalentas (66. sija mail'mas; US$4,617 ühtele hengele, 103. sija) vai 153,32 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (75. sija; US$8,705 ühtele hengele, 116. sija). Valdkundaline velg oli KSP:n nelländesen surtte vl 2017. Radotomudenmär om madal (2,5..5 % vl 2017) kacmata madalha keskmäižhe opendusenmärha. Industrijan päsarakod oma tekstiline i sobiden omblend, kivivoin da metalloiden samine, himine, räzinan tehmine, sömtegimišt (sahar, kofe), meblin pästand, turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 13,3 %, tegimišt 23,4 %, holitišiden sfer 63,2 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2017 andmused): maižanduz 31,4 %, tegimišt 12,8 %, holitišiden sfer 55,8 %.
Vn 2009 valdkundan päeksport oli erazvuiččed sobad (läz 12 %), sahar (10 %), kofe (8 %), bananad (7 %); toine eksport — kuld, metallkivendoiden koncentratad, kivivoi, pal'mvoi, zelläd, muil. Importan tavarad oma poltuz, mašinansauvomižen produkcii i transportine mašiništ, sauvondmaterialad, villäd, heretused, elektruz, mineraližed i himižed produktad, plastmassad i produkcii niišpäi. Vl 2017 import ületi eksportad pol'toštha kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2017) oma AÜV (Gvatemalan eksportan 33,8 % i importan 39,8 %), Sal'vador (eksportan 11,1 % i importan 5,3 %), Meksik (4,7 % i 10,7 %), Kitai (importan 10,7 %), Gonduras (eksportan 8,8 %).