tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Zadonsk

Zadonsk () om Venäman lidn da lidnankund Lipeckan agjan suves. Se om Zadonskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1615 kuti "Teševk"-slabad ( vai "Тешевская") udenno mez'jumalankodinno, nimitihe penen sijaližen jogen mödhe. Žilo sai makundan lidnan statusad vn 1779 25. sügüz'kud udenke "Zadonskoi"-nimitusenke lidnan sijadusen mödhe Don-jogen randal ku ajelta Moskvaspäi. Aigan mändes lidnan nimituz lüheni i kändihe nügüdläižikš. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli alištunu nacistoiden aviacijan bombardiruindale kaks' kerdad.
Zadonsk šingotase sömtegimištol (saharan tegim, mineralveden tegim, leibtegim, lihaceh) i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipalas, Don-jogen hural randal, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Teševk-jogi ( nellän kilometrad pitte) jagab lidnad poleti i lankteb Donha.
Matkad Lipeckhasai om 51 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 57 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Jelec (raudtestancii) 38 km lodeheze orhal vai 43 km avtotedme. «Don»-avtote (M4-trass) ümbärdab lidnad suvipäivlaskmaspäi, edel 2000. vot läbiti.
Tobmuz.
Zadonsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 12,58 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Administracijan pämez' om Vladimir Kalugin vn 2010 redukuspäi. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Jevgenii Grigorjev vn 2023 heinkuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Aleksandr Anohin, radoi vn 2023 kezakuhusai.
Eläjad.
Vl 1897 ristitišt oli 7 500 eläjad, vl 1939 — 6 900 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 698 ristitud, rajonan kaks' seičemendest, vn 2021 — 9 887 ristitud. Kaik 9 641 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10..11 tuhad eläjid vll 1979−2009 (11 700 rist. vl 2000).
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,6 %, toižed rahvahad — 1,4 %. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe (enamba 0,4 %): venälaižed — 97,1 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,2 %, rahvahuden ozutandata — 1,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nened pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman sündundan Zadonskan mez'jumalankodi, se om avaitud lidnan keskuses vspäi 1610 (Jumalanmaman Vladimiran jumalaižen päjumalanpert', viž jumalanpertid i kaks' časounäd), mugažo Stroican päjumalanpert', üksin jumalanpert' i časoun'. Kaks' naižjumalankodid oma olmas lidnan ümbrištos: ph. Tihonan Zadonskalaižen Toižetamižen i Jumalanmaman Tihovonskii (Tüninon).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomer 3, 5, 6), gimnazii nomer 1, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Zadonskan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Dankov

Dankov () om Venäman lidn da lidnankund Lipeckan agjan pohjoižes. Se om Dankovan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Edeline "Donkov"-lidn () mülüi Räzanin ruhtinazkundha, se oli polttud mongoližen vägitungendan aigan. Dankovan rajonan Strešnevo-žilo sijadase lidnan sijas 30 km pohjoižhe-lodeheze rajonkeskusespäi Don-jogen hural randal.
Nügüdläine eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1568, konz Moskvan ruhtinased läksiba «panda lidnoid», nimitihe "Dankov:aks" edeližen lähižen lidnan mödhe. Anttihe makundan lidnan statusad vl 1804. «Ranenburg — Smolensk»-raudte läbiti lidnad 1890-nzil vozil. Kätihe Dankovad žiloks vl 1924, se sai lidnan statusad tošti vn 1957 17. päiväl uhokud.
Dankov šingotase plastmassan, sintetižen tervan i päiväižpaneliden tegimel, biopuhtastandan ladimiden tegimel, sauvondmaterialiden tegimil (šeben', raudbetontegesed), sömtegimištol (lihategim, leibtegim), mugažo omblendceh radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmas, Don-jogen üläjoksmusen molembil randoil, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Lipeckhasai om 78 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal, 85 km avtotel vai 210 km raudtel. Lähembaine lidn om Lebedän' 27 km suvhe orhal, 35 km avtotedme vai 50 km raudtedme. "Dankov"-raudtestancii radab keskustal Lev Tolstoi-žilospäi vaiše jüguiden täht vspäi 2014.
Tobmuz.
Dankov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 23,98 km².
Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Oleg Rassolov vn 2020 tal'vkuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Ivan Kremnev (tal'vku 2012 — kezaku 2020). Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2022 uhokus. Andrei Pereverzev oli sen jäl'gmäižen pämehen vm 2019 sügüz'kuspäi i likvidatoral. Edeline Administracijan pämez' oli Aleksei Levin (sügüz'ku 2015 — sügüz'ku 2019).
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 9 100 eläjad, vl 1959 — 12 703 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 064 ristitud, rajonan koume videndest. Kaik 19 120 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23..24 tuhad eläjid vll 1979−2003 (24 800 rist. vl 1996).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,8 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Tihvinan jumalaižen päjumalanpert' i nell' jumalanpertid.
Dankovan agrotegimištoline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Timofeik

Timofeik () om üks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Tähkheiniden sugukundha.
Leviganduz.
Kazmuz om levitadud Evropan, Azijan i Afrikan maiš. Introduciruihe Amerikan maihe i Avstralijha. Sädab heinän päpalad nituil pojavanke lähiženke "Alopecurus"-heimonke (45 erikod). Kazvab mecoiš, mecstepiš i mägitahondoiš.
Ümbrikirjutand.
Jurišton vauktad jured oma 3..5 mm sankte. Jur' pakuštub da kuidahtub räkän aigan, no andab orahaižid kastelendan jäl'ghe. Timofeik kazvab 20 santimetraspäi pol'tošt metrhasai kortte, voib olda severz'-se seikhid jurespäi. Änikod formiruidas hoikan cilindrižen tähkan nägul. Semned levigatas ičeze koukuižil živatoiden i ristitun abul.
Pakaižvastaine kazmuz, idäb aigaližel kevädel.
Kävutand.
Semetas-kul'tiviruidas severz'-se erikoid (nittimofeik "Phleum pratense" päpaloin) sötmižkazmusikš kaikiden maižanduzživatoiden täht.
Kazmuz om todud kul'turha Venämas 17. voz'sadal. Semetas omaluižil i pöudoil varhapanemha kuivatud da tošt heinäd. Nittas änikoičendan zavodindas.
Valitud erikod.
Kaik lugetas 15..18 erikod heimos.
Jelec

Jelec () om Venäman lidn, lidnümbrik da transporttesol'm Lipeckan agjan päivlaskmas. Se om agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo Jelecan rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe. Om «sodahoštusen lidn»-arvonke vn 2007 redukuspäi.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Nikonan aigkirjas vl 1146 i vl 1147 kuti Jelec-lidn, ruhtinased ajelihe sen kal't. Kalaidajad heimod paniba lidnad mantazole vl 1395, rikoiba Jelecan ruhtinast vl 1414 i eläjad oliba pagenuded Räzanin maihe.
Jelecan aluz om pandud tošti vl 1591 kuti lidnuz Födor I Čudokaz-carin käskön mödhe. Heittihe lidnust vn 1769 suren lämoipalon jäl'ghe. Jelec sai makundan lidnan oficiališt statusad vn 1778 5 (16). sügüz'kud Jekaterina II-imperatornaižen käskön mödhe. Ezmäine raudte tuli lidnha Uzlovai-stancijaspäi vl 1874, saudihe vedimdepod. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (3.-9. tal'vku 1941, päzutihe täuzin vl 1942). Ühtištuihe äi lähižid žiloid lidnanke sen levigandusen aigan.
Jelec šingotase mouckiven samižel lidnanno (nell' kar'jerad), mašinansauvomižen tegimil (gidrocilindrad, pompad), järedal himižel tegimel (elektrojoksmusen himižed purtked i akkumulätorbatarejad tegimišton da armijan täht, irdaližed pidatimed, elektrodad), torguindmebelin pästandal, sömtegimištol (sahartegim), kružavan pramozlal i tabakfabrikal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpalas, Hered Sosn-jogen molembil randoil ( 296 km pitte, Donan oiged ližajogi). Oiged rand om 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, hura rand — 220 m ü.m.t. keskkorktusel. Jel'čik-jogi ( 26 km pitte, ende "Елец") lankteb Heredha Sosnaha huralpäi lidnan territorijal. Matkad Lipeckhasai om 75 km päivnouzmha orhal, 85 km avtotel vai 80 km raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Zadonsk 38 km suvipäivnouzmha orhal vai 43 km avtotedme, i Jefremov (Tulan agj) 64 km pohjoižhe-lodeheze orhal, 72 km avtotedme vai 83 km raudtedme. «Don»-avtote (M4-trass) ümbärdab lidnad pohjoižpäivnouzmaspäi, edel 2011. vot läbiti. "Jelec"-raudtestancii radab lidnan suves vspäi 1868, Hered Sosn-jogen oiktal randal. Stancii om raudtesol'meks vspäi 1933, se om elektrificiruidud vl 1990, sortiruindstancii om olmas.
Jelec om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Lidnümbrikon pind — 71 km².
Eläjad.
Vl 1897 ristitišt oli 46 956 eläjad, vl 1939 — 50 891 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 108 404 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 117..122 tuhad eläjid vll 1986−2001 (122 tuh. rist. vl 1997). Ortodoksižen hristanuskondan ph. Stroican mez'jumalankodi, Jumalanmaman «Znam»-jumalaižen naižjumalankodi, Sündun Voznesenjan päjumalanpert', kahesatoštkümne jumalanpertid i kümne časounäd oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,4%, toižed rahvahad — 2,6%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Jelecan čomamahtoiden i medicinine kolledžad, raudteiden i tegimištoliž-ekonomine tehnikumad, Jelecan valdkundaline universitet Ivan Buninan nimed, üläopendusen aluzkundoiden nell' filialad.
The Roop

The Roop om litvalaine popgrupp Vil'nüs-pälidnaspäi. Om olmas vspäi 2014, pajatab poprok- i denspop-žanras, anglijan kelel tobjimalaz. Muzikgrupp linneb valdkundan ezitajaks vn 2020 Evrovizii-konkursal «On Fire»-pajonke.
Mülükundas oma Vaidotas Valükevičüs, Robertas Baranauskas i Mantas Banišauskas.
Korablino

Korablino () om Venäman lidn Räzanin agjan suves. Se om Korablinon ümbrikon (edel vn 2024 kezakud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1594 Pehlecan stanan maksmižkirjas kuti "Korabjinsk"-žilo () i mec senno, varhapanihe ninid peniden venehiden täht, niiden venän nimituz oli "короб" («konor'»). Lidn sijadase amuižel tarabošsijal Donan i Okan basseinoiden keskes. Šingotihe sijaližen villän i tabakon oigenduzbazaks. Kätihe Korablinod rajonkeskuseks vn 1929 heinkus. Buran hilen samine oli Toižen mail'man sodan aigaspäi, i žilo sai radnikžilon statusad vn 1958 semendkus. Om lidnan statusanke vn 1965 sulakun 1. päiväspäi.
Korablino šingotase metalližiden modul'pertiden tegimel, sauvondan edheotandoil i sömtegimištol (maidtegim, leibproduktoiden tegim), mugažo medicinižen kaluišton edheotand radab lidnas. Nevondkundaližen aigan šuukkanghiden kombinat oli olmas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase municipaližen ümbrikon keskuzpalan suves, 135 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Alöšn'-jogi zavodiše lidnan päivlaskmas (, Pronän oiged ližajogi, Okan oigedpol'ne bassein). Pron'-jogen rand om kümnes kilometras pohjoižhe, sen oiktan Ranov-ližajogen rand (ven. "Ранова" 166 km pitte) — nelläs kilometras päivnouzmha lidnaspäi.
Matkad Räzanihesai om kahesakümne üks' kilometrad pohjoižhe orhal, 97 km avtotel vai 91 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Räžsk kaks'kümne nell' kilometrad suvhe orhal, 31 km avtotedme vai 26 km raudtedme, i Novomičurinsk 23 km lodeheze orhal vai 27 km avtotedme. "Korablino"-raudtestancii radab lidnan päivlaskmas «Räzan' — Mičurinsk»-keskustal vspäi 1866.
Tobmuz.
Lidnankund oli lidnan territorijal vll 2006−2024, Korablino oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Kaik rahvaz valiči nevondkundan vižtoštkümned deputatad nelläks vodeks. Nevondkund om likvidacijan pordhal vn 2024 kül'mkuspäi, likvidator om Jelena Komägina. Edeline nevondkundan ezimez' oli Lüdmila Andrejeva (sügüz'ku 2017 — reduku 2022). Lidnan Administracijan pämez' oli Väčeslav Jermakov vn 2011 redukuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 2 098 eläjad, vl 1959 — 5 265 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 658 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 10 334 ristitud. Kaik 11 272 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15..16 tuhad eläjid vll 1989−2001 (16 100 rist. vll 1996−1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,2 %, toižed rahvahad — 1,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Katken kivine (letihe vll 1895−1905) i Jumalanmaman Kazanin jumalaižen puine (saudihe vll 2007−2008).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' nimitadud päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2 i I.V. Saričevan nimed), muzikškol, čomamahtoine škol, "Rekord"-sportškol. Räžskan kolledžan Korablinon palakund (edel vn 2022 heinkud Korablinon agrotehnologine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Šack (Venäma)

Šack () om Venäman lidn da lidnankund Räzanin agjan suvipäivnouzmas. Se om Šackan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1553 kuti lidnuz sodapostan sijas Ivan Grazii-carin käskön mödhe. Nimitihe mugažo "Šačesk", "Šačsk". Lidn oli Šackan provincijan keskuseks vll 1719−1775. Kätihe makundan lidnaks vl 1796. Virifabrik i nahkfabrik radoiba 20. voz'sadan augotišes.
Šack šingotase sömtegimištol (leibtegim, lihakombinat). Nevondkundaližen aigan omblendfabrik i likörtegim radoiba lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, penen Šač-jogen hural randal ( 48 km pitte, Okan oigedpol'ne bassein), 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jogi om lidnan suvipäivlaskmaižeks röunaks.
Matkad Räzanihesai om 144 km lodeheze orhal vai 162 km avtotel. Lähembaine lidn om Sasovo (raudtestancii) 39 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 42 km avtotedme. «Ural»-avtotrassan (M5) «Räzan' — Penz»-keskust läbitab lidnan suvipalad i ümbärdab Šackad pohjoižespäi da päivlaskmaspäi, se-žo avtote ühtenzoitab Räzanid Mordovijanke.
Tobmuz.
Šack om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om Administracijan pämez'. Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Jurii Nefedov vn 2018 redukuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Aleksandr Sikačev (viluku-reduku 2018), Anatolii Bahmutov (semendku 2016 — viluku 2018), Jevgenii Mežorin (radoi vn 2016 semendkuhusai).
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 13 800 eläjad, vl 1959 — 5 020 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 561 ristitud, rajonan koume kümnendest, vn 2021 — 5 927 ristitud. Kaik 6 029 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15..16 tuhad eläjid vll 1913−1931 i 8 181 rist. vl 1989. Kezaaigan lidnan ümbrišton ristitišt ližadub lujas.
Rahvahad (2002): venälaižed — 96,7 %, ukrainalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad — 2,6 %. Kozakišton keskuz om avaitud lidnas.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid, keskškol, škol-internat, čomamahtoiden škol, lapsiden sädamižen pert'. Šackan agrotehnologine tehnikum i Räzanin agjan kul'turkolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Topinambur

Topinambur (), vai magruš, om heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Podsolnušnik-heimho.
Tetas enamba 300 sortuid da gibridoid: hüvidenke muguloidenke, lujanke vihoštesenke, dekorativižed.
Etimologii.
Kazmusen nimi libub Brazilijan tupi-indejalaižiden "tupinamba"-heimon nimitusespäi. Toihe kazmusen ezikuvid Evropha ezmäižen kerdan Anglijha (1610) i Francijan territorijha ühten aigan tupinamba-heimon ristituidenke 17. voz'sadal (, ). Unohtadud sömkul'tur, kartohk vajehti sidä teravas.
Leviganduz.
Keskuzamerikan indejalaižed kul'tiviruihe topinamburad amussai sömkazmuseks, mugažo sen lähišt podsolnušnik-erikod. Kazvatab mail'madme rujoheinäks tobjimalaz, invazivine erik Evropas, Sibiriš, Avstralijas, Čiliš. Kazvatadas magrušad Venämas maižanduzkul'turaks-sötmižkazmuseks, semned ei küpsnegoi vilun klimatan arvoimižiš. Äikerdoičese juril čomin i sädab žomid londuses.
Kazmuz putub teveril, pöudoil, kezandmaiš i pustoläniš, peniden jogiden alangištoidme. Navedib väghišt mahust i korktad pidatuzmärad. Sen ühtes, topinambur paremboičeb vägitomid i muiktoid mahusid, voib kazda pol'pil'veses.
Ümbrikirjutand.
Jurišt om vägev süvä. Kazmuz sädab muguloid manalaižil vezoil, mugulad oleskeldas vauktan, pakuižen, ruskedsinižen i rusttan mujun. Magu om nagrhen vai kapustlučun pojav. Mugul tal'vdub mahuses satusekahašti Venäman suves, hapneb teravas eskai penen satatesen tagut, kändase magedaks viluspäi kartohkan kartte.
Seikh om püštoiged varmed höunhekaz, 40 santimetraspäi nellhä metrhasai kortte, sarakoičese üläpalas. Höunhekahad lehtesed išttas varzil. Alahan lehtesed oma munavuiččed formal i kazdas toine toižen vastaiti. Ülälehtesed oma lancetanvuiččed, čereduišoiš.
Änikod oma keratud puzuikš kaks'..kümne santimetrad diametral. Topinambur änikoičeb elokus-redukus, äisemnine plod küpsneb sügüz'kus-redukus (Venäman evropine pala).
Topinsolnušnik om topinamburan podsolnušnikanke satusekahan gibridizacijan mödač, saihe NSTÜ:s.
Kävutand.
Kazvatadas maižanduzkul'turaks-sötmižkazmuseks (muguloihe i vihošteshe näht) i dekorativižeks kazmuseks. Ristitud ottas muguloid sömäks. Topinambur andab kaht vihoštesen satust vodes, seikhed i lehtesed mändas torhikš, silosuišoiš hüvin, pandas varha senažaks i jauhoks. Ei voi panda kazmusen muguloid varha hätkeks kartohkan erineden, ka ümbriratas niid jauhoks i stajištoks tegimišton edheotandoil.
Ištutand pidust' teverid i mecanröunoid andab sötet mecživatoile, om effektivižeks biotehnižeks aigtegoks. Ištutadas Sosnovskijan kondjanbut'ken kištoihe heitmaha niid biologižel mahtusel.
Räzanin Spassk

Räzanin Spassk () om Venäman lidn da lidnankund Räzanin agjan keskuzpalas. Se om Spasskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 15. voz'sadal kuti "Spasskoje"-žilo Sündun Jogentagaižennno mez'jumalankodinno (läz 1483. vot — 1764). Anttihe makundan lidnan statusad vl 1778 "Spassk"-nimenke. Nügüdläine nimituz om olmas vspäi 1929, no taholine lühüd paginnimi om "Spassk" tähäsai.
Räzanin Spassk šingotase nahkantegimel, sömtegimištol (maidtegim, leibänkombinat), omblendan i metalltegesiden fabrikal, mugažo meblintegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Okan hural randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vanh Räzan' oli olmas vastrandal, istorine arheologine kel'dtaho nügüd'.
Matkad Räzanihesai om nell'kümne kahesa kilometrad lodeheze orhal vai 58 km avtotel, se-žo lidn om lähembaižeks.
Tobmuz.
Räzanin Spassk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 16,8 km².
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 4 800 eläjad, vl 1939 — 7 341 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 745 ristitud, rajonan nelländez, vn 2021 — 5 796 ristitud. Kaik 6 555 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 8..9 tuhad eläjid vll 1970−2007 (9 835 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,0 %, ukrainalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 1,9 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 89,2 %, armenijalaižed — 0,5 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,9 %, rahvahuden ozutandata — 7,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid (nomer 1 i "Solniško" «Päiväine»), keskškol, gimnazii, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, "Jevpatii Kolovrat"-sportškol. Spasskan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Mihailov (lidn)

Mihailov () om Venäman lidn da lidnankund Räzanin agjan päivlaskmas. Se om Mihailovan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Ph. Ipatijan jumalankodin aigkirjas vozil 1172 i 1238. Eziauguižin se oli meščora-rahvahan žilo, möhemba segoitadud slaviženke. "Mihailov"-nimituz om anttud miččen-se sijaližen ruhtinasen nimen mödhe. Varmitadud lidnusen aluz oli pandud Ivan Grazii-carin käskön mödhe vl 1551.
Anttihe makundan lidnan statusad vl 1708. Saudud vodele 1898 raudte abuti lidnan šingotesele. Kružavan pramozl oli olmas lidnas da sen makundas 19. voz'sadan lopuspäi. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud lühüdaks aigaks vl 1941 (24. kül'mku — 7. tal'vku).
Mihailov šingotase sömtegimištol (maidkombinat). Cementan järed tegim radab lähižes lidnanvuiččes Oktäbr'skii-žilos kudes kilometras päivlaskmha.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Pron'-jogen molembil randoil ( 336 km pitte, Okan hura ližajogi), 166 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Moskvan agjhasai om 20 km lodeheze orhal, Tulan agjhasai — 15 km päivlaskmha orhal. Matkad Räzanihesai om 62 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 69 km avtotel vai 120 km raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Skopin suvipäivnouzmha, Kimovsk (Tulan agj) suvipäivlaskmha i Venöv (Tulan agj) päivlaskmha. "Mihailov"-raudtestancii radab lidnan päpalan päivlaskmaižel röunal. «Moskv — Astrahan'»-avtote («Kaspii»-trass, R-22) ümbärdab lidnad pohjoižpäivnouzmaspäi.
Tobmuz.
Kaik kuz' eländpunktad mülüdas lidnankundha Mihailovan ližaks: Kozlovk-žilo (1043 rist. vl 2010), koume pen't žilod i kaks' küläd. Enzne Elektrik-žilo om lidnan palaks vides kilometras pohjoižhe. Lidnankundan pind — 59,88 km².
Lidnan administracii om likvidiruidud vn 2019 kül'mkus, rajonan administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 9 200 eläjad, vl 1939 — 6 538 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 784 ristitud, lidnankundan — 13 097 ristitud, rajonan koumandez. Kaik 11 633 ristitud elihe lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14..15 tuhad eläjid vll 1970−2001 (15 302 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,5 %, čiganalaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 2,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken naižjumalankodi, nell' jumalanpertid i kaks' časounäd oma kaičenus i saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Mihailovan ekonomine kolledž-internat i Mihailovan tehnikum A. Merzlovan nimed.
Spas-Klepiki

Spas-Klepiki (, pagin. lühenduz "Клепики") om Venäman lidn da lidnankund Räzanin agjan pohjoižes. Se om Klepikin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt om olmas 16. voz'sadaspäi, mainitase ezmäižen kerdan vl 1619 kuti "Klepikovo"-žilo. Nimituz libub kalan puhtastandan veičen venäkel'žes "клепик"-nimespäi. Šingotihe kangazfabrikal 18. voz'sadaspäi. Sai tošt "Spasskoje"-nimitust Spasan Toižetamižen jumalanpertin sauvondan jäl'ghe vl 1859 (paloi vl 2017). Nügüdläine nimituz om olmas 20. voz'sadan augotišespäi. Torgovanoiden pertišt om kaičenus hüvin.
Anttihe makundan lidnan statusad vl 1920. Kaidraižuine raudte («Meščoran magistral'») ühtenzoiti Räzaninke i Vladimiranke vll 1901−2011, rušihe ten palad läz lidnad vl 1999, se i stancijan sauvuz eile rados.
Spas-Klepiki šingotase tekstil'tegimištol (trikotažfabrik, omblendfabrik, vatanfabrik), kengiden edheotandal, santehnikan šlangiden tehmižel, Räzanin «Täžpressmaš»-tegimen filial.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Pranjogen hural randal ( 167 km pitte, Okan hura ližajogi), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Sovk-jogi (ven. "Совка" 23 km pitte) om lidnan päivlaskmaižeks röunaks i lankteb Praha Klepikin suves. Rahvahaližen puišton londuseližiden järviden čep' zavodiše koumes kilometras pohjoižhe lidnaspäi.
Matkad Moskvan agjhasai om vižtoštkümne kilometrad lodeheze orhal, Vladimiran agjhasai — 22 km pohjoižpäivnouzmha orhal. Matkad Räzanihesai om 62 km suvipäivlaskmha orhal vai 75 km avtotel. Lähembaine lidn om Kurlovo (raudtestancii, Vladimiran agj) 45 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 67 km avtotedme.
Tobmuz.
Kaik kahesa küläd mülüdas lidnankundha Spas-Klepikin ližaks. Lidnankundan pind — 7,64 km².
Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2012 sulakus, rajonan Administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 1 327 eläjad, vl 1939 — 3 657 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 916 ristitud, lidnankundan — 6 394 ristitud, rajonan nelländez, vn 2021 lidnan — 4 743 ristitud. Kaik 5 411 ristitud elihe lidnas i 5 874 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba seičemed tuhad eläjid vll 1979−1998 (7 209 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,8 %, toižed rahvahad — 3,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid (nomer 2 i 3), keskškol (nomer 1), čomamahtoiden škol, "Triumf"-sportškol. Klepikin tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Järgeline lauk

Järgeline lauk () om äivozne (kaks'vozne kul'turas) heinäsine kazmuz Amarillisaižed-sugukundan Lauk-heimospäi. Om populärižeks maplodkul'turaks.
Leviganduz.
Kazvatadas avaros mail'man äjiš maiš, oz., Egipt, Brazilii, Bangladeš, Turkanma. Om tetab kul'turkazmuseks 5 tuhad vozid. Navedib päivänvauktust i täizöšt nepsut, kazvandan parahim lämuz om +18..+20 C°. Kazvand vitkostub lämudel penemb mi +13 C°. Lauk ei tirpi halad ani.
Ümbrikirjutand.
Lehtesed oma hahkvihandad, pal'had südäimes. Severz'-se ünäižid laukkeroid sünduse ühtespäi. Laukkera oleleb 15 santimetrhasai surtte, kerthekaz. Üläkerthed kuivatas teravas, pakuižen, rusttan vai ruskedsinižen mujun, südäin om vauged.
Äikerdoičese laukkeroil i il'mlaukkeran paloil. Voib kazvatada semnišpäi vaiše semenduzlaukkeroid. Ištutez voib olda vaiše keväz'line. Änikseikh om but'k, oleskeleb pol'tošt metrhasai kortte. Änikuz kazvab šurunvuitte vihmankatuz. Plod om konorüt, kudhe semnehesai, semned oma mustad henod.
Tariž kaita sil'mid čapten laukkeroid, rikmuiktusen pen' verd sädase sen aigan.
Kävutand.
Maplod om levitadud mail'man rahvahiden kul'turas. Ottas sömäks, maguteseks, kosmetižeks abutuseks. Kävutadas medicinas antiseptikaks, normalizuib metabolizmad. Laukkera i laukan pöro oma tarbhaižed vitaminabutused kevädel.
Järgeližen laukan mail'man satuz oli 97,9 mln tonnoid vl 2017. Päkazvatajad oma Kitai (24,3 mln tonnoid) i Indii (22,4 mln t); Venäma — 2,1 mln t.
Piltsamaa

Piltsamaa () om Estinman lidn valdkundan keskuzpalas. Mülüb Jigevan makundha, sen kahtenz' surtte lidn koumespäi, Piltsamaan volostin keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase dokumentoiš ezmäižen kerdan vl 1234. Edel 1917 vot lidnan oficialine nimituz oli "Oberpalen" (). Se oli marionetižen Livonijan kunigahusen (1570−1578) pälidnaks Livonijan sodan aigan, kunigahuz oli alištunu Ivan Grazii-carin tobmudele. Žilo sai lidnan statusad vn 1926 30. päiväl kezakud. Vll 1950−1962 lidn oli Piltsamaan rajonan keskuseks. Kadoti municipalitetan statusad vn 2017 reforman jäl'ghe.
Piltsamaa šingotase sömtegimištol (konservtegimed — frukt- da marjsüdäiveded, vinad, maploduiden konservad i painatosed), metallan ümbriradmižel eksportha, kompjuterprogramiden biznesan täht edheotandal, kleidüd pun pästandal iknoiden i uksiden täht, torguindal i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase makundan päivlaskmas, ühtennimižen jogen randal ( 135 km pitte, Emajogen hurapol'ne bassein), 56..63 m ü.m.t. korktusil. Matkad Tallidnhasai om 112 km lodeheze orhal vai 127 km avtotel, Tartuhusai om 53 km suvipäivnouzmha orhal vai 60 km avtotedme. Lähembaine lidn om makundan Jigev-keskuz (raudtestancijanke) 29 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha avtotedme. «Tallidn — Tartu»-mante om lidnan pohjoižröunaks.
Koume žilod da 58 küläd alištudas Piltsamaan volostin () tobmudele vs 2017 redukun 24. päiväspäi. Volostin pind — 890 km².
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 188 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 5 261 eläjad vl 1989. Kaik 9 752 ristitud elihe Piltsamaan volostiš vl 2019.
Rahvahad (lidnalaižed, vl 2011): estilaižed — 98,0%, toižed rahvahad — 2,0%.
Lidnan edeline pämez' oli Jaan Aiaots vspäi 2003.
Punlarp Čintara

Čintara Punlarp vai Dintala Punlab (, ; sünd. 1969, Roi Et-lidn, Tailand), mugažo om tetab Jin-psevdonimanke (), om tailandalaine populärine pajatai naine. Pajatajan kar'jer jätkustub vspäi 1987. Čintara edestab pajoid «mor lam»-žanras (tailandan kantri).
Novomičurinsk

Novomičurinsk () om Venäman lidn da lidnankund Räzanin agjan suvipäivlaskmas. Se om Pronskan rajonan üks'jäine lidn da kaikiš suremb eländpunkt.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1968 24. päiväl semendkud kuti Räzanin GRES:an sauvojiden žilo. Sai nimitust Ivan Mičurin-biologan (1855−1935) kanzannimen mödhe, hänen kodikülä (nüg. Mičurovk) om läz lidnad. Prefiks om erištamha Mičurinsk-lidnaspäi lähižes Tambovan agjas. Kätihe "Novomičurinsk"-radnikžiloks vn 1970 4. päiväl heinkud. Räzanin GRES radaškanzi vll 1973−1974. Sen ezmäine jono kävutab sijališt burad hil't (30 %) i Kanskan-Ačinskan basseinan hil't (70 %). Žilo sai lidnan statusad vl 1981. Vspäi 1984 vanhan stancijan pala i kahtenz' jono ottas londuselišt gazad poltuseks. GRES-24 zavodi radod vl 1988, se om Räzanin GRES:an pala vspäi 2008.
Novomičurinsk šingotase elektrusen tehmižel Räzanin GRES:an abul, se om Venäman kudenz' LES vägevuden mödhe (3130 MVt) i kaikiš suremb Evropas. Toine edheotand om betontegim.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmas, Pronin vezivaradimen oiktal suvižel randal (16 km², Okan oigedpol'ne bassein), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vezivaradimen padosein Pron'-jogel om saudud vodele 1973.
Matkad Räzanihesai om kuz'kümne viž kilometrad pohjoižhe orhal, 80 km avtotel vai 195 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Skopin (passažirraudtestancii) 28 km suvipäivlaskmha orhal, 37 km avtotedme vai 35 km raudtedme, i Korablino (passažirraudtestancii) 23 km suvipäivnouzmha orhal vai 27 km avtotedme. Raudte radab lidnan suves sarakol Skopinaspäi vaiše jüguiden täht.
Tobmuz.
Novomičurinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 26,11 km².
Eläjad.
Vl 1979 žilon ristitišt oli 15 824 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 309 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 16 900 ristitud. Kaik 16 852 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..22 tuhad eläjid vll 1992−2008 (22 tuh. rist. vl 2001).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,0 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 2,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'jäine Jumalanmaman «Varastamatoi ihastuz»-jumalaižen pühäpert' om saudud i avaitud lidnas vspäi 1996.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid (nomer 1, 2, 5, 6), koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol. Novomičurinskan äisarakoine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Ribnoje (lidn, Räzanin agj)

Ribnoje () om Venäman lidn da lidnankund Räzanin agjan lodehes. Se om Räzanin lodehline kaimdailidn, Ribnojen rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase aigkirjoiš ezmäižen kerdan vl 1597 kuti "Ribino"-žilo (), möhemba nimitaškanzihe nügüdläižikš. Nimituz om sidodud kalanpüdandha Vož-jogel. Raudte läbiti žilod vl 1864 i ühtenzoiti Moskvad Räzaninke. Kätihe radnikžiloks vl 1947. Žilo sai lidnan statusad vl 1961, mülütihe lähižid žiloid.
Ribnoje šingotase medicinižen meblin tegimel, varmdoiden kingitamiždetaliden pästandal, betonantegimel, sömtegimištol (maidtegim, leibtegim), raudten edheotandoil. Kaks' federališt tedoinstitutad ratas lidnas: mezjäižvodindan i hebovodindan.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Vož-jogen oiktal randal ( 103 km pitte, Okan oiged ližajogi), 105 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Moskvan agjhasai om seičeme kilometrad päivlaskmha i kümne kilometrad lodeheze orhal. Matkad Räzanihesai om koume kilometrad suvipäivnouzmha orhal i raudtel vai viž kilometrad avtotel. Raudte jagab lidnad pohjoižpäivnouzmaižeks i suvipäivlaskmaižeks palaks.
"Ribnoje"-raudtestancii radab lidnan keskuzpalan lodehes, sen ližaks "Räzan' "-sortiruindstancii suvipäivnouzmas i koume raudteplatformad: "Hodinino", "Vedimdepo", "Räzan'-sortiruindstancii" (ende Eländpertid). «Ural»-avtote (M5-trass) om lidnan suvipäivlaskmaižeks i suvižeks röunaks.
Tobmuz.
Ribnoje om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 14,46 km².
Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Sergei Gubanov vn 2019 redukuspäi. Vladimir Ivaničkin radoi nevondkundan ezimehen edel vn 2019 redukud. Lidnankundan edeližed Administracijan pämehed oma Galina Mihailicina (semendku 2021 — kezaku 2022, velgusentäutai), Aleksei Polukarov (eloku 2019 — semendku 2021), Mihail Panfilov (semendku 2016 — kezaku 2019).
Eläjad.
Vl 1897 žilon ristitišt oli 1 247 eläjad, vl 1939 — 3 025 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 380 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 21 069 ristitud. Kaik 19 265 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18..20 tuhad eläjid vspäi 1989 i om nügüd'.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,6 %, toižed rahvahad — 5,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan kivine (uz', 1999−2005), Jumalanmaman Kazanin jumalaižen puine (letihe vll 2006−2008), Jumalanmaman «Rigomanahin'»-jumalaižen kivine (saudihe vll 2018−2020) jumalanpertid.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Räzaniš.
Belöv

Belöv () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan päivlaskmas. Se om Belövan rajonan administrativine keskuz. Om «sodavahvuden lidn»-arvnimenke vn 2015 tal'vkuspäi.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan aigkirjas vl 1147. Oli alištunu Suren Litvanman ruhtinazkundale 14.-15. voz'sadoil. Lidn oli Belövan ruhtinazkundan keskuseks (1390-nded voded — 1558), sid' oli alištunu Moskvan tobmudele. Belövan lidnuz oli tarbhaine 16.-17. voz'sadoil. Sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1777. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil, päzutihe vn 1941 31. päiväl. tal'vkud, no Belövan rajonan okkupacii jätkustui vn 1943 heinkuhusai.
Belöv šingotase mašinansauvomižel (kaluišt i mašiništ raudtetransportan täht), sömtegimištol (leibtegim, koditerine edheotand, šoidukahan jablokpastilan tehmižen äiluguižed edheotandad), omblendfabrikoil, kružavan pästandal. Niiden ližaks nevondkundaližen aigan savičuntegim, terazkonstrukcijoiden tegim, mebel'fabrik i puruvedimdepo oliba olmas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan lodehes, Okan hural randal (, Volgan oigedpol'ne bassein), 165 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kalugan agjhasai om kümne kilometrad päivlaskmha orhal. Matkad Tulhasai om 107 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 125 km avtotel vai 190 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Bolhov (Orelan agj) 42 km suvhe orhal vai 50 km avtotedme, Kozel'sk (passažirraudtestancii, Kalugan agj) 34 km lodeheze orhal, 41 km avtotedme vai 39 km raudtedme, i Čekalin 35 km pohjoižhe orhal, 40 km avtotedme vai 71 km raudtedme. "Belöv"-raudtestancii radab lidnan lodehes vspäi 1899, se om vaiše juguiden täht vspäi 2016.
Belöv om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 11,46 km².
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 9 600 eläjad, vl 1939 — 17 602 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 918 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 12 746 ristitud. Kaik 13 362 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17..18 tuhad eläjid vll 1939−2000 (päiči sodas, 18 345 rist. vl 1989).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 92,4 %, azerbaidžanlaižed — 0,6 %, ukrainalaižed — 0,4 %, darginalaižed — 0,4 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,4 %, rahvahuden ozutandata — 3,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Spasan Toižetamižen mez'jumalankodi (vspäi 1525), Ristan Zdviženjan naižjumalankodi (zavottihe läz 1625. vot), Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' i kahesa jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma kaks' filialad: Tulan proftehnologijoiden da servisan kolledžan filial i Tulan agjan medicinižen kolledžan filial.
Plavsk

Plavsk () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan suvipalas. Se om Plavskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1671 kuti "Sergijevskoje"-žilo, nimitihe jumalanpertin pühämehen mödhe. Žilo šingotihe teravas leibän torguindtel suvespäi pohjoižhe. «Tul — Kursk»-raudtekeskust läbiti žilod vl 1868, sid' saudihe trahmalantegint i raudantegint. Kätihe Sergijevskojen rajonan keskuseks vn 1924 semendkus. Udesnimitihe žilod da rajonad nügüdläižikš jogen mödhe i anttihe lidnan statusad ezmäižikš vn 1926 22. päiväl uhokud, kätihe "Plavskoje"-žiloks sen-žo voden 6. päiväl sügüz'kud. Oli Plavsk-radnikžiloks vn 1935 elokuspäi. Sai lidnan statusad tošti vn 1949 10. päiväl semendkud. Lidnan ümbrišt oli alištunu znamasižele redustandale onetomuden jäl'ghe Černobiliš vl 1986.
Plavsk šingotase mašinansauvomižen tegimel (separatorad söm-, zell'- i kivivoitegimišton täht), mugažo pompstancijal kivivoinveimenno. Nevondkundaližen aigan spirttegim i avtokohenduztegim radoiba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas da sen röunanno, Plav-jogen randoil ( 89 km pitte, Okan oigedpol'ne bassein), 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Marmižk-ližajogi (ven. "Мармыжка" 42 km pitte) oiktalpäi i Lokn-ližajogi (ven. "Локна" 21 km pitte) huralpäi lanktas Plavha lidnan keskuzpalas i päivlaskmas.
Matkad Tulhasai om vižkümne kahesa kilometrad pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal, 61 km avtotel vai 63 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Ščokino i Sovetsk 35..40 km pohjoižpäivnouzmha-pohjoižhe. "Plavsk"-raudtestancii radab lidnan päivnouzmas. «Krim»-avtote (M2-trass, Ukrainan röunannoks) läbitab lidnad.
Tobmuz.
Plavsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 8,64 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Edeline lidnan suiman ezimez' om Vladimir Lugovskii, radoi vn 2018 redukuhusai. Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2013 tal'vkus, sen likvidacižen laudkundan ezimez' oli Samvel Karapetän vn 2013 redukuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 radnikžilon ristitišt oli 10 008 eläjad, vl 1959 lidnan — 12 354 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 165 ristitud, rajonan nell' seičemendest, vn 2021 — 16 893 ristitud. Kaik 15 870 eläjad oli lidnas vl 2017. Lidnan ristitišt vajehtase 15..16 tuhad eläjid röunoiš vspäi 1989, kaikiš suremb oli 16 800 rist. vl 2003 i om nügüd'.
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,0 %, ukrainalaižed — 1,3 %, armenijalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 2,5 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 85,6 %, armenijalaižed — 1,1 %, ukrainalaižed — 0,8 %, azerbaidžanlaižed — 0,8 %, uzbekad — 0,8 %, tadžikalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 2,8 %, rahvahuden ozutandata — 7,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud vai nomeruidud päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 4), rajonan lapsiden sädamižen pert', muzikškol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Tulan maižanduzkolledžan Plavskan filial.
Konstitucii

Konstitucii (-sanaspäi «sauvuz, ohjandim, ühthištoitmine») om valdkundan vai sen federativižen regionan, vai valdkundoiden ühtnendan erinii normativine oiktuzline akt ülembaiženke juridiženke vägenke. Se akt märičeb valdkundan politižen, oiktuzližen i ekonomižen sistemiden alusid. Valdkundan alusenpanii dokument, sen sädandan pämetod oma kirjutadud. Konstitucii vahvištase sätajal suimal vai kaiken rahvahan referendumal maiden tobmas palas.
Päkäskuz varmitab valdkundan i personan oiktuzližen statusan alusid, oiktusid i velgusid. Materialine Konstitucii om oiktuzližiden normiden ühtmuz, kudambad märitas valdkundan üläorganoid, niiden formiruindan i funkcioniruindan järgendust, kesksidoid i kompetencijad, mugažo ristitun olend panese sidoden valdkundan tombudhe. Vajehtusiden i ližadusiden järgenduz kirjutase siš-žo Konstitucijas.
Konstitucijan juridine i faktine tärtused oma pandud oiktuses. Juridine konstitucii om oiktuznormiden sistem, ned normad reguliruidas märitud kundaližid kesksidoid. Olijad ristitkundas realižed kesksidod sätas faktišt konstitucijad. Kundaližen kožundaktan (Socialižen kontraktan) teorii märičeb Konstitucijad kut ristitišton i valdkundan kožundakt, siš valdkundan formiruindan järgenduz i poliden kesksidod oma kirjutadud.
Toižendad.
Jagadas konstitucijoid nenikš toižendoikš:
Jasnogorsk (Tulan agj)

Jasnogorsk () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan pohjoižes. Se om Jasnogorskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1578 kuti "Rostislo" (). Se oli tetab kaks'jaiženke nimitusenke 19. voz'sadaspäi: "Laptevo-žilo, se-žo Rostislavo" (). «Moskv — Tul»-raudtekeskust mäni žilonno vl 1867, i erine žilo stancijanno oli olmas. Laptevo oli villän i mecan znamasižeks jügustancijaks 19. voz'sadan lopus. Kätihe žilod rajonan keskuseks vl 1924. Maižanduzmašinoiden järed tegim radoi siš. Ühtištadihe raudtestancijan žilonke da anttihe radnikžilon statusad vn 1938 11. päiväl sügüz'kud.
Žilo oli alastunu nacistižen Germanijan sodavägiden bombardiruindale Toižen mail'man sodan aigan vn 1941 lopus, no Tul ei putund blokadan renghaze. Tegim pästaškanzi kaivuzmašiništod, i žilo sai lidnan statusad vn 1958 8. päiväl vilukud. Udesnimitihe žilod, stancijad da rajonad nügüdläižikš vn 1965 10. päiväl elokud, valitihe ut nimed hätken.
Jasnogorsk šingotase kaivuzmašiništon i pompiden tegimel, plastikelektrotegesiden pästandal («IEK»-kompanii), sauvondmaterialiden tegimil (metalližkonstrukcijad, kuivad čomitandsegoitused, betontegesed), sömtegimištol (leibtegim, maidtegim, konditerine fabrik), metalližkrepindoiden i metallan ümbriradmižen edheotandoil, mugažo mebel'fabrik radab. Radmigracii Moskvan agjan edheotandoidennoks om olmas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Vašan-jogen üläjoksmusen randoil ( 68 km pitte, ende "Вошана", Okan oigedpol'ne bassein), 243 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tulhasai om koumekümne kaks' kilometrad suvhe orhal, 46 km avtotel vai 35 km raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Aleksin 41 km päivlaskmha orhal, 50 km avtotedme vai 96 km raudtedme, Serpuhov i Puščino (Moskvan agj) 60 km pohjoižhe, i Venöv 40 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal, 62 km avtotedme vai 154 km raudtedme. "Jasnogorsk"-raudtestancii radab lidnan keskuzpalan päivlaskmas vspäi 1867. Penikaine Laptevo-žilo (115 rist. vl 2010) sijadase ani lodeheze lidnaspäi.
Jasnogorsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 16,18 km².
Eläjad.
Vl 1939 radnikžilon ristitišt oli 4 748 eläjad, vl 1959 lidnan — 12 520 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 795 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 15 269 ristitud. Kaik 15 741 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..21 tuhad eläjid vll 1979−1998 (21 400 rist. vl 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,8 %, toižed rahvahad — 4,2 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 91,8 %, armenijalaižed — 1,3 %, tadžikalaižed — 0,9 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,3 %, rahvahuden ozutandata — 2,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), lapsiden da norišton sädamižen pert', čomamahtoiden škol M.P. Musorgskijan nimed, lapsiden da norišton sportškol. Jasnogorskan tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Bolohovo

Bolohovo () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan keskuzpalas. Mülüb Kirejevskan rajonha, sen kahtenz'-koumanz' surtte lidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase 16. voz'sadaspäi nügüdläiženke nimitusenke. Oli Bolohovon rajonan administrativižeks keskuseks vll 1932−1963. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1943 5. päiväl uhokud.
Bolohovo šingotase passažirelektrojonusiden südäimen tehmižel, metalližkonstrukcijoiden tegimel, vilugoitmižmašiništon i sauvondmujuiden pästandal, leibtegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan lodehliženno röunanno, Vjovk-jogen oiktal randal ( seičeme kilometrad pitte, Okan oigedpol'ne bassein) läz Šivoron'-joged, 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tulhasai om 19 km lodeheze orhal vai 24 km avtotel, Kirejevsk-rajonkeskushesai — 18 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 25 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Lipki 18 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 25 km avtotedme. Kuz'kilometrine raudtesarak tuleb lidnan tegimennoks «Tul — Novomoskovsk»-keskustaspäi.
Tobmuz.
Bolohovo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 6,28 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman (kümne ühtnijad) ezimez'. Edeline lidnan pämez' om Jelena Nefödova (uhoku 2016 — reduku 2023). Lidnan Administracijan pämez' om Marina Čuikina vn 2023 redukuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Aleksandr Karpuhin, radoi vn 2006 sügüz'kuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 radnikžilon ristitišt oli 12 710 eläjad, vl 1959 lidnan — 8 295 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 622 ristitud, rajonan kahesandez, vn 2021 — 9 339 ristitud. Kaik 9 093 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 710 eläjad vl 1939 i 11..12 tuhad eläjid vll 1979−2001 (12 tuh. rist. vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Grähkhižiden kädendai»-jumalaižen pühäpert' om saudud lidnas vll 2009−2012.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, openduzkeskuz nomer 1, openduzkeskuz nomer 2 (ende keskškol nomer 1), aluzškol nomer 2, muzikškol. Bolohovon mašinansauvomižen tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kirejevsk

Kirejevsk () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan keskuzpalas. Se om Kirejevskan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1965) i kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kozakoil vl 1762 Jekaterina II-imperatornaižen käskön mödhe. Nimitihe "Kirejevk"-küläks (), ezimeletaden kozakan Kirei-nimespäi. Kätihe žiloks Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpertin sauvondan jäl'ghe. "Kirejevskii"-žilo oli sätud vodele 1929 samha raudkivendod, raudtesarak tuli žilho vl 1929. Ühtištadud "Kirejevk"-eländpunkt sai radnikžilon statusad vn 1934 27. päiväl sulakud. Toižen mail'man sodan aigan lidn i rajon oliba okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil kahteks kuks (reduku — 15. tal'vku 1941). Radnikžilo oli Dedilovan rajonan administrativižeks keskuseks vspäi 1953. Anttihe lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vn 1956 28. päiväl sügüz'kud.
Kirejevsk šingotase parketan fabrikal, ratud karvan, trikokanghiden i meblin (divanad) tehmižel, penenijoiden alüminiipordhiden edheotandal, sömtegimištol (maidtegim), naižsobiden omblendedheotandal. Nevondkundaližen aigan nened edheotandad radoiba lidnas mugažo: himine kombinat (sintetižed vitaminad), leibtegim, loštkivenfabrik i čulkfabrik.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmaiženno röunanno, Olen'-jogen hural randal ( 22 km pitte, Okan oigedpol'ne bassein), 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tulhasai om koumekümne kuz' kilometrad lodeheze orhal vai 42 km avtotel, Lähembaižed lidnad oma Lipki 15 km päivlaskmha orhal vai 21 km avtotedme, Bolohovo 18 km lodeheze-pohjoižhe orhal vai 25 km avtotedme, i Uzlovai (passažirraudtestancii) 16 km päivnouzmha orhal vai 30 km avtotedme. Kirejevsk ühtenzoitase «Don»-trassanke (viž kilometrad päivnouzmha orhal) kahtel mantel. «Uzlovai — Ščokino»-raudtekeskust läbitab lidnad.
Tobmuz.
Kaik koume žilod mülüdas lidnankundha Kirejevskan ližaks: buran hilen kaivuziden Oktäbr'skii-žilo (3281 rist. vl 2010), pened Il'jinovk-stancii-žilo kaikenaigaižeta ristitištota i Šahti nomer 1-žilo (2 rist. vl 2010). Lidnankundan pind — 10,71 km².
Lidnankundan pämez' om Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2014 keväz'kus, rajonan administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vl 1939 radnikžilon ristitišt oli 7 205 eläjad, vl 1959 lidnan — 17 860 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 557 ristitud, lidnankundan — 28 840 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 25 560 ristitud. Kaik 24 642 elihe lidnas i 28 148 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 27..30 tuhad eläjid vll 1979−2001 (30 503 rist. vl 1989).
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Varastamatoi ihastuz»-jumalaižen kaks' jumalanpertid (kivine i puine) oma saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Bolohovon mašinansauvomižen tehnikuman Kirejevskan filial (erine politehnine tehnikum edel 2015. vot) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.