Liberii

Liberii ( [laɪˈbɪəɹɪə]), täuz' oficialine nimituz — Liberijan Tazovaldkund (), om valdkund Päivlaskmaižes Afrikas, Atlantižen valdmeren randal. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Monrovii.
Istorii.
Vl 1822 joudutadud amerikaižed orjad tuliba Liberijan randale, kuctas heid nügüd' liberijalaižikš amerikaižen augotižlibundanke. Hö sädiba kožundkirjutesid sijaližiden heimoiden vejidenke ostten läz 13 tuhad nellikkilometrid territorijad tavaroiš 50 dollarad ühthižel arvol. Vl 1824 se kolonii sai Liberii-nimitust i ezmäšt konstitucijad. Vodele 1828 amerikaižed muzaverižed sirdnikad anastiba nügüdläižen Liberijan kaiked mererandad. Vn 1847 26. päiväl heinkud Liberii tedištoiti ičeze ripmatomudes AÜV:oišpäi. Aigan mändes Britanii i Francii anneksiruiba Liberijan äjid territorijoid, i vl 1911 panihe valdkundan röunoid oficialižikš, Mano- i Kavalli-jogidme.
Vll 1980−1985 sodakukerdusiden rivi tegihe Liberijas. Voziš 1989−2003 kaks' Rahvahanikoiden sodad mäni valdkundas. Ned mureniba ižandust läz täuzin. Vastustajad gruppiruindad oliba etnižed, erazvuiččed toižed valdkundad andoiba tuged niile (Burkina Faso, Kot d'Ivuar, Togo, Livii), rahvahanikoiden soda tuli lähižen Sjerra Leonen territorijha. Vodele 1997 enamba mi pol'millionad liberijalaižid pageniba lähižihe verhiže maihe.
Vn 1986 6. päiväl vilukud jäl'gmäine Konstitucii tuli väghe vn 1984 kaiken rahvahan referenduman jäl'ghe.
Geografijan andmused.
Liberii om mavaldkundröunoiš Sjerra Leonenke (röunan piduz — 306 km) lodehes, Gvinejanke pohjoižes (563 km), Kot d'Ivuaranke päivnouzmas (716 km). Ühthine röunoiden piduz — 1585 km. Randanpird om 579 km.
Reljef om tazo läz randištod, madalad mäged oma päivnouzmas. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Vuteve-mägi, 1380 m valdmeren pindan päl. Kaikiš pidembad joged oma Mano, Loff da Sent Pol.
Klimat om räk ekvatorialine. Valdmererandembaižil tazangištoil om tropižid mecoid. Savannad oma enambuses man päivnouzmpoles. Paneb sadegid 5000 mm randpolel da 1500 mm man territorijan südäimes. Tropižed valeged oleldas semendkuspäi redukuhusai. Il'man keskmäine päiväline lämuz om +25 C°.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, diamantad, raudkivend, kuld, mec da gidroenergii.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (), hän om armijan päkäsknik, ohjastusen pämez'-ki. Prezident paneb ministrid da sudijoid radsijha, hänele sab panda kel'dod parlamentan käskusihe. Kaik rahvaz valičeb prezidentad kudeks vodeks, hänel ühten kahtenden strokun voimuz om olmas.
Parlament om kaks'kodine Käskusenandai Suim. Üläkodi om Senat () koumekümnenke ühtnijanke, heiden valdatusiden strok om ühesa vot. Alakodi om Ezitajiden Kodi (), se mülütab 73 deputatad. Kaik rahvaz valičeb sen ühtnijoid kudeks vodeks.
Liberijan järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2017 10. päiväl redukud. Valitihe prezidentad kahtendel tural vn 2017 26. päiväl tal'vkud. Nügüdläine Džordž Vea-prezident sai 61,5 % i radab ühtenden strokun vn 2018 vilukun 22. päiväspäi. Edel händast Ellen Džonson-Serlif radoi prezidentan kaks' strokud (viluku 2006 — viluku 2018).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Liberijan administrativiž-territorialine jagand."
Liberijas om vižtoštkümne grafkundad (). Alajagadas niid 90 ümbrikoks (angl. "district"), ümbrikoid — roduihe (angl. "clan").
Eläjad.
Liberijas elädas liberijalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 4 092 310 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Uskondan mödhe (2008): hristanuskojad — 85,6 %, islamanuskojad — 12,2 %, rahvahaližed uskondad — 0,6 %, toižed uskondad — 0,2 %, religijatomad — 1,4 %.
Liberijan toižed znamasižed lidnad (enamba 30 tuh. ristituid vl 2008, surembaspäi penembha): Gant, Bjukenen, Gbarng, Kakat.
Ižanduz.
Liberii om lujas goll' agrarine valdkund, ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2019 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 3,22 mlrd. US$ ekvivalentas (158. sija mail'mas; US$704 ühtele hengele, 174. sija) vai 6,47 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (159. sija; US$1,414 ühtele hengele, 178. sija). Valdkund rippub verhiden maiden ekonomižes i tehnologižes abuspäi. Maksad Liberijan flagan kävutandas verhiden maiden laivoil ottas büdžetan znamasišt palad. Industrijan päsarakod oma kaivuztegimišt (raudkivendon, kuldan i diamantoiden samine), kaučukan pästand, sömtegimišt (pal'mvoi). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 34,0 %, tegimišt 13,8 %, holitišiden sfer 52,2 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2000 andmused): maižanduz 70 %, tegimišt 8 %, holitišiden sfer 22 %.
Vl 2012 valdkundan päeksport oli röunmaks laivoiden kävutandas (70 %), kivivoi (14 %), londuseline kaučuk (11 %); toine eksport — raudkivend, pal'mvoi, kofe, kakao, diamantad, pumaterialad. Importan tavarad oma poltuz, himižed substancijad, mašinansauvomižen produkcii, transportine mašiništ, kulutajiden tavarad, söndtavarad. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2017) oma Saksanma (Liberijan eksportan 36,2 %), Singapur (Liberijan importan 29,8 %), Kitai (importan 24,4 %), Suvikorei (importan 17,5 %), Šveicarii (eksportan 14,2 %), Japonii (importan 9,4 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (eksportan 8,8 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 6,8 %).