tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Seged

Seged ( ['sɛɡɛd], , , ) om lidn Mad'jaranman suves, Čongrad-Čanad-agjan pälidn. Se om valdkundan koumanz' surtte eländpunkt.
Istorii.
Mad'jarankel'ne eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Bela III-kunigahan dokumentas vl 1183 nügüdläiženke nimenke. Seged oli muretud täuzin mongoliž-totarižil sodavägil 13. voz'sadas, no oli saudud udes. Se sai lidnan oiktusid vl 1498. Vl 1879 katastrofine sur'vezi pani mantazole kaiked lidnad Tis-jogen tagut, siš aigaspäi se om udessündutadud möst.
Seged šingotase sömtegimišton keskuseks ezikät, om tetab «paprik»-perčiden kazvatusel i «salämi»-kolbasan tehmižel. Järed lämuzelektrostancii i hulad purtked ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase tazangištol, valdkundan röunanno Serbijanke 10 kilometras suvhe da Romanijanke 20 km suvipäivnouzmha. Se seižub 75 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Tis-jogen () molembil randoil. Matkad Budapešthasai om 160 km lodeheze. Lähembaižed järedad lidnad oma Kečkemet 86 km lodeheze da Subotic (Serbii) 40 km suvipäivlaskmha.
Klimat om subtropižen i venon kontinentaližen röunal. Om äi päipaštokahid päivid kezal, no om vähä niid lujas tal'vel. Voden keskmäine lämuz om +11,5 C°, kezakun-elokun +20,6..+22,4 C°, tal'vkun-uhokun −0,1..+1,6 C°. Ekstremumad oma −25,1 C° (viluku, tal'vku) i +39,6 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +3,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +20,5 C° (uhoku). Paneb sadegid 535 mm vodes, enamba semendkus-heinkus (61..75 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (27..30 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 65..70 % röunoiš keväz'kus-sügüz'kus, 84..88 % kül'mkus-vilukus.
Eläjad.
Vn 2001 Mad'jaranman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 168 048 ristitud, heišpäi mad'jaralaižed ottihe 93,5 %, vn 2011 — 168 048 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 169 930 eläjad vl 1990.
Eläjiden enambuz om katoližen jumalankodikundan polenpidajad (36,4 % vl 2011) i ateistad (23,4 %), uskondan ozutandata — 31,4 %.
Professionaližen opendusen znamasine aluzkund om Segedan universitet, ühtištadihe senke severt-se toižid opendusen aluzkundoid vl 2000.
Nügüdläine lidnan pämez' om Laslo Botka, hän om valitud möst vozil 2006, 2010, 2014 da 2019.
Transport.
Avtobusad, tramvaid da trolleibusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Päraudtestancii radab. «Budapešt — Belgrad»-avtote läbitab lidnad.
Lendimport radab peniden privatižiden lendimiden täht.
Sebruzlidnad.
Seged om kožundkosketusiš 17 lidnanke:
Peč (lidn, Mad'jaranma)

Peč ( [ˈpeːtʃ], , , ) om lidn Mad'jaranman suvipäivlaskmas. Se om valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Baran'j-agjan pälidn.
Istorii.
Kel'tan eländpunkt oli olmas 4. voz'tuhaspäi EME. Nügüdläine eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 871 Zal'cburgan dokumentoiš kuti "Kvinke-Eklezie" () «viž jumalanpertid», nimitihe "pet"-sanal («viž») slavižiš kelišpäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 153 metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Budapešthasai om 200 km pohjoižpäivnouzmha raudtel vai E73-avtotel, Horvatijan röunhasai — 30 km suvhe.
Klimat om subtropine. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +11,5 C°, kezakun-elokun +20,2..+22,0 C°, tal'vkun-uhokun +0,4..+2,1 C°. Ekstremumad oma −27,0 C° (viluku) i +41,3 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +0,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +20,9 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (sügüz'kun minimum om +0,4 C°). Paneb sadegid 671 mm vodes, enamba semendkus-sügüz'kus (64..83 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (31..37 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 62..67 % röunoiš keväz'kus-uhokus, 82..85 % kül'mkus-vilukus.
Eläjad.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 156 801 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 170 039 eläjad vl 1990.
Sekešfehervar

Sekešfehervar ( ['se:kɛʃfɛ'he:rva:r] «valdištmen vauged lidn», , [ʃtuːlˈvaɪsn̩bʊʁk], ) om lidn Mad'jaranman päivlaskmas. Se om Fejer-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 972. Se sai lidnan oiktusid 11. voz'sadal. Vll 1038−1526 37 Mad'jaranman kunigahad vencastihe täs. Vn 1242 mongoliž-tatarine vägitungend ümbärzi lidnad, Sekešfehervar oli sur'vedes sil aigal. Vozil 1543−1688 lidn oli alištunu Osmanan imperijan sodavägile.
Toižen mail'man sodan aigan pol'lidnad oli muretud, om udessündutadud. Sekešfehervar šingotase äiprofil'žen tegimišton i turizman keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 118 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, 65 km suvipäivlaskmha Budapeštaspäi, pol'tel pälidnan i Balaton-järven keskes.
Eläjad.
Vn 2001 Mad'jaranman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 106 346 ristitud, vn 2011 — 100 570 ristitud, vn 2022 — 95 045 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 108 958 eläjad vl 1990.
Rahvahad (vl 2001): mad'jaralaižed — 95,7 %, saksalaižed — 0,8 %, čiganalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 0,6 %, rahvahuden ozutandata — 2,4 %.
Mad'jaranman agjad

Kaik om 19 agjad (med'jed) Mad'jaranmas.
N'jired'haz

N'jired'jhaz ( ['ɲi:rɛcha:zɒ], , ) om Mad'jaranman seičemenz' lidn eläjiden lugun mödhe. Se om Sabol'č-Satmar-Bereg-agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, sijadase valdkundan pohjoižpäivnouzmas.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1209 kuti "N'jir" ( «koiv»). Vl 1236 jumalankodi () oli jo lidnas, sišpäi lidnan nimituz om sündnu. 16. voz'sadal Osmanan imperijan turkad murenziba lidnad, i se om elänzoittud tošti 17. voz'sadan keskespäi. 19. voz'sadal lidn eli industralizacijas läbi. Vl 1858 raudte tuli lidnha.
2000-nziden voziden krizisan jäl'ghe kaikiš järedambad radonandajad oma Lego- i Mišlen-kompanijad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tis-jogen hural randpolel (Dunain hura ližajogi), 116 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Budapešthasai om 270 km suvipäivlaskmha. Lähembaižed järedad lidnad oma Debrecen 50 km suvhe i Miškol'c 70 km päivlaskmha. Om Mad'jaranman lähembaižeks järedaks lidnaks Ukrainan röunannoks (50 km pohjoižpäivnouzmha), Slovakijan i Romanijan röunad oma mugažo 50 kilometras lidnaspäi.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +10,7 C°, kezakun-elokun +19,8..+21,4 C°, tal'vkun-uhokun −1,2..+0,7 C°. Ekstremumad oma −19,2 C° (tal'vku-uhoku) i +39,3 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +6,8 C° (kezaku, eloku), tal'vaigan maksimum om +18,6 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus (sügüz'kun minimum om +0,9 C°). Paneb sadegid 546 mm vodes, enamba semendkus-heinkus (59..68 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (26..31 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 61..68 % röunoiš keväz'kus-elokus, 83..88 % kül'mkus-vilukus.
Eläjad.
Vn 2011 Mad'jaranman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 119 746 ristitud, se ristitišt oli kaikiš suremb.
Vn 2001 rahvahanlugemižen mödhe 98,5 % eläjiden keskes oliba mad'jaralaižed, 1,0 % — čiganalaižed, 0,5 % — toižed rahvahad.
Vägimehen pördumine

«Vägimehen pördumine» (; , sana-sanaližes känduses znamoičeb «"jäl'gmäine tora"») om voden 2013 AÜV:oiden torafil'm.
Režissör — suvikorejalaine Kim Čži Un, se oli hänen debüt Gollivudan kinos. Päroliš — Arnol'd Švarcenegger da Forest Uitaker. Ezmäine ozutez AÜV:oiš oli vl 2013 vulikun 18. päivän, Venämas — uhokun 21. päivän sil-žo vodel.
Kinotarin.
Rei Ouens (Arnol'd Švarcenegger) radnikoičeb šerifaks tünes Sommerton Džankšen-lidnas AÜV:oiden da Meksikan röunanno. Äi vozid tagaz hän läksi Los Andželesan policijan palakundaspäi operacijan jäl'ghe, konz salihe surt narkotikan jügud ika hänen seičeme radsebranikad pölištuiba. Kortes Gabriel (Eduardo Nor'jega), tetab narkobaron da kartelin pämez' koumandes pol'ves, joudutab ičtaze kaičendaspäi, päzub surmičendad da ohjastades avtod (Chevrolet Corvette ZR1) oigendase Sommerton Džankšen-lidnha, kus šerif ičeze abunikoiden kerdalaz vaumičeb jäl'gmäišt torad, miše ei antta ogernikoile ülitada valdkundröun. Äjak-se azektudud hüvin toračuiden joukud tehtas ted bossan avton täht. Üks' heišpäi atakuib Sommerton Džankšen-lidnad, da torapöud levitase neciš lidnas. Šerifan käzitora narkobaronanke toračul ratud kanjonsildas tegese voibištelendan hüvuden da pahuden keskes ladvaks.
Fil'man kuvadamine.
Kuvadamišt zavodihe vn 2011 17. päiväl redukud. Tegihe sidä AÜV:oiden Nju Meksiko- da Nevad-štatoiš.
Sombathei

Sombathei vai Sombathel' ( ['sombɒt.hɛj], , , ) om lidn Mad'jaranman päivlaskmas. Se om valdkundan kümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Vaš-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud rimalaižil vl 45 EME kuti "Savarii" ("Savaria"), Pannonii-provincijan pälidn, sen jändused oma kaičenus paloin. Vn 458 manrehkaiduz pani lidnad mantazole. Mad'jaran nimituz libui sobatan jarmankoišpäi: "szombat" «sobat» i "hely" «sija».
Toižen mail'man sodan jäl'ghe mašinansauvomižen, tekstiližen i sömtegimišton edheotandad oliba saudud da radoiba Sombatheliš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 216 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pened Perint i Djondjoš-joged jokstas lidnadme. Matkad Avstrijan röunhasai om kümne kilometrad päivlaskmha, Budapešthasai om 220 km päivnouzmha. Budapešt — Grac raudtekeskust läbitab lidnad.
Eläjad.
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 77 547 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 85 617 eläjad vl 1990.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2011): mad'jaralaižed — 83,0 %, saksalaižed — 2,0 %, čiganalaižed — 0,8 %, horvatijalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 1,2 %, rahvahuden ozutandata — 12,4 %.
Bekeš'čab

Bekeš'čab ( [ˈbeːkeːʃt͡ʃɒbɒ], , , ) om lidn Mad'jaranman suvipäivnouzmas. Se om Bekeš-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Čab-külä () mainitase vl 1330. Nügüdläine nimituz om turkan augotižlibundanke.
Bekeš'čab šingotase tömašinoiden tegimel, tekstiližel, omblend- i sömtegimištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Köröš-jogen ližajogen randal (Tisan bassein), 89 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Romanijan röunhasai om vižtoštkümne kilometrad päivnouzmha, Budapešthasai om 180 km lodeheze. Raudtestancii radab «Timišoar — Budapešt»-keskustal.
Klimat om ven kontinentaline subtropižen klimatan röunal. Keza om hätkeline räk. Voden keskmäine lämuz om +11,2 C°, kezakun-elokun +20,4..+22,1 C°, tal'vkun-uhokun −0,5..+1,3 C°. Ekstremumad oma −24,6 C° (tal'vku-uhoku) i +41,7 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +4,4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +20,5 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus (sügüz'kun minimum om +0,6 C°). Paneb sadegid 574 mm vodes, enamba semendkus-heinkus (59..68 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (32..35 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 66..72 % röunoiš keväz'kus-sügüz'kus, 84..89 % kül'mkus-vilukus.
Eläjad.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 63 752 ristitud. Vll 1980−2001 lidnan ristitišt oli kaikiš suremb, 67..68 tuhad eläjid (67 968 rist. vl 2001). Edel 1930-nzid vozid slovakalaižed oliba enambuses lidnas.
Sol'nok

Sol'nok ( [ˈsolnok]) om lidn Mad'jaranman keskuzpalas. Se om Jas-Nad'kun-Sol'nok-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1075 kuti ühtennimižen komitatan pälidn. Oli peneks küläks mongoližen vägitungendan jäl'ghe. Kätihe lidnuseks edel turkoiden londad, no hö otiba lidnad i valdoičiba siš vll 1552−1685.
Lidnan tobj pala oli muretud vl 1685 i 1944. Vspäi 1847 raudte ühtenzoitab Sol'nokad Budapeštanke.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 90 km suvipäivnouzmha Budapeštaspäi, Tis-jogen molembil randoil, 68 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om ven kontinentaline valdmeren valatoitusenke, subtropižen klimatan röunal. Keza om hätkeline räk päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +11,4 C°, kezakun-elokun +20,7..+22,6 C°, tal'vkun-uhokun −0,5..+1,5 C°. Ekstremumad oma −24,8 C° (viluku) i +40,4 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +4,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +20,2 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +0,8 C°). Paneb sadegid 532 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (65..69 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (25..30 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 63..69 % röunoiš keväz'kus-sügüz'kus, 84..86 % kül'mkus-vilukus.
Eläjad.
Vn 2001 Mad'jaranman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 77 631 ristitud, vn 2011 — 72 953 ristitud, vn 2022 — 66 061 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 78 328 eläjad vl 1990.
Rahvahad (2001): mad'jaralaižed — 98 %, čiganalaižed — 1 %, toižed rahvahad — 1 %.
Seksard

Seksard ( [sɛksaːrd]) om Mad'jaranman lidn valdkundan suves. Se om Tol'n-agjan pälidn, Mad'jaranman agjan kaikiš penemb administrativine keskuz.
Istorii.
Ende kel'tine Alisk-eländpunkt ("Aliska") oli lidnan sijas. Nügüdläine eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1015. Benediktižen jumalankodin sauvomine zavodihe vl 1061 Bela I-kunigahan käskön mödhe. Edel i jäl'ghe Osmanan imperijad Seksard oli znamasine lidn, ümbrišton jarmankkeskuz. Kätihe makundan keskuseks vl 1779.
Seksard šingotase turizmal, kabel'tegimel, matkliphiden i matkaksessuaroiden fabrikal. Lidn om vinan tehmižen rajonan keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Šio-kanalan randal ( 120 km pitte, ühtenzoitab Balaton-järved Dunainke), Dunain oiktal randpolel (keskuz — 15 kilometras jogespäi), kukhikahas tahondas, 100..180 m ü.m.t. korktusil.
Eläjad.
Vn 2011 Mad'jaranman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 34 296 ristitud, agjan kudendez. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36 840 eläjad vl 1990.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2011): mad'jaralaižed — 84,7 %, saksalaižed — 4,6 %, čiganalaižed — 2,0 %, toižed rahvahad — 0,4 %, rahvahuden ozutandata — 8,3 %.
Religijan mödhe (2011): katolikad — 36,8 %, kal'vinistad — 7,0 %, lüteranižusen polenpidajad — 2,4 %, toižed uskojad — 1,3 %, religijatomad — 23,6 %, jätiba vastuseta — 28,9 %.
Zalaegerseg

Zalaegerseg ( [ˈzɒlɒɛɡɛrsɛɡ], ) om lidn Mad'jaranman päivlaskmas. Se om Zal-agjan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1247 kuti "Egerskug" (). Vozil 1266−1848 Vespreman arhijerejad oliba lidnan pämehikš. Lidnuz om saudud voden 1526 jäl'ghe i se ei olend anastadud turkoil 1570-nzil vozil i vl 1616. Oli andnus turkoile vaiše vl 1664, no avstrižed sodaväged päzutiba kaik Mad'jaranmad 17. voz'sadan lopus.
Vl 1890 raudte tuli lidnha, i se abuti Zalaegersegale jäda ümbrišton keskuseks. Toižen mail'man sodan jäl'ghe šingotihe teravas, mülüti äi žiloid, saudihe tekstil'fabrikad i kivivoinümbriradajad edheotandad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Zalanjogen randoil (lankteb Balaton-järvhe, Dunain bassein), 166 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
«Vašvar — Nad'kaniž»-avtote (E65) läbitab lidnad. Matkad Budapešthasai om 200 km pohjoižpäivnouzmha, Avstrijan i Slovenijan valdkundröunoihesai om 40 km päivlaskmha.
Eläjad.
Vn 2011 Mad'jaranman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 59 499 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 62 214 eläjad vl 1990.
Rahvahad (2011): mad'jaralaižed — 95,9 %, čiganalaižed — 1,6 %, saksalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 1,5 %.
Vesprem (lidn)

Vesprem (, , , ) om lidn Mad'jaranman päivlaskmas. Se om ühtennimižen agjan pälidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud zamkaks kall'on (kukhan) päl, frankalaižil ezimeletaden Karl I Sur'-kunigahan aigan (8.-9. voz'sadad) Bela III-ruhtinasen aigkirjan mödhe. Mad'jaralaižed tuliba regionha i sauvoiba lidnust Ištvan I Pühä-kunigahan aigan (10. i 11. voz'sadan röun). Vesprem kändihe ühteks ezmäižiš Mad'jaranman lidnoišpäi episkopkafedranke vl 1009. Lidnan episkopad vencaiba valdkundan kunigahiden akoid kunigaznaižikš. Avstrijan sodamehed mureniba lidnusen seinid vl 1706.
Vesprem šingotase mašinansauvomižen äjil edheotandoil (avtopalad, instrumentad), elektroladimišton pästandal medicinan täht, logistikan keskusil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase seičemel nimitadud kukhal, Šed-jogen randoil ( 70 km pitte), 15 kilometras lodeheze Balaton-järven randišton pohjoižagjaspäi. Matkad Budapešthasai om 110 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme vai kaks' časud jonusel.
Eläjad.
Vl 2013 eläjiden lugu oli 60 876 ristitud, agjan kudendez. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 63 867 eläjad vl 1990.
Rahvahad (2011): mad'jaralaižed — 83,9 %, saksalaižed — 2,4 %, čiganalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad — 13 %.
Religijan mödhe (vn 2011 rahvahanlugemine) lidnalaižiden 38,9 % oliba riman katolikad, 0,3 % — grekan katolikad, 7 % — kal'vinistad, 2,1 % — lüteranad, 20,6 % — religijatomad, 31,1 % — toižed uskojad vai vastuseta.
Kleimor

Kleimor () om kaks'käzižen (harvemb — üks'käzižen) mekan eriline toižend. Kävutihe sidä Šotlandijas 15.-17. voz'sadoil. Nimituz tuleb gelan kelespäi: "claidheamh mòr" — «sur' mek».
Teran keskmäine piduz om 107 sm, varden — 33 sm, ühthine piduz om 140 sm, veduz 2,5 kg. Kaikiš suremb "Fuilteach Mhuirt"-kleimor («verev rikond») om 224 sm pitte i 10 kg vedutte. Kävutihe avaros rattematomiš klansodoiš i Anglijan röunmavägid vaste.
Šal'gotarjan

Šal'gotarjan ( [ˈʃɒlɡoːtɒrjaːn], ) om lidn Mad'jaranman pohjoižes. Se om Nograd-agjan administrativižeks keskuseks (vspäi 1950).
Istorii.
Šal'gon zamk i jumalanpert' oliba saudud 13. voz'sadal. Zamkan ruinad oma kaičenus läz lidnad. Nügüdläine eländpunkt šingotaškanzihe kivihilen samižel 19. voz'sadan keskes. Se sai lidnan statusad vl 1922. Samine kivihilen kaivuzišpäi om sauptud nügüd', kebnad varad tuliba lophu.
Šal'gotarjan šingotase metallurgižel tegimel (ratas viluvanundan i nagloiden cehad vaiše), turizmal, tehnopark om saudud vodele 2000. Ende stökoltegim i lämuzizoläcijan tegim oliba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas, Karanč-Medveš-mägimassivanno, 299 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om mecoid korktoil kukhil lidnas ümbri. Matkad Budapešthasai om 120 km suvipäivlaskmha, Miškol'chasai om 70 km päivnouzmha.
Klimat om ven kontinentaline Atlantižen valdmeren i Keskmeren valatoitusenke, pil'vekaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +10,0 C°, ühten..kahten gradusad alemba mi valdkundan keskmäras, kezakun-elokun +18,5..+19,1 C°, tal'vkun-uhokun −2,0..+0,6 C°. Paneb sadegid 609 mm vodes, enamba semendkus-elokus (61..80 mm kus), vähemba tal'vkus-keväz'kus (32..40 mm kus) i redukus (37 mm).
Eläjad.
Vn 2001 Mad'jaranman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 42 528 ristitud, vn 2011 — 37 166 ristitud 100,84 km² pindal, vn 2022 — 31 312 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 46 763 eläjad vl 1980 i 45 351 eläjad vl 1990. "Somoskőújfalu"-žilo (2,2 tuh. rist. vl 2015) läksi lidnaspäi vl 2006 lidnan jügedan ekonomižen situacijan tagut.
Tataban'j

Tataban'j ( [ˈtɒtɒbaːɲɒ], ) om lidn Mad'jaranman lodehes. Se om Komarom-Estergom-agjan administrativine keskuz (vspäi 1950).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud radnikžiloks 19. voz'sadal samha kivihil't. Se sai lidnan statusad vl 1947. Ende oli metallurgijan i jüžmakon mašinansauvomižen keskuseks.
Tataban'j šingotase elektropaloiden tehmižel, pakuitesen pästandal, alüminijan ümbriradmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase alangištos Gereče- i Verteš-mägisel'giden keskes, 167 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, «Budapešt — Ven»-raudtekeskustal. Matkad Budapešthasai om 55 km suvipäivnouzmha.
Tataban'j-lidn jagase kahesaks ümbrikoks.
Eläjad.
Vn 2011 Mad'jaranman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 67 753 ristitud, agjan videndez. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 75 971 eläjad vl 1980.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2011): mad'jaralaižed — 82,8 %, saksalaižed — 2,6 %, čiganalaižed — 1,8 %, slovakijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 0,4 %, rahvahuden ozutandata — 12,0 %.
Religijan mödhe (2011): katolikad — 26 %, kal'vinistad — 6 %, lüteranižusen polenpidajad — 1 %, toižed uskojad — 1,2 %, religijatomad — 34,5 %, jätiba vastuseta — 31,3 %.
Edeline lidnan pämez' om Čaba Šmidt (reduku 2010 — reduku 2019, "Csaba Schmidt").
Jogensu (lidn)

Jogensu (suom. i , suomen virkand: [ˈjoensuː], ) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan päivnouzmas. Se om valdkundan 12nz' lidn eläjiden lugun mödhe, Pohjoižkarjal-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1848. Saudud vodele 1856 Saiman kanal ühtenzoiti Jogensud järedoidenke lidnoidenke. 20. voz'sadan keskhesai lidn oli valdkundan järedaks südäiportaks, toihe pumaterialad vetme Suomenman tegimidennoks.
Jogensu šingotase pusauvondmaterialiden tehmižel (UPM — faner, pilindmaterialad), biojändusiden pirolizan tegimel (Fortum), traktortegimel (John Deere), lukloiden da niiden sistemiden edheotandal (Abloy), sömtegimištol (Valio).
Geografijan andmused.
Lidnankund sijadase agjan keskuzpalas i suvipäivnouzmas. Lidn seižub Pühäsel'kä-järven pohjoižel randal. Jogensun keskusen pind oli 120,3 km² vl 2004.
Municipalitet röunatab Venämanke suvipäivnouzmas. Matkad Hel'sinki-pälidnhasai om 370 km suvipäivlaskmha orhal vai 440 km avtoteidme. Lähembaine znamasine lidn om Kuopio 136 kilometras päivlaskmha.
Klimat om subarktine venon kontonentaližen klimatan röunal. Voden keskmäine lämuz om +3,6 C°, kezakun-elokun +14,3..+17,3 C°, tal'vkun-keväz'kun −5,5..−8,6 C°. Ekstremumad oma −40,0 C° (tal'vku) i +37,2 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −4,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,3 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum om +2,2 C°). Paneb sadegid 616 mm vodes, enamba kezakus-redukus (57..73 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (30..37 mm kus). Lumikatken keskmäine korktuz sase 50..70 santimetrhasai.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 2 750,96 km², sidä kesken kuiv ma — 2 381,73 km², sokaz ma otab 13,4 % (369,23 km²).
Tobmuz.
Lidnankund jagase 30 rajonaks. Jogensun municipaline suim kogoneb 59 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Kari Karjalainen (2010 — sügüz'ku 2023), Juhani Meriläinen (1995−2010).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 63 969 ristitud, vl 2000 — 71 013 ristitud, vl 2010 — 73 305 ristitud, vl 2020 — 76 840 ristitud. Kaikiš suremb municipalitetan ristitišt om nügüd'.
Mamankel' (2016): suomen kel' — 95,4 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 4,5 %.
Lapenrand

Lapenrand ( [ˈlɑpːeːnˌrɑntɑ], ) om Suomenman lidn valdkundan suvipäivnouzmas. Se om valdkundan koumanz'toštkümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Suvikarjal-provincijan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländsijad oliba olmas lidnan territorijal raudaigan augotišes. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1649 lidnan statusanke, se om anttud ročilaižel Kristina-kunigaznaižel.
Geografijan andmused.
Lapenrand sijadase Saimanjärven suvirandal. Saiman kanal zavodiše siš vspäi 1856. Matkad Viipurihesai Venäman Leningradan agjas om 60 km suvhe.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan pind om 1 723,57 km², sidä kesken man pind otab 1 433,97 km², sokhan man saum om kudendez (289,60 km²).
Tobmuz.
Lapenrandan municipalitet jagase 51 lidnrajonaks da kümneks küläks.
Edeline lidnan pämez' om Kimmo Jarva (tal'vku 2011 — kül'mku 2023).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan nügüdläižen territorijan eläjiden lugu oli 68 814 ristitud, vl 2000 — 70 587 ristitud, vl 2010 — 71 982 ristitud, vl 2020 — 72 667 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 72 872 eläjad vl 2016 i om nügüd'.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 92,7 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 7,1 %.
Transport.
Avtobusad-maršruttaksid () oma kundaližeks transportaks lidnas, vl 2016 oli ühesa maršrutad. «Pendolino»-kiruhjonused ühtenzoittas lidnad Hel'sinkinke da Oulunke, Allegro-kiruhjonused («Pendolino:n» toižend) — Hel'sinkinke da Piterinke.
Rahvahidenkeskeine civiline "Lapenrand"-lendimport ("LPP / EFLP", 81,1 tuh. passažiroid vl 2019) sijadase lidnas, kahtes polenke kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskuzpalaspäi sen päraudtestancijanke. Vspäi 2018 tehtas rahvahidenkeskeižid čarterreisid vaiše: Grekanmaha, Berlinha, Milanha i Italijan toižihe lidnoihe.
Mikoi

Mikoi ( [ˈmikːeli], vai "Sankt Michel" «Pühä Mikoi») om lidn da lidnankund Suomenman suvipäivnouzmas. Se om valdkundan 18nz' lidn eläjiden lugun mödhe, Suvisavo-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Ezmäine eländpunkt mainitase vl 1323 kuti alištunu Uz'lidnale "Savilahten pagast" territorijan andmižen aigan Ročinman tobmuden alle. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1838 Nikolai I käskön mödhe gubernijan keskuseks.
Toižen mail'man sodan aigan Suomenman sodavägiden štab sijazihe neciš lidnas, eli läbi äjiš bombardiruindoiš sen tagut.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Saimaa-järven randal.
Matkad Hel'sinkihesai om 210 km suvipäivlaskmha orhal, 230 km avtotel Lahten kal't, 300 km raudtedme Kouvolan kal't.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 3 229,57 km², sidä kesken kuivma — 2 548,18 km², sokaz ma otab videndest (681,39 km²).
Tobmuz.
Mikoi-lidn jagase 38 nimitadud rajonaks, 59 küläd alištudas lidnan tobmudele. Lidnan municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Timo Halonen (semendku 2015 — 2022), Ari Liikanen (radoi vhesai 2015).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan ristitišt oli 52 505 eläjad, vl 2000 — 55 222 eläjad, vl 2010 — 54 455 eläjad, vl 2020 — 53 197 eläjad. Kaikiš suremb kundan eläjiden lugu oli 55 563 ristitud vl 1995.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 96,1 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 3,8 %.
Kuopio

Kuopio (mugažo suomen i ročin kelil, suomen virkand: [ˈkuo̯pio]) om Suomenman lidn valdkundan suvipalan keskuses. Se om valdkundan ühesanz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Pohjoižsavo-agjan administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1775. Raudte tuli lidnha vl 1889.
Kuopio šingotase lidnan ohjastusen holitišil, opendusen da tedoidamižen keskusil, mašiništonsauvomižel (Honeywell), sömtegimištol (Kesko), sauvondal (Lemminkäinen), turistoiden kezalebul personaližiš kottedžiš i tal'veližil sportansuguil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kallavesi-järven randal da sen saril, 82 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Voib ujuda Saiman kanaladme merhesai.
Matkad Hel'sinkihesai om 335 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal, 390 km avtotel vai raudtedme.
Klimat om ven kontinentaline subarktižen klimatan röunal, vezištoiden äjüz pehmdab sidä. Voden keskmäine lämuz om +4,0 C°, kezakun-elokun +14,7..+17,6 C°, tal'vkun-uhokun −5,0..−8,3 C°. Ekstremumad oma −41,1 C° (tal'vku) i +33,8 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +0,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +9,2 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 619 mm vodes, enamba kezakus-elokus (66..85 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (29..35 mm kus).
Vl 2016 lidnan pind oli 3 740,10 km², sidä kesken sokaz tahond i vezi otiba nelländest (964,37 km²). Vl 2022 kuiv ma otab 3 241,05 km², vezi i sokaz tahond — 1 085,30 km².
Tobmuz.
Kuopion municipaline suim kogoneb 59 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Jarmo Pirhonen (2018−2023), Petteri Paronen (radoi vll 2001−2018).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 99 687 ristitud, vl 2000 — 108 890 ristitud, vl 2010 — 112 336 ristitud, vl 2020 — 119 379 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'.
Mamankeled (2016): suomen kel' — 96,3 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 3,6 %.
Professionaližen opendusen aluzkundad: Päivnouzmaižen Suomenman universitet (, edel 2010. vot Kuopion i Jogensun universitetad eriži, 16 tuh. üläopenikoid, heišpäi seičeme tuhad Kuopion kampusas), Savonijan sättutoitud tedoiden korged škol, Kuopion civiline akademii, Savon profškol, licei täuz'kaznuziden täht.
Kajani

Kajani ( [ˈkɑjɑːni], ) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan keskuzpalas. Se om Kainu-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1651, nimitihe jogen mödhe. Kivižen lidnusen jändused oma Kajani-jogen sarel, saudihe vspäi 1604. Vll 1833−1853 Elias Lönnrot oli sänu Kalevala-eposad täs.
Kajani šingotase cellülozbumagaižel tehmižel i mecan ümbriradmižel, mugažo Suomenman armijan palakundad seištas lidnan ümbrištos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ühtennimižen jogen muugotil randoil, suvipäivnouzmaižhe Oulujärven randalpäi, Kajaninjogi jokseb Nuasjärvespäi Oulujärvhe.
Matkad Hel'sinkihesai om 558 km suvhe. Lähembaižed järedad lidnad oma Kuopio 170 km suvhe, Oulu 182 km lodeheze i Kostamukš (Venäma) 150 km päivnouzmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 2 263,82 km², sidä kesken kuivma — 1 834,73 km², vezi da sokaz tahond ottas 429,09 km².
Klimat om ven subarktižen klimatan röunal. Voden keskmäine lämuz om +2,6 C°, kezakun-elokun +13,4..+16,2 C°, tal'vkun-uhoku −6,4..−9,7 C°. Ekstremumad oma −42,8 C° (viluku, uhoku) i +34,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −4,3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,7 C° (viluku). Voib panda halad miččel taht kul (heinkun minimum om −0,1 C°). Paneb sadegid 644 mm vodes, enamba kezakus-elokus (78..99 mm kus), vähemba keväz'kus-sulakus (30..31 mm kus).
Eläjad.
Vl 1980 kundan ristitišt oli 38 016 eläjad, vl 2000 — 38 912 eläjad, vl 2010 — 38 157 eläjad. Vn 2015 Suomenman rahvahanlugemižen mödhe lidnankundan eläjiden lugu oli 37 622 ristitud, agjan pol', vn 2020 — 36 700 ristitud. Kaikiš suremb municipalitetan ristitišt oli 39 827 eläjad vl 1995.
Suomen kel' om mamankeleks eläjiden 96,6 % täht, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 3,3 % (2016).
Tampereh

Tampereh vai Tampere ( [ˈtɑmpere], [tamərˈfɔrs] vai [tamərˈfɔʂ]) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvipäivlaskmas, om Pirkanma-provincijan administrativižeks keskuseks da palaks. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Hel'sinkin da Espoon jäl'ghe.
Istorii.
Ročinman Gustav III-kunigaz pani eländpunktan alust vl 1775 torguimha, se sai lidnan statusad jo vl 1779.
Vl 1905 VSDRP:n ezmäine konferencii mäni neciš lidnas, sen aigan Lenin i Stalin vastsihe ezmäižen kerdan.
Rahvahanikoiden soda Suomenmas vl 1918 mureni lidnan äjid pertid.
Tampereh šingotase ižandusen äjil sarakoil, niiden kesken mecan ümbriradmižel, ühthekeratas ekskavatorid, lapakon stöklan tegim radab, turizm (630 tuh. matknikoid vl 2016). Torguindverkod oma kaikiš järedambikš radonandajikš.
Geografijan andmused.
Tampereh sijadase kahten järven keskes, Näsijärv pohjoižes da Pühäjärv suves. Tammerkoski-jogi 945 m pitte jokseb Näsijärven padoseinäspäi Pühäjärvhe da jagab poleti lidnan istorišt keskust. Kahten järven pindan korktusen erinend om 18 metrad.
Lähembaižed sured lidnad oma Pori päivlaskmas (114 km) da Laht-lidn suvipäivnouzmas (126 km). Matkad lidnaspäi nenihe surihe lidnoihesai om läz ühtejitte, 150..170 km: Hel'sinki suves, Turku suvipäivlaskmas, Seinjogi pohjoižes-lodehes, Jüväskülä pohjoižpäivnouzmas.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +5,2 C°, kezakun-elokun +14,6..+17,3 C°, vilukun-uhokun −5,2..−5,7 C°. Ekstremumad oma −37 C° (viluku) i +33,1 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om −2,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +10,5 C° (tal'vku). Ei voi olda haloid heinkus vaiše. Paneb sadegid 582 mm vodes. Paneb lunt 152 sm tal'ves. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 63..70 % röunoiš sulakus-heinkus, 82..92 % sügüz'kus-keväz'kus.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 689,59 km², sidä kesken kuivma — 524,89 nellikkilometrad, sokaz ma otab nelländest (164,70 km²). Lidnfartaliden pind om 258,52 km².
Tobmuz.
Lidn jagase seičemeks rajonaks.
Nened ristitud radoiba lidnan pämehen () ende: Anna-Kaisa Ikonen (sügüz'ku 2021 — sulaku 2023, viluku 2013 — kezaku 2017), Lauri Lülü ("Lauri Lyly", kezaku 2017 — eloku 2021).
Eläjad.
Vl 1980 lidnan eläjiden lugu oli 166 228 ristitud, vl 2010 — 213 217 ristitud. Vn 2018 lopus 235 487 eläjad oli lidnas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik 400 tuhad eläjid om ezilidnoidenke vl 2023.
Vn 2022 lopun andmusiden mödhe suomen kel' om mamankeleks 90,1 % täht lidnalaižišpäi (oli 92,3 % vl 2016), ročin kel' — 0,5 % (mugažo vl 2016), toižed keled — 9,4 % (7,2 % vl 2016).
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Oiged avtobusühtenzoituz om Venäman Piterinke. Lidn om järedaks raudtesol'meks, 150 jonust päiveses tuldas lidnha.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Tampereh–Pirkkal"-lendimport ("TMP / EFTP", 228 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase 13 km suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi Pirkkalan kundas. Sišpäi tehtas reisid Evropan erasihe-se lähižihe maihe, čarterreisid Ispanijha, mugažo Suomenmadme.
Gollivud

Gollivud ( ['hɒlıwʊd]) om neiborhud (susedkund) i rajon Los Andželesan keskuzpalan lodehes. Se om tetab kut amerikaižen kinoindustrijan vanh keskuz, dai üks' kaikiš tetabambiš kinematografan keskusišpäi kaiked mail'madme. Fil'miden da serialoiden äjüz fil'mdase täs joga vodel.
Istorii.
Gollivudan municipalitet oli sätud vl 1903, mülütihe Los Andželes-lidnha vl 1910 municipaližeta statusata. Jäl'geližil vozil fil'mdandan industrii šingotaškanzihe rajonas, i se sai mail'man tetabut. Vn 2000 rahvahanlugemižen mödhe neiborhudan ristitišt oli 77 818 eläjad 9,1 km² pindal.
Nügüd'aigan vaiše ühten kinostudijan päfater jäb Gollivudas — «Paramount Pictures», kaikiden toižiden studijoiden administrirujad da radiostancijad sirtihe Los Andželesan toižihe rajonihe da sen ezilidnoihe. Äjad akt'orad da aktrisad elädas Gollivudas. Ottas rajonan sauvusid fil'miden täht. Kinoindustrijan abutehmižed i sädusiden montaž oma keskitadud rajonas.
Vn 1999 kezakul Los Andželesan metron rusked jono tuli rajonha, koume metrostancijad ratas.
Mel'heižtahod.
Om äi mel'heižtahoid Gollivudas: «Gollivudan Znam» (ogibalad kirjamed H, O, L, L, Y, W, O, O, D Gollivudkukhil), Gollivudan bul'var («Kodak»-kinoteatr, kudambas «Oskar»-premijan andlemižed ajatas, om tägä arni), Gollivudan Hoštusen Allei da sen vuitte.
Olsson Tai

Tai Olsson, täuz' nimi — Tailer «Tai» Olsson (angl. i franc.: "Tyler „Ty“ Olsson"; sünd. 28. viluku 1974, Galifaks, Uz' Šotlandii, Kanad), om kanadalaine kinon da änetoitandan akt'or.
Biografii.
Olsson om sündnu Galifaksha vl 1974, edelespäi sirdi elämhä Ottav-pälidnha, kus ezmäi openzihe «Kenterberi»-üläškolas, sid' — «Studio 58»-studijas.
Hän om tutab kut toižkäzižiden roliden vändai ningoiš popul'arižiš fil'miš kut «Iks-Ristitud 2», «Riddikan Hronikad», «Hämär. Sag. Päiduz. 1» i m. e. Olssonan kaikiš znamasižembiden roliden keskes — Mark Bingeman mel'kuva «93. reis»-fil'mas. Hän radab änetoitandan akt'oran mugažo.
Tajal om kaks' last ezmäižes akaspäi.
Taradaikin Igor'

Igor' Georgijevič Taradaikin (; sünd. 28. sügüz'ku 1957, Rostov Donal, Rostovan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om nevondkundaline i venämalaine kinon da dubläžan akt'or.
Mez' om VGIK:an pästnikaks vspäi 1982. Vändab rolid fil'miš vspäi 1981, nevondkundaližen aigan radoi Ukrainan kinostudijoiš. Ühtneb verazmaižiden fil'miden i TV-serialiden änetoitandha Venäman televizijan kanaloiden täht. Taradaikinan än' om pehmed da intelligentine. Änetoiti kompjutervändoiden personažiden riven vspäi 2017.
Jaja (sar')

Jaja () om penikaine sar' Novosibirskan sariden sarištos, kudamb om avaitud vl 2013. Sil-žo vodel tal'vkun 4. päiväl se om oficialižikš mülütadud Venäman territorijha.
Saren pind — 0,0005 km², diametr — 200 m.
Jüväskülä

Jüväskülä (suom. i , suomen virkand: [ˈjyvæsˌkylæ]) om Suomenman lidn valdkundan suvipalan keskuses. Se om valdkundan seičemenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Kesksuomenma-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1837 Nikolai I-imperatoran käskön mödhe. Vspäi 1966 Jüväskülän universitet om olmas, nügüd'aigan 16 tuh. üläopenikoid om siš, kaik 40 tuhazesai opendasoiš lidnas.
Jüväskülä šingotase bumagan tehmižel (Metso), udištaban energijan edheotandoil (tulleigeneratoriden pästand), tedokeskuseks. Om Suomen il'mvägiden päsijaduseks, niiden Akademii om avaitud lidnas. Jogavozne «Suomen ralli»-aigtego () vedase lidnan ümbrištos vspäi 1951.
Geografijan andmused.
Lidnan suvipala ümbärdab Jüväsjärved, Tuomiojärv sijadase lidnan lodehes. Matkad Hel'sinkihesai om 234 km suvhe orhal, 270 km avtotedme vai 300 km raudtedme.
Lidnan ühthine pind om 1466,35 km², sidä kesken saum vezid om videndez (295,42 km², 328 järved), lidnfartaliden pind — 99,25 km².
Klimat om ven kontinentaline subarktižen röunal, valdmeren valatoitusenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +3,8 C°. Ekstremumad oma −38,5 C° (viluku) i +34,2 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −3,3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +11,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +0,9 C°). Paneb sadegid 622 mm vodes, enamba kezakus-elokus (67..79 mm kus) i redukus (65 mm), vähemba uhokus-sulakus (32..33 mm kus). Paneb lunt 155 päiväd tal'ves.
Tobmuz.
Lidnankund jagase 67 valičemižtahoks.
Edeližed lidnan pämehed oma Markku Andersson (2004−2015), Pekka Kettunen (1994–2004).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 96 966 ristitud, vl 2000 — 116 519 ristitud, vl 2010 — 130 816 ristitud, vl 2015 — 137 368 ristitud. Kaikiš suremb municipalitetan ristitišt om nügüd'.
Kodikelen mödhe (2016): suomen kel' — 95,0 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 4,8 %.
Laht (lidn)

Laht ( [ˈlɑxti], ) om Suomenman lidn valdkundan suves. Se om valdkundan kahesanz' surtte lidn eläjiden lugun mödhe, Päijät-Häme-provincijan administrativine keskuz.
Joga vodel mail'man čempionat hihtandsportas oleskeleb lidnas.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1445 kuti Hollol-volostin "Laht"-külä. Žilon oficialine aluz om pandud vl 1878 (). Se sai lidnan statusad ("kaupunki") vl 1905, vähemb mi koume tuhad eläjid ristitišton lugunke.
Vn 2016 15.-17. päivil kezakud 7. suomalaiž-ugrilaižiden da samodižiden rahvahiden mail'man kongress oli männu lidnas. Sil-žo vodel mülütihe Lahten lidnankundha Nastol-kundad ("Nastola").
Laht-lidn šingotase mašiništon "Kemppi Oy"-kompanijal ühthekeitandan täht, pakuitesen (Stora Enso) i meblin ("Isku-Yhtymä Oy") pästandal, sömtegimištol ("Oy Hartwall Ab" — oludentegim i alkogolitomiden jomiden tegim, "Fazer" — konditerine tehmine), "Hämeen Media"-kompanijal (mediakontent).
Geografijan andmused.
Laht-lidn sijadase Vezijärven () suvirandal.
Matkad Hel'sinkin keskuzpalahasai om 99 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal, 104 km avtotedme vai raudtel.
Klimat om ven.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind oli 517,63 km², sidä kesken kuiv ma — 457,49 nellikkilometrad, sokaz ma oti ühesandest (58,14 km²).
Tobmuz.
Lahten municipaline suim kogoneb 59 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Pekka Timonen (kezaku 2018 — tal'vku 2023), Jürki Müllüvirta (, 2007−2018).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan nügüdläižen territorijan eläjiden lugu oli 108 631 ristitud (ližatud kundoita — 94 767 rist.), vl 2000 — 111 656 ristitud, vl 2010 — 116 582 ristitud, vl 2020 — 119 917 ristitud. Kaikiš suremb lidnankundan ristitišt om nügüd'.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 93,4 %, ročin kel' — 0,4 %, toižed keled — 6,2 %.
Seinjogi

Seinjogi (suom. i , suomen virkand: [ˈsei̯næˌjoki]) om lidn da lidnankund Suomenman suvipalan päivlaskmas, Suvipohjanma-provincijan administrativine keskuz. Se om valdkundan kuz'toštkümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1868 kuti kund. Päraudtestancii om avaitud vl 1883 nügüdläižen lidnan keskuzpalas, sen nimi oli "Östermür" () vhesai 1897. Znamasine raudtesol'm oli tetab raudan i savikahan porhan tehmižel. Seinjogi sai lidnan torgusen oiktusid vl 1931, lidnan statusad vl 1960. Sirtihe pagenikoid sihe Tal'vsodan jäl'ghe. Oiged raudte ühtenzoitab Tamperehenke 1970-nziš vozišpäi. Vl 2005 ühtištadihe lidnankundad Peräseinäjoki-kundanke, vl 2009 — Nurmo- i Ülistaro-kundoidenke.
Seinjogi šingotase sömtegimišton edheotandoil (Atria, Valio), penen biznesan edheotandoil, torguindal. Tedoidusiden i projektoiden keskused ratas, om verhiden maiden metallan ümbriradmižen palakundoid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kürönjoki- i Autionkoski-jogiden randoil.
Matkad Hel'sinkihesai om 300 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal, 360 km avtol vai raudtedme. Lähembaine järed lidn om Vas mererandal 60 km lodeheze.
Klimat om ven kontinentaline subarktižen klimatan röunal. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +4,6 C°, kezakun-elokun +14,1..+16,7 C°, tal'vkun-uhokun −4,3..−6,2 C°. Ekstremumad oma −43,6 C° (uhoku) i +33,6 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −3,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +9,8 C° (uhoku). Voib panda halad miččel taht kul kezaaigan (heinkun minimum om −0,8 C°). Paneb sadegid 561 mm vodes, enamba kezakus-redukus (54..74 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (24..28 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 68..74 % röunoiš sulakus-kezakus, 90..93 % redukus-vilukus.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 1 469,22 km², sidä kesken kuivma — 1 431,77 km², vezi da sokaz tahond ottas 37,45 km².
Tobmuz.
Seinjogi-lidn jagase 14 rajonaks, ned alagajasoiš 59 žiloks da küläks. Lidnan municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Jorma Rasinmäki (radoi vspäi 2005 vhesai 2020), Mikko Pukkinen (1999–2005), Raimo Yli-Uotila ("Raimo Üli-Uotila", 1992–1999), Matti Nuolivirta (1974–1992).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 24 644 ristitud, vl 2000 — 30 290 ristitud, vl 2010 (ühtištusen jäl'ghe koumenke kundanke) — 57 811 ristitud, vl 2020 — 63 834 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'.
Mamankel' (2016): suomen kel' — 97,4 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 2,4 %.
Seinjogen sättutoitud tedoiden universitet om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kouvol

Kouvol (suom. i , suomen virkand: [ˈkou̯ʋolɑ]) om Suomenman lidn valdkundan suves. Se om Kümenlakso-provincijan pälidn, valdkundan 11nz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1922. Raudtesol'men istorine keskuz oli pandud mantazole nevondkundaližen bombardiruindan tagut Tal'vsodan aigan (1939−40). Žilo sai lidnan statusad vl 1960. Vl 2009 ližaduihe viž penembad lidnad Kouvolan municipalitetha: Anjalankoski, Elimäki, Jaal (), Kuusankoski i Valkeal (suom. "Valkeala").
Kouvol šingotase cellülozbumagaižil tegimil, äifunkcionaližel logistižel keskusel (om vaumitud vodele 2023) läz Venäman röunad raudte- i avtoteverkonno, torguindal i holitišiden sferal.
Geografijan andmused.
Lidnan keskuzpala sijadase Kümi-jogen (204 km pitte, , , lankteb Suomen lahthe) hural randal tobjimalaz. Matkad Hel'sinkihesai om 134 km suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Kotk-meriport 40 km suvhe orhal, avtotel vai raudtel, i Laht 50 km päivlaskmha orhal, avtotedme vai raudtel.
Klimat om ven kontinentaline, valdmeren valatoitusenke. Voden keskmäine lämuz om +5,1 C°. Ekstremumad oma −37,3 C° (viluku) i +34,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −0,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +9,7 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +3,0 C°). Paneb sadegid 681 mm vodes, enamba kezakus-tal'vkus (63..72 mm kus), vähemba sulakus (31 mm).
Vl 2020 lidnankundan pind om 2 883,29 km², sidä kesken kuivma — 2 557,70 km², vezi i sokaz tahond ottas ühesandest (325,59 km²).
Tobmuz.
Kouvolan municipaline suim kogoneb 59 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Lauri Lamminmäki (viluku 2009 — uhoku 2017).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 30 951 ristitud, vl 2000 — 31 614 ristitud, vl 2010 — 88 174 ristitud (kundoiden ühtištusen jäl'ghe vl 2009), vl 2020 — 82 104 ristitud. Nügüdläižen lidnankundan territorijan kaikiš suremb kogonaine ristitišt oli 95 022 eläjad vl 1985, edel lidnoiden ühtištust. Radinsijiden lugun polenduz kucub ristitišton migracijad Suomenman toižihe agjoihe.
Mamankel' (2016): suomen kel' — 95,4 %, ročin kel' — 0,3 %, toižed keled — 4,3 %.
Transport.
Allegro-üläkiruhjonuz tegeb seižutest lidnas, keskust Piterihesai om 285 km.
Vas (lidn)

Vas ( [ˈʋɑːsɑ], , Suomenman ročin virkand: [ˈvɑːsɑ], Ročinman ročin: [ˈvɑ̂ːsa]) om Suomenman lidn valdkundan päivlaskmas, Botnižen lahten randpolel. Se om Pohjanma-agjan administrativižeks keskuseks da palaks, valdkundan 14nz' kund eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1606 "Mustasaari (Mussor)"-külän sijha. Aigan mandes ma libui, mererand tegihe edahaks, i vn 1852 suren lämoipalon jäl'ghe sirtihe lidnad udhe mererandha. Nügüd'aigan matkad Ročinman randhasai om vähemba mi 80 kilometrad. Vll 1855−1918 lidnan oficialine nimi oli "Nikolaistad" (mž. ročikš, ) kolnuden Nikolai I-imperatoran muštoks. Vl 2018 ühtištusen naprind oli Mustasaari-kundanke, no jäi satusetoman.
Vas šingotase dizel'likutimiden tehmižel (Wärtsilä), mašiništonsauvomižel (Danfoss), elektrotehnikan pästandal (ABB) i opendusen keskuseks (koume universitetad i kahten universitetan filialad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren Botnižen lahten randal, kuz' metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Hel'sinkihesai om 370 km suvipäivnouzmha orhal, 420 km avtotedme vai raudtel.
Klimat om subarktine venon röunal, Baltijan meren valatoitusenke. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +3,7 C°, kezakun-elokun +13,6..+16,0 C°, tal'vkun-uhokun −4,6..−6,9 C°. Ekstremumad oma −38,6 C° (uhoku) i +32,2 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −2,4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,8 C° (tal'vku, uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +1,6 C°). Paneb sadegid 512 mm vodes, enamba heinkus-sügüz'kus (60..63 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (20..27 mm kus).
Vn 2024 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 575,13 km², sidä kesken kuivma — 364,73 km², sokaz ma — 4,81 km², meri otab 205,59 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Lidnankund jagase 12 rajonaks (üks'lugu ), ned alajagasoiš 60 nomeruidud i nimitadud lidnanlaptaks (üks'lugu "pienalue"). Vasan municipaline suim kogoneb 59 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Markku Lumio (2001–2011), Seppo Sanaksenaho (1997–2001), Juhani Turunen (1990–1996).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 58 335 ristitud, vl 2000 — 61 470 ristitud, vl 2010 — 64 345 ristitud, vl 2020 — 67 623 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 67 620 eläjad vl 2016 i om nügüd'.
Vn 2016 andmusiden mödhe suomen kel' om mamankeleks 69,1 % täht lidnalaižišpäi, ročin kel' — 22,8 %, toižed keled — 8,1 %.
Hämenlidn

Hämenlidn (, ) om lidn Suomenman suves, Kanta-Häme-provincijan administrativine keskuz. Se om valdkundan nellänz'toštkümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1249 kuti "Kronoborg (Tavastborg)"-zamk (nügüd' "Häme"-lidnuz), se sai lidnan oiktusid vl 1639.
Vspäi 2009 lidnan ristitišt ližadui pol'tošt kerdad, sikš miše ühtištadihe vit lähišt kundad lidnanke, sidä kesken Renko-lidnankund.
Hämenlidn šingotase metallkonstrukcijoiden tegimel (Rautaruukki Corporation), pakuitesen tegimel (Huhtamäki Oyj), sodaavtoiden pästandal (Patria) i libutimiden firmal (Konecranes Oyj), mugažo valdkundan da opendusen aluzkundoil.
Geografijan andmused.
Lidn om saudud peniš järviš ümbri, lodehline agj sijadase Vanajavesi-järven (150 km²) päivnouzmaižel randal.
Hel'sinki — Tampereh avtote läbitab lidnan territorijad. Matkad Hel'sinkihesai om 98 km, Tamperehesai — 75 km.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 2 031,57 km², sidä kesken kuivma otab 1 785,34 km², sokaz ma om 246,23 km².
Tobmuz.
Lidnankund jagase 41 nimitadud mikrorajonaks i videks küläümbrikoks. Hämenlidnan municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' () om Timo Kenakkala (kezaku 2013 — eloku 2021).
Eläjad.
Vl 1751 lidnan eläjiden lugu oli 649 ristitud. Vl 2010 lidnankundan eläjiden lugu oli 66 827 ristitud, vl 2020 — 67 848 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'.
Suomen kel' om mamankeleks eläjiden 94,8 % täht, ročin kel' — 0,4 %, toižed keled — 4,8 % (2016).
Kokkol

Kokkol ( [ˈkokːolɑ], [ˈkɑrleˌbyː] i edel 1977. vot "Gamlakarleby") om Suomenman lidnankund, lidn da sur' tondan-vendan port valdkundan päivlaskmaižel randal. Se om Keskpohjanma-agjan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1620 ročilaižen Gustav II Adol'f-kunigahan käskön mödhe. Vl 1765 žilo sai torguindoiktusid. Mülütihe nenid kundoid municipalitetha: Kaarlel () vl 1977, Kälviä, Lohtai i Ullav vl 2009 ("Kälviä, Lohtaja, Ullava").
Kokkol šingotase laivansauvomižel da himižel tegimištol tobjimalaz, cinkan («Boliden AB») i kobal'tan («OM Group») tegimil, mugažo om saudud metallan i mecan ümbriradandan, tekstilin, plastmassan i sömän tehmižen edheotandoid lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren randal. Perhonjogi ümbärdab lidnad rajonid päivnouzmaspäi i lankteb merhe lidnan pohjoižes.
Lähembaine znamasine lidn om Pietarsaari suvipäivlaskmha mererandadme, 32 km E8-avtotedme.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 2 731,12 km², sidä kesken kuivma 1 445,96 km², vezi da sokaz tahond ottas 46,49 km², meri — 1 238,67 km².
Tobmuz.
Kokkolan municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Antti Isotalus (1949−2020) radoi lidnan edeližen pämehen vll 1991−2016.
Eläjad.
Vl 1964 kundan eläjiden lugu oli 18 145 ristitud, vl 1996 — 35 552 ristitud, vl 2010 — 46 257 ristitud, ühtištusen jäl'ghe lähižidenke kundoidenke vll 1977 i 2009, vl 2020 — 47 724 ristitud. Kaikiš suremb lidnankundan ristitišt om nügüd'. Nell' ristitud videspäi elädas lidnankundan keskuses.
Suomen kel' om mamankeleks eläjiden 84 % täht, ročin kel' — 12,7 %, toižed keled — 3,4 % (2016).
Transport.
Suomenman znamasine meriport radab lidnas.
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport (, , "KOK / EFKK", 25,7 tuh. passažiroid vl 2023) sijadase 13 km suvhe lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Hel'sinkihe (500 km suvhe), Kemihe i čarterreisid Keskmeren lebutahoiže.