Tarus

Tarus () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Tarusan rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1246 Černigovan ruhtinasen aigkirjas. Lidnan aluz om pandud 11.-12. voz'sadal arheologijan kaivandusiden andmisiden mödhe. Nimitihe lidnad jogen mödhe, ende jogen nimi oli mugažo "Torus" ("Торуса") i "Tarusk" ("Таруска"). Tarus sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1776, hot' lidnusen jäl'gmäižed varmitused oliba muretud vn 1760 sur'vedel. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil lühüdaks aigaks (24. reduku — 19. tal'vku 1941) i kaiči ičeze istorižid näguid, regulärine sauvuz zavodihe vn 1779 lämoipalon jäl'ghe. Lidn eli külähižeks poleks, muga läheli suridennoks lidnoidennoks, i oli čomamahton šingotajiden sijaduseks 19. voz'sadan lopuspäi, dissidentoiden peitsijaks nevondkundaližen aigan.
Tarus šingotase sauvondmaterialiden pästandal (savičun tegim i keramiktehmine), poimetišiden fabrikal i čomamahtoližiden pramozloiden edheotandoil, turizmal (lebupert', pansionat, istorine pertišt, seičeme muzejad). Azegišton da kosmosan kaks' konstruktorbürod ratas lidnas. Mouckiven samine tegese lidnan ümbrištos sauvondan täht. Enamba mi koumekümne fil'mad i serialad oma fil'mdud lidnas nevondkundaližes aigaspäi (oz., vn 1953 «Čuk i Gek»-fil'm, «Karamazovad-velled» (1961), vn 2003 «Milicijan palakund»-serial).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaižel röunal, Tarusan ( 88 km pitte) oiktal randpolel, Okan hural randal, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Tarus-jogi lankteb Okha lidnan pohjoižpäivnouzmas. Transport Okan-jogedme kävutase turistoiden täht päpaloin.
Matkad Tulan agjhasai om üks' kilometr päivnouzmha. Matkad Kalughasai om kuz'kümne nell' kilometrad suvhe orhal vai 73 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Protvino (Moskvan agj) 16 km pohjoižhe orhal vai 29 km avtotedme, Serpuhov (Moskvan agj, raudtestancii) 26 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 32 km avtotedme, Aleksin (Tulan agj, raudtestancii) 26 km suvhe orhal vai 39 km avtotedme, i Žukov 44 km lodeheze orhal vai 59 km avtotedme.
Tobmuz.
Tarus om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Vn 2025 redukuspäi Dum i Administracii oma reorganizacijan pordhal rajonan toižetamižen tagut ümbrikoks. Edeližed lidnan Duman ezimehed oma Jelena Kotova (reduku 2015 — kül'mku 2021), Natal'ja Verzilina (radoi vn 2015 redukuhusai). Lidnankundan Administracijan pämez' om Igor' Retujev vn 2024 kezakuspäi (velgusentäutai). Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Sergei Manakov (kül'mku 2020 — kezaku 2024), Lübov' Dzotova (kül'mku 2019 — reduku 2020), Avil' Demkin (oli radnikusel vn 2019 kül'mkuhusai).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 3 994 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 660 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 9 918 ristitud. Kaik 9 302 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10 200 eläjad vll 1996−1998.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 91,9 %, ukrainalaižed — 2,1 %, armenijalaižed — 1,5 %, toižed rahvahad — 4,5 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 90,5 %, armenijalaižed — 1,3 %, tadžikalaižed — 1,1 %, ukrainalaižed — 1,0 %, totarlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,2 %, rahvahuden ozutandata — 2,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma saudud lidnas: phh. Petran da Pavlan päjumalanpert' (kivine, vspäi 1789), kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, «Lider»-sportškol.
Tarusan äiprofil'ne tehnikum (ende Proflicei nomer 34) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.