tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Beliz (lidn)

Beliz () om Belizan kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe, valdkundan üläopendusen keskuz da meriport. Se om Belizan ümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Ende maja-indejalaižiden pen' "Holzuz"-lidn sijazihe siš tahondas. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud britanižil merimehil vl 1638 Oulover-ojan () lanktendan sijas Beliz-jogehe kuti mecan varhapanendan baz. Sai lidnan ("town") oiktusid vl 1783. Beliz oli Britanine Gonduras-kolonijan pälidnaks vhesai 1970, sirtihe udhe Bel'mopan-lidnha vn 1961 redukun Hetti-torokan tagut. Vspäi 1981 (valdkundan ripmatomuden sandan voz') Beliz om "siti"-statusanke.
Beliz šingotase bankoil i torguindal, om valdkundan transportteiden keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan päivnouzmas, Kariban meren randal, läz meren tazopindad korktusel. Alištub sur'vezile vihmsezonan aigan. Nell' sildad ühtenzoittas lidnan paloid.
Klimat om tropine mussonine. Kun keskmäine lämuz vajehtase +24..+29 C° röunoiš voden aigan. Ekstremumad oma +11 C° i +37 C°. Paneb sadegid 1970 mm vodes, enamba kezakus (236 mm) i sügüz'kus-kül'mkus (230..305 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (41..64 mm kus).
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 57 169 ristitud, ümbrikon kaks' koumandest.
Rahvahidenkeskeine civiline Beliz-lendimport Filip Goldsonan nimed ("BZE / MZBZ", 1 mln passažirad vl 2018) radab ajelendan pol'časus lodeheze lidnan keskusespäi. Tehtas reisid AÜV:oiden i Kanadan järedoihe lidnoihe, Keskuzamerikan lähižihe maihe. Pen' lendimport Barri Bouenan nimed ("TZA / MZBE") om ühtes mijläs lidnan keskusespäi, sišpäi sadas penil lendimil Beliz-valdkundadme.
Kassel'

Kassel' ( [ˈkasl̩], edel 1926. vot kirjutihe "Cassel") om lidn Saksanman keskuzpalas, Gessen-federacijanman pohjoižes.
Istorii.
"Hassel"-lidnusen ezmäine mainitez datiruiše vl 913. Ezimeletaden saksan "Chassela"-nimituz sündui latinan kelen "Castellum Cattorum"-sanoišpäi, mi znamoičeb «hattoiden lidnuz», saksalaine hattad-heim eli enččel. Eländpunkt sai lidnan oiktusid vl 1189.
16. voz'sadaspäi Kassel' oli kal'vinistoiden lidnaks kesked katoližid saksalaižid ruhtinazkundoid. Toižen mail'man sodan aigan vn 1943 22. da 23. päivil redukud öl 569 britaništ lendint panihe mantazole lidnan keskusen ühesa kümnendest, 10 tuh. ristituid pölištuihe, 150 tuhad jäihe koditomikš. Lidnan keskuz om saudud 1950-nziden voziden stiliš.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Ful'd-jogen randoil (, Vezeran bassein), hural randal tobman palan. Kassel' sijadase 133..166 m ü.m.t. korktusil tobjimalaz, 615 metrhasai (Hohes Gras-čokkoim). Lähembaine sur' lidn om Göttingen 40 km pohjoižpäivnouzmha.
Vspäi 2013 Vil'gel'mshöe-mägipuišt ( 2,4 km² pindal) mülüb UNESCO:n mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe.
Klimat om ven valdmeren, kontinentan valatoitusenke. Sä om pil'vekaz, tal'vel eriližešti. Voden keskmäine lämuz om +9,3 C°, kezakun-elokun +16,1..+18,3 C°, tal'vkun-uhokun +0,9..+1,4 C°. Ekstremumad oma −19,9 C° (tal'vku-uhoku) i +35,2 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +1,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +17,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus (sügüz'kun minimum om +0,9 C°). Paneb sadegid 707 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba semendkus-heinkus (68..74 mm kus) i tal'vkus (68 mm), vähemba sulakus (40 mm). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 69..72 % röunoiš sulakus-elokus, 85..88 % redukus-vilukus.
Tobmuz.
Kassel' jagase 23 administrativižeks ümbrikoks ().
Valitas lidnan pämest () radnikusele kudeks vodeks. Edeližed lidnan pämehed oma Kristian Gezele ("Christian Geselle", heinku 2017 — keväz'ku 2023), Bertram Hil'gen ("Bertram Hilgen", keväz'ku 2005 — heinku 2017).
Eläjad.
Vn 2011 Saksanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 191 854 eläjad. Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 194 087 ristitud, vl 2017 — 200 736 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 225 694 eläjad vl 1943, mugažo 215 039 eläjad vl 1971 sodan jäl'ghe.
Transport.
Avtobusad, tramvaid da jogitaksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
"Kassel'-Vil'gel'mshöe"-raudtestancii radab «Gannover — Vürcburg»-kiruhraudtel, mugažo päraudtestancii om saudud.
Hanau

Hanau (mugažo saksan kelel, virktas [ˈhaːnaʊ̯]) vai Hanau Mainal (saks. "Hanau-am-Main") om lidn Saksanman päivlaskmas, Gessen-federacijanman suves. Mülüb Darmštadtan administrativižhe ümbrikho.
Istorii.
Mainitase ezmäižen kerdan kuti feodaližen Hanau-rodun lidnuz vl 1143. Eländpunkt om lidnan oiktusidenke vspäi 1303. Vl 1813 tora Hanaunno tegihe francižiden i avstriž-bavarižiden sodavägiden keskes. 1820-nzil vozil hurarandaižen da oigedrandaižen Hanaun administracijad ühtištuihe. Vspäi 1848 raudtestancii radab lidnas.
Toižen mail'man sodan aigan vn 1945 keväz'kul britanižed lendimed panihe mantazole vanhan lidnan tobmad palad. Sil aigalpäi lidn om saudud möst.
Hanau om kalližarvoižiden metalloiden ümbriradmižen keskuz 16. voz'sadaspäi. Äisarakoižen «Heraeus»-kompanijan päfater i sen tegimed oma lidnas (elektroladimed, medicinižed substancijad, kalližarvoižed metallad). Äi eläjid ajeltas rata Frankfurtha.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Main-jogen muugotil randoil, 104 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Port om Mainan oiktal randal, se i raudtestancii sätas transportteiden znamasišt sol'med. Lähembaine sur' lidn om Frankfurt Mainal 25 km päivlaskmha.
Hanau jagase kümneks lidnrajonaks ().
Eläjad.
Vl 2013 eläjiden lugu oli 89 907 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Religijan mödhe (2011) lidnalaižiden nelländez om protestantad, toine nelländez om katolikad, pol' om religijatomad vai toižed uskojad.
Koimbr

Koimbr ( [ˈkwĩbɾɐ]) om lidn Portugalijan keskuzpalan pohjoižes. Se om ühtennimižen municipalitetan keskuz.
Istorii.
Eländpunkt oli Koimbran grafkundan pälidnaks vll 871−987 i 1064−1096. Koimbr oli Portugalijan ezmäižeks pälidnaks. Municipalitetan aluz om pandud vl 1111.
Lidn om tetab vanhal järedal universitetal (23,4 tuhad üläopenikoid vl 2013), eläjiden koumandesen rad om sidodud sihe. Universitetan aluz om pandud Lissabonha vl 1290, no sirtihe sidä se Koimbrha (1308−1338, 1354−1377), se tagaz. Vspäi 1537 universitet radab Koimbras rattemata.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Mondegu-jogen randal ( 220 km pitte), 43 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Lissabon-pälidnhasai om 182 km suvhe.
Vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 143 396 ristitud 319,40 km² pindal. Läz 430 tuhad eläjid om lidnaglomeracijas (nellänz' surtte valdkundas).
Puatje

Puatje ( [pwatje]) om lidn da kommun Francijan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Vjenn-departamentan administrativine keskuz, mülüb Uz' Akvitanii-regionha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 2. voz'sadal EME, mainitase kuti "Lemonum". Rimalaižen imperijan aigan lidnan nimituz oli "Piktavium". Riman amfiteatr i kül'betid oliba saudud siš, rušihe jändusid 19. voz'sadal. Torad Puatjenno tegisoiš vll 507, 732 i 1356 lidnan sijadusen tagut platol mägidenkeskeižes, se plato ühtenzoitab Francijan pohjošt i suved.
Puatje šingotase turizmal, «Futuroscope»-tehnoparkal (kaks' millionad tulijoid vodes), lugendladimiden tegimel. Armijan palakundad seištas lidnanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Klen-jogen randal (, Luaran hurapol'ne bassein), 65..144 m korktusil, 75 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Parižhasai om 295 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 340 km avtoteidme.
Klimat om ven valdmeren. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +11,7 C°, kezakun-sügüz'kun +16,3..+19,6 C°, tal'vkun-uhokun +4,7..+5,3 C°. Ekstremumad oma −17,9 C° (viluku) i +40,8 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +0,8 C° (kezaku, eloku, sügüz'ku), tal'vaigan maksimum om +23,4 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus. Paneb sadegid 686 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba redukus-tal'vkus (69..76 mm kus), vähemba elokus (41 mm). Paneb lunt 11 päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 70..77 % röunoiš keväz'kus-sügüz'kus, 82..88 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Sur' Puatje-lidnümbrik jagase videks nomeruidud kantonaks (Puatje-1.. Puatje-5) valičendoiden meton täht. Puatje-lidn i sen seičeme ezilidnad mülüdas lidnümbrikho.
Edeline lidnan pämez' (mer, ) om Alen Klae ("Alain Claeys", keväz'ku 2008 — heinku 2020).
Eläjad.
Vl 2006 lidnan eläjiden lugu oli 88 776 ristitud. Vl 2016 lidnan ristitišt oli 87 961 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 89 253 eläjad vl 2007 i om nügüd'. Kaik 258 837 ristitud elädas ezilidnoidenke (2014).
Puatjen universitet radab vspäi 1431 (, 25 tuh. üläopenikoid vl 2016). Universitet kogoneb seičemes departamentaspäi i kudes institutaspäi. Sen ližaks kaks' inženerišt školad i kaks' biznesškolad ratas lidnas (üksin alištudas universitetale). Üläopenikoiden lugu ühtele lidnalaižele om kaikiš suremb valdkundas.
Ekseter

Ekseter ( [ˈɛksɨtə(r)], korn.: "Karesk") om Suren Britanijan lidn Devon-grafkundas, sen administrativine keskuz. Sijadase Anglijan suvipäivlaskmas, Kornuoll-pol'sarel. Lidnan deviz om "Semper fidelis" («kaiken uskoline»).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud istorijanedeližel aigal. Eks-laivjogi ( 96 km pitte) andoi nimen lidnale. Anglikanižen jumalankodikundan Ekseteran päjumalanpert' om saudud vozil 1112−1400. Lidn sai "siti"-statusad (angl. "city") vl 1974.
Ekseteran ižandusen sarakod oma tekstil'edheotandad, maižanduzmašinoiden tehmine. Tervhudenkaičendan organizacii i sänendustusen "Met Office" oma znamasižed valdkundas.
Geografijan andmused.
Lidnan keskuz sijadase 15 kilometras Eks-jogen lanktendaspäi La Manšha, 7 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jogen ližaks, šlüzatoi kanal ühtenzoitab lidnad La Manš-sal'menke, kanal om nell' metrad süvütte. Lähembaižed järedad lidnad oma Torki da Peinton 15 km suvhe, Plimut 60 km suvipäivlaskmha i Bristol' 110 km pohjoižpäivnouzmha.
Klimat om ven meren pehmdanke tal'venke. Voden keskmäine lämuz om +10,9 C°, heinkun-elokun +17 C°, tal'vkun-uhokun +6 C°. Ekstremumad oma −16 C° i +33 C°. Paneb sadegid 830 mm vodes, enamba redukus-vilukus (85..95 mm kus).
Eläjad.
Vn 2011 Suren Britanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 117 773 ristitud. Lidnaglomeracijan ristitišt oli 467 257 eläjad vl 2014.
Ekseteran universitet (, 23,6 tuhad üläopenikoid vl 2018) radab vspäi 1955, om sätud voziden 1838−1888 opendusen aluzkundoiden ühtištusel.
Berlington (Vermont)

Berlington ( [ˈbɝlɪŋtən]) om AÜV:oiden lidn Vermont-štatan lodehes. Se om štatan kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe (i kaikiš penemb mugoine AÜV:oiš), Čittenden-ümbrikon keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1785, nimitihe ezmäižen Berling-kanzan-sirdnikan mödhe. Šingotihe laivansauvomižel i mecpilindal.
Vermontan universitet radab lidnas vspäi 1791.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Šamplein-järven päivnouzmaižel randal (Ph. Lavrentijan jogen oigedpol'ne bassein), 61 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vihandad mäged seištas päivnouzmha lidnaspäi, ned oma Appalači-mägisisteman palaks. Matkad Kanadan röunhasai om 72 km pohjoižhe orhal.
Klimat om ven kontinentaline neps. Voden keskmäine lämuz om +8,7 C°, kezakun-elokun +20..+22 C°, tal'vkun-uhokun −2..−6 C°. Ekstremumad oma −34 C° i +38 C°. Paneb sadegid 953 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (103..108 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (45..57 mm kus). Voib panda halad päiči kezakus-elokus.
Eläjad.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 42 417 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline Berlington-lendimport ("BTV / KBTV") sijadase kudes kilometras päivnouzmha azjaližes keskusespäi, lähižes Saut Berlington-lidnas. Tehtas reisid AÜV:oiden suridme lidnoidme. Passažiroiden kaks' videndest oma Kanadan Kvebek-provincijaspäi.
Berlington

Berlington (Börlington) () om kompanijoiden i sodaobjektoiden nimi, eländpunktoiden riven nimituz AÜV:oiš i Kanadas. Se voib znamoita:
Grenobl'

Grenobl' ( [gʁə.ˈnɔbl], sijaline pagin "Grenoblo", ) om lidn da kommun Francijan suvipäivnouzmas. Mülüb Overn' — Ron — Al'pad-regionha, sen koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe. Om Izer-departamentan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Varmitadud eländpunktan aluz om pandud 3. voz'sadal "Kularo"-nimitusenke. Vl 380 udesnimitihe "Gracianopol:ikš" rimalaižen Gracian-imperatoran nimen mödhe. Imperijan čihodamižen jäl'ghe lidn mülüi Burgundijan kunigahusihe vhesai 1032. Vspäi 1349 om Francijan palaks, oli röunman lidnuseks keskaigan. Vl 1968 Grenobl' vastsi 10. Tal'veližid Olimpižid vändoid.
Grenobl' šingotase nenil sarakoil: elektroladimišt i elektronikan komponentad, jüžmak mašiništ (Caterpillar), sauvondmaterialiden pästand, soban edheotandad (sormikod).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase koumes alangištos, Izer-jogen randal ( 286 km pitte, Ronan hura ližajogi), 212..500 m korktusil, 398 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud Al'piden koumel mägisel'gal: Šartröz, Bel'don i Verkor. Matkad Parižhasai om 483 km lodeheze-pohjoižhe.
Klimat om subtropine valdmeren valatoitusenke, lendimportan (40 kilometras) klimat om ven kontinentaline. Lidnas voden keskmäine lämuz om +13,4 C°, kezakun-elokun +21,3..+23,6 C°, tal'vkun-uhokun +3,5..+4,9 C°. Ekstremumad oma −12,3 C° (uhoku) i +40,7 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +21,9 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus. Paneb sadegid 924 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba semendkus (98 mm), vähemba uhokus (54 mm) i sulakus (61 mm).
Eläjad.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 158 346 ristitud, vl 2016 — 158 180 ristitud. Vspäi 1962 ristitišt vajehtihe 150..166 tuh. eläjid röunoiš (166 037 rist. vl 1975). Lähižidenke ezilidnoidenke (358,1 km²) ristitišt om 451 096 eläjad. Kaik 714 799 ristitud elihe lidnaglomeracijas vl 2018 2876 nellikkilometrad pindal (vl 2016 oli 687 985 ristitud).
Grenobl' om üläopendusen znamasine keskuz, 54 tuhad üläopenikoid oli lidnas vl 2013.
Transport.
Avtobusad (26 maršrutad) i tramvaid (viž jonod) oma kundaližeks transportaks lidnas sen ezilidnoidenke. Funikulöran jono radab. Raudte ühtenzoitab nenidenke lidnoidenke: Lion, Ženev, Valans, Francijan suven lidnad. Vspäi 2016 avtoiden lasktud piguz om 30 km/čas penil irdoil i 50 km/čas suril irdoil.
Grenoblin rahvahidenkeskeine civiline "Al'pad-Izer"-lendimport ("GNB / LFLS", 308 tuh. passažiroid vl 2019) sijadase 40 km päivlaskmha-lodeheze lidnaspäi. Tehtas sezonižid čarterreisid Suren Britanijan lidnoihe tal'vaigan päpaloin, mugažo Stokhol'mha, Kopenhagenha, Tel' Avivha. Kävutase lendajiden opendusen täht. Avtobusad ühtenzoittas lidnad Lionan i Ženevan surembidenke lendimportoidenke.
Kingston (Jamaik)

Kingston (mugažo anglijan kelel) om Jamaikan pälidn da kaikiš suremb lidn.
Lidn om valdkundan ižandusen päkeskuz da kaikiš järedamb port. Se om Amerikan kaikiš suremb anglijankel'ne lidn suvipolehe AÜV:oišpäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1692 anglijalaižil. Vl 1962 Kingston kändihe pälidnaks Jamaikan ripmatomuden sandan jäl'ghe, no völ vl 1872 sijazihe Jamaikan koloniališt administracijad lidnas.
Vl 1976 vilukus rahvahidenkeskeine kožundkirjutez Jamaikan valütsisteman polhe oli allekirjutadud lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Jamaik-saren suvipäivnouzmaižel randištol.
Klimat om tropine, lujas räk. Kun päiväline keskmäine lämuz om +26..+29 C° vodes läbi. Paneb sadegid 813 mm, sidä kesken kuivsezonan aigan (viluku-keväz'ku) — vaiše 57 mm.
Administrativiž-territorialine jagand.
Lidn otab kahten tulendan territorijad paloin: Kingston da Sent Endrü. Molembiš neniš tulendoiš om völ lidnoid — Kingstonan ezilidnoid, se om «Sur' Kingston».
Kingston jagase 21 počtanzonaks territorialižikš.
Eläjad.
Vl 2012 arvoindan mödhe eläjiden lugu oli 576 946 ristitud.
Kingstonan goll'fartalad oma reggi-muzikan kodima.
Transport.
Menlin Normanan () nimel nimitadud rahvahidenkeskeine civiline lendimport ("KIN") sijadase suvhe lidnan keskusespäi Palisados-čirakol. Sišpäi da sihe tehtas reisid lähižihe Kariban maihe, AÜV:oihe da Surhe Britanijha tobjimalaz. Tinson Pen-aerodrom ("KTP") sijadase läz lidnan portad, otab vaiše südäireisid.
Sanderlend (Anglii)

Sanderlend ( [ˈsʌndərlənd], sijaline virkand: [ˈsʊndlən]) om Suren Britanijan lidn da järed meriport (kahtenz' surtte municipaline port kunigahuses), mülüb Tain da Uir-grafkundha.
Istorii.
Eländpunktad oliba olmas lidnan sijas neolitan aigaspäi, sidä kesken Amuižes Rimas. 12. voz'sadan kalanikoiden pen' külä kändihe laivansauvojiden žiloks 14. voz'sadale. Nügüd'aigaine lidn formiruihe kuti port läz kivihilen kaivusid.
Avtosauvomižen šingotez (vspäi 1986, Nissan-kompanijan tegimed, 500 tuh. avtoid vl 2012) jäti lidnad henghe laivansauvomižen lopindan jäl'ghe (1988) da kivihilen kaivusiden sauptandan jäl'ghe (1994).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Anglijan pohjoižpäivnouzmas, mererandaližiden kukhiden jonol, 60..80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Se seižub Uir-jogensun molembil randoil, Pohjoižmeren randištol. Matkad Londonhasai om 387 km suvhe-suvipäivnouzmha. Lähembaižed järedad lidnad om Njukasl-apon-Tain ani lodehližen röunan taga i Saut-Šilds ani pohjoižen röunan taga.
Klimat om venon vönen valdmeren, neps, tulleikaz, pil'vekaz (tal'vaigan lujas) da sumosine. Paneb sadegid 597 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba elokus (60 mm) i kül'mkus (63 mm), vähemba uhokus (38 mm).
Eläjad.
Lidnan i sen boron ristitišt poleneb vitkos. Vl 2021 lidnan ristitišt oli 168 277 eläjad, alištunuzidenke ezilidnoidenke () — 274 200 eläjad. Vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 174 286 ristitud, alištunuzidenke ezilidnoidenke — 275 506 ristitud. Vn 2001 rahvahanlugemižen mödhe ristitišt oli 182 758 eläjad lidnas i 280 807 eläjad susedkundoidenke.
Lidnan eläjad nimitasoiš makemalaižed (, "Makem" vai "Mak'em").
Sanderlend

Sanderlend ( [ˈsʌndərlənd]) om kanzannimi, toponim i laivoiden nimituz anglijankel'žiš maiš. Se voib znamoita:
Džidd

Džidd (vai Džiddah, "Džidda", sijaline virkand [ˈ(d)ʒɪd.da]) om lidn Saudan Arabijan päivlaskmas. Se om valdkundan kahtenz' surtte lidn, znamasine meriport da ižandusen keskuz. Mekkan agjan kaikiš suremb lidn.
Džidd-nimituz om araban sanha pojav, mitte znamoičeb «bab», i Evan kaum om lidnan ühteks mel'heižtahoišpäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 6. voz'sadan EME lopus tulijoil Jemenaspäi. Se oli peneks kalanpüdajiden portaks voz'sadoiš sihesai, kuni vl 647 islamine Usman ibn Affan-halif kändi portad hadžan pühämatknikoiden tulendan päpunktaks. Sil aigalpäi Džidd tegihe päportaks i torguindan keskuseks Rusttan meren randoil. Joga uz' anastai kaiči lidnad murendusespäi i sai ližad torguindaspäi Päivnouzmman valdkundoidenke (Indii, Kitai).
Džidd šingotase banksistemal, kivivoin ümbriradmižel i kivivoihimijal, religiiturizmal i torguindal, sauvondal, korktoiden tehnologijoiden sferal (biotehnologijad, elektronik, programiruind). Järed logistine keskuz meriportan i lendimportan, avto- da raudtesol'men alusel.
Geografijan andmused.
Džidd sijadase kaidos mererandaližes Tiham-letetazangištos ("Tihama"), Rusttan meren päivnouzmaižel randal, 12 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Municipalitetan territorii otab agjan päivlaskmad, om röunatud Hidžaz-mägisel'gal päivnouzmaspäi.
Klimat om räk letetazangišton kuiv. Voden keskmäine lämuz om +28,7 C°, kezakun-sügüz'kun +31,8..+33,2 C°, tal'vkun-keväz'kun +23,4..+25,5 C°. Minimaline fiksiruidud lämuz om +9,8 C° (uhoku, keväz'ku), maksimaline +52,0 C° (kezaku). Il'man lämuz voib ületada +40 C° keväz'kus-redukus, ei voi olda madalamb mi +20 C° kezakus-elokus. Paneb sadegid 60 mm vodes, kül'mkus-vilukus tobjimalaz (9..27 mm kus), sid' uhokus-keväz'kus (3 mm kus), läz ei olele sadegid sulakus-redukus (5 mm seičemes kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 56..60 % röunoiš vilukus-kezakus i elokus, 63..67 % sügüz'kus-tal'vkus, 53 % heinkus. Meriveden lämuz vajehtase +25,7 (uhoku) ..+31,6 C° (eloku) röunoiš. Sur'veded oleldas paksus, jäl'gmäižed oliba vll 2009, 2011 i 2015.
Tobmuz.
Džidd jagase 137 rajonaks.
Eläjad.
Vl 2007 lidnan eläjiden lugu oli 3,4 mln ristituid. Läz 5 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas (2009), heišpäi nell' ühesaspäi oma valdkundan rahvahanikad.
Vaiše islamanuskojile sab ozutada ičeze uskondan, toižiden religijoiden uskojile ei sa kantta simvolid, oigeta veroid, pidada religiozižid kirjoid.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten planiruiše vspäi 2010. Kiruhjonused ühtenzoittas lidnad Mekkanke i Medinanke.
Džiddan islamine meriport radab passažiroiden (hadžan aigan) i jüguiden täht, se sijadase laivoidenlikundan tel Suecan kanalan kävutandanke, om 40. surtte mail'mas i ümbriradab 130 mln tonnoid jüguid vodes.
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport Abdulaziz-kunigahan nimed ("Mataar Al-Malik Abdulaziz Al-Duwaly", "JED / OEJN", 42,7 mln passažiroid vl 2023, nell' terminalad) sijadase ühesatoštkümnes kilometras pohjoižhe lidnaspäi.
Male

Male ( [ˈmɑːlɛ]) om Mal'dividen pälidn da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud portugalijalaižil torguindžiloks 16. voz'sadal.
Amussai lidnan ümbrišt om valdkundan kunigahan dinastijan olendsijaks. Kaik Mal'divad («Malen sared») oma nimitadud pälidnan nimen mödhe.
Male šingotase pälidnan funkcijoil, valdkundan transportsol'meks (lendimport i meriport), turizmal.
Geografijan andmused.
Male sijadase Indižen valdmeren Mal'divan sariden keskuses, kaks' metrad nell'kümne santimetrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan päpala seižub Kaafu (vai Pohjoine Male)-atollal. Pälidnan pind — 5,8 km².
Klimat om subekvatorialine mussonine räk, päipaštokaz vodes läbi. Kun keskmäine lämuz om +25..+31 C° vodes läbi. Paneb sadegid 1950 mm, sidä kesken kuivan sezonan aigan (viluku-sulaku) — 330 mm. Kaikiš kuivamb ku om uhoku.
Tobmuz.
Lidn om Mal'divan agjaha tazostadud. Male-lidn jagase seičemeks lidnanlaptaks, nell' niišpäi oma Male-sarel, üks' — Vilingile-sarel, üks' — putkotadud Hulumale-sarel. Lendimportan Hulule-sar' mülüb Male-lidnha mugažo, se om kaikenaigaižeta ristitištota. Niiden ližaks, vspäi 2008 Guli Falu-sar' om sauvomas sijadamha meriportad. Kaik nened sared oma Kaafu (Pohjoine Male)-atollan palad.
Lidnan-agjan tobmuden pämez' om mer, valitas händast videks vodeks. Edeližed lidnan pämehed oma Mohamed Muizzu (semendku 2021 — kül'mku 2023), Šifa Mohamed (kezaku 2017 — semendku 2021), Ali Maniku (heinku 2011 — kezaku 2017).
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 105 000 ristitud 5,8 nellikkilometrad pindal. Kaik 133 019 eläjad oli lidnas sil-žo pindal vl 2014. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', valdkundan eläjiden koumandez.
Transport.
Rahvahidenkeskeine civiline "Velan"-lendimport ( "Velānā", "MLE / VRMM", 5 mln passažiroid i 69 tuh. tonnoid jüguid vl 2016) sijadase pohjoižpäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi Hulule-sarel. Lendimportal om koume terminalad: rahvahidenkeskeine, tatanmaine da merine. Tehtas reisid rahvahidenkeskeižes terminalaspäi Azijan i Evropan verhiže maihe da tagaz. Mugažo om läz 15 lendimreisad valdkundan südäimes (tatanmaine terminal). Tehtas reisid vezilendimil (akvaplanoil) meriterminalaspäi läz 60 eländpunkthasai valdkundan südäimes. Lendimport ühtenzoitase jügureisil Mumbainke.
Fell'bah

Fell'bah () om lidn Saksanman suvipäivlaskmas, Baden-Vürtemberg-federacijanmas. Lidn om Štuttgartan pohjoižpäivnouzmaine ezilidn, mülüb sen administrativižhe regionha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1121 kuti "Velbah-külä" (saks. "Velbach"). Vl 1357 "Velebah"-nimi sündui (saks. "Velebach"), vl 1800 nimitihe küläd "Felbah:aks" (saks. "Fehlbach"). Se sai lidnan statusad vl 1933. Vspäi 1973 lidn om ühtištudud Šmiden-eländpunktanke (saks. "Schmiden"), vspäi 1974 — Effingen:anke (saks. "Oeffingen"), ned oma lidnrajonikš.
Fell'bahan kompanijad oma otnus metallanümbriradmižhe, mugažo lidn om maižanduzrajonan keskuseks (vinmarj, vill').
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Nekkar-jogen oiktal randpolel (saks. "Neckar", Reinan oiged ližajogi), kukhikahas tahondas, 287 m korktusel valdmeren pindan päl.
Vspäi 1974 Fell'bah jagase 3 lidnrajonha, viž küläd mülüdas sihe mugažo.
Eläjad.
Vl 1970 eläjiden lugu oli 28 962 ristitud. Vl 2000 lidnan ristitišt ületi 43 tuhad i ližadub vitkos sil aigalpäi. Kaikiš suremb ristitišt oli 42 501 eläjad vl 1975 (municipalitetoiden ühtenzoitusen jäl'ghe) i om nügüd'.
Lidnan edeline pämez' oli Kristof Palm (2000−2016).
Transport.
Štuttgartan kebnan metron U1-jonon agj om olmas lidnas. Lidnaglomeracijan avtobusad (5 maršrutad) i elektrojonused (kaks' seižutest) oma kundaližeks transportaks lidnas. Voib sadas molembil ezilidnelektrojonusil lendimporthasai. Kaks' tonnelid oma saudud lidnan kiruhteil.
Lähembaine rahvahidenkeskeine lendimport ("STR") sijadase suvhe Štuttgartaspäi.
Sliven

Sliven () om Bolgarijan kahesanz' lidn eläjiden lugun mödhe. Se om Slivenan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Ezmäižed eländpunktad lidnan territorijal oliba 8 tuhad vot tagaz. Lidn oli tetab Amuižes Grekanmas kuti frakijalaižiden Asti-, Kabileti- da Seleti-heimoiden eländpunkt. Ezmäižed kirjutadud lidnan nimed oma frakijan augotižlibundanke: Tuida/Suida/Tsuida. Ottomanan imperijan aigan nimitihe "İslimye", se oli agjan (vilajetan) keskuseks. Vl 1834 vatefabrik radaškanzi lidnas.
Sliven šingotase elektrižen mašiništon i elektrusen tehmižel, omblendedheotandoil (villsobad, noskad), sömtegimištol sijaližel torhudel (maid i vinmarj).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan päivnouzmas, ani suvhe Stara-Planin-mägisel'galpäi, 243 m ü.m.t. keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Sliven levineb pohjoižhe Sofii — Burgas avtotespäi, matkad Sofijhasai om 300 km päivlaskmha, Burgashasai (Mustmeren rand da port) — 100 km päivnouzmha. Lähembaine järed lidn om Stara Zagor 60 km suvipäivlaskmha.
Eläjad.
Vn 2011 Bolgarijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 91 620 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 106 212 eläjad vl 1992.
Rahvahad (2011): bolgarijalaižed — 75,2%, čiganalaižed — 6,2%, turkad — 2,9%, toižed rahvahad — 2,0%, rahvahuden ozutandata — 13,7%.
Lüneburg

Lüneburg (täuz' nimituz saksan kelel om "Hansestadt Lüneburg" [ˈhan.zə.ʃtat ˈlyː.nə.bʊɐk], ) om lidn Saksanman pohjoižes, Alasaksonii-federacijanmas.
Istorii.
Eländpunkt mainitase aigkirjoiš vspäi 956. Vspäi 1158 äjad Lüneburgan torgovanad ühtniba Torguindühtištushe, se oli edel Ganzad. Lidn ühtni Ganzan ühtištushe sen alusenpanendaspäi vl 1356 kahten sün tagut: geografine sijaduz i kommertine znamoičend, solan samižen purtked oma läz lidnad (samine jätksihe vhesai 1980).
Lüneburg oli Braunšvaig-Lüneburg-gercogkundan pälidnan 16.-17. voz'sadoil, Vel'fad ohjandiba sil. Hö sirdiba gercogkundan pälidnad Gannoverha, i Lüneburgan politiž-ekonomine znamoičend poleni.
Lüneburg šingotase "Lünepark"-tegimištzonal, penil edheotandoil: sobiden tehmine, vegetarižen sömän i maidproduktoiden pästand, avtoiden interjeran kompanijad, pästandkodi, lebukeskused. Port om El'ban kül'gkanalan (saks. "Elbe-Seitenkanal") randal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Il'menau-jogen randal (El'ban hura ližajogi), 17 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Gamburgan keskushesai om vižkümne kilometrad lodeheze kiruhtedme, lidnan röunoihesai om 32..36 km.
Tobmuz.
Edeline lidnan pämez' om Ul'rih Medge ("Ulrich Mädge", 1991−2021).
Eläjad.
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 71 668 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 78 024 eläjad vl 2019.
Lüneburgan «Leufana»-universitet radab vspäi 1989 (, alusenpanend 1946 kuti opendajiden kolledž), läz 7,5 tuhad üläopenikoid.
Mägi

Mägi om reljefan pozitivine form. Se om izoliruidud ümbrišton libutez tazon tahondan päl vai pä mägitahondas (mägenpä). Mägel om nägubid pautkid da agj.
Kaikuččel mägel om kaks' korktust: absolütine (meren tazopindanke rindataden) i relätivine (ümbärdajan tahondan mödhe). Kaikiš korktemb Man mägi om Džomolungm (8848 m ü.m.t.). Ku libuda vastmägehe, ka tegese vilumb da närakomb, klimatižed vöned vajehtadas toine toižen jäl'ghe.
Mägiden mikroreljefan elementad oma mägenpäd, mägenagjad, pautked, ülämäneged, mägialangištod, mägiharjad, jäžomad i morenreljef (jäžoman lähtendan jäl'ghe).
Klassifikacii.
Mägenpäiden harakteran mödhe jagadas niid gruppikš: pikanvuiččed, platonvuiččed, kumplonvuiččed da toižed. Vedenalaižiden mägiden päd tegesoiš erasti sarikš. Erištadas tektonodenudacionižid i vulkanižid mägid sündundan mödhe.
Jagadas mägid korktusen mödhe:
Mäged i ristit.
Mägiden ristitišt om harvemb mi reljefan alembil formil i mägitazangištoil, vilumb klimat i jüged transportine ühtenzoituz oma sen süikš. Elon arvoimižed mägiden pautkil oma jügedamb, tarbhaitas vahvembad tervhust.
Mägisistemad sättujita ülämänegita vedadas erižiden etnosiden sädandannoks hätken izoläcijan tagut.
Rahvahidenkeskeine mägiden päiv () oigendase kaikuččen voden 11. tal'vkud, joga kerdan erazvuiččen devizan al. Se om pandud ÜRO:n egidan al vl 2003 edenemha mägiterritorijoiden seižujad šingotest.
Mägehe sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed.
Ozoitez.
Ivoi itkeb mägen päs (tohuz palab).
Anomalii

Anomalii (grekan kelespäi — "ανωμαλία") om čurazund normaspäi vai ühthižes käskusenmärižusespäi, vär olend.
Tetabad anomalijad (om toižid-ki):
Lendai alamalaine

«Lendai alamalaine» (, ) om legendine näguzpurehlaiv, kudamb ei voi ujuda randha, i kudambale pidab igäks kalaita meredme.
Veron mödhe, ristutud nähtas «Lendajad alamalaišt» edahanpäi, erasti vauvasen oreolan ümbrištos. Konz «Alamalaine» vasttab toižen astjan, sen mez'kund naprib andmaha tedotusid ristituiden kal't ičeze heimolaižile (om tetpas, miše hö koliba rištan). Merenlegendiden mödhe, vasttuz necen laivanke tob goräd.
Se om čomamahton populärine objekt.
Rafael' Santi

Rafael' Santi vai muite Rafael' (täuded nimed italijan kelel: "Raffaello Santi, Raffaello Sanzio, Raffael da Urbino, Rafael, Rafaelo"; sünd. 28. keväz'ku vai 6. sulaku 1483, Urbino, Italijan kunigahuz, Pühä Rimalaine imperii — kol. 6. sulaku 1520, Rim, Italijan kunigahuz, Pühä Rimalaine imperii) oli sur' italine voimujupirdai, grafikanpirdai da arhitektor, umbrižen školan ezitai.
Mez' om Korktan Udessündutandan čomamahton znamasine šingotai. Ičeze lühüdas elos Rafael' kändihe Italijan ühteks kaikiš tetabambiš da elokahambiš pirdajišpäi.
Čomamahton šingotai kuvazi sädusiš ičeze aigan gumanizman korktoid idealoid, ühtenzoiti tulnuzid antikaigaspäi čomuden igähižid ezikuvid udenke hristianiženke mail'mannägendanke. Rafaelin «Sikstine Madonna»-voikuva (1512−1513) om kaikiš tundištabišpäi istorijas.
Biografii.
Rafaelin kazvatajad läksiba elospäi aigoin. Mardži Čarla-mam koli vl 1491. Džovanni Santi-tat radoi pirdajan i runokirjutajan Gvidobal'do da Montefel'tro Urbinolaine-gercogan tanhanno. Tat koli vl 1494 i ehti antta poigale voimujupirdandan ezmäižid urokoid vaiše. Tetabad pirdajad radoiba Urbinos 15. voz'sadan kahtendes palas: Lučano Laurana, Frančesko di Džordžo Martini, Pjerro della Frančeska. Heiden olend znamoiči äjan prihan čomamahtoižen opendusen täht.
Rafael' Santin kaikiš amuižemb tö om «Madonna Vagahaiženke»-fresk, se sijadase Rafaelin Kodiš-muzejas Urbino-lidnas (Italijan keskuzpalan pohjoine) tähäsai. Pirdajan ezmäižiš töišpäi oma «Horugv' Pühän Stroican kuvadusenke» (1499−1500) i altarin «Ph. Mikulai Tolentinolaižen vencastuz»-kuva (1500−1501) Sant Agostino-jumalanpertin täht lähižes Čitta di Kastello-lidnas.
Umbrine škol

Umbrine škol oli italine voimujupirdandan škol, kudamb nimitadihe Umbrii-regionan nimen mödhe. Necen školan keskuz vsdl. XIII - XVI oli Perudžas. Školan formiruindale abutiba Toskanan-ki pirdajad. XIV vsdn. lopus - XV vsdan, augotišes umbrižen školan mastarad radoiba möhäižgotižen čomamahton tradicijoiš. XV vsdn. toižes polespäi umbrižen školan stil'ad valdoičeškanziba Renessansan principad.
Rubens Piter

Piter Paul' Rubens ( [ˈpitər 'pʌul 'rybə(n)s]; sünd. 28. kezaku 1577, Zigen, Nassaun gercogkund — kol. 30. semendku 1640, Antverpen, Suvialamad) oli suvialamaine vai flamandine voimujupirdai, barokkon stilin üks' alusenpanijoišpäi i keradai, Brüsselin kunigaztanhan diplomat.
Lujas tutabad oma pirdajan kontrreformacižed altarižed töd, portretad, peizažad, istorižed töd Biblijan i mifologižiden süžetiden mödhe. Znamasižed kuvad oma sured, oz., «Toižetamine»-kuva om 407 x 670 sm surtte.
Rubensan sädamižen jäl'guz lugeb enamba mi koume tuhad kuvid, sidä kesken znamasine pala om tehtud ühthižtöikš openikoidenke da kollegoidenke ičeze radhonuses. Lugetas läz 1400 autentižid Rubensan voikuvid. Ottihe pirdajan sädusid tetpaižikš hänen elon aigan. Niiden ližaks, om kaičenus äi diplomatižid kirjeižid.
Velaskes Diego

Diego Rodriges de Sil'va i Velaskes (; sünd. 6. kezaku 1599, Sevil'j, Kastilii da Leon — kol. 6. eloku 1660, Madrid, Ispanii) oli ispanine voimujupirdai, ispanižen voimujupirdandan «Kuldaižen aigan» ezitai, Filipp IV-kunigahan tanhalaine pirdai.
Mez' sädi ispanižen barokkon stiliš. Velaskes pirdi portretoid päpaloin, no oli universaližen pirdajan i kävuti religijan, istorijan, mifologijan süžetoid. Kuvazi gollid ristituid kar'jeran zavodindas, se jätksihe vspäi 1617 surmhasai. Kaik 123 voimujukuvad oma märhapandud tarkoikti kut Velaskesan vodele 1999.
Goja Fransisko

Fransisko Goja, täuz' nimi om Fransisko Hose de Goja i Lusjentes (; sünd. 30. keväz'ku 1746, Fuendetodos läz Saragosad, Ispanii — kol. 16. sulaku 1828, Bordo, Francii) oli ispanine voimujupirdai da gravirui, romantižen voimujupirdandan luja ezitai, rokoko-stilin mastar.
Sädamiželon pol'voz'sadas Goja pirdi läz 700 kuvad, tegi 280 ofortad i ümbri tuhas pirdatesid gobelenoiden täht.
Biografii.
Goja oli sündnu keskmäižen klassan kanzha, radoi ispanižen monarhijan tanhaližen voimujupirdajan. Mez' sädi portretoiden äjüt, kuvazi muupäiväližen elon scenoid, pirdi istorižid-ki kuvid, ühtni päjumalanpertiden čomamahtoižhe formiteshe (religijanscenad, pühämehed). Gravirujaks tegi ofortoiden serijoid, gravüroiden üks' serii om elefantanlul, no ned radod kändihe tetabikš mehen surman jäl'ghe päpaloin. Voib nähta äi kuvid Madridan Prado-muzejas.
Pirdajan čomamahtoine kar'jer zavodihe vl 1771. Ezmäine publine rad om freskad Jumalanmaman del' Pilar kafedraližes bazilikpäjumalanpertiš (Saragos). Jäl'gmäine säduz om vn 1827 «Maidniknaine Bordospäi»-kuva.
Pol'sar'sodan aigan pirdai jäi Madridha, kus sädi Bonapartan Žozefan modkuvan. Sil-žo aigal hän dokumentirui sodad ičeze grafižes "Desastres de la Guerra"-serijas.
Tetabiden kuviden nimikirjutez.
Muupäiväližen elon scenad i rahvahaližed praznikad:
Portretad:
Dvoržak Antonin

Antonin Dvoržak (; sünd. 8. sügüz'ku 1841, Nelahozeves-külä läz Pragad, Avstrijan imperii — kol. 1. semendku 1904, Prag, Avstrii da Mad'jaranma) oli sur' čehalaine muzikankirjutai da dirižor, romantizman ezitai. Hän kävuti Čehijan rahvahanmuzikan motivid da elementoid ičeze sädusiš.
Antonin Dvoržak oli kirjutanu 9 simfonijad, 11 operad, simfonižid poemid, vokališt- da kamermuzikad. Populärižed oma hänen simfonii e-moll op. 95 «Udes Mail'maspäi» (1895), koncert violončelile, mugažo «Slavižed kargud».
Biografii.
Tuleban aigan muzikankirjutai oli sündnu Nelagozeves-külähä ezmäižeks kahesas lapsespäi, eli siš elon tobjad palad, openui külän muzikškolas kuz'voččes igäspäi. Antoninan František-tat pidi traktirad i vändi citral professionaližikš, ka kazvatajad näguiba poigan muziklahjakahut i oigenziba händast openuda aigašti. Vll 1854−1857 priha openui muzikteorijad i vändod organal, fortepjanol i violal lähižes Zlonices, sid' oli Pragan organanvändajiden školas vhesai 1858.
1860-nzil vozil Dvoržak radnikoiči violanvändajaks Čehijan provizižes teatras. Vl 1871 läksi orkestraspäi kirjutamha muzikad da samha finansišt ripmatomut, radoi organanvändajal Pragan ph. Adal'bertan jumalanpertiš. Vl 1875 lopi kahtenden jändekvintetan sädamišt. Muzikankirjutajan lahjakahuz sai avarod tundištust nenil vozil teravas. Vl 1877 Eduard Ganslik-arvostelii tedoti Dvoržakale, miše hänen töd vedatiba Iogannes Brams-muzikankirjutajan tarkust, i vl 1878 «Slavižed kargud» läksiba pästandkodišpäi da saiba populärižust kerdalaz. Dvoržak tegi paksuid ezinendoid Sures Britanijas 1880-nzil vozil. Vll 1892−1895 muzikankirjutai radoi Nju Jorkas Nacionaližen konservatorijan direktoran, no pördui kodimale evropižen populärižusen tagut. Vspäi 1901 surmhasai mez' oli Pragan konservatorijan direktoran. Jäti äi sädusid kesken.
Kanz.
Antonin i Anna Dvoržakova (1854−1931) vändiba sajad vl 1873, hö oliba naimiželos 31 vot.
Kaik ühesa last sünduihe, heišpäi kuz' kändiba täuz'kaznuzikš.
Dürer Al'breht

Al'breht Dürer (germanijan kelel: "Albrecht Dürer" [ˈʔalbʁɛçt ˈdyːʁɐ]; sünd. 21. semendku 1471, Nürnberg, Saksanma, Pühä Rimalaine imperii — kol. 6. sulaku 1528, sigä-žo) oli germanine voimujupirdai da grafikanpirdai, ksilografijan mastar, pirdandgeometrijan üks' alusenpanijoišpäi. Hän oli Renessansan aigan ühteks järedambiš mastarišpäi Evropas.
Dürer oli čomamahton ezmaižen teoretikan Pohjoiževropas. Hän pani antropometrijan alusid mugažo. Kirjuti ičeze biografijan ezmäižen Evropas.
Mez' tegi paukatud grafikradoid kirjoiden painmižen täht, pirdi elokahiden mehiden portretoid. Düreral oli äi openikoid, no surid mehid heišpäi ei tehnus. Kaik om kaičenus läz tuhad Düreran voikuvid da pirdandkuvid, niiden keskes om peizažid, portretoid, mehiden, živatoiden i kazmusiden tarkoiktoid kuvid. Pirdai kaiči ičeze opendusen aigan kuvid eskai. Düreran grafine jäl'guz om kaikiš järedambišpäi Evropan čomamahtos, se seižub ühtes riviš da Vinčin i Rembrandtan grafikanke suruden i znamoičendan mödhe.
Matiss Anri

Anri Matiss (; sünd. 31. tal'vku 1869, Lö Kato Kambresi, Francii — kol. 3. kül'mku 1954, Nicc, Francii) oli francine pirdai da skul'ptor. Modernizman üks' järedambiš pirdajišpäi (kuti Pablo Pikasso-ki), fovizman joksmusen üks' alusenpanijoišpäi da lider (Andre Derenanke). Hänen kodvad emocijoiden oigendamižes mujun da forman kal't oma tetabad. Čomiti seinid kuvil, sädi töid mujubumagaspäi i tegi skul'pturid mugažo.
Ühtes Marsel' Düšananke da Pablo Pikassonke Matiss om tehnu revolücižid toižetusid plastižiden čomamahtoiden kel'he. Hänen mujun da pirdandkuvan ekspressižen kelen mastaruz om andnu Matissale lideran sijan 20. voz'sadan čomamahtos dai kaikes nügüd'aigaižes čomamahtos.
Biografii.
Matiss zavodi pirdajan kar'jerad kaks'kümnevoččen, konz venui läžundkodiš appendicitan kuron jäl'ghe. Pirdand tuli mel'he hänele lujas, ka mez' okai juristan opendusen samišt i sai opendust Parižan čomamahtoiden aluzkundoiš. Sädamižen aigaline pord (1890−1902) oli pühätadud impressionizman töile.
Pirdajan sädused saiba mail'man tetabut 1920-nziš voziš. Sil aigal Matissan kuviden ozutelendad tegesoiš Evropan i Amerikan äjiš lidnoiš.
Le Korbüz'je

Le Korbüz'je, todesine nimi om Šarl' Eduar Žannere-Gri (; sünd. 6. reduku 1887, La Šo de Fon, Nevšatel'-kanton, Šveicarii — kol. 27. eloku 1965, Rokebrün Kap Marten, Francii), oli šveicarižen augotižlibundan francijalaine arhitektor, modernizman pioner, rahvahidenkeskeižen stilin arhitekturan ezitai, pirdai da dizainer.
Kar'jer.
Arhitektor sabuti tetabut erižpertiden projektoil 1920-nzil vozil, ühtni järedoiden i peniden lidnoiden planiruindha. Ozuti kaks'tazošt faterad Parižan ozutelendas vl 1924, sädi serijaižen pertišton projektad Bordo-lidnanno sil-žo vodel, vähäžiruižed pertid ühthepaniba odvut komfortanke.
Stilin eriližused.
Le Korbüz'je — üks' kaikiš znamasižiš arhitektorišpäi 20. vsadas. Hänen nimi om ühtel rivel ningomidenke arhitekturan reformatoridenke, kut Frenk Lloid Rait, Val'ter Gropius, Mis Van der Roe.
Le Korbüz'jen sauvused kaiken oma ičevuiččed, oletihe planiruindan ut standartad, arhitekturan joudjaližid formid. Hän oli mugažo talantakaz publicist. Sädi kuvid i grafikad, originaližid meblid i skul'pturid, publižiden sauvusiden kouroid.
Arhitektoran-internacionalistan projektoiden mödhe om saudud erazvuiččid pertid Šveicarijas, Francijas, Germanijas, AÜV:oiš, Argentinas, Japonijas, Venämas, Indijas i Brazilijas. Ühtni Indijan Čandigarh-lidnan projektan sädandha.
Rait Frenk Lloid

Frenk Lloid Rait (; sünd. 8. kezaku 1867, Ričlend Senter, Viskonsin, AÜV — kol. 9. sulaku 1959, Finiks, Arizon, AÜV, om mahapandud Arizonan Skotsdeil-lidnas) oli amerikaine arhitektor, arhitekturan udištai. Hän om valatoitnu lujas 20. voz'sadan ezmäižen polen arhitekturad.
Kar'jer.
Frenk Lloid Rait om «organižen arhitekturan» sädai, avoinuden planan propagandist. Vspäi 1885 openui Viskonsinan universitetan inženerižes fakul'tetas, no jäti opendust tedoarvon sandata i radoi projektiruindan kompanijoiš. Vl 1893 Rait pani ičeze projektiruindan kompanijan alust Čikagon Ouk-Park-ezilidnha, i vodele 1901 läz 50 projektad oli vaumitud siš.
Arhitektor sädi «prerijoiden pertid» vll 1900−1917, ned pertid oma projektiruidud eläban organizman kartte garmonijas ümbriolijanke landšaftanke i toiba mehele tetabut. Mez' sauvoi ičeze-ki Taliesin-Pohjoine-usadibad kodimaižel umal «organižen arhitekturan» meletusiden kävutandanke: oti erasid sijaližid sauvondmaterialid (mouckivi i lete). Vl 1910 Rait matkazi Germanijadme i pästi ičeze kaks'tomašt portfoliod sihe, sen jäl'ghe hänen projektad saiba tetabut Evropas.
Sädused.
Arhitektoran projektad oliba sätud erižpertiden, keskmäižen klassan pertiden i äiluguižiden kundaližiden pertiden sauvondan täht. Kaik ned oma originaližed, om kaičenus läz 300 pertid 2000-nzile vozile. Taliesin-Päivlaskmaine-usadib om saudud Arizonan Skotsdeil-lidnas.
Znamasižed kundaližed pertid (kaik om enamba mi 50): «Imperial»-otel' Tokios (1923, om sirtud muzejha vl 1968), «Džonson Vaks»-kompanijan päfater Viskonsinan Rasin-lidnas (1936−1939), Solomon Guggenheiman muzei Nju Jorkas (1943−1959), Suvifloridan kolledžan sauvusiden kompleks Leiklend-lidnas (1940-nded voded).
Kanz.
Frenk Lloid Rait oli naižiš koume kerdad. Koume poigad i nell' tütärt oliba elegiš tatan surman aigale. Kaks' poigad kändihe tetabikš arhitektorikš mugažo: Frenk Lloid Rait-noremb i Džon Lloid Rait. Sanu «Oskar»-premijad Enn Bakster-aktris oli arhitektoran tütrentütren.
Unborn Love

«Unborn Love» ("Sündumatoi armastuz") om C. C. Catch-pajatajan jäl'gmäine pajo da ühtennimine singl, kudambad oma pästtud 2010-nden voden sügüz'kul.
Pajon sädajad oma C.C. Catch i Huan Martines. Sen tekst om anglijan kelel. Huan Martines prodüsirui singlad.
Necidä pajod ei pästnugoi pajatajan al'bomoiš. Sil oli pen't satust Saksanman čartoiš, no kompozicii saihe videndehe sijhasai «World of Music Top 10»-čartas.
Silence

«Silence» ("Hillüz") om C. C. Catch-pajatajan pajo da ühtennimine singl. Ned oma pästtud eziauguižešti vl 2004 C. C. Catch:an Lila-psevdonimanke ("Leela"). Pajon tekst om anglijan kelel.
Ei pästnugoi pajod pajatajan al'bomoiš. Sil oli erast satust Saksanman da Venäman čartoiš.
Videoklip om fil'mdud pajole Piterin erižpertiš.
Dali Sal'vador

Sal'vador Dali (täuz' nimi katalanan kelel: "Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol", ; sünd. 11. semendku 1904, Figeras, Katalonii, Ispanii — kol. 23. viluku 1989, sigä-žo), oli katalanalaine voimujupirdai, grafikanpirdai, skul'ptor, režissör da kirjutai.
Sal'vador Dali om sürrealizman ezitai. Eksperimentirui kubizman i dadaizman stilidenke norudes, no keskigäs arvosti akademizman stilid. Sädi kaiken elon hätkte, hänen töd datiruišoiš vspäi 1913 vhesai 1985 joga vodel. Vll 1940−1948 čomamahton mez' eli AÜV:oiš Gala-naiženke, pästi avtobiografijad sihe. Vspäi 1974 Dalin teatr-muzei radab hänen kodimaižes Figerasas (1,1 mln tulijoid vl 2018), pirdai om mahapandud siš-žo.
Dali sädi enamba mi pol'tošt tuhad čomamahtoližid sädusid ičeze elos, ned oma voimujukuvad, kuvad kirjoiden täht, litografijad, grafikan töd, skul'pturad. Sen ližaks pirdai oli otnus dekoracijoiden da kostümoiden formiteshe teatraližiden lavastusiden täht, juvelirižiden tegesiden dizainha. Čupa-čups-kanfetan pakuitesen sädai.
Uorhol Endi

Endi Uorhol (; sünd. 6. eloku 1928, Pittsburg, Pensil'vanii, AÜV — kol. 22. uhoku 1987, Nju Jork, Nju Jork-štat, AÜV) oli amerikaine pirdai, prodüser, dizainer, kirjutai da režissör.
Uorhol om kul'tperson pop-artas da kaikes nügüd'aigaižes čomamahtos. Hän om «Homo universale»-ideologijan i äjiden kommertižen pop-artan töiden sädai.
1960-nziš voziš Uorhol radoi ezmäižen al'ternativižen «The Velvet Underground»-rokgruppan menedžeran da prodüseran.
Čomamahton šingotajan elon seičemežiruine pop-art-muzei radab hänen kodimaižes Pittsburg-lidnas. Endi Uorholan nügüd'aigaižen čomamahton muzei om avaitud hänen ezitatoiden augotižlibundan sijha, Slovakijan Medzilaborce-lidnha vl 1991 Uorholan Džon-vellen da toižiden mehiden tahton mödhe.
Hokusai

Kacušika Hokusai (; sünd. läz 31. reduku 1760, Edo — kol. 10. semendku 1849, sigä-žo) oli japonine pirdai da gravirui, ukijo-e-stilin ezitai. Hän oli kaikiš tutabambišpäi Evropas gravirui-japonijalaine. Hokusai radoi verhiden nimiden al kaiken, enamba mi koumekümne psevdonimad, kävutadas niid pirdajan elon periodizacijan täht (Tecudzo, Sünro i m.e.). 
Hokusail pit'k sädamiželo oli, no hän tegi parahimid töid ičeze kuz'kümnevoččen jubilejan jäl'ghe. Sädi 12 kuviden kogodust ( "Hokusai manga" «Hokusain kuvad») elon aigan, sen ližaks koume kogodust oma pästtud gravirujan surman jäl'ghe. Vl 1834 läksi Hokusain kaikiš tutab tö — grafine «Fudžimägen 100 nägud»-serii ("Fugaku sandžurokkei").
Pirdai om valatoitnu lujas 19. voz'sadan čomamahtod Evropas, ozutesikš, ar nuvon vai jügendštilin sädajid. 
Biografii.
Hokusain laps'aigan nimi oli Tokitarō (時太郎). Hän oli sündnu käziradajan kanzha i zavodi pirtta kuz'voččen. Abuti čomitada kirjoid kuvil. Gravüran žanr kändihe modakahaks Japonijas, i pirdai oli otnus sihe tetpas.
Sinan

Sinan, täuz' nimi Abdül'mennan Oglu Sinaneddin Jusuf (; sünd. 15. sulaku 1489, Agirnas-külä (läz Kaiserid), Osmanan imperii — kol. 17. heinku 1588, Stambul, Osmanan imperii), mugažo om tetab kuti Mimar Sinan ("Mimar Sinan" — «Sinan-arhitektor» turkan kelespäi), oli osmanalaine arhitektor i inžener.
Vspäi 1538 Sinan oli Osmanan imperijan päarhitektoran, ohjasti sauvondradoid Suleiman I-sultanan aigan da hänen Selim II- i Murad III-jäl'ghetulijoiden aigoil. Saudihe civiližid da sodasauvusid hänen ohjandusen al: mečetid, mektebe, akvedukad, lidnused, sildad i m. e.
Tutabad Roksolanan kül'betid i Roksolanan Mavzolei Stambulas oma saudud hänen projektan mödhe.
Zell'

Zell', zell'abutuz, zell'preparat vai medikament () om substancii vai sintetižiden, londuseližiden substancijoiden segoituz ningomiš formiš: tabletuded, kapsulad, segoitez, voiže.
Kävutadas zelläd läžundoiden profilaktikan, diagnostikan i tervehtamižen täht. Kaik zelläd läbitadas klinižid tedoidusid edel kävutamišt i sadas laskendad kävutandas. Preparatad ühtes farmakologižes gruppaspäi nimitasoiš analogoikš. Mödas zellid lekarin receptan mödhe, vai receptata ku sab.
Istorii.
Ristitud napriba päzutada läžundoišpäi amussai londuseližiden zelliden abul. Ned oliba unotesed kazmusišpäi päpaloin, mugažo zelläd živatoiden lihaspäi i sitaspäi, sepišpäi, mineraližed substancijad.
Himijan šingotez abuti el'geta, miše spravitandan effekt tuleb märitud substancijoiden olendaspäi. Tehnikan otand kävutamižhe laski sada mugomid zellid sintezan tel suriš lugumäriš. Ližatas abusubstancijoid zellihe pehmdamha effektad niiden kävutandaspäi. Farmaceftine tegimišt pästab zellid rahvahidenkeskeižiden standartoiden mödhe, sen tagut voib möda tehtud sättujiš torhudme maiš zellid kaikedme mail'madme riskata.
Tegend organizmas.
Otandan organizman südäimehe jäl'ghe zelläd toižetadas čihoten, sätas himižid ühtnendoid hibjan solidenke da nozoluzidenke, kadotadas ičeze morijoid ičendoid, a erasti vastkarin, sadas niid. Zellän jändused i ülämär lähttas organizmaspäi eritandsisteman kal't — soled, sirdhad, hengindsistem, higoraugud.
Graden

Graden () om Avstrijan pen' lidn Štirii-federacijanmas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 13. voz'sadas. Siloi nimitihe sidä Mil'hdrot:aks (saks.: "Milchrodt"). Lidn toi nügüdläšt nimed 14. voz'sadas.
Geografijan andmused.
Lidnut sijadase Avstrijan longibokan südäimes, läz Grac-lidnad. Om mägekahan tahondan südäimes (korktuz meritazopindan päl — 1362 metrhasai).
Vl 2013 Gradenan eläjiden lugu oli 485 ristitud.
Politine situacii.
Nügüdläine pämez' — Štefan Pišler (Avstrijan socialiž-demokratine partii). Mel'hetartten om, miše nügüd' (vl 2014) hän om kaikiš noremb lidnanpämez' Avstrijas.
Kaik om 9 sijad kommunan ezitajoiden nevondkundas: Avstrijan socialiž-demokratine partii otab 5 niišpäi, Avstrijan rahvahanpartii — toižed 4 sijad.
Karlton Lending

Karlton Lending () om AÜV:oiden pen' lidn Oklahom-štatas.
Istorižed da geografižed andmused.
Eländpunktan aluz om pandud vn 2013 21. päiväl redukud Grant Hamfris-biznesmenal (hän om nügüdläine lidnanpämez'). Nügüdläižen aigan (vn 2014 viluku) Karlton Lending om üks' kaikiš udembiš eländpunktoišpäi mail'mas. Se om štatan kaikiš penemb lidn mugažo.
Karlton Lendingan eläjiden lugu oli 56 ristitud vodel 2013.
Venälaižen keitandan sömižiden nimikirjutez

Znamasižed venälaižen keitandan sömižed da jomad: