tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Ščolkovo

Ščolkovo () om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Se om agjan 12nz'-13nz' lidn eläjiden lugun mödhe, Ščolkovon lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2019 vilukud — rajonan).
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 1521 kuti Ščolkovo-külä. Se tegihe tahondan ekonomižeks keskuseks 19. voz'sadan augotišes. Kätihe radnikžiloks vl 1923. Žilo sai lidnan statusad vl 1925. Oli rajonan keskuseks vspäi 1929.
Ščolkovo šingotase metallurgižel tegimel i kal'hiden metalloiden ümbriradmižen tegimel, sömtegimištol (leibän edheotand, südäiveziden tegim), zell'tegimel, elektropompiden tegimel, puvillkanghiden kombinatal, kazmusiden himižen kaičendan substancijoiden edheotandal. Himižen mašinansauvomižen tedoinstitut radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon suvipäivlaskmas, Kläz'm-jogen molembil randoil, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 15 km suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Fräzino 1 km pohjoižhe, Losino-Petrovskii 10 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha, Balaših 10 km suvhe, Korolöv 4 km päivlaskmha, Ivantejevk 2 km lodeheze.
"Ščolkovo"-raudtestancii radab lidnan keskuzpalas «Mitišči — Fräzevo»-keskustal vspäi 1896, elektrojonused lähttas Moskvan Jaroslavlin päraudtestancijaspäi. "Čkalovskii"-sodalendimport sijadase lidnan suvipäivnouzmas.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 27 209 eläjad, vl 1959 — 62 051 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 110 411 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) kaks' koumandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', ületi 100 tuhad vl 1979. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Stroican päjumalanpert' (om saudud vll 1909−1916), kuz' jumalanpertid i časoun' oma olmas lidnas. Islaman mečet' radab vspäi 2001.
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,0%, ukrainalaižed — 2,6%, totarlaižed — 1,3%, toižed rahvahad — 4,1%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Ščolkovon kolledž i Olimpižen rezervan valdkundaline škol-tehnikum.
Vidnoje

Vidnoje () om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan suves. Se om Moskvan suvine ezilidn, Leninon lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2019 redukud — rajonan).
Istorii.
Ezmäižen eländpunktan aluz om pandud nügüd'aigaižen lidnan territorijanno kuti "Parinki-külä" vl 1651, möhemba "Parinki-Vidnoje"-žilo, nüg. "Aparinki-külä" i "Pen' Vidnoje-külä". Vidnoje-usadib oli tetab 19. voz'sadan augotišespäi. Saudihe raudted "Rastorgujevo"-stancijanke severziš-se kilometriš žilospäi vl 1900. Vidnoje-kezakülä om alusenpandud vl 1902. Toižed eländpunktad oliba Timohovo-Salazkino-usadib (vspäi 1812) i Žukovo-külä.
Zavottihe koksantegimen sauvondad vides kilometras Rastorgujevo-stancijaspäi vn 1937 redukus, se radaškanzi vn 1951 sulakus. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1949 kuti tegimen Vidnoje-radnikžilo koumes kilometras sišpäi mecan taga. Kätihe radnikžilod rajonan keskuseks vn 1960 elokus, konz' mülütihe Lenino-žilod Moskvha. Vidnoje sai lidnan statusad vn 1965 13. päiväl vilukud, Rastorgujevo-kezakülä tegihe sen päivlaskmaižeks palaks.
Vidnoje šingotase Moskvan koksangazan tegimel (koks valandan täht, nozoltadud gazad, pezendabutused, elektrolit), sauvondmaterialiden pästandal (terazverk, betontegim, raudbetontegesed, gipsapakod), jomiden edheotandal, mugažo konservtegimišton tedoinstitut radab lidnas. Vidnojen motobolan i naižbasketbolan joukud oliba valdkundan čempionikš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon päivlaskmas, Bitc-jogen randal ( 24 km pitte, Moskvan oigedpol'ne bassein), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kupelink-jogi jokseb lidnan päivnouzmas i lankteb Bitc-jogehe huralpäi 2 km suvhe lidnaspäi. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 3 km pohjoižhe. Toižed lähembaižed lidnad oma Litkarino 14 km pohjoižpäivnouzmha orhal i Domodedovo 10 km suvhe kaikil teil.
"Rastorgujevo"-raudtestancii radab lidnas «Moskv (Kurskan päraudtestancii) — Kašir»-keskustal vspäi 1900. Raudte i «Don»-avtote (M4-trass) läbitadas lidnan keskuzpalad.
Eläjad.
Vl 1959 žilon ristitišt oli 14 191 eläjad, vl 1979 lidnan — 44 208 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 56 752 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) pol'. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jekaterinan mez'jumalankodi (viž pühäpertid) i kuz' jumalanpertid oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,8%, amenijalaižed — 2,0%, ukrainalaižed — 1,6%, toižed rahvahad — 4,6%.
Professionaližen opendusen aluzkund om «Moskovii»-kolledžan filial.
Dzeržinskii (lidn)

Dzeržinskii () om Venäman lidn da lidnümbrik Moskvan agjan keskuzpalan suvipäivnouzmas. Se om Moskvan suvipäivnouzmaine ezilidn.
Istorii.
Dmitrii Donskoi pani eländpunktan alust Ph. Mikulain Ugrešalaižen jumalankodikš vl 1380 Kulikovon toran lopun oiktastuseks, se om vahvištoittud kirjutadud purtkiš. Jumalankodi oli sauptud 1920-nzil vozil, armotomiden lapsiden kommun Feliks Dzeržinskijan nimed () eli sen sauvusiš. Vl 1938 kätihe žilod lidnanvuiččeks. Saudihe lämuzelektrokeskust nomer 22 vspäi 1956. Žilo sai lidnan statusad vl 1981, mülüi Lübercin rajonha vhesai 1996.
Dzeržinskii šingotase LEK:al-22 (elektruz i lämuz) i energetižen sauvondal kompanijal, Kaksitadud tehnologijoiden federaližel «Sojuz»-keskusel (raketad i tehnologijad), turizmal, mugažo avtoiden utilizacijan tegim radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Moskv-jogen hural randal, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab Moskvanke lodehes, se om Kapotn'-rajon Moskvan kivivoinümbriradajanke tegimenke, Moskvan rengazavtote om röunaks. Toižed lähembaižed lidnad oma Kotel'niki ani pohjoižhe, Lüberci (passažirine raudtestancii) nell' kilometrad pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha, Litkarino üks' kilometr suvipäivnouzmha. Tomilinon puišton pala uitoidenke om lidnan pohjoižes.
Janičkino-raudtestancijan ližated oma olmas lidnas «Lüberci — Dzeržinskii»-raudtesarakol, ned oma vaiše jüguiden täht. Vll 1946−1997 "Dzeržinskai"-raudtestancii () radoi lidnas passažirlikundanke. Raudtestancii, platform i teiden pala oma likvidiruidud. Jogivaldmad Moskv-jogel oma turistlaivoiden täht.
Tobmuz.
Dzeržinskii om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnümbrikon pämehed oma Vladimir Šeluhin (semendku 2022 — viluku 2024), Sergei Budkin (semendku 2021 — semendku 2022), Lüdmila Ivanova (keväz'ku 2019 — semendku 2021). Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Irina Šuvalova vn 2019 sügüz'kuspäi. Deputatoiden i Administracijan pämehen valdatusiden strok om viž vot.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 7 649 eläjad, vl 1959 — 15 354 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 163 ristutud, vn 2021 — 57 918 ristitud, se ristitišt oli kaikiš suremb. Kaik 54 788 eläjad oli lidnas vl 2017.
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,6 %, ukrainalaižed — 2,1 %, totarlaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 4,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kahesatoštkümne pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Mikulai Ugrešalaižen jumalankodi (kaks' päjumalanpertid, ühesa jumalanpertid, koume časounäd), koume jumalanpertid i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kuz' keskškolad, muzikškol, čomamahtoiden škol. Lübercin tehnikuman korpus om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks. «Dubn»-universitetan lähembaine filial radab Kotel'niki-lidnas, ende aluzkundan filial radoi Dzeržinskijas.
Fräzino

Fräzino () om Venäman lidn da lidnümbrik Moskvan agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Om tedolidnan statusanke vn 2003 tal'vkuspäi.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe voziden 1584−1586 aigkirjas kuti "Fräzinov"- vai "Samsonov"-külä (). Külän da lähižiden žiloiden (Fränovo, Fräzevo) nimi libub Venän italijalaižiden "fräzad (fräzinad)"-nimitusespäi, hö sauvoiba Moskvan Kremlid. Fräzino (Fräzin) om kirjutadud vll 1784−1926 küläks. Se oli muretud edel tegimištzonan sauvomišt 1960-nzile vozile, sirtihe eläjid "Novofräzino"-külähä. Vll 1901−1929 šuukkanghiden fabrik radoi küläs, udesprofiliruihe vl 1933 radiolampoiden tegimeks. Vl 1936 raudte tuli Fräzinho Ivantejevkaspäi. Kätihe Fräzinod radnikžiloks vl 1938. Se sai lidnan statusad vl 1951, šingotihe üläkorktan paksuden elektronikal. Alištub agjan tobmudele oikti vspäi 1968.
Fräzino šingotase «IRE-Polüs»-tedoühtelmasel (stökolkuidun lazerad), «Istok»-tedoedheotandal (ladimed gastroenteroskopijan täht, kulumižapparatad, lämuzdiodad). Eläjiden znamasine pala radab Moskvas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Lübosejevk-jogen üläjoksmusen randoil ( 12 km pitte, Kläz'man hurapol'ne bassein), 165 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 20 km suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Ivantejevk 5 km päivlaskmha i Ščolkovo 1 km suvhe.
"Fräzino"-raudteplatform (vspäi 1949) radab keskustan Bolševo-stancijaspäi (Korolöv) lopstancijaks lidnan keskuses, elektrojonused lähttas Moskvan Jaroslavlin päraudtestancijaspäi. "Fräzino"-jügustancii om saudud lidnan päivlaskmas.
Fräzino om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt, lugemata pen't Čižovo-küläd (4 rist. vl 2018). Lidn om ümbärtud Ščolkovon lidnümbrikon territorijal.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 5 901 eläjad, vl 1959 lidnan — 19 130 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 55 369 ristutud. Kaikiš suremb ristitišt om 55..60 tuhad eläjid vspäi 2010 (60 437 rist. vl 2018). Ortodoksižen hristanuskondan nell' jumalanpertid oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,0%, ukrainalaižed — 2,0%, armenijalaižed — 1,2%, toižed rahvahad — 3,8%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Venäman tehnologižen universitetan (ende MIREA, Moskv-lidn) Fräzinon filial i Ščolkovon kolledžan palakund.
Vik (kazmusen erik)

Vik () om üks'vozne vai kaks'vozne heinäsine kazmuz Bobanvuiččed-sugukundaspäi. Se om Vik-heimon tipine erik.
Londuseline areal om Evrop, Keskuzazii, Lähine Päivnouzmma i Kavkaz, Pohjoine Afrik.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz oleskeleb 20..80 sm kortte. Seikh voib olda püštoiged vai libui, sarakoičese vai ei. Lehtesed mülütadas 3..8 parad i lopišoiš tabadandragoil.
Vik änikoičeb semendkus-heinkus, andab ploduid kezakuspäi. Änikod kazdas lehtesiden kaimloiš üksin vai paral, 20..26 mm surtte. Änikon muju om ruskedvauvhaiž-lilaine. Plod om burvauvhad bobad-paugud 6 santimetrhasai pitte. Šurunvuiččed semned oma erazvuiččed mujul, 3..5 mm surtte, 4..10 sement paugus.
Kävutand.
Semetas sötekazmuseks i äikerdoičemha (samha semnid). Siderat. Mezjäižed keratas sel'ktad met vikan nituišpäi. Neolitan ristitud kävutihe vikan heinäd sömäks.
Heinän sur' lugumär om toksine erasile kabjživatoile, voib kucta umbaidust, kohtukaz lehm voib tactä poigašt, ka tariž ližata toižid heinid sötkehe.
Alaerikod.
Lugetas nell' alaerikod:
Lüberci

Lüberci () om Venäman lidn da raudtesol'm Moskvan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Moskvan päivnouzmaine ezilidn, agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Lübercin lidnümbrikon (edel vn 2017 vilukud — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1621 kuti "Liberici-Nazarovo"-külä (). Purtkespäi om sel'ged, miše külä oli ende-ki, nimitihe jogen (Liberici) i pidajan (Nazarov) mödhe. Saudihe Spasan Toižetamižen pühäpertid vodele 1632 (om likvidiruidud vl 1936, saudihe ut vll 1993−2008). Aleksandr Menšikov-ruhtinaz valdoiči žilos vspäi 1705, sauvoi pert'kulud, kivišt padoseinäd puištonke, i udesnimiti "Novo-Preobraženskoje:ks", möhemba "Liberici" möst. Vll 1862−1864 saudihe raudteid žilonno Kolomnhasai i Räzanihesai. Sätud vl 1899 purumašinoiden tegim radaškanzi vspäi 1910 maižanduzmašinoiden tegimeks. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1925. Mülütihe lähižid žiloid lidnha vl 1934. Kätihe Lübercin päivlaskmad Moskvan palaks vl 1984 (nüg. Kosino- i Žulebino-rajonad).
Lüberci šingotase «Ka»-punolendimiden tegimel, maižanduzmašinoiden tegimel (oz., saharrogon obrädindkombainad), sauvondmaterialiden pästandal (niiden kombinat, alüminiikonstrukcijoiden tegim pertiden täht maižanduzmašinoiden tegimen cehoiden palas), kouroiden tehmižühtelmasel i torguindmašiništon edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon lodehes da keskuses, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab Moskvanke päivlaskmas, Moskvan rengazavtote om 2 kilometras lidnaspäi. Pehork-jogi ( 42 km pitte, Moskvan hura ližajogi) jokseb 1..3 km päivnouzmha lidnaspäi. Toižed lähembaižed lidnad oma Kotel'niki ani suvipäivlaskmha i Dzeržinskii 4 km suvipäivlaskmha.
«Ural»-manten «Moskv — Räzan'»-keskust (M5-trass) om lidnan suvipäivlaskmaižeks röunaks. Viž metrostancijad ümbärtas lidnad Moskvan territorijal. "Lüberci I"-raudtestancii radab lidnan keskuzpalas, "Lüberci II"- i "Panki"-raudtestancijad oma saudud päivnouzmas. Matkad elektrojonusel Kazanin päraudtestancijhasai om 19 km.
Edel 2017. vot lidnankundan pind oli 43,68 km². Tomilinon puišt otab sen znamasišt palad.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 46 491 eläjad, vl 1959 — 93 255 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 172 525 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) kaks' koumandest. Kaikiš suremb ristitišt om enamba 200 tuhad eläjid vspäi 2018 (207 349 rist. vl 2019). Ortodoksižen hristanuskondan kuz' jumalanpertid i kaks' časounäd oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,3%, ukrainalaižed — 1,5%, armenijalaižed — 1,3%, toižed rahvahad — 3,9%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Lübercin tehnikum, Moskvan agjan medicinižen kolledžan nomer 2 (Ramenskoje) Lübercin filial, üläopendusen aluzkundad (kaivuztöiden institut, muitakademii, fizkul'turan akademii) da seičeme filialad (Moskv).
Mitišči

Mitišči () om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Se om Moskvan pohjoižpäivnouzmaine ezilidn, agjan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Mitiščin lidnümbrikon (edel vn 2015 sügüz'kud — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1460 kuti "Mitišče"-žilo (), keratihe maksmižid muitas tarabošsijal Jauzan i Kläz'man keskes. Nimitihe "Sur' Mitišči" ("Большие Мытищи") 19. voz'sadaspäi. Vl 1861 raudte radaškanzi, vspäi 1896 — vagonantegim, vl 1908 ratud šuukun fabrik. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1925 17. päiväl elokud. Mülütihe lähižid žiloid lidnha vl 1932.
Mitišči šingotase transportižen mašinansauvomižen tegimil (metropolitenvagonad, kumaidaiavtod, ližavedamad, specialine avtotehnik), elektrotehnižel sarakol (kabeläd, tehmižavtomatik, ühthekeitandapparatad), polimeriden i himižen kuidun tehmižel, sauvondmaterialiden pästandal (cellülozvat, linol', sauvondperlit), sömtegimištol (kofen tegim, maidtegim, oludkompanii), mugažo teznamoiden edheotand radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Jauz-jogen randoil ( 48 km pitte, Moskvan hura ližajogi), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab Moskvanke (Moskvan rengazavtotenke) suvipäivlaskmas. Toižed lähembaižed lidnad oma Puškino 2 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha i Korolöv ani päivnouzmha. Rahvahaline «Hirbin Sar'»-puišt levitase suvipäivnouzmha lidnaspäi.
"Mitišči"-raudtestancii radab lidnan keskuzpalan päivnouzmas vspäi 1862. Matkad elektrojonusel Moskvan Jaroslavlin päraudtestancijhasai om 18 km. Viž raudteplatformad (Moskvaspäi) oma: Perlovskai, Taininskai, Mitišči, Stroitel' i Čelüskinskai. «Holmogori»-mante (M8-trass) mäneb lidnan päivnouzmaižeks röunaks.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 60 118 eläjad, vl 1959 — 98 606 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 173 160 ristutud, lidnümbrikon ühesa kümnendest. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', enamba 200 tuh. ristitud vspäi 2016. Ortodoksižen hristanuskondan nell'toštkümne jumalanpertid i kahesa časounäd oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 90,5%, ukrainalaižed — 2,1%, armenijalaižed — 1,9%, totarlaižed — 1,1%, toižed rahvahad — 4,4%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Mitiščin kolledž, Moskvan agjan medkolledžan nomer 1 (Moskv) filial, Venäman kooperacijan universitet, Moskvan valdkundaline tehnine universitet Baumanan nimed — Mitiščin filial, Moskvan üläopendusen toižiden aluzkundoiden kaks' filialad.
Anarhizm

Anarhizm ( "anarhia" «tobmudetomuz», «pämehištotomuz» sen-žo kelen sanoišpäi: ἀν "an" «sita» i ἄρχή "arhe" «aug; pämehišt; tobmuz») om üks' ideologijoišpäi, kacegiden sistemiden rivi. Niiden kacegiden alused oma ristitun joudjuz, ohjandusen tarbhaižusen eidand, ristitun tobmuden toižen ristitun päl olmatomuz.
Kacegiden sistem.
Anarhistad oma ičeohjandusen poles radinsijas da eländtahos, heiden ideal om mehiden ripmatomiden suimiden sistem. Anarhiikund om mugomiden suimiden ičetahtoine konfederacii. Ristitun alištusen tarbhaižuz toižen ristitun tobmudele eidase, mugažo ristituiden privilegijoiden polhe kundaližes processas. Valdkundaližen alištusen miččed taht mehanizmad vajehtasoiš individoiden joudjaližil ühthižtöil. Kundaližiden kosketusiden alused, anarhijan polenpidajiden melen mödhe, oma kaikuččen ühtnijan personaline mel'hetartuz, ičetahtol'ne hökkähtuz, vastusenpidand.
Ideologii ezimeletab ümbrikirjutadud kundan sädandan teid, sidä kesken politižen tobmuden tarbhaižusen, paukradon, naimiželon i živatvodindan likvidacii. Anarhizman kundan ozutesed oma erased profühtnendad, erižed kommunad, politižed likundad, organizacijad i pästandkodid.
Toižendad.
Anarhizman toižendad erištudas neniš pätemoiš: privatine ičezkaluišt, torguzkosketused, etnine (nacionaline) küzund.
Augotižlibund.
Ezmäižed anarhizman idejad libuihe amuižgrekan (sofizman Antifont i kinikoiden Diogen Sinopalaine) i amuižkitajan (daosizman Lao-czi, Čžuan-czi) filosofižiš školoišpäi. Nügüd'aigaine anarhizm libui Vauktustusen aigan sur'il'man i religijan meliden čuradusišpäi, sen paloin Žan-Žak Russon argumentacijaspäi, hänen melišpäi joudjudes da morališ.
Anglijalaine Uil'jam Godvin-kirjutai (1756−1836) tegihe nügüd'aigaižen anarhizman ezmäižen teoretikan, hän šingoti idejoid, kudambid panihe nügüd'aigaižen anarhižen melen alushe.
Aprelevk

Aprelevk () om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan suvipäivlaskmas. Mülüb Naro-Fominskan lidnümbrikho (edel vn 2017 kezakud — rajon), sen kahtenz' surtte lidn koumespäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1899 kuti žilo udenno "Aprelevk"-raudtestancijanno. Raudtestancii sai nimitust lähižen usadiban mödhe, saudihe usadibad Oprelovk-jogen randal ( vai "Апреловка"). Vl 1899 panihe savičuntegimen alust, vl 1910 — grammofonan platoiden tegint (vspäi 2002 eile rados). Kätihe radnikžiloks vl 1935. Žilo sai lidnan statusad vl 1961.
Aprelevk šingotase sauvondmaterialiden pästandal (lämuzizoläcii), röntgentehnikan i märičendladimiden tehmižel, hokkeiforman i čulkoiden edheotandoil. Küläsauvondan tedoinstitut.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon pohjoižpäivnouzmaiženno röunanno, Desn-jogen hural randal ( 88 km pitte, Moskvan oigedpol'ne bassein), 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Desn om lidnan suvipäivlaskmaižeks röunaks.
Matkad Moskvhasai om läz üht kilometrad suvipäivnouzmha (Uden Moskvan Novomoskovskii i Troickan ümbrikoiden röun), Moskvan rengazavtotehesai — 30 km pohjoižpäivnouzmha. Toižed lähembaižed lidnad oma Krasnoznamensk kahtes kilometras pohjoižhe i Golicino kudes kilometras lodeheze orhal, lidnümbrikon Naro-Fominsk-keskuz 28 km suvipäivlaskmha teidme.
"Aprelevk"-raudtestancii radab lidnan keskuzpalas vspäi 1899 «Moskv (Kijevan päraudtestancii) — Obninsk»-keskustal, matkad päraudtestancijhasai om 42 km. Kaks' platformad oma sen ližaks: "Pobed" pohjoižpäivnouzmas («Vägestuz») i "Dačnai" päivlaskmas («Kezakülä»). «Ukrain»-avtote (M3-trass) om lidnan suviröunaks.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 5 742 eläjad, vl 1959 — 14 936 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 349 ristutud, lidnümbrikon kümnendez, vn 2021 — 35 514 ristutud. Kaik 26 610 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,1 %, ukrainalaižed — 1,5 %, armenijalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Ill'a-endustajan jumalanpert' om saudud lidnas vodele 2002.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 4, 15, 16, 22, 43, 60), koume školanedelišt palakundad keskškolanno nomer 1, koume keskškolad (nomer 1, 3, 4), čomamahtoiden škol.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Äänekoski

Äänekoski (mugažo suomen i ročin kelil, suomen virkand: [ˈæːnekˌkoski]) om Suomenman lidn valdkundan suvipalan keskuses. Mülüb Kesksuomenma-agjaha, Jüväskülän pohjoine ezilidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1911. Se sai lidnan statusad vl 1973. Mülütihe Sumiainen- i Suolahti-kundoid lidnha vl 2007.
Äänekoski šingotase Metsä-kompanijan järedal biotehnologižel tegimel vn 2017 redukuspäi (cellüloz, biopoltuz, biomaterialad; cellülozbumagaine tegim radoi sen sijas vhesai 2011), Valtran-traktortegimel i Valion tegimel (maidproduktad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalan päivnouzmas, Keitele-järven suvipäivlaskmaižel randal. Kanal ühtenzoitab Päijänne-järvenke.
Matkad agjan Jüväskülä-keskushesai om 40 km suvhe avtotedme, Hel'sinkihesai om 273 km suvhe orhal vai 313 km avtotedme.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 1138,38 km², sidä kesken kuiv ma 884,62 km², saum vezid om kaks' ühesandest (253,76 km², 170 järved).
Tobmuz.
Äänekoskin municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Hannu Javanainen radoi lidnan edeližeks pämeheks vll 2003–2014.
Eläjad.
Vl 1980 nügüdläižen lidnan territorijan eläjiden lugu oli 20 450 ristitud, vl 2000 — 20 713 ristitud, vl 2010 — 20 244 ristitud, vl 2020 — 18 759 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 21 129 eläjad vl 1995.
Kodikelen mödhe (2016): suomen kel' — 98,2 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 1,7 %.
Ukrop

Ukrop () om üks'voččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Sel'derejižed-sugukundha. Heimon üks'jäine erik om "Anethum graveolens".
Leviganduz.
Meckazmuz putub Suvipäivlaskmaižes i Keskuzazijas (Iran, Gimalajad), Pohjoižes Afrikas. Ukrop om levitadud mail'mas kuti linmaiden kul'turkazmuz.
Navedib päipaštokahid päivid, lämid da räkid kezoid, väghišt rohlenzoittud mahust. Ku kazvatadas semnikš, ka ei sa ištutada fenhelinke, gibridizacii linneb.
Ümbrikirjutand.
Hein om eriližmaguiženke hajunke. Seikh om püštoiged, oleleb 40..150 sm kortte, sarakoičese üläpalas. Lehtesed oma nitinvuiččed, alahaižed oma varzil, ülälehtesed išttas seikhel.
Änikuz om vihmankatusenvuitte, 15 santimetrhasai diametral, äiluguižed pakuižed änikod kazdas penikš vihmankatusikš. Änikoičeb kezakus-heinkus. Plodud () küpsnedas heinkus-sügüz'kus. Ellipsanvuiččed semned oma 3..5 mm surtte.
Kävutand.
Keratas semniden änikusid küpsendan aigan, kuivatas nedalid päiväižeta, sen jäl'ghe erigoittas semnid.
Ottas zelläks i kosmetikan abutuseks semnid (unotez), heinäd, efirvoid. Levitadud eriližmagutez, ližatas blödihe i konservihe hüvän litun i sömänsulatusen täht. Om paremba pučtäs kävutandaspäi gipotonijan statjaks.
Raseborg

Raseborg (mugažo ročin kelel, virktas [ˈrɑːseˌborj]; [ˈrɑːseˌpori]) om Suomenman lidn valdkundan suvipäivlaskmaižel randal. Mülüb Udenma-agjaha, valdkundan 39. municipalitet eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Suomen metallurgijan ezmäižed edheotandad radoiba Pohj-lahten randoil 17. voz'sadaspäi.
Eländpunktan aluz om pandud vl 2009 neniden kundoiden ühtištusel: Ekenäs-lidn (mugažo ročikš, , Raseborgan keskuz), Karis-lidn (mugažo ročikš, suom. "Karjaa") i Pohj-kund (, ). Nimitihe ut lidnad 14. voz'sadan Raseborg-lidnusen mödhe Ekenesas.
Raseborg šingotase laivansauvomižel (laivoiden südäikrepind i mebel', metallanümbriradmine), Sisu Auto-jüguavtoiden tegimel, elektroavtoiden «Toroidion Oy»-tegimel, mugažo «Fiskars»-kompanijan päfater (veičed, raudad, kirvhed, labidod, keitimpolen astjad) i Suomenman cirk ("Sirkus Finlandia") sijadasoiš lidnas da sen municipalitetas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, Baltijan meren randpolel, Suomen lahten Pohj-lahten randal.
Matkad agjan Hel'sinki-keskushesai om 86 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 93 km avtotedme. Lähembaižed lidnad (avtotedme) oma Hanko 35 km suvipäivlaskmha, Salo 55 km pohjoižhe i Lohj 50 km pohjoižpäivnouzmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 2354,22 km², sidä kesken kuiv ma — 1148,34 km², vezi i sokaz ma ottas 67,11 km², meri — 1138,77 km².
Tobmuz.
Raseborgan municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Ragnar Lundkvist ("Ragnar Lundqvist", kezaku 2017 — sügüz' 2022), Tom Simola (2015 — kezaku 2017), Marten Johansson ("Mårten Johansson", 2009−2015).
Eläjad.
Vl 1980 nügüdläižen lidnan territorijan eläjiden lugu oli 27 972 ristitud, vl 2000 — 28 436 ristitud, vl 2010 — 29 065 ristitud, vl 2020 — 27 528 ristitud. Kaikiš suremb territorijan ristitišt oli 29 791 eläjad vl 1975.
Kodikelen mödhe (2016): suomen kel' — 30,7 %, ročin kel' — 64,9 %, toižed keled — 4,4 %. Se om kaikiš suremb ročinkel'ne municipalitet valdkundas.
Viluhein

Viluhein () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim, mülüb Vesnuhheinižed-sugukundha. Lugetas kümne vai sen enamba erikoid (nell'kümnehesai) heimos, sikš miše mülütadas erasid erikoid eriližihe heimoihe, sil-žo aigal koumen levitadud erikon toižetumižmahtuz om luja.
Latinine nimituz libub amuižgrekan κάλαθος-sanaspäi ("kalathos") «mall'» änikon forman tagut.
Leviganduz.
Heimon erikod oma levitadud Pohjoižen mapoliškon (Pohjoižamerik, Evrop, Sibir'), Andiden, Avstralijan i Uden Zelandijan venos vös, erased erikod elädas Arktikas. Viluheinäd kazdas sokhil tahondoil, luhtoil, jogiden i vezištoiden nepsoidme randoidme, om erikoid veden pindal.
Ümbrikirjutand.
Jurišt kogoneb lühüdoiš koveritomiš jurišpäi. Seikh sarakoičese. Kazmuz oleleb 15..80 sm kortte. Ünäižed siledad lehtesed čereduišoiš.
Änikod oma kaks'suguižed, pakuižen vai vauktan mujun. Pölükad i petkloižed oma äiluguižed, išttas spiraližešti ühtel lapakol änikalusel. Üks'jäine änik vai niiden pen' lugumär ühtel kazmusel. Plod kogoneb lehtesenvuiččiš paloišpäi (2—5—12), ned avaitas pidust' südäipärmged.
Kävutand.
Ištutadas erasid erikoid saduiš dekorativižeks kazmuseks, viluhein ei küzu äjad. Om sätud sadformid landšaftan dizainan täht.
Kävutadas viluheinän erikoid medicinas. Ottas marinuidud butonid sömäks.
Somero

Somero (mugažo suomen i ročin kelil, suomen virkand: [ˈsomero]) om Suomenman lidn da lidnankund Suvipäivlaskmaine Suomenma-agjas.
Istorii.
Eländpunkt om tetab 14. voz'sadaspäi kuti torguindan sija. Municipalitetan aluz om pandud vl 1867. Ühtištadihe Somerniemi-kundanke vl 1977. Somero-kund sai lidnan statusad vl 1993.
Somero šingotase metallan ümbriradmižel (teraztöd), saguden tehmižel i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidnankund sijadase provincijan päivnouzmas, Paimionjogen randoil ( 110 km pitte).
Matkad agjan Turku-keskushesai om 72 km päivlaskmha orhal vai 85 km avtotel. Matkad Hel'sinkihesai om 93 km suvipäivnouzmha orhal vai 103 km avtotedme. Lähembaižed lidnad (avtol) oma Forss 26 km pohjoižhe i Salo 34 km suvipäivlaskmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 697,68 km², sidä kesken kuivma — 667,98 km², vezi da sokaz tahond ottas 29,70 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Kundan territorii mülütab 48 kadastrišt küläd. Someron municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Leo Haltsonen (1996−2013).
Eläjad.
Vl 1980 kundan eläjiden lugu oli 10 289 ristitud, vl 2000 — 9 789 ristitud, vl 2010 — 9 330 ristitud, vl 2020 — 8 715 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 11 653 eläjad (Somerniemi-kundata) vl 1950.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 96,5 %, ročin kel' — 0,5 %, toižed keled — 3,0 %.
Valkeakoski

Valkeakoski (mugažo suomen i ročin kelil, suomen virkand: [ˈʋɑlkeɑˌkoski], sana sanha «vauktad kos'ked») om Suomenman lidn valdkundan suvipäivlaskmas. Se om Pirkanma-agjan kudenz' lidnankund 12:späi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Tahond om elänzoittud raudaigaspäi. Keskaigaine mellicoiden Sääksmäki-žilo oli tahondan keskuzpalas. Valkeakoskin kanal om saudud vodele 1869, ezmäine cellülozbumagaine tegim radaškanzi vl 1873. Valkeakoskin municipalitetan aluz om pandud vl 1923, erigoittihe Sääksmäkin kundaspäi. Valkeakoski sai lidnan statusad vl 1963. Ühtištadihe Sääksmäkin kundanke tošti vl 1973.
Valkeakoski šingotase cellülozbumagaižel tegimel, metallan ümbriradmižel (Valmet) i lihanümbriradmižen edheotandal («Saarioinen Oy», Tampereh). Vll 1941−2013 ratud kuidun (viskoz) tegim radoi lidnas sijaližel cellüloz-torhudel.
Lidnan päiv oigendase 27. redukud, se om Valkeakoski-žilon alusenpanendan voz'päiv.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suviröunanno, kos'kidenno Mallasvezi- (pohjoižpäivnouzmha) i Vanajavezi- (suvhe) järviden keskes.
Matkad agjan Tampereh-keskushesai om 35 km pohjoižhe-lodeheze, Hel'sinkihesai — 145 km suvipäivnouzmha-suvhe avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Akaa 22 km suvipäivlaskmha i Kangasal koumekümne kilometrad pohjoižhe.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 372,03 km², sidä kesken kuivma — 272,05 km², vezi i sokaz ma ottas 99,98 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Valkeakoskin municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Jukka Varonen (keväz'ku 2013 — 2020), Markku Auvinen (radoi vspäi 2005, läksi penzijale vl 2013).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 22 780 ristitud, vl 2000 — 20 493 ristitud, vl 2010 — 20 844 ristitud, vl 2020 — 20 765 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli vl 1980 i 21 332 eläjad vl 2015.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 96,3 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 3,5 %.
Socializm

Socializm (latinan kelen "socialis"-sanaspäi «kundaline») om üks' ideologijoišpäi, ekonomižiden i socialižiden sistemiden rivi, niihe sidodud politižed teorijad i likundad. Socialistižed sistemad harakteruzuidas nenil tundusil: ižandusen, tehmižen abutusiden i varoiden jagamižen valdkundaline i/vai kundaline kontrol'.
Puhthiden socialistižiden sistemiden torgusetomad i torguzformad oma olmas. NSTÜ:n socializman form oli socialistine oligopolii, Kitain form — socializm kitajan specifikanke. Torgusetoi socializm sädab torgusen tehmižen faktoroiden i rahoiden naturališt vajehtust lugustusiden alusel, muga ümbärdab kapitalizman värid effektoid i šingotase teravas. Torguzsocializm kaičeb arvoidenformiruindad, torgusen faktoroid, erasti kundaližiden edheotandoiden ližan süd i tehmižen abutusiden jagamižen motivacijad; kaikuččen edheotandan puhtaz liža kontroliruiše sen radvägel vai kogodase kundan täht socialižeks dividendaks.
Socialistižed idejad mainitasoiš amuižgrekižen Platon-filosofan töiš, oliba levitadud Afiniš 4. voz'sadal EME. Tomas Mor (1478−1535) i Tommazo Kampanella (1568−1639) oliba ezmäižikš kommunistoikš-utopistoikš. Ezmäine buržuazine revolücii sünduti socializman projektoiden filosofid 19. voz'sadan augotišes: Sen-Simon, Furje, Ouen. Saksanman Marks- i Engel's-filosofad ühtenzoitiba kommunizman i socializman meletusid ezmäižen kerdan, edel niiden polenpidajad oliba vihanikoikš. Segoitadud ižanduz om levitadud mail'mas nügüd', otab parahimad kapitalizmas i socializmaspäi, sen politine aluz om social-demokratižed partijad i profühtnendad; mülütab valdkundan znamasižid tehmižpidegid reguliruindan i sal'hiden toštmižjagamižen täht.
Viluänik

Viluänik () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden erik Tulleihein-heimospäi. Mülüb Vesnuhheinižed-sugukundha.
Leviganduz.
Erik om levitadud Evrazijas: Sibirin suvi, Venäman evropine pala, Keskuzevrop, Anatolijan pol'sar'. Om introduciruidud Britanižihe sarihe.
Viluänik kazvab levedlehtesižiš mecoiš nenidenke puidenke: lehmuz, tamm, bukpu, grab. Ned mecad oma segoitadud kuzenke erasti.
Ümbrikirjutand.
Jurišt om ujelii pit'k, kazvab pindanno. Kazmuz oleleb 30 santimetrhasai kortte. Üks'-kaks' lehtest libudas jurespäi pit'kal vardel, änik kazvab vardel mugažo ülähäks lehtesespäi.
Änikod oma pakuiž-kuldataban mujun, koume santimetrhasai surtte, viž äniklehtest. Üks'jäine änik vardel, 2..5 vart ühtel kazmusel. Änikoičeb 15..20 päiväd sulakus — semendkus. Plod sädase heinkus, kogoneb lehtesenvuiččiš paloišpäi. Äikerdoičese vegetativižikš tobjimalaz.
Kävutand.
Kazvatadas viluänikoid dekorativižeks kazmuseks klumbil. Andab mezjäižile aigališt heid'omad i nektarad.
Sastamal

Sastamal (suom. i , suomen virkand: [ˈsɑstɑˌmɑlɑ])) om Suomenman lidn valdkundan suvipäivlaskmas. Se om Pirkanma-agjan videnz' lidnankund 12:späi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Municipalitetan aluz om pandud vspäi 2009 lidnan statusanke, ühtištadihe Vammal-lidnad () Äetsä- i Mouhijärvi küläkundoidenke. Kävutadas Karkku-municipalitetan znamad, mülütihe sidä Vammal-lidnha vl 1973. Lidnan nimituz libub tahondan "Sastamall"-nimespäi, mainitase Birger Maununpoja-kunigahan vn 1300 (vai 1303) kirjeižes. Kiikonen-municipalitet om lidnankundan palaks vspäi 2013.
Sastamal šingotase valdkundaližil i toižil holitišil (sauvusiden projektiruind), mašinansauvomižel (lämbituzsistemiden südäilaudad), plastmass- i räzintegesiden edheotandal, mecan ümbriradmižel, kalaižandusel i maižandusel, niiden produkcijan ümbriradmižel. Kirjoiden päiväd i «Sastamala Gregoriana»-muzikfestival' oleskeldas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmaiženno röunanno, Kokemäenjogen joksmusen zavodindanno (lankteb Botnižhe lahthe), Liekovezi- i Rautavezi-järviden randoil.
Matkad agjan Tampereh-keskushesai om 49 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha, Hel'sinkihesai — 190 km suvipäivnouzmha avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Huttinen (Sadakund) 25 km suvipäivlaskmha i Nokia 35 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 1531,74 km², sidä kesken kuivma 1429,15 km², vezi i sokaz ma ottas 102,59 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Kaik 25 nimitadud rajonad oma municipalitetas, 161 kadastrine külä om registriruidud siš. Sastamalan municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Eläjad.
Vl 1980 lidnan eläjiden lugu oli 27 591 ristitud (kaikiš suremb ristitišt vspäi 1980), vl 2000 — 26 195 ristitud, vl 2010 — 25 764 ristitud, vl 2020 — 24 251 ristitud.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,4 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 2,5 %.
Hüvä, käred da hond

«Hüvä, käred da hond» (; ) om vn 1966 italine fil'm vestern-žanras.
Fil'mdihe vl 1966 Italijan i Ispanijan territorijoil. Süžet starinoičeb konfederatoiden kadonuden kuldan koumes mecnikas aigan.
Loimaa

Loimaa (mugažo suomen i ročin kelil, suomen virkand: [ˈloimɑː], ročin istorine: "Loimijoki") om Suomenman lidn da lidnankund Suvipäivlaskmaine Suomenma-agjas. Se om agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe üks'toštkümnespäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 14. voz'sadal vai sen aigemba, Loimaa mainitase vspäi 1439. Raudte tuli Loimaaha vl 1876, i panihe nügüdläižen lidnan alust. Municipalitetan aluz om pandud vl 1921. Tal'vsodan aigan (1939−1940) venäkel'žed ortodoksižed eläjad oliba sirtud sihe Karjalan kaglusen Krasnosel'skoje-žilospäi (). Loimaa-kund sai lidnan statusad vl 1969. Ühtištadihe lidnad ümbärdajanke Loimaan kundanke vl 2005, Alastaro- i Mellilä-kundoidenke vl 2009.
Loimaa šingotase ühthekeitandan mašiništon tehmižel, plastmasstegesiden edheotandal, turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmaiženno röunanno, Loimijogen hural randal tobjimalaz ( 114 km pitte, Kokemäenjogen hura ližajogi).
Matkad agjan Turku-keskushesai om 65 km suvipäivlaskmha avtotel. Matkad Hel'sinkihesai om 128 km suvipäivnouzmha orhal vai 150 km avtotedme. Lähembaižed lidnad (avtol) oma Forss (Kanta-Häme) 37 km päivnouzmha, Somero 43 km suvipäivnouzmha i Huttinen (Sadakund) 50 km lodeheze. «Turku — Tampereh»-mante läbitab lidnad.
Vn 2020 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 851,85 km², sidä kesken kuivma — 848,06 km², vezi da sokaz ma ottas 3,79 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Loimaan municipaline suim kogoneb 37 ezitajaspäi, valitas heid nelläks vodeks.
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 18 612 ristitud (kaikiš suremb ristitišt), vl 2000 — 17 585 ristitud, vl 2010 — 16 916 ristitud, vl 2020 — 15 843 ristitud.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,0 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 2,8 %.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Loimaan profkolledž i muzikkolledž.
Tornio

Tornio (mugažo suomen kelel, virktas [ˈtornio], , [ˈtuo̯rtnuːs], ) om lidn da meriport Suomenman lodehes, sen Laplandii-agjas. Agjan kahtenz' lidnankund nelläspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Ezmäižed eländpunktad oma löutud kaivandusil Turneel'ven-jogensun randoil, datiruišoiš 6.-5. voz'tuhal EME i Skandinavijan kaikiš amuižembišpäi. Tornion aluz om pandud jogen Suen-sarehe vn 1621 lidnan statusanke Ročinman kunigahan laskendan jäl'ghe, nimitihe jogen mödhe. Oli elokaz lidn, torguihe Laplandijanke. Edel 19. voz'sadad eläjiden mamankel' oli saamen kelen Kemin variant. Venäman imperijan sodagarnizon 19. voz'sadal, lähine Haparand zavodiše kut ročin pagenijoiden žilo. Ühtištadihe lidnad Alatornio- i Karunki-kundoidenke vl 1973.
Tornio šingotase opendusen keskuseks, rosttumatoman terasen tegimel («Outokumpu Oyj»), oluden kompanijal, meriportal i torguindturizmal röunmanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren Botnižen lahten pohjoižrandanno, Turneel'ven-jogensun randoil ( 565 km pitte). Aigan mändes tahond libuse kaikenke Skandinavijan pol'sarenke ühtes, i sirtas merivaldmoid suvhe.
Matkad Hel'sinkihesai om 635 km suvhe orhal, 735 km avtotedme vai raudtel, agjan Rovanem'-keskushesai om 101 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 122 km avtotel vai raudtedme. Lähembaine lidn om Haparand (Ročinma, , ) ani päivlaskmha röunman taga, raudtesild ühtenzoitab lidnoid vspäi 1919, avtotesildad oma saudud vll 1939 i 1979. Lähembaine tatanmaine civiline "Kemi-Tornio"-lendimport ("KEM", 66,8 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase 18 km suvipäivnouzmha Kemi-lidnas, tehtas reisid Hel'sinkihesai.
Klimat om subarktine neps, lämuden vajehtused pehmdasoiš merel. Voden keskmäine lämuz om +2,7 C°, kezakun-elokun +12,9..+16,5 C°, tal'vkun-keväz'kun −4,9..−9,8 C°. Ekstremumad oma −41,7 C° (uhoku) i +33,6 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −3,0 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om +8,4 C° (viluku). Voib panda halad miččel taht kul kezaaigan (heinkun minimum om 0 C°). Paneb sadegid 642 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba kül'mkus (69 mm), vähemba keväz'kus-sulakus (32..36 mm kus). Lumikatken keskmäine süvüz sase 77 santimetrhasai tal'ves.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 1348,53 km², sidä kesken kuiv ma — 1188,70 km², vezi i sokaz ma — 39,16 km², meri otab 120,67 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Tornion municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan ohjandajad oma Timo Nousiainen (kezaku 2015 — 2021), Raimio Ronkainen (2010−2015), Hannes Manninen (1973–2010).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 21 076 ristitud, vl 2000 — 22 617 ristitud, vl 2010 — 22 513 ristitud, vl 2020 — 21 640 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 23 285 eläjad vl 1996.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 96,8 %, ročin kel' — 0,4 %, saamen keled — 0,1 %, toižed keled — 2,7 %.
Nacijoiden ühtištuz

Nacijoiden ühtištuz (, edel 1946. vot Britanine Nacijoiden ühtištuz, ), lühüdaks Ühtištuz (), om suverenižiden valdkundoiden ičetahtoine organizacii.
Ühtištusen aluz om pandud vl 1887 männuden Londonas kolonialižen konferencijan aigan, sid'päi andaškanzihe kolonijoile avtonomišt dominion-statusad ümbärdamha sodoid ripmatomudes. Ezmäižed ühtnijad oma Avstralii, Kanad, Sur' Britanii, Suviafrikan Tazovaldkund, Uz' Zelandii. Vn 1931 Vestminsteran statut vahvišti rahvahidenkeskeižen organizacijan oiktuzlišt statusad. Jäl'ghine ližaduz mäni vl 1947, Indii i Pakistan kändihe ühtnijoikš. Jäl'gmäižikš tuliba ühtištushe Gabon i Togo vn 2022 kezakus.
Enččen Britanižen imperijan läz kaik ühtnijad mülüdas Ühtištushe, mugažo nened valdkundad ühtnedas: Kamerun, Mozambik, Namibii, Ruand. Kaik om 56 valdkundad-ühtnijad (2023). Päfater sijadase Londonas. Oficialine kel' om anglijan kel'. Kaik 2,4 mlrd ristituid elädas valdkundoiš-ühtnijoiš, heišpäi 94 % oma Afrikan i Azijan eläjad.
Ühtištusen pämez' om britanine monarh (nüg. Karl Koumanz'). Päsekretar' om Patrisia Skotland ("Patricia Scotland", Dominik) vn 2016 sulakuspäi, ezimez' (kahteks vodeks) om Ruandan Pol' Kagame-prezident vn 2022 kezakuspäi.
Tütärorganizacijad oma Nacijoiden ühtištusen Azjaline Nevondkund, Nacijoiden ühtištusen sekretariat, Nacijoiden ühtištusen fond, Laudkund britanižiš sodakaumoiš.
Vinmarj (heim)

Vinmarj () om äivoččiden penzhiden heim. Mülüb Vinmarjaižed-sugukundha, sen tipine heim. Kogoneb 75..80 erikospäi, om olmas kuz' gibridad, om äi erasiden erikoiden sortuid.
Leviganduz.
Heimon 44 erikod libudas Päivnouzmaižes Azijaspäi, niiden tedoiduz šingotase; 28 erikod kazdas Pohjoižamerikas. Kul'turine vinmarj ("Vitis vinifera") om sätud Päivlaskmaižes Azijas (Anatolijan pol'sar', Kavkazantaguine, Iran) i Keskuzazijas (Lodehline Indii, Afganistan, Tadžikistan, Uzbekistan, Päivlaskmaine Tän'-Šan'). Sen sortud jagadas augotižlibundan koumen tahon mödhe: Päivnouzmma, Päivlaskmaine Evrop, Mustmeren randišt.
Kaik heimon erikod anttas södabid marjoid, no severz'-se erikoid ei sättugoi tehmaha vinad. Läz 20 erikod oma ottud kul'turha. Voib vastata kul'turižen vinmarjan mectunuzid toižendoid. Ned kazdas Pohjoižen mapoliškon venos i subtropižes vöiš, tahondad oma nepsad jogialangištod, mägiurad, lehtezmecad, mägiden pautked. Londuseline leviganduz ozutab ted kommertižen maižandusen (vinmarjankazvatuz) i vinan tegendan täht.
Ümbrikirjutand.
Vinmarjan pit'kad üks'voččed varded kazdas vägevas jurištospäi, varziden aluz om puikoikaz. Hoik varz' sase 3..5 metrhasai pitte. Tabadandragad kazdas üläsol'mišpäi, änikused oma lähemba jurennoks. Lehtesed oma ünäižed vai koume- i vižpalaižed, čereduišoiš.
Henod vihandad änikod oma kogotud tophikš. Mecerikod anttas naižsugun i mužiksugun änikoid. Kul'tivuruidud erikoiden änikod oma kaks'suguižed vai naižsugun ristpölüstoitandan tarbhaičendanke. Plod om marj 1..4 semnenke. Kova semen om grušan formal, nökuiženke. Plodud kazdas tophan nägul.
Kul'turine vinmarj äikerdoičese vegetativižikš — jurdunuzil čokvezoil i toižiden erikoiden juritandoil, toižin kazmuz kadotab sortun ičendoid. Ištutadas kazmusid vinmarjžomil. Kazmuz voib eläda 50..300 vot, no eläb 10..30 vot tobjimalaz ratud lühendusen i sortuiden udištamižen tagut.
Raisio

Raisio (mugažo suomen kelel, virkand: [ˈrɑisio], ) om Suomenman lidn da lidnankund Suvipäivlaskmaine Suomenma-agjas. Se om Turkun lodehline ezilidn, agjan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe üks'toštkümnespäi.
Istorii.
Eländpunkt mainitase kirjutadud purtkiš vspäi 1292. Kivižen pühäpertin sauvomine zavodihe läz 1305. vot puižen sijas. Kätihe Raision municipalitetad lidnankundaks vl 1966, se sai lidnan statusad vl 1974.
Raisio šingotase sömtegimišton i sötken edheotandoil, tetaban «Raisio Oyj»-koncernan sijaduz. Villän (valdkundan kaks' videndest), rapsan, kartohkan i lepseniden ümbriradmine znamasižiš mülüiš. Stökoltehmižen Kaune-kompanijan päfater om saudud lidnas. Järedad IKEA- (koumanz' surtte valdkundas) i Mylly- (tuha radnikoid) torguindkeskused ratas Raisios.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalas. Baltijan meren Raisio-lahten rand () om lidnankundan suvipäivlaskmas. Raisionjogi jokseb lidnadme (20 km pitte, , ende "Raisajoki") pohjoižespäi suvhe i lankteb merhe kahtes kilometras lodeheze Turkun istorižes keskusespäi.
Agjan Turku-keskuz levitase ani suvhe i suvipäivnouzmha Raisiospäi, matkad Turkun keskuzpalahasai om kahesa kilometrad suvipäivnouzmha avtotedme. Turkun lendimport radab koumes kilometras pohjoižpäivnouzmha Raisiospäi. Matkad Hel'sinkihesai om 157 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 170 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Naantali ani päivlaskmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 50,06 km², sidä kesken kuivma — 48,76 km², vezi da sokaz ma ottas 0,58 nellikkilometrad, meri — 0,72 km².
Tobmuz.
Lidnankund jagase 14 rajonaks (üks'lugu ). Raision municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Ari Korhonen (2010−2020).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 18 017 ristitud, vl 2000 — 23 149 ristitud, vl 2010 — 24 427 ristitud, vl 2020 — 24 096 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 91,8 %, ročin kel' — 1,4 %, toižed keled — 6,8 %.
Professionaližen opendusen aluzkund om torguindškol.
Kuusamo

Kuusamo (mugažo suomen i ročin kelil, suomen virkand: [ˈkuːsɑmɔ]) om Suomenman lidn valdkundan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Pohjoižpohjanma-agjas. Se om agjan koumanz'-nellänz' lidn 11:späi eläjiden lugun mödhe i valdkundan koumanz' lidnankund pindan mödhe.
Istorii.
Ende kalaidajiden saamalaižiden kaks' tal'vdundsijad oliba kundan tahondas, hö oliba assimiliruidud vai kükstud tulnuzil suomalaižil 18. voz'sadale. Nimitusen parallelid oma , («kuz'ma») i kazvatadud "kuusamat" («küz'mäine pu»).
Eländpunktan aluz om pandud torguindtel Botnižes lahtespäi Vauktan merennoks, sijaližen jumalanpertin tulend om registiruidud vl 1686. Kuusamon municipalitetan aluz om pandud vl 1868. Tal'vsodan i Jäl'gsodan jäl'ghe kundan päivnouzm 1,7 tuh. km² pindanke kändihe NSTÜ:n palaks. Kund sai lidnan statusad vl 2000.
Kuusamo šingotase mecan ümbriradmižel, pedranvodindal, avtoiden kohendusel, mail'man hihtandsportan tetabal Ruk-keskusel i mägisuks'kurortal ( vspäi 1954, läz üht millionad turistoid vodes), penil edheotandoil turizman alusel. Kezaližed sporttoižendad oma kalatez, ujund venehil, matkturizm.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas, kundan keskuzpalas.
Matkad Venäman röunhasai (Karjal) om 40 km päivnouzmha orhal, agjan Oulu-pälidnhasai om 202 km suvipäivlaskmha orhal vai 215 km avtotedme, Hel'sinkihesai om 680 km suvhe orhal vai 795 km avtotedme, Pohjoine polärine pird om 60 km pohjoižhe. Lähembaižed lidnad oma Pudasjärvi 130 km suvipäivlaskmha avtol i Kemijärvi 115 km lodeheze orhal vai 140 km avtotedme. Lähembaižed raudtestancijad oma Taivalkoski 65 km suvipäivlaskmha orhal da avtotel i Sall () 99 km pohjoižhe orhal vai 115 km avtotedme. Toine mail'mansodan aigan kaidraižuine raudte 178 km pitte oli saudud da radoi lidnankundas.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 5 808,98 km², sidä kesken kuivma — 4 978,57 km², vezi da sokaz ma ottas 830,41 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Kuusamon municipaline suim kogoneb 39 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Timo Halonen (2003−2015).
Eläjad.
Vl 1980 kundan eläjiden lugu oli 17 200 ristitud, vl 2000 — 17 729 ristitud, vl 2010 — 16 492 ristitud, vl 2020 — 15 135 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 20 795 eläjad vl 1965 i 18 687 eläjad vl 1995. Kundan eläjiden kaks' koumandest oma Kuusamo-lidnas.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 98,1 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 1,7 %.
Transport.
«Suoper' — Kuusamo»-avtokontrol'punkt radab Venäman röunal (Karjalan Louhin rajon) 50 km suvipäivnouzmha lidnaspäi, punkt om saudud kaikiden täht vspäi 2006.
Kuusamon lendimport ("KAO / EFKS", 117,1 tuh. passažiroid vl 2022) radab kudes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi, matkad Ruk-kurorthasai om 27 km pohjoižhe. Tehtas reisid Hel'sinkihe i sezonreisid Päivlaskmaižen Evropan erasihe järedoihe lidnoihe.
Aidver'hernhut

Aidver'hernhut () om äivozne heinäsine kazmuz Bobanvuiččed-sugukundaspäi. Mülüb Vik-heimho.
Leviganduz.
Londuseline areal om kaik Evrop i Sibir', voib vastata suvemb mägirajoniš. Invazivine erik Sahalin-sarel, Grenlandas i Pohjoižamerikan pohjoižpäivnouzmas.
Kazmuz putub nituidme, jogiden randoidme, toižetadud ristitul sijiš.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz oleskeleb 20..60 sm kortte, sen ližaks om pit'kid manalaižid ujelijoid vezoid. Seikh om püštoiged vai libui, sarakoičese vai ei. Lehtesed mülütadas 4..8 parad i lopišoiš tabadandragoil. Kaikutte lehtesut om 3,5 santimetrhasai pitte, pall'az vai barhatakaz harvemba, nügu paksus.
Aidver'hernhuden änikod kazdas lehtesiden kaimloiš tophikš nellhäsai lugul, joga om 12..15 mm surtte. Änikon muju om sinivauvhaiž-ruskedvauvaz. Plod om bobad-paugud 2,5..4 sm pitte i 6..8 mm levette. Küpsad semned oma pal'had loštajad.
Kävutand.
Mezjäižed keratas nektarad. Kazmuz om rujoheinäks pöudoil.
Kazvatadihe Venämas söteheinäks 19. voz'sadal. Semetihe Suren Britanijan omaluižid toižiden heiniden ühtes.