Kongon Demokratine Tazovaldkund

Kongon Demokratine Tazovaldkund ( [ʁe.py.bˈlik demɔkʁaˈtik dy kɔ̃ɡo], nece om täuz' oficialine nimituz), KDT lühüdas, "Kongo Kinšas"-paginnimi, om valdkund Keskmäižes Afrikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Kinšas.
Vl 2012 kaikiš gollemb valdkund mail'mas Rahvahankeskeižen valütfondan tedoidusen mödhe. Se om Afrikan kahtenz' i mail'man 11. valdkund pindan mödhe.
Istorii.
Vn 1960 30. päiväl kezakud Kongon Demokratine Tazovaldkund tedištoiti ripmatomudes Bel'gijaspäi.
Edel ripmatomut nimitihe kolonijad Bel'gijan Kongo:ks. Vozil 1960−1964 valdkundan nimi oli Kongon Tazovaldkund, sid' vajehtihe erištamha susedližes Kongon Tazovaldkundaspäi. Vozil 1971−1997 — Zajiran Tazovaldkund. Äivozne Mobutu-diktator oli čuratud tobmudespäi Ezmäižen kongoižen sodan jäl'ghe vl 1997 i koli sil-žo vodel. Vll 1998−2003 kahtenz' kongoine soda (vai Sur' Afrikanine soda) mäni valdkundas, sen aigan läz nell' millionad eläjid pölištuiba näl'gaspäi vai pošavaspäi.
Jäl'gmäine Konstitucii om hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vn 2005 tal'vkun 17-18. päivil da tuli väghe vl 2006 uhokus.
Keled.
Valdkundas üks'jäine oficialine kel' om vahvištadud, se om francijan kel'. Sen ližaks, om nell' muga nimitadud nacionališt kel't: lingala, kongon (kikongo), suahili (kingvan-pagin), luban (čiluba).
Kongon Demokratižen Tazovaldkundan nimi nacionaližil kelil:
Geografijan andmused.
Kongon Demokratine Tazovaldkund om röunoiš Kongon Tazovaldkundanke lodehes (röunan piduz — 1229 kilometrad), Keskafrikan Tazovaldkundanke (1747 km) da Suvisudananke (714 km) pohjoižes, Ugandanke (877 km), Ruandanke (221 km), Burundinke (236 km) da Tanzanijanke (479 km) päivnouzmas, Zambijanke (2332 km) da Angolanke (2646 km) suves. Ühthine röunoiden piduz om 10 481 km. Päivlaskmas om 37 km Atlantižen meren randištod.
Valdkundan territorii om Kongo-jogen bassein. Korged Ruvenzorin mägisel'g seižub pidust' päivnouzmašt röunad. Kaikiš korktemb valdkundan čokkoim sijadase Ugandan röunal, se om Margarit-mägenoc Ngaliem-mägel (Stenli-mägi), 5109 m meren pindan päl. Üks' kaikiš järedambiš Afrikan järvišpäi, Tanganjik-järv, sijadase Tanzanijan röunal. Saum vezid om 3,32 %.
Klimat om ekvatorialine da subekvatorialine paloin. Ekvatorialižed mecad da savannad oma levitadud.
Londuseližed pävarad oma metallad (vas'k, kobal't, germanii, niobii, tantal, kuld, hobed, tin, marganc, cink, uran, boksitad, raudkivend), kivivoi, londuseline gaz, kivihil', diamantad; toižed varad oma mec da gidroenergii.
Politine sistem.
Ohjandusen form om prezidentine tazovaldkund. Valdkundan da ohjastusen pämez' om prezident. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, kahtenz' strok om voimusine. Prezident paneb päministrad (, , ) radsijha.
Valdkundan parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat, mülütab 108 ühtnijad, valitas heid agjoiden suimil videks vodeks. Alakodi om Nacionaline Suim, se mülütab 500 ristitud, kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks mugažo.
KDT:n järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2018 30. päiväl tal'vkud. Feliks Čisekedi om valitud (sai 38,57 % änid) da radab prezidentan vn 2019 vilukun 24. päiväspäi. Päministr om Džudit Suminva vn 2024 kezakun 12. päiväspäi. Edeline paministr om Žan-Mišel' Sama Lukonde (26. sulaku 2021 — 12. kezaku 2024).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Kongon Demokratižen Tazovaldkundan administrativiž-territorialine jagand."
Administrativiž-territorialižikš Kongon Demokratine Tazovaldkund jagase üks'toštkümneks agjaks (provincijaks). Vn 2005 jäl'ghe alajagatihe niid, linniži 26 agjad uden konstitucijan mödhe, no parlament jäti sidä azjad vahvištoituseta.
Eläjad.
Kongon Demokratižen Tazovaldkundas elädas kongolaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 77,433,744 eläjad, vn 2018 heinkus — 85,281,024 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Enamba mi 250 sijališt etništ gruppad i 450 heimod (etništ alagruppad) oma tundištadud KDT:s. Hö pagištas kelil vides kel'kundaspäi: bantu, sudanan, nilan, ubangin, pigmejan. Ei ole dominirujad etnosad valdkundas. Nened üks'toštkümne etništ gruppad ottas läz pol't KDT:n ristitištos ühtes: luba-kasai, kongo, mongo, lubakat, lulua, tetela, nande, ngbandi, ngombe, jaka, ngbaka. Emigracii valdkundaspäi oigetihe Afrikan toižihe maihe (Suviafrik om udeks čuraduseks) i Evropha. Immigrantad tuliba Evropaspäi i Azijaspäi, radmaha päpaloin.
Uskondan mödhe (2014): riman katolikad — 29,9 %, protestantad — 26,7 %, toižed hristanuskojad — 39,3 %, islamanuskojad — 1,3 %, toižed uskojad (sidä kesken sinkretižed kul'tad i sijaližed uskondad) — 1,2 %, religijatomad — 1,3 %, märhapanendata — 0,3 %.
Toižed järedad lidnad (enamba vai läz 1 mln. ristituid vl 2012): Mbuži Maji, Lubumbaši, Bukavu, Kanang, Kisangani.
Ižanduz.
Ekonomik om industrialiž-agrarine, udessündutase sodoiden jäl'ghe teravas, rippub irdpol'žes torguindaspäi penes märas. Vl 2025 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt linneb US$79,12 mlrd ekvivalentas (83. sija mail'mas; US$742 ühtele hengele, 179. sija) vai US$200,76 mlrd tazostadud ostmižmahtusen mödhe (79. sija; US$1,880 ühtele hengele, 180. sija). Kaivuztegimišt otab päsijad, mugažo sömtegimišt, sauvondmaterialiden pästand (pilindmaterialad, cement) i kodielon tavaroiden tehmine oma Kinšasan rajonas tobjimalaz. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2012): maižanduz 44,2 %, tegimišt 22,6 %, holitišed 33,1 %.
Vl 2009 valdkundan päeksport oli vas'k da sen ühthesuladused (35 %), toižed metallad (32 %), kivivoi (16 %), diamantad (6 %); toine eksport — pumaterialad (2 %), elektruz (1 %). Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii, likkuimed i transportmašiništ, poltuz, söndtavarad. Vl 2021 eksport (US$8,9 mlrd ekvivalentas) i import (US$8,2 mlrd) oliba läz kohtaižed. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2021) oma Kitai (KDT:n eksportan 67,8 % i importan 29,4 %), Zambii (KDT:n importan 11,9 %), Suviafrikan Tazovaldkund (importan 11,5 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (eksportan 6,7 %), Ruand (importan 6,3 %), Indii (importan 6,1 %).