tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Kuprin Aleksandr

Aleksandr Ivanovič Kuprin (; sünd. 7. sügüz'ku 1870, Narovčat-lidn, Penzan gubernii, Venäman imperii — kol. 25. eloku 1938, Leningrad, NSTÜ) oli venämalaine kirjutai.
Kirjuti prozad venän kelel realizman žanras, literaturižen peizažan mastar. Sädi starinoid da p'jesid, äi sanutesid i očerkoid. Severz'-se sädusid om ekraniziruidud.
Biografii.
Kuprinan laps'aig mäni Moskvas. Mez' oli pästnus sodaškolaspäi, služi armijas i läksi erindha poručikan arvonke vl 1894. Sirdi Kijevha, ajeli imperijadme, kodvi ičtaze äjiš radmižiš. Vl 1901 sirdi Piterihe i radoi literaturižiš aiglehtesiš. Vspäi 1909 Kuprin eli Gatčinas kanzanke ičeze pertiš. Vozil 1920−1937 kirjutai eli Parižas, sid' pördui Venämaha, no koli pigai rakaspäi.
Mez' oli naižiš kahtišti. Kaks' tütärt, üksin jogahižes naimiželospäi, kändihe täuz'kaznuzikš. Jäl'gnikad koliba lapsetomil, oiktoid eläbid jäl'gnikoid ei ole.
Moik (jogi)

Moik () om Venäman jogi Piterin keskuzpalas. Nevan del'tan pala, sen suvine (hura) vezivalu, Fontank-jogen oiged hijam, lankteb Surhe Nevha.
Piduz — 4,67 km, leveduz — 40 metrhasai, kaikiš lujemb süvüz — 3,2 m. Vižtoštkümne sildad ühtenzoittas jogen randoid. Moikan randird om saudud jogen randoiden kaikel pidusel.
Jogi oli olmas edel Piterin alusenpanendad völ, znamoitihe Ročinman kartoil. Moikan istorine "Mja"-nimituz () oli oficialine vhesai 1797, libui ižoran kelen "muja"-sanaspäi «muda», «redukaz». Kožui venän el'gendusenke nügüdläine nimituz mainitase vspäi 1726.
Fontank

Fontank () om jogi Piterin keskuzpalas, Nevan suhišton pala.
Ühthižed andmused.
Vezivalun piduz — 6,7 km, leveduz — 70 m-hasai, kaikiš znamasižemb süvüz — 3,5 m.
Jogi lähteb Nevaspäi huralpäi Kezasadunno. Lankteb Sur' Neva-hijamha pohjoižhe Gutujevskii-sarelpäi. Randird om saudud molembil randoil, ned oma ühtenzoittud 15 sildal.
Istorii.
Jogi mainitase vn 1500 Vodin pätinan aigkirjas "Goloduš"-nimitusenke (). Nimitihe joged "Jerik:aks" (ven. "Ерик") vai "Nimetomaks Jerikaks" (ven. "Безымянный Ерик") edel vozid 1712−1714. Se oli sokaz jogeihut saridenke da učulmoidenke. Pättihe tehta fontanid Kezasadus, i saudihe torvid joges päliči Ligovon kanalan basseinaspäi. Jogi sai "Fontannai"-nimitust, vspäi 1737 om nügüdläiženke nimenke.
Ezmäine sild oli saudud jogenvagos 200 m levette päliči. Pudotihe madalid vezid randanno sauvomižes, i jogen leveduz peneni lujas aigan mändes. Vll 1743−1752 puhtastihe joged i varmitihe ezmäižel puižel randirdal. Fontank sai nügüd'aigašt nägud voziden 1780−1789 sauvondan jäl'ghe, sil aigal puhtastihe tošti da süvetihe joged, sätihe randirdad ozrikkivespäi.
Drozdov Nikolai

Nikolai Nikolajevič Drozdov (; sünd. 20. heinku 1937, Moskv, NSTÜ) om nevondkundaline da venälaine zoolog i geograf, lehtezmez', änetoitandan akt'or da TV-vedai, kirjoiden da kirjutusiden riven tegii.
Vll 1977−2018 Drozdov vedi «Živatoiden mirus»-teleoigendust. Venälaižen Federacijan arvostadud lehtezmez' (2018).
Živatoiden mirus

«Živatoiden mirus» () oli nevondkundaline i venälaine TV-oigenduz živatoiden londuseližes elos da niiden tedoidusiden polhe venän kelel. Lähtli efirha vspäi 1968 vhesai 2019 (51 sezon, uziden pästandoiden fil'mdand om seižuhtadud). Ozutihe «Karusel'»-telekanalal lapsiden täht vspäi 2016 vn 2019 lophusai.
Aleksandr Zguridi-režissör-dokumentalist pani oigendusen alust i oli sen vedajan vll 1968−1975, kävuti ičeze fil'mdandoid. Vll 1977−2018 TV-oigendusen serijoiden vedai oli Nikolai Drozdov, vspäi 2016 Aleksei Lapin. Prodüser om Irina Lapina (1995−2009 i vspäi 2015). Pästandan hätkeližuz om 20 minutad (edel 2016. vot oli ≈27 minutad).
Nevondkundaližen aigan oigenduz lähtli efirha sobatoil (möhemba pühäpäivil) Ezmäižel kanalal 37 vot. Eziauguižešti teleoigenduz mülüti dokumentaližid fotoid da videoid, i niiden tegijad starinoičiba fil'mdandan aigas. Vspäi 1999 oigendusen fil'mdand tegese studijas mugažo.
Ühthine Venäma

Ühthine Venäma () om Venäman politine partii. Om olmas vn 2001 1. päiväspäi, kätihe «Ühtmuz da Tatanma — Ühthine Venäma»-partijaks sätajal suimal «Ühtmuz»-partijaspäi () da valičijoiden kahtes blokaspäi: «Tatanma» () i «Kaik Venäma» (). Ideologii — liberaline konservatizm (oiged keskuz).
Ühtnijoiden lugu — 2,1 mln ristituid (1. viluku 2012). Päfater sijadase Moskvas. Voden 2017 lopule kaik keratihe 17 partijan suimad, ned oleldas joga vot-pol'vot. Venäman Dmitrii Medvedev-politikanmez' om partijan ezimez', valitihe 13. suimal (26. semendku 2012). «Ühthižen Venäman» frakcii pidab Valdkundaližen Duman enambust valičendoiden jäl'ghe vn 2003 7. päiväl tal'vkud.
Oiktusekaz Venäma — Todhe näht

Oiktusekaz Venäma — Todhe näht (), täuz' nimituz om Socialistine politine «Oiktusekaz Venäma — Patriotad — Todhe näht»-partii (), edel vn 2021 22. uhokud muite "Oiktusekaz Venäma", om Venäman politine partii. Otab hurad keskust politikan spektras. Päfater sijadase Moskvas.
Partii om sätud Rodina-partijan 7. suimal vn 2006 28. päiväl redukud. Ezimez' (päiči 16.04.2011—27.10.2013 pordos) da lider om Sergei Mironov partijan alusenpanendaspäi. Vn 2021 uhokun 22. päiväspäi om varaezimehiden radnikusid, hö oma Zahar Prilepin i Gennadii Semigin.
Partijan ühtnijoiden lugumär om 144 tuhad ristituid (2021). Sen palakundad ratas Venälaižen Federacijan kaikiš subjektoiš. Vl 2015 partijan finansiruindan 86,4% tuli Venäman valdkundaližes budžetaspäi.
Oiktusekahan Venäman ülembaine organ om suim, niiden keskes — Keskuznevondkund, radonoigendai organ om Keskuznevondkundan Prezidium, ülembaine radnikuz — ezimez', revizine organ om Keskuzline kontroliž-revizine laudkund.
VFKP

Venälaižen Federacijan kommunistine partii () om Venäman politine partii. Pozicioniruib ičtaze kut huran politikan partii, om oppozicijas tobmudele nügüd'.
Istorii.
Partijan aluz om pandud vn 1990 19. päiväl kezakud kut VNFST:n kompartii i partii nügüdläiženke nimitusenke suimal vn 1993 14. päiväl uhokud. Alusenpanijad oma Valentin Kupcov i Gennadii Züganov, jäl'gmäine om partijan lideran vspäi 1993.
Vll 1991−1992 partijan radmine oli seižuhtadud Boris Jel'cin-prezidentan käskön mödhe, mugažo Ülembaižen Nevondkundan ambundan jäl'ghe vn 1993 redukus. Radmine om udessündutadud Konstitucižen Käskuzkundan pätandan mödhe.
Leviganduz.
Partijan päfater sijadase Moskvas. Om alajagusid Venäman kaikiš regioniš. Ühtnijoiden lugu om 162 tuhad ristituid (2016), heiden keskmäine igä om 55,6 vot.
VFKP ühtni Valdkundaližen Duman kaikihe valičendoihe, erazvuiččenke satusenke kaiken. Partijan ezitajad oma subjektoiden-ki parlamentoiden paksud ühtnijad.
Simvolad.
Partii om jäl'ghetulijaks.
VFKP:n flag om rusttan mujun. Gimn om «Internacional». Partijan simvol (znam) om pall', sirp i kirj — lidnan, külätahondan, tedon i kul'turan radnikoiden ühtištusen simvol. Deviz: «Venäma, tö, rahvahantobmuz, socializm!» ().
Ideologii i tegendad.
Partijan ideologii om 21. voz'sadan socializm. Paneb nenid tegendoid lühüdaigaižeks perspektivaks: patriotižiden vägiden tulend tobmudennoks, Venäman rahvahaližiden varoiden i ižandusen strategižiden sarakoiden nacionalizacii penen da keskmäižen edheotaikundan kaičendanke, valdkundaližen politikan socialižen čuradusen lujenduz.
Kut Venäman kaikiš järedambišpäi i kaikenaigaižešti ezitadud Valdkundaližes Dumas partii rahoitase valdkundaližes büdžetaspäi päpaloin, mugažo om olmas ühtnijoiden rahoišpäi.
VLDP

Venäman liberaliž-demokratine partii () om Venäman politine partii. Sen lider om Vladimir Žirinovskii vajehtamata alusenpanendan päiväspäi.
Partijan aluz om pandud vl 1992 sulakun 18. päiväl. Se om Nevondkundaližen Ühtištusen liberaliž-demokratižen partijan täuz' jäl'ghetulii, kudambad registriruihe vl 1989 tal'vkun 13. päiväl.
VLDP om centristine partii. Sen frakcii om olmas Valdkundaližes Dumas jogahižiden valičendoiden jäl'ghe. Partijan ezitajad oma Federacijan subjektoiden-ki suimiš.
Lardot Raisa

Raisa Lardot (Larüškina) (mugažo suomen kelel; ; sünd. 17. viluku 1938, Šokš, Karjalan ANST, Venäman NFST, NSTÜ) om vepsläine kirjutai da runokirjutai. Nügüd' eläb Suomenmas.
Kaikiš tetabamb runokirj — „Däižed lindud lanktoba oksilpei“.
Matk maha

«Matk maha» () om 2008-nden voden vepsän Raisa Lardot-kirjutajan roman suomen kelel. Om pästtud erižeks kirjaks Suomenmaha WSOY-pästandkodil sil-žo vodel, kirj mülütab 123 lehtpol't.
Säduz kogoneb 46 sanutesespäi surmas. Ned starinad oma pahamel'žed da ilokahad sil-žo aigal.
Soda

Soda (vai voin) om azekaz konflikt politižiden ühtnikoiden (valdkundoiden, heimoiden, gruppiruindoiden) keskes. Sen aigan üks' opponentoišpäi naprib ičeze politišt pozicijad toižele vägivaldan abul. Sodan olmatomuz om kožund.
Kaikutte vihankandajišpäi tahtoib vajehtada vägel toižen ičtazvedandad. Agressor käskeb pučtas joudjudespäi, ideologijaspäi, ičezkaluišton oiktusišpäi, antta varoid: territorii, merizon, kuld, edheotandad, kul'turjäl'guz.
Soda vedase azekhil vagil (armii i laivišt) da toižil mahtusil ühten aigan (informacine i kibernetine soda, diplomatižed mahtod, ekonomižed sankcijad i blokadad).
Soda om politikan jätktuz. Nece rippub politižes ohjastusespäi: zavottä-k sodad, sebranikoiden olend i koalicijan sädand, sodan intensivižuz, kožundaktan aig da arvoimižed. Valdkundan südäipolitik valatoitab sodan vedandha mugažo znamasižikš, oz., vällele tobmudele terav satuz pidab.
Afrikaans

Afrikaans (ičeze nimituz om mugoi-žo) om üks' germanižiš, indoevropižiš kelišpäi. 
Se om Suviafrikan Tazovaldkundan üks' valdkundkelišpäi i Namibijan rahvahaline paginkel'. Pagižijoiden lugu om 6..10 millionad ristituid. 
Afrikaansan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Lähembaine kel' om alaman kel' augotižlibundan mödhe, edel 20. voz'sadad lugetihe sen paginaks. Koume paginad: päivnouzmaine (kirjankelen aluz), kapan, Ruskedpakuižen jogen.
Reguliruindorganzacii om Laudkund afrikaans-keles ("Die Taalkommissie"). Se om Suviafrikan Tedoakademijan pala i sijadase Blumfontein-lidnas (SAT). Laudkund om olmas vspäi 1914, nimitihe sidä "Spellingskommissie" vhesai 1964.
Vasnecov Viktor

Viktor Mihailovič Vasnecov (; sünd. 15. semendku 1848, Lop'jal-külä (nüg. Uržuman rajonas), Vätkan gubernii, Venäman imperii — kol. 23. heinku 1926, Moskv, NSTÜ) oli venämalaine voimujupirdai da arhitektor. Apollinarii Vasnecov-pirdajan veik.
Istorižen i fol'klorižen voimujupirdandan mastar. Vasnecov pani «uden venän stilin» alust, sädi sidä istorižes žanraspäi i romantizman fol'klorižiš da simvolistižiš tendencijoišpäi. Pirdajan sädamižel Venäman pirdandan čomamaht läksi pirdajiš-sirdanikoišpäi i läheni modern-stilinnoks.
Biografii.
Tuleban aigan tetab pirdai oli sündnu papin kanzha. Openzihe Vätkan hengeližes školas, sid' Vätkan seminarijas, no jäti kesken i ajoi Piterihe openumha pirdandad tatan hüvän sanan sandan jäl'ghe.
Mez' openui Piterin Čomamahtoiden akademijas (1868−1875), ozutaškanzi ičeze kuvid vspäi 1869.
Baptizm

Baptizm ( "baptisma" «valatused» βαπτίζω-sanaspäi — «lasken vedhe») om hristanuskondan sekt, üks' protestantižen hristanuskondan sarakoišpäi.
Baptistine jumalankodikund om läz sadad millionad ühtnijoid kaiked mail'madme (2010), tobjimalaz Pohjoižamerikas (50 mln uskojid AÜV:oiš) da Afrikas.
Valatusiden ičetahtoline hökkähtuz om principialine baptistoiden täht, sen tagut vaiše täuz'kaznuded ristitud varmdanke uskondanke grähkhižeta elonmahtuseta oma jumalankodikundan ühtnijad. Pidab süveta hibjan vedhe täuzin valatusiden veron aigan.
Baptistine jumalankodikund om kongregacijale alištunu. Toižin sanoin, kaikutte kund om ičevaldanke hengeližiš küzundoiš i ei kacu baptistižen üläorganizacijan vai valdkundan tobmudehe neniš küzundoiš. Kundan presviter-ki (pastor) om absolütižeta tobmudeta, pättas tarbhaižid küzundoid nevondkundoil vai ühthižil suimil.
Tedo

Tedo om ristitun radmižen sfer, kudamb sädab i sisematiziruib teoretižikš objektivišt informacijad toziolendas.
Necen radmižen aluz om faktoiden keradamine, niiden kaikenaigaine udištamine da sistematizacii, kritine analiz, i — necil bazal — uziden tedoiden vai ühthevendoiden sintez. Nened tedod da ühthevendad ei vaiše ümbrikirjutagoi nägujid londusen da ristitkundan nägusid, no mugažo abutadas sauda da endustada süjäl'gusemižid sidoid. Ned teorijad da gipotezad, kudambad vahvištoittas faktoil da kaclendtegoil (eksperimentaližikš), formuliruidas kut londusen i ristitkundan käskused.
Tedon koume tundust oma kodvad, logine todištez, nägusen matematine form.
Avar tedo mülütab töhišton kaikid arvoimižid da komponentid:
Tedo (znamoičendad)

Tedo om tärtuz äjidenke znamoičendoidenke. Se voib znamoita:
Istorii

Istorii ( "istoria" «sadud tedoidusel tedo») om gumanitarine tedo, kudamb tedoidab ristitun radmišt vihtoi, «edelišt sociališt realižust» äjiden pol'viden aigan.
Nece tedo kacleb erazvuiččid mainitesid männudes aigas, miše erigoitta aigoid istorižes processas, vahvištada faktoiden objektivižust da tehta lähtmižvendoid tegoiden süiden polhe. Rahvahiden tetabad starinoičendad vahvištajita purtkita lugesoiš legendoikš, kul'turjäl'gusen palaks, ei ole todištadud tedoiduseks.
Istorijan metod om tegend principiden i ohjandimiden mödhe radon aigan ezipurtkidenke da toižidenke löutud tundištusidenke tedoiduses, rad mäneb kirjutamha tedotöd istorijas. Voib lugeda istorijad gumanitarižeks vai kundaližeks tedoks, vai sijata neniden tedoiden keskes avarudeks. Nened küzundad kosketadas istorižen purtken puhthut: konz se oli kirjutadud, kus om sätud, kenel, mittušt aigaližembad materialad tegii oti aluseks, purtken originaline form, mitte usklemine om purtkel.
Istorijan tedo jagase sarakoikš: sodaistorii, tedon, kul'turan, religijan, ekonomikan istorii. Valdkundan da oiktusen istorii kaclese politižiden i oiktuzližiden opendusiden istorijanke, se naprib löuta ristitkundan šingotesen käskusid, niišpäi päine käskuz om cikližuz. Märitud teoretižed i praktižed metod oma istorijan tedoidusel, mugažo ristitun järgeline udenhimoičend. Arheologii abutab löuta artefaktoid i kirjutadud purtkid. Istorijan päižed tärtused oma person, civiline kund, civilizacii, kul'tur, valdkund.
Istorižed pordod.
Istorine aig zavodihe kirjkelen sündundanke. Ezmäine (tilgunvuitte) kirjkel' om tetab šumeroiden civilizacijal, se oli olmas 5..5,5 tuhad vozid tagaz. Aig edel kirjkel't om istorijanedeline.
Marksan istorižen materializman teorii ezimeletab, miše ristitkund märičese materialižil kosketusil mitte taht aigan täutmaha päižid tarbhaičendoid (ičeze da kanzan sömine, sobad, eländsija). Marksan i Engel'san pordhišt Päivlaskmaižen Evropan täht ottase periodizacijan aluseks mail'mas:
Nägu iknaspäi Le Gras

Nägu iknaspäi Le Gras () om ezmäine satusekaz fotokuva fotografijan istorijas.
Francijalaine Žozef Njeps-melestegii da fotograf sädi fotokuvad vl 1827 kattud bitumal platal 16,2 sm × 20,2 sm × 0,15 sm surtte.
Nügüd'aigan kuvan original kaičese Garri Rensoman tedoiduzkeskuses Ostin-lidnas (Tehas-štat, AÜV). Se om pandud täuttud hapanikatomal gazsegoitusel konorüdehe.
Avaros tetab fotokuva om tipografijan mahtusel paindud kuva klišespäi. Kuvadab nägud Njepsan radhonuspäi Gra-usadibas (nüg. Sen-Lu-de-Varenn-kund, Burgundii, Francii). Hond lad telustab kacelta detalid, no voib nähta kaht seinäd i miččen-se sauvusen katust. Tagamal voib homaita pud i tošt pertid nägujidenke sel'ktas iknoidenke.
Tuho

Tuho (vai uho) om londuseline näguz atmosferas, libutadud man pindaspäi lumen sirdand koval tulleil.
Voib nähta lumesišt piikoipimedust edel tuhod i sen jäl'ghe, konz tullein piguz om pen'. Tuho voib jäda ülähäks i ei sadas man pindhasai, mugomid tuhoid ei mülügoi oficialižihe meteokartoile. Pölütorok lumenke om tuhon analogaks i oleleb tal'vaigan viluiš tahondoiš lumisadegiden vajagudenke.
Tuho formiruib lumikaten rel'jefad. Lumuded elektrizuidas i sublimiruidas sirdandan aigan, enamba pakaižes, i se kucub puru- da lämoieffektoid lumen päl, elektroveimiden murendusen naceinuz ližadub. Tuho otab väged muretud reljefan sijiš (mecad, vanod, jogiden alangištod), i ku ned venudas pidust tulleivalud, ka enamba väged.
Intensivižuz.
Nägusen intensivižuz rippub lumenvalun pigudespäi i turbulentižusespäi, lumenlähtendan pigudespäi, lumen paloiden formas da surudespäi, il'man nepsudespäi i lämudespäi. Lugetas nenid tuhon toižendoid lumen sirdandan mödhe.
Tuho (znamoičendad)

Tuho voib znamoita:
Nižu

Nižu () om "Tähkheiniden" sugukundan (tobjimalaz üks'voččiden) heinäsižiden kazmusiden heim. Se om znamasine maižanduzkul'tur äjiš valdkundoiš.
Kodikoičendan istorii.
Nižu oli ezmäižiden kodikoittud tähkheiniden keskes 10200−6500 vot tagaz, eziauguižešti niil sijil, kus nügüd' oma Sirijan pohjoine — Turkanman suvipäivnouzm. Kodikoičendan jäl'ghe jüväd küpsniškanziba tähkas edel obrädindad, no kadotiba mahtust äikerdoitas ristitun ühtnendata. Nügüd'aigan om äi sijaližid sortuid, erištadas kovid da pehmdoid nižuid, söm- da sötmižsortuid.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz om 30..150 sm kortte, voib kazvatada erasid sortuid voz'nižuks. Seikh voib olda täuttud vai pall'az südäimes, lopiše ühtel tähkal 3..15 sm pitte. Lehtesed oma kaidad pit'kad 3..15 mm levette.
Ottas kävutamižhe koveritomid jüvid tapandan jäl'ghe jüvänobrädindkombainal. Otab 2 180 000 km² pindad kazvatusen täht (2014), nece om kaikiš enamb levitadud maižanduzkul'tur mail'mas.
Kävutand.
Sadas villäspäi jauhod, sid' pašttas leibäd da leibtegesid (teplikad, pirgad, paštikod, kringuškoid da äi tošt), tehtas trahmalad, makaronid da konditerižid tegesid, mugažo vodkad i oluden receptoid. Kävutadas sötmižsortuid kazvatamha kabjživatištod. Pandas varha ol'gesižed jändusid i ottas holitamha maižanduzživatoid.
Mail'man satuz oli 729 mln tonnoid vl 2014, se ližadui 15,3% kümnes vodes. Kaikiš järedad kazvatajad — Kitai, Indii, Venäma i AÜV (mail'man satusen enamba pol't).
Rugiž

Rugiž () om Tähkheiniden sugukundan, Rughen heimon üks'vozne vai kaks'vozne heinäsine kazmuz, levitadud maižanduzkul'tur.
Ümbrikirjutand.
Kazmusen jurišt levigandeb 1..2 metrhasai süvüdele, kazvab hüvin letemail lujetud muiktusenmäranke pH 5,3..6,5. Rugiž otab südäimehe ližasubstancijoid jügedsegijoiš ühtnendoišpäi korktan fiziologižen aktivižusen tagut. Lehtesiden sol'm formiruiše 1,7..2 sm süvüdel, kaikutte kazmuz sädab 4..8 vezad, 50..90:hesai hüviš arvoimižiš.
Seikh om pall'az südäimes, se om 80..100 sm kortte, oleleb 70..200 sm. Lehtesed seikhenke oma hahksinižed mujul. Lehtesed oma 15..30 sm pitte i 1,5..2,5 sm levette.
Kazvatand i kävutand.
Semetas tal'veks («voz'rugiž») päiči Sibirin igähižen rougun rajoniš, kus kazdas vaiše rughen tulgod — "ovedid". Vll 2011−2016 kazvatadihe rughen satusen kaks' koumandest neciš koumes mas: Saksanma, Venäma, Pol'šanma.
Kävutadas siderataks. Rugižma kačusteleb rujoheinid idüs i šopšotab savikod. Pandas veresid seikhid furažaks, ol'g kaičese hätken. Sadas villäspäi jauhod i leibäd, tislid, vasad, vinad.
Kagr

Kagr () om Tähkheiniden sugukundan üks'voččiden heinäsižiden kazmusiden heim.
Leviganduz.
Kaik tetas läz 20 erikod heimos, niišpäi äjad oma rujoheinäd.
Erikod oma levitadud Evrazijan venos vönes tobjimalaz, om vähä niid Amerikas.
Kävutand.
Päine maižanduzkul'tur om järgeline kagr. Kävutadas sen ol'ged leviteseks, ottas villäd furažaks. Tehtas nenid söndtavaroid: surin, jauh, konditerižed tegesed (sidä kesken paštikod), tisel', hel'pked (müslin pala).
Ozr

Järgeline ozr (), vai muite ozr, om Tähkheiniden sugukundan, Ozran heimon üks'vozne heinäsine kazmuz. Kul'tivirudas läz 10 tuhad vozid.
Ümbrikirjutand.
Londuseline kazmuz om 30..60 sm kortte, kul'tursortuiden korktuz om 90 sanimetrhasai. Seikhed oma püštoiktad pal'had. Lapakod siledad lehtesed oma 30 sanimetrhasai pitte i 2..3 sm levette, om korvuzid alusenno. Sädab tähkid läz 10 sm pitte i pol'tošt sanimetrhasai sankte, jogahižen änik om üks'jäine. Tähkad oma kogotud koumin.
Pölüstoitase iče, no ristikoičii-ki pölüstoitand om voimusine. Änikoičeb kezakus-heinkus, küpsneb heinkus-elokus.
Vegetacine pord om 60..110 päiväd sorthu kacten. Semned voidas idäda +1..+3 C° lämudel, küpsneda +18 C° lämudel. Semetas ozimmaha paksumba kaiked.
Kävutand.
Kävutadas söndtavaraks, tehnižeks kazmuseks, sötkeks. Tarbhaine torhuz oluden keitandan täht. Tehtas ozrsurint. Ozran vill' mülütab trahmalad i äi ližakahid vauktušid, ka villän enamba pol't lähteb furažaks, sötlemha maižanduzživatoid.
Vihm

Vihm om atmosferižed sadeged, kudambad langetas pil'višpäi nozoluden tippuiden formal.
Toižendad.
Luja vihm nimitase "valegeks", lühüdaigaine vihm om "kuro" vai "vihmkuro". Oleskeleb samaldusenke (ozon sädase) vai ei. Ku pen' sügüzline vihm jätktase hätken, ka pagištas, miše "sipsitab vihmda", "himotab", "pilskutab", "čidäb", "čimerdab", "čipitab vihmda", "čibaidoitab", "vihmub henošti", "hoikaižel vihmub", "sumegel ajab" vai "sumotab". Kändai jäks vihm pakaižen aigan — "jäine vihm".
Harakteristik.
Vihman tippuiden suruz oleleb 0,1..6 mm (sipsitajan vihman 0,5 mm da sen henomba), ned lanktas 2..9 metrad sekundpigusenke surudehe kacten. Järgeližen vihman muiktuzmär (pH) om 5,6.
Ku päiväine paštab vihman lendajid tippuid, ka voib nähta jumalanbembel't märitud arvoimižiš. Vihman pit'k olmatomuz vedab kuivaigale. Eländpunktoiden pind om kattud i umbištadud sadegid vaste, ka saudas erišt valegkanalizacijad päzumha sur'vezišpäi.
Muiged vihm.
Vihman muiktusenmär voib olda alemba himižen tegimišton, metallurgijan da toižen industrijan čudegiden tagut, konz rikin i azotan hapandused mülüdas čudegihe. Ned vedas erazvuiččiden lujiden muiktusiden sädandale, se poleneb vihmoiden muiktusenmärad.
Muiktad vihmad oma regionaline problem, paneb jändusid čudegišpäi vihmaks severziš-se kümniš kilometrid tegimišpäi raduisanke. Ku veden muiktuzmär pH 5,5, ka vezišton pohjan ližakahad bakterijad pölištudas. Konz muiktusenmär sase pH 4,5 znamoičendad, ka kaik kala surmičese, mugažo mavezižiden živatoiden da gavediden tobj pala.
Jarčalli

Jarčalli ( vai muite "Чаллы / Çallı", , vozil 1982−1988 — "Brežnev"), mugažo Čalnad vai Čalnan Randirdad, om Venäman lidn da lidnümbrik Tatarstanan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas. Se om tazovaldkundan kahtenz' surtte lidn, mülüb Alakaman lidnaglomeracijha (1,1 mln rist.), om konurbacijas Nižnekamskanke, mugažo Tukain rajonan administrativižeks keskuseks (ei mülü sihe).
Istorii.
Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadal kuti "Berežnije Čalni"-külä. Vl 1930 ühtištadihe sidä läheliženke "Rusttad Čalni"-külänke da anttihe lidnan statusad udenke nügüdläiženke nimenke.
Jarčallin ižandusen päsarak om avtosauvomine (KAMAZ:an da Sollers:an tegimed), andab lidnan produkcijan koume nelländest. Toižed sarakod oma sauvond, sömtegimišt (lihakombinat, maidkombinat, lindfabrik, vilugoičemižkombinat), energetine (Jarčallin LEK, Alakaman GES), cellülozbumagaine (kartonbumagkombinat).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kamanjogen hural randal (Alakaman vezivaradim), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Kazanihesai om 237 km päivlaskmha avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline, Alakaman vezivaradim pehmdab sidä. Voden keskmäine lämuz om +4,0 C°, kezakun-elokun +17,5..+20,3 C°, tal'vkun-uhokun −10,5..−11,2 C°. Paneb sadegid 555 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba redukus (60 mm), vähemba keväz'kus-sulakus (30..35 mm kus). Il'man vozne keskmäine relätivine nepsuz om 79 %.
Tobmuz.
Jarčalli om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidn jagase koumeks administrativižeks rajonaks: Avtotegimen, Komsomolan da Keskuzrajon.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 513 193 ristitud, vn 2021 — 548 434 ristitud. Kaik 529 797 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 531 tuhad eläjid vl 1995 i om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): totarlaižed — 47,2 %, venälaižed — 44,7 %, čuvašalaižed — 1,9 %, ukrainalaižed — 1,3 %, baškiralaižed — 1,2 %, marilaižed — 0,7 %, udmurtalaižed — 0,4 %, mordvinalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 0,4 %.
Islaman üks'toštkümne pühäpertid oma saudud lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan 24 pühäpertid oma avaitud, ned sijadasoiš alištadud lidnan tobmudele žiloiš päpaloin: Sündun Voznesenjan päjumalanpert', 14 jumalanpertid, kahesa časounäd, mugažo vanhuskolaižiden Illä-endustajan jumalanpert'.
Kaks' sijališt universitetad i nell' üläopendusen tošt aluzkundad (institutad) ratas lidnas.
Transport.
Jarčalli om sur' avtote- da raudtesol'm kahtenke stancijanke: "Jarčalli"-päraudtestancii i "Krugloje Pole"-sortiruindstancii («Kehker Pöud»). Järed jogiport om saudud lidnas.
Rahvahidenkeskeine civiline "Begiševo"-lendimport Nikolai Lemaev-ministran nimed (, "NBC / НЖК / UWKE", 643 tuh. passažiroid vl 2021) sijadase 28 km suvipäivlaskmha Jarčallin keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Moskvha i Piterihe, Surgutha i Nižnevartovskha, Sočihe i Mineraližihe Vezihe, Bakuhu i Antal'jaha.
Socialine verk (sait)

Socialine verk () om Internetsait, se kävutase socialižiden kesksidoiden sauvondan da organizacijan täht. Paralleližikš verk om reklaman sijaduz i marketingtedoidusiden abutuz.
Päeriližused: ičeze kävutajanlehtpolen sädand (pidab kirjutada todesižed NFI da informacii ičeze polhe), äi abutusid informacijan vajehtusen täht (čat, foto- i videoal'bomad, (mikro)blogad, kävutajangruppad da toižed). Kävutajan sebranikad oma «realižed» tobjimalaz (tunzi heid elos).
Verkoiden kaikiš tetabambad ozutesed oma Facebook, MySpace, Vk.com, Odnoklassniki, Google+, Twitter, LinkedIn, Bebo, mixi. Om severz'-se venälaižid socialižid verkoid, ozutesikš Vk.com, Odnoklassniki, AlterGeo, Maxpark, Moi Krug da toižed.
Istorii.
Elektronine tedotuzlaud tegihe socialižiden verkoiden edelkävujaks. Ezmäine CBBS-tedotuzlaud oli sätud IBM-kompanijan U. Kristensen-radnikal vl 1978. Vl 1983 kaik oli 800 elektroništ tedotuzlaudad mail'mas, vl 1988 — viž tuhad.
Satusekaz amerikaine Classmates.com-portal radaškanzi vl 1995, muga socialižed verkod saškanziba populärižust, šingotihe severt-se kümenikoid pojavid servisoid voz'kümnes. Socialižiden verkoiden todesine bum zavodihe vll 2003−2004, konz LinkedIn, MySpace i Facebook oma töhöpästtud. Runetas Odnoklassniki i Vk.com oma avaitud vspäi 2006.
Višnevskaja Galina

Galina Pavlovna Višnevskaja (Ivanova) (; sünd. 25. reduku 1926, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 11. tal'vku 2012, Moskv, Venäma) oli tetab nevondkundaline i venälaine operpajatai (soprano). (1966).
Biografii.
Naižen laps'aig mäni Kronštadtas. Pavel Ivanov-tat (1904−1958) oli repressiruidud edel Surt sodad. Zinaida-mam koli vl 1950. Galina služi röunman sodavägiš kuz'toštkümnevoččen i jäi elegiš Leningradan blokadan aigan, ezini pajataks sodakoncertoil.
Sodan aigan i sen jäl'ghe Galina openui muzikale da radoi Leningradan konservatorijas. Lopi opendust Moskvan konservatorijas vl 1966.
Pajatai vändi äi rolid erazvuiččiš opersädusiš, ühtni gastrolihe verhiš maiš.
Akvabus

Akvabus () om Piterin (Venälaine Federacii) kundaližen transportan enzne vezierik, jogitramvain sijaline nimituz, vedi passažiroid kezanavigacijan aigan (semendkuspäi redukuhusai). Astjoiden maršrutad mänihe Suomen lahtedme i Nevanjogedme lidnan magaduzrajonišpäi istorižhe keskushe, Piterin azjaližihe fartaloihe dai sen ezilidnoihe. Matk kaikuttušt maršrutadme ei otand enamb 40—45 minutad, i äjad seižutesed sijazisoiš läz metrostancijoid. Vl 2012 kaik radoihe 4 maršrutad lidnas.
Vspäi 2015 jätihe sistemad vaiše turistoiden täht kalližarvoižen biletan, passažirvalun reguläritomuden da paksun potencialižen üläkormadusen tagut, mugažo Rengazavtoten sauvondan lopindan taguiči.
Kubanilaižed kozakad

Kubanilaižed kozakad () oma venälaižen kozakišton pala Pohjoižel Kavkazal. Elädas Krasnodaran randas, Stavropolin randan, Adigejan da Karačajan-Čerkesijan päivlaskmaižes palas. Armijan štab sijadase Krasnodaras.
Voronež (znamoičendad)

Voronež om toponim venäkel'žiš tahondoiš i laivoiden riven nimituz. Se voib znamoita:
Kozakad

Kozakad (, , ) oliba eziauguižešti ukrainalaižiden etnografine grupp, möhemba Venäman imperijan ripmatoman azektud ristitišton ühthine nimituz segoitadud etniženke augotižlibundanke da ičeze kul'turan järgendusenke.
Ühthižed andmused.
Nügüd'aigaine oficialine ühthine lugumär om läz 67,5 tuhad ristituid (2010, Venälaine Federacii). Pagištas venäkelel penidenke dialektižidenke eriližusidenke.
Kozakad eliba repressijoiš i emigracijas läbi, nügüd'aigan lugetas alaetnosaks (vai erižeks rahvahaks). Elädas Venämas (suvipäivlaskmaižed regionad da Sibirin suvi tobjimalaz), Ukrainas, Kazahstanas da Pol'šanmas.
Valdkundaline služb.
17.-18. voz'sadoil Venäman tobmuz tarbhaiči uskoližust da oiktad radnikoičendad kozakoišpäi, mi vastkaroiči heiden valdan el'gendusenke i vedi vasthalibundoile (Bolotnikov, Razin, Pugačov). Vn 1897 Venäman imperijan rahvahanlugemižen mödhe kozakoiden lugu oli 3 millionad.
Voinkundad Venämas.
Kaik om 12 kozakoiden tipad/voinkundad Venämas:
Rusofobii

Rusofobii om viha Venämale da/vai venälaižile, Venäman ripmatoman irdpol'žen politikan kucub varud i mujub heilüle. Üks' tipižiš ksenofobijan avaidusišpäi.
Kaikiš suremb rusofobijan procent om Suomenmas, Turkanmas (62 %-oiden mödhe), AÜV:oiš (60 %), Norvegijas, Egiptas (57 %-oiden mödhe), Čehanmas, Šveicarijas (42 %-oiden mödhe), Saksanmas (37 %), Gruzijas (35 %), Danijas, Pol'šanmas (32 %-oiden mödhe) da Estinmas (23 %); i mugažo Serbijan Kosov-regionas (73 %).
Vepsläižiden keskes läz ani eile rusofobijad.
Unleashed Memories

«Unleashed Memories» ("Pästtud johtutesed") om Lacuna Coil-muzikgruppan kahtenz' studijanal'bom. Se om pästtud vn 2001 29. päiväl vilukud.
Krüčkov Koz'ma

Koz'ma Firsovič Krüčkov (; sünd. 1890, Donan sodavägiden agj, Venäman imperii — kol. 18. eloku 1919, Lopuhovk-külä, Saratovan gubernii) oli Donan kozak, ezmäine mez', ken sai Georgijan ristan Ezmäižes mail'man voinas.
Mez' oli sündnu vanhuskolaižiden kanzha, openui kirjkel't kodiš. Rikoi 11 saksalašt sodamest voinan zavodindas vl 1914 Prussijan i Pol'šanman röunal. Hän ühtni joukhu nellän kesken, joukule putui kaks' saksan varjoičendjoukud 27 mehenke, kozakad rikoiba 24 heišpäi. Krüčkov sai 16 satatest, no jäi elegiš, hänen hebol lugetihe 11 satatest vilus azegištospäi. Kätihe kozakad Venäman imperijan rahvahaližeks vägimeheks.
Koz'ma pölištui Rahvahanikoiden sodal vl 1919, ühtni Vauktaha armijha.
Lujima Seripos

Lujima Seripos (mans.: "Лӯимā сэ̄рипос" — «Homendezzor'a») om lehtez mansin kelel.
Lähtleb kerdan kahtes nedališ vspäi 1989, päofis om Hanti-Mansiiskas. Tiraž — 1750 ekzemplärad. Om üks'jäine mansinkel'ne lehtez mail'mas. "«Хōталакве»-lehtez" (veps. «Päivoihut») om lapsiden täht, pästtase ližalehteseks.
Om kirjutusid Hantin da Mansin avtonomižen ümbrikon tärktoiš azjtegoiš, mansilaižiden materialižes da hengeližes šingoteses, toižiš suomalaiž-ugrilaižiš rahvahiš.
Lambaz

Lambaz () om kabjživat, mülütadas Pall'azsar'vižed-sugukundha ("Bovidae").
Lambhan ižač om bošak, vai oinaz. Lambhanpoigaine om vodn (vodnaz, cikuine).
Lugumär.
Vl 2013 kaik oli 1 172 mln lambhid mail'mas. Valdkundad järedanke lambazvodindanke: Kitai — 185 mln lambhid, Avstralii — 89 mln, Indii — 75 mln, Sudan — 52 mln, Iran — 50 mln, Nigerii — 39 mln, Sur' Britanii — 33 mln, Uz' Zelandii — 30 mln.
Kaik enamba mi 200 lambhan sugud om sätud mail'mas.
Ümbrikirjutand i kävutand.
Živat om kodikoittud nügüdläižen Turkanman, Sirijan i Irakan territorijoil kahesa tuhad vozid tagaz vai sen amuižemb.
Täuz'kaznuded ižačud oleldas 70..160 kg (rekord 247,2 kg), emäčud 45..100 kg. Ižačud oma sar'vekahad tobjimalaz, emäčuil voib olda penid sar'vid. Sägun korktuz om 55..100 sm, hibjan piduz — 60..110 sm. Kandand vedase viž kud. Elädas 10..12 vodhesai. Lambaz om märehživat, otab sötkeks heinäsižid kazmusid, ei navedi karktoid heinid.
Kävutadas villad karvaspäi, lihad, maidod (tehmaha brinzad), razvad i ket; ottas kaclendtegoihe model'organizmikš (oz., Dolli-lambhaine).
Neandertalin ristit

Neandertalin ristit vai Neandertalilaine (), mugažo paleoantrop nevondkundaližes literaturas, om kividunu i assimiliruidud ristitun erik, kudamb eli 140—24 tuhad vozid tagaze Evropas, Azijan päivlaskmas i keskuses.
Nügüdläižed evropalaižed i azijalaižed mülütadas neandertalin ristitun genoman 2 %, afrikalaižed — 0,3 %.
Neandertalin ristit oli madalamb kazvol i levedamb ougil mi nügüd'aigaine, aivoiden mülü oli enamba, voib olda mahtoi pagišta. Keskmäine igä oli kaks'kümne vot. Mahtoi säta keihasid i radkaluid, kävuti lämoid. Sötlihe živatoiden lihal tobjimalaz, kävuti zell'kazmusid sömäks.
Brassempujan Vener

Brassempujan Vener om figuran fragment elefantanluspäi üläpaleolitan aigan. Se om löutud francižes Brassempui-kommunas vl 1892.
Fragmentan igä om läz 25 tuhad vozid (gravettan kul'tur). Figurut lugese ühteks kaikiš amuižembiš ristitun modon kuvišpäi.
Veimar

Veimar vai Vaimar ( [ˈvaɪmaɐ]) om lidn Saksanman keskuses, Türingii-federacijanmas. Sijadase Jenan da Erfurtan keskes.
Vspäi 1998 «Klassine Veimar» mülüb UNESCO:n mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe.
Istorii.
Eländpunktan istorii jätktase 10. voz'sadaspäi. Vl 1919 Saksanman uz' konstitucii oli vahvištadud neciš lidnas, i valdkundan istorijan pord (1919−1933) nimitase "Veimaran tazovaldkundaks". Vozil 1920−1946 lidn oli Türingijan pälidnaks, sid' sirtihe sidä lähižhe Erfurt-lidnha. Vozil 1949−1990 mülüi GDT:ha.
Veimar šingotase turizmal (650 tuh. ödumišt vl 2012), elektrotehnikan da inžiniringan edheotandoil. Tegimišton järedad kompanijad oma «Hydrema» (päfater da fabrik, kaikiš järedambad jüguavtod), «Bayer» (farmaceftine fabrik) i «Coca-Cola» (alkogolitomad jomižed). Municipalitetan pindan pol' otase kävutamižhe maižandusen edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Il'm-jogen randal (El'ban bassein), 200..481 m korktusil valdmeren pindan päl (208 m om keskmäine). Matkad Berlinhasai om 224 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 284 km avtotedme vai raudtedme.
Veimar jagase 10 lidnrajonha (saks. "Stadtteil") da 11 külärajonha (saks. "Ortsteil").
Eläjad.
Vn 2011 EÜ:n rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 65 542 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 66 675 eläjad vl 1955. Uskojiden mülükund (2011): ateistad — enamba pol't, Keskuzsaksanman evangeližen jumalankodikundan uskojad — 20,3%, katolikad — 6,1%.
Trabzon

Trabzon (mugažo turkan kelel, virktas [ˈtɾabzon], "Trapizon"), ende mugažo Trapezund () om lidn da meriport Turkanman pohjoižpäivnouzmas. Se om Trabzonan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud läz 756. vot EME. Se oli Amuižen Grekanman kolonii Τραπεζοῦς-nimitusenke ("Trapedzous"), Evsevii Kesarijalaine-istorikan mödhe. Vspäi 2014 agjan keskuzrajonan turkan oficialine nimituz om "Ortahisar".
Trabzon šingotase meriportal i turizmal. Kaivuztegimišton edheotandad oma ezilidnoiš, sadas nenid metalloid: vas'k, cink, hobed, raud, marganc. Sijaližed ančousad (sel'din toižend) kulutadas äiluguižiš restoranoiš, kazvatadud mecpähkmed i čajud lähttas portan kal't.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Mustmeren randal, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kolat-Dag-mägen pohjal (3410 m).
Klimat om subtropine valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +15,2 C°, kaikiš lujemb pakaine oleskeli −7 C°. Läz ei olele haloid. Paneb sadegid 902 mm vodes, enamba tal'vel, minimum heinkus (35 mm).
Eläjad.
Vn 2011 Turkanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 305 231 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Läz 800 tuhad eläjid om ezilidnoidenke, ned oma kaik Trabzonan agj faktižikš. Vspäi 2011 lugetas agjan kaikid eläjid lidnalaižikš.
Pontan grekalaižiden kund eläb lidnas, no heišpäi vaiše vanhad ristitud pagištas ičeze kelel.
Kroman'jonan ristit

Kroman'jonan ristit () oli nügüd'aigaižen ristitun aigaline ezitai, kudamb eli 40..12 tuhad vozid tagaze, üläpaleolitan aigan.
Se ristit eläškanzi Evropas äjan möhemba mi Neandertalin ristit, no hö eliba ühtel territorijal 40..30 tuhad vozid tagaz. Löutihe Kroman'jonan ristitun jändusid Evropan mägidme i Sibiriš.
Etimologii.
Ristitun nimituz libub kall'oiden Kro-Man'jon-karaspäi () Francijan suvipäivlaskmas, sen Dordon'-departamentan Le-Ezi-de-Tajak-Siröi-lidnas. Vl 1868 francine Lui Larte-paleontolog löuzi siš da ümbrikirjuti ristituiden severz'-se skeletoid üläpaleolitan azegidenke. Sen populäcijan märitud igä om 30 tuhad vozid.
Elonmaht.
Jäihe arheologižid kul'turoid heišpäi. Kroman'jonan ristitud tegiba azegid sarvišpäi i luišpäi kiviazegiden ližaks, mahtoiba säta čomitesid. Mectuz oli heiden kul'taks, kuvaziba živatoid, ristituid i mectusen statjoid mägikaroiden seinil. Oli mahapanendan verotegoid.
Eliba kundoikš (roduikš) 20..100 ristitunke, sädiba ezmäižid eländpunktoid mägikaroiš, tegiba eländsijid karvišpäi i kiviapakoišpäi (Sibiriš), čongoiba kodid mahuses. Sobihe karvid päle, mahtoihe pagišta. Koir om kodikoittud Kroman'jonan ristitul.
Südäikera

Südäikera vai Südäin (, "kardia"), paginoiš hengkera mugažo, om havadoikaz organ, kudamban abul veri jokseb sonidme.
Ristitun südäikera kogoneb nelläs havadospäi, ned oma jagatud seinil i klapanoil. Veren seičeme..kümne tuhad litroid läbitadas ristitun südäikerad ühtes päiveses, 3,15 mln litroid vodes.
Veri

Veri (vai čak, ) om organizman südäiümbrišton nozol likui ühtenzoitai kudeh. Kogoneb nozolas ümbištospäi (verenplazm, 50..60 %), leikocitoišpäi, eritrocitoišpäi da trombocitoišpäi (40..50 %).
Mehen veren mülü om 5,2 litrad keskmäras, naižen — 3,9 litrad, vaiše sündnuden lapsen veren lugumär om 200..350 ml. Veren pala täuz'kaznuden ristitun organizmas vajehtase 6..8 procentad röunoiš. Sel'grodaižil veri om rusttan mujun ližamujuidenke (vauhrusttaspäi muzarustthasai).
Veri cirkuliruib soniden sauptud sistemas südäikeran ritmižen likundan abul. Verenpörund ei kosketa hibjan toižid kudehid gistogematižiden barjeroiden olendan tagut.
Gematologii tedoidab veren eriližusid.
Koht

Koht (vai vac) om hibjan pala, pökhavad i sen seinäd. 
Päorganad oma südäikoht, soled, südäimunad, maks, sap'burak, südäimunanpäližed raugud, südäikohtunalaine raug, pärm. Naba jäb kohtun keskuses nabarihman heitandaspäi.
Kohtun karg om tetab avaros, arabine eziauguižešti. Alastoi koht praktikuiše nügüdläižen norišton modas, kuvadase čomamahtos paksus.
Oug

Oug (äilugus mugažo hardjod) om käden pala, sijadase ougnivelehen da künambruznivelehen keskes. 
Tobjimalaz, konz pagištas ougan polhe, ka lugedas ei käden üläpalad, no hibjan palad pän da käden keskes. Anatomižešti kuctas sidä ougniveleheks.
Kaimol

Kaimol () om sija ristitun ougnivelehen da rindstajan keskes.
Äi higon i izran rauguid sijadasoiš kaimlos. Bakterijad eläškatas niiden eritusiš i kuctas haižud aigan mändes. Kävutadas dezodorantoid hajud vaste i ližakangast kaičemha sobad.
Kaimlod oma kattud hibusil alaigäčun aigaspäi. Ei tekoi tarkoikti, mihe ned hibused oma tarbhaižed, — voib olda nahkan pindan nepsuden reguläcijan täht kaimlos, hosindad polendusen täht i seksualižusen ližadusele.
Märitas hibjan lämut kaimlos nozoluztermometran abul Evropan maiš.
Kagl

Kagl () om sel'grodaižiden hibjan pala, kudamb ühtištoitab päd hibjrungonke.
Kagl tegeb päd likujaks hibjrungon rindataden, i se abutab orijentiruindale avarudes, sömän tabadandale, kaičendale da äkkiližele londale. Kaglan aluz om kaglanrodad.
Nahk

Nahk om sel'grodaižiden organizman irdkatuz, kudamb kaičeb hibjad painusišpäi i ühtneb hengaidushe, termoreguläcijaha, vajehtamižihe da äjihe toižihe processoihe.
Päivituz

Päivituz om nahkan pimidund ul'traruskedsinižen sädegoičendan painuden tagut, päiväižen tobjimalaz.
Melanin-pigment sädase nahkan alašoiduiš päivitusen jäl'ghe, se om D-vitaminan aluz, kudamb om tarbhaine luiden kazvandan täht. Pigment vajehti hibjan tihedoid hibusid evolücijan processas.
Process.
Tariž päivituda penil aigoil, päivituz šingotase vitkos, vaugedverižil ristituil eriližikš. Hätkeline rattematoi olemine päiväižen sädegoičendas, mugažo solärijas, vedab löumendusidennoks, nervoiden i südäikeran sistemad mokičesoiš.
Kremad, katused, šläpad i sobad pit'kidenke hijamidenke kaitas hibjad päivitust vaste.
Himižed abutused i bronzatorad oma panemha ratud päivitust nahkale. Om vastal'žid-ki substancijoid, ned vauvhatadas nahkad.
Istorii.
Lugetihe päivitusen lujad mujud mehekahuden i radklassan tundmuseks amussai. Naižed i aristokratii panihe äi sobad päle kaičemha nahkan vauktust.
Vn 1903 Nobelän premii tedoiduses insoläcijan ližan polhe i Francijan tetabad naižed vajehtihe verod 1920-nzil vozil, lugeškatihe päivitust tervhuden nägubaks tunduseks.
Sitronics

«Sitronics» ("Ситроникс") om avoin akcionerine sebr, venämalaine koncern, elektrižiden ladimiden tegii da satai. Tegeb vspäi 1997 Zelenogradas (Moskvan pala). Om edheotandoid Voronež-lidnas, vspäi 2013 ei ole palakundoid verhiš maiš, om vaiše ezitaikundoid. Vn 2012 elokuspäi AFK Sistema-kompanii kontroliruib koncern täuzin.
Vn 2008 redukuspäi kodielektronikan «Sitronics»-torguindmarkanke pästand tuli lophu. Tehtas komponentoid da elektronižkartoid, mašiništod da projektoid telekommunikacijan täht, kompjuterprogramid, elektrotehnikad tegimišton täht.
Čak-čak

Čak-čak (, ) om totarine i baškirine rahvahaline mageduz medespäi da tahthaspäi.
Blöd varadase severz'-se kuid, čaptase veičel kebnašti.
Slokostind.
Vaumitadas kanamunoid härkmel solanke, ližatas jauhod i tehtas pehmdad tahtast. Levitadas, erigoittas hoikid jonoid i jagadas lühüdoikš keskustoikš. Räkištadas fritüras. Segoitadas vilugoittud paloid palabanke mezisiropanke, pandas mägeihudeks.
Čomitadas irgel kirjaval karamelil, pähkmil, marjasižel pastilal.
Siemens S10

«Siemens S10» om Siemens-kompanijan mobiline telefon. Pästtihe vspäi 1997.
Nece om ezmäine telefon mail'mas mujuekrananke. Sil om kahesa mujud. Voi rata GSM 900-standartan verkoiš (P-GSM). Kävutab SMS-tehnologijad. Kurn om SIM-kartan täht.
Änetab paginad 20 sekundhasai. Modem om saudud südäimehe. Telefon om 185 g vedutte. Avtonomine rad 10 čashusai (telefonii) vai 100 časud (varastusen režim).
Kall'voimujupirdand

Kall'voimujupirdand om kuvad mägikaroiš. Ristitud tegiba niid paleolitan aigan. Kuviden tobj pala om löutud Evropan territorijal, ristitud eliba mägikaroiš päzutamhas pakaižišpäi. Amuižed seinkuvad oma olmas Suvipäivnouzmaižes Azijas mugažo.
Al'tamir (mägikar)

Al'tamir () om mägikar Ispanijan pohjoižel mererandpolel, avtonomižes Kantabrii-ühthižkundas. Üläpaleolitan aigan polihromižed kall'kuvad oma löutud siš vl 1868. Mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1985.
Kuvad da pirdatesed ozutadas živatoid i antropomorfižid olijoid, om abstraktižid kuvid da kuvid predmetata. Sädused mülüdas Madlenan i Solütrein kul'turihe tobjimalaz, severz'-se kuvid oma tehtud Gravettan i aigaližen Orinjakan kul'turoiš uran-torijan datiruindan metodan satusiden mödhe. Tedon andmisuden mödhe, mägikar oli kävutamižes 22 tuhad vozid, 35 600..13 000 vot tagaz sihesai, kuni reduvalu blokirui tulendad karha.
Nügüdläine tulend mägikaraha sijadase nitul. Matknikoiden lugumär mägikaras om röunatud vilikon paksun levitandan tagut.
Petroglifad

Petroglifad vai Kall'kuvad ( "petros" «kivi» i γλυφή "glife" «leikand») oma išktud kivehe vai pirtud mujuil kuvad. Voib vastata kaikil kontinentil päiči Antarktidas. Ei lugegoi petroglifoikš kuvid hüvänke znamsistemanke.
Kaikiš amuižembad kuvad oma mecživatad, kuvatihe niid 40..20 tuhad vozid tagaz. Elon kuvad (mectuz, kargud, torad, verotegod) zavodidas aigaližes neolitas (6.−4. voz'tuha edel m.e.). Pirtihe kuvid mujuil mugažo, no se mujutadud eziauguine nägu om kaičenus hondomb, voib restavriruida mujuid niiden jättud palaižiden mödhe. Tehtas kuviden kompjuterkopijoid (sidä kesken 3D-kuvid) i kävutadas tedoidusiden täht.
Kuviden sädamižen ezmäine met oli verotegoiden oigenduz, löutas živatoiden-andoiden jändusid petroglifoidenno. Om kadonuzid-ki živatoid amuižiš kuviš, oz., mamant, sablänhambhaine tigr.
Brusak

Brusak () om torokanoiden ("Ectobiidae") sugukundan gaved'. Levitadud sinantropine erik. Hibj om koričman mujun.
Libub Suvižes Azijaspäi, koleb −5 C° lämudel. Elon aktivižuz mäneb öližel aigal päpaloin. Voib leta lühüdas. Ižačun hibj om kaidemb mi emäčun. Emäč tob munitest ičeze hibjan pindal, muniše 4..9 kerdad elos.
Kägentäid

Kägentäid (, "Acarina") oma živatoiden Hämähoukunvuiččed-klassan ("Arachnida") alaklass.
Kaikiš äiluguižemb klassan jaguz: nügüd'aigan enamba 54 tuhad erikoid om ümbrikirjutadud, sidä kesken 144 kividunust. Mugoi biologižiden erikoiden erazvuiččend sündui kägentäiden penen suruden tagut.
Akarologii om tedoidai kägentäid zoologijan jaguz.
Kojeged

Kojeged (üks'lugu "Kojeg") oma gavediden polifiletine jouk, pened öližed i hämäran lipkaižed ("Lepidoptera"-heimkund). Jouk mülütab enamba mi 15 tuhad erikoid.
Leviganduz.
Gavedid oma levitadud kaikedme mail'madme. Erased erikod elädas ristitun eländtahoiš (sinantropižed).
Erased erikod oma maižandusen satusen travijad, neniden kul'turoiden: puvill, rugiž da toine vill', kapust, jablokpu. Levitadud kojeg travib villasižid tegesid.
Ümbrikirjutand.
Kojegen pä om leved, kaks' hibusut oma püštti. Suugad oma kaidad, pidetud ribuikahanke paksus. Polifiletižen joukun erikod oma erazvuiččed hibjan sauvondan i suugiden soniden mödhe.
Suugiden maihutuzkeskust vajehtase 3..20 millimetrad röunoiš, erasti 40 mm ("Cosmopterigidae"- i "Coleophoridae"-sugukundad), harvoin lujas 60 millimetrhasai (sen'kojegiden sugukundan "Scardia"-heim).
Sugukundad.
Mülütadas kojegihe nenid sugukundoid:
Sonzared

Sonzared ( — "sifon" «pomp» i "apteron" «suugitoi») oma verenimijoiden gavediden heimkund.
Kaik lugetas 2086 erikod heimkundas (2011), sidä kesken nell' kividunut. Ühtenzoittas niid enamba mi 200 heimho 15..22 sugukundas. Sonzared oma levitadud kaikil kontinentil, no enamba venos i subtropižes klimatvöiš.
Gavediden metamorfoz om täuz'. Ned oma suugitomad sekundarižikš, suugad oma hajenuded evolücijan processas. Hibj om 1..5 mm pitte, 10 millimetrhasai harvoin. Londuseližes elos gavedin igä om kaks' kud da sen lühüdamb, no laboratorijas "Neopsylla setosa"-sonzar' eli 4,7 vot.
Sonzared oma ristitun, linduiden i imetaiživatoiden varuližiden läžundoiden kandajad. Likvidacijan märad oma paks pezend, ümbriradmine insekticidal (paremba kaiked kodiživatan).
Ludeged

Ludeged () oma gavediden alaheimkund.
Läz 40 tuhad erikod 50 sugukundas. Om travijoid i ližakahid ludegid maižanduses.
Erased tetabad erikod:
YouTube

YouTube (lugese "jutjub", kändase «SinäTorv» anglijan kelespäi) om populärine videohostingan sait.
Saitan aluz om pandud vl 2005 uhokun 14. päiväl. Vspäi 2006 se om Google-kompjuterižgigantan tütärkompanijaks. YouTube:n päfater sijadase amerikaižen Kalifornii-štatan San Bruno-lidnas (San Franciskon suvine ezilidn).
Kävutajad voidas kacta video saital vai panda ičeze videorolikad sinnä.
Lumineižne

Lumineižne (vai Sneguročka; ven. "Снегурочка") om Uden voden personaž, Pakaine-Dedan vonuk, hänen kaikenaigaine kaimdai i abunik.
Uden voden kuz'

Uden voden (Raštvoiden) kuz' om Uden voden da Raštvoiden praznikoičendan veroline atribut äjiš mail'man valdkundoiš.
Vero libui Saksanman lidnalaižes kul'turaspäi Uden voden zavodindal. Tegihe populärižeks Venämas i anglijankel'žiš maiš 19. voz'sadaspäi.
Tradicijan mödhe čomitadas kuzid pranzikale. Kuz' oleleb ratud vai londuseline. Erasti vajehtadas sidä erigoittud oksil kaičemha eläbad pud vai čomitadas eläbid kuzid pertin ezitanhas. Kävutadas toižid-ki igähižvihandoid kavag'puid: piht, pedai. Pandas kuzid irdal i pertiš praznikan aigaks.
Peugeot 308

«Peugeot 308» ("Pežo 308") om francižen Peugeot-kompanijan C-klassan avto. 
Pästandan augotiž — voden 2007 sügüz'ku. Vspäi 2013 tehtihe kahtent pol'ved. Vajehti Peugeot 307-avton model'rives. Vn 2021 semendkus koumanden pol'ven ühthekeradamine zavodiše, avton transmissii kändihe gibridižeks (benzin/dizel' elektrolikutimenke).
Ezmäižiden pol'viden dizainan toižendad: hetčbek (5 uksed i 5 sijad, 3 uksed i 4 sijad), universal (5 uksed, 5 sijad), sedan (4 uksed i 5 sijad), kupe (2 uksed i 4 sijad).
Škoda Yeti

«Škoda Yeti» ("Škoda Jeti") vai «Škoda 5L» om čehijalaine avto, Škoda Auto-kompanijan ezmäine krossover.
Pästtihe vozil 2009−2017. Model' eli restailingas läbi vl 2013. Vn 2015 redukus tehtihe 500-tuhaižen ekzempläran. Jäl'ghetulii — «Škoda Karoq» vspäi 2017.
Modelin dizainer om Jozef Kaban.
Renault Logan

«Renault Logan» ("Reno Logan") om B-klassan büdžetine avto, om ratud Romanijan Dacia-kompanijal, kudamb mülüb Renault-kompanijha vlpäi 1999. Pozicioniruiše šingotajiden valdkundoiden torgusiden täht.
Tehtas vspäi 2004, kahtenz' pol'v pästtase vspäi 2012. Avto möse kuti Dacia Logan Evropan valdkundoiš (päiči Venämas) i Marokos. Vn 2006 Dacia Logan MCV universal-konor'anke pästtas Venämas kuti LADA Largus. Vn 2018 lopus Loganan Stepway-versii om olmas ližatud klirensanke.
Venämas avton ezmäine pol'v pästtihe Avtoframos-tegimel (Moskv, möhemba «Reno-Rossija») vll 2005−2015. Reno Loganan kahtenz' pol'v pästtihe AvtoVAZ-kompanijan tegimel Tol'jattiš vspäi 2014.
Ezikezrad oma vejad (4x2-formul).