tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Zaraisk

Zaraisk () om Venäman lidn Moskvan agjan suvipäivnouzmas. Se om Zaraiskan lidnümbrikon (edel vn 2017 vilukud — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kahtes aigkirjas vl 1146 kuti "Osötr"-lidn, sid' vl 1225 kuti "Krasnii". Oli muretud mongoližil sodavägil vl 1237. Mainitase möst 14. voz'sadal kuti "Novgorodok Osötral", se kändihe Moskvan valdkundan palaks vl 1521. Kivine Kreml' om saudud vll 1528−1531 Vasilii III-carin käskön mödhe kaičemha valdkundad suvespäi kalaidajiden heimoiden londoišpäi. Zaraisk sai makundan lidnan statusad vl 1778. Üks'jäine nügüdläine lidnan nimituz om olmas 19. voz'sadaspäi. Raudte tuli lidnha vl 1870. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli alištunu nacistoiden bombardiruindale vn 1941 lopus.
Zaraisk šingotase kengiden fabrikal i höunehtegesiden fabrikal, metallurgižel kompanijal, avtokohendusen edheotandoil, sömtegimištol (leibänkombinat, jomad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalas, Osötr-jogen alajoksmusen oiktal randal läz täuzin ( 228 km pitte, Okan oiged ližajogi), 150..170 m ü.m.t. korktusil. Matkad Räzanin agjhasai om 15 km suvhe orhal. Matkad Moskvhasai om 145 km lodeheze. Lähembaižed lidnad oma Ozöri 24 km päivlaskmha-lodeheze orhal vai 33 km avtotedme i Luhovici 22 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai kaikil teil.
"Zaraisk"-raudtestancii radab lidnas 20-kilometrižen sarakon lopus "Luhovici"-stancijaspäi vaiše jüguiden täht, ei ole passažirühtenzoitust raudtedme vspäi 1969.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 17 156 eläjad, vl 1959 — 20 789 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 645 ristutud, vn 2021 — 20 736 ristitud. Kaik 23 368 eläjad oli lidnas vl 2017. Otab pol't lidnümbrikon ristitištos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 26..27 tuhad eläjid vll 1979−1992 (27 205 rist. vl 1990).
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,7 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 3,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (nügüdläine variant om letud vspäi 1681), Joann-endustajan päjumalanpert' (saudihe vll 1901−1904), kuz' jumalanpertid i nell' časounäd.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Zaraiskan pedagogine kolledž i Luhovicin agrariž-tegimištoližen tehnikuman kaks' filialad.
Dmitrov

Dmitrov () om Venäman lidn Moskvan agjan pohjoižes. Se om Dmitrovan ümbrikon (edel 2025. vot — lidnümbrikon, edel vn 2018 semendkud — rajonan) administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, «sodahoštusen lidn»-arvonke vn 2008 redukuspäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Jurii I Pit'kkäded-ruhtinasel vl 1154 kuti lidn Jahrom-jogen sokhal randal. Ruhtinaz nimiti lidnad sündnus Vsevolod III Sur' Peza-poigan sanuden valatusiš kahtenden Dmitrii-nimen mödhe, anttihe sidä nimed ph. Dimitrii Solunalaižen oiktastuseks. Lidn šingotaškanzi torguindtel Volgan i Moskvan jogiden keskes. Dmitrov i Galič oliba ühten ruhtinazkundan keskusikš 13.-14. voz'sadal. Dmitrovan ruhtinazkund oli ripmatoman edel 14. voz'sadan kesked, sid' oli alištadud Moskvan tobmudele, om likvidiruidud vl 1569. Dmitrov sai makundan lidnan statusad vl 1781. Saudud türmatud mehil kanal läbiti lidnan istorižid fartaloid vll 1932−1937, no vedi industrializacijannoks. Toižen mail'man sodan aigan tahond suvhe lidnaspäi oli okkupiruidud nacistoil kahteks päiväks vn 1941 lopus.
Dmitrov šingotase ekskavatoriden tegimel, freztömašinoiden tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (sildraudbetonkonstrukcijad, saiding, pumaterialad, elektrokabeliden koume edheotandad), sömtegimištol (lihakombinat, maidtegim, vauktuškombinat), pakuitesen tegimil (alüminiilent, stökolmülüd, gofr), mugažo trikotažan edheotand i meblin fabrik ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase municipaližen ümbrikon keskuzpalas, Kanalan Moskvan nimed päivnouzmaižel randal läz täuzin, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om vižkümne kilometrad suvhe. Lähembaine lidn om Jahrom koumes kilometras suvipäivlaskmha.
"Dmitrov"-raudtestancii radab lidnan suvipäivlaskmas vspäi 1901, sijadase kanalan randanno, elektrojonused lähttas Moskvan Savölovon päraudtestancijaspäi. Toine stancii om "Kanalstroi" lidnan pohjoižröunanno. Lidn om raudtesol'meks, ühtenzoitase oikti nenidenke lidnoidenke: Dubn, Krasnii Holm (Tverin agj), Aleksandrov (Vladimiran agj). Moskvan agjan sur' avtogengaz (A108-trass) läbitab lidnan pohjoižpalad. Jüguport radab kanalan randal.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 25 029 eläjad, vl 1959 — 34 518 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 61 305 ristutud, rajonan (nüg. ümbrik) kaks' videndest, vn 2021 — 65 574 ristitud. Kaik 67 506 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 68 792 eläjad vl 2020, se oli enamba 64 tuhad eläjid vll 1986−1998 (65 800 rist. vl 1992) i vll 2013−2023.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,6 %, ukrainalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 4,1 %.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Dmitrovan tehnikum, Dmitrovan rattematoman opendusen institut da sen kolledž, Moskvan agjan medicinižen kolledžan filial Dmitrovan filial, Moskvan üläopendusen aluzkundoiden severz'-se filialoid.
Ramenskoje

Ramenskoje () om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan suvipäivnouzmas. Se om agjan 14nz' lidn eläjiden lugun mödhe, Ramenskojen lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2019 semendkud — rajonan).
Istorii.
Ramenje-tahond («mecanröun» venän kelespäi) mainitase vl 1328 Ivan Kalita-ruhtinasen kirjeižes. Eländpunktan aluz om pandud 1770-nzil vozil kuti "Novo-Troickoje", sid' "Troickoje-Ramenskoje", möhemba nimitihe nügüdläižikš. Šingotihe tekstilin fabrikal vspäi 1831 (vspäi 2007 kaik enččed cehad oma anttud kortomha). Kätihe žilod makundan keskuseks vl 1924, se sai lidnan statusad vn 1926 15. päiväl keväz'kud.
Ramenskoje šingotase elektrotehnižel tegimel, ladimensauvomižen kahtel tegimel, mehanižel tegimel, perlitan tegimel, sömtegimištol (maidtegim, lihakombinat, sömkombinat, kiruhkeitosiden tegim), kosmetikan edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon pohjoižpalas, Moskvanjogen hural randpolel, 125 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 28 km päivlaskmha-lodeheze. Lähembaine lidn om Žukovskii ani päivlaskmha da lodeheze sen aerodromanke.
"Ramenskoje"-raudtestancii radab vspäi 1862 «Moskv (Kazanin päraudtestancii) — Räzan'»-keskustal. Toižed oma koume platformad: 42. km, Fabričnai, Ippodrom.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 28 405 eläjad, vl 1959 — 46 465 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 96 317 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) kaks' videndest. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', se ületi 100 tuhad vl 2013.
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,4%, ukrainalaižed — 1,4%, uzbekad — 1,4%, armenijalaižed — 1,3%, toižed rahvahad — 4,5%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Ramenskojen kolledž.
Vehk

Vehk () om monotipine heim Vehkanvuiččed-sugukundaspäi, sen tipine heim. Kogoneb üks'jäižes Vehk-erikospäi (), äivozne heinäsine kazmuz.
Leviganduz.
Kazvab Pohjoižen mapoliškon venos klimatas, Evropan, Azijan i Pohjoižamerikan arktižiš zonoišpäi subtropikoihesai.
Vehk navedib turbhikahid i mineraližid mahusid. Putub soil, kazvahtanuzil järvil i heindujil johtoil, vezištoiden randoil seižujanke vai joksijanke vitkos vedenke. Voib löuta nepsoiš mecoiš i nituil-luhtoil.
Ümbrikirjutand.
Vehkan jur' om sanged pit'k. Seikh om vihand ujelii karuidekaz, sarakoičese, 15..35 sm kortte. Lehtesed oma koumepalaižed, kaik ned čereduišoiš, kazdas jurespäi. Änikuz om toppaz. Tähthaižen pojavad henod änikod oleskeldas vauktan-ruzan vai sirenin ližamujun.
Änikoičeb semendkuspäi kezakuhusai. Plod küpsneb heinkus-elokus. Plod om üks'palaine konorüt, avaidase kaks'haz.
Kävutand.
Keratas zell'torhudeks vehkan lehtesid () änikoičendan jäl'ghe kezakun kahtendes polespäi. Tehtas karktad keitvet, ližatas kuivatud lehtesid zell'čajuihe erazvuiččenke kävutandanke.
Lehtesiden unotez ližadab litud i tervhuden ozutajid, kehtatab rauguiden funkcijoid i heitab vähäverust, sil-žo aigal tüništoitab nervid. Keitvezi spravitab čapatesid, erasti tehtas vannoid keitvedenke diatezad (zolotuhad) vaste. Vehkan valatoituz om sapinajai, antispazmatine i anestezine.
Šatur

Šatur () om Venäman lidn Moskvan agjan päivnouzmas. Se om Šaturan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2017 keväz'kud — rajonan) da kaikiš suremb lidn kahtespäi.
Istorii.
Lidnan tahond mainitase Vasilii I-ruhtinasen kirjeižiš vl 1417 i 1423 kuti Šatur-tahond (), se eziauguine nimen toižend kaičese Šatur-žilon (ven. Шатур) nimituses 15 km suvipäivlaskmha lidnaspäi. Ende pened küläd oliba Šaturan järviden randpolel. Vl 1919 zavodihe vaumičendad sauvomha Šaturan GRES:ad varatoitmaha Moskvad elektrusel, panihe žiloid: Šaturstroi, Šaturtorf, Must järv (ven. "Чёрное Озеро"). Kaikenaigaine GRES om saudud vll 1923−1925, radoi sijaližel turbhal.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud GRES:an sauvojiden žiloiden ühtištusel Šatur-radnikžilho vn 1928 semendkus. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1936 17. päiväl sulakud. GRES:an vägevuz ližadui vidhe kerdha koumen uden blokan sauvondan jäl'ghe vll 1966−1972. Vspäi 1989 GRES radab londuseližel gazal. Mülütihe lidnanvuittušt Kerv-žilod () lidnha vl 2004.
Šatur šingotase Šaturan GRES:al (elektruz i lämuzenergii), järedal mebel'kombinatal, mebel'kerthen edheotandal, mugažo Venäman Tedoakademijan lazeroiden da informacižtehnologijoiden tedoinstitut, i korktoiden lämuden fizikan institutan filial ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon päivlaskmas, Meščoran alangištos, 124 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Šaturan viž järved levitasoiš pohjoižhe lidnaspäi, kahten järven randad mülüdas lidnha: Pühäjärv () i Muromanjärv. Rujopoligon radab suvhe lidnfartaloišpäi. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 122 km päivlaskmha avtoteidme. Lähembaine lidn om Rošal' 21 km pohjoižpäivnouzmha orhal.
"Šatur"-raudtestancii radab lidnan päivlaskmas vspäi 1924 «Moskv (Kazanin päraudtestancii) — Murom»-keskustal.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 15 122 eläjad, vl 1959 — 19 629 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 32 885 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) nell' ühesandest. Kaik 33 222 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb ristitišt om enamba 30 tuhad eläjid vspäi 1989 (33 412 rist. vl 2016, 38 230 rist. vl 2021).
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,6 %, toižed rahvahad — 4,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma saudud da avaitud lidnas: nell' jumalanpertid i časoun'.
Šaturan energetine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Nobelän premii

Nobelän premii ( [nʊˈbɛ̂lːˌpriːsɛt], , [ˈnoʊbɛl]) om üks' kaikiš arvokahembiš rahvahidenkeskeižiš premijoišpäi. Sihe mülüdas mötal', diplom i rahalahj läz 1 mln US$ surtte. Anttas joga vodel vspäi 1901 kaikiš znamasižembiš tedoidusiš i löudusiš, järedas tondas ristitkundan kul'turha vai šingoteshe. Tedotadas laureatid redukun zavodindas.
Premii om alusenpandud Ročinman Al'fred Nobel'-himikan-inženeran da edheotajan (1833−1896) zavetoičendan mödhe. Viž arvlahjad oma sätud vl 1895 neniš sarakoiš: himii, literatur, mail'man kožund, fizik, medicin (fiziologii). Arvlahj ekonomikan tedoidusiš om alusenpandud Ročinman Riksbankal (keskuzbankal) vl 1968 i andase vspäi 1969, no se ei ole Nobelän premijaks formaližikš. Arvlahjan mail'man kožundas laureat valičese i lahjatase Norvegijan Oslo-pälidnas, pandas toižiden arvlahjoiden laureatid Ročinmas ceremonijanke Stokhol'mas.
Rahalahj, Nobelän komitetan i ceremonijan rajadused makstas Nobelän fondan rahoišpäi. Sen fondan statut om pädokument arvlahjan tondan ohjandimidenke. Vaiše eläbile personile sab oigeta premijad, mail'man kožundan arvlahj andase organizacijoile-ki. Voib ei antta premijad ku ei ole sättujid kandidatoid. Premii andase kerdan elos tobjimalaz. Voib jagada premijad kahten tedotön kesken, i lahjoitud mehiden lugu oleleb koume vai sen vähemba.
Nobelän komitet röunati nominacijoiden lugud. Mail'mas om Nobelän premijan analogoid neniš sarakoiš: matematik i informatik, geografii, muzik, čomamaht, arhitektur.
Eläb ezituz om tarbhaine sanudes premijad laureataspäi, hän pagižeb muga nimitadud «Nobelän memoriališt lekcijad», Nobelän fond publikoičeb sidä erižes tomas.
Beloozörskii

Beloozörskii () om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan suvipäivnouzmas. Mülüb Voskresensk-lidnümbrikho (edel vn 2019 semendkud — Voskresenskan rajonha), sen penemb lidn kahtespäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1961 "63. kilometr"-nimitusenke. Lidnanvuitte Beloozörskii-žilo sai lidnan statusad vl 2019.
Beloozörskii šingotase aviakosmižen sarakon tedoeksperimentaližil edheotandoil i aviasistemiden poligonal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon lodehes, Moskvanjogen hural randpolel, 124 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vedase läz vit kilometrid pidust' raudted, suvipäivlaskmha sišpäi. Mec i kaks' pen't järved oma raudten taga.
Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om kuz'kümne kilometrad lodeheze. Lähembaižed lidnad oma Bronnici kümnes kilometras suvipäivlaskmha orhal vai 17 km avtotedme, i Ramenskoje 15 km lodeheze orhal vai raudtedme. Lidnümbrikon Voskresensk-keskuz sijadase 22 km suvipäivnouzmha.
"Beloozörskii"-raudteplatform radab vspäi 1968 «Moskv (Kazanin päraudtestancii) — Räzan'»-keskustal. Matkad Moskvan agjan penehe rengazavtotehesai (A107-trass) om viž kilometrad lodeheze.
Tobmuz.
Beloozörskii oli lidnankundan keskuseks edel vn 2019 semendkud, lidnankund mülüti kaht žilod i nelläd küläd, sen pind oli 172,92 km².
Vspäi 2019 ümbrikon Administracijan Beloozörskan territorialine palakund radab lidnas.
Eläjad.
Vl 2002 žilon ristitišt oli 14 494 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnanvuiččen žilon (nüg. lidn) eläjiden lugu oli 17 842 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) ühesandez, vn 2021 lidnan — 13 737 ristitud. Kaik 18 234 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb eländpunktan ristitišt oli 17..18 tuhad eläjid vll 2009−2020 (18 297 rist. vl 2018).
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Venäman kaikiden pühämehiden (letihe vll 1999−2003), ph. Dimitrii Solunalaižen (vanh kivine i uz' puine).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol nomer 18, licei nomer 23, muzikškol nomer 2, čomamahtoiden «Flamingo»-škol.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Ivantejevk

Ivantejevk () om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Puškinon lidnümbrikon kahtenz' surtte lidn koumespäi (edel 2021. vot lidn oli lidnümbrikoks ičeksaz). Se om Moskvan pohjoižpäivnouzmaine ezilidn, agjan 24nz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1564 kuti "Vantejevo"-žilo (i lähine "Kopnino", mainitase "село Копнино и Ванте́ево тож"). Vll 1576−1628 Vantejevo-külä oli Stroican jumalankodin tobmuden al. Kaik koume fabrikad radoiba žilonno 18. voz'sadaspäi: vatken, kirjutandbumagan i špaleroiden. Nell' fabrikad oliba rados vodele 1917: kaks' tekstilišt, kanghiden mujutandan, villan kezerdusen. Kätihe "Ivantejevskii"-radnikžiloks vn 1928 21. päiväl semendkud. Raudte ühtenzoiti Moskvanke vll 1929−1930. Vl 1931 ühtištadihe tekstil'fabrikoid trikotažkombinataks. Mülütihe lähižid žiloid da anttihe lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vn 1938 uhokus.
Ivantejevk šingotase sauvondan betonsol'mel i edheotandoil (betonantegimed, raudbetontegesed, metalližen vanundan varažomad, elektrolämbitusen sistemad), sömtegimištol (leibänkombinat, oluden tegim) i mecan tedokeskusel. Vaiše pened tekstiližed edheotandad jäihe rados nügüd'.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Uč-jogen randoil ( 42 km pitte, Kläz'man hura ližajogi), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 17 km suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Puškino ani päivlaskmha i lodeheze, Fräzino 5 km päivnouzmha, Ščolkovo kahtes kilometras suvipäivnouzmha, Korolöv ühtes kilometras suvipäivlaskmha.
"Ivantejevk-2"-, "Ivantejevk"- (edeline vspäi 1936, nüg. vspäi 1967) i "Detskai"- (vspäi 1946) raudteplatformad ratas «Moskv (Jaroslavlin päraudtestancii) — Fräzino»-keskustal. «Holmogori»-avtote (M8-trass) mäneb ühtes..koumes kilometras päivlaskmha lidnaspäi.
Ivantejevk oli lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidn röunatab Korolövanke suves, Ščolkovon lidnümbrikonke päivnouzmas.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 22 207 eläjad, vl 1959 — 30 945 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 58 626 ristutud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,0 %, ukrainalaižed — 1,6 %, armenijalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 4,3 %.
Moskvan politehnižen universitetan Ivantejevkan filial i Moskvan telikundan inspekcijan openduzkeskuz oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Krasnoarmeisk (Moskvan agj)

Krasnoarmeisk () om Venäman lidn Moskvan agjan pohjoižpäivnouzmas, sen Puškinon lidnümbrikon koumanz' surtte lidn koumespäi i koumanz' surtte eländpunkt. Edel 2021. vot oli erigoittud lidnümbrikoks.
Istorii.
Ende "Muromcevo"-žilo oli olmas lidnan territorijal, se mainitase 16. voz'sadaspäi. Bumagkezerduzfabrik radoi žilos vspäi 1834, nimitihe fabrikad Rusttan Armijan i Laivišton oiktastuseks vn 1917 jäl'ghe.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1928 kuti "Krasnoflotskii"-radnikžilo. Vl 1934 Sofrinon artillerine poligon radaškanzi, saudihe personalan žilod senno, möhemba kodvihe raketiž-kosmišt-ki tehnikad. Ühtištadihe tekstiližen fabrikan žilod poligonan žiloidenke da anttihe lidnan statusad vn 1947 12. päiväl keväz'kud.
Krasnoarmeisk šingotase kaičendsarakon tedotegimištedheotandoil (mehanizacii, šlibakoiden sädand), himižel tegimel (denaturiruidud spirtad i produkcii niišpäi), sauvondmaterialiden pästandal (betontegim, savičun tegim), gofrokartonpakuitesen edheotandal sömtegimišton täht, mugažo sömkombinat radab. Kezerdusen da kanghiden fabrik ei ole rados vspäi 2014.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon suvipäivlaskmas, Vor'-jogen randal ( 108 km pitte, Kläz'man hura ližajogi), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnümbrik vedase šoidul Vladimiran agjan röunhasai. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 37 km suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Hot'kovo i Sergijev Posad pohjoižhe, Černogolovk suvipäivnouzmha, Fräzino, Ivantejevk i Puškino suvipäivlaskmha.
"Krasnoarmeisk"-raudtestancii radab vspäi 1956 15-kilometrižen sarakon passažirižeks lopstancijaks lidnanvuiččes Sofrino-žilospäi, edemba raudte läbitab lidnad i jätktase sodapoligonhasai. Lidn ühtenzoitase Moskvan agjan penenke rengazavtotenke (A107) vižkilometrižel sarakol suvipäivlaskmha. «Holmogori»-mante (M8-trass) mäneb kahesas kilometras päivlaskmha lidnaspäi.
Tobmuz.
Krasnoarmeisk oli enččen lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind oli 156,43 km².
Enččen lidnümbrikon tobmuden jäl'gmäižed pämehed oliba Aleksandr Födorov vn 2020 kezakuspäi vhesai 2021 i Kirill Timaškov (eloku 2018 — kezaku 2020).
Eläjad.
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 18 213 eläjad, vl 1979 — 25 951 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 294 ristutud, vn 2021 — 26 492 ristitud. Kaik 26 608 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om 25..27 tuhad eläjid vspäi 1979 (27 600 rist. vl 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,1 %, ukrainalaižed — 1,3 %, armenijalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman Katken (2010), ph. Aleksandr Nevalaižen (2011), i puine Sündun Voznesenjan (2002−2003).
Opendusen aluzkundad lapsiden täht oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 4, 6, 8), kaks' keskškolad (openduzkeskused nomer 1 i 2), škol-internat openikoiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, muzikškol, čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Serpuhov

Serpuhov () om Venäman lidn Moskvan agjan suves. Se om agjan 12nz'-13nz' lidn eläjiden lugun mödhe, Serpuhovan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2019 vilukud — rajonan) da üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1339 kuti "Serpohov". Se sai lidnan oiktusid vl 1374. Lidn oli Serpuhovan da Borovskan ruhtinazkundan keskuseks vll 1340−1473, sen jäl'ghe om alištunu Moskvan tobmudele. Lidnan nimitusen nügüdläine variant om olmas 16. voz'sadaspäi. Šingotihe erazvuiččiden kanghiden tehmižel 18. i 19. voz'sadoil. Toižen mail'man sodan aigan lidn alištui bombardiruindale 140 kerdad vn 1941 lopus, läz 600 pertid oli muretud, 202 ristitud pölištuiba.
Serpuhov šingotase elektrolikutimiden i ladimiden tehmižel, sauvondmaterialiden pästandal (raudbetontegesed, lämuzizoläcii, metalližed konstrukcijad), himižen kuidun edheotandal, turizmal. Serpuhovan motocikletine tegim radoi vspäi 1939, vll 1995−2013 Serpuhovan avtotegim, industrialine park om olmas sen sijas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalan päivlaskmas, Nar-jogen randoil ( 158 km pitte) läz sen lanktendad Okanjogehe huralpäi, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Okan randhasai om 1 km suvhe, Tulan agjan röunhasai om 6 km suvhe, Kalugan agjahasai om 12 km päivlaskmha. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 73 km pohjoižhe. Lähembaižed lidnad oma Puščino päivnouzmha-suvipäivnouzmha i Protvino päivlaskmha-suvipäivlaskmha.
"Serpuhov"-raudtestancii radab vspäi 1865 «Moskv — Tul»-keskustal. Jügujogiport (2 mln tonnoid vl 2007) radab Nar-jogen randal kahtes kilometras Okaspäi. Federaline M2-trass om saudud 4..6 km päivnouzmha lidnaspäi, Moskvan agjan sur' rengazavtote (A108-trass) mäneb 3..5 km pohjoižhe Serpuhovaspäi.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 90 727 eläjad, vl 1959 — 106 387 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 127 041 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) koume nelländest. Kaikiš suremb ristitišt oli 139..143 tuhad eläjid vll 1979−1996 (143 618 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,9%, ukrainalaižed — 1,6%, toižed rahvahad — 3,5%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Serpuhovan kolledž, Moskvan agjan Gubernskii-kolledž, Moskvan agjan medicinine kolledž nomer 5, Raketvägiden sodaakademijan Serpuhovan filial, Moskvan üläopendusen aluzkundoiden severz'-se filialid.
Rošal' (lidn)

Rošal' () om Venäman lidn Moskvan agjan päivnouzmas. Mülüb Šaturan lidnümbrikho vn 2020 semendkun 11. päiväspäi, sen penemb lidn kahtespäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1914 kuti "Krestov Brod"-žilo () udenno porhantegimenno. Udesnimitihe nügüdläižikš vn 1917 lopus vai vl 1918 Semön Rošal'-revolücioneran (1896−1917) kanzannimen mödhe. Kätihe radnikžiloks vn 1928 semendkus. Anttihe lidnan statusad vn 1940 7. päiväl redukud. Ühtištadihe porhantegint plastmassan tegimenke vl 1957, nimitihe himižeks kombinataks vl 1963. Vll 2004−2020 lidn oli erižeks lidnümbrikoks.
Rošal' šingotase kahtel himižel tegimel (tegesed ftoroplastaspäi, plastifikatorad), sauvondmujuiden tegimel i medicinižen etilspirtan edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Voimeg-jogen randal ( 27 km pitte, Kläz'man oigedpol'ne bassein), 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ratud Jubileinoje-järv (0,12 km²) om lidnan suvipäivlaskmas enččen letekar'jeran sijas. Järed ratud järv (läz 50 km²) zavodiše koumes kilometras pohjoižhe lidnaspäi turbhankaivandusiden sijas.
Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 145 km päivlaskmha. Lähembaine lidn om lidnümbrikon Šatur-keskuz 21 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha.
Mahusen kül'mdandan kaikiš lujemb süvüz oli 127 sm vn 1979 vilukus.
Kaks'kümnekilometrine raudtesarak tuleb lidnha Čerusti-radnikžilospäi, se radab vaiše jüguiden täht. Lähembaine avtotedme passažirraudtestancii radab Čerusti-žilos «Moskv (Kazanin päraudtestancii) — Murom»-keskustal.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 18 620 eläjad, vl 1959 lidnan — 21 819 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 272 ristutud, nügüdläižen lidnümbrikon kaks' ühesandest, vn 2021 — 21 401 ristitud. Kaik 20 590 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23..25 tuhad eläjid vll 1967−1992 (25 271 rist. vl 1970 i 25 256 rist. vl 1979).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,8 %, totarlaižed — 1,8 %, toižed rahvahad — 3,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen pühäpert' (vspäi 2000) i islaman loičendpert' oma avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' päivkodid (nomer 1, 5, 7, 8, 10, 11), kaks' keskškolad (nomer 2 i 6), licei V.V. Gusevan nimed, škol openikoiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, lapsiden sädamižen "Garmonija"-keskuz, lapsiden da norišton sportškol. Šaturan energetižen tehnikuman strukturine Rošalin alajaguz (edel vn 2023 sügüz'kud Rošalin tehnikum) i Openduzmetodine keskuz oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Marumenc

Marumenc () om heinäsižiden kazmusiden heim Saviheinižed-sugukundaspäi. Mülütab 35..37 erikod, niiden keskes oma üks'voččed, kaks'voččed i äivoččed.
Leviganduz.
Heimon erikod kazdas Evropadme, Päivlaskmaižes Azijas, Afrikan pohjoižes i suves. Oma introduciruidud AÜV:oiden territorijha (Pohjoižamerik).
Ümbrikirjutand.
Lehtesed oma kaidad pit'kačud, lancetanvuiččed vai sen kaidamba, kauktad käzimujegil.
Tophikahad vai löustkikahad änikused oma ümbärtud lehtesil. Änikon muju voib olda sinivauvaz, sinine vai pakuine. Viž äniklehtest änikos. Plodud oma pähkmuded, ned oma koverad munanvuiččed rupiškoikahad paksumba.
Kävutand.
Marumenc ištutase dekorativižeks kazmuseks padosaduiš i kall'saduiš (al'pinarijoiš). Mezjäižed navettäs heimon kazmusiden änikoid. Erasiden lipkaižiden gaved'madod ottas marumencan jurid sömäks.
Tervakaz anhusin-mujutim (vai rusked alkanet) mülüb "Anchusa"-heimon kazmusiden jurihe, mujutim om kel'tud Evropas E103-sömližaduz, segoitamatoi vedes.
Elektrogorsk

Elektrogorsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Moskvan agjan pohjoižpäivnouzmas. Röunatab Pavlovskii Posadan i Orehovo-Zujevon lidnümbrikoidenke.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vll 1912−1914 kuti žilo udenno elektrostancijanno (nüg. Elektrogorskan GRES), radoi sijaližel turbhal. Vn 1926 rahvahanlugemižes om kirjutadud kuti lidnanvuitte "Elektroperedač"-žilo (). Žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vn 1946 25. päiväl sulakud. GRES radab londuseližel gazal vspäi 1985. Lidn om erine lidnümbrik vspäi 2009.
Elektrogorsk šingotase elektrusen tehmižel GRES:an abul, kahtel zell'edheotandal i medicinižiden abutusiden tehmižel, sauvondmaterialiden pästandal (metalližed konstrukcijad, elektrolaudad, iknad, puižed apakod, trotuarine apakut, asfal't), sömtegimištol (kül'menzoittud sömtavarad, alkogolitomad jomad i marjasižed želed), mašinansauvomižel (avto- i aviakohenduzmašiništ, vilugoitimed), meblin i sen furnituran edheotandoil, mugažo voižimiden, himižreagentoiden i radsobiden tehmine om lidnas. Kaks' tedokeskust: keskuz AES:oiden varuitomudes i kivivoin ümbriradmižen institut.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 132 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Virk-jogi ( 15 km pitte, Kläz'man hura ližajogi) zavodiše lidnan ani suvipäivlaskmaižen röunan taga, kävutadas lidnan puhtastadud veziden vedhuzvaluks. Om uitoid lidnan pohjoižes. Matkad Vladimiran agjhasai om 5 km pohjoižpäivnouzmha orhal. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 65 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Orehovo-Zujevo suvipäivnouzmha i Pavlovskii Posad suvipäivlaskmha.
"Elektrogorsk"-raudtestancii radab lidnan pohjoižapalas vspäi 1925, se om 17-kilometrižen sarakon Pavlovskii Posad-lidnaspäi lopstancijaks. Edel 1995. vot se oli kaidraižuižen raudteverkon zavodindaks. Toine om «14. km»-passažirplatform lidnan suviröunal. «Volg»-mante (M7-trass) mäneb 2 km suvhe lidnaspäi. Moskvan agjan sur' rengazavtote (A108-trass) ümbärdab lidnad 3 km pohjoižpäivnouzmha.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 12 370 eläjad, vl 1959 lidnan — 11 454 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 480 ristutud. Kaikiš suremb ristitišt om 22..23 tuhad eläjid vspäi 2010 (23 085 rist. vl 2016).
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,4%, uzbekad — 1,6%, ukrainalaižed — 1,3%, moldovalaižed — 1,2%, azerbaidžanlaižed — 1,0%, toižed rahvahad — 3,5%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Pavlovskii Posadan tehnikuman filial.
Kaarin

Kaarin ( [ˈkɑːrinɑ], «Pühän Katerinan») om Suomenman lidn Suvipäivlaskmaine Suomenma-agjan keskuzpalas. Se om agjan administrativižen Turku-keskusen päivnouzmaine i suvipäivnouzmaine ezilidn.
Istorii.
Suomenman kaikiš amuižemban (12. voz'sada) jumalanpertin aluz om löutud lidnanno. "Kaarin"-eländpunkt sai municipalitetan statusad vl 1869. Anttihe lidnan statusad vl 1993. Piikkiö-kund () om ühtištadud Kaarinanke vl 2009, Kaarin oti Piikkiön lidnanznamad sil-žo aigal.
Kaarin šingotase holitišiden sferal i Turkun magaduzrajonaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren Kuusistonsal'men randal.
Mante ühtenzoitab lidnad Turkun sarištonke. Matkad Hel'sinkihesai om 150 km päivnouzmha orhal vai avtotedme.
Vn 2018 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind oli 179,58 km², sidä kesken kuivma 150,65 km², meri 27,88 km², sokaz ma oti 1,05 nellikkilometrad.
Eläjad.
Vl 1985 nügüdläižen lidnan territorijan eläjiden lugu oli 21 981 ristitud, vl 2000 — 26 746 ristitud, vl 2010 — 30 911 ristitud, vl 2020 — 33 979 ristitud. Kaikiš suremb lidnankundan ristitišt om nügüd'.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 91,4 %, ročin kel' — 4,3 %, toižed keled — 4,3 %.
Losino-Petrovskii

Losino-Petrovskii () om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Losino-Petrovskijan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1708 kuti nahkoiden ümbriradmižen tegim Venäman armijan täht da žilo senno. Lähine carin pert'kuln Nikol'skoje-Sobakino-žilo ühtištui nahkan Losinai-manufakturan žilonke aigan mändes. Žilon oficialine nimituz oli "Petrovskai ezilidnalaine slabad" (). Tekstiližed fabrikad radaškanziba slabadas ümbri 19. voz'sadan keskespäi, nevondkundaližen aigan ned oliba Mononon harjvillan kombinataks (9 tuhazesai radnikoid). Kätihe slabadad radnikžiloks nügüdläiženke nimenke vl 1928. Žilo sai lidnan statusad vn 1951 12. päiväl heinkud.
Losino-Petrovskii šingotase šuukkanghiden fabrikal i holitišiden sferal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalas, Kläz'man oiktal randal, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 28 km päivlaskmha. Lähembaižed lidnad om Vanh Kupavn 6 km suvhe i Ščolkovo 10 km päivlaskmha-lodeheze. Lähembaine raudtestancii om Monino 3 km suvhe.
Lidn oli Ščolkovon rajonan palaks vhesai 1996, sid' erine lidnümbrik-eländpunkt. Vl 2018 ližaduihe 17 žilod da küläd lidnümbrikho.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 8 454 eläjad, vl 1959 lidnan — 16 688 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 550 ristutud. Otab pol't nügüdläižen lidnümbrikon ristitištos. Kaikiš suremb ristitišt om enamba 23 tuh. eläjid vspäi 2012 (25 424 rist. vl 2018). Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid i časoun' oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,4%, uzbekad — 1,7%, ukrainalaižed — 1,4%, armenijalaižed — 1,2%, tadžikalaižed — 1,0%, toižed rahvahad — 3,3%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Ščolkovon kolledžan strukturine alajaguz nomer 7.
Orehovo-Zujevo

Orehovo-Zujevo () om Venäman lidn da raudtesol'm Moskvan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Orehovo-Zujevon lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2018 vilukud — rajonan, ei mülünd sihe).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud lidnan statusanke Orehovo-, Zujevo- (mainitase vl 1209 kuti "Voločok Zujev") i Nikol'skoje-žiloiden ühtenzoitusel vl 1917. Žilod kazvoiba tekstil'fabrikoiden sauvomižen tagut 18. voz'sadaspäi. Vl 1890 kaik 17 fabrikad radoiba Orehovos 30 tuh. radnikoidenke. «Moskv (Kurskan päraudtestancii) — Alauz'lidn»-raudte läbiti Orehovo-žilod vl 1862. Vl 1929 mülütihe Dubrovk-žilod lidnha. Ühtištadihe kahesad tekstil'fabrikad bumagkanghiden kombinataks (ei ole rados). Pästtihe sauvondmaterialid (pumaterialad, savič).
Orehovo-Zujevo šingotase himižel tegimel (tervad, fenoplastad, tektolitad, kleid), raudtetransportal, torguindal i erazvuiččil toižil holitišil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon pohjoižes, Kläz'm-jogen molembil randoil, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Vladimiran agjhasai om seičeme kilometrad pohjoižpäivnouzmha.
Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 78 km päivlaskmha. Lähembaižed lidnad (orhal) oma Likino-Dulövo seičemes kilometras suvhe, Drezn 7 km suvipäivlaskmha i Elektrogorsk 12 km lodeheze.
"Orehovo-Zujevo"-raudtestancii radab lidnan suves vspäi 1861 (kaks' platformad), mugažo "Krutoje"-passažirplatform om päivnouzmas i "Severnii"-seižutezpunkt suves. Moskvan raudten sur' rengaz läbitab lidnan suvipäivnouzmašt pol't (tuli vl 1899, om saudud täuzin vodele 1943), järed "Orehovo-Zujevo"-sortiruindstancii radab renghal vspäi 1970 lidnan suves vedimdepon ühtes. Moskvan agjan sur' rengazavtote (A108-trass) mäneb lidnan kal't, sen uz' pala ümbärdab lidnad päivlaskmaspäi. Lidn ühtenzoitase vižkilometrižel sarakol «Volg»-avtotenke pohjoižes (M7-trass).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 99 273 eläjad, vl 1959 — 108 297 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 120 670 ristutud, nügüdläižen lidnümbrikon pol', vn 2021 — 105 745 ristitud. Kaik 119 956 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 135..137 tuhad eläjid vll 1982−1993 (137 198 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,0 %, totarlaižed — 1,5 %, armenijalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman sündundan päjumalanpert' (om saudud vll 1872−1895), kümne jumalanpertid i časoun'. Islaman mečet' om avaitud.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Orehovo-Zujevon raudtetehnikum, Valdkundaližen GTU:n Professionaliž-pedagogine kolledž, Valdkundaližen GTU:n Tegimištoliž-ekonomine kolledž, Dizainan kolledž, Moskvan agjan medicinine kolledž nomer 3, Moskvan üläopendusen aluzkundoiden koume filialad.
Kalin

Kalin () om penzhiden i madaliden puiden heim, läz 160 erikod. Mülüb Adoksanvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižes mapoliškon venos vös, mugažo Madagaskaral, Antilan (Kariban) saril i Andiden pautkil.
Ümbrikirjutand.
Erikoiden tobj pala om pil'vesenvastaine i navedib nepsut. Toižiden erikoiden lehtesed lanktas tal'veks vai kahtel vodel, toižed erikod oma igähižvihandad.
Kalin äikerdoičese semniden ištutandal, vihandoil čokvezoil i jürdunuzil kül'goksil. Plod om lumarj rusttan vai mustan mujun, pakuižen mujun harvoin. Plodun üks'jäine lu om ellipsanvuitte päpaloin.
Kävutand.
Ottas erasiden erikoiden ploduid sömäks, zelläks, mugažo kävutadas kor't medicinan metoiš.
Kazvatadas dekorativižeks kazmuseks. Kalinan väll' pol' sadus om alastuz travijoiden satatesile, pidab purskutada penzhid himižil abutusil aigaižel.
Krasnoznamensk (Moskvan agj)

Krasnoznamensk () om Venäman lidn, lidnümbrik da SATÜ Moskvan agjan keskuzpalan suvipäivlaskmas. Kosmoslendandoiden dublirui ohjastuzkeskuz radab lidnas, se-žo keskuz om päine valdkundan kaičendsarakon täht.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1950 kuti žilo "Golicino-2"-nimitusenke Sidorovskoje-žilonno, konz edahaižen aviacijan radiokeskuz radoi jo Sidorovskojes. Kätihe sauptud radnikžiloks vl 1977 peitol'ženke "Krasnoznamensk"-nimenke, oficialine nimituz jäi edeližeks. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1981 14. päiväl sügüz'kud. Udesnimitihe nügüdläižikš oficialižešti vl 1994.
Krasnoznamensk šingotase kaičendsarakon i tedotehmištol'žen kompleksan edheotandoil, mugažo plastikkartoiden edheotand i likörvintegim ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Odincovon i Naro-Fominskan lidnümbrikoiden keskes, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Uz' Moskv) om 2 km suvipäivnouzmha, Moskvan rengazavtotehesai — 27 km pohjoižpäivnouzmha. Lähembaižed lidnad (orhal) oma Aprelevk (raudtestancii) 4 km suvhe i Golicino (raudtestancii) 1 km lodeheze.
«Vaugedvenäma»-avtote (M1-trass) om lidnan pohjoižröunaks. Moskvan agjan pen' rengazavtote (A107-trass) mäneb 1..2 km päivlaskmha lidnaspäi.
Krasnoznamensk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Lidnfartaloiden pind om 6,09 km².
Eläjad.
Vl 1996 lidnan ristitišt oli 25 300 eläjad, vl 2002 — 28 044 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 36 103 ristutud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Ortodoksižen hristanuskondan Mikoi-arhangelan jumalanpert' (om saudud vll 2014−2016) i Tozioiktan Lazarin časoun' oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 88,4%, ukrainalaižed — 5,9%, vaugedvenälaižed — 1,9%, armenijalaižed — 1,0%, toižed rahvahad — 2,8%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma privatine Krasnoznamenskan lidnalaine kolledž, valdkundaližen Odincovon tehnikuman filial i Moskvan privatižen finansiž-tehmištol'žen «Sinergii»-universitetan regionaline palakund.
Dedovsk

Dedovsk () om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Mülüb municipaližhe Istr-ümbrikho (edel 2025. vot — lidnümbrikho, edel vn 2017 keväz'kud — Istran rajonha), sen kahtenz' surtte lidn i eländpunkt.
Istorii.
"Pustolän, ende Dedovo-külä" mainitase ezmäižen kerdan aigkirjas vl 1573. "Dedovo"-žilo om znamoitud vn 1784 kartal.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vll 1911−1913 kuti "Dedovskii"-žilo udenno kezerdusen da kanghiden fabrikanno (nügüd' pästab tehnižid kanghid). Nügüd'aigaine fabrik šingoti Dedovskijad teravas, i se lainzi Dedovo-žilod aigan mändes. Kätihe radnikžiloks vn 1925 21. päiväl semendkud. Žilo kazvoi, mülütihe kümne eländpunktad sihe. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1940 nügüdläiženke nimitusenke. Toižen mail'mansodan aigan Toran Moskvas pala mäni lidnas da sen ümbrištos vn 1941 tal'vkun 2.-8. päivil.
Dedovsk šingotase tekstiližel da omblemižel sarakol (tehnižed kanghad, sportivižed i korporativižed sobad, kengiden fabrik), ladimensauvomižel (märičendkompleksad i avtomatik gazkompleksan täht), mugažo leibtegim i seinapakuden (oz., metrostancijoiden täht) edheotand ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon päivnouzmas, 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Istr-jogen hurad Gräzev- i Nahabink-ližajoged ( 10 km pitte, "Нахабинка" 25 km pitte) jokstas ani suvhe lidnaspäi.
Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om kaks'kümne koume kilometrad päivnouzmha. Lähembaižed lidnad oma Istr 15 km päivlaskmha orhal, avtotel vai raudtel, Moskvan Zelenograd-rajon 10 km pohjoižhe orhal, i Krasnogorsk 12 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai teidme. Venäman kaikiš järedamb lidnanvuitte Nahabino-žilo (46,5 tuh. rist. vl 2020) zavodiše ani suvipäivnouzmha lidnaspäi.
"Dedovsk"-raudtestancii (lidnan keskuses, vll 1906−1965 stancijan nimituz oli "Gučkovo"), "Malinovk"- (suvipäivnouzmas) i "Miitovskai"- (lodehes) platformad ratas lidnas «Moskv (Rigan päraudtestancii) — Volokolamsk»-keskustal. Volokolamskan mante läbitab lidnan pohjoižpalad.
Tobmuz.
Dedovsk oli lidnankundan keskuseks edel vn 2017 keväz'kud, sen pind oli 25,52 km².
Eläjad.
Vl 1939 radnikžilon ristitišt oli 13 529 eläjad, vl 1959 lidnan — 19 549 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 29 108 ristutud, vn 2021 — 30 731 ristitud. Kaik 29 558 eläjad oli lidnas vl 2017. Otab nelländest ümbrikon ristitištos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om 27..30 tuhad eläjid vspäi 1979 (30 740 rist. vl 1989 i 30 731 rist. vl 2021).
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,7 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 4,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Ph. Jurgii-vägestusenkandajan jumalanpert' om saudud vll 2000−2005. Baptizman «Päzutand»-pühäpert' (vspäi 1948) om avaitud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 5, 7, 11..13, 17, 29, 50), koume keskškolad (nomer 1, 3, 4), licei, ehtal'ne škol, lapsiden sädamižen studijad, čomamahtoiden školan V.A. Širšovan nimed palakund (Istr, edel vn 2023 sulakud Dedovskan muzikškol), Istran sportškolan N.L. Fedorovičun nimed palakund.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Ruz

Ruz () om Venäman lidn Moskvan agjan päivlaskmas. Se om Ruzan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2017 vilukud — rajonan), üks'jäine lidn i kahtenz' surtte eländpunkt lidnanvuiččen Tučkovo-žilon jäl'ghe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan moskvalaižen Ivan Kalita-ruhtinasen vn 1328 vai 1339 zavetoičendas kuti "Ruz'skoje-žilo" (). Nimitihe jogen mödhe, sen nimel om parallelid baltijan keliš. Lidn oli Zvenigorodan ruhtinazkundan palaks vhesai 1462. Om alištunu Moskvan tobmudele rattemata 16. voz'sadaspäi. Varmitadud lidnuz oli Ruzas, mapudotesed jäiba sišpäi. Vl 1782 Ruz sai makundan lidnan statusad. Sauvoškanzihe tehmišton edheotandoid 19. voz'sadan keskespäi. Toižen mail'mansodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (25. reduku 1941 — 17. viluku 1942), erased pertid oliba muretud, no istorižen keskusen pertišt om kaičenus tähäsai.
Ruz šingotase sömtegimištol (leibtegim, maidtegim, likörvintegim), omblendfabrikal, meblin fabrikal, tipografijal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalan päivlaskmas, ühtennimižen jogen alajoksmusen hural randal tobjimalaz ( 145 km pitte, Moskvan hura ližajogi), 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ruzan vezivaradim (33 km²) om saudud ülezjogen 10 km lodeheze lidnaspäi vll 1965−1966, Ozernan vezivaradim (23 km²) om täuttud vl 1967 8 km pohjoižhe Ruzaspäi. Matkad Moskvan röunhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 72 km päivnouzmha orhal vai 80 km avtotel. Lähembaine lidn om Možaisk 24 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 29 km avtotedme.
Moskvan agjan sur' rengazavtote (A108-trass) läbitab lidnan päivnouzmašt palad. Lähembaine raudtestancii radab Tučkovo-žilos 22 km suvipäivnouzmha avtotedme.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 4 584 eläjad, vl 1959 — 5 957 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 495 ristitud, rajonan (nüg. lidnümbrik) videndez. Kaikiš suremb ristitišt oli 15..16 tuhad eläjid vll 1992−2001 (16 400 rist. vll 1998−2001). Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Eläbzdusen päjumalanpert' (om saudud vll 1714−1721), koume jumalanpertid i koume časounäd oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,0%, ukrainalaižed — 2,2%, armenijalaižed — 1,7%, vaugedvenälaižed — 1,2%, toižed rahvahad — 3,9%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Moskvan čomamahtoiden kolledžan Ruzan filial i Moskvan agjan medicinižen kolledžan nomer 1 Ruzan filial.
Elektrougli

Elektrougli ( «elektrohiled») om Venäman lidn Moskvan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Balašihan suvipäivnouzmaine ezilidn, mülüb Bogorodskan lidnümbrikho (edel vn 2018 kezakud — Noginskan rajonha). Lidnümbrikon kaikiš penemb lidn eläjiden lugun mödhe, koumanz' surtte eländpunkt.
Istorii.
Kudinovo-žilo (om erižeks eländpunktaks tämbäi-ki 3 km pohjoižhe) mainitase vspäi 1742 vauktan saven löudmižsijanno. «Elektrougli»-tegim da žilo senno oliba saudud läz Kudinovo-žilod vl 1899. Lämoinvastaižen savičun kaks' tegint oliba saudud Žohovad-vellil-torgovanoil Kudinovo-raudtestancijanno vl 1900. Keramine kombinat radaškanzi niiden alusel vl 1930.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud kuti "Elektrougli"-radnikžilo neniden žiloiden da küliden ühtištusel vn 1934 3. päiväl heinkud: Sur' i Pen' Vasil'jevo, Kamenk (), Safonovo, Gorki, Kamčatk (ven. "Камчатка"), žilo Kudinovo-raudtestancijanno, «Elektrougli»- i «Mosogneupor»-tegimiden žilod. Om lidnan statusanke vs 1956 kül'mkun 2. päiväspäi. Mülütihe kaks' lähišt žilod lidnha vl 2005. Sur' kar'jer kävutihe saven samižen jäl'ghe, miše mahapanda kovid kodijändusid, se om järed «Timohovo»-poligon 5 km pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi, uden pertišton sauvond om röunatud sen tagut.
Elektrougli šingotase elektrohil'tegesiden tedotehmištol'žel kompleksal (elektrojoksusen himižed akkumulätorad da batarejad, elektrodad, tegesed kaičendsarakon täht i uded materialad), «Elektrougli»-tegimel, keramižen savičun kombinatal, tehnižen hil'nikan tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon suvipäivlaskmas, 135..145 m ü.m.t. korktusil. Malinovk-jogi ližaojidenke lähteb päivlaskmha lidnaspäi (, Moskvan hurapol'ne bassein). Kamenskii-uit om suviröunal. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 23 km päivlaskmha. Lähembaižed lidnad (orhal) oma Noginsk i Elektrostal' 12..18 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha, Balaših 2..6 km päivlaskmha i lodeheze, Vanh Kupavn 7 km pohjoižhe.
"Elektrougli"-raudtestancii radab lidnan pohjoižröunal «Moskv (Kurskan päraudtestancii) — Vladimir»-keskustal vspäi 1861. Stancijan eziauguine nimituz oli "Vasil'jevo", vll 1892−1963 nimitihe "Kudinovo:ks".
Viž küläd i žilo mülüihe lidnankundha Elektrouglin ližaks vn 2018 kezakuhusai. Lidnankundan pind oli 58,42 km².
Eläjad.
Vl 1939 radnikžilon ristitišt oli 8 520 eläjad, vl 1959 lidnan — 14 016 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 136 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) kümnendez. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd', se om enamba 20 tuhad eläjid vspäi 2007. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Stroican jumalanpert' (om saudud vll 1897−1900, kellčuhunduz vl 1908) i časoun' oma olmas lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,2%, ukrainalaižed — 1,2%, toižed rahvahad — 3,6%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Moskvanaluižen «Energija»-kolledžan (baziruiše Reutovas) Bogorodskan palakund.
Ibn Sina

Ibn Sina, täuz' nimi om Abu Ali Husein ibn Abdullah ibn al'-Hasan ibn Ali ibn Sina ( "Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā"; sünd. 16. eloku 980 Afšan-žilho Buhar-lidnanno, Samanidoiden valdkund, nüg. Uzbekistan — kol. 18. kezaku 1037 Hamadan-lidnas, Abbasidoiden halifat, nüg. Iran, mavzolei om saudud sihe kauman päl), om tetab kuti Avicenna Päivlaskmmas, oli keskaigaine persine tedomez', filosof da lekar', päivnouzmaižen aristotelizman ezitai.
Islaman keskaigaižen mail'man kaikiš tetabamb da valatoitai filosof-tedomez', eli islaman «kuldaižen aigan».
Biografii.
Mez' oli Samanidoiden emiroiden i Dailemitoiden sultanoiden tanhaližeks lekarikš, radoi vizirikš Hamadanas erasen aigan.
Sädused.
Kaik sädi enamba 450 tedotöd tedon 29 sarakos, sidä kesken neniš: medicin, filosofii, astronomii, mehanik, himii, geologii, logik, runoišt. Tuliba meihesai vaiše 274 tedotöd, äjad oma kirjutadud runoil.
Koume enciklopedijad oma tedotöiden keskes:
Drezn

Drezn () om Venäman lidn Moskvan agjan päivnouzmas. Mülüb Orehovo-Zujevon lidnümbrikho, sen kaikiš penemb lidn nelläspäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1897 kuti žilo udenno kezerdusen da kanghiden fabrikanno. Se sai lidnan statusad vn 1940 7. päiväl redukud.
Drezn šingotase kazmuzhonuzižandusel i tekstiližel fabrikal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon päivlaskmas, Drezn-jogen oiktal randal ( 33 km pitte, ende "Дроздна", Kläz'man oiged ližajogi), 123 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 70 km päivlaskmha. Lähembaižed lidnad (orhal i teidme) oma Orehovo-Zujevo 10 km pohjoižpäivnouzmha, Likino-Dulövo 10 km suvipäivnouzmha, Pavlovskii Posad 15 km päivlaskmha.
"Drezn"-raudtestancii radab lidnan pohjoižes «Moskv (Kurskan päraudtestancii) — Vladimir»-keskustal vspäi 1861.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 11 295 eläjad, vl 1959 lidnan — 11 530 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 820 ristutud, rajonan (nüg. lidnümbrik) viž procentad. Kaikiš suremb ristitišt oli 13 047 eläjad vl 1989. Ortodoksižen hristanuskondan Stroican jumalanpert' (om saudud vll 1849−1887) udessündutase lidnas, mugažo Paraskeva-moknikan jumalanpert' (om saudud vll 1990−2000) om olmas lähižes Gorbačih-küläs ani suvipäivnouzmha lidnaspäi Dreznan avtoümbärtenno.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,6%, ukrainalaižed — 1,2%, moldovalaižed — 1,1%, toižed rahvahad — 3,1%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Socialiž-tehnologižen tehnikuman (Orehovo-Zujevo) alajaguz.