Horvatii

Horvatii vai Horvatanma (), täuz' oficialine nimituz — Horvatijan Tazovaldkund ( [ˈrepǔblika ˈxř̩ʋaːtskaː]), om valdkund Evropan keskusen suves. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Zagreb.
Valdkund om ÜRO:n ühtnijan vspäi 1992. Vspäi 2009 om PAKO:n, Evropan Nevondkundan i OEVÜ:n ühtnijaks. Vspäi 2013 heinkun 1. päiväspäi om EÜ:n ühtnijaks. Vn 2023 vilukun 1. päiväspäi Horvatii ühtneb Šengenan zonha i evron zonha.
Istorii.
Horvatijalaižiden heimod sirdiba nügüdläižhe territorijha 7. voz'sadal. Eziauguižin Horvatijan ruhtinazkund oli olmas 9. voz'sadan keskespäi. Vll 925−1102 ripmatoi Horvatijan kunigahuz () oli, sid' se ühtni unijha Mad'jaranmanke i kaiči avtonomijad siš Avstrijan da Mad'jaranman imperijan čihodamižhesai vl 1918.
Vn 1991 kezakun 25. päiväl Horvatii tedištoiti ičeze ripmatomudes Jugoslavijaspäi. Vozil 1991−1995 rahvahanikoiden soda tegihe valdkundas erazvuiččiden rahvahiden keskes. Vspäi 1998 Horvatijan ünäižuz om sadud möst.
Valdkundan konstitucii () om vahvištadud parlamental vn 1990 22. päiväl tal'vkud, edel ripmatomut völ. Se om väges nügüd'-ki möhembaižidenke znamasižidenke vajehtusidenke vozil 1998, 2000, 2001, i vn 2013 referendumal.
Geografijan andmused.
Horvatii sijadase Balkanan pol'saren lodehes. Valdkund om kaks'poline: kontinentaline pala sijadase Sav-jogen basseinas, i mererandaline pala levigandeb Adriatižen meren randištol suvipäivlaskmas. Meren akvatorijan pind — 33 200 km², sigä om 1185 sart, niišpäi 67 oma elänzoittud, Krk- da Cres-sared oma kaikiš surembad Horvatijas. Randanpird om 1777 km kontinentas da sen ližaks 4058 km saril.
Horvatii om mavaldkundröunoiš Slovenijanke pohjoižes (röunan piduz — 667 km), Mad'jaranmanke pohjoižpäuvnouzmas (355 km), Serbijanke päivnouzmas (317 km), Bosnijan da Gercegovinanke (1011 km) i Mustmägenke (22 km) suves. Röunoiden kuivmadme ühthine piduz om 2374 km.
Kaikiš korktemb čokkoim om Dinar-mägi, 1831 m meren pindan päl. Territorijan 62 % mülüb Mustmeren basseinha, jättud pala om Adriatižen meren bassein. Znamasižed joged oma Dunai sen Sav- i Drav-ližajogidenke (Mustmeren bassein), mugažo Neretv (Adriatižen meren bassein).
Londuseližed pävarad oma kivivoi, raudkivend, boksitad, toižed varad — kivihil', mouckivi, sauvondgips, londuseline asfal't, keitandsol, gidroenergii.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine konstitucine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (). Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, ühten kahtenden strokun om voimuz. Prezident om mugažo sodavägiden päkäsknikaks. Hän paneb päministrad () da nelläd varapäministrad radsijihe parlamentan nevondan mödhe. Prezidentale sab heitta radmaspäi päministrad.
Parlament om üks'kodine Horvatine Suim (vspäi 2001, vai muite "Sabor") 151 ühtnijanke, heiden lugu voib vajehtadas 100 da 160 keskes. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Ohjastuz () pidab vastust edel parlamentad. Parlamentale sab ozutada uskletomut ohjastusen täht.
Ülembaine Käskuzkund () om käskuzkundaližen tobmuden pä.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2024 17. päiväl sulakud (11. kucund). Voden 2016 redukun 19. päiväspäi Andrei Plenkovič radab päministran radnikusel. Zoran Milanovič tuleb radho prezidentaks vn 2020 uhokun 19. päiväspäi kahtenden strokun jäl'geten, sai vägestust prezidentan järgvaličendoil, kudambad oliba vn 2024 29. päiväl tal'vkud (sai 49,09 %) da vn 2025 12. päiväl vilukud (sai 76,26 %; edeližil valičendoil sai 52,67 % kahtendes turas), hän radoi Horvatijan päministran vll 2011−2016. Edeline prezident om Kolinda Grabar-Kitarovič (19. uhoku 2015 — 18. uhoku 2020).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Horvatijan administrativiž-territorialine jagand."
Horvatii jagase kaks'kümneks ümbrikoks (üks'lugu ) da ühteks pälidnaks ümbrikon oiktusidenke (Zagreb). Ümbrikod alajagasoiš 127 lidnkundaks da 429 municipaližeks ühtnikaks. Mugažo jagadas valdkundad koumeks statistižeks regionaks.
Eläjad.
Vn 2011 Horvatijan rahvahanlugemižen mödhe valdkundan eläjiden lugu oli 4,284,889 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 4,784,265 eläjad vl 1991.
Rahvahad (2011): horvatijalaižed — 90,4 %, serbalaižed — 4,4 %, toižed rahvahad — 4,4 %, märhapanendata — 0,8 %.
Uskondan mödhe (2011): riman katolikad — 86,3 %, ortodoksižed hristanuskojad — 4,4 %, islamanuskojad — 1,5 %, toižed uskojad — 1,5 %, märhapanendata — 2,5 %, religijatomad i ateistad — 3,8 %.
Toižed znamasižed lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Split, Rijek, Osijek, Zadar, Pul, Slavonski Brod. Vl 2013 kaik oli 128 lidnad valdkundas. Lidnalaižiden pala om 57,6 % (2020).
Ižanduz.
Horvatii om šingotadud industrialine ma, rippub eksportaspäi lujas märas. Ižanduz kadoti 50 mlrd US$ rahvahanikoiden sodan tagut 1990-nzil vozil. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 89,67 mlrd. US$ ekvivalentas (74. sija mail'mas, US$23,380 ühtele hengele, 51. sija) vai 187,19 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (79. sija, US$48,811 ühtele hengele, 41. sija). Tegimišt otab nelländest kogosüdäiproduktas, no eksportan 97 %. Nügüd'aigan ekonomikan päsarakod oma himine i kivivoihimine tegimišt, laivansauvomine, turizm, tekstiline sarak, sömtavaroiden pästand (lihaproduktad i sagud) sijaližes torhudespäi, metallan i pun ümbriradmine. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2020): maižanduz — 3,7 %, tegimišt — 26,2 %, holitišiden sfer — 70,1 %. Radajiden jargenduz sektoroidme (2017): maižanduz 1,9 %, tegimišt 27,3 %, holitišiden sfer 70,8 %.
Valdkundan päeksport om elektroladimišt da likkuimed (läz 15 %), laivad da venehed (13 %), kivivoi da londuseline gaz (11 %), sobad (läz 7 %); toine eksport — pumaterialad da mebel' (4 %), zelläd (3 %), heretused (2 %), polimerad (2 %), raud (2 %), alüminiitegesed (1 %), elektruz (1 %), cement (1 %). Vl 2022 importan pätavarad oliba mašiništ, transport i elektroladimišt, himižed substancijad, poltuz i voižimed, söndtavarad. Vl 2024 import ületi eksportad läz koumhe nelländest. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2023) oma EÜ:n mad päpaloin: Italii (Horvatijan eksportan 12,2 % i importan 14,5 %), Saksanma (eksportan 12,2 % i importan 14,3 %), Slovenii (eksportan 11,2 % i importan 11,5 %), Mad'jaranma (eksportan 6,9 % i importan 6,4 %), Bosnii da Gercegovin (eksportan 10,0 %), Avstrii (importan 5,6 %).