tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Safonovo (lidn)

Safonovo () om Venäman lidn, lidnankund da transporttesol'm Smolenskan agjan keskuzpalas. Se om agjan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Safonovon rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1859 kuti "Dorogobuž"-raudtestancii da žilo senno udel «Moskv — Smolensk»-raudtel, radaškanzi vl 1870. Nimitihe stancijad lähembaižen lidnan mödhe. Kätihe žilod Safonovon rajonan keskuseks vl 1929, hot' volostin enzne Safonovo-külä sijazihe kümnes kilometras stancijaspäi. Nimituz libub hristanuskondan kalendarin Sofonii-nimespäi. Žilo stancijanno sai radnikžilon statusad vn 1938 7. päiväl redukud, nimitihe nügüdläižikš, raudtestancijad-ki. Šingotihe vll 1948−1960 kuti buran hilen samižen keskuz. Safonovo om lidnan statusanke vn 1952 sulakun 8. päiväspäi.
Safonovo šingotase plastikmaterialiden da plastmasstegesiden kudel edheotandal, mašinansauvomižel (elektrolikutimiden da generatoriden tegim, ühthekeitandapparatad, katilmašiništ), sauvondmaterialiden pästandal (raudbetontegesed, savič, asfal't, mecanümbriradmižen tegim, mobiližed pertid), sömtegimištol (lihan i leibän edheotandad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suves, Vopec-jogen randoil ( 74 km pitte, Dnepran üläjoksmusen oiged ližajogi), 213 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Smolenskhasai om kahesakümne koume kilometrad päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 97 km avtotel vai raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Jarcevo 35 km päivlaskmha orhal, 39 km avtotedme vai raudtedme, i Dorogobuž 22 km suvhe orhal vai 24 km avtotedme. «Smolensk — Moskv»-avtote mäneb lidnan pohjoižes i pohjoižröunaks. «Smolensk — Moskv»-raudtekeskust läbitab lidnad.
Tobmuz.
Safonovo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 29,58 nellikkilometrad.
Lidnankundan pämez' om sen nevondkundan ezimez'.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 3 589 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 43 500 ristitud, rajonan koume nelländest, vn 2021 — 38 403 ristitud. Kaik 42 707 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 53..56 tuhad eläjid vll 1976−1998 (56 571 rist. vl 1989).
Rahvahad (2002): venälaižed — 94,0 %, vaugedvenälaižed — 1,3 %, ukrainalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,6 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 80,9 %, čiganalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,5 %, rahvahuden ozutandata — 16,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas. Protestantizman koume pühäpertid oma avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma vižtoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 4, 5, 7, 10..13, 15, 16, 18, 20..23), augškol-päivkodi, kahesa keskškolad (nomer 1..4, 6..9), gimnazii, kaks' čomamahtoiden školad, čomamahtoine škol, sportškol. Safonovon industrialiž-tehnologine tehnikum, privatine Turizman, menedžmentan da informacižtehnologijoiden tehnikum (om reorganizacijan pordhal vn 2024 kül'mkuspäi) i valdkundaližen Smolenskan profopendusen akademijan Safonovon filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Edirne

Edirne (mugažo turkan kelel, virktas [e'diɾne], Adrian-nimen vajehtadud form), ende mugažo Adrianopol' ( "Adrianoupoli", ) om lidn Turkanman i sen evropižen palan lodehes. Lidn om Edirnen agjan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud rimalaižel Adrian-imperatoral (117−138) "Uskudam"-žilon sijas ("Uskudama"). Se žilo oli frakijalaižiden Odrissan car'kundan cariden ühteks rezidencijoišpäi, valdkund oli olmas 5. voz'sadaspäi EME.
Turkad-osmanad anastiba lidnad vl 1362, se sai "Edrenebol"-nimitust i oli Osmanan imperijan pälidnaks vll 1365−1453. Sil aigal lidnan ristitišt saihe 105 tuhazesai, sid' poleni kaks' koumandest.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 42 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Grekanman röunanno. Matkad Bolgarijan röunhasai om 20 km lodeheze-pohjoižhe, Stambulhasai om 235 km päivnouzmha.
Klimat om subtropine Keskmeren räkanke kezanke, paneb lunt tal'vel paksus. Voden keskmäine lämuz om +14,2 C°, heinkun-elokun +25..+26 C°, tal'vkun-uhokun +3..+5 C°. Ekstremumad oma −19 C° i +44 C°. Paneb sadegid 625 mm vodes, kuidme läz tazomäras, minimum oleskeleb elokus (24 mm).
Eläjad.
Vl 2010 lidnan ristitišt oli 152 993 eläjad, agjan kaks' videndest. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Sičovk

Sičovk () om Venäman lidn da lidnankund Smolenskan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Sičovkan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 1448. Sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1776. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (10. reduku 1941 — 8. keväz'ku 1943).
Sičovk šingotase elektrodiden tegimel (vll 2014−2021 ei olend rados) i sömtegimištol (maidtegim, lihakombinat, leibtegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, kukhikahas i vanoikahas tahondas, Vazuz-jogen keskjoksmuses ( 162 km pitte, Volgan üläjoksmusen oiged ližajogi) i sen huran Losmin-ližajogen (ven. "Лосми́на" 49 km pitte) keskes niiden ühthejoksmusenno, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vazuzan vezivaradim (97 km², 177 m ü.m.t.) zavodiše ühtes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi.
Matkad Smolenskhasai om 182 km suvipäivlaskmha orhal, 235 km avtotel vai 250 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Gagarin 54 km suvipäivnouzmha orhal, 89 km avtotedme vai 142 km raudtedme, Väz'm 69 km suvhe orhal, 73 km avtotedme vai raudtedme, Ržev i Zubcov (molembad oma Tverin agjas) 44 km pohjoižhe orhal, 50 km avtotedme vai raudtedme. «Väz'm — Zubcov»-avtote mäneb ühtes kilometras päivnouzmha lidnaspäi i om ühtenzoittud Sičovkanke kaks'kilometrižel sarakol. «Väz'm — Ržev»-raudtekeskust läbitab lidnan päivnouzmad. "Sičovk"-raudtestancii radab lidnan pohjoižes.
Tobmuz.
Sičovk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 7,9 km².
Lidnan Deputatoiden nevondkund om likvidiruidud vn 2025 keväz'kus. Sen likvidator om Jekaterina Trofimova, radoi vn 2024 redukuspäi. Nevondkundan ezimehed (lidnankundan pämehed) oliba Marina Aleksejeva (vn 2024 uhoku-reduku), Tat'jana Parahina (kül'mku 2015 — uhoku 2024). Lidnankundan erigoittud Administracii om pästtud radmaspäi vn 2017 tal'vkus.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 8 428 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 500 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 7 544 ristitud. Kaik 8 228 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 8 300 eläjad vl 1913 i enamba ühesad tuhad eläjid vll 1989−1996 (9 643 eläjad vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,5 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 2,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Sündun Voznesenjan päjumalanpert' (om saudud vll 1759−1775, om kaičenus vaiše paloin, kävutase sportzalaks), Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan kivine (udessaudud vll 2000−2004) i vanhuskolaižiden ph. Sergii Radonežalaižen puine (letihe vll 1990−1994) jumalanpertid, Jumalanmaman «Pölištunuziden aznoičend»-jumalaižen časoun' (2011). Niiden ližaks viž jumalanpertid i kaks' časounäd ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomer 1, 2, 3), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Väz'man politehnižen tehnikuman Sičovkan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kuzneck

Kuzneck (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Penzan agjan päivnouzmas. Se om agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo Kuzneckan rajonan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Petr I-carin Vasilii Nariškin-abunikal vl 1699 kuti "Trujovo-Voskresenskoje", sid' "Nariškino"-žilo. Šingotihe käziradoil i jarmankoil. Se sai makundan lidnan oficiališt statusad nügüdläiženke nimenke Jekaterina II-imperatornaižen käskön mödhe vn 1780 kül'mkus. Vl 1874 raudte läbiti lidnad.
Kuzneck šingotase mašinansauvomižel (cisternad i mašiništon palad nozoltadud gazan täht), sömtegimištol (leibänkombinat, vintegim), nahktegimel i omblendfabrikal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Trujov-jogen hural randal tobjimalaz ( 63 km pitte, Suran üläjoksmusen hura ližajogi), 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Penzhasai om 106 km päivlaskmha orhal, 123 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Sursk i Gorodišče 61 km päivlaskmha orhal, 76 km avtotedme vai raudtedme. «Penz — Sizran'»-avtote mäneb lidnadme. «Penz — Sizran'»-raudte läbitab lidnad. Kuzneck-raudtestancii radab lidnan keskuzpalas.
Kuzneck om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 37 842 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 88 839 ristitud, vn 2021 — 78 390 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 101 tuhad eläjid vll 1993−1994.
Rahvahad (2010): venälaižed — 84,7 %, totarlaižed — 9,2 %, mordvinalaižed — 2,2 %, toižed rahvahad — 3,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Voznesenjan kafedraline päjumalanpert' (1842−1856), viž jumalanpertid, časoun', kaks' vauktustuzkeskust i vanhuskolaižiden loičendpert' oma kaičenus i saudud lidnas. Protestantizman kaks' jumalanpertid oma avaitud. Islaman pühäpert' i medrese ratas lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Kuzneckan medicinine, muzikaline, äiprofil'ne, pedagogine i elektrotehnikan kolledžad, Kuzneckan informacijan da ohjandusen tehnologijoiden institut (Penzan valdkundaližen universitetan filial).
Alalomov

Alalomov (, ) om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan lodehes. Se om Alalomovan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1636 nügüdläiženke nimitusenke kuti lidnuz kaičemha tahondad i bradindsijad Kriman da Kubanin tatarlaižid vaste. Toine lähine mugoine lidnuz sijazihe Ülälomov-žilos, kümnes kilometras suvipäivlaskmha ülezjogen. Alalomov šingotihe jarmankal 18. i 19. voz'sadal. Se sai makundan lidnan statusad vl 1780.
Raudtesarak tuli lidnha vl 1927. Šostkan elektromehanine tegim oli evakuiruridud lidnha Toižen mail'man sodan aigan.
Alalomov šingotase elektromehanižel tegimel (šlibakod, metallan ümbriradmine), fanerantegimel, sömtegimištol (leibtegim, vintegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Lomovk-jogen hural randal tobjimalaz ( 74 km pitte, Mokšan üläjoksmusen hura ližajogi), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Koume sildad ühtenzoittas jogen randoid.
Matkad Mordovijan Tazovaldkundhasai om koumekümne viž kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal, Penzhasai om 95 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal, 110 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Kamenk 46 km suvipäivnouzmha orhal, 73 km avtotedme vai raudtedme, Spassk 55 km lodeheze orhal vai 59 km avtotedme, Kovilkino i Insar (molembad oma Mordovijas) 60 km pohjoižpäivnouzmha orhal. «Penz — Räzan'»-avtote ümbärdab lidnad pohjoižpäivnouzmaspäi. Sarakon lopstancii «Penz — Tul»-raudtekeskustaspäi. "Alalomov"-raudtestancii radab lidnan suves, jogen oiktal randpolel.
Alalomov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 14,5 km².
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 8 106 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 678 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 20 421 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 21 189 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 26..27 tuhad eläjid vll 1989−2001 (27 400 rist. vl 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,6 %, toižed rahvahad — 1,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Emäganpäivän naižjumalankodi om udessündutadud lidnan päivnouzmas. Jumalanmaman Kazanin jumalaižen mez'jumalankodi om avaitud kahtes kilometras päivlaskmha lidnaspäi Norovk-žilos.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 2, 8, 9, 11), koume keskškolad (nomer 1, 2, 4), škol-internat openikoiden täht adaptiruidud openduzprogramiden mödhe, Alalomovan rajonan lapsiden sädamižen keskuz, rajonan čomamahtoiden škol, rajonan lapsiden da norišton sportškol. Alalomovan äiprofil'ne tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Serdobsk

Serdobsk () om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan suves. Se om Serdobskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Serdob-jogen molembil randoil vl 1698 kuti "Serdobskai (Arhangel'skai)"-slabad () varjoičemha ümbrišton mecad laivoiden täht Petr I-carin käskön mödhe. Se sai makundan lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke Jekaterina II-imperatornaižen käskön mödhe vn 1780 kül'mkun 7. päiväspäi. Lidn oli tetab diniden kazvatandal, ned kuvadasoiš Serdobskan simvolikš. Kaik 51 tegimišton edheotandad radoi lidnas edel Suren sodan zavodindad.
Serdobsk šingotase mašinansauvomižen tegimel (avtopalad «VAZ»-tegimen täht), sömtegimištol (maidvoitegim, sömkombinat, konditerine edheotand) i mebel'kombinatal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Serdob-jogen oiktal randal ( 160 km pitte, Hopran üläjoksmusen hura ližajogi), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om toižid eländpunktoid jogen vastrandal.
Matkad Penzhasai om ühesakümne kahesa kilometrad pohjoižpäivnouzmha-pohjoižhe orhal, 113 km avtotel vai raudtel. Lähembaine lidn om Rtiščevo (Saratovan agj) 37 km suvipäivlaskmha orhal, 48 km avtotedme vai raudtedme.
«Penz — Balašov»-avtote ümbärdab lidnad pohjoižespäi. "Serdobsk"-raudtestancii radab vspäi 1894 lidnan päivlaskmas, «Penz — Balašov»-raudtekeskustal.
Tobmuz.
Serdobsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 28,42 nellikkilometrad.
Lidnankundan pämez' om Ezitajiden suiman ezimez'. Edeline suiman ezimez' om Anatolii Kaišev ("Анатолий Кайшев", reduku 2017 — sügüz'ku 2022). Lidnankundan Administracijan pämez' om Marina Jermakova vn 2023 keväz'kuspäi. Edeližed Administracijan pämehed oma Sergei Varlamov (uhoku 2020 — uhoku 2023), Vitalii Makarov (kül'mku 2017 — uhoku 2020).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 12 807 eläjad, vl 1959 — 26 119 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 35 393 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 30 220 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 32 554 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 40..44 tuhad eläjid vll 1980−2001 (44 900 rist. vl 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,9 %, toižed rahvahad — 3,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Mikoi-arhangelan kafedraline päjumalanpert' (uz', om saudud vll 1895−1905) i ph. Vladimiran jumalanpert' (2015).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa päivkodid (nomer 3, 5, 12..17, 19), viž keskškolad (nomer 1, 4, 6, 9, 10), licei (nomer 2), lidnan lapsiden sädamižen keskuz, rajonan čomamahtoiden škol, lidnan lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Serdobskan äiprofil'ne tehnikum (Serdobskan maižanduztehnikum om mülütadud sihe vl 2012), Penzan agjan medicinižen kolledžan filial i Penzan valdkundaližen universitetan filial.
Belinskii (lidn)

Belinskii (, ) om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan päivlaskmas. Se om Belinskijan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 18. voz'sadan augotišes kuti Nikol'skoje-žilo () vai Pen' Čenbar (ven. "Малый Ченбар"). Žilo mainitase ezmäižen kerdan vn 1723 valdkundmaksoiden revizijas. Se sai makundan lidnan statusad vl 1780 "Čembar"-nimitusenke (), nimitihe jogiden mödhe. Udesnimitihe nügüdläižikš vn 1948 17. päiväl semendkud literaturan Vissarion Belinskii-arvostelijan da publicistan (1811−1848) muštoks, hänen laps'aig (1816−1829) mäni neciš lidnas.
Belinskii šingotase elektronikan komponentoiden «Kermet»-tegimel i sömtegimištol (saguden tehmine, konditerine fabrik). Venämalaižen literaturan abutuzfond radaškanzi lidnas vl 2008.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Pen' Čembar-jogen ( 33 km pitte) oiktal randal tobjimalaz, Sur' Čembar- i Pen' Čembar-jogiden ühthejoksmusenno (Donan hurapol'ne bassein), 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Penzhasai om 109 km päivnouzmha orhal vai 127 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Kamenk (raudtestancii) 49 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 55 km avtotedme, i Kirsanov (Tambovan agj, raudtestancii) 58 km suvipäivlaskmha orhal vai 83 km avtotedme. «Penz — Tambov»-avtote ümbärdab lidnad ühtes kilometras pohjoižespäi.
Tobmuz.
Belinskii om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 8,33 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden suiman ezimez' (organizacii om sätud vn 2022 redukus), edel vn 2022 redukud Administracijan pämez' oli lidnankundan pämehen. Edeližed lidnan suiman ezimehed oma Aleksei Jerömin (vn 2023 sulaku-eloku), Tat'jana Šičova (radoi vn 2023 keväz'kuhusai). Lidnankundan Administracijan pämez' om Viktor Fomin vn 2025 semendkuspäi (velgusentäutai, oli sil-žo radnikusel vn 2024 keväz'kus-redukus). Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Ivan Valeulin (sügüz'ku 2022 — sügüz'ku 2023), Mihail Frunze (heinku 2020 — eloku 2022), Vadim Samoilin (semendku 2018 — heinku 2020), Vasilii Gorškov (radoi vn 2017 uhokuhusai).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 6 006 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 565 ristitud, rajonan koumandez, vn 2021 — 8 656 ristitud. Kaik 7 843 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba vai läz 9 tuhad eläjid vll 1989−2009 (9 700 rist. vll 2000−2001).
Rahvahad (2010): venälaižed — 87,1 %, mordvinalaižed — 9,5 %, totarlaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i avaitud lidnas: Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert', ph. Mitrofan Voronežalaižen časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nomeruidud päivkodid (noner 1, 3, 4), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lidnan lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Kamenkan tehmižtehnologijoiden da edheotaikundan tehnikum, sen Belinskijan filial.
Sursk

Sursk (ven. i ) om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan päivnouzmas. Mülüb Gorodiščen rajonha, sen kahtenz' lidn i nellänz' eländpunkt eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Astafjev-pomeššikal vl 1849 kuti "Nikol'skii"-futor () vatefabrikanno. Kätihe sidä lidnanvuiččes "Nikol'skii futor"-žiloks vl 1928. Vl 1941 valamižmehanine tegim oli evakuiruidud sihe Višnii Voločok-lidnaspäi. Žilo sai lidnan statusad Sursk-nimitisenke vn 1953 elokus, nimitihe jogen mödhe.
Sursk šingotase savičun tegimel i leibtegimel. Järed rujopoligon täudase läz lidnad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suves, Sur-jogen üläjoksmusen hural randal tobjimalaz (Volgan oigedpol'ne bassein), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Penzhasai om 48 km päivlaskmha-lodeheze orhal vai 76 km avtotel. Lähembaine lidn om Gorodišče-rajonkeskuz 22 km pohjoižhe orhal vai 27 km avtotedme. Lähembaine "Asejevskai"-raudtestancii () radab koumes kilometras pohjoižhe lidnaspäi, «Penz — Sizran'»-keskustal.
Tobmuz.
Sursk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 6,37 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden suiman ezimez'. Edeline suiman ezimez' om Tat'jana Dibina ("Татьяна Дибина", sügüz'ku 2019 — reduku 2024). Valentina Kirillova radab lidnan Administracijan pämehen velgusentäutajaks vn 2024 redukuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Šamil' Nazirov (kül'mku 2020 — reduku 2024), Jekaterina Tačukova (viluku 2018 — kezaku 2020), Al'fija Jumajeva (tal'vku 2015 — viluku 2018).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 7 222 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 034 ristitud, rajonan kahesandez, vn 2021 — 6 034 ristitud. Kaik 6 393 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 608 eläjad vl 1959.
Rahvahad (2010): venälaižed — 78,7 %, totarlaižed — 15,2 %, mordvinalaižed — 4,9 %, toižed rahvahad — 1,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Kazanin Jumalanmaman jumalaižen jumalanpert' om letud vspäi 2002.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid, aluzškol, keskškol, čomamahtoiden škol. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Penz-, Zarečnii- i Kuzneck-lidnoiš.
Liberii (znamoičendad)

Liberii voib znamoita:
Judaizm

Judaizm ( "Ioudaismos") om evrejalaižiden religiozine i rahvahaline mail'mannägend, avraamine religii. Se om üks' kaikiš amuižembiš monoteistižiš religijoišpäi i kaikiš amuižemb eläb mugoine religii. Tetab istorine jäl'ghetuleskelend lugeb 3 tuhad vozid. Nimituz libub "Jehudah"-sanaspäi «Judejan kunigahuz».
Judejalaižed oma etnosocialine jouk, se mülütab evrejalaižid sündnundan mödhe i tulnuzid kändmižel judaizmha. Vl 2015 judejalaižiden lugumär mail'mas oli 14,3 mln ristituid vai Man ristitišton 0,2%, sidä kesken koume seičemendest elädas Izrailiš, toine koume seičemendest — AÜV:oiš i Kanadas, toižed judejalaižed elädas Evropas päpaloin.
Judaizman uskojad mülütadas čuradusihe, augotihe niid 19.-20. voz'sadal. Päižed čuradused oma ortodoksaline, reformistine i konservativine. Ortodoksaline judaizm (enamba 4 mln polenpidajid) alajagase nenihe sarakoihe: litvakad (litvaižed evrejalaižed), hasidizm, ortodoksaline modernizm, religiozine sionizm. Pühäpertin nimi om sinagog.
Nikol'sk (Penzan agj)

Nikol'sk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Nikol'skan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1761 kuti "Nikol'skaja Pöstrovk"-žilo () kahten žilon ühtištusel: Nikol'skoje (Nikolo-Pöstrovk, oli tetab vspäi 1668) i Pöstrovk (Pen' Pöstrovk, 1680-nziš vozišpäi). Šingotihe hrustalin stökoltegimel (1764−2010). Vl 1928 kätihe radnikžiloks. Se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vn 1954 15. päiväl sulakud.
Nikol'sk šingotase vauktusentehnižen stöklan tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (punümbriradai kombinat, diatomitan samine da ümbriradmine), sömtegimištol (leibän edheotand, voitegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, Virgan-jogen hural randal tobjimalaz (, Suran oigedpol'ne bassein ližajogi), 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Penzhasai om ühesakümne kaks' kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 112 km avtotel. Lähembaine lidn om Inz (raudtestancii, Ul'janovskan agj) 24 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 51 km avtotedme. «Penz — Ul'janovsk»-avtote läbitab lidnan päivlaskmad. Kaidraižuine raudte Inzhasai om muretud lidnas 2000-nzil vozil.
Tobmuz.
Nikol'sk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 12,69 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Ezitajiden suiman ezimez'. Edeline suiman ezimez' om Nikolai Lüsev, radoi vn 2019 sügüz'kuhusai. Lidnan Administracijan pämez' om Irina Palienko vn 2023 redukuspäi ("velgusentäutai"). Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Denis Jumatov (keväz'ku 2021 — reduku 2023), Viktor Popkov (semendku 2016 — keväz'ku 2021).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 10 100 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 471 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 19 873 ristitud. Kaik 21 056 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 26..27 tuhad eläjid vll 1989−1998 (27 300 rist. vl 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 88,5 %, mordvinalaižed — 9,8 %, toižed rahvahad — 1,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma avaitud lidnas: Sündun Eläbzdusen päjumalanpert' (1824, leibtegim radoi, om udessündutadud 2000-nzil vozil), Sündun Eläbzdusen uz' jumalanpert' (om saudud vll 1999−2003), mugažo koume časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1..4), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Nikol'skan tehnologine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundadaks.
Nikol'sk (znamoičendad)

Nikol'sk () om eländpunktoiden riven nimituz venäkel'žiš tahondoiš. Se voib znamoita:
Gorodišče (Penzan agj)

Gorodišče () om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan päivnouzmas. Se om Gorodiščen rajonan administrativine keskuz, kaikiš suremb lidn i kahtenz' eländpunkt ristitišton mödhe.
Istorii.
Edel 13. voz'sadad Volgan Bulgarijan lidnuz sijazihe lidnan sijas. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 1670-nzil vozil kuti čuvašalaižiden lidnuz endevanhan sijas. Vspäi 1681 Simbirskan sodavejan kozakad da toižed kaičijad eliba Dmitrijevskai-slabadas (Gorodišče) i Bogojavlenskai-slabadas (Julovo). Slabadad oliba ühtištadud "Rogožkino"-žiloho 18. voz'sadal keskes. Vl 1780 žilo sai makundan lidnan statusad. Kaugedraudan valamižtegim, potašan, trahmalan, viriden da mecanümbriradmižen tegimed radoiba 19. voz'sadal i 20. voz'sadan augotišes.
Gorodišče šingotase meblinfabrikal i vintegimel (vin, olud, mineraline vezi), mugažo gofrokartonan fabrikal (vspäi 2019).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suves, Julovk-jogen molembil randoil ( 48 km pitte, Suran oiged ližajogi), 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Penzhasai om koumekümne seičeme kilometrad päivlaskmha orhal vai 51 km avtotel. Lähembaine lidn om Sursk 22 km suvhe orhal vai 27 km avtotedme. «Penz — Ul'janovsk»- i «Penz — Sizran'»-avtoted sarakoitas lidnan päivlaskmas.
Gorodišče om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 9,39 km².
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 6 440 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 096 ristitud, rajonan kudendez, vn 2021 — 7 796 ristitud. Kaik 7 951 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 8 tuhad eläjid vll 1992−2015 (8 600 rist. vl 1996).
Rahvahad (2002): venälaižed — 87,0 %, mordvinalaižed — 5,4 %, totarlaižed — 4,2 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Katken jumalanpert' (om saudud vodele 2008) i Viktor-moknikan časoun'. Niiden ližaks Eläban Eziauguižen Stroican kivine päjumalanpert' ei ole kaičenus (oli vll 1805−1938).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 4 i "Semicvetik" «Änikoičii Seičemeks»), augotižškol, keskškol nomer 1, rajonan ližaopendusen büdžetine aluzkund (vll 2001−2015 rajonan lapsiden sädamižen pert'), čomamahtoiden škol, rajonan lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkund oli Penzan socialiž-pedagogižen kolledžan Gorodiščen filial vhesai 2019. Nügüd'aigan lähembaižed profopendusen aluzkundad ratas Penzas i Kuzneckas.
Ruskedpakuine muju

Ruskedpakuine muju om spektraline (jumalanbemblen) muju. Se om rusttan i pakuižen mujun keskes.
Se om ihastoitai i nägub muju. Voib znamoita Päiväšt i homendezzor'ad, religijad (buddizm, induizm, protestantizm), imperijad i revolücijad. Mujun nimituz mainitase anglijankel'žiš purtkiš vspäi 1512. Londuseližed mujutimed oma ohr i henn.
Lodehline marin kel'

Lodehline marin kel' (ičeze nimituz: "йөтнӫмӓл-кӓсвел маре йӹлмӹ") om suomalaiž-ugrilaine kel', lodehližiden marilaižiden kel'.
Lodehližen marin kelen kirjamišt.
Lodehližen marin kelen kirjamišt mülütab 40 kirjant.
Lodehližen marin kelen grammatik.
Lodehližes marin keles om 11 kändod.
Lugusanad.
Lodehližen marin kelen luguvaihil om kaks' formad: lühüd da täuz'.
Kamenk (lidn, Venäma)

Kamenk () om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Kamenkan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud amuiženno kiviženno bradindsijanno 18. voz'sadan augotišes kuti žilo nügüdläiženke nimenke. Žilon toine nimi oli "Dmitrijevskoje" ph. Dmitrii Salonikilaižen jumalanpertin mödhe, mainitaškanzihe vspäi 1717. Kätihe rajonan keskuseks vl 1928, radnikžiloks vn 1944 15. päiväl kezakud. Se sai lidnan statusad vn 1951 sulakun 18. päiväspäi.
Kamenk šingotase maižanduztehnikan tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (savič, raudbetontegesed, putegesed), sömtegimištol (järed sahartegim, voitegim, leibtegim, oludtegim, surintegim, maploduiden konservedheotand).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Atmis-jogen hural randal tobjimalaz ( 114 km pitte, Mokšan üläjoksmusen hura ližajogi), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Penzhasai om kuz'kümne koume kilometrad päivnouzmha orhal, 80 km avtotel vai 86 km raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Belinskii 49 km suvipäivlaskmha orhal vai 55 km avtotedme, i Alalomov 46 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 73 km avtotedme vai raudtedme. «Penz — Tambov»-avtote ümbärdab lidnad suvespäi.
"Belinskai"-raudtestancii () radab lidnan keskuzpalas «Penz — Moršansk»-raudtekeskustal vspäi 1874, edel voziden 1918..1925 stancijan nimituz oli "Vojeikovskai" (ven. "Воейковская"). Toine stancii om "Sel'maš" raudteplatformanke, om olmas vspäi 1958.
Tobmuz.
Kamenk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 31,82 km².
Edeline lidnan Administracijan pämez' om Väčeslav Moiseev (kül'mku 2019 — sügüz'ku 2021).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 8 265 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 39 577 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 33 491 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 36 566 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 45..46 tuhad eläjid vll 1995−1998 (46 700 rist. vl 1996).
Rahvahad (2010): venälaižed — 88,4 %, totarlaižed — 4,9 %, toižed rahvahad — 6,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid ratas lidnas: ph. Dmitrii Salonikilaižen i ph. Aleksandr Nevalaižen. Islaman pühäpert' om avaitud vspäi 1999.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Kamenkan tehmižtehnologijoiden da edheotaikundan tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Spassk (Penzan agj)

Spassk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Penzan agjan lodehes. Se om Spasskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud mecpöudol 17. voz'sadal. Mainitaškanzihe vspäi 1663 kuti "Bogdanovo"-žilo, alištui Novo-Spasskii-jumalankodile. Vll 1673−1779 žilon nimituz oli "Bogdanovo-Spasskoje". Se sai makundan lidnan statusad vl 1779, i nimitihe "Spassk:aks", no pigai udesnimitihe erištamha toižiš lidnoišpäi, vhesai 1925 lidnan nimi oli "Spassk Studencal" (). Šingotihe oluden i razvan tehmižel. Vll 1925−2005 lidnan nimituz oli "Bednodemjanovsk" (ven. "Беднодемьяновск") Demjan Bednii-runokirjutajan (1883−1945) psevdoniman mödhe, hän vei eläbad kirjeižidenvajehtust sijaližidenke.
Spassk šingotase betontegimel, Penzan dizel'likutimiden tegimen cehal i sömtegimištol (argvoitegim, leibänkombinat).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase tazangištol, rajonan lodehes, Studenc-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 14 km pitte, Mokš-jogen hurapol'ne bassein), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kok-jogi (ven. "Кока") läbitab Spasskad da lankteb Studencha oiktalpäi lidnan pohjoižes.
Matkad Mordovijhasai om kaks' kilometrad päivlaskmha i pohjoižhe orhal, Penzhasai om 145 km suvipäivnouzmha orhal vai 165 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Krasnoslobodsk (Mordovii) 67 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 96 km avtotedme, Kovilkino (raudtestancii, Mordovii) 49 km päivnouzmha orhal vai 87 km avtotedme, i Alalomov (raudtestancii) 55 km suvipäivnouzmha orhal vai 59 km avtotedme. «Penz — Räzan'»-avtote läbitab lidnad.
Spassk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 5,74 km².
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 6 788 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 442 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 6 936 ristitud. Kaik 7 178 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10 tuhad eläjid vll 1910−1913 i 8 400 eläjad vll 1992−1998.
Rahvahad (2010): venälaižed — 89,6 %, mordvinalaižed — 8,3 %, toižed rahvahad — 2,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Sündun Voznesenjan jumalanpert' (om sätud vodele 1859) i Spasan Toižetamižen časoun' (om letud vll 2003−2005). Ende Spasan Toižetamižen päjumalanpert' oli (1810−1967) časounän sijas, poukahtihe päjumalanpertid. Edel nevondkundališt aigad koume tošt pühäpertid oliba lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Spasskan proftehnologijoiden da biznesan kolledž om lidnan profopendusen aluzkundaks.
Spassk

Spassk om eländpunktoiden riven nimituz. Se voib znamoita:
Zarečnii (Penzan agj)

Zarečnii () om Venäman lidnümbrik da sauptud lidn Penzan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Penzan suvipäivnouzmaine ezilidn.
Istorii.
Vn 1954 heinkus nevondkundaline tobmuz päti sauda Penzan ladimentegint, sil-žo vodel sauvond zavodihe mectahondas. Municipalitetan oficialine aluz om pandud Penzan Zarečnii-rajonaks vn 1958 elokus. Eländpunkt om erigoittud Penzaspäi vn 1958 10. päiväl tal'vkud kuti lidn nügüdläiženke nimitusenke. Ladimiden järed tegim radaškanzi vl 1961. Vll 1954−1964 kävutadihe türmatud mehiden i sodasauvojiden töid lidnan sauvomižes. Vll 1962−1992 lidnan nimituz oli "Penz-19" ().
Zarečnii šingotase atomšlibakoiden paloiden tehmižel, «Hrizantem»-raketkompleksan pästandal, ladimensauvomižel (läz kümned edheotandoid), sömtegimištol (lihan edheotand).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab Penzan lidnümbrikonke päivlaskmas i pohjoižes, om erigoittud Penzan fartališpäi kümnekilometrižel mecmassival.
Toižed lähembaižed lidnad oma Gorodišče koumekümnes seičemes kilometras päivnouzmha orhal vai 41 km avtotedme, i Sursk 37 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 65 km avtotedme. «Penz — Sizran'»-avtote mäneb kahtes kilometras pohjoižhe lidnaspäi. Tulend lidnha om laskendbumagan mödhe vaiše. «Penz — Sizran'»-raudte om lidnan pohjoižeks i päivnouzmaižeks röunaks, sen lähembaine stancii om "Seliks" ().
Tobmuz.
Zarečnii om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 27,61 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez', edel vn 2016 kül'mkud oli suiman ezimez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Oleg Klimanov (tal'vku 2016 — sügüz'ku 2024), Väčeslav Gladkov (radoi vn 2016 sügüz'kuhusai). Lidnan Ezitajiden suiman ezimez' om Maksim Hormušov vn 2024 sügüz'kuspäi. Edeližed lidnan suiman ezimehed oma Sergei Ruzaikin (tal'vku 2016 — sügüz'ku 2024), Oleg Klimanov (sügüz'ku 2014 — tal'vku 2016).
Eläjad.
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 6 450 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 63 601 ristitud, vn 2021 — 58 510 ristitud. Kaik 64 982 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 63 900 eläjad vl 1996 i 65 502 eläjad vl 2020.
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,6 %, mordvinalaižed — 4,5 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 1,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma saudud lidnas vspäi 1994: nell' jumalanpertid i ph. Panteleimon-spravitajan časoun' (2008) läžundkodiden kompleksas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne päivkodid, viž keskškolad (nomer 220, 221, 222, 225, 226), gimnazii nomer 216 «Didakt», licei nomer 230, lapsiden da norišton sädamižen pert'kulu, opendusen i proforientacijan keskuz, lapsiden tehnižen sädamižen keskuz, lapsiden da norišton "Junost' "-keskuz («Nor'aig»), koume lapsiden da norišton sportškolad (niišpäi kaks' olimpižen varan). Zarečnijan tehnologine institut (vhesai 2005 tehmižtehnikum i kolledž) — Penzan valdkundaližen tehnologižen universitetan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Seinik

Seinik () om äivoččiden ujelijoiden penzhiden heim. Mülütadas Aralijižed-sugukundha. Heim kogoneb 16 erikospäi.
Leviganduz.
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižen mapoliškon maiš hobedanke klimatanke, invazivine heim Pohjoižamerikas i Avstralijas. Seinik navedib pimitandad i venoid lämuzid. Voib sadas 30 m korktust maspäi.
Kazmuz om tetab Evropas amuižespäi, lugetihe Vakhan kazmuseks i panihe päl vencan sijas, ihastusen i armastusen emblem grekalaižil. Ottas unotest seinikan lehtesišpäi zelläks.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz ujeleb i tartub ližajuril seinihe, puiden tüvihe da toižihe alusihe. Lehtesed oma varmdad, kahten sugun: änikoičijoil barboil — pit'kahkod kogonaižed vihandvauvhad, toižil barboil lehtesed oma muzavihandad saumoikahad labasižed.
Penehkod pakuižvihandad änikod kazdas kändasikš vai tophikš barban agjas sügüzel, om viž pölükäd änikos. Plod om must vihandanke, muzapururine vai harvoin pakuižen polhe marj 5..10 mm diametras, üks'..viž sement. Plodud oleldas küpsad keväden augotišele, lindud södas niid.
Kirov (znamoičendad)

Kirov om venäkel'ne i bolgarine kanzannimi, mugažo toponim.
Filosofii

Filosofii ( "filosofia" «elonmelen navedind») om mail'man tedištusen erinii form, se sädab tedoiden sistemad ristitun realižusen (olendan) i tedištusen kaikiš ühthižemb pirdoiš, ühthevejiš tärtusiš i alusenpanijoiš principiš, ristitun i mirun kosketusiš. Järgeline meletamine i konceptoiden sädamine vedas filosofijad udennoks.
Istorii.
Mail'mannägend i racionaline filosofine meletand augotihe läz ühten aigan 7.-6. voz'sadal EME nügüdläižen Kitain i Indijan territorijal, no aktivižemb kaiked Keskmeren Grekanman kolonijoiš. Filosofijan sündundan süd oliba šingotadud mifologii, tedo i järgeližen tüntken ühthevendad. Amuižen Egiptan i Mesopotamijan tedod andoiba edust grekalaižile.
Filosofižed školad-opendused zavodihe šingotada mail'mannägendan, ned poikestiba, no i ližaziba toine tošt.
Harakteristik.
Filosofijan päižed jagused: logik, epistemologii, etik, estetik, metafizik. Vastal'ne tärtuz om dogm. Erištuihe nenid tedoid filosofijaspäi: fizik, biologii, psihologii.
Nened küzundad oma kaikiš agjahižembad filosofijan täht: «Voib-ik teta mail'mad täuzin?», «Om-ik Ülähäine?», «Mi toduz om?», «Mi hüvä om?», «Mi Ristit om?», «Mi om sündnu eziauguižešti — materii vai tunde?».
Filosofii kogoneb erazvuiččiš opendusišpäi, ned rideltas toine toiženke, no i ližatas toine tošt.
Belousovo (lidn)

Belousovo () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižpäivnouzmas, Obninskan päivnouzmaine ezilidn. Mülüb Žukovan rajonha, sen kaikiš penemb lidn koumen kesken.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1782 kuti "Belousovo"-külä. Nimitihe hibusheinän venäkel'žen nimen mödhe ("белоус"), se hein kazvoi äjüdes küläs ümbri. Saudud 19. voz'sadal kangazfabrik (vate, šuuk) andoi radod külän da ümbrišton eläjile. Toižen mail'man sodan aigan okkupacii oli heittud vn 1942 vilukus. Kätihe žilod lidnanvuiččeks vl 1962. Vn 2004 tal'vkun 28. päiväspäi om lidnan statusanke.
Belousovo šingotase kangazfabrikal, sömtegimištol (maidtegim, lindfabrik), tegesiden räzinaspäi i plastikaspäi pästandal, mecanümbriradmižen edheotandal. Magistraližiden gazanveimiden sol'm, kompressorstancii radab läz lidnad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan lodehes, Diročnai-jogen randoil ( 15 km pitte, ende Derešn', ven. "Дерешня", Okan hurapol'ne bassein), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jogi läbitab lidnan keskuzpalad, uit om saudud sil.
Matkad Kalughasai om 69 km suvipäivlaskmha-suvhe orhal vai 78 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Žukov-rajonkeskuz kahesas kilometras suvipäivnouzmha orhal vai avtotedme, Obninsk ühtes kilometras päivlaskmha i lodeheze orhal vai avtotedme, i Balabanovo kümnes kilometras pohjoižhe vai 13 km avtotedme. «Moskv — Roslavl'»-avtote läbitab lidnad, «Moskv — Bränsk»-avtote (M3-trass) mäneb ühtes kilometras päivlaskmha lidnaspäi.
Tobmuz.
Belousovo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 2,27 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Taras Zvažii vn 2021 kezakuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Dmitrii Leksunin (tal'vku 2018 — kezaku 2021).
Eläjad.
Vl 1970 žilon ristitišt oli 5 990 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 412 ristitud, rajonan videndez, vn 2021 — 10 946 ristitud. Kaik 9 288 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 600 eläjid vl 2001.
Rahvahad (2010): venälaižed — 90,3 %, armenijalaižed — 2,9 %, ukrainalaižed — 1,9 %, totarlaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 3,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jelisaveta-kunigaznaižen-moknikan jumalanpert' om saudud lidnas vodele 2004.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud päivkodid, keskškol (nomer 2), čomamahtoiden škol, "Fakel"-sportškol («tervač»).
Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš Obninskas.
Mosal'sk

Mosal'sk () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan päivlaskmas. Se om Mosal'skan rajonan administrativine keskuz.
Etimologii.
Lidn om nimitadud Možaik-jogen enččen Mosalk-nimen mödhe (). Se korreliruib -sananke «parm».
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1231 kuti Černigovan ruhtinazkundan "Masal'sk"-lidn. Oli penen Mosal'skan ruhtinazkundan pälidnaks vll 1377−1500. Ruhtinazkund alištui Suren Litvanman ruhtinazkundan tobmudele 15. voz'sadal. Vspäi 1776 om makundan lidnan oficialiženke statusanke, šingotihe torguindteil. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (6. reduku 1941 — 8. viluku 1942).
Mosal'sk šingotase raudbetonan tegimel, sobiden i kengiden omblendedheotandoil, hibuztegesiden edheotandal, maidtegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suves, Možaik-jogen hural randal tobjimalaz ( 14 km pitte, Okan hurapol'ne bassein), 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vezivaradim om saudud jogel lidnan suvipäivlaskmas.
Matkad Kalughasai om kahesakümne koume kilometrad päivnouzmha orhal vai 95 km avtotel. Lähembaine lidn om Meščovsk 27 km suvipäivnouzmha orhal vai 30 km avtotedme. «Moskv — Roslavl'»-avtote mäneb kahesatoštkümnes kilometras lodeheze lidnaspäi, om ühtenzoittud lidnanke sijaližel avtotel.
Tobmuz.
Mosal'sk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 4,97 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Vn 2025 redukuspäi Dum om reorganizacijan pordhal rajonan toižetamižen tagut ümbrikoks. Natal'ja Batovskaja radab lidnan Duman ezimehen vn 2015 tal'vkuspäi. Edeline Duman ezimez' om Jelena Feitullavea, radoi vn 2015 tal'vkuhusai. Lidnan Administracijan pämez' om Mihail Šurajev vn 2020 kül'mkuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Jevgenii Golopolosov (tal'vku 2015 — kül'mku 2020), Jelena Andreičuk (oli radnikusel vn 2015 tal'vkuhusai).
Eläjad.
Vl 1856 lidnan ristitišt oli 3 700 eläjad, vl 1939 — 2 941 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 288 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 4 234 ristitud. Kaik 4 161 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 4 900 eläjad vl 1996, sijaline minimum oli 2 100 eläjad vl 1931.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,6 %, ukrainalaižed — 1,3 %, armenijalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,0 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 86,9 %, tadžikalaižed — 5,0 %, armenijalaižed — 1,3 %, ukrainalaižed — 0,6 %, gagauzalaižed — 0,4 %, uzbekad — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,6 %, rahvahuden ozutandata — 2,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (letihe vll 1806−1818) i koume jumalanpertid, niišpäi kaks' oma muretud paloin.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma "Raduga"-päivkodi («Jumalanbembel'»), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), Mosal'skan sädamižen pert', čomamahtoiden škol N. P. Budaškinan nimed, sportškol.
Suhiničin transportan da servisan kolledž — Mosal'skan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Medin'

Medin' () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan pohjoižes. Se om Medinin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan voziden vn 1386 dokumentoiš Medinin udes alištuses Moskvan ruhtinasen tobmudele Smolenskan sijas. Nimitihe meden tehmižen mödhe vai jogen mödhe, goläd'-heimon sanoišpäi (nüg. «mec», "medynas" «mecakišt»). 17. voz'sadan augotišes Medin' oli pandud mantazole i kadoti lidnan statusad, vodele 1660 žilo jäi eläjita mustmoran jäl'ghe. Medin' sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1777. Šingoti virifabrikoil 20. voz'sadan augotišes. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (12. reduku 1941 — 14. viluku 1942).
Medin' šingotase mecan ümbriradmižel, meblinfabrikal i sömtegimištol (maidtegim, jähižen edheotand). Meden tehmižen keskuz voz'sadoiš. Universaližen (Venän) toran mail'man čempionatan sija vll 2012 i 2015−2017 (kül'mku). Znamasine rajonan kul'turkeskuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suves, Medink-jogen hural randal tobjimalaz ( 51 km pitte, Okan hurapol'ne bassein), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kalughasai om vižkümne seičeme kilometrad suvipäivnouzmha-suvhe orhal vai 63 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Kondrovo (raudtestancii) 19 km suvhe orhal vai 23 km avtotedme, i Malojaroslavec (raudtestancii) 39 km päivnouzmha orhal vai avtotedme. «Moskv — Roslavl'»-avtote (A-130) läbitab lidnan keskuzpalad.
Tobmuz.
Medin' om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Edeline Duman ezimez' om Rena Prokšina, radoi vn 2015 redukuhusai. Lidnankundan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2016 kezakus, Sergei Kumancov oli sen likvidatoran vn 2015 semendkuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 5 829 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 300 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 8 200 ristitud. Kaik 8 032 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om läz vai enamba kahesad tuhad eläjid vspäi 1970 (8 872 rist. vl 1979).
Rahvahad (2010): venälaižed — 88,9 %, armenijalaižed — 2,9 %, vaugedvenälaižed — 1,8 %, ukrainalaižed — 1,3 %, uzbekad — 1,2 %, toižed rahvahad — 3,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid om kaičenus i saudud lidnas: koume jumalanpertid, Karpan i Papilan časoun' (1854) vn 1812 13. redukud muštoks. Niiden ližaks phh. Šol'oin i Konstantinan päjumalanpert' (1777) om muretud i ei ole väges.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se nimitadud päivkodid, keskškol, sädamižen pert', čomamahtoiden škol, rajonan sportškol.
Professionaližen opendusen aluzkund om Federaližen aznoičendsisteman radnikoičendan profškol nomer 56.
Kozel'sk

Kozel'sk () om Venäman lidn da lidnankund Kalugan agjan päivnouzmas. Se om Kozel'skan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn. Vn 2009 tal'vkuspäi om «sodahoštusen lidn»-arvnimenke.
Istorii.
Eländpunkt mainitase nügüdläiženke nimitusenke ezmäižen kerdan vl 1146 Černigovan ruhtinazkundan mülündas. Vll 1201−1494 oli penen Kozel'skan ruhtinazkundan pälidnaks. Vspäi 1371 15. voz'sadan lophusai oli alištunu Suren Litvanman ruhtinazkundan tobmudele, sid' Moskvan tobmudele. Vspäi 1708 om makundan lidnan statusanke. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (8. reduku 1941 — 28. tal'vku 1941).
Kozel'sk šingotase mehanižel tegimel (jügušassid i specialižed avtod, londuseližen gazan kompressorstancijad), stöklantegimel, sömtegimištol (maidtegim, konservtegim), asfal'tan koumel tegimel, turizmal. Kodirandantedištandan i mecan muzejad, Londusen pert'. Raketdivizii sijadase lidnanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Žizdr-jogen hural randal päpaloin ( 223 km pitte, Okan hurapol'ne bassein), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kalughasai om kuz'kümne üks' kilometrad pohjoižpäivnouzmha-pohjoižhe orhal, 70 km avtotel vai 134 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Suhiniči 29 km päivlaskmha orhal, 31 km avtotedme vai raudtedme, i Sosenskii kaks'toštkümnes kilometras päivnouzmha orhal vai avtotedme. "Kozel'sk"-raudtestancii radab lidnan päivlaskmas vspäi 1899 «Suhiniči — Tul»-keskustal, mugažo "Tupik"-raudtestancii jogen vastrandal.
Tobmuz.
Kozel'sk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 14,95 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Edeline Duman ezimez' om Aleksandr Tihonov (reduku 2015 — tal'vku 2022). Lidnan Administracijan pämez' Irina Kuz'mina vn 2023 kezakuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Nina Kozlova (kül'mku 2015 — semendku 2023).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 8 182 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 245 ristitud, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 16 759 ristitud. Kaik 16 370 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19..20 tuhad eläjid vll 1979−2007 (20 800 rist. vll 1998−2001).
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2010): venälaižed — 94,4 %, ukrainalaižed — 2,6 %, toižed rahvahad — 3,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ühesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Blagoveššenjan kafedraline jumalanpert' (1810), Emäganpäivän päjumalanpert' (1777), kuz' jumalanpertid i časoun'. Ende kaks' mez'jumalankodid i üks' naižjumalankodi oliba avaitud.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..4), kaks' aluzškolad (nomer 2 i 4), kaks' keskškolad (nomer 1 i 3), ehtal'ne škol, Kozel'skan škol-internat, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, rajonan «Favorit»-sportškol.
Professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš lähembaižiš lidnoiš. Ende Kozel'skan kolledž (Dubnan universitetan filial) radoi.