Iran

Iran ( "Iran" [ʔiːˈɾɒːn]), täuz' oficialine nimituz — Iranan Islamine Tazovaldkund ( "Džomhurije Eslamije Iran" [dʒomhuːˌɾije eslɒːˌmije ʔiːˈɾɒn]), om valdkund Päivlaskmaižes Azijas. Edel 1935. vot sen oficialine nimituz oli Persii. Valdkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om Tehran.
Istorii.
Valdkundoiden istorii Iranan territorijal om kaikiš amuižembišpäi mail'mas i sebaidab pordod viž tuhad vozid kirjutadud purtkiden mödhe eskai. Se ma om päroliš Lähižen Päivnouzmman regionas amussai, lujas kalliž kul'turjäl'guz om kaičenus meiden päivihesai. Äjiš voz'sadoiš zoriastrizm oli Iranan päižeks religijaks. Ezmäine valdkund oli Elam, se oli sätud Huzestanas 3. voz'tuhal EME. Persijan imperii (550..330 voded e.m.e.) oti Lähižen Päivnouzmman maiden enambust. 16. voz'sadale islam kändihe Iranan valdkundaližeks religijaks. Südäiridoiden i sodoiden tagut Persii kadoti tobmut ottud vägel maiš. Vl 1906 Konstitucine revolücii tegihe valdkundas, i Iranan monarhii kändihe konstitucižeks. Vn 1918 kezal britanižed sodaväged okkupiruiba kaiked Iranad, i vn 1919 elokus britaniž-iranine kožundkirjutez oli sätud, Sur' Britanii pani Persijan ižandust i armijad ičeze täuden kontrolin alle, sil-žo aigal valdkundan monarhii i ripmatomuz oliba kaičenus. Vajehtadud vn 1935 keväz'kus valdkundan oficialine nimi («Iran») libub Iranan pohjoižen i Afganistanan suven zoroastrižes "Ariana"-nimitusespäi.
Vn 1979 sulakun 1. päiväspäi Iran om olmas tazovaldkundaks Islamižen revolücijan jäl'ghe Homeini-ajatollanke pämeheks. Sen aigan monarhii oli čuratud, diplomatižed kosketused AÜV:oidenke oliba rebitadud. Islaman rol' ližadui elon kaikiš poliš. Irak tegi londoid Iranha vl 1980 territorialižidenke prentenzijoidenke, soda sidä vaste jätksihe kahesa vot. Nügüd'aigan väritadas Iranad naprindoiš säta südäitukazegištod, rahvahidenkeskeižiden sankcijoiden äjüz om pandud valdkundad vaste.
Vn 1979 24. päiväl redukud nügüdläine Konstitucii ( "Kânun-e asâsi") tuli väghe, se om olmas vn 1989 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Iran om mavaldkundröunoiš Afganistananke (röunan piduz om 921 km) da Pakistananke (959 km) päivnouzmas, Irakanke päivlaskmas (1599 km), Turkanmanke (534 km) da Armenijanke (44 km) dai Azerbaidžananke (689 km) lodehes, Turkmenistananke pohjoižes (1148 km). Ühthine röunoiden piduz — 5894 km. Iranan pohjoižed randad lainištab Kaspijan meri (randanpird om 740 km), suvižed randad — Indižen valdmeren Arabijan meren Persijan da Omanan lahted (1700 km). Ühthine randanpird om 2440 km pitte.
Iran om mägikaz ma, sen tagut klimat om kuiv tobjimalaz. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om sambnuden Demavend (Damavand)-vulkananpä (5604 m). Kaikiš madalamb om Kaspijan meren pind — −28 metrad (valdmeren pindan alemba).
Kaikiš suremb järv om solav Urmii (5200..6000 km², 16 m süvütte) valdkundan lodehes. Om vähän jogid.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, kivihil', metallad (raudkivend, vas'k, hahktin, hrom, cink, marganc), rik.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine teokratine (islamine) prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om Ülembaine ohjandai (Ali Hamenei). Tedajiden Nevondkund ( "Madžlis-e hebregan") om eriline islamine organ 88 mudžtahidaspäi, se valičeb Ülembašt ohjandajad, kaik rahvaz valičeb Nevondkundan ühtnijoid kahesaks vodeks. Organ keradase kahteks päiväks vai sen hätkemba kerdan pol'vodes vai sen paksumba.
Prezident ( "Rajis Džomhur-e Irān") om kahtendel sijal valdkundas, hän om radonoigendajan tobmuden pä. Kaik rahvaz valičeb prezidentad nelläks vodeks, enamba kaht strokud ei sa. Ezmäine varaprezident, üks'toštkümne muite varaprezidentad da 18 ministrad oma hänele abuhu ohjastuseks. Prezident paneb ministrišton ühtnijoid radnikusile parlamentan hüvästusen sandan jäl'ghe.
Parlament om üks'kodine Islamine Konsul'tativine Suim ( "Medžlis-e šura-je islami"). Kaik rahvaz valičeb sen 290 ühtnijoid nelläks vodeks.
Nügüdläine, ühesanz' lugul prezident om Masud Pezeškian vn 2024 heinkun 24. päiväspäi, valitihe händast vn 2024 28. kezakud i 5. heinkud, sai 44 % änid ezmäižes turas i 54,76 % kahtendes. Radoiba edeližikš prezidentoikš: Ibrahim Raisi (sai 72,35 % änid, 3. eloku 2021 — 19. semendku 2024), koli punolendimen onetomudes; Hasan Ruhani (3. eloku 2013 — 3. eloku 2021), valitihe händast kahten kerdan vn 2017 19. päiväl semendkud, sai 57,13 % änid (vl 2013 — 50,71 %). Parlamentan 290 ühtnijan järgenduseližed valičendad oliba vn 2024 1. päiväl keväz'kud (ližavaličendad — 10. päiväl semendkud), valitihe Tedajiden Nevondkundan-ki ühtnijoid sil-žo päiväl.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Iranan administrativiž-territorialine jagand."
Valdkund jagase koumekümneks ühteks agjaks ("ostān:aks", ). Vn 2012 andmusiden mödhe agjad alajagasoiš 402 ümbrikoks ( "šahrestān"), ned — 999 rajonaks ( "bahš"). Edemba, rajonad alajagasoiš municipalitetoikš: 1167 lindankundad ( "šahr") da 2512 küläkundad ( "dehestān").
Iranan agjad ühtenzoittas vidhe statistižhe regionha.
Eläjad.
Iranas elädas iranalaižed. Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 80,840,713 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2013): persalaižed — 61 %, azerbaidžanlaižed — 16 %, kurdalaižed — 10 %, luralaižed — 6 %, arabialaižed — 2 %, beludžalaižed — 2 %, turkmenalaižed da türkižed heimod — 2 %, toižed rahvahad — 1 %.
Religijan mödhe (2011): islamanuskojad — 98 % (sidä kesken šijitad — 89 %, sunnitad — 9 %), toižed uskojad — 2 %.
Toižed seičeme lidnad-millionerad (vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Mešhed, Keredž, Isfahan, Tebriz, Širaz, Ahvaz, Kum. Vl 2011 seičeme ristitud kümnespäi elihe lidnoiš.
Ižanduz.
Iran om keskmäižen šingotesen industrialine valdkund, rippub irdpol'žes torguindaspäi keskmäižes märas. Rahvahidenkeskeižed sankcijad telustadas šingotesele i ižanduzsidoiden sädandale. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 434,24 mlrd. US$ ekvivalentas (36. sija mail'mas; US$5,013 ühtele hengele, 117. sija) vai 1,7 trln. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (23. sija; US$19,607 ühtele hengele, 90. sija). Irdpol'ne velg om kogosüdäiproduktan koumandesen surtte (2022. voz'). Läz kaik industrijan sarakod oma valdkundas: kivivoin samine i kivivoinhimine, himine (heretused, kaustik), raudan i mujumetalloiden metallurgii, avtosauvomine, azegišton tehmine, farmaceftine, elektronik, telekommunikacijad, energetine, tekstiline, sauvond i sauvondmaterialiden pästand (cement da tž.), sömtegimišt (sahar, void). Finansine voz' zavodiše 21. keväz'kud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2020 andmused): maižanduz 10 %, tegimišt 35 % (sidä kesken sauvond i kaivuztegimišt), holitišiden sfer 55 %. Radnikoiden järgenduz sarakoidme vl 2021: maižanduz 16 %, tegimišt 34 %, holitišiden sfer 49 %.
Vl 2010 valdkundan päeksport oli kivivoi (82 %), toine eksport — himižed substancijad (3 %), londuseline gaz (2 %), polietilen (2 %), pähkmed (1 %), raudkivend, vas'k, kuld, kourad. Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii, materialad i pol'fabrikatad tegimišton täht, kulutajiden tavarad, söndtavarad, tehnižed holitišed. Vl 2018 eksport ületi importad kahthe kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Kitai (Iranan eksportan 36 % i importan 28,4 %), Turkanma (eksportan 20 % i importan 8,7 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (eksportan 2,5 % i importan 19,2 %), Brazilii (importan 12,9 %), Indii (eksportan 4,1 % i importan 5,5 %), Saksanma (eksportan 1,8 % i importan 4,9 %), Kuveit (eksportan 6 %), Pakistan (eksportan 4,7 %).