tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Samoan kel'

Samoan kel' (ičeze nimituz om "gagana Sāmoa") om Samoan da Amerikan Samoan (anglijan kelenke) oficialine kel', üks' avstronezižiš kelišpäi.
Ühthine harakteristik.
Samoan kelen kaikiš lähižemb om tongan kel' da sen toižed heimolaižed keled oma, ozutesikš, indonezijan kel', gavajan kel', Taivan'-saren keled. 
Ei ole lujid erinendoid samoan kelen paginoiden keskes, sikš erazvuiččiden paginoiden pagižijad voidas toimetada toine tošt kebnašti. Formaližen i formalitoman paginoiden keskes om erinendoid: formalitomas paginas kirjutadas "k"-kirjant "t"-kirjamen sijas kaiken, ozutesikš, "tama" «poig» —&gt; "kama". 
Kelen kirjamišt om sätud latinan kirjamišton pohjal. Kaik om 18 kirjant samoan kirjamištos, niišpäi koume kirjant ("H", "K", "R") kävutadas vaiše ottud toižiš kelišpäi vaihiš. 
Samoan kelen nedal' ("Vaiaso o le Gagana Sāmoa") om samoan kelen praznik, oigetas sidä joga vodel. Ezmäižen kerdan kelen pühäč om tehnus Avstralijas vodel 2010. 
Pagižijoiden lugu.
Samoan kelen pagižijoiden lugu om 350..400 tuhad ristituid kaikes mirus, heišpäi pol' eläb Samoan saril, erazvuiččiden meliden mödhe.
Kahtenz' taho pagižijoiden lugun mödhe om Uz' Zelandii, äi samoan ristituid elädas sigä — 114 tuhad, heišpäi läz 81 tuhad ristituid mahttas pagišta samoan kelel. Udenzelandijalaižiden läz kaht procentad mahttas pagišta samoan kelel voden 2013 informacijan mödhe. Vn 2016 Avstralijan rahvahanlugemižen mödhe kaik 44 875 ristitud eliba neciš valdkundas samoan kelen mahtusidenke.
Kirjamišt.
Samoan kelen kirjamišt om sätud latinan kirjamišton pohjal vl 1834, siš om 14 kirjant; niiden ližaks, koume kirjant — "H", "K", "R" — kävutadas vaiše ottud toižiš kelišpäi vaihiš. Makron-znam kävutase jonoštamha pit'kid vokalid, no ei kirjutagoi sidä nügüd'aigan paksus. 
Istorii.
Samoan rahvaz sai ičeze kirjamišton evropalaižilpäi toižiden Polinezijan rahvahiden enambusen kartte. Vil'jam Anderson (ang. "William Anderson") kirjuti ezmaižid sanoid samoan kelel vl 1777, naku oma:
Nenil sanoil samoan jüred oma, voib löuta lujas pojavid sanoid tämbäižes-ki keles: "tamāloa" («uk»), "tama‘ta‘i" («naine» (ustavakaz form)), "sole" («poig!» — vokativine form, kavütadas kucumha).
Konz Vil'jam Mariner (ang. "William Mariner") oli Tongal, ka hän kirjuti erasid pajoid samoan kelel ičeze muštospäi. Nene pajod ei olgoi kändnuded, sikš miše hän ei tedand samoan kel't i kirjuti sanoid värin.
Konz evropalaižed tuliba sarile, hö tahtoiba käta Biblijad samoan kel'he, sikš pidi säda ezmäi kirjamištod samoan kelen täht, ei olend olmas sidä völ. Kirjamišt om sätud vodel 1834 i ezmäine kirj, kudamban nimituz om «"E tala A, E, F"», om pästtud sil-žo vodel. Kirjas om 11 lehtpol't: oigedkirjutandan urokad i tekstad samoan kelel. Siš kirjas oigedkirjutandal om erinendoid nügüdläižen oigedkirjutandan kohtha, vodel 1836 nece oigedkirjutand toižetui: kävutaškanzihe "p"-kirjant "b"-kirjamen sijas, i "g"-kirjant — "ng"- da "gn"- digrafiden sijas; mugažo otaškat'he kävutamižhe makron-znamad pit'kiden vokaliden täht.
Mansin kel'

Mansin kel' (ičeze nimituz om "мāньси лāтыӈ" da vanh nimituz om vogulan kel', kudamb tuli Vagil'-jogen nimituselpäi) om mansilaižiden rahvahan kel', üks' suomalaiž-ugrilaižišpäi kelišpäi. Sen kaikiš lähižembad keled oma hantin kel' da mad'jaran kel'.
Kelen pagižijad elädas erigoittud peniš gruppiš Sibirin lodehes Ob'-jogen hural randal Hantin da Mansin avtonomižes ümbrikos. Erased pagižijad elädas mugažo Jamalan Nenciden avtonomižes ümbrikos. Mansin küläd — ühtenzoittud toine toiženke vai izoliruidud — seištas järiden jogiden randoil. Om tobjid erinendoid kelen paginoiš eläjil edahan toine toižespäi mansin kelen pagižijoil.
Vn 1989 NSTÜ:n rahvahanlugemižen aigan 37,1% mansilašt märičihe mansin kel't ičeze mamankeleks. Vl 2010 mansilaižiden kahesa procentad oliba mansin kelen mahtusidenke. 
Mansin kelen kaikiš lähižemb kel' om mad'jaran kel' tedomehiden melen mödhe. Nened keled oma pojavad vaihišton, grammatikan da fonetikan (om pit'kid vokalid völ mansin keles) mödhe.
Paginad da alapaginad.
Nell' paginoiden gruppad oma erigoittud mansin keles:
Kaikiš paginoiš om znamasižid erinendoid; kaikiš tobjembad erinendad oma fonetikas. Vaihištos mugažo om erasid erinendoid, ozutesikš, suvižil paginoil om äi ottud nencan kelespäi sanoid, i päivnouzmpol'žil — velgsanoid tataran kelespäi. Erasiden paginoiden pagižijad ei toimetagoi toine tošt ani. 
Kirjamišt.
Vl 1931 om sätud kirjamišt latinan kirjamišton pohjal mansin kelen täht. Vl 1938 vajehtihe sidä kirilližeks kirjamištoks. Vl 1980 om ližatud znam (makron) pit'kiden vokaliden täht.
Tämbeine kirjamišt:
А а А̄ а̄ Б б В в Г г Д д Е е Е̄ е̄ Ё ё Ё̄ ё̄ Ж ж
З з И и Ӣ ӣ Й й К к Л л М м Н н Ӈ ӈ О о О̄ о̄
П п Р р С с Т т У у Ӯ ӯ Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш
Щ щ Ъ ъ Ы ы Ы̄ ы̄ Ь ь Э э Э̄ э̄ Ю ю Ю̄ ю̄ Я я Я̄ я̄
Nügüd'aigaine situacii.
Opetas mansin kel't augotižškolaspäi tämbäi. Vodespäi 1989 pästtas «Лӯимā сэ̄рипос»-lugendlehtest. Voib löuta aigaližid tekstoid mansin kelel «Ленин пант хуват»-lugendlehteses, hot' se lähtleb hantin kelel.
Mansid

Mansid vai Mansilaižed (ičeze nimituz om "мāньси" da vanh nimituz om voguližed) om vähäluguine rahvaz Venäman keskuzpalas, eläb Hantin da Mansin avtonomižes ümbrikos; erased rahvahan ezitajad elädas mugažo toižiš Venäman subjektoiš. Se om hantilaižiden kaikiš lähižemb heimrahvaz.
Mansilaižed pagištas mansin kelel, se om üks' suomalaiž-ugrilaižiš kelišpäi. Tämbäi mansilaižiden läz koumed videndest kävutadas venän kel't. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe mansilaižiden ühthine lugu om 12 269 ristitud.
Nimituz.
Rahvahan ičeze nimituz znamoičeb «mez'», «ristit»; nece sana tuli suomalaiž-ugrilaižes "*mańćɜ"-sanaspäi «uk, mez', ristit», i voib löuta pojavid sanoid toižiš suomalaiž-ugrilaižiš keliš: маньть ("mańt́"), моньть ("mońt́"), мась ("maś") hantin keles, mugažo mad'jaralaižiden ičeze nimituz üks'lugus — "magyar". Sil sanal om erazvuččid formoid mansin kelen erazvuiččiš paginoiš: "mańśi", ма̄ньсь ("māńś"), мӧ̄ньсь ("mɔ̄̈ńś"), мӓньцӣ ("mäńćī"), ма̊ньсь ("måńś").
Kaks' vajeht om venäkeles sen rahvahan nimitandan täht: "манси" vai "мансийцы" äilugus i "мансиец" vai "мансийка" üks'lugus; voib kävutada "манси"-vajeht nimitamha ukoid vai naižid. 
1920−1930-nzihe vozihesai kävutihe «voguline»-vajeht () nimitamha mansilašt; nece vajeh tuli hantin "u̯oɣaĺ" vai "u̯oɣat́"-vaihilpäi. Ottas kävutamižhe sidä vajeht nimitamha mansilaižid völ erasiš keliš, ozutesikš, saksan keles "Wogul", "wogulisch".
Kel'.
Mansilaižed pagištas venän kelel da mansin kelel.
→ Mansin kel'
Elo.
Mansilaižed päazjad oma kalanpüdand, mectuz, pedroiden kazvatuz, maižanduz da kodiživatoiden kazvatuz. Kalanpüdand om levitadud Ob'-jogel da Pohjoine Sos'v-jogel. Pedranvodind om ottud hantilaižilpäi 13.−14. voz'sadoiš. Maižanduz om ottud venälaižilpäi 16.−17. voz'sadoiš. Heiden kodiživatvodindan parahimad sarakod oma hebonvodind, kodilindun kazvatand, henoiden da järedoiden sar'vikahiden živatoiden kazvatuz. 
Kalanpüdandan azeged oma azragad da verkod.
Mansilaižiden elos tobj znamoičend sibirižel kedral om, kävutadas sidä keradamha pähkmiden järedoid satusid; otta kävutamižhe mugažo sen pun jürid erazvuiččiden kaluiden tegendan täht, ozutesikš, astjoid da konorid. Tohesižed-ki tegesed oma levitadud, mansilaižed oma mahtavad lujas radon tohenke aigan.
Mansine rahvahaline söm oma kala, liha da marjad. Hö ei sögoi senid, sikš miše meletadas, miše sened oma käredoihe ižandeižihe sidodud. 
Tämbäi mansilaižiden 45% elädas lidnoiš.
Pohjoižsaamen kel'

Pohjoižsaamen kel' (ičeze nimitused oma "Davvisámegiella" i "Sámegiella") om üks' saamen kelišpäi, mülütadas suomalaiž-ugrilaižehe kel'kundha. Se om kaikiš tetabamb saamen kel' tämbäi da sil pagištas Norvegijas, Ročinmas i Suomenmas; «saamen kel'»-virkeh znamoičeb pohjoižsaamen kel't järgeližikš Suomenmas da Ročinmas. 
Ičeze kirjamišt latinan kirjamišton pohjal om kelel. 
Kaik om läz 21 000 pagižijoid tämbäi. 
Nügüdläine situacii.
«"M. Paul Lewis, Ethnologue: Languages of the World"»-kirjan mödhe, pohjoižsaamen kelen pagižijoiden lugu om 20 700 ristitud, i uhthine pohjoižsaamalaižiden lugu om 40..50 tuhad ristituid.
Norvegijas om 15 tuhad pagižijoid (sen man pohjoižsaamalaižiden ühthine lugu om 30..40 tuhad), Suomenmas — 1700 ristitud (pohjoižsaamalaižiden lugu om 4000), Ročinmas — 4000 pagižijoid (pohjoižsaamalaižiden lugu om 5000).
Saamen keliden keskes pagižijoiden enambuz kävutab pohjoižsaamen kel't. Se om oficialine kel' Norvegijan seičemes municipalitetas, Suomenman 4 municipalitetas da Ročinman nelläs municipalitetas.
Istorii.
«"Svenske och Lappeske ABC Book"»-kirj om ühteks ezmäižiš tekstoišpäi saamen kelel; se om kirjutadud ročin kelel da, nacein, ühtel saamen kelišpäi. Kirjal om loičendoid, se om todenzoittud kahteks pästandaks — vozil 1638 da 1640; kaik om 30 lehtpol't kirjas. Se om kuvatud kuti «Kirj saamen kelenke järgeližes formas».
Knud Leem om ezmäine mez', kudamb kuvazi pohjoižsaamen kel't vozil 1748, 1752 da 1768 («"En lappisk Grammatica efter den Dialect, som bruges af Field-Lapperne udi Porsanger-Fiorden"»). Anders Porsanger — üks' Knud Leeman openikoišpäi — oli ezmäine üläškolan pästnik-saamalaine. Hän openzihe Tronheiman školas päjumalanpertinno da toižiš školiš, no ei pästand ičeze sidodud pohjoižsaamen kel'he radoid rasizman taguiči sen aigan; hänen radoiden enambuz hajeni tämbäi.
Kirjamišt da oigedkirjutand.
Rasmus Rask päni nügüdlaižen oigedkirjutandan jurid pohjoižsaamen kelen täht. Kaik pohjoižsaamen kelen oigedkirjutandad ottas augud ezmäižes oigedkirjutandaspäi. Rasmus Rask sädi sidä lulesaamen i suvisaamen keliden kohtha, niiden oigedkirjutandan aluz om ročin i norvegijan keliš. Vl 1832 hän da Nil's Stokflet pästtiba kirjan «"Ræsonneret lappisk sproglære efter den sprogart, som bruges af fjældlapperne i Porsangerfjorden i Finmarken. En omarbejdelse af Prof. Knud Leems Lappiske grammatica"»-nimitusenke. 
Kut tämbäi, ka sil-ki aigal pohjoižsaamen kel' kävutase koumes valdkundas. Niišpäi kaikutte kävutab ičeze, erazvuittušt oigedkirjutandad pohjoižsaamen kelen täht. Oficialine pohjoižsaamen kelen oigedkirjutand om pandud vodel 1979. Se om ühthine kaikiden maiden täht, no eile mugoi detaliziruidud, kut kelen versijad valdkundoiš.
Nece om kirjutadud kahtel erazvuiččel mahtusel üks' sanund:
Kirjamišt.
Nügüdläine oficialine ühthine kirjamišt om pandud vl 1979. Se om vajehtadud jäl'gmäižen kerdan vl 1985.
Kaik om 29 kirjant:
Grenlandan kel'

Grenlandan kel' (ičeze nimituz "Kalaallisut") om grenlandalaižed-rahvahan kel'. Se om üks' eskimosiž-aleutižiš kelišpäi, danižen Grenland-avtonomijan oficialine kel'. Läz 49 tuhad pagižijoid elädas siš. Lähižed keled oma Kanadan eskimosižed keled — ozutesikš, inuktitut da toižed eskimosižed keled. 
Nügüdlaine situacii.
Grenlandan kel' om levitadud Grenland-saren päivnouzmaižel, suvipäivlaskmaižel da pohjoižpäivnouzmaižel randištoil. Kelel om paginoid, päivlaskmpol'ne pagin om oficialine vodespäi 2009. Kaks' oficiališt kel't oli Grenlandas edel 2009. vot, danijan i grenlandan, no siš vodespäi grenlandan kel' linni sen man üks'jäižeks oficialižeks keleks. Grenlandan školiš opetas danijan kelel päpaloin tähäsai. 
Vl 2006 kaik oli 56 tuhad ristituid grenlandan kelen mahtusidenke; heišpäi läz 49 tuhad eliba Grenlandas da 7 tuhad eliba Danijas. Grenlandan eläjiden 80..85 procentad kävutadas necidä kel't päižeks, se om üks'jäine kel' avtonomijan äjiden ristituiden täht. Sil-žo aigal Grenlandan ristitišton kahesandez (6500 eläjad) kävutab vaiše danijan kel't. 
Grammatik.
Grenlandan keles voib tartta suffiksoid sanantüvehe agjatomašti, sikš sana oleskeleb pit'kaks lujas. Grenlandan kel' om ergativine kel', ergativan ozutai tartub aktantha. 
Nimed (nominad) toižetasoiš luguidme da kändoidme; kaik om kahesa kändod grenlandan keles. Mugažo possessivine form om nimil. Verboil ei ole aigad; aigan ozutajad oma mugoižed sanad, kuti, ozutesikš, «homen», «eglai» da toižed.
Kirjamišt.
Nügüd'aigan kaik Grenlandan eläjad mahttas lugeda da kirjutada.
Nügüdläižes kirjamištos om 19 kirjant:
Velgsanoiš kavütadas mugažo nenid kirjamid (niid om kümne): Bb, Cc, Dd, Ww, Xx, Yy, Zz, Ææ, Øø, Åå.
Grenland

Grenland (grenlandan kelel: "Kalaallit Nunaat", «vihand ma») om Man kaikiš tobjemb sar' da mugažo Danijan avtonomii. Geografijan mödhe mülüb Pohjoižamerikha.
Pind om 2 130 800 km². Sar' om koumen kerdan penemba pindan mödhe mi Avstralii, kudamb om kaikiš penemb kontinentiden keskes. Piduz om 2700 km pohjoižespäi suvhe i 1300 km päivlaskmaspäi päivnouzmha.
Nuuk (edel 1979. vot "Gothob" oficialižikš) om saren kaikiš tobjemb lidn. Se sijadase pol'sarel Grenlandan päivlaskmas, kaik 17 984 ristitud eliba eländpunktas vl 2019.
Istorii.
Arktižed rahvahad eliba jo sarel edel sen avaidust evropalaižil, no skandinavijalaižiden tulendan aigal saren ezmäižed eläjad kadoiba jo, i sarel ei olend eläjid. Eskimosalaižed tuliba sarennoks 13. voz'sadal vaiše, hot' lugedas-ki heid Grenlandan ezmäižikš eläjikš paksus. Tulijoiden sarele läz 200 vot tagaz skandinavijalaižiden žilod oliba siš mugažo völ, no eskimosalaižed eliba sarel sil aigalpäi kaiken. Niiden eskimosalaižiden ezitatad oliba «tule»-kul'turan ezitajad; nece kul'tur il'mestui Aläskas läz 1000. vot da tuli Grenlandale 13. voz'sadal. 
Evropalaižed avaižiba sar't vodel 982, konz norvegižed vikingad tuliba sinnä. Eirik Torval'dson, kudamb tuli Islandijaspäi, oli heiden pämehen. Hän sädi kolonijad sarel da nimiti sidä «Vihandaks maks» kändmižes. Nece nimituz om anttud vedatamha enamba eläjid sarele nacein. Toižen melen mödhe, sarel oli todeks kazmusid sil aigal. Sid' Erikan Leif-poig jätksi matkad päivlaskmale da avaiži nügüdlaižen Kanadan maid. Hän-žo toi hristanuskondad saren eläjile. Lugetihe siloižid grenlandalaižid Norvegijan eläjikš, Islandii oli Norvegijan palaks sil aigal. Vodele 1408 kaik skandinavijalaižiden žilod kadoiba, voib sanuda.
Vl 1536 Norvegii da kaik sen teritorijad (Grenland niiden keskes) linniba Danijan palaks. Vl 1814 Norvegii ei olend Danijan palan enamba, no Grenland jäi sen palan völ. 
Vodespäi 1979 Grenland om Danijan avtonomii, kudamb voib iče pätta ičeze azjoid. Vodespäi 2009 saren üks'jäine oficialine kel' om grenlandan kel'.
Klimat da sä.
Grenlandan randaližiden rajoniden klimat vajehtase paksus. Se om kaikiš pehmdemb päivlaskmaižel randal. Heinkun keskmäine lämuz om +9,6 Cel'sijan gradusad Kakortok-lidnas i +8,3 C° Nuuk-lidnas; vilukun kesklämuz sättub −7,8 C° da −10,7 C°. Kezaline lämuz voib sadas +21 Cel'sijan gradushasai erašti, no paksumba lämuz voib olda 0 C° kezan keskes.
Kaikiš madalambad lämuded oleskeldas saren keskuzpalas: −60 C° tal'vel paksus, kezal — −12 C° da sen madalamba.
Ristitišt.
Voden 2019 andmusiden mödhe kaik 55 992 ristitud eliba sarel, ristitišton ninevuz — 0,027 ristitud nellikkilometras. Rahvahad oma eskimosalaižed (enambuses, ristitišton ühesa kümnendest) da danijalaižed toižidenke evropalaižidenke (kümnendez).
Kaikiš znamasižembad lidnad seištas Grenlandan päivlaskmaižel mererandal: Nuuk (pälidn, 17 984 eläjad vl 2019), Kakortok, Sisimut, Maniitsok.
Ristitišton päradmine om kalanpüdand. Päižed keled oma grenlandan kel' (oficialine) i danijan kel'.
Nuuk

Nuuk vai Gothob (; vai "Godthåb" «hüvätabaine toiv») om Danijan Grenland-avtonomijan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn. Vhesai 1979 lidnan oficialine nimituz oli Gothob; 19. i 20. voz'sadoiden purtkiš voib löuta mugažo Godtaab- da Godthaab-nimitusid.
Istorii.
Lidn om pandud Hans Egede-norvegijalaižel vl 1728. Eländpunktad oliba olmas sarel sil aigal jo, kaikiš vanhemb eländpunkt om pandud 4 200 vot tagaz. Voz'sadoil 9.-15. skandinavijalaižed eliba läz nügüdläšt Nuukad, no hö jätiba sidä tahod möhemba. Eskimosalaižiden kezavastusiden taho oli siš mugažo. Vl 1721 Egede tuli sinnä kändmaha hristanuskondha eskimosižid perehid. Hän nimiti lidnad Gothobaks ("Godthåb", «hüvätabaine toiv»).
Vspäi 1979 lidnan üks'jäine oficialine nimituz om Nuuk jogahižel kelel.
Geografii.
Lidn sijadase pol'sarel, Grenlandan-saren päivlaskmaižel randal, 5 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Tal'vkus päidub 10:00 aigal, tikahtuz om 14:30 aigal. Semendkun agjaspäi elokun augotišhesai polärine päiv (vauktuz 24 časud) oleskeleb lidnas.
Lämän joksmusen taguiči, meri Nuukan rindal ei jädu talvel, sikš elo naku ei ole mugoine jüged, kuti saren toižiš paloiš. 
Eläjad.
Vn 2015 andmusiden mödhe lidnan ristitišt oli 16 992 eläjad.
Lidn om Sermersook-kundan ("Kommuneqarfik Sermersooq"-kommun) administrativine keskuz. Vl 2008 kundan ristitišt oli 20 998 eläjad, pind oli 635,6 tuhad km². Se om Grenlandan kaikiš suremb kund ristitišton mödhe, läz 15 tuhad ristituid elädas Nuuk-lidnas.
Gruzijan kel'

Gruzijan kel' (ქართული ენა [kʰartʰuli ɛna]) om üks' kartveližiš kelišpäi. Se om Gruzijan oficialine kel', pagištas gruzijalaižed. Literatur om sätud sil amuižes aigaspäi.
Kirjutadas kel't gruzijan kirjamištol, ottas kävutamižhe sidä kartveližen kundan keliden täht vaiše. 
Pagižijoiden ühthine lugu oli läz 4 millionad ristituid Gruzijas vl 1993. Kelen pagižijad elädas mugažo toižiš maiš: Venäma, AÜV, Turcii da toižed.
Klassifikacii.
Gruzijan kel' mülüb kartveližhe kel'kundha. Toižed kundan keled oma, ozutesikš, megrelijan kel' i svanan kel'. Sen kundan heimolaižed keled ei olgoi löutud völ. Baskan kel' om niiden heimolaine nacein, no tedomehed ei olgoi sen teorijan poles nügüd'aigan.
Kirjamišt.
Gruzijan kirjamišt il'mestui 5. voz'sadan augotišes; se om vajehtadud nell' kerdad. 
Tämbäižel kirjamištol om 33 kirjant, niišpäi kaikutte znamoičeb üks'jäižen kulundan. Viž kirjant oma vokaliden täht da 28 om konsonantoiden täht. Kirjamištol ei ole surid kirjamid. 
Grammatik.
Gruzijan kel' om agglütinativine ergativine kel'. 
Nimil om luguid (üks'lugu i äilugu) da kändoid, kaik om seičeme kändod. 
Verboil voib olda äi morfemoid, niišpäi jogahine vajehtab sanad, ozutesikš, «აგეშენებინათ»-vaihel ("ageshenebinat" «teile pidi sauda») om nenid morfemoid: ა-გ-ე-შენ-ებ-ინ-ა-თ.
Indoevropižed keled

Indoevropižed keled oma kaikiš znamasižemb kel'kund nügüd'aigan. Sen keled oma levitadud kaikidme kontinentidme i oma lujas erazvuiččed.
Keled leviganziba Evrazijadme eziauguižešti. Evropan keliden enambuz mülüb indoevropižhe kel'kundha. Pagižijoiden lugu om enamba mi 3,2 milliardad ristituid mamankeleks, mail'man ristitišton nell' ühesandest. 
Keled.
Kel'kundas om 445 eläbad kel't, sidä kesken 313 oma indoiranižed keled. Sen ližaks, erased keled oma kolnuded jo.
Kaikiš surembad oma jäl'ghižed gruppad:
Albanijan kel', grekan kel' i armenijan kel' sätas erigoittud gruppid indoevropižed keliden keskes. 
Grammatik.
Kaik indoevropižed keled oma flektivižed keled.
Keliden enambusel om kändoid, no niiden kändoiden lugu el olend mugoine sur' nikonz uraližiden keliden rindataden. Erasil ei ole kändoid: anglijan keles i ispanijan keles. Indoevropižiden keliden enambusel sugun kategorii om olmas tobjimalaz, ei ole sugud armenijan i persijan keliš.
Eskimosalaižed

Eskimosalaižed (kanadine "inuit" «ristitud», üks'lugu: "inuk") oma heimolaižiden rahvahiden grupp. Elädas Man pohjoižiš agjoiš päpaloin: Grenlandas (Danii), Nunavutas (Kanad), Alask-štatas (AÜV), Čukotkan pol'sarel (Venälaine Federacii).
Eskimosalaižiden päižed gruppad oma inuitalaižed, jupikalaižed i aleutlaižed. Hö jagadas ühthižid ezitatoid da kel'kundad — eskimosiž-aleutižed keled.
Nügüd'aigan om läz 180 tuhad niiden rahvahiden ezitajid.
Etimologii.
«"Eskimo"»-sanan jured ei olgoi sel'ktad. Nece sana om tetab 17. voz'sadaspäi.
Tedomehiden meliden mödhe, "aayaskimeew"-sana tuli algonkinižiš kelišpäi i znamoičeb «kudoi lumikengid rahvaz». Muga algonkinalaižed nimitihe rahvast, kudamb eli heišpäi pohjoižhe. Toižiden meliden mödhe, se vajeh znamoičeb «pagižii toižel kelel rahvaz» vai «söi toreht kalad rahvaz». Jäl'gmäine znamoičend ei olend eskimosalaižile mel'he i om unohtadud meiden päivil.
Kanadan eskimosalaižed kuctas ičtaze «"inuit"»-sanal, sen znamoičend om «ristitud».
Keled.
Eskimosalaižed pagištas eskimosiž-aleutižen kel'kundan kelil, sil om kaks' päoksad: eskimosižed keled i aleutižed keled.
Eskimosiž-aleutižiden keliden sanad oleskeldas pit'kikš lujas. Erazvuiččed palad tarttas sanantüvihe, oz. "Angyagh-"("gh")"lla-ng"("e")"-yug-tuq=lu" «veneh-tobj-sada-tahtoib-mugažo» — «Mugažo hän tahtoib sada tobjad veneht». Niil kelil om koume vokalid järgeližikš: /a/, /i/, /u/; erasil /ə/ om sen ližaks. Eskimosiž-aleutižed keled oma ergativižed keled. Nimil om kändoid (eskimosižiš keliš vaiše, aleutižiš keliš eile) da posessivine form, no ei ole sugun kategorijad.
Niiden keliden enambusel ei ole äi pagižijoid tämbäi. Grenlandan kelel i inuktitut-kelel om enamba mi 30 tuhad pagižijoid kaikuččel.
Kaikiš tetabamb sana niiš kelišpäi om iglu (grenlandan kelel: "illu" «pert'»). Voib löuta sidä kaikiš keliš mail'mas tämbäi, se znamoičeb verolišt eskimosišt lumipertid.
Kirjamištod.
Eskimosalaižiden gruppad kävutadas erazvuiččid kirjkelid.
Grenlandan kel' kirjutase vaiše latinan kirjamištol.
Venäman eskimosalaižed kävutadas kirillicad: А а, Б б, В в, Г г, Ӷ ӷ, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Ӄ ӄ, Л л, Лъ лъ, М м, Н н, Нъ нъ, Ӈ ӈ, О о, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ў ў, Ф ф, Х х, Ӽ ӽ, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, ъ, Ы ы, ь, Э э, Ю ю, Я я.
Kanadan eskimosalaižed (inuktitut-kel', in'upiak-kel', inuvialuktun kel' da tž.) kävutadas ičeze kirjamištod kanadižen tavukirjkelen pohjal tobjimalaz.
Elo da verod.
Verod.
Eskimosalaižiden verod oma sidodud ižandeižihe. Ned elädas londusen erazvuiččiš statjoiš, muga eskimosalaižed usktas. Igähine rahvaz nägub ristitun da londusen ühtištust. Äjad usktas, miše mail'mal tegii om, i ohjastab kaik, mi oleskeleb ümbri ristituiš. "Sedna"-jumal ( "Sanna") oigendab eskimosalaižile sömäd. Hö usktas mugažo, miše käredad ižandeižed elädas mail'mas. Jogahižes küläs noid eläb, hän voib sidoda ristuiden mail'mad ižandeižiden mail'manke. 
Söm.
Päižed sömäd eskimosalaižiden keitimpoles oma kala da liha. Aigemba ristitud söihe niid torhikš paksus. Hö keratas mugažo marjoid da kazmusid. 
Erased sömäd:
Morž

Morž () om järed imetaiživat. Eläb Man viluiš agjoiš, valdmeriden randoiden rindal. Se om üks'jäine eläb erik Moržižed-sugukundas.
Voib tundištada täuz'kaznut moržad kebnašti hänen pit'kiden ezižiden hambhiden taguiči. 
Vl 2008 Moržan päiv om ottud oficialižekš pühäčuks (24. kül'mkud).
Moržal om kaks' päšt alaerikod: tün'valdmerine da atlantine. Erigoittas koumant erikod paksus — laptevine (Laptevoiden merespäi), no äjad tedomehed ei olgoi sen poles. Ühthine tämbäine lugu om läz 129..230 tuhad eričuid. 
Etimologii.
Vajeh koskub venän "море"- («meri») da "мороз"-vaihiže («pakaine»), no se om rahvahanetimologii vaiše. Vajeh tuli ühtes saamen kelišpäi todeks ("mоršа" vai "morššâ" formas). Evropan toižile kelile vajeh voi tulda suomen "mursu"-sanan kal't. Venän "морж"-vajeh om kirjutadud ezmäižen kerdan vl 1526.
Ümbrikirjutand.
Morž om järed merine živat, hänen nahk om lujas sanged. Ezižed ülähäižed hambhad oma pit'kad lujas. Hänen levedal kärzal om äi sanktoid kovid habinoid, niiden lugu voib olda seičemesadadhasai. Moržal ei ole irdaližid korvid, hänen sil'mad oma pened.
Nahk om kattud lühüdoil pakuižil hibusuzil, niiden lugu väheneb moržan igän ližadusen mödhe. Vanhil moržil nahk om läz alastoi.
Živatad ujudas hüvin lujas. Morž mahtab astta mugažo, hot' eläb veden rindal kaiken. Järgeline veduz sase 800..1700 kilogrammhasai.
Elo.
Morž ei mahta astta kuivadme madme hüvin, sikš hö elädas randoiden rindal päpaloin. Nened meriživatad elädas Man viluiš agjoiš vaiše. 
Moržad keradasoiš surihe joukuihe järgeližikš da kaitas toine tošt rohtusenke. Živatad oma varukahad vihankandajad vedes, sikš miše voidas mureta venehid eskai, no oma tünäd ku niken ei telusta heile. Moržad mahttas mujada ristitud sures keskustaspäi, sikš pidab läheta heidennoks tulleid vaste.
Nencalaižed

Nencalaižed ( «todesine ristit») om Pohjoižen igähine vähäluguine rahvaz, eläb Venäman lodehes. Se om kaikiš äiluguižemb pen' Venäman rahvaz, lugumär — 45 tuhad ristituid (2010, rahvahanlugemine).
Hö pagištas venän i nencan kelil, jäl'gmäine mülüb samodižihe kelihe. Vaiše rahvahan pol' mahtab pagišta ičeze kelel.
Tämbäine lugu da jagaduz.
Nencalaižed jagasoiš evropižikš da azijalaižikš.
Evropižed nencalaižed elädas Nencan avtonomižes ümbrikos tobjimalaz (7504 rist. vl 2010, 17,8% ristitištos), azijalaižed — Jamalan Nenciden avtonomižes ümbrikos päpaloin (29772 rist. vl 2010, 5,7% ristitištos). Vähäižed gruppad elädas Hantin da Mansin avtonomižes ümbrikos, Murmanskan i Arhangel'skan agjoiš, mugažo Komin Tazovaldkundas.
Nencalaižil om kaks' päšt gruppad kelen mödhe: tundrižed (enambuses) da mecaižed (tämbäine lugu om läz 1500 ristitud). Kahten gruppan keled erinedas, niiden keliden pagižijad ei toimetagoi toine tošt. Molembil kelil om paginoid.
Elo.
Söm.
Nencalaižiden päine radmine da sömän purde om pedroiden kazvatuz, hö sadas lihad da razvad sen kal't. Ližatas väged solad pedranlihaze kaičemha sidä pit'kaks aigaks, södas mugošt lihad torheks paksus. Nencalaižed södas pedran hibjan kaikid paloid: vert, südäimid da toižid.
Rahvahan ezitajad södas toižiden-ki živatoiden lihad, mugažo kalad, keittas sidä.
Nencalaižiden päjomad oma čai da mors. Tehtas morsad tundran marjoišpäi.
Otmine.
Nencalaižiden päradmine om pedroidenkazvatuz, kalanpüdand da mectuz, no pedroiden kazvatuz om kaikiš tarbhaižemb. 
Nencalaižed kuctas ičtaze «pedroiden lapsikš» eskai, muga heiden elo om pedroihe sidodud. Kävutadas pedroid ei vaiše samha lihad, no mugažo vall'astadas regiš. Jogahižel pedrjoukul päine pedr om, se om kaikiš järedamb i ei oleskele val'hiš. Tal'vel vall'astadas regiš koume..nell' pedrad, kezal — viž..kuz' živatad. Pedrjouk oleleb sureks lujas, sikš nencalaižed kävutadas koirid abutamha paimeta.
Sobad.
Lujas vilu sä jäb järgeližikš nencalaižiden elämižen tahoiš, ka varmdad sobad oma tarbhaižed rahvahan täht. Pohjoižen eläjad tehtas sobad živatoiden nahkoišpäi.
Eländsija.
Veroline nencine pert' nimitase "čum:aks". Se om kanzan elon keskuz. Elokahil perehil om tobjid čumid, gollil čum om pen'. Ottas kävutamižhe seibhid da pedroiden nahkoid čuman sauvondan täht, vedadas niid materialid ičezenke sirdandan aigan.
Nügüd'aigan erased nencalaižed elädas čumiš völ.
Šajenan kel'

Šajenan kel' (ičeze nimituz om "Tsêhesenêstsestotse" «meiden karččed», «mijalaššed») om Pohjoižamerikan indejalaižen šajennad-rahvahan kel'. Pagištas amerikaižiš Montan- da Oklahom-štatoiš. Kel' mülüb algan kel'kundan algonkinižihe kelihe.
Kelen agglütinativine morfologii om koverikaz, kuti toižil algonkinižil kelil.
Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.
Tämbäine situacii.
Kavütadas kel't pohjoižen šajenn-heimon rezervacijas Montan-štatas. Vl 2013. sigä oli läz 1700 pagižijad (täuz'kaznuded ristitud päpaloin), kudambad kävutiba kel't kodiš. Oklahom-štatas oli 400 vanhad pagižijad sen-žo voden andmusiden mödhe. Ei ole kaikiš nügüdläižembid andmusid kelen pagižijoiden lugun polhe. Rahvahan ühthine lugu om 13,5 tuhad ristituid (2009), heišpäi 5,5 tuhad elädas Montanas, 8 tuhad — Oklahomas. Rahvahan ezitajad mamankeleta pagištas angljan kelel.
Vn 2017 «Vihankandajad»-fil'mas lodu šajenan kelel om olmas. Sen fil'man tegijad löuziba tezijoid hüvin heimon kel't da kul'turad ristituid da pauksiba heid, sikš nece lodu om todesine.
Kirjamišt.
Šajenan kelen kirjamišt om sätud 19. voz'sadan lopus latinan kirjamištol pohjal. 1970−1980-nziš vozišpäi ⟨ts⟩-digraf kävutase z-kirjamen sijas.
Nügüd'aigan kirjamišt om mugoine:
Virktas /h/-fonemad [e]- da [t]-kulundoiden keskes kuti "s"; sanudas h-kirjant [t]- da [k]-kulundoiden keskes kuti [ʃ] («š»): "nėstona" [nehtóna] «sinun sizar», "nȧhtona" [nahtóna] «veraz ristit».
Fonetik da fonologii.
Šajenan kelen fonetik ei ole lujas koverikaz.
Sil om koume vokalid vaiše — "o", "a", "e" — no jogahišt voib sanuda erazvuiččenke tonanke. Kaik om viž tonad. Kävutadas znamoid jonoštamha niid: "á", "a", "ė", "ā", "ô"; no ei kirjutagoi niid paksus. 
Konsonantad oma jäl'ghižed: [p], [t], [v], [s], [m], [n], [ʃ], [ʔ], [h], [k].
Morfologii.
Personaližed pronominad tarttas verboihe kuti affiksad. 
Šajenan keles om nell' personad (ühtenz', kahtenz', koumanz' da koumanz' edahaine; üks'lugus i äilugus) kuti toižiš algonkinižiš keliš, kaks' lugud (üks'lugu i äilugu), eläbad nimed da elotomad nimed; «mö»-sana voib znamoita «mö sinunke» vai «mö sinuta».
Pronominoiden ozutajad:
Erazvuiččed suffiksad voidas tartta niihe ozutajihe, oz. "nátahpetame" «Mö (minä da sinä) olem tobjad».
Šajennad

Šajennad (ičeze nimituz om "Tsetsehestahese") om Pohjoižamerikan indejalaine heim. Eläb AÜV:oiden Montan- i Oklahom-štatoiš päpaloin. Hö pagištas šajenan kelel, ühtel algonkinižiš kelišpäi.
Vajoming-štatan Šajenn-pälidn () om nimitadud sen heimon mödhe. Kolorado-štatas «Šajenn»-nimituz om mägel.
Kaik läz 11 500 heimon ezitajad elädas nügüd'aigan.
Nimitused.
«Šajennad»-sana tuli siun kelespäi, sen "šahíyela"-sana znamoičeb «pagižii rusttal kelel rahvaz» vai «pagižii verhal kelel rahvaz». Ičeze nimituz om "Tsétsêhéstâhese", sen znamoičend om «meiden karččed», no se ei ole tarkoiged: nimitusel toine znamoičend voib olda.
Kel'.
Šajenan kel' mülüb algonkinižihe kelihe. Kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.
Nügüd'aigan sil om üks'jäine pagin vaiše, no oli kaks' paginad aigemba. Kävutadas kel't šajenniden rezervacijas Montanas, erased pagižijad elädas Oklahomas. Kaik om läz 1720 pagižijad; heimon ezitajiden enambuz pagižeb anglijan kelel vaiše.
Jagaduz.
Nügüd'aigan heim jagase kahteks gruppaks: pohjoižed šajennad — "Notameohmesehese", i suvižed šajennad — "Heevahetane".
Elo.
Šajennad mülüdas suriden tazangištoiden indejalažiden kul'turan veroližhe sarakho. Heiden kaikiš tarbhaižemb radmine om bizoniden mectuz, kävutadas heboid sen täht. Indejalaižiden toižed azjad oma kalanpüdand, maižanduz, risan keraduz. 
Heimon veroline pert' kucuse "tipi:kš"; šajennile pidi likutada pertid paksus, konz hö mäniba toižele tahole. Heiden küläd linniba surikš lujas, konz kogonaine heim tuli sinnä. Pertid seižutasoiš tulleid vaste, sikš miše tazangištoil, kudambil šajennad elädas, kova tullei puhub päivlaskmalpäi paksus. 
Aigemba heimoil oli äi gruppid. Edel evropalaižiden tulendad šajennad toraziba toižid heimoid vaste; konz evropalaižed tuliba, šajennad augotiba torata heid vaste. Vihankandajad lugiba heid rohktikš da kovikš lujas.
Havajan kel'

Havajan kel' (ičeze nimituz om "ʻōlelo Hawaiʻi" [ʔoːˈlɛlo həˈvɐjʔi]) om üks' avstronezižiš kelišpäi. Se oli avaros levitadud AÜV:oiden Havajan saril aigemba, no nügüd' kelen kävutand eile mugoine avar kut edemba. Heimolaižed keled oma olmas kaikedme tün'valdmerižedme regionadme, mugomad oma, ozutesikš, maorin kel' i samoan kel'.
Nügüdläižiden pagižijoiden ühthine lugu om läz 27 160 ristitud. Pagižijoiden kaikiš järedamb sebr eläb Niihau-sarel. Opetas kel't Havajan üläškolas.
Kirjkel' om sätud latinan kirjamišton pohjal.
Etimologii.
Kelen nimituz tuli saren nimitusespäi; Džeims Kuk-merimatkadai nimiti sart "Owhyhee:ks" vai "Owhyee:ks". Havajan kelel saren nimituz om "O Hawaiʻi", se znamoičeb «nece om Havajan sared». Keles nece nimituz oli vn 1822 uhokuhusai, sid' kel' sai "ʻŌlelo Hawaiʻi"-nimitust («havajan kel'»).
"Hawaii"-vajeh znamoičeb «Kodima». Voib löuta sen lähižid vaihid toižiš avstronezižiš keliš, oz., Samoa-valdkundan ühtel sarišpäi "Sawaii"-nimituz om.
Kel'kund.
Havajan kel' mülüb avstronezižen kel'kundan polinezižehe oksha. Om äi ühthižid vajhid da pirdoid niiden keliden keskes, ozutesikš, "lima" (havajan kel'), "rima" (tahitin kel'), "nima" (tongan kel') «käzi» da toižed.
Kirjamišt.
Havajan kelen kirjamišt om olmas vodespäi 1822, se om latinan kirjamišton pohjal:
Fonetik.
Havajan kelen fonetik ei ole lujas koverikaz, kuti sen lähižiden-ki keliden fonetik.
Kelel om viž vokalid vaiše. Jogahine vokal' voib olda pit'kaks: "a" — "ā", "e" — "ē", "i" — "ī", "o" — "ō", "u" — "ū".
Konsonantad oma jäl'ghižed: [n], [m], [p], [k] ([t] erasiš paginoiš), [l] ([r] erasiš paginoiš), [ʔ], [v], [w].
[ʔ]-konsonantal (ʻ) om sur' znamoičend havajan keles, ozutesikš "kou" i "koʻu" oma erazvuiččed vaihed.
Grammatik.
Havajan kel' om analitine kel' sen heimolaižiden kartte. Kändeltas vaihid harvoin lujas.
Nimil ei ole suguid da kändoid. Erazvuiččed vaihed kävutasoiš kändoiden täht: "i" = illativ, allativ, akkuzativ da innesiv. Artikl' kävutase jonoštamha lugud: "ke keiki" «laps'» — "nā keiki" «lapsed».
Erazvuiččed vaihed seižutasoiš edel verbad jonoštamha aigad da modusid.
Ainan kel'

Ainan kel' (ičeze nimituz om アイヌ イタㇰ "ainu itak") om izoliruidud kel', kudambal pagištas ainalaižed Japonijan Hokkaido-sarel. 
Kel' om läz kolnu jo tämbäi, vaiše sada pagižijad jäb jäl'gmäižiden andmusiden mödhe.
Nügüdläine situacii.
Aigemba ainan kel' oli avaros levitadud Japonijas, Sahalin-saren suvižes palas da Kurilan saril. Japonijas tämbäi voib löuta ainan nimitusid: "Cusima" = ainan "tuima" «edahaine» da toižed. 
1920−1930-nzil vozil ainan kel' oli läz unohtadud. Tämbäižiden ainalaižiden enambuz pagižeb japonan kelel vaiše. Voden 2020 andmusiden mödhe läz sada pagižijad elädas Japonijas (Hokkaido-sarel), heišpäi vaiše 15 ristitud kävutadas kel't joga päiväl. 
1950−1960-nzil vozil ainan keles om erigoittud 23 paginad, ika ainan kelel oli enamba paginoid aigemba nacein. Kaikiš lujad erinendad oliba Sahalin-saren da Hokkaido-saren paginoiden keskes. 
Kirjamišt.
Ezmäižed kirjutadud ainan vaihed oliba kirilližel kirjamištol. 
Nügüd'aigan ainan kelen kirjkel' om katakana-tavukirjamišton pohjal da latinan kirjamišton pohjal:
Fonetik.
Ainan kelel ei ole äi konsonantoid. Paginan mödhe konsonantoiden lugu om 10..12: [p], [m], [ɾ]/[l], [n], [s], [t͡s]/[t͡ʃ], [j], [h], [k], [t], [ʔ]. 
"p", "t", "c", "k", "h" voidas lindä heledoikš ([b], [d], [dz], [g]). Vaihen lopindas voidas olda "c", "h" da ' vaiše. 
Vokalid oma [a], [o], [u], [i] da [e]. Lühüdad da pit'kad vokalid ei olgoi erigoittud. 
Painduz mahtab toižetada vaihiden znamoičendad.
Grammatik.
Ainan kel' om sintetine agglütinativine kel'. Sil om polisintetižen kelen pirdoid, ozutesikš, inkorporacii: "'api" «lämoi» + "'ari" «viritada» &gt; api’ari «viritada lämoid».
Ei ole adjektivid, verbad kävutasoiš niikš: "ri" «olda korktan».
Korejan kel'

Korejan kel' (suvine nimituz: 한국어/韓國語 "hangugo", pohjoine nimituz: 조선말/朝鮮말 "čosonmal' ") om korejalaižiden rahvahan kel' da Korejan pol'saren molembiden valdkundoiden (Korejan Tazovaldkund i Pohjoižkorei) oficialine kel'. Kelel om pagižijoid mugažo neniš maiš: Japonii, Venälaine Federacii, AÜV da toižed.
Pagižijoiden ühthine lugu om läz 78 millionad ristituid.
Lugedas korejan kel't izoliruidud keleks, ika sen erasil paginoil om lujid erinendoid, sikš märitas niid kelikš erašti.
Nimitused.
Edel 1945. vot kävutihe "čosonmal' "- (조선말, 朝鮮말) vai "čosono"-nimitust (조선어, 朝鮮語) nimitamha kel't molembiš valdkundoiš. Ottas kävutamižhe sidä nimitust tämbäi-ki Pohjoižkorejas. Korejan Tazovaldkundas kävutadas "hangugo-" (한국어, 韓國語) vai "hangumal' "-nimitust (한국말, 韓國말); lühüd' nimituz om "kugo" (국어, 國語, «oficialine kel'»).
Molembiš tazovaldkundoiš kävutadas "urimal"'-nimitust (우리말, «meiden kel'») mugažo.
Paginad.
Korejan kelel om äi paginoid, erasil om lujid erinendoid fonetikas da vaihištos. Päižed paginad oma molembiden valdkundoiden pälidnoiden paginad.
Pohjoižkorejan päpaginal om vähemb velgvaihid mi Korejan Tazovaldkundan päpaginal.
Kirjamišt.
Kirjutadas korejan kel't "hangil"'-kirjamištol, se kävutase korejan kelen täht vaiše mail'man keliden keskes. Aigemba kirjutihe korejan kel't "hanča"-kirjamištol, se om sätud kitajan kirjamištol pohjal.
"Hangil' " om sätud 15. voz'sadal. Sil kirjamištol om penid erinendoid molembiš valdkundoiš.
Tämbäi Pohjoižkorejas kävutadas "hangil' "-kirjamištod vaiše. Korejan Tazovaldkundas molembad kirjamištod kävutasoiš.
15.-20. voz'sadoil kävutihe "hanča"-kirjamištod kirjutamha vaihiden jürid. Miše kirjutada vaihiden toižid paloid, ottihe "hangil' "-kirjamištod.
Konsonantad: 
Vokalid da diftongad:
Grammatik.
Korejan kel' om agglütinativine kel'.
Nimil om luguid da kändoid, no suguid ei ole. Ustavakaz form om olmas erasiden kändoiden lopindoil.
Verboil ei ole luguid. Kaik om nell' aigad korejan keles (prezens i tuleb aig ei ole erigoittud). Voidas tartta verboihe erazvuiččid suffiksoid, ozutesikš, ku 야 하다 ("ja handa")-suffiks tartub sanantuvehe, ka «pidab»-verban znamoičend ližadase: 학생은 열심히 공부해야 한다 ("Hakse-nyn jol'šimi konbuhe-ja handa") «Openikale pidab olda napernan».
Voib kävutada verboid adjektividen sijas. 
Pronominoil ustavakaz form om olmas.
Tailandan kel'

Tailandan kel' vai Tai-kel' (ičeze nimituz om ภาษาไทย /pʰa:sa:tʰɑj/) om Tailandan oficialine kel', mülüb tai-kadajan kel'kundha. Sen kaikiš lähižemb kel' om laosan kel', niiden keliden pagižijad el'getas toine tošt jügedusita. 
Pagižijoiden ühthine lugu om läz 60 millionad ristituid, hö elädas Tailandas päpaloin. 
Kirjutadas kel't tailandan kirjamištol. 
Kirjamišt.
Tailandan kirjamišt kävutase kirjutamha tailandan kel't da sen man toižid kelid. Siš om 44 kirjant 28 konsonantan täht, znamad kuvatas erazvuiččid kulundoid vaihen lopus da augus. Sen ližaks 15 znamad jonoštadas vokalid i nell' znamad kuvatas tonid. Pened da sured kirjamed ei olgoi erigoittud. 
Vokalid da diftongad.
Pen' kehker znam kuvadab konsonantoid. 
Fonetik.
Tailandan kelen fonetikal om tonid, ned oma tarbhaižed lujas, sikš miše mahttas toižetada vaihiden znamoičendoid. Oficialižes paginas om viž tonid. Vokalid voidas lindä pit'kikš. 
Grammatik.
Tailandan kel' om analitine kel'. Mugoižiš keliš ei voi toižetada vaihid läz nikonz. 
Nimil ei ole suguid, kändoid i artiklid. Voib toštta nimid jonoštamha äilugud: เด็ก ("dek", laps') — เด็ก ๆ ("dek dek", «lapsed» vai «lapsiden jouk»), i voib kävutada toižid vaihid jonoštamha äilugud, ozutesikš, พวก ([pʰûak]): พวกหมา "phuak ma" «koirad». 
Verboid ei voi toižetada, pidab seižutada erazvuiččid vaihid edel verboid vai niiden taga jonoštamha aigoid, ozutesikš, กำลัง "kamlang" «nügüd'»: เขากำลังวิ่ง ([kʰǎw kamlaŋ wîŋ]) «Hän jokseb nügüd'».
Pronominad da vaihed voidas lindä erazvuiččikš situacijan da pagižijan statusan mödhe. 
Vaihišt.
Velgsanad ottas nügüdläižen tailandan kelen vaihišton läz pol't.
Kivi (lind)

Kivid (, ) om linduiden üks'jäine eläi vaiše Udes Zelandijas heim. 
Linduiden heim om ičeze Kivid-sugukundan i Kivinvuiččed-heimkundan (vai Suugitomad) üks'jäine. Kaik viž erikod mülüdas sihe heimho. Suugad oma reduciruidud, sikš lind ei mahta leta. 
Kivi-lindud oma tetabad lujas toižiš maiš. Kuctas Uden Zelandijan anglijan kelen paginad «kividen anglijan keleks» ("Kiwi English") eskai. 
Ümbrikirjutand.
Kivid ei olgoi sured lujas, heiden suruz om järgeližen kanan kartte. Emäčud oma tobjembad mi ižačud. Ei voi nähta suugid, ned oma reduciruidud. Veduz sase 1,3..4 kilogrammhasai.
Pä om pen', kagl om lühüd. Hibj om kattud pehmdoil muzoil höunhil, höunhišt om sagedan villan karččed. Om lühüdoid vägevid jaugoid, käpšul om nell' sor'med da teravid künzid. Jaugad ottas koumandest hibjan veduses. Lud oma jügedad. 
Kivi-lindun nägu ei ole hüvä; jogahižel erikol n'ok om pit'k hoik sitked, händad ei ole. Sil'mad oma pened lujas, no heiden kulemine om hüvä. Hajuiden mujandmahtuz om vägev, se om harv linduiden keskes.
Kividen luja haju om seniden kartte, vihankandajad löutas kivid kebnašti sen taguiči. 
Elo.
Kivid elädas sodunuziš mecoiš päpaloin. Pit'kad sor'med abutadas linduile ei vajuda sokhaze maha. Heiden elo om öine, päiväl kivi eläb urus vai puiden jüriden al. Kivid kävutudas lehtesid da penid oksid katamha uruid. Päiväl kivi voi jätta urud vaiše ku pöl'gästub. 
Kivid oma pened lindud, no heiden künded da pit'k n'ok oma varukaz azeg, sikš kivid mahttas torata kaičemha pezoid. 
Linduiden päsöm om gavedid da marjad. Kivid löutas gavedid mas pit'kan n'okan kal't. 
Erikod.
Kaik om viž erikod heimos:
Moa

Moa vai Moanvuiččed () om linduiden kadoi heimkund, eli Udes Zelandijas. Nene lindud koliba läz 1300. da 1440. voziden keskes mectusen tagut, edel evropalaižiden tulendad.
Kaik oli ühesa erikod heimkundas, ühtenzoittas niid kahteks vai koumeks sugukundaks. Ned oliba erazvuiččed lujas: kaikiš suremban erikon eričuiden korktuz oli 3,6 metrhasai, veduz — 230 kilogrammhasai, kaikiš penen erikon eričud oliba 1,3 metrhasai kortte i 30 kilogrammhasai vedutte. Kaikil erikoil ei olend suugid.
Niiden linduiden päsömäd oliba kazmused.
Irdpol'ne nägu.
Pä oli pen', kagl oli pit'k lujas. Jaugad oliba sured da vägevad lujas, sikš lind mahtoi joksta hotkašti da kävuti jaugoid toradamha vihankandajid vaste. Ei olend suugid (ani) da händad. Tedomehed meletadas, miše nene lindud kazvoiba hilläšti lujas, heile pidi kümne vot samha täut surut, a nügüdläižile linduile pidab vaiše kaks'toštkümne kud kändmahas täuz'kaznudeks.
Kadomine.
Nene lindud ei mainitagoiš maorilaižiden sarnoiš, sikš om sel'ged, miše lindud koliba amu lujas, i Uden Zelandijan ezmäižed eläjad unohtiba heiden polhe. 13. voz'saden lopus maorilaižed tuliba Udele Zelandijale (edel heiden tulendad sigä ristituid ei olend) da sel'gitaškanziba kattud mecal maid. Linduil oli üks' vihankandai vaiše edel ristituiden tulendad. Maorilaižed augotiba rikta linduid, hö oliba lihan hüvän purtken. Amuižiš maorilaižiden žiloiš om löutud äi moaiden luid. Jo 14. voz'sadal maorilaižiden žiloil ei ole linduiden luid, sikš om sel'ged, miše lindud kadoiba lujas hotkašti. 
Nügüd'aigan erased ristitud jätktas niiden linduiden ecindoid, ika tedomehed sanudas, miše kaik nene lindud oma kolnuded ani, i ei voi löuta eläbad ezitajad.
Sistematik.
Klassifikacii om anttud vn 2009 Bunce:n sisteman mödhe.
Maorin kel'

Maorin kel' (ičeze nimituz om "Te reo Māori") om avstronezine kel', sil pagištas maorilaižed Udes Zelandijas. Se om üks' valdkundan oficialižiš kelišpäi, toine om anglijan kel'. Maorin kelen lähižed keled oma, ozutesikš, samoan kel' i havajan kel'. 
Kelen igä om 800..1000 vot. Sil om äi paginoid. Pagižijoiden lugu om läz 160 tuhad ristituid tämbäi. Opetas kel't školiš.
Erased maorin kelen vaihed tuliba äjihe mail'man kelihe: moa, kivi ("kiwi"), mana (noidan energii), ongaonga (üks' kazmusišpäi) da toižed.
Etimologii.
"Māori"-vajeh tuli "*ma"("a")"qoli"-vaihespäi da znamoičeb «järgeline, tahoine». Voib löuta äi pojavid vaihid toižiš lähižiš keliš, ozutesikš, havajan keles: "maoli" «tahoine, todesine».
Anglijan kelel voib kirjutada maorin kelen nimitust kuti "Maori", "Maaori" da "Māori", järgeližikš kävutadas "Maori-" da "Māori"-vaihid. Paksus kävutadas muite "te reo"-vaihid, ika se ei ole oiged, ned vaihed znamoitas «kel'» maorin kelel.
Nügüd'aigaine situacii.
Uden Zelandijan ristitišton läz nell' procentad (148 395 ristitud) mahttas pagišta kelel. Sihe mülüdas maorilaižiden 21,3 % da 23 tuhad ristituid, kudamb ei ole maorilaižen. 
Sen ližaks, maorin kelel pagištas Avstralijas (vl 1986 Avstralijan 73 tuhan maorilaižen keskes 22 % kävutiba kel't kodiš) da mugažo Sures Britanijas, AÜV:oiš (659 ristitud vl 2010) i Kanadas.
Paginad.
Maorin keles om äi paginoid. Erasiden paginoiden edestajad ei toimetagoi toine tošt ani. Ei ole maorin ühthišt kirjankel't, sikš jogahine maorilaine kävutab ičeze paginad.
Paginoil kaks' päjoukud om olmas: «paivlaskmaižed» da «päivnouzmaižed». Sil paginoil om erinendoid fonetikas (/n/ da /ŋ/ vai /k/ da /ŋ/ oma ühtenzoittud erasti), vaihištos da grammatikas. Lugedas kolnut moriori-kel't maorin kelen paginaks järgeližikš; maorilaižed rikoiba sen kelen läz kaikid pagižijoid edel evropalaižiden tulendad.
Kirjamišt.
19. voz'sadan augus sätihe kirjamištod maorin kelen täht latinan kirjamišton pohjal. Sil om 15 kirjant da kaks' digrafad ("wh" da "ng"), makron-znam kävutase pit'kiden vokaliden täht:
Fonetik.
Maorin keles pen' kulundoiden lugu om olmas — kümne konsonantad da viž vokalid, sen lähižiden keliden kartte. Tavuil om (C)V(V(V))-nägu, kaik tavud lopisoiš vokalil vaiše, konsonant ei olele vaihen lopindas. Kulundoiden lugu om erazvuitte paginoidme. 
Grammatik.
Maorin kel' om analitine kel' sen lähižiden keliden kartte. Mugoižiš keliš ei voi toižetada vaihid läz nikonz. 
Erazvuiččed vaihed seižutasoiš edel nimid da verboid vai niiden taga jonoštamha kändoid da aigoid:
Svodešan lehtpol'

Svodešan lehtpol' () om lehtpol', kudamb mülütab kaikiš tarbhaižembid vaihid erazvuiččil kelil. Se kävutase toimetamha kaikiš lähižembid kelid vaihišton mödhe. 
Kaik om sada vajeht nimikirjuteses. Sen levitadud versijas om 217 vajeht.
Ugrilaižed keled

Ugrilaižed keled oma uraližen kel'kundan pala. Ned mülütadas koume kel't: mad'jaran kel' (pagištas Mad'jaranmas), hantin kel' i mansin kel' (molembil pagištas Venäman Sibirin päivlaskmas).
Istorii.
Ugrilaine ezikel' formiruihe koumandel voz'tuhal EME suomalaiž-ugrilaižen ezikelen čihodamižen kaks'haze rezul'tataks. Nügüd'aigan erased tedomehed pučihe siš teorijaspäi, miše ugrilaižil kelil om ühthižid jurid, i pagištas erazvuiččen augotižlibundan idiomiden sekundarižes konvergencijas kel'ühtištusen ramuziš.
Kaik läz 15 mln ristituid pagištas nenil kelil mail'mas, sur' enambuz otab kävutamižhe mad'jaran kel't.
Erinendad.
Ugrilaižiden keliden pagižijad ei toimetagoi toine tošt ani. Sen ližaks, mansin da hantin keliden erasiden paginoiden pagižijad ei toimetagoi toine tošt mugažo.
Nene keled oma agglütinativižed.
Kaikil ugrilaižil kelil om kändoid, ika niiden lugu om erazvuitte jogahižel kelel; ozutesikš, mansin kelel om seičeme kändod vaiše, i madjaran kelel om enamba mi 20 kändod. Kaikil ugrilaižil kelil ei ole suguid.
Suffiksad kävutasoiš jonoštamha «minun», «sinun» da toižid pojavid pronominoid: "házam" «minun pert'» = "ház" «pert'» + "-am" «minun» (mad'jaran kel').
Aigoiden lugu om pen'.
Livvin kel'

Livvin kel' vai Livvin pagin (ičeze nimitused: "livvin kieli", "livvinkarjala") om üks' päižiš karjalan kelen paginoišpäi. Venämas lugedas necidä kel't paginaks, ika Suomenmas erased tedomehed lugedas sidä keleks. 
Erazvuiččiden andmusiden mödhe pagižijoiden tämbäine lugu om 14,1..25 tuhad ristituid. Hö elädas Olonecas, Karjalan Tazovaldkundan toižiš paloiš i Suomenman Karjalas (läz koumed tuhad ristituid).
Ei ole sel'ged, konz da kut nece kel' sündui. Sen velgsanoiden sur' lugu om ottud vepsän kelespäi. Sen ližaks, keles om erasid sanoid, kudambad ei olgoi löutud toižiš karjalan keliden paginoiš. 
Kirjkel'.
Ei ole andmusid, konz tehtihe livvin kelen kirjamišton. Se om olmas 19. voz'sadaspäi kiriližen kirjamišton pohjal. Voziš 1930−1940 se linni kirjamištoks latinan kirjamištol pohjal.
Vl 2007 sätihe ut ühthišt kirjamištod kaikiden karjalan keliden täht. Vl 2014. se kirjamišt om toižetadud jäl'gmäižen kerdan:
Čukotkan da Kamčatkan keled

Čukotkan da Kamčatkan keled oma kel'kund. Nenil kelil pagištas Venäman kahtes regionas: Čukotkan avtonomine ümbrik i Kamčatkan rand. 
Niiden keliden läz kaik pagižijad tetas venän kel't paremba, sišpäi kadond grazib kel'kundan kaikile kelile. 
Kaik om läz 13 tuhad kelenkandajid kel'kundas (2010). Pagižijoiden kaikiš suremb lugu om čukačun kelel. 
Keled.
Kel'kundas om kaks' päoksad: pohjoine i suvine. Suvižel oksal üks'jaine eläb kel' om olmas tämbäi — itel'menan kel', se om kadondan röunal. 
Nügüd'aigan erased tedomehed pučihe siš teorijaspäi, miše nene kaks' oksad oma heimolaižed. Itel'menan kelel om äi fonetikan da grammatikan erinendoid pohjoižen oksan kelišpäi, ka tedomehed meletadas, miše niiden oksiden ühthižed vaihed oma velgvaihed. Heiden vastustajad homaitas, miše ühthižed vaihed mülüdas päsanoiden Svodeš-nimikirjuteshe, i ühthižed oma seižujad konstrukcijad — verboiden affiksad, sen tagut ühthine Čukotkan da Kamčatkan ezikel' oli olmas ende.
Pohjoine oks:
Suvine oks:
Kildinsaamen kel'

Kildinsaamen kel' om üks' saamen kelišpäi. Se om Venäman saamalaižiden päine kel'. Pagištas Murmanskan agjan Lovozero-žilos päpaloin. Aigemba se oli levitadud mugažo kadonuziš Voron'je- da Varzino-küliš.
Kaik om 353..800 kelen pagižijad vn 2010 erazvuiččiden andmusiden mödhe.
Nügüd'aigan opetas kel't erasiš školiš. Voib lugeda erasid kirjoid kildinsaamen kelel.
Kirjkel'.
1880−1890-nzil vozil ezmäižed kirjad oma pästtud kildinsaamen kelel, kirilline kirjamišt om kävutadud kirjutamha niid.
Vl 1933 uz' kirjamišt om sätud kildinsaamen kelen täht latinan kirjamišton pohjal. Vl 1937 se om vajehtadud kirilližeks kirjamištoks da uz' abekirj om pästtud, no sil-žo vodel kelen openduz školiš om heittud i äjad radajad pohjoižiden rahvahiden täht tedomehed oliba repressiruidud.
Vl 1985 kildinsaamen-venän vajehnik om pästtud, sanged kirj penenke surudenke.
Nügüd'aigaine kirjamišt: