tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Sankt Pöl'ten

Sankt Pöl'ten ( [zaŋkt ˈpœltn̩], bavarijan pagin "St. Pödn") om lidn Avstrijan pohjoižpäivnouzmas. Se om Alaavstrii-federacijanman administrativine keskuz (vspäi 1986) da kaikiš suremb lidn, valdkundan ühesanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Rimalaižen imperijan aigan "Cetii"-lidn () oli nügüdläižen lidnan sijas, se sai lidnan oiktusid Klavdii-imperatoran ohjandusen aigan (vll 41−54 meiden erad). Sankt Pöl'ten formiruihe alusenpandud vl 791 ph. Ippolitan () benediktižes abbatuses ümbri, nimitihe lidnad sen mödhe. Sai lidnan oiktusid vl 1159. Vspäi 1785 om eparhijan keskuseks.
Sankt Pöl'ten šingotase 23 kompanijal enamba mi 200 radnikanke i penel biznesal, enamba kaht tuhad edheotandoid. Kaik 14 festivalid oleskeldas lidnas. Nened znamasižed tehmižed baziruišoiš lidnas: furnituran "Leiner"-tegii, bumagan "Salzer"-pästai, masinansauvomizen "Voith"-konglomerat (bumagantehmižen mašinad, turbinad), kodielektrotehnikan "Klenk &amp; Meder"-kompanii.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase federacijanman keskuzpalan päivlaskmas, Traizen-jogen randoil (70 km pitte, , Dunain oiged ližajogi), 267 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ven-pälidnan keskushesai om 64 km päivnouzmha avtol, Linchasai om 100 km päivlaskmha orhal vai 124 km avtotedme.
Klimat om ven. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +10,6 C°, kezakun-elokun +19,0..+20,9 C°, tal'vkun-uhokun +0,2..+1,7 C°. Ekstremumad oma −23,1 C° (keväz'ku) i +37,7 C° (kezaku-eloku). Kezaaigan minimum om +2,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,2 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus. Paneb sadegid 752 mm vodes, enamba semendkus-elokus (94..106 mm kus), vähemba tal'vkus-uhokus (26..34 mm kus). Paneb lunt 64 sm tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 52..55 % röunoiš sulakus-elokus, 78..81 % kül'mkus-vilukus, 60..69 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Sankt Pöl'ten jagase 11 lidnrajonaks, ned mülütadas 42 kundad. Lidnrajonad: Fihofen, Harland, Oksenburg, Pottenbrunn, Radl'berg, Ratcendorf, Sankt Georgen Štainfel'dal, Sankt Pöl'ten, Špratcern, Štattersdorf, Vagram.
Edeline lidnan pämez' () oli Villi Gruber ("Willi Gruber", 1985 — kezaku 2004, koli vl 2012).
Eläjad.
Vl 1910 lidnan eläjiden lugu oli 35 648 ristitud, vl 2011 — 51 955 ristitud, vl 2021 — 55 878 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Kaik koume universitetad ratas lidnas: Sankt Pöl'tenan sättutoitud tedoiden universitet (, 3,7 tuh. üläopenikoid vl 2023), Filosofiž-teologine universitet, Uden dizainan universitet. Mugažo Rahvahaline üläškol i kaks' tehnižen kvalifikacijan ližadusen keskust anttas profopendust. Alaavstrijan valdkundaline akademii radoi vll 1988−2017, om tühjitadud.
Biotehnologii

Biotehnologii (grekan kelen sanoišpäi: βίος "bios" «elo», τέχνη "tehni" «čomamaht, mastaruz, mahtuz», λόγος "logos" «sana, hama, mel', tärtuz») om tedoline disciplin, tedoidab eläbiden organizmiden, niiden stajiden, paloiden, sistemiden i elonradmižen produktoiden kävutandan voimusid samha molekulärižid analogoid, pätamha tehnologižid tegendoid produktoiden i holitišiden samižes, mugažo eläbiden organizmiden tarbhaižidenke ičendoidenke sädandan voimusid geninženerijan mahtusil.
Tedodajad biotehnologijad mehed oma "biotehnologad".
Istorii.
Mad'jaran Karl Ereki-inžener ("Károly Ereky") kävuti «biotehnologii»-tärtust ezmäižen vl 1919.
Mikrobiologine i sidodud kävundprocessha tegimišt šingotihe aktivižikš 20. voz'sadan augotišes, tehtihe ezmäižid naprindoid ladimha sadud sepaspäi söndkoncentratoiden industrijad, tegemha kazmuz- i živatproduktoiden fermentacijan kontrolid. Vl 1940 ezmäine penicillin-antibiotik om sadud tegimišton täht, eritadud mikroorganizmil zell'substancijoiden ecmine zavodihe, farmaceftine tegimišt sündui.
Nügüd'aigažiden metodoiden abul veroližed biotehnologižed tehmižed paremboittas söndtavaroiden ladud i ližatas eläbiden organizmiden produktivižust.
Tedon lähembaine tuleb aig om sidodud murdoiden ümbriradmižhe, kivivoin vajehtushe biotorhudeks plastmassiden i tehnižiden voiden da voiškiden tehmižes, kadonuziden biologižiden erikoiden udessündutandha.
Industrialine revolücii

Industrialine revolücii, ezmäine tegimištol'ne revolücii vai kukerduz tegimištos, om ezmäine avar industrializacii i olnuden tegimišton ezmäine toštmižsauvond tedolöudmižiden riven alusel. Harakterizuihe tömašinoiden massižen kävutandan zavodindal käzitoiden sijha, tegimed da fabrikad vajehtiba manufakturid. Zavodihe Sures Britanijas 1760-nzil vozil, leviganzi Evropan toižihe maihe i AÜV:oihe, jätksihe 1820−1840-nzihe vozihesai.
Agrarine kund i ižanduz tegimišton idüidenke vajehtihe industrialižen kundan da ižandusen prevaliruindal. Tegihe erazvuiččen aigan maidme, severziden-se pol'viden aigan. Tegimišton väged kazvoiba järedan mašinindustrijan bazal. Kapitalizm kändihe mail'man ižandusen päižeks sistemaks.
Kukerduz tegimištos mäni ühtenaigašti ristitkundan kaiken strukturan vajehtusenke. Revolücijan aigan tön tehmižmahtuz ližadui teravas (kümnikoihe kerdoid), urbanizacii pigustihe, terav ekonomine kazv augotihe (edel lugetihe sidä kazvad voz'sadoidme), ristitišton elon tazopind i lugumär ližaduiba.
Kahtenz' industrialine revolücii jäl'gesti ezmäšt sodarevolücijan ühtes.
Arvoimižed.
Erased pojavad revolücijan arvoimižed oliba Ispanijas i Portugalijas (kapitalan tond kolonijoišpäi), Alamaiš (manufakturižen tehmižen mail'man lider), no tegihe ezmäi Sures Britanijas. Nened ekonomižed i socialižed faktorad oliba päižikš industrialižen revolücijan täht Sures Britanijas Nobelän premijan ekonomikas Džon Hiks-laureatan melen mödhe:
Bregenc

Bregenc ( [ˈbʁeːɡɛnts], forarl'bergan pagin: "Breagaz" [ˈb̥rea̯ɡ̊ats], ) om lidn Avstrijan päivlaskmaižes čogas. Se om Forarl'berg-federacijanman administrativine keskuz i koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud istorijanedeližiš aigoiš. Kel'talaižed eliba siš videndes voz'sadaspäi EME, nimi oli "Brigantion". Rimalaižed anastiba sidä vl 15 EME i kändiba varmitadud "Brigantium"-lagerikš lähtendan Al'pišpäi kontrolin täht. Vspäi 917 Bregenc oli Forarl'bergan Udal'rihinger-dinastijan rezidencijaks. Sai lidnan oiktusid vl 1200. Toižen mail'man sodan aigan erased lidnan sauvused oliba muretud, sen jäl'ghe mülüi Francijan okkupacižhe zonha.
Bregenc šingotase penen biznesan edheotandoil, metallurgijal, tekstil'tegimištol, stökoltegimištol, turizmal. Lidnan territorii om rahvahidenkeskeižeks transporttesol'meks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase federacijanman lodehes, Reinan üläjoksmusen alangištos, Bodenjärven () päivnouzmaižel randal, 427 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ven-pälidnhasai om 670 km päivnouzmha. Saksanman röun sijadase vides kilometras, Šveicarijan — kümnes kilometras. Bregencan lendimport sijadase Šveicarijan territorijal.
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 27 831 ristitud, vl 2021 — 29 534 ristitud, federacijanman läz 7,5 %. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Edeline lidnan pämez'-burgomistr om Markus Linhart (1998−2020).
Metabolizm

Metabolizm vai substancijoiden vajehtuz om pid'oitelijad elod himižed reakcijad eläbas organizmas. Ned processad lasktas organizmile kazda da äikerdoitas, kaita ičeze strukturad, vastata ümbriston painegid.
Jagadas metabolizmad kahteks pordoks tobjimalaz: katabolizm i anabolizm. Katabolizman aigan palakahad organižed substancijad kändasoiš palatomembikš energijan eritandanke päpaloin. Anabolizman processas palakahad organižed substancijad sinteziruidas palatomembišpäi energijan kävutandanke. Substancijoiden vajehtusiden himižiden reakcijoiden serijad oma metaboližed ted. Niiš toižed znamasižed biologižikš molekulad kändasoiš toižikš fermentoiden ühtnendanke.
Sättub-ik molekul organizmale kävutamha energijan purtkeks, se rippub metabolizman eriližusišpäi. Ozutesikš, erased prokariotad kävutadas rikvezinikad energijan purtkeks, no se gaz om morii živatoiden taht. Metabolizman piguz valatoitab tarbhaižen organizmale sömän lugumärad.
Toižendad.
Voib jagada kaikid organizmid kahesaks päižeks gruppaks neniden purtkiden kävutandan mödhe: energijan purde, hil'nikan purde, elektroniden donor (substrat muigotandan täht). Organizm voib kävutada vauktusen ("foto-") vai himižiden sidoiden ("hemo-") energijad; edemba, otab elektroniden donoraks (endištajaks) anorganižid ("lito-") vai organižid ("organo-") substancijoid; lopuks, hil'nikan purde om hil'muiktuzgaz ("avto-") vai organižed substancijad ("getero-").
Metabolizman toižendan nimituz formiruiše sättujiden tüviden ühtenzoitusel, "-trof" ližadase lopindaks. Ozutesikš, ülembaižed kazmused, šoll'od i cianobakterijad oma fotolitoavtotrofad, živatad i sened oma hemoorganogeterotrofad.
Klagenfurt-am-Vörterze

Klagenfurt-am-Vörterze ( [ˌklaːɡn̩fʊʁt ʔam ˈvœʁtɐzeː]), vhesai 2008 täuz' oficialine nimituz oli Klagenfurt (mugažo saksan kelel, bavarijan pagin "Klognfuat", ), om lidn Avstrijan suves. Se om valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Karintii-federacijanman administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vll 1193−1199 kuti "Forum-Klagenvurt". Vll 1246−1252 Klagenfurt sai lidnan oiktusid i kändihe Karintijan gercogkundan surembiš lidnoišpäi, möhemba sen pälidnaks. Toižen mail'man sodan aigan bombardiruihe lidnad 41 kerdad, sen aigan 612 ristitud pölištuiba, muretihe täuzin vai paloin pol'tošt tuhad sauvusid. Vl 1961 ezmäine zon jaugnikoiden täht om sätud lidnas.
Klagenfurtan ižandusen päsarakod oma kebn tegimišt, elektrotehnine sarak, turizm. Severz'-se pästandkodid baziruišoiš täs.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase federacijanman suvipäivnouzmas, Vörterze-järven päivnouzmaižen čogan randal i Glan-jogen randoil (Drav-jogen alangišt), 446 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ven-pälidnhasai om 235 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 305 km A2-kiruhavtotedme. Slovenijan Lüblän-pälidn om 88 kilometras päivlaskmha.
Klimat om ven kontinentaline. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +9,9 C°, kezakun-elokun +19,0..+20,7 C°, tal'vkun-uhokun −2,1..+0,4 C°. Ekstremumad oma −28,1 C° (tal'vku) i +38,1 C° (heinku). Paneb sadegid 943 mm vodes, enamba kezakus-sügüz'kus (102..131 mm kus), vähemba vilukus-uhokus (27..38 mm kus).
Tobmuz.
Klagenfurt jagase 16 nimitadud i nomeruidud rajonaks. Toižikš lidn jagagase 25 nimitadud kadastrterritorjiaks.
Edeline lidnan pamez' om Maria-Luiza Matiašic (sulaku 2015 — sulaku 2021, "Maria-Luise Mathiaschitz").
Eläjad.
Vl 1910 lidnan eläjiden lugu oli 45 161 ristitud, vl 2011 — 94 483 ristitud, vl 2021 — 101 765 rititud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Klagenfurtan universitet () radab lidnas vspäi 1993. Siš om nell' fakul'tetad i 12 tuh. üläopenikoid 2021/2022-openduzvodel. Mugažo privatine Muzikan universitet Gustav Maleran nimed om avaitud vspäi 2019 (), privatižen Karintijan sättutoitud tedoiden universitetan ("Fachhochschule Kärnten") üks' kampus nellaspäi sijadase Klagenfurtas.
Algebr

Algebr (libui "al'-džabr"-sanaspäi «toštmižühtištuz» vai «toštmižtäutmine», tariči al'-Horezmi tedotön pälkirjuteses) om matematikan jaguz. Voib harakterizuida sidä kut arifmetikan ühthine el'genduz i leviganduz. Neciš jaguses znamoitas luguid i toižid matematižid objektoid kirjamil da toižil znamoil, se laskeb kirjutada da tedoitada niiden ičendoid ühthižes nägus. Avaros el'genduses algebr om tedo operacijoiden tedoiduses miččen taht augotižlibundan äjüziden elementoiden päl, ühtheveb luguiden ližadamižen i äikerdoičendan järgeližid operacijoid.
Tedon augud kadodas amuižen mirun aigoiš. Vl 1650 EME egiptan kirjutelijad mahtoiba pätta ezmäižen märpordhan tazostusid ühthižes nägus i koveritomid kahtenden märpordhan tazostusid. Vavilonan matematikantedomehed mahtoiba pätta nelliktazostusid pozitivižiš luguiš.
Klassifikacii.
Algebr kut matematikan jaguz mülütab nenid kategorijoid:
Tranzistor

Tranzistor () vai pol'veimtriod om elektronine komponent pol'veimiden materialaspäi, mahtab penel tulendsignalal ohjata znamasižel elektrojoksusel lähtendčepiš. Se mahtuz laskeb kävutada ladint elektrosignaliden lujendusen, generiruindan, kommutacijan i toižetamižen täht.
Meiden päivil tranzistor om shemotehnikan aluseks elektroladimiden i integraližiden shemiden alištujas enambuses. Principialižiš shemiš znamoitas tranzistorad «VT» vai «Q» tobjimalaz, pozicijan indeksan ližadusenke, oz., VT12.
Jagadas tranzistoroid kahteks klassaks strukturan, tegendan mahtusen i parametran mödhe: bipolärižed i unipolärižed (tranzistorad kendeffektanke). Bipolärižen erineden, unipolärine tranzistor ohjandase elektrokingitesel, ei ole elektrojoksusel. Nügüd'aigan bipolärižed tranzistorad dominiruidas analogtehnikas. Digitaline tehnik kogoneb unipolärižiš tranzistoroišpäi läz täuzin, mülüdas mikroshemihe. 1990-nzil vozil gibridižiden bipoläriž-unipolärižiden tranzistoroiden uz' IGBT-toižend om sätud, se kävutase vägielektronikas avaros nügüd'.
Amerikaižed Uil'jam Šokli-, Džon Bardin- i Uolter Brattein-tedomehed radoiba AT&amp;T-kompanijan Bell Telephone Laboratories-konstruktorpalakundas vspäi 1936. Grupp sauvoi ezmäšt radajad tranzistorad vn 1947 tal'vkus i sädi sen teorijad. Tranzistor oli bipolärine, kopii kaičese muzejas. Vl 1956 ned koume tedomehed saiba Nobelän premijad fizikas tranzistoreffektan tedoidusiš.
Kulund

Kulund om fizine näguz, kinktoiden lainhiden leviganduz gazanvuiččes, nozolas vai kovas ümbrištos. Kaidos hamas el'getas kulundaks niid-žo lainhid, no mujandelimiden vasthaotmižhe sidodud.
Tegii mehanižid köläidusid fizine hibj voib olda kulundan purtkeks. Ühthižes statjas kulund om erazvuiččiden paksuziden lainhiden ühtmudeks. Intensivižusen järgendused paksuzidme formula_1 oleldas rattematomikš vai znamasižidenke maksimumoidenke, konz formula_2 (diskretižikš). Paksus keskitadas märitud paksuden ühtel lainhel ümbrikirjutandan koveritomuden täht.
"Akustik" tedoidab kulundoid. Märičendühtnik om herc, Hc. Kulundan heneg om fonon.
Toižendad.
Järgeline ristit voib kulda kulundan köläidusid paksuziden diapazonas 16..20 hercaspäi 15..20 kiloherchasai (kHc). Ku kulund om madalamb mi ristitun kulundoiden vasthaotmižen mahtuz, ka se om infrakulund, ku korktemba, ka edel 1 GHc se om ul'trakulund, ülemb mi 1 GHc om giperkulund.
Ristit kuleb fonetižid (suline pagin) i muzikaližid kulundoid, mugažo juduid.
Parametrad.
Kulundan fizižed parametrad oma spektr, intensivižuz, hätkeližuz, piguz, komeduz.
Koveritomašti kulundan komeduz diktuiše lainhen amplitudal, ton (korktuz) andase paksudel. Tarkoiktemba komeduz rippub nenišpäi: effektivine kulundpainuz, köläidusiden paksuz da form. Kulundan korktuz rippub kulundpainuden surudespäi mugažo.
Generacii.
Järgeližes statjas köläidajad hibjad kävutasoiš sädamha kulundoid, ned kuctas il'man köläidusid, ozutesikš, än' (muite i änenlujendimenke), kamerton. Soitoiden tobj pala kävutab sidä-žo mahtust, päiči hengsoitoiš, niiš kulund sündub il'man vastamižpainendaspäi koveroidenke.
Kävutadas kulundan (singaliden) generatoroid tehnikas. Muga nimitadud kulundlazerad, vai fononlazerad, ottas sädamha kogerentišt kulundad.
Orhus

Orhus ( [ˈɒːˌhuˀs], vll 1948−2010 kirjutihe "Århus") om lidn Danijan keskuzpalas. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Keskjutlandii-agjaha. Om Orhus-kommunan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 948. Nimitihe jogen mödhe (), lidn seižub sen sun randoil. Šingotihe katoližeks keskuseks 10.-13. voz'sadoil, no tuli lanktushe, i 14. voz'sadan mustmor pall'asti lidnad. Ižandusen korged aig tuli 19. voz'sadal raudten sauvondan jäl'ghe.
Orhus šingotase masinansauvomižel (Danfoss-kompanijan tegim), himižel sarakol, tekstiližel tegimištol, söndtavaroiden pästandan edheotandoil. Järedan "Arla Foods"-maidkompanijan päfater sijadase lidnas. Torguindan keskuz, raudtesol'm. Valdkundan kahtenz' znamasine meriport radab siš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan i Jutlandii-pol'saren päivnouzmas, Orhus-Bugt-merikaran randal, 0..105 m korktusil, kuz' metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Kopenhagenhasai om 187 km suvipäivnouzmha orhal.
Klimat om ven valdmeren. Semendkun-heinkun pord om päivoikaz, kül'mku-uhoku oma pil'vekahad lujas. Voden keskmäine lämuz om +8,6 C°, kezakun +14,6 C°, heinkun i elokun +16,8 C°, tal'vkun-keväz'kun +1,3..+3,1 C°. Ekstremumad oma −24,3 C° (viluku) i +34,6 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −0,6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +12,3 C° (tal'vku, uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 674 mm vodes, enamba sügüz'kus-redukus (68..73 mm kus), vähemba uhokus i sulakus (38 mm kaikuččes). Paneb lunt 30 päiväd tal'ves, harvoin voib olda lunt semendkus i redukus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 72..76 % röunoiš sulakus-elokus, 85..90 % redukus-uhokus, 80 % sügüz'kus i keväz'kus. Meriveden kaikiš korktemb lämuz oleleb +17..+22 C° kezakus-elokus, +25 C° kül'bendrandoidenno.
Kaikiš pidemban päivänvauktusen hätkeližuz om 17 časud 32 min kezaaigan, lühüdamban 7 časud 2 minutad läz Raštvoid.
Kundan pind om 468,87 km².
Eläjad.
Istorižešti lidnan ristitišt ližadui rattemata i ületi 100 tuhad eläjid vl 1930 (101 423 rist.), 200 tuhad vl 1990 (200 188 rist.). Vl 2009 lidnan ristitišt oli 239 865 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaiken kundan ristitišt om 355 238 eläjad (2022), agjan nelländez.
Vl 2004 hristanuskojad (Danijan jumalankodikundan vai toižiden likundoiden ühtnijad) otiba 80 % Orhusan municipalitetan ristitištos, islamanuskojad — viž procentad, i oli vähä toižiden religijoiden uskojid.
Orhusan universitet () radab lidnas vspäi 1928. Kaik om 27 departamentad universitetan videl fakul'tetal, 32 tuhad üläopenikoid (2021), 15 tedoiduzkeskust, nell' muzejad, observatorii, Orhusan botanižed sadud.
Dinozavrad

Dinozavrad () oma živatoiden Nell'jaugaižed-üläklassan klad.
Britanine Ričard Ouen-biolog toi tedoho kividunuziden živatoiden nimitust niiden suruden i alištajan nägun tagut. Sana libub sanoišpäi "deinos" «opak» i "sauros" «sur' šihlik».
Ned živatad sünduiba triasan aigan 243..233 mln vozid tagaz. Dominiruiba kuivman sel'gjäntkeižiden keskes 201..66 mln vozid tagaz (triasan, juran i melan pordod). Kaik om löutud kaivandusil enamba tuhad erikoid läz 900 heimos 19. voz'sadaspäi (päiči linduiš), eliba kaikil kontinentil. Nügüd' elädas höunhištonke linduikš. Nimitadas toižid kadonuzid amu erikoid "lindutomikš dinozavrikš".
Erased dinozavrad oliba äjan suremb mi nügüdläižed lindud, no mugomad ei mahtkoind leta. Sured kividunuded eričud kaičihe paremba meiden päivihesai. Linduiden kartte kadonuded dinozavrad oliba läm'verižikš živatoikš šingotadud metabolizmanke i socialiženke ičekeskentehmiženke, otiba erazvuiččid ekologižid sijid. Äjad erikod kävuiba nelläl jaugal, hot' niiden ezitatad guleiba kahtel jaugal.
Kaikenaigaine mel'hetartuz dinozavriden kaivandusile vei paleontologijan znamasižhe rahoitushe i sen muzejiden sädandale. Dinozavrad kändihe popkul'turan palaks.
Odense

Odense (mugažo danijan kelel, «Odinan pühäsija», virktas [ˈoð̞ˀn̩sə]) om lidn Danijan keskuzpalas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Suvidanii-agjaha. Om Odense-kommunan administrativižeks keskuseks, Fün-saren päine lidn.
Istorii.
Eländpunkt oigenzi ičeze voz'tuhad vl 1988. Mainitase ezmäižen kerdan vn 988 keväz'kun kirjeižes saksan Otton III-imperatoraspäi, han andoi oiktusid Odensele i lähižile žiloile. Odense kandihe erigoittud Gamburgaspäi eparhijan keskuseks sil-žo vodel. Vikingad sädiba äiluguižid varmitesid jogiden randoidme, miše kaita lidnan anastajid vaste meren polespäi. Lugetihe Odensed znamasižeks lidnaks vodel 1070. Pühän Marian jumalanpert' om saudud 12. voz'sadan lopus. Toižed znamasižed pühäpertid oma Pühän Joannan jumalanpert' jumalankodinke i letud 13. voz'sadan lopus Pühän Kanutan päjumalanpert' (Kanut IV oli vikingoiden jäl'gmäižen kunigahan). Lidn oli Odensen ümbrikon keskusen vhesai 1970. Sid' Odensen kund om sätud, i lidn oli Fünen ümbrikon keskusen vll 1970−2007.
Odense šingotase järedal "Odense Steel Shipyard"-verfil, turizmal (pühäpertid, zoopark), elektrotehnižil edheotandoil, oluden tehmižel, söndtavaroiden pakuitesel, radsoban pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivnouzmas, Fün-saren keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Odense-jogen randal, 13 metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Odense-fjord i port sil () oma pohjoižhe. Matkad Kopenhagenhasai om 167 km pohjoižpäivnouzmha, Orhushasai om 144 km pohjoižhe avtoteidme.
Klimat om ven valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +8,4 C°, kezakun-elokun +15..+17 C°, tal'vkun-keväz'kun +1..+3 C°. Ekstremumad oma −21,6 C° i +33,6 C°. Paneb sadegid 561 mm vodes, enamba sügüz'kus-redukus (57..58 mm kus), vähemba uhokus (30 mm) i sulakus (32 mm).
Kundan pind om 305,6 km².
Eläjad.
Ristitišt ületi 100 tuhad eläjid Toižen mail'man sodan aigan. Vl 2010 lidnan ristitišt oli 166 305 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Kaiken kundan ristitišt om 205 978 eläjad (2022, nellänz' valdkundas), agjan seičemendez.
Odensen universitet oli olmas vll 1964−1998. Mülütihe sidä udhe Suvidanijan universitetha (). Kaik 29,6 tuhad üläopenikoid om siš (2016), päine kampus sijadase Odenses.
Ol'borg

Ol'borg ( [ˈʌlb̥ɒːˀ]) om lidn Danijan keskuzpalas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Pohjoižjutlandii-agjan administrativine keskuz da pala. Om Ol'borg-kommunan administrativižeks keskuseks mugažo.
Istorii.
Eländpunkt om mainitadud ezmäižen kerdan vn 1040 rahudel kuti "Alebu". Vl 1231 om mainitadud kut "Aleborg", šingotihe torguindal. «Ale» znamoičeb «kaid valu», lidn om saudud Lim-fjordan () kaidan palan randal. Sai lidnan oiktusid vn 1342 kezakus. Lidnan änikoičend lujeni vn 1516 monopolijan oiktusen sandanke torguimha sel'did. Eparhijan keskuz vspäi 1554. Raudte tuli lidnha vl 1869.
Ol'borg šingotase eksportan portal, mašinansauvomižel (purukatl'ad laivoiden täht, labidoižed tulleielektrostancijoiden täht), cementan järedal tegimel, telekommunikacijoiden tegimištol, etilspirtan pästandal ("De Danske Spritfabrikker’s", eksportiruiše mail'man 140 valdkundha). Sodameribaz radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivnouzmas, Jutlandii-pol'saren pohjoižpäivnouzmas, Lim-fjordan lopun suvirandal, viž metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nörresundbü-lidn i Ol'borgan lendimport oma fjordan pohjoižel randal. Ol'borgan port ühtenzoitase Kattegat-sal'menke-ki oikti. Matkad Kopenhagen-pälidnhasai om 412 km suvipäivnouzmha avtol ku ehtatimita, Orhushasai om 118 km suvhe avtoteidme, Norvegijan Oslo-pälidnhasai om 361 km Frederikshavnan kal't (63 kilometras pohjoižpäivnouzmha) ehtatimel sišpäi.
Klimat om ven valdmeren kontinentaližen röunal. Voden keskmäine lämuz om +7,6 C°, kezakun-elokun +14..+16 C°, tal'vkun-keväz'kun +0..+2 C°. Ekstremumad oma −25,6 C° i +35,1 C°. Paneb sadegid 600 mm vodes, enamba sügüz'kus-redukus (66..71 mm kus), vähemba uhokus (30 mm) i sulakus (31 mm).
Kundan pind om 1137,3 km².
Eläjad.
Vl 2010 lidnan ristitišt oli 123 432 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt oli 128 644 eläjad lidnan röunoiš vl 2012. Kaiken kundan ristitišt om 221 082 eläjad (2022), agjan koumandez. Lidnaglomeracijan ristitišt om 143 598 eläjad (2022) 61,3 km² pindal, se om kaikiš suremb kaikes aigas.
Ol'borgan universitet () radab vspäi 1974, 19,4 tuhad üläopenikoid vl 2021, päkampus sijadase Ol'borgas.
Cunami

Cunami ( "tsunami" [t͡sɯnä́mí], 津 "tsu" «kar, laht» + 波 "nami" «(meri)laineh») om pit'kad lainhed, sündudas vägevas painudespäi valdmeren vai toižen vezišton veden kaikhe mülühü.
Korktad lainhed todas murendusid sauvusile da maižandusele, kuctas hätkid sur'vezid, ristitud satatadas, upehtudas da uptas, vai lainhen üläh tob heid edahan merhe.
Londuseližen nägusen alištujan enambusen süd oma manalaižed manrehkaidused (85 %), pautken longoitesed (7 %), manalaižen lämoimägen lavanheitand (5 %). Meripohjan tarhan terav sirduz (libund vai lanktend) tegese manalaižen manrehkaidusen aigan. Cunamid tegesoiš miččen taht manrehkaidusen aigan, no sadas znamasišt väged vaiše lujan manrehkaidusen tagut, seičeme da sen enamba magnitudanke. Severz'-se lainhid levitasoiš manrehkaidusen jäl'ghe, kaikutte läz časus, i piidab lähtta edahamb kül'bendrandaspäi ülüdele (kukhale, äižiruižen pertin katusele), dai varastada kaikid lainhid sil, ei sa ni kerata midä-ni, ni kacelta kaloid pall'astadud meripohjal. Nell' cunamid videspäi sündudas Tünen valdmeren randoidenno.
Ispanine Hose de Akosta-geograf da istorik ümbrikirjuti nägust tedoližikš ezmäižen kerdan Limas (Peru) vl 1586, konz cunami 25 metrad kortte tuli kuivmale vägevan manrehkaidusen jäl'ghe i katoi territorijad kümnehe kilometrhasai randaspäi. Kaikiš suremb cunami ristituiden žertvoiden lugun mödhe tegihe vn 2004 26. tal'vkud, se sündui 07:58 sijaližen aigan mödhe Indonezijan lodehes lujan manrehkaidusen jäl'ghe 9,1..9,3 magnitudanke, pölištuiba 225..300 tuhad ristituid (Indonezii 180 tuh., Šrilank 31..39 tuh., Tailand enamba vit tuhad da tž.).
Sel'did

Sel'did () om valdmeren pal'csuugaižiden kaloiden heim Sel'dižed-sugukundaspäi.
Kaik heimon erikod oma znamasižed püduzkalad. Ned oma levitadud Atlantižen i Tünen valdmeriden pohjoižpalas, mugažo Jävaldmeres.
Ümbrikirjutand.
Hibj om ahtištadud kül'gišpäi, pökon piiženke röunanke. Somuz om keskmäižen vai suren suruden, hen harvoin. Üläloug ei rippu alalougun päl. Su om keskmäine surudel. Hambhad oma rudimentarižed, lanktas ku oma. Händanalaine suug om keskmäižen suruden, vähemb mi 80 pal'clunke. Sel'gsuug sijadase pöksuugan päl. Händsuug jagase kaks'haze.
Sel'did sötlesoiš planktonal i henol kalal.
Kalan kudond tegese kaiken voden aigan, no erazvuiččiš sijiš. Paksus voib ozutada kaht kudondaigad vodes märitud sijan täht.
Kävutand.
Ottas sel'did sömäks solatud i marinuidud näguiš. Läz 150 tuhad kalanikoid ühtnedas sel'din püdoho Pohjoižes meres (Norvegii, Alamad, Sur' Britanii). Sadas sel'did Venäman Baltijan meres i Vauktas meres.
Erikod.
Kaik viž erikod om heimos:
Organizm

Organizm vai elimišt () om individualine elonform, eläb hibj erigoičijoidenke elotomas materijaspäi ičendoidenke, niiden kesken metabolizm, südäisauvondan pid'oitelend, vasthaotmine, ontogenez, äikerdoičend, jäl'gnend. Kaik organizmad kogotas stajišpäi.
Kogonaižen äistajaižen organizman formiruind om koverikaz process lujas, se läbitab strukturiden (stajad, kudehed, elimed) i funkcijoiden differenciruindad da integracijad ontogenezas dai filogenezas-ki. Äjad organizmad organizuidas erikonsüdäimižikš ühthižkundoikš (oz., ristituiden kanz vai radsebr).
Etimologii.
Aristotel' löuzi, miše mitte taht eläb olii harakterizuiše sel'ktal i koval organizacijal, elotoman erineden, i toi terminad tedoho. Se libub möhälatinan kelen "organizo"-sanaspäi «kändan kaposad nägud», kudamb tuli "organon"-sanaspäi «azeg».
Klassifikacii.
Voib kacta organizmad erigoittud eričuks, elementaks. Se mülüb biologižhe erikho vai populäcijha, om elon populäcijan vai erikon tazopindan strukturižeks ühtnikaks. Mugomas ühthižes el'genduses, kut biologižen gruppan «tipine erič» sen päičendoidenke, organizm tedoidase biologijas, sen tedoidusen päazjoišpäi. Järgetas kaikid organizmid erazvuiččidme gruppidme da kategorijoidme kebnendamha kaclendad, kaik ned sätas biologišt klassifikacijad.
Kaikiš ühthižembas statjas jagadas organizmid südäitukunke i südäitukutomikš (bakterijad i arhejad), mezokariotad oma grupp niiden keskes. Organizman stajiden lugun mödhe oma üks'stajaižed i äistajaižed, niiden keskes erinii sija om üks'stajaižiden kolonijoil.
Organizmad bioklassifikacijan irdpolel oma mikrobad, kolonialižed organizmad, transgenižed organizmad. Virusad ei voigoi äikerdoitas eläbiden stajiden irdpolel, ka oma-k ned eläbikš organizmikš vai ei, se küzund jäb diskussijas.
Jagadas organizmid kosketusiden toižendan mödhe: simbioz, trofine (lihansöjad), neitraline, antibioz (amensalizm i konkurencii).
Sur' poukahtuz

Sur' poukahtuz om tundištadud tedomehiden enambusel kosmologine model', ümbrikirjutab Kaikusen aigališt šingotest, tarkoiktemb Kaikusen levigandusen zavodindad, edel sidä Kaikuz oli singulärižes olendas.
Nügüd'aigan kactas ühtes Suren poukahtusen teorijad i palaban Kaikusen modelid, no nened konceptad oma ripmatomad toine toižespäi. Niiden todhuz vahvištase reliktižen sädegoičendan olemižel. Nügüdläine lugetud kacletud Kaikusen igä om 13,799 ± 0,021 mlrd vozid erases-se singulärižes augotižolendaspäi. Poukahtusen jäl'ghe Kaikuz levitase i vilugoičese rattemata.
Kaikusen šingotesen pordhad.
Aigan pordol nolaspäi i 10−40 sekundad Suren poukahtusen jäl'ghe nügüdläižen Kaikusen sündundan processad tegihe kosmižes singulärižusespäi. Lugetas, miše sil pordol Kaikusen substancijan lämuz i ninevuz oliba läz plankan znamoičendoid. Ei ole loptüd fizišt teorijad sen pordon täht. Pordon lopun jäl'ghe gravitacine ičekeskentehmine erigoitihe toižišpäi, i Suren ühtištusen pord zavodihe.
Läz 10−42 sekundas Suren poukahtusen kuron jäl'ghe fazine sirduz kucui Kaikusen eksponenciališt levigandust. Se pord sai Kosmine infläcii-nimitust i tuli lophu 10−36 sekundas Suren poukahtusen kuron jäl'ghe.
Sen pordon jäl'ghe Kaikusen sauvondmaterial oli kvarkglüonine plazm. Erasen aigan mändes lämuz poleni jäl'ghižen fazižen päličmänendan arvoimižihesai, nimitadas sidä päličmänendad bariogenezisaks. Sil pordhal kvarkad i glüonad ühtištuihe barionikš, mugomikš kut protonad i neitronad. Ühtenaigašti materijan (prevalirui) i antimaterijan sädand tegihe, ned annigiliruiba molembinpol'žikš da kändiba elektromagnitižeks sädegoičendaks.
Lämuden edesine polenend vei jäl'ghižennoks fazpäličmänendannoks, konz fizižed väged i elementarižed heneged sünduiba niiden nügüd'aigažes formas. Sen jäl'ghe nukleosintezan pordaz tuli.
Haidegger Martin

Martin Haidegger ( [ˈmaɐ̯tiːn ˈhaɪdɛɡɐ]; sünd. 26. sügüz'ku 1889, Meskirh-lidn, Badenan Sur' gercogkund, Germanine imperii — kol. 26. semendku 1976, Fraiburg-im-Braisgau-lidn, Baden-Vürtemberg-federacijanma, Saksanman Federativine Tazovaldkund) oli saksalaine egzistencializman filosof i fenomenolog. Kirjuti saksan kelel, kävuti paginoiden sanoid tedotöiš.
Tedoradon znamoičend.
Tedomez' sädi opendust Olendas ("Dasein") ičeze kaikiš tetabambas «Olend i aig»-tedotös (1927, "Sein und Zeit") egzistencializman ramuziš. Voib kulda Olendan kucundad personaližen olendan puhtastandan teil tegijoiš personalitomaks muupäiväližen elon illüzijoišpäi (aigaližen tedoradmižen pord) vai kelen sün el'gendusen teil (möhäine pord). Filosofan tulendpol' valatoiti fenomenologijad i Evropan nügüd'aigaižen filosofijan palad.
Haidegger oli otnus runoišton filosofijha. Hän sädi "Gestell"-tärtust («geštal'», «panendan mahtuz») tehnikan filosofijas. Haidegger om 20. voz'sadan kaikiš valatoitajiš filosofišpäi da meletajišpäi.
Biografii.
Tuleban aigan filosof oli sündnu Meskirhe-lidnudhe 80 km suvhe Štuttgartaspäi, goll'hä katoližhe kanzha. Martinan Fridrih-tat oli käziradajan, mugažo radnikoiči alaarvonke ph. Martinan pühäpertiš. Johanna Kempf-mam libui manmehišpäi. Fric-vell' oli Martinal. Prihaižel Martin openui Konstancan (vspäi 1903) i Fraiburgan (vspäi 1906) gimnazijoiš.
Vn 1909 sügüz'kus Haideggeral naprind oli lähtta elämižhe jezuitan jumalankodihe, no südäikeran läžund vajehti hänen elon ted. Sil-žo vodel priha tuli openumha Fraiburgan universitetan teologižhe fakul'tetha. Vl 1911 Martin läksi filosofijan fakul'tetha i lopi opendust siš vl 1915, vahvišti kaht dissertacijad — «Openduz sekoimižes psihologizmas» (1913. voz') i «Duns Skottan openduz kategorijoiš da znamoičendas» (1915. voz').
Asteroid

Asteroid ( "asteroeidis" «tähthan pojav», ἀστήρ "astir" «tähtaz» + εἶδος "eidos" «nagu, irdnagu, lad») om Päiväižen sisteman pen' relätivižikš taivhaline hibj, likkub orbitadme Päiväižes ümbri.
Asteroidad oma penemb znamasižikš mi planetad massan i suruziden mödhe, oma väranke formanke, atmosferata, hot' voib olda kaimdajid. Mülüdas Päiväižen sisteman peniden hibjoiden kategorijha.
Peniden planetoiden keskusen andmusiden mödhe (AÜV), vn 2017 sulakun 1. päiväle löutihe 729 626 pen't hibjad, sidä kesken vl 2016 löutihe 47 034 pen't hibjad. Vn 2017 11. sügüz'kud lugetihe 739 062 objektad andmuzbazas, niiden kesken 496 915 objektad tarkoikti märitud orbitanke i oficialiženke nomeranke, enamba mi 19 tuhad vahvištadud oficialižikš nimenke-ki. Ezimeletadas, miše kaik voib olda 1,1..1,9 mln objektoid enamba mi ühten kilometran surtte Päiväižen sistemas. Nügüd'aigan tetabiden asteroidoiden enambuz om keskitadud asteroidoiden vönes, se sijadase Marsan i Jupiteran orbitoiden keskes.
Toižendad.
Klassificiruidas asteroidoid niiden orbitan pirdoiden i kuvastajan päiväižvauktusen nägujan spektran (klassad latinan kirjamenke) mödhe. Kaikiš enamba levitadud asteroidad oma C-klassan, ottas koume nelländest tetabiden keskes, hil'nik enambištub niiden spektras, sid' S-klassan (ola, asteroidoiden 17 %) i M-klassan (metalližed, jättud enambuz).
Asteroidan läz Mad orbit mülüb Man orbitan ellipsha täuzin.
Järgenduz suruden mödhe:
Karoravad

Karoravad () om živatoiden heim Nühtajad-heimkundaspäi.
Leviganduz.
Libuihe Pohjoižamerikaspäi. Voib löuta karoravid Pohjoižamerikas, Azijas, Evropas. Kaik kahesa erikod elädas Evrazijas, niišpäi üks'jäine al'pine karorav-erik om levitadud vaiše Evropas.
Karoravad navettäs avaroid landšaftoid (tazangišt), no om mägierikoid. Elädas ičeze tehtud uruiš i kolonijoil, erasti severt-se voz'tuhoid rattemaha, ka ned živatad oma bubonmustmoran londuseližeks rezervuaraks.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznuded živatad oma severdan-se kilogrammid vedutte.
Kaik karoravad oma heinänsöjad. Heiden karv om läm'. Langetas unhe tal'veks. Vastatas viheldusel päiväižen nouzmad.
Erikod.
Tetas 14..15 erikod heimos:
Iraklion

Iraklion ( [iˈraklio]) om lidn Grekanman suves. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Krit-agjan administrativižeks keskuseks (vspäi 1971) da kaikiš surembaks lidnaks.
Istorii.
Eländpunkt om nimitadud Gerakl-vägimehen oiktastuseks. Vll 1204−1669 se oli Venecijan Tazovaldkundan palaks "Kandii"-nimitusenke ("Candia"), Kules-lidnuz ("Castello a Mare") om kaičenus tähäsai. Vll 1669−1878 lidn mülüi Ottomanan imperijha "Handakas"-nimenke. Lidn oli muretud lujas manrehkaidusel vn 1856 redukus. Amuine i nügüdlaine nimituz tuli portan nimespäi, kävutase 19. voz'sadaspäi.
Iraklion šingotase turizmal (3,2 mln tulijoid vl 2017, kahtenz' sija valdkundas). Saren opendusen, kul'turan i transportan keskuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Krit-saren i agjan keskuzpalan pohjoižes, Egeižen meren suvipalan (Kritan meri) penen merikaran randal, 0..33 m ü.m.t. korktusil.
Klimat om Keskmeren kuivahk, keza om räk. Voden keskmäine lämuz om +18,7 C°, kezakun-elokun +25..+26 C°, tal'vkun-keväz'kun +12..+14 C°. Ekstremumad oma −0,8 C° i +44,5 C°. Paneb sadegid 483 mm vodes, enamba tal'vkus-vilukus (78..90 mm kus), vähemba kezakus-elokus (5 mm pordos).
Iraklionan nügüdläine municipalitet om sätud vl 2011, mülütab vit ühtnikad 244,6 km² pindal.
Eläjad.
Vn 2011 Grekanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 140 730 ristitud, vl 2001 — 135 761 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Gormonad

Gormonad ( "ormao" «likkun», «heraštoitan», «ton likundha») om biologižikš aktivižed substancijad organižen augotižlibundan. Ned sädasoiš südäirauguiden specializiruidud stajiš (endokrinižed raugud), tuldas verhe (gumoraližed regulätorad), sidosoiš stajiden-metoiden receptorihe i reguliruidas metabolizmad da fiziologižid funkcijoid, edahan-ki rauguspäi.
Gormonan eskai pen' lugumär voib kucta znamasižid vajehtusid elimen radmižes. "Endokrinologii" tedoidab gormonoid.
Britanine (anglijalaine) Tomas Addison-lekar' zavodi endokrinižiden rauguiden i gormonoiden aktivišt tedoidust vl 1855. Addison ümbrikirjuti bronzläžundad ezmäižen, sen aigan nahkan muju kändase specifižikš, sen sü om südäimunanpäližiden rauguiden disfunkcii.
«Gormon»-termin om kävutadud ezmäižen kerdan vn 1902 tedotöiš, britanižed (anglijalaižed) Uil'jam Meddok Beilis- i Ernest Genri Starling-fiziologad toiba tärtust tedoho heil-žo avaitud koume vot tagaz sekretin-gormonan tedoiduses. Nügüd'aigan tedomehed löuziba enamba mi sada substancijad gormonaliženke funkcijanke.
Magnit

Magnit om fizine hibj ičeze magnitiženke kendanke. Kaikiš penemb da koveritomamb magnit om elektron.
Ezimeletaden, «magnit»-sana libui "Magnētis líthos"-sanoišpäi «kivi Magnesijaspäi», Grekanman keskuzpalan Magnisii-regionan i severziden-se Magnisii-lidnoiden (nüg. Turkanman päivlaskmas) mödhe, niiš löutihe magnetitad amuižen aigan.
Kaikiden magnitoiden magnitižed ičendad märhapanesoiš niiden südäimen elektroniden magnitkuroil. Kendan kvantteorijan mödhe, elektromagnitine vastamižpaineg levitase fotonal.
Statine magnitine kend valatoitab vähän ristitun kudehiže, ka ei ole sen varuližusen todestusid, i om ližata kävutada sidä medicinižiden metoiden täht. No ku ferromagnetik vai kardiostimulator oma hibjas, ka piidab kaitas i olda varukahašti.
Toižendad.
Kaikenaigaine magnit om tegez ferromagnetikaspäi, kudamb kaičeb jänduzmagnitižust irdpol'žen magnitkendan sambutandan jäl'ghe.
Elektromagnit om ladim, kudamban magnitine kend sädase elektrojoksusen olemižen aigan vaiše.
Märičendühtnikad.
SI-sistemas magnitvalun märičendühtnik om veber (Vb), magnitižen läbipästandmahtusen — genri metras (Gn/m), magnitkendan kingitezmahtusen — amper metras (A/m), magnitkendan indukcijan — tesla (T vai Tl).
Demagnetiruind.
Erasti materialoiden magnitoituz kändase tahtotomaks, i niiden demagnetiruindan tarbhaižuz zavodihe.
Voib demagnetiruida materialid koumel mahtusel: huldutamine korktemb mi Kürin lämuz, pall'aižen vai muite luja iškend magnitha, magnitan panend vajehtujaha magnitižhe kendha ülitajanke materialan koercitivišt väged vägevudenke i sid' hilläšti poleta magnitkendan valatoitandad. Jäl'gmäine mahtuz kävutase tegimištos likvidiruimha informacijad diskoil da kartoil.
Botanik

Botanik ( "botanikos" «kazmusihe sidodud», "botani"-sanaspäi «hein», «kazmuz») om tedo kazmusiš, biologijan jaguz.
"Botanikantedajad" tedoitas kazmusid.
Šingotesen istorii.
Äjad andmused kazmusiš oliba tetabad istorijanedeližile ristituile, sikš miše heiden elo oli sidodud niihe ližakahiže ahthas (kävutihe somäks i zelläks), i mahtushe erištamha morijoišpäi. Aristotelän Teofrast-openik (371−286 EME) pani botanikan alust tedoks, hän ühtenzoiti sistemaks maižandusen, medicinan praktikan tedoid i antikaigaižiden tedomehiden töid neciš sferas. Rimalaine Plinii Vanhemb-londusentedoidai ümbrikirjuti hüvin ičeze «Londuseližes istorijas» läz tuhad kazmusiden erikod.
Uz' mel'hetartuz tedoho zavodihe Amerikan kazmusiden avaidusenke evropalaižiden täht. 17.-18. voz'sadal botanik formitihe tedoiden kazmusiš sistemaks, Karl Linnei sädi biologišt klassifikacijad. Botanikan nügüd'aigaižen šingotesen pird om sen jagusiden ühtistuz da integracii, citologijan, anatomijan i biohimijan metodoiden avar kävutand erigoičemha da harakterizuimha kazmusiden taksonoid.
Tedoidusiden predmet.
Botanik tedoidab nenid problemoid: kazmusiden südäimižen da irdpol'žen sauvondan kaskused (morfologii i anatomii), sistematik, šingotez geologižiden pordoiden aigan (evolücii), heimsidod (filogenez), enččen i nügüd'aigaižen levigandusen man pindadme eriližused (kazmusiden geografii), kosketused ümbrištonke (kazmusiden ekologii), kazmuzkatken sauvond (fitocenologii, vai geobotanik), otandan ižandushe voimused da ted (ekonomine botanik).
Botanikan jagused oma tedoidusen objektoiden mödhe: fikologii (al'gologii) — tedo šoll'oiš, mikologii — seniš, lihenologii — karpkiš, briologii — samloiš da tž.. Mikrobiologii tedoidab penikaižid organizmid, kazmusiden valdkundaspäi tobjimalaz (bakterijad, aktinomicetad, erased sened i šoll'od). Fitopatologii om tedo kazmusiden läžundoiš, ned kuctas virusoil, bakterijoil i senil.
Literatur

Literatur ( «kirjutadud» "lit(t)era"-sanaspäi «kirjam») om mitte taht kirjutadud tekst.
Tegii om olmas miččel taht literaturižel sädusel. Tegijad oma kirjutajad, dramaturgad da runokirjutajad. Suližed tekstad ei mülügoi literaturha päpaloin, no fiksiruidud mülüiba (oz., fol'klor). Kirjad kaitas literaturad tobjimalaz, voib löuta niid kirjištos. Tekstan toižed kandajad oma käzikirjutez, kompjuterfail, audiokirj.
Literaturan jagused oma proz, p'jesad, runoišt. Om äi literaturan žanroid. "Literaturantedo" tedoidab literaturad.
Literatursädusiden funkcijad oma socialine, psihologine, hengeližvauktastai, politine.
Toižendad.
Päižed toižendad oma čomamahtoine literatur (literatur kut čomamaht), dokumentaline proz, memuarine, tedoline, tedoližpopulärine literatur, tedonandmižliteratur, openduzliteratur, tehnine literatur (sarakoidme), literatur psihologijas i ičtazparemboičendas da tž. (hengeline, religiozine, reklamine, istorine, bobuštai).
Jagadas literaturad kontinentan, rahvahiden i valdkundoiden mödhe, oz., Evropan literatur, , Suomenman literatur, venälaine literatur, vepsän literatur.
Kaceltas literaturad hronologižes järgenduses: antikaigaine, keskaigaine, udessündundan aigan, modernizman i postmodernizman literaturad; voz'sadan i voz'kümnen mödhe.
Kirjutai voib sada tekstad märitud auditorijan täht: lapsile, norištole, täuz'kaznuzile.
Teatr

Teatr ( "teatron" «sija kacundoiden täht» "teaomai"-sanaspäi «kacta») om čomamahton toižend, erazvuiččiden toižiden čomamahtoiden sintez: literatur, muzik, horeografii, än', kuvadamižčomamaht.
Ičeze specifik om teatral: todesižen elon, ridoiden, taboiden kuvastuz, niiden traktuind i arvoind. Kirjutadas p'jesid i operoid kebnendamha teatraližen lavastusen tehmišt. Meletusiden vahvištand tegese teatras dramatižen tegendan kal't, "akt'or" om sen päižen kandajan.
Teatran šingotez oli sidodud ristitkundan šingoteshe i kul'turan olendha kaiken. Kundaližen šingotesen eriližused märičiba teatran korktad aigad vai lanktust, čomamahtoižiden tendencijoiden toižendan enambust, rol't man hengeližes elos.
Regulärižed teatraližed festivalid mändas äjiš maiš, erazvuiččiden lidnoiden truppad vastlesoiš niil.
Rahvahidenkeskeine teatran päiv () znamoičese kaikes mirus joga voden 27. päiväl keväz'kud. Se om teatran kaikiden radnikoiden professionaližeks praznikaks. Vl 1961 Rahvahidenkeskeižen teatran institutan UNESCO:nno 9. kongressan delegatad paniba praznikad. Znamoitihe sidä Nevondkundaližes Ühtištuses-ki kacmata, miše status oli oficialižetoi.
Toižendad.
Teatran pätoižendad oma dramteatr, operteatr i baletteatr.
Toižed teatrad specializacijanke: komedijan teatr, muzikaline teatr (sidä kesken müzikl, operett), estradan teatr, tätüižteatr, pantomiman teatr, kuvahaižiden teatr, miniatüroiden teatr.
Professijad.
Teatr om kollektivine čomamaht eziauguižes aigaspäi.
Nügüd'aigaižen teatran lavastusen päižed ühtnijad oma akt'orad i aktrisad, režissör (dirižor, baletmeister). Toižed teatran radnikoiden professijad oma pirdai-scenograf, muzikankirjutai, horeograf, edemba butaforad, kostümerad, grimörad, lavan i pidatusen radnikad.
Istorii.
Teatr zavodihe kacujan tulendaspäi, se čomamahton toižend ezimeletab kollektivižen vasthaotmižen. Ku lavastuz löuzi tagareakcijad kacujil, ka teatr sabusti ičeze estetišt metod.
Ezmäine teatr šingotihe amuižes mirus. Aigaližen keskaigan teatr ei olend Evropas, hristanuskond kel'zi teatraližid lavastusid. Möhemba ned kändiba jarmankoiden palaks. Vätihe lavastusid pert'kuluiš. Nügüdläižed erigoittud teatrsauvused libuiba 1520-nziden voziden Italijaspäi, siš-žo oper i balet sünduiba.
Čopjäižed

Čopjäižed vai mustad parmad () om kaks'suugaižiden gavediden sugukund. Tetas läz 4400 erikod 135..160 heimos.
Ned gavedid sünduiba 160 mln vozid tagaz, erased heimod šingotiba jäl'gmäižes 20 millionas vozid. Tipine heim om "Tabanus", se om sugukundan kaikiš suremb i mülütab 1200..1340 erikod.
Leviganduz.
Čopjäižed oma levitadud kaikil kontinentil päiči Antarktidas, mugažo ei ole niid Havajad-saril, Islandijas i Grenlandas. Mahttas leta veden päl hätken, sen tagut oma levitadud valdmeren edahaižil saril eskai.
Gavedid oma levitadud mägiš igähižen lumen röunhasai. Äjad erikod elädas märitud geografižes zonas i arvoimižiš vaiše.
Söte.
Äjiden čopjäižiden emäčud oma lihansöjad. Ned sötlesoiš imetaiživatoiden, linduiden, katussamboiden i šihlikoiden verel, sen vauktušed oma tarbhaižed munindan täht. Kävutadas eläbid živatoid päpaloin (kolijoid harvoin lujas), i sötken purtkeks vaiše, ei ole elämižümbrištoks. Emäčud södas änikoiden nektarad-ki da toižid niiden eritusid. Kaikiden erikoiden ižačud sötlesoiš änikkazmusiden eritusil vaiše.
Navettäs imeda vert hibjan märitud paloišpäi, oz., kabjživatišton jaugoišpäi. Tehtas londoid honuses harvoin, takaidas leta irdale.
Alasugukundad.
Kaik om nell' čopjäižiden alasugukundad:
Kapitalizm

Kapitalizm (vai kapitalistine kund) om socialine i ekonomine hüviden tehmižen da järgendusen sistem, sen alused oma privatine ičezkaluišt, juridine kohtaižuz, edheotaikundan joudjuz. Naprind ližata kapitalad i sada rahaližad om päižeks kriterijaks vahvištamha ekonomižid pätandoid.
Industrialine revolücii abuti kapitalizmale šingotadas teravas.
Termin sündui, konz kävutihe avaros «kapital»- i «kapitalist»-sanoid jo voz'kümnid. Muga, «kapitalist»-sana tuli Evropan ezmäižiden biržspekuläntoiden žargonaspäi. Anglijan kelen Oksfordan vajehnik mainitab, miše «kapitalist»-sana tuli kel'he vl 1792. «Kapitalizm»-sana putui vajehnikha ezmäižen kerdan vl 1842, se om francijan kelen Rišaran vajehnikas kut uz' kel'konstrukcii. «Kapitalizm»-terminan ezmäine kävutand nügüdläižes el'genduses om francižhe Lui Blan-socialistha sidodud i datiruiše vl 1850. Vl 1851 Pjer-Žozef Prudon pahidoiči «kapitalizman lidnust». «Kapitalizm»-sana tuli Germanijha 1860-nziš vozišpäi, möhemba Surhe Britanijha.
Kaik om koume klassišt tulendpol't kapitalizmannoks, ezitiba niid saksalaižed Karl Marks, Maks Veber, i avstrijalaine Jozef Šumpeter. Heiden kaceged kändihe diskussijan aluseks kundaližen formacijan polhe 20. voz'sadas. Marksizman kategorijoiš kapitalizm om tulii feodalizman vajehtuseks kundaliž-ekonomine formacii, i se vaumičeb arvoimižid kommunizman (socializman) täht.
Toižendad.
Kapitalizm oleleb ezipirdan, finansine, globaline, heimolaižiden, korporativine, kulutajiden, möhäine, rantje, tehnokapitalizm, torguindan, valdkundaline, valdkundaliž-monopolistine.
Patrad

Patrad ( [ˈpatra], ) om lidn Grekanman päivlaskmas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Päivlaskmaine Grekanma-agjan administrativižeks keskuseks (vspäi 1987) da kaikiš surembaks lidnaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud ahejalaižil Spartaspäi 6. voz'sadal EME. Heiden Prevgen-vei ühtišti Aroi-, Mesatis- i Antii-lidnoid, nimiti ičeze Patrei-poigan oiktastuseks. Eli korktas aigas läbi Rimalaižes imperijas, tuli lanktushe 3. voz'sadan lopus, sen aigan lujan manrehkaidusen tagut nacein.
Patrad šingotasoiš meriportal, torguindal, logistikal i turizmal, karnaval oleskeleb uhokus. Üläopendusen keskuz: kaks' universitetad i tedoidusiden institut. Industrijan produktad tegimidenke ezilidnoiš oma cement, bumag, pumaterialad, sobad peniš edheotandoišpäi, Ideal Bikes-kompanijan velosipedad, Coca-Cola:n tegimen alkogolitomad jomad, olud, vinad, kalankazvatuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalan päivnouzmas, Peloponnes-pol'saren lodehližel mererandal, Ionižen meren süvän Patraikos-merilahten randal, 0..10 m ü.m.t. korktusil. Lähembaine mägi om Panahaikon () 1926 m ü.m.t. kortte. Matkad Afinhasai om 177 km päivnouzmha orhal vai 215 km avtotedme.
Vn 2011 Grekanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 167 446 ristitud, vl 2001 — 168 530 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Kaik 213 984 ristitud elihe Patran municipalitetas 335 km² pindal vl 2011. Läz 315 tuhad eläjid om lidnaglomeracijas 2928,7 km² pindal (2011), agjan pol'.
Gollüz

Gollüz om individan (goll', gollič) vai socialižen gruppan (golläd) ekonomižen olendan harakteristik, sen aigan hö ei voigoi täutta tarbhaižid elon täht, radmižmahtusen kaičendan i rodun jätktusen kulutuzmärid.
Vedadas nägusen tedoidusid 18. voz'sadaspäi, gollüden kriterii om taritud kanzan büdžetan alusel 19. voz'sadal. Gollüz om relätivine i äiznamoičendaline tärtuz, rippub elon tazopindan ühthižes standartaspäi arni neciš valdkundas (Džinin koefficient, Teilan indeks). Absolütine, relätivine i subjektivine gollüz oleldas.
Vl 2007 Mail'man bank oti absolütižen gollüden röunaks US$1,25-summan rajadust ühtes päiväs ühthe henghe, lugetihe kursad ostmižmahtusen paritetan mödhe. Vl 2015 Mail'man bank libui gollüden röunad 1,9 dollarhasai päiveses, vn 2022 sügüz'kuspäi se röun om US$2,15 ühtele ristitule.
Süd.
Gollüz libub neniden süiden gruppiden tagut: