Lüksemburg

Lüksemburg (), täuz' oficialine nimituz — Lüksemburgan Sur' Gercogkund ( [ˈɡʀəʊ̯sˌhɛχtsoːχtum ˈlətsəbuəɕ], [ɡʁɑ̃ dyʃe də lyksɑ̃buʁ], [ˈɡʁoːsˌhɛʁtsoːktuːm ˈlʊksm̩bʊʁk]), om pen' mererandatoi valdkund Evropan päivlaskmpoles. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Lüksemburg-lidn.
Vl 2014 Lüksemburg oli kaikiš elokahambaks valdkundaks mail'mas kogosüdäiproduktan ühtele hengele mödhe (ÜRO:n andmused), mugažo vl 2022 (Rahvahidenkeskeižen valütfondan statistikan mödhe).
Vspäi 1949 Lüksemburg om PAKO:n ühtnijan (üks' alusenpanijaks). Vspäi 1957 om EÜ:n ühtnijaks. Mülüb Benelüks:ha ühtes Bel'gijanke da Alamaidenke.
Istorii.
Vn 1815 9. päiväl kezakud Lüksemburg tedištoiti ičeze ripmatomudes Francijaspäi.
Valdkundan ezmäižed Konstitucijad () oliba voziden 1841, 1848 i 1856. Jäl'gmäine nellänz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 1868 17. päiväl redukud. Se om väges znamasižidenke möhembaižidenke vajehtusidenke, oz., vspäi 2009 Surele Gercogale sab vaiše tarita käskusid, ei vahvištada.
Geografijan andmused.
Lüksemburg om mavaldkundröunoiš Germanijanke pohjoižpäivnouzmas da päivnouzmas (röunan piduz — 128 km), Francijanke suves (69 km) da Bel'gijanke päivlaskmas (130 km). Ühthine röunoiden piduz om 327 km. Lüksemburg om mererandatoi valdkund.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Ardenniden Knaiff-kukkaz, 560 metrad meren pindan päl. Kaikiš madalamb om Mozel'-jogen tazopind (133 m ü.m.t.). Joged mülüdas Reinan hurapol'žhe basseinha.
Klimat om ven Atlantižen valdmeren valatoitandanke. Paneb sadegid 800 mm vodes suves i 1200 mm pohjoižpalas.
Londuseližed varad oma raudkivend (samine om jättud kesketi), väghine mahuz. Mec otab territorijan videndest.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine parlamentine konstitucine monarhii. Valdkundan pämez' om Sur' Gercog, Anri (Genrih) vn 2000 redukun 7. päiväspäi. Hänele sab heitta parlamentad radmaspäi da panda uziden valičendoiden dat koumes kus. Monarh paneb päministrad (, ) da ministrid radnikusile valičendoiden parlamentha kacten.
Käskusenandai tobmuz om üks'kodine parlament — Deputatoiden Kodi (, "D'Chamber", , ) 60 ühtnijanke, kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 14. päiväl redukud. Nügüdläine päministr om Ksavje Bettel' vn 2013 tal'vkun 4. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Lüksemburgan administrativiž-territorialine jagand."
Lüksemburg jagase koumeks ümbrikoks (lüksemb. i , ). Ümbrikod alajagasoiš 12 kantonaks, ned — 102 kundaks (kommunaks, edel 2018. vot niid oli 116). Pälidn jagase fartaloikš.
Eläjad.
Lüksemburgas elädas lüksemburgalaižed. Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 549,680 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Kodikelen mödhe (2011): lüksemburgan kel' — 55,8 %, portugalijan kel' — 15,7 %, francijan kel' — 12,1 %, saksan kel' — 3,1 %, italijan kel' — 2,9 %, anglijan kel' — 2,1 %, toižed keled — 8,3 %.
Uskondan mödhe (2010): hristanuskojad (riman katolikad tobjimalaz) — 70,4 %, islamanuskojad — 2,3 %, toižed uskojad — 0,5 %, religijatomad — 26,8 %.
Toižed znamasižed lidnad (enamba 17 tuh. ristituid vl 2005, surembaspäi penembha): Eš-sür-Al'zett, Differdanž, Düdelanž. Kaik om 12 kundad lidnan statusanke. Lidnalaižiden pala om 91,5 % (2020).
Ižanduz.
Lüksemburg om šingotadud ma hüvänke socialiženke kaičendanke, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 91,21 mlrd. US$ ekvivalentas (73. sija mail'mas; US$135,321 ühtele hengele, ühtenz' sija) vai 101,87 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (100. sija; US$151,146 ühtele hengele, ühtenz' sija mugažo). Ižandusen vägi harakterizuiše nenil luguil: vl 2022 Lüksemburgan eksport (US$100 mlrd ekvivalentas) ületi importad (US$50 mlrd) kahthe kerdha, valdkundaline velg oli kogosüdäiproduktan 15 % surtte sil-žo vodel. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2023): maižanduz — 0,2 %, tegimišt — 10,5 %, holitišiden sfer — 80,6 %. Radajad sektoroidme (2017): maižanduz — 1,1 %, tegimišt — 20,0 %, holitišiden sfer — 78,9 %.
Valdkundan päkesport om raud, teraz, tegesed niišpäi da niidenke (20 %), elektromašiništ da radiopalad (läz 10 %); toine eksport — plastik (5 %), avtod (4 %), bumag kirjutamha (3 %), alüminii (3 %), sobad (3 %), šinad avtobusoiden täht (2 %), stökoltegesed (2 %), maidproduktad (2 %), išketadud kanghad (1 %), poliester (1 %), vas'k da sen ühthesuladused (1 %), varapalad lendimiden täht (1 %). Importan pätavarad oma kommertine aviacii, mineralad i metallad, himikalijad, kulutajiden lüks-klassan tavarad, söndtavarad. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2017) oma EÜ:n mad: Saksanma (Lüksemburgan eksportan 25,6 % i importan 24,9 %), Bel'gii (Lüksemburgan eksportan 17,6 % i importan 32,0 %), Francii (eksportan 14,0 % i importan 11,1 %), Alamad (eksportan 5,1 % i importan 5,1 %). Toižed znamasižed partnörad oma AÜV (importan 5,7 % sil-žo vodel), Kitai (importan 4,7 %), Italii (eksportan 4,1 %), Sur' Britanii (eksportan 4,1 %).