Haidarabad

Haidarabad ( "Haidarābād", [ˈhaɪdərəbɑːd], [ˈɦaɪ̯dəɾaːbaːd] "Haidarābād", [ˈɦːædəɾɐːbaːd] "Haidr ậbạd") om lidn Indijan suvipalas. Se om valdkundan nellänz' surtte lidn, om Telangan-štatan administrativižeks keskuseks vspäi 2014. Vhesai 2024 oli Andhra Pradeš-štatan pordaigaližeks keskuseks mugažo.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 16. i 17. voz'sadoiden röunal kuti Golkondan pälidn. Alusenpanii om islamine Muhammed Kuli-sultan Kutb-šahoiden dinastijaspäi. Lidn om nimitadud pühän Ali ibn Abu Talib-halifan «Haidar»-närituznimenke (lev) oiktastuseks. Amuine pertišt om letud mogoližiden ohjastajiden aigan, heišpäi om kaičenus äi čomid pert'kuluid, mečetid, kaumusid, eländpertid. Vll 1724−1956 lidn oli Haidarabadan ruhtinazkundan pälidnaks i nizamoiden rezidencijaks. Vl 1870 raudte tuli Haidarabadha. Lidn oli Haidarabad-štatan administrativižeks keskuseks sen olendan aigan vll 1949−1956. Oli Andhra Pradeš-štatan administrativižeks keskuseks vspäi 1956.
Haidarabad šingotase kaikenvuiččel tegimištol, om üläopendusen i tedon keskuseks. Vozne produkt om 74 mlrd US$ ekvivalentas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase štatan keskuzpalan suvipäivlaskmas, Dekan-mägiplatol, 536 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kaikiš madalamb čokkoim om lidnan istorižes keskuses (456 m), kaikiš korktemb om Bandžaran kukhil (672 m). Musi-jogen keskjoksmuz ( "Mūsī nadi", "Mūsī nadī", 240 km pitte, Krišnanjogen hura ližajogi) erigoičeb vanhad lidnad udespäi, om saudud äi sildoid siš päliči lidnan röunoiš. Himajat- i Osman-padoseinäd oma saudud Musi-jogel, se varatoitab lidnad vedel, no i alištub sur'vezile. Lidnan territorii om kattud järvil, kaik niid om 140, i 834 uitod (vl 1996). Matkad Delihesai om 1250 km pohjoižhe orhal vai 1600 km avtoteidme.
Klimat om tropižen savannan kuivanke sezonanke, päivoikaz päiči vihmsezonas. Voden keskmäine lämuz om +27,0 C°, kül'mkun-vilukun +22,2..+24,1 C°, räkembad oma keväz'ku-kezaku (+28,8..+33,2 C°). Il'man lämuden absolütine minimum oleli +6,1 C° (viluku), maksimum +45,5 C° (kezaku). Lämuz voib ületada +33 C° miččel taht kul, ei voi olda madalamb mi +16 C° sulakus-sügüz'kus. Paneb sadegid 860 mm vodes, vihmsezon oleskeleb kezakus-redukus (114..204 mm kus), kuiv sezon tuleb kül'mkus-keväz'kus (5..19 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 59..70 % röunoiš heinkus-redukus, 29..33 % uhokus-semendkus.
Tobmuz.
Lidnan municipaližen korporacijan territorii jagase kudeks nimitadud zonaks, ned alajagasoiš 30 nimitadud i nomeruidud ümbrikoks (üks'lugu ). Se-žo territorii jagase 150 nimitadud valičendümbrikoks (üks'lugu "ward").
Lidnan tobmuden pämez' om mer (), hän om Municipaližen Sur' Haidarabad-korporacijan pämez' ("Greater Hyderabad Municipal Corporation, GHMC"). Meran valdatusiden strok om viž vot, voib valitas tošti. Lidnan 150 valičendümbrikon pämehed valitas merad. Edeline lidnan pämez' om Bonthu Rammohan (uhoku 2016 — uhoku 2021), vll 2014−2016 ei olend valičendoid i merad.
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 6 809 970 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 9,5 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas (2018, municipaline korporacii) 7,257 km² pindal, se om kudenz' surtte valdkundas.
Kaik üks'toštkümne universitetad i 26 järedad institutad ratas lidnas. Znamasine om valdkundaline Osmania-universitet (, "Osmania visvavidyalaya", "Džamah athmanih", om 10,2 tuh. üläopenikoid vl 2022 i 300 tuh. alištunuzidenke kolledžidenke). Sen aluz om pandud vl 1918, nimitihe lidnan Mir Osman Ali Han-nizaman mödhe (eli vll 1886−1967), hän laski panda universitetan alust vl 1917. Se üläopendusen struktur om kaikiš suremb Indijas. Universitetan kampus otab 6 km² lidnas.
Transport.
Avtobusad, minibusad, metro, ezilidnelektrojonused, taksid i avtorikšad oma kundaližeks transportaks lidnas. Vn 2017 kül'mkuspäi metropoliten radab, koume jonod om siš 57 stancijanke, 69,1 km raudted, nellänz' jono om sauvomižes.
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport Radživ Gandi-päministran nimed ("HYD / VOHS", 25 mln passažiroid i 150 tuh. tonnoid jüguid finansižel vodel 2023/24) sijadase kaks'kümnes kilometras suvhe Haidarabadaspäi Šamšabad-ezilidnas, vajehti vanhad lendimportad vl 2008. Sišpäi tehtas reisid Arabijan pol'sar'he, Suvižen i Suvipäivnouzmaižen Azijan maihe, Indijan äjihe järedoihe lidnoihe.