Peru

Peru ( [peˈɾu], kečuaks i aimaraks: "Piruw" [pɪɾʊw]), täuz' oficialine form — Perun Tazovaldkund ( [reˈpuβlika ðel peˈɾu], oficialitomašti mugažo "República Peruana", , ), om valdkund Suviamerikan päivlaskmas. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Lim.
Istorii.
Inkiden imperii mülüti Perun territorijan edel ispaništ londad vl 1532. Istorižed Maču Pikču da Čokekirao lidnad sijadasoiš valdkundan suves.
Vn 1821 heinkun 28. päiväl Peru tedištoiti ripmatomudes Ispanijaspäi.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1812. Nügüdläine kahesatoštkümnenz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 1993 31. päiväl tal'vkud, se om väges äiluguižidenke vajehtusidenke, jäl'gmäine om vn 2018 versii.
Geografijan andmused.
Peru om mavaldkundröunoiš Ekvadoranke (röunan piduz — 1528 km) lodehes, Kolumbijanke pohjoižes (1506 km), Brazilijanke päivnouzmas (2822 km), Bolivijan (1047 km) da Čilinke (169 km) suvipäivnouzmas. Ühthine röun kuivmadme — 7072 km.
Perun päivlaskmaižed randad lainištab Tün' valdmeri. Ühthine randanpird om 3080 km.
Kaid alangišt vedase pidust' randištod. Andad-mäged oma man keskuses. Sur'kulu alangišt levigandeb päivnouzmha niilpäi Amazonk-jogenke da sen ližajogidenke. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Uaskaran-mägenoc, 6768 m. Kaikiš madalamb čokkoim om Bajovar-alang, −34 m.
Londuseližed pävarad oma vas'k, hobed, kuld, mecad, kivivoi, londuseline gaz, kivihil', raudkivend, fosfatad, potaš, gidroenergii.
Politine sistem.
Peru om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (). Rahvaz valičeb händast videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas ei kerdalaz, no ühten konstitucižen ciklan (kahtiden valičendoiden pordon) jäl'ghe. Prezident om ohjastusen-ki pämez', paneb radsijha päministrad. Päministr om Ministriden nevondkundan pämez' ().
Parlament om üks'kodine Kongress (). Kaik rahvaz valičeb sen 130 ühtnijad videks vodeks.
Valitas regioniden ohjastusid nelläks vodeks. Seičemekümnevoččiden da vanhembid ristituiden valičendoiktused oma röunatud.
Valdkundan üleižed järgvaličendad oliba vn 2021 11. päiväl sulakud, valitihe prezidentad i parlamentan ühtnijoid. Prezidentan valičendoiden kahtenz' tur tegihe 6. kezakud. Pedro Kastil'jo om valitud prezidentaks (sai 50,12 % kahtendes turas) da radab vn 2021 28. päiväspäi heinkud. Gido Bel'jido Ugarte om pandud päministran radsijha vn 2021 29. päiväl heinkud.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Perun administrativiž-territorialine jagand."
Peru jagase kaks'kümneks videks agjaks (regionaks, ) i üks' Liman agj (provincii, ei mülü nimiččehe regionha) om olmas. Regionad alajagasoiš provincijoikš (niid om 195, ), ned — rajonikš (, niid om 1840).
Eläjad.
Perus elädas perulaižed. Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 30 814 175 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe (2017): mestizo (indejalaiž-evropalaižed) — 60,2 %, indejalaižed — 25,8 %, evropalaižed — 5,9 %, afrikalaižed — 3,6 %, toiženke augotižlibundanke (sidä kesken kitajalaižed i japonijalaižed) — 1,2 %, augotižlibundan ozutandata — 3,3 %.
Uskondan mödhe (2017): riman katolikad — 60,0 %, evangelistad — 11,1 %, toižed hristanuskojad — 3,5 %, toižed uskojad — 0,3 %, religijatomad — 4,0 %, märhapanendata — 21,1 %.
Perun toižed järedad lidnad (enamba 500 tuh. ristituid vl 2007 rahvahanlugemižen mödhe, surembaspäi penembha): Arekip, Truhiljo, Čiklajo. Lidnalaižiden pala om 78,3 % (2020).
Ižanduz.
Peru om keskmäižen šingotesen agrariž-industrialine valdkund, šingotadud kaivuztegimištonke. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 282 mlrd. US$ ekvivalentas (49. sija mail'mas; US$8,291 ühtele hengele, 86. sija) vai 567 mlrd. US$ ostmižmahtusen paritetan mödhe (45. sija; US$16,631 ühtele hengele, 97. sija). Industrijan päsarakod oma kivendoiden samine da küllästamine, metalloiden i diamantoiden samine, terasen tehmine, kivivoin i londuseližen gazan samine, mašinansauvomine (elektrine-ki), himine (substancijad, räzin), tekstiline, cementan i stöklan pästand, sömtegimišt (sidä kesken olud i pehmdad jomad, kalan ümbriradmine), sobiden i meblin tehmine. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz 7,6 %, tegimišt 32,7 %, holitišiden sfer 59,9 %. Radajiden järgenduz sektoroidme vl 2019: maižanduz 27,4 %, tegimišt 15,2 %, holitišiden sfer 57,4 %.
Valdkundan päeksport om vas'k, kuld, cink, sobad, ümbriratud kala; toine eksport — kivivoi da sen ümbriradmižen produktad, kofe, kartohk, asparagus. Vl 2013 importan tavarad oliba kivivoin void i himižed substancijad, mašinansauvomižen produkcii, transportine mašiništ (avtod), raud da teraz, elektronik, zelläd, söndtavarad (kukuruz). Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2018) oma Kitai (Perun eksportan 27,6 % i importan 23,3 %), AÜV (Perun eksportan 16,7 % i importan 21,3 %), Brazilii (importan 5,6 %), Indii (eksportan 5,2 %), Suvikorei (eksportan 5,1 %), Japonii (eksportan 4,6 %), Meksik (importan 4,5 %), Ekvador (importan 4,5 %).