tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Krasnoperekopsk

Krasnoperekopsk (, , ) om lidn da lidnümbrik Kriman pohjoižes. Se om Krasnoperekopskan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1932 sauvomha bromtegint sijaližel torhudel. Nimitadas nügüdläižikš vspäi 1938. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1966. Vn 2016 semendkus Ukrainan parlament udesnimiti lidnad, sen uz' nimituz linneb "Jani Kapu" (, ) tobmuden pördumižen jäl'ghe Ukrainale.
Krasnoperekopsk šingotase himižel tegimištol (bromtegim i kal'ciniruidud sodan tegim), sauvondmaterialiden pästandal (plastiktorved) i mašinansauvomižel (vilugoitimed, sidä kesken oludtegimiden täht).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Perekopan kaglhan suves, «Džankoi — Herson»-raudtekeskustal, viž metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pohjoižkriman kanal om lidnan päivnouzmaižeks röunaks. Matkad Simferopolihesai om 114 km suvhe orhal vai 124 km avtotedme, 155 km raudtedme. Lähembaine lidn om Armänsk 20 km pohjoižhe-lodeheze.
Krasnoperekopsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 29 564 ristitud, se poleni vl 2014 (26 268 ristitud) ukrainalaižiden palan sirdandan tagut Ukrainan toižihe agjoihe. Kaikiš suremb ristitišt oli läz 30 tuhad eläjid vll 1989−2013 (31 143 rist. vl 1989).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2014): venänikad — 57,3 %, ukrainalaižed — 28,9 %, totarlaižed — 2,5 %, krimantatarlaižed — 1,8 %, korejalaižed — 1,5 %, vaugedvenälaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 5,3 %.
Džankoi

Džankoi (, , , libub necen kelen "джанъы кой"-sanoišpäi «uz' külä») om lidn da lidnümbrik Kriman pohjoižes. Lidn om ümbärtud Džankoin rajonal, sen administrativižeks keskuseks (vspäi 1923) i ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan krimantatarlaižiden küläks vl 1855. Vll 1860−1865 krimantatarlaižed oliba deportiruidud Osmanan imperijan territorijha. Vl 1874 raudte läbiti küläd, vspäi 1892 Džankoi om raudtesol'meks. Sai lidnan statusad vn 1917 3. päiväl kezakud. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (31. reduku 1941 — 11. sulaku 1944).
Džankoi šingotase mašinansauvomižen tegimel, raudbetonan pästandal, sömtegimištol (villän i voikul'turoiden elevator, lihakombinat, leibänkombinat, maidtegim, konditerine fabrik), kombisötken tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalan suves, Pohjoižkriman kanalan ojandehel, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Simferopolihesai om ühesakümne kilometrad suvhe avtotel vai raudtedme.
Tobmuz.
Džankoi om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vn 2014 rahvahanlugemižen mödhe Džankoin eläjiden lugu oli 35 700 ristituid. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 51 000 eläjid vl 1987.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2014): venänikad — 66,8 %, ukrainalaižed — 16,6 %, krimantatarlaižed — 7,3 %, totarlaižed — 2,2 %, čiganalaižed — 1,3 %, vaugedvenälaižed — 1,1 %, korejalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 1,8 %.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Džankoin professionaline tehnikum om lidnan specialižen opendusen aluzkundaks.
Belogorsk (Krim)

Belogorsk vai Bilohirs'k (, , «torguz Karasu(-jogel)») om lidn Kriman keskuzpalan suves. Se om Belogorskan rajonan administrativine keskuz, mülüb sihe lidnankundaks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase 13. voz'sadaspäi. Edel 1944. vot lidnan oficialine nimi oli "Karasubazar" (). Se oli järed tranzitpunkt, Kriman orjidenpidajiden torguz radoi lidnas.
Belogorsk šingotase maižanduzrajonan keskuseks, sömtegimištol i sauvondmaterialiden edheotandoil (mouckiven samine), mecedheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Bijuk-Karasu-jogen randal ( 86 km pitte, Azovmeren bassein), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Simferopolihesai om 42 km päivlaskmha «Simferopol' — Feodosii»-avtotekeskustadme.
Belogorsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vl 2013 Belogorskan eläjiden lugu oli 18 220 ristitud, vn 2014 Venäman rahvahanlugemižen mödhe — 16 354 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 790 eläjad vl 2001.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2014): venänikad — 59,0 %, krimantatarlaižed — 27,3 %, ukrainalaižed — 7,1 %, totarlaižed — 3,0 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 1,4 %.
Bahčisarai

Bahčisarai (ven. i , «sad-pert'kulu») om lidn Krim-pol'saren suves. Se om Bahčisarain rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Kuldaižen ordan aigaspäi koume eländpunktad oli nügüdläižen lidnan territorijal: Kirk-Er-lidnuz (nüg. Čufut-Kale), Salačik i Eski-Jurt. Vl 1532 panihe Bahčisarain alust Kriman hankundan pälidnaks, i se oli pälidnan vhesai 1783, konz Krim oli mülünu Venäman imperijha.
Bahčisarai šingotase sömtegimištol (vin, leibänproduktad), sauvondal, istorižel turizmal i kurortaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sevastopol' — Simferopol' pol'tel, Kriman mägiden ezimägištol, 150..300 m ü.m.t. korktusil. Matkad Simferopolin keskushesai om 30 km pohjoižpäivnouzmha.
Lidnanvuitte Naučnii-žilo observatorijanno (ven. "Научный", ukr. "Научний", krim.-tat. "Научный / Nauçnıy", 704 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Bahčisarain ližaks.
Eläjad.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 26 363 ristitud, rajonan koumandez. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 27 549 eläjad vl 2001 i 27 450 eläjad vl 2015.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2014): venänikad — 59,2%, krimantatarlaižed — 22,5%, ukrainalaižed — 10,1%, totarlaižed — 3,8%, vaugedvenälaižed — 0,7%, armenijalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 1,8%, rahvahuden ozutandata — 1,5%.
Bahčisarain sauvondan da transportan tehnikum i Bahčisarain sauvondan, arhitekturan da dizainan kolledž oma professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Armänsk

Armänsk (, , ) om lidn Kriman pohjoižes. Se om Armänskan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1736 pagenuzil Ottomanan imperijaspäi grekalaižil i armenijalaižil. Oli olmas "Armänskii Bazar"-nimitusenke, vl 1921 udesnimitihe venäks nügüdläižikš. Sai lidnan statusad vl 1993.
Armänsk šingotase himižel tegimel, se pästab nenid substancijoid: titanan hapanduz, rikmuiktuz, mineraližed heretused, rusked raudpigment, nozol natriistökol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Perekopan kaglhal, Krim-regionan röunanno, 5 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pohjoižkriman kanalan ojandeh läbitab lidnan keskust. Matkad Simferopolihesai om 133 km suvhe orhal, 143 km avtotedme vai raudtel. Lähembaine lidn om Krasnoperekopsk 20 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal da kaikil teil.
Koume žilod mülüdas lidnümbrikho Armänskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 162,4 km², se röunatab Krasnoperekopskan rajonanke suves i päivnouzmas.
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 21 987 ristitud, lidnümbrikon — 24 415 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 24 833 eläjad vl 1989.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4% vl 2014): venänikad — 57,9%, ukrainalaižed — 27,3%, totarlaižed — 1,3%, krimantatarlaižed — 1,1%, vaugedvenälaižed — 0,7%, azerbaidžanlaižed — 0,5%, korejalaižed — 0,4%, toižed rahvahad — 2,0%, rahvahuden ozutandata — 8,8%.
Alušt

Alušt (ven. i , ) om lidn-kurort Kriman suves. Se om Aluštan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 6. voz'sadal meiden erad kuti "Aluston-lidnuz" vizantižen Justinian I-imperatoran (ohjasti vll 527−565) käskön mödhe. Nimitaškanzihe nügüdläižikš 15. voz'sadaspäi. Žilo sai lidnan statusad vl 1902 kurortan sauvomiženke. Toižen mail'man sodan aigan Germanijan okkupacii jätkustui vll 1941 (4. kül'mku) — 1944 (15. sulaku), nevondkundaline krimantatarlaižiden deportacii (18. semendku 1944) toi sured vigad mugažo.
Alušt šingotase turizmal, sömtegimištol (maidtegim, vinedheotandad) i raudbetonan tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Mustmeren randal, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Simferopolin keskushesai om 39 km lodeheze orhal vai 47 km avtotedme.
Eläjad da transport.
Vl 2012 Aluštan eläjiden lugu oli 28 642 ristitud (lidnümbrikon pol'). Kaikiš suremb ristitišt oli 36 413 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2014): venänikad — 68,2%, ukrainalaižed — 16,0%, krimantatarlaižed — 2,6%, vaugedvenälaižed — 1,0%, totarlaižed — 0,8%, armenijalaižed — 0,7%, toižed rahvahad — 1,8%, rahvahuden ozutandata — 8,9%.
Avtobusad, trolleibus, maršruttaksid i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Trolleibus ühtenzoitab Simferopolinke i Jaltanke. Merivaldmad ratas.
Alupk

Alupk (ven. i , ) om lidn-kurort Kriman suves. Mülüb Jaltan lidnümbrikho.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan hazaran tobmuden aigan vl 960 "Alubik" ("Alubika")-nimitusenke. Vll 1475−1774 oli Ottomanan imperijan palaks. Vl 1938 kurort sai lidnan statusad.
Alupk šingotase vinan tehmižel i kurortaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Mustmeren randal, Ai-Petri-mägen (1234 m) pohjanno, 67 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad ümbrikon Jalt-keskushesai om 17 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme. Lähembaižed žilod oma mererandištol: Korejiz ani päivnouzmha i Simejiz ani suvipäivlaskmha.
Klimat om subtropine kuivahk. Elokun lämuz om +26 C°, vilukun-uhokun — +4..+6 C°. Voden keskmäine lämuz om +13,6 C°. Paneb sadegid 500 mm vodes. Poud oleskeleb 2300 časud vodes. Kül'bendsezon jätkustub semendkuspäi redukuhusai, veden kezaline keskmäine lämuz vajehtase +22..+27 C° röunoiš.
Eläjad da transport.
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 8 520 ristitud, vl 2014 — 7 771 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 11 404 eläjad vl 1979.
Avtobusad ajeltas rengazmaršrutadme lidnas, ned-žo ühtenzoittas lidnad Jaltanke.
Sakinjärv

Sakinjärv (, , ) om pen' järv Kriman suvipäivlaskmaižel randal.
Nece om solakaz järv, kudamb om läz Saki-lidnad. Pind om 9,7 km². Madal järv, kaikiš znamasižemb süvüz om pol'tošt metrad.
Limanan augotižlibundanke, om erigottud Mustmerespäi, vedhudetoi. Jagoihe järved seičeme palaha padoseinil. Ottas järvespäi eriližid reduid, kävutadas niid lekarinmetoile.
Koktebel'

Koktebel' (, ukr. i ) om lidnanvuitte žilo Kriman suvipäivnouzmas, läz Feodosijad.
Vll 1945−1992 žilon nimituz oli "Planerskoje".
Vl 2012 Koktebelin eläjiden lugu oli 2 833 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 2 902 eläjad vl 1979.
Sijaližed kül'bendrandad tehtas žilod lujas populärižeks turistoiden kesked.
Bruks Amanda

Amanda Keit Bruks (; sünd. 21. kezaku 1981, Nju Jork, Nju Jork (štat), AÜV) om amerikalaine aktris.
Biografii.
Om sündnu vl 1981 Nju Jork-lidnha, Džozef Bruks-muzikantegijan kanzha. Hänel om mugažo Nikolas-veik.
Fil'mdase vlpäi 2002. Hänen kaikiš tetabambad kinoradod oma «Dinozavroiden soda»- da «Kadotud perandad»-fil'miš.
Kornelius Kurt (akt'or)

Kurt Kornelius (; sünd. 22. kezaku 1973, Hantington Bič (Kalifornii), AÜV) om amerikaine akt'or.
Biografii.
Mez' om sündnu Kalifornii-štatan Hantington Bič-lidnha, Robert i Sandra Korneliusoiden kanzha. Fil'mzihe ühesavoččes igäspäi erazvuiččiš serialoiš epizodižil rolil. Openzihe sijaližes teatrkolledžas. 1990-nziš vozišpäi ezini "South Coast Repertory"-teatran päscenal. Edelespäi jätksi fil'matas kut jo professionaline akt'or Gollivudan fil'miš da TV-serialoiš draman, komedijan i melodraman žanroiš, mugažo radoi kut änetoitandan akt'or.
Kurtan kaikiš tetabambad rolid oliba televizijan serialoiš: «Matk taivhidennoks» (1984−1989, , Genri), «Beverli Hillz 90210» (1990−2000, Kit), «Sodajuridine radnikoičend» (1995−2005, "JAG", Lens Korporal), «V.I.P.» (1998−2002, Dodž), «Meripolicii: specpalakund» (2003—, Metro P.D. Kodi Ouks-leitnant), «Ken Samanta om?» (2007−2009, , Trei Uells).
Akt'or om naižiš, Sara Kornelius om hänen ak (neiččel Džonson).
Viborg (Danii)

Viborg (mugažo danijan kelel, virktas [ˈviˌpɒˀ]) om lidn Danijan pohjoižpalas. Se om Keskjutlandii-agjan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt om kaikiš amuižembišpäi Danijas, mainitase 8. voz'sadan lopuspäi kut vikingoiden žilo. Lidnan nimituz libub amuižskandinavijan kelespäi i kogoneb kahtes palaspäi: "vé" «pühäsija» i "borg" «lidnuz».
Danijan kaikiš amuižemb opendusen aluzkund radab lidnas, se om Viborgan kafedraline škol (gimnazii keskopendusenke, , 1150 openikad), vspäi 1060. Päjumalanpertin aluz om pandud 12. voz'sadal (), nügüd'aigan se om lüteranižen Danijan jumalankodikundan Viborgan eparhijan keskuseks.
Lidn eli lämoipaloiš läbi vll 1501, 1567 i 1726. Jäl'gmäižes statjas paloi lophu pol'lidnad, i se udessündutihe vitkos. "Viborg"-raudtestancii om avaitud vl 1863.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase kundan keskuzpalas, agjan pohjoižes, 51 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Vl 2022 lidnan eläjiden lugu oli 41 239 ristitud, Viborgan kundan — 96 847 ristitud 1474 km² pindal.
Lund

Lund (mugažo ročin kelel, virktas [lɵnd], kändase «(mecan) sarik») om Ročinman lidn Skone-agjas. Se om Lundan kundan administrativine keskuz.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Danijan tobmuden al 10. voz'sadan lopus (panihe 990. voz'-datan). Lidn kändihe Pohjoiževropan hristanuskondan keskuseks 11. voz'sadal, Lundan päjumalanpert' om saudud vl 1103. Danii kadoti kontrolid lidnan päl vl 1658, se kändihe Ročinman palaks formaližikš vl 1720.
Pakuitesen Tetra Pak-kompanijan päfater om saudud Lundas. Lidn šingotase Lundan universitetan tedoiduzkeskusil (sinhrotronad, materialantedon keskuz neitronpurtken alusel), medicinan AstraZeneca- i Gambro-kompanijoil. Sony Mobile-kompanijan (om ühtištudud Sony Corporation-kompanijanke vl 2021) evropine palakund sijadase lidnas. Lund om ümbärtud maižanduzrajonal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase kümnes kilometras mererandaspäi, 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad agjan Mal'mö-keskushesai om 15 km suvipäivlaskmha.
Klimat om ven valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +9 C°, heinkus-elokus +18 C°, tal'vkus-keväz'kus +1..+3 C°. Ekstremumad oma −19 C° i +34 C°. Paneb sadegid 676 mm vodes, kuidme läz tazomäras, vähemba uhokus-semendkus (34..43 mm kus).
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 82 800 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Vl 2021 kaiken kundan ristitišt oli 127 376 eläjad 439,91 km² pindal.
Kundan eläjiden 18,8 % sünduiba verhiže maihe (2014). Üläopenikoiden znamasine pala om ristitištos.
Lundan universitet (, 46 tuh. üläopenikoid vl 2022) radab vspäi 1666.
Transport.
Avtobusad i üks' tramvaijono (5,5 km vspäi 2020) oma kundaližeks transportaks lidnas. Ezilidnelektrojonused ühtenzoittas agjan lidnoidenke i Danijanke. Voib ajada kiruhjonusil Štokhol'mannoks i Göteborgannoks.
Lundan eläjad kävutadas Kopenhagenan Kastrup-lendimportad rahvahidenkeskeižiden reisiden täht, Mal'mön Sturup-lendimportad matkoiš Ročinmadme. Lund-Hassland-lendimport kaks' kilometrad suvhe om sauptud vl 2008, sen territorii om anttud tegimiden sauvondale.
Varghuz (lidn)

Varghuz (suom. i , edel 1929. vot "Warkaus") om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvipäivnouzmas. Se sijadase Pohjoižsavo-agjan suvižes čogas, agjan koumanz' lidnankund eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Lidnan nimi znamoičeb «järvekesk» vanhal suomen kelel, nimitihe sijadusen mödhe. Sauvoškanzihe tegimid eländpunktas 19. voz'sadan lopuspäi. Vl 1929 sätihe erižen kundan, se sai lidnan statusad vl 1962. Mülütihe Kangaslampi-kundad sihe vspäi 2005.
Varghuz-lidn šingotase energetižel sarakol, Stora Enso-kompanijan cellülozbumagaižel kombinatal i mecpilindan tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Saiman järvekesken i Saiman kanalan randoil.
Matkad Hel'sinki-pälidnhasai om 286 km suvipäivlaskmha orhal vai 318 km avtoteidme. Lähembaižed lidnad oma Suonenjogi 52 km lodeheze orhal vai 66 km avtol i Pieksämägi (Suvisavo) 42 km päivlaskmha da kaikil teil.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 524,48 km², sidä kesken kuivma — 385,62 nellikkilometrad, vezi i sokaz tahond ottas nelländest (138,86 km²).
Tobmuz.
Lidnankund jagase 22 nimitadud i nomeruidud rajonaks. Varghuden municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Hannu Cupari ("Hannu Tsupari", 2007−2021), Matti Reijonen (2001−2006).
Eläjad.
Vozil 1980−1995 lidnankundan eläjiden lugu oli läz 26 tuh. ristituid, vl 2000 — 24 890 ristitud, vl 2010 — 22 777 ristitud, vl 2020 — 20 562 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 26 714 eläjad vl 1985.
Vn 2016 andmusiden mödhe suomen kel' oli mamankeleks 96,7 % täht lidnalaižišpäi, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 3,1 %.
Oiged sektor

«Oiged sektor» () om ul'traoiged nacionalistine organizacii da politine partii, kudamb om tehmas Ukrainas. Erased purtked, eriližin Venämas (ozutesikš, «RT»-kanal), arvoitas «Oiged sektor» kut neofašistine ekstremistine gruppiruind.
Pämez' — Dmitrii Jaroš. Ühtnijoiden lugu om 5—10 tuhad ristutuid; ei kaik heišpäi oma ukrainalaižed (heiden kesked, päivlaskmaižen pressan erazvuiččiden tedotusiden mödhe, om äi evrejalaižid-ki).
Radmine.
Tegihe tetabaks ičeze kauktan pozicijan tagapäi ukrainižen krizisan aigan. Organizacijan tegendad venälaižes SMI:s kuctas erasišti „aznoičendakcijoihe“.
Marijampole

Marijampole (, vozil 1955−1989 nimitihe "Kapsukas", mž. litv.) om lidn Litvanman suvipäivlaskmas. Se om Marijampolen municipalitetan administrativine keskuz, statistižen Marijampolen agj-regionan keskuz mugažo.
Istorii.
Lidnan istorii vedase Pašepulis-küläspäi, se mainitase dokumentoiš vspäi 1667. Kostöl radoi siš 18. voz'sadaspäi. Kvetiškis-usadib oli saudud läz küläd vl 1717, sen Butler-graf kändi küläd torguindsijaižeks "Staropole"-nimenke. Butlerene-grafanak pani toižen lidnan alust läheli, andoi umad manahoile-marianoile jumalankodin sauvondan täht. Jumalankodi i kostöl oliba saudud sil vl 1758. Ühtištuihe kaht sijašt oficialižikš da anttihe lidnan oiktusid vl 1792, nimitihe nügüdläižikš.
Marijampole šingotase sömtegimištol (maidkonservad, sahartegim), sauvondmaterialiden edheotandal (puižed iknad da uksed), turizmal (muzejad, usadibad, lebu), vanhiden avtoiden torgusel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Šešupe-jogen molembil randoil. Kuz' sildad ühtenzoittas jogen randoid lidnas. Matkad Vil'nüshasai om 139 km päivnouzmha, Kaunashasai om 50 km pohjoižpäivnouzmha.
Vl 2008 eläjiden lugu oli 47 010 ristitud, heišpäi 97% oma litvalaižed. Kaikiš suremb ristitišt oli 52 100 eläjad vl 1991.
Son Džegi

Son Džegi (, ; sünd. 11. sügüz'ku 1967, Tegu, Suvikorei — kol. 26. heinku 2013, Seul, Suvikorei) oli suvikorejalaine antifeminizman aktivist da liberalizman ideolog.
Vl 2013 ičtazrikoi rahoiden olmatomuden tagapäi valdkundmaksoiden maksmižen täht. Jäl'ges hänen surmad sijaline kund kändi händast todesižeks vägimeheks.
Samoilova Tat'jana

Tat'jana Jevgen'jevna Samoilova (; sünd. 4. semendku 1934, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 4. semendku 2014, Moskv, Venäma) oli nevondkundaline i venämalaine teatran da kinon aktris.
Biografii da kinokar'jer.
Tat'jana oli sündnu vl 1934 Leningradha (nüg. Piter), Jevgenii Samoilov-akt'oran kanzha. Vl 1937 hän sirdi Moskvha kanzanke.
Debütirui aktrisaks «Meksikalaine»-fil'mas (1955) Marijan roliš. Vl 1957 fil'mzihe «Kur'ged lendas»-fil'mas i oti sur'kulud satust kinofestivalil Kannoiš, kus kändihe «Apel'sinpu»-premijan laureataks (fil'm-žo hänenke päroliš oti «Kundaline pal'mveza»-premijad). Samoilovan toižed znamasižed rolid oliba «Oigendamatoi kirjeine»- da «Anna Karenina»-fil'miš.
Vl 2014 aktris om kolnu 80. sündundpäivän ühtes moskvižiš läžundkodišpäi.
Kanz.
Tat'jana oli lähtnu mehele nell' kerdad; ezmäine naimiželo oli Vasilii Lanovojanke. Hänel om poig (Sergei, s. 1969) koumandes naimiželospäi, dai poigantütär. Tat'jana Samoiloval läz ei ole fil'mdandoid kinos kanzproblemoiden tagapäi.
Nazarova Margarita (cirkartist)

Margarita Petrovna Nazarova (; sünd. 26. kül'mku 1926, Lapsenžilo, Leningradan gubernii, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 25. reduku 2005, Alauz'lidn, Alalidnan agj, Venäma) oli nevondkundaline i venälaine cirkartist (tigriden dressirui) da aktris. Naine sai -arvod vl 1969.
Aktris kändihe populärižeks jäl'ges «Jonoikaz reis»-fil'man pästandad, kus hän oli päroliš. Nazarova oli naimiželos Konstantin Konstantinovskijanke (k. 1970), poig da poigantütär jäiba heiden jäl'ghe.
Nazarova Margarita

Nazarova Margarita om NSTÜ:n i Venäman tetabad ristitud:
Mors

Mors om estilaižen da venälaižen keitandoiden gaziruimatoi i verestai jom marjoišpäi.
Jom mainitase Venämas 16. voz'sadaspäi (babarmmors «Domostroiš»). Nimituz libub garblon saksan "Moosbeere"-nimespäi ezimeletaden. Voib kaita astjoid morsanke pertin vilus karzn'as kuiš läbi.
Kävutadas morsad muite räkän sän aigan päpaloin. Tehtas mugažo alkogoližid jomid vodkan ližadusenke.
Tehmine.
Tehtas mecmarjoišpäi (tobjimalaz bolaspäi — bolvezi, da/vai garblospäi), mugažo babarmaspäi, oblepihaspäi i višnän ploduišpäi vai fruktoišpäi (harvašti lujas, kc. fruktmors), saharsiropan da jondveden ližadusenke. Ottas marjoid veresikš (parahim variant), niiden südäivet, südäiveden koncentratad.
Erasiden receptoiden mödhe, keittas morsad i sid' vilugoittas. Erasti ližatas met i limonsüdäivet edel kehuškoičendad.
Ende tegihe bolvet muga: valatihe veresid marjoid kehujal vedel purtkespäi i sid' jättihe päiveseks muite. Sanu jom om ruskedvauvhan mujun i muigedmagedan magun. Nügüd'aigaižil tegimil tehtas morsad südäivezišpäi kupažiruindal saharsiropanke i jondvedenke, erasti ottas kävutamižhe plodmarjekstraktoid südäiveden sijas ližadusidenke.
Vašington

Vašington voib znamoita:
Vašington om mugažo familii; sen kaikiš tetabamb kandai oli Džordž Vašington.
Doneckan Rahvahaline Tazovaldkund

Doneckan Rahvahaline Tazovaldkund (ven.: "Донецкая Народная Республика", ukr.: "Донецька Народна Республіка") om valdkundaline formiruind Evropas rahvahidenkeskeižeta tundištuseta. Pälidn om Doneck. Om olmas kut Ukrainan Doneckan agjan pala, kudamban sijaližed aktivistad (polkmehed) kontroliruitas.
Doneckan Tazovaldkundan pämez' om Aleksandr Zaharčenko. Rahvahan nevondkundan ezimez' om Denis Pušilin.
Luganskan Rahvahaline Tazovaldkund

Luganskan Rahvahaline Tazovaldkund (ven.: "Луганская Народная Республика", ukr.: "Луганська Народна Республіка") om valdkundaline formiruind Evropas rahvahidenkeskeižeta tundištuseta. Pälidn om Lugansk. Om olmas kut Ukrainan Luganskan agjan pala, kudamban sijaližed aktivistad (polkmehed) kontroliruitas.
Luganskan Rahvahaližen Tazovaldkundan pämez' om Igor' Plotnickii.
Sirin Väčeslav

Väčeslav Aleksandrovič Sirin (, ; sünd. 3. sügüz'ku 1924, Moskv, NSTÜ — kol. 12. sügüz'ku 1970, Tallidn, Estinman NST, NSTÜ) oli nevondkundaline (estilaiž-venälaine) teatr- da kinoakt'or.
Biografii.
Väčeslav Sirin oli sündnu vl 1924. 1950—1960-nzil vozil radoi Estinman NST:n valdkundaližes venälaižes dramteatras, dai tegihe aks.
Oli harvas fil'mzihe. Üks' tetabiš kinoradoišpäi om Motä-matrosan rol' «Jonoikaz reis»-fil'mas (1961).
Om kolnu vl 1970. Hänen ak oli Vera Födorova-Sirina, oli mugažo Estinman NST:n arvostadud artistan. Poig om Aleksandr Sirin (Venäman rahvahan artist).
Jun Hen Sik

Jun Hen Sik (; sünd. 7. eloku 1984, Inčhon, Suvikorei — kol. 26. sulaku 2003, Seul, Suvikorei), baptine nimi oli "Antonio", oli suvikorejalaine runokirjutai da LGBT- (gei-) aktivist.
Hän kirjuti Jukvudang- ("육우당"), Sol'geon- ("설헌") da Midong- ("미동") psevdonimiden al. Sulakun vl 2003 Jun Hen Sik rikoi ičtaze protestuides gejiden diskriminacijad vaste.
Morris Anna Mersedes

Anna Mersedes Morris (; sünd. 6. kül'mku 1977, Šarlott (Pohjoižkarolin), AÜV), om mugažo tetab kut Mišel' Daimond (angl.: "Michelle Diamond"), om amerikalaine professionaline kaskadör da Gollivudan aktris.
Kar'jer.
Ezini kaskadöran ningoiš TV-serialoiš da fil'miš kut «Rindhankatuz», «Noid Beverli Hillzaspäi», «CSI», «Forsaž 2» i m. e.. Hän mugažo om aktrisan-ki.
Kein Tailer

Tailer Kein (; sünd. 20. viluku 1982, Čattanug, Tennessi, AÜV) om amerikalaine aktris.
Soitoine

Soitoine om populärine kaikes mail'mas il'msoit. Sen rol' om znamasine mail'man kul'turas.
Üks' kaikiš amuižembiš soitoišpäi, sündui pismäižespäi. Pismäižen torvut kändihe pidemb i reiguidenke, muga soitoine tuli 37..42 tuhad vozid tagaz vai sen aigemba, soit om löutud kaivandusil.
Soitoižen reigud oma tehtud kulundoiden pordhišton mödhe. Köläidusiden eziauguine purde om iškii soiton seinüden röunha il'mvalu. Sen seinüden nimituz om "labium" («hul'» latinaks). Köläidusiden purde likutab il'man seibast soitoižen kanalas, muga märitud korktusen kulund sädase.
Soitoižed jagasoiš kandmižen mahtusen mödhe: mödsoitoižed, poiksoitoižed, diagonaližed-pol'poikpoližed. Mödsoitoižed oleldas pismäižladimenke (mundštukanke) vai sita. Kävutadas mugažo kaksitadud i äikanaližid soitoižid. Soiton form om oiged tor'venvuitte päpaloin.
Umbištadud soitoine (kanalan vastal'ne agj om saubaline) vändab korktembid ühteks oktavaks kulundoid, mi mugoi-žo surtte avol'jaine soitoine (avoinudenke agjanke). Vändon aigan korpusan reigud sauptas klapanoil vai muzikantan sor'mil muite.
Uz'venäman Konfederacii

Uz'venäman Konfederacii (Tazovaldkund) ( vai "Конфедеративна республіка Новоросія", vai "Конфедеративная Республика Новороссия"), vai Rahvahaližiden Tazovaldkundoiden Ühtištuz (RTÜ; ) oli konfederativine valdkundanvuitte formiruind rahvahidenkeskeižeta tundištuseta. Oli olmas datoil: 24. semendku 2014 — 18. semendku 2015. Sijazihe Evropan suvipäivnouzmas. Oli Ukrainan palaks faktižišti.
Meletuz Uz'venäman sädandas šingotihe aktivižin massinformacijan sarakon pästandoiš, Internetas da kundaližes mel'pideges. Ottihe nimed Uz'venäma-istoriž-geografižes agjaspäi. «Valdkund» kogoni muga nimitadud Doneckan Rahvahaližes Tazovaldkundaspäi dai «Luganskan Rahvahaližes Tazovaldkundaspäi». Ei olend valdkundoid mail'mas, kudambad tundištižiba Uz'venämad. Čihozi nenihe-žo «tazovaldkundoihe».
Ezini toižid projektoid — Uz'venäman olnuded territorijaližed pretenzijad: Har'kovan, Odessan, Dnepropetrovskan, Zaporožjen, Hersonan i Nikolajevan Rahvahaližed Tazovaldkundad.
Mikus Tomas

Tomas Mikus (saks. i ; sünd. 24. reduku 1970, Ven, Avstrii) om avstrijalaiž-amerikalaine kino-, televizijan da änetoitandan akt'or. Edestab rolid komedijan fil'miš.
Sirdi Los Andželesha vl 2004. Änetoitab erazvuiččid personažid kompjutervändoišpäi dai mul'tfil'mišpäi.
Armastusen tippud

«Armastusen tippud» () om meksikaine TV-serial dram-žanras, om tetab "Čabelita"-nimenke Azijan erasiš tahondoiš. Se om vn 1978 braziližen serialan () rimeik.
Kaik om 75 epizodad serialas. Se om üks'sezonine, läksi ekranoile Meksikan Televisa-verkos, vn 1998 elokuspäi kül'mkuhusai.
Suomenkel'ne Vikipedii

Suomenkel'ne Vikipedii (ičeze nimituz: "Suomenkielinen Wikipedia") om joudai enciklopedii suomen kelel, Vikipedijan suomenkel'ne jaguz latinan kirjamišton pohjal.
Se jaguz om avaitud 2002-nden voden 21. päiväl uhokud.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Suomen kelen Vikivajehnik zavodihe vn 2004 2. päiväl semendkud.
Estin Vikipedii

Estin Vikipedii () om joudai enciklopedii estin kelel, Vikipedijan estinkel'ne jaguz.
Se jaguz om avaitud 2002-nden voden 24. päiväl heinkud.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Mad'jaran Vikipedii

Mad'jaran Vikipedii (ičeze nimituz: "Magyar Wikipédia") om joudai enciklopedii mad'jaran kelel, Vikipedijan mad'jarankel'ne jaguz.
Se jaguz om avaitud 2003-nden voden 8. päiväl heinkud.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Džekman Hju

Hju Maikl Džekman (; sünd. 12. reduku 1968, Sidnei, Avstralii) om avstralijalaiž-amerikalaine kino- da TV-akt'or dai prodüser.
Luja kinopublik tedab händast «Iks-Ristitud»-kinofranšizan tagapäi, kus hän oli Hahm-mutantan roliš. Äjad kinoarvostelijad lugedas Džeksonan pärol' «Tabanuded»-trilleras hänen kinokar'jeran ladvaks.
Hänel om «Kuldaline globus»- (2013), «Toni»- (2004) da «Emmi»- (2005) premijad; oli mugažo nominantan «Oskar»- (2013), «BAFTA»- (2013) da «Kuldaline globus»- (2002) premijoile.
Hänen ak om Deborra-Li Förness. Heil om üks' tütär da üks' poig: Oskar Maksimilian da Ava Eliot.
Dem'janenko Aleksandr

Aleksandr Sergejevič Dem'janenko (; sünd. 30. semendku 1937, Sverdlovsk, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 22. eloku 1999, Piter, Venäma) oli nevondkundaline da venämalaine kinon i teatran akt'or. (1991).
Biografii.
Tuleban aigan akt'or openui Sverdlovskan keskškolas saksan kelen opendamiženke. Openui GITIS:as (Moskv, 1955−1959) i vändaškanzi roliš kinos jo kahtendel kursal. Sädi ut mel'kuvad nevondkundaližes kinos, intelligentine nor' mez' kändihe vägimeheks. Vl 1961 sirdi Leningradha i radoi «Lenfil'm»-studijas elon lophusai. Roliden änetoitandan dubliruindan mastar, muga ühtni läz sadha tatanmaižhe i verazmaižhe fil'mha.
Hän om hüvin tetab kut Šurik ("Ol'šoi") — populärižiden fil'miden riven kinopersonaž. Kaikiš tetabambad rolid oliba «Operacii «I» da toižed Šurikan ozaitelemižed»-, «Kavkazalaine tabanu vai Šurikan uded tegod»- da «Ivan Vasil'jevič vajehtab professijan»-fil'miš.
Akt'or oli naižiš kahtišti, tütrindam radab aktrisaks.
Förness Deborra-Li

Deborra-Li «Deb» Förness (; sünd. 30. kül'mku 1955, Sidnei, Uz' Suviuel's, Avstralii) om avstraline kino- da TV-aktris, režissör dai prodüser.
Biografii.
Förness kazvoi Mel'burnas i lopi keskškolad siš. Zavodi aktrisan kar'jerad vl 1975. Openui Amerikaižes teatrčomamahtoiden akademijas (Nju Jork) i lopi sidä vodel 1981, vändi rolid amerikaižes «Felkon Krest»-serialas (lähtli efirha vll 1981−1990). Sid' pördui Avstralijha. Todhine tetabuz tuli vn 1988 «"Huiktuz"»-fil'man pästandan jäl'ghe, naine sai kaht arvlahjad roliš.
Deborra-Li om Hju Džekman-akt'oran ak vspäi 1996, kazvatihe kaht last naimiželos.
Vl 2005 aktris mužikanke i azjaliženke Džon Palermo-partnöranke paniba kinotehmižen "Seed Productions"-kompanijan alust.
Lamborghini Estoque

«Lamborghini Estoque» (ispanijan virkand: [esˈtoke]) om italijalaižen «Lamborghini»-kompanijan konceptavto sedan-klassas. Sijadase kompanijan muzejas.
Vl 2008 lüksavto om ezitadud Parižan avtosalonal. Se om nell'uksine, kaik nell' kezrad oma vedajad.
Vn 2009 22. päiväl keväz'kud oli tedotadud, miše kompanii pučihe avton äikerdoičendaspäi.
Lamborghini Egoista

«Lamborghini Egoista» om italižen «Lamborghini»-kompanijan koncept/sportavto kupe-klassas, superkar. Täuzin funkcionirui avto om tehtud kompanijan vižkümnevoččele jubilejale.
Projekt om ezitadud vl 2013. Üks'jäine egzemplär om pästtud vl 2014. Dizainer — Val'ter de Sil'va. Üks'jäine ištim om avtos.
Edelkävui: Lamborghini Gallardo. Jäl'ghetulii model' om Terzo Millennio.
Jaguar XK8

«Jaguar XK8» om britanižen «Jaguar»-kompanijan sportavto rodster-klassas, kaks'uksine kupe. Mülüb «Jaguar XK»-avtoserijha.
Projekt X100-nimenke om ezitadud Ženevan avtosalonas vl 1996. Sen modeliden oficialižed nimitused oma XK8 i XKR. Pästtihe vspäi 1998 vhesai 2006. XK8-model' eli läbi penes restailingas vll 2001 i 2004. Avton likutim, dizain i ühthekeraduz oma tehtud Sures Britanijas. Jäl'ghetulii model' — Jaguar XK (X150).
Aston Martin DB9

«Aston Martin DB9» om britanižen «Aston Martin»-kompanijan kebnavto kupe-klassas.
Pästtihe avtod vlpäi 2004 vhesai 2016. Jäl'ghetulii — Aston Martin DB11.
Aston Martin DB5

«Aston Martin DB5» om britanižen «Aston Martin»-kompanijan kebnavto «gran turizmo»-klassas, kabrioletan i kupen nägul.
Avto oli pästtud vlpäi 1963 vhesai 1965 (1059 egzemplärad), sen ližaks 25 avtod om pästtud vl 2020. Kävutihe fil'mdamha romanid Džeims Bondas. Modelin nimen «DB»-lühenduz om kompanijan Devid Braun-pidajan inicialad, valdoiči vll 1947−1972.
Ascari KZ1

«Ascari KZ1» om britanižen «Ascari Cars»-kompanijan kebnavto kupe-klassas. Edel sidä pästtihe «Ascari Ecosse»-avtod.
Pästtihe avtod vspäi 2003 vhesai 2010. Jäl'ghetulii — «Ascari A10».
Bugatti EB110

«Bugatti EB110» om francižen «Bugatti»-kompanijan sportivine kaks'uksine kebnavto kahten täht kupe-klassas.
Avto oli pästtud Francijas vspäi 1991 vhesai 1995.
Bugatti ID 90

«Bugatti ID 90» om francižen «Bugatti»-kompanijan konceptavto kupe-klassas.
Avto om ezitadud vl 1990. Nimitusen ID znamoičeb konceptan ItalDesign-kompanijad-sädajad, 90 om ozutandan voz'. Dizain ei tulend mel'he Bugatti-kompanijan ohjandajale, no se om kävutadud BMW Nazca-modeliš.
Ahtisaari Martti

Martti Oiva Kalevi Ahtisaari (mugažo suomen kelel; sünd. 23. kezaku 1937, Viipur, Suomenma, nüg. Venäman Leningradan agjas — kol. 16. reduku 2023 Hel'sinkiš, Suomenma) oli Suomenman politikanmez'. Hän radoi Suomenman kümnenden lugul prezidentan vozil 1994−2000.
Mez' oli vn 2008 Nobelän premijan kožundas laureatan.
Biografii.
Martti oli sündnu Viipurha, suomalaižen oficeran kanzha norvegiženke augotižlibundanke. Tal'vsodan aigan pereh sirdi Kuopioho, vl 1952 — Ouluhu. Politikanmez' oli Oulun universitetan pastnikan (1959), openui sen pedagogižes palakundas.
Vspäi 1965 Ahtisaari oli Suomenman röunantagaižiden azjoiden ministrusen radnikaks. Mez' radoi valdkundan sur'oigenuden Tanzanijas (1973−1976), vll 1975−1976 mugažo Zambijas, Somališ i Mozambikas ühten aigan. Vll 1977−1981 — ÜRO:n Päsekretarin eriline ezitai Namibijas, abuti vaumita sen ripmatomut. Vspäi 1978 mez' radoi ÜRO:n päfateras (Nju Jork), oti erazvuiččid radinsijid siš.
Vl 1993 Ahtisaari ühtni valdkundan Social-demokratižhe partijha. Vajehti Mauno Koivistod prezidentan radnikusel. Kändihe ezmäižeks Suomenman prezidentaks, kudambad valitihe kaiken rahvahan änestusel (oiktoil valičendoil). Hänen strokun aigan Suomenma kändihe EÜ:n ühtnijan (1995). Tarja Halonen radoi prezidentan Ahtisaarin jäl'ghe.
Prezidentan strokun jäl'ghe Martti jätksi radod ÜRO:n organoiš.
Personaline elo.
Mez' oli naižiš vspäi 1968, Eeva Ahtisaari (neiččel Hyvärinen, sünd. 1936) om hänen ak. Üks'jäine Marko-poig om sündnu naimiželos vl 1969.
Cadillac Escalade

«Cadillac Escalade» om amerikaižen «Cadillac»-kompanijan ezmäine massine avto "off-road vehicle"-klassas. Istorine "escalade"-sodasana (angl. [ˌeskəˈleɪd]) znamoičeb «seinän šturm pordhiden abul».
Pästtas avtod vn 1998 lopuspäi nügüdläižhe aighasai. Vn 2020 semendkus videnden pol'ven pästand zavodihe. Modelin möndad AÜV:oiš oma 30..60 tuhad avtoid vodes.
Harakteristik.
Vn 2002 ozutez, kahtenden pol'ven bazine modifikacii:
Caparo T1

«Caparo T1» om britanijalaižen «Caparo»-kompanijan sportavto kupe-klassas.
Avton 25 egzemplärad oma pästtud vl 2005. Kaks' ištint om siš.
Chrysler ME Four-Twelve

«Chrysler ME Four-Twelve» (vai «Chrysler ME 4-Twelve») om amerikaižen «Chrysler»-kompanijan sportivine konceptavto kupe-klassas.
Om anonsiruidud vn 2004 vilukul. Kaks' egzemplärad om tehtud. Kaks' uksed, stökolkatuz om avtos.
Tün' valdmeri

Tün' valdmeri om kaikiš järedamb valdmeri Mal pindan da süvüden mödhe. Evrazii- da Avstralii-kontinentad sijadase päivlaskmas sišpäi, Pohjoižamerik da Suviamerik — päivnouzmas, Antarktid — suves.
Ühthižed andmused.
Tün' valdmeri levigandeb pohjoižespäi suvehe läz 15,8 tuhad km, päivnouzmaspäi päivlaskmaha 19,5 tuh. km. Pind südäimeridenke — 179,7 mln km², keskmäine süvüz — 3984 m, veden mülü — 723,7 mln km³ (se-žo südäimerita: 165,2 mln km², 4282 m da 707,6 mln km³).
Tünen valdmeren (dai kaiken Mail'man valdmeren) kaikiš lujemb süvüz — 10994 m ± 40 metrad (Marianižen kurnun Čellendžeran pohjatoi meritaho). Läz 180:nt meridianad datan vajehtusen pird mäneb kaiken valdmeren kal't.
Etimologii.
Ispanine "Nunjes da Balboa"-konkistador oli ezmäižeks nähnuziš necen valdmeren evropalaižišpäi. Vl 1513 hän ičeze kaimdajidenke ristikoiči Panaman kaglusen da tuli tundmatoman meren randale. Nunjes da Balboa nimiti sidä "Suvimereks" (isp.: "Mar del Sur"), sikš miše hö tuliba lahten pohjoižrandale. Vl 1520 kül'mkun 28. päivän valdmeren avarudele "Fernan Magellan" ujui. Hän ičeze joukunke ristikoiči valdmeren Lämoimaspäi Filippinoiden sarihe 3 kus da 20 päiväs. Kaiken matkan aigan tün' sä seižui, ka Magellan nimiti valdmert "Tüneks valdmereks". Se nimi dominiruib mail'man geografijas nügüd'aigan-ki.
Edel 1917 vot venälaižil kartoil kirjutihe völ "Päivnouzmaine valdmeri", mugoine nimi tuli venälaižiden edelmatkajiden aigassai.
Südäimeriden nimikirjutez.
Päivlaskmaižes valdmeren palas pidust' Evrazijan randad oma: Beringan meri, Ohotskan meri, Japonijan meri, Japonijan südäimeri, Pakuine meri, Kitain Päivnouzmmeri, Filippinoiden meri.
Suvipäivnouzmaižen Azijan sariden keskes oma: Kitain Suvimeri, Javan meri, Sulumeri, Sulavesin meri, Balin meri, Floresmeri, Savumeri, Bandameri, Serammeri, Hal'maheran meri, Molukkan meri.
Pidust' Avstralijan randad oma: Uden Gvinejan meri, Solomonan meri, Koralloidenmeri, Fidžin meri, Tasmanan meri.
Läz Antarktidan randad oma: Dürvilin meri, Somovan meri, Rossan meri, Amundsenan meri, Bellinshauzenan meri.
Pidust' Pohjoiž- da Suviamerikan randad eile merid, no järedad lahtad oma: Aläskan laht, Kalifornijan laht, Panaman laht.
Zenvo ST1

«Zenvo ST1» (vai «Zenvo ST-1») om danijalaižen «Zenvo Automotive»-kompanijan sportivine kaks'uksine kebnavto kupe-klassas.
Se om kompanijan ezmäine model', pästtihe vozil 2009−2016. Pästand oli röunatud 15 avtol, tegihe vaiše eksportan täht. Jäl'ghetulii model' om «Zenvo TS1 GT» vspäi 2016.
Andad

Andad, Andiden Kordiljerad (, "Cordillera de los Andes") om kaikiš pidemb (9000 km) da üks' kaikiš korktembišpäi (Akonkagua-mägi, 6962 m) mägisistemišpäi Man päl. Se kantoičeb kaiked Suviamerikad päivlaskmal da pohjoižel; Kordiljeriden suvipala. Andad oma 500 km levette erasiš sijiš. Keskmäižed Andad (18°-20° s.l.) oma kaikiš levedamb (750 km). Keskkorktuz om läz 4 tuhad metrid.
Andad oma järedaks valdmeridenkeskeižeks vezierigoitimeks. Tünen valdmeren basseinan joged (ned oma lühüdad tobjimalaz) jokseba Andiden päivlaskmaspäi. Atlantižen valdmeren basseinan joged jokseba Andiden päivnouzmaspäi. Ned oma pit'kad joged: iče Amazonas da sen äiluguižed ližajoged, mugažo Orinokon, Paragvajan, Paranan ližajoged, Magdalen-jogi da Patagonijan joged.
Andad oma kaikiš tarbhaižemb klimatine barjer Suviamerikas. Mäged seižuba 5 klimatižil vöil (ekvatorialine, subekvatorialine, tropine, subtropine da ven). Andiden päivlaskmaižiden (sattud tulleile) da päivnouzmaižiden (tulleitomad) pautked nepstuba ani erazvuiččikš.
Andid alajagadas koumhe päižihe regionihe reljefan da toižiden londusen erinendoiden mödhe — Pohjoižed Andad, Keskmäižed Andad da Suviandad.
Andad oigendase läbi Suviamerikan seičemen valdkundan territorijas — Venesuel, Kolumbii, Ekvador, Peru, Bolivii, Čili da Argentin.
Etimologii.
Tedomehiden ühthižmel' om mugoine: nimi om sündnu kečuan kelen "anti"-sanaspäi («päivnouzm»), kuti kečuan sanas "Antisuju" («päivnouzmaine region») — Inkiden imperijan üks' nelliden regioniden nimi, hot' oma toižed mel'pideged-ki. «Cordillera» ispanijaks znamoičeb «mägisel'g».
Italižen Džovanni Anello Oliva-istorijantedajan (v. 1631) andmusiden mödhe, anastajad-evropalaižed nimitiba ezmäižikš «"Andikš, vai kordiljerikš"» («Andes, o cordilleras») vaiše päivnouzmaižen mägisel'gan, a päivlaskmaižen mägisel'gan hö nimitiba «"sjerraks"» («sierra»)
Geologii da reljef.
Andad oma udessündutadud mäged. Uded libundad sädiba niid "Andiden (Kordiljeriden) poimukahan geosinklinaližen vönen" sijas. Andiden formiruindan zavodind oli juranpordol. Tektonižed likundad seismižen da vulkanižen aktivižusenke oleskeleba nügüdläižen aigan-ki.
Mujumetalloiden kivendoid om äi Andiš (antimonii, arsen, cink, hahktin, molibden, tin, vas'k, vismut, vanadii, vol'fram).
Andad kogotas 4 paralleližiš mägisel'gišpäi (ned sijadasoiš meridianidme ičeze enambištol): Andiden Randhižed Kordiljerad, Andiden Päivlaskmaižed Kordiljerad, Andiden Keskmäižed Kordiljerad da Andiden Päivnouzmaižed Kordiljerad. Mägitazangištod, platod (Pun, Al'tiplano) da alangod venudas niiden keskes, kaikiš surembad niišpäi oma Perus da Bolivijas.
Antarktižen pol'saren mäged jätktas Andid Dreikan sal'men taga.
Toyota Celica

«Toyota Celica» (, [ˈt͡sɛːlikɑ]) om japonižen «Toyota»-kompanijan sportivine kebnavto kupe-klassas.
Nimituz libub latinan "coelica"-sanaspäi «taivhaline».
Modelin variantad oma pästtud vll 1970 (tal'vku) — 2006 (sulaku), seičeme pol'ved. Konor'an toižendad oma rodster, kabriolet i hetčbek, kaik oma nellän ristitun täht. Vn 1985 elokus ezikezrad kändihe vedajikš tagakezroiden sijas vai niidenke GT-Four-variantas (1986−1999). Toižendad ühtniba Mail'man rallin čempionatoihe vll 1972−1997. Kaik avtod oma pästtud Japonijan tegimil.
Gimalajad

Gimalajad ( "hima:laja" «lumiden sijaduz», , , ) om kaikiš korktemb mägisistem Mas. Ned sijadasoiš Tibetan mägišton (pohjoižes) da Indan da Gangan tazangišton (suves) keskes.
Klimatan da londusen kontrast niiden keskes om terav lujas: rahvahatomad mad i tropikad.
Gimalajad ottas viden valdkundan territorijan palad: Indii, Nepal, Kitai (sen Tibetan avtonomine ümbrik), Pakistan i Butan.
Gimalajiden mägisisteman piduz om 2900 km, sen leveduz — läz 350 km, pind 650 tuhad nellikkilometrad. Mägiharjoiden keskmäine korktuz om läz kut kilometrad meren pindan päl, kaikiš suremb — 8848 m (Džomolungm-mägi). Kümne mäged-«kahesatuhanikad» seištas Gimalajiš, mugoižid om 14 kaikes mail'mas.
Toine korged mägisistem — Karakorum — sijadase Gimalajiden päivlaskmaižes čepišpäi homendezbokas.
Geografii da klimat.
Gimalajad seištas ülenpäiš Indan da Gangan tazangištod. Mäged sijadase koumel pordhal: Šivalik-mäged (Ezigimalajad), Pened Gimalajad (Pir Pandžal-, Dhaolahdar-mägisel'gad) da Sured Gimalajad (alajagase nell'hä territorijha: Pendžaban, Kumaonan, Nepalan da Assaman Gimalajad).
Sured Gimalajad kogotas mägiš-«kahesatuhanikoišpäi». Jäžomiden pind siš om enamba mi 33 tuhad km², reskan veden varad — läz 12 tuhad km³. Jäžomiden lugu om läz 15 tuhad. Suviazijan kaikiš pidembad da surembad joged lähttas sišpäi: Ind, Gang, Brahmaputra. Ind-jogi röunatab necidä mägisel'gad päivlaskmas, i päivnouzmas — Brahmaputra-jogi.
Peniden Gimalajiden mägenpäd sadas 2,4 km ičeze keskznamoičendal, sen ühtes päivlaskmas — nell' kilometrad.
Kaikiš madalamb mägisel'g om Šivalik, vedase pidust' kaiked päšt mägisistemad (Indalpäi Brahmaputralesai), kaik sen mäged oma alemba mi kaks' kilometrad meren pindan päl.
Gimalajiden libutamine jätktase nügüd'aigan-ki.
Mägiden suvipautked oma mussoniden painuden al. Lujad sadeged pandas sille: 1000 mm:späi päivlaskmal 4000 mm:hasai päivnouzmpolel.
Kuiv da vilu kontinentaline klimat om pohjoižpautkil.
Mägiden ülähäs kezaližed pakaižed ülitadas −25 C°, i tal'veližed −40 C°, sen ližaks kova tullei puhub (150 km časpigudenke).
Ristitišt.
Ezmäižed löutud žilod Gimalajiden ezimägištoiš datiruišoiš läz kahesad tuhad vozid EME.
Täs om äi etnosid, hö elädas ka eliba londuseližes izoläcijas toine toižespäi.
Vihand muju

Vihand muju (vai Viher muju) om spektraline (jumalanbemblen) muju. Üks' koumes päižes mujuspäi RGB-sistemas, ližaduzmuju om purpurine muju, tarkoiktemb — sen ližamujuiden madžent-agj.
Vihandoiden ližamujuiden diapazon märičese spektras lainhiden pidusil 495..570 nanometrad, se sättub paksuzile 575..525 teragercad.
Vihand om elon muju, mugažo znamoičeb laskendad.
Kalad

Kalad () oma sel'grodaižiden veziživatoiden üläklass.
Ühthižed andmused.
Kalad oma levigandenus molembaižiš solakahiš da reskiš veziš, süviš valdmeriden karoišpäi mägihesai. Kalad oma tarbhaižed, ned ühtneba vezižiden ekologižiden sistemiden sömčepiš. Kaloil om sur' znamoičend ižanduses sen tagut, miše niid kävutadas sömižen täht.
Nügüd'aigaižiden kaloiden suruz vajehtase 7,9 mm ("Paedocypris progenetica") — 20 m röunoiš (kitanvuitte akul).
Mail'mas om tetab 32 834 kalan erikod (2013, 5. eloku), sen ližaks kaikuččen voden ümbrikirjutadas läz 300 — 500 ut erikod tedos. Venämas eläb läz 3000 erikod, sidä keskes reskveziš vasttase enamba mi 280 erikod.
Zoologijan alajaguz — ihtiologii — om pühätadud kaloiden tedoidusele.
Gül'mamedov Dašgin

Dašgin Gül'mamed ogli Gül'mamedov (; sünd. 12. sügüz'ku 1977, Kačagani-külä, Marneulin rajon, Gruzijan NST, NSTÜ) om veren princ («šat») türkiden-karapapakoiden Gül'-roduspäi, sen rahvahan üks' lideroišpäi, politikanmez'. Kirjutai da runokirjutai, publicist.
Mez' om ičeze rahvahan šingotajan Azerbaidžanas, Gruzijas i Ukrainas, oli sittud Gruzijan tobmuden kritikan tagut. Openui Valdkundaližen ohjastusen Akademijas Azerbaidžanan Tazovaldkundan prezidentanno (1998, sociologijan fakul'tet), Kavkazan politižiden tehnologijoiden institutas (2012).
Gül'mamedov oli ezitadud Gruzijan prezidentan kandidataks vn 2013 valičendoil, heiti ičeze kandidaturad toižen kandidatan ližale.
Naily

«Naily» om venämalaine muzikaline nümetalgrupp Murmanskaspäi. Om olmas vspäi 2003.
Mülükund om "Rustam Šaripov", "Dmitrii Muzičenko", "Dmitrii Kožuro", "Filipp Terpeckii" da "Sergei Dovženko".
Kano (lidn)

Kano (mugažo anglijan i hausa-kelil) om lidn Nigerijan pohjoižes. Se om Kano-štatan administrativine keskuz, valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Lidn oli Kanon kunigahusen pälidnaks 12. voz'sadal, sid' sultanatan pälidnaks vll 1430−1805. Vanhan lidnan seinäd i niiden verajad (12.-14. voz'sadad) oma kaičenus päpaloin. Lidn mainitase Dall-nimitusenke () üks'jäižen kukhan mödhe 15. voz'sadan lophusai. Pälidnan statusan kadotandan jäl'ghe lidnalaižed eliba läbi näl'ged 19. voz'sadal äi kerdoid (vozil 1807−1810, 1830nded, 1847, 1855, 1863, 1873, 1884, 1889−1890), sil-žo aigal Kano jäi regionan kommertižeks keskuseks. Tora Kanonno tegihe vn 1903 keväz'kus, i alištihe lidnad Suren Britanijan tobmudele. Vl 1967 Kano-štat om sätud.
Kano-lidn šingotase erazvuiččil kommertižil holitišil, tekstilin, nahkoiden i kengiden tehmižel (amussai), pähkmiden i puvillan torguindal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase štatan keskuzpalan pohjoižes, savannan Sahel'-zonan suves, 488 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om kaks'sezonine tropižen savannan, päivoikaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +26,9 C°, sulakun-semendkun +31,8..+32,0 C°, tal'vkun-vilukun +21,3..+21,9 C°. Absolütine minimum oleskeli +4,9 C° (tal'vku, viluku), maksimum +44,8 C° (sulaku, semendku). Il'man lämuz voib ületada +34 C° miččel taht kul, ei voi olda madalamb mi +14 C° semendkus-sügüz'kus. Paneb sadegid 1149 mm vodes, enamba heinkus-elokus (307..400 mm kus), kuiv sezon oleleb redukus-sulakus (36 mm pordos), ei olele sadegid ani kül'mkus-keväz'kus. Il'man keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 66..76 % röunoiš heinkus-sügüz'kus, 19..30 % tal'vkus-sulakus, 36..57 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Kano jagase kahesaks sijaližen ohjastusen nimitadud territorijaks (): Dala, Fagge, Gvale, Kano municipaline, Kumbotso, Nasarava, Tarauni, Ungogo. Niiden ristitišt om 329..980 tuh. eläjid (2022), kaikiš enamba tihedašti elänzoittud oma Dala (13,9 km²), Kano municipaline (14,9 km²) i Nasarava (48,7 km²), vähemba — Ungogo (214,5 km²) i Kumbotso (186,7 km²).
Eläjad.
Vl 2006 lidnan eläjiden lugu oli 2,828,861 ristitud, vl 2016 — 3,931,300 ristitud (499 km² pindal). Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Islaman mečetiden äjüz om avaitud, vspäi 2000 šariatan oiktuz om väges lidnas. Hristanuskondan jumalankodikundoiden viž pühäpertid oma saudud.
33 (lugu)

33 (koumekümne koume) om naturaline lugusana 32 da 34 keskes.
Lugu jagase kahteks palatomaks luguks: koume i üks'toškümne.
Trojani

Trojani () om žilo (külä) Pol'šanman keskuzpalan päivnouzmas. Se om Dabrovkan gminan keskuz () Mazovijan sodaveikundas.
Eländpunktan aluz om pandud 16. voz'sadal kuti bajarišton Läskovo-Trojani-usadib.
Külä sijadase sodaveikundan keskuzpalas, 36 km pohjoižpäivnouzmha Varšavaspäi, 150 m ü.m.t. korktusel. S-8-kiruhavtote mäneb külänno. Lähembaine lidn om povätan (rajonan) Volomin-keskuz 15 km suvipäivlaskmha.
Vn 2011 Pol'šanman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 520 ristitud.
Lotus Elise

«Lotus Elise» om britanižen «Lotus Cars»-kompanijan kebnavto rodster-klassas.
Om pästtud vlpäi 1996, edelkävui — Lotus Elan. Ezmäine serii oli vhesai 2001, kümne vot pästtihe kahtent serijad, i vspäi 2011 tehtas koumant serijad.
Pakuine muju

Pakuine muju om spektraline (jumalanbemblen) muju. Se om sinižen ližaduzmuju RGB-sistemas.
Pakuižiden ližamujuiden diapazon märičese spektras lainhiden pidusil 550..590 nanometrad dominantanke 575..585 nm, se sättub paksuzile 521..512 teragercad.
Pakuižel mujul minimaline häiktuz il'mas om, sen tagut kävutadas sidä signalikš, kucumha keda-se olda varukahan, mustoiden jonoidenke paksus (kontrastad ližadamha).
Pakuižen mujun ližamujud.
Toižed ližamujud: pakuižetab (pakuižen polhe), pakuižvauvaz.
Sokrat

Sokrat (amuižgrekan kelel: Σωκράτης; sünd. vl 470 vai 469 edel meiden erad, Afinad — kol. 399 EME, sigä-žo) oli amuižgrekalaine filosof, Platonan opendai.
Filosof ei jätand sädusid, ei kirjutand ičeze melid, lugi, miše mušt väll'dub sen tagut. Mö tedam hänen elos tarkkohtas openikoiden i čomamahtoližen literaturan sädusišpäi.
Sokratan openduz kärouzi filosofijad ezmäižen kerdan londusen da mail'man kaclendaspäi ristituid kaclendha i filosofijan teorijha. Filosofan küzundoiden metod ezimeletab dogmatoiden sanundoiden kritikad i sai «Sokratan nirvištelend»-nimitust. Toižed kävutadud hänel metodad oliba indukcii i majevtik. Sokrat napri udessündutada tedon avtoritetad, kudamb poleni sofistoiden radmižen tagut, oti kävutamižhe dialektižiden ridoiden metodad sen täht.
Aslino Fransua

Fransua Aslino (; sünd. 14. eloku 1957, Pariž, Francii) om «Rahvahaline Tazovaldkundaline Ühtnend»-partijan (franc. "UPR") ezmäine da nügüdläine prezident. Partijan pämet om Francijan lähtend EÜ:späi. Oli vn 2017 Francijan prezidentan valičendoiden kandidatan.