Papua — Uz' Gvinei

Papua — Uz' Gvinei, täuz' oficialine form — Papua — Uden Gvinejan Ripmatoi Valdkund (tok-pisin: "Independen Stet bilong Papua Niugini", [ˈpæpuːə njuː ˈɡɪni], hiri motu: "Independen Stet bilong Papua Niu Gini"), om valdkund Valdmerimaiš, otab Uz' Gvinei-saren päivnouzmpol't. Erazvuiččil vozil valdkundan palad oliba Suren Britanijan, Saksanman, Avstralijan tobmuden al. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Port Morsbi.
Etimologii.
Valdkundan nimituz kogoneb kahtes polespäi. Vl 1526 Žorži di Meneziš-portugalijalaine andoi ezmäižen nimen sijaližihe eläjihe kacten: "Papua" om saudud malain "papuva"-sanaspäi «kidžer». Vl 1545 ispanine Injigo Ortis de Retes-merimatkadai andoi toižen "Uz' Gvinei"-nimen Afrikan Gvinejha kacten.
Istorii.
Vn 1975 16. päiväl sügüz'kud Papua — Uz' Gvinei tedištoiti ičeze ripmatomudes Avstralijaspäi. Sen-žo aigan jäl'gmäine Konstitucijan () udištamine oli.
Geografijan andmused.
Valdkund sijadase Tünen valdmeren päivlaskmaižel randal, pohjoižpolehe Avstralijaspäi (160 km Torresan sal'men kal't), ani suvhe ekvatoraspäi. Läz om merid: Bismarkan pohjoižpoles, Uden Gvinejan pohjoižpäivnouzmpoles, Solomonan päivnouzmpoles, Arafuran da Koralloidenmeri suvipoles.
Papua — Uz' Gvinei om mavaldkundröunoiš Indonezijanke päivlaskmas (röunan piduz — 820 km), merivaldkundröunoiš Federativižiden Mikronezijan Valdkundoidenke pohjoižes, Naurunke päivnouzmas, Solomonan Saridenke suvipäivnouzmas da Avstralijanke suves. Mererandan piduz om 5152 km.
Mägireljef otab man tobj palad. Kaik 18 aktivišt lämoimäged om valdkundan pohjoižes. Kaikiš korktemb čokkoim om Vil'hel'm-mägenoc, 4509 m valdmeren pindan päl.
Klimat om ekvatorialine mussonine neps randpolel. Paneb sadegid sezonoidme. Voden keskmäine lämuz +26 C°, läz vajehtusita kuidme. Korktemb mägil om ven vö da märg klimat, sipsitab lopmäta, ragištab erašti, voden keskmäine lämuz om +10 C°, sigä eile ristitištod.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, kuld, hobed, vas'k, molibden, tellur, nikel', kobal't; toižed varad — londuseline gaz, mec, kala.
Tobmuz.
Papua — Uz' Gvinei om konstitucine monarhii äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om britanine Karl Koumanz'-kunigaz (). Hän paneb jenaral-gubernatorad radsijha Papua — Uden Gvinejan parlamentan valičendan mödhe. Jenaral-gubernator vahvištab päministrad (), hän-žo pätab päministran strokun hätkeližuses.
Parlament () om üks'kodine. Sen 118 ühtnijad oma valdatusidenke videks vodeks (96 — kaik rahvaz valičeb, 22 — käsktas provincijoiden suimil).
Papua — Uden Gvinejan päjärgvaličendad oliba vn 2022 heinkun 9.-22. päivil. Bob Dadae radab jenaral-gubernatoran vn 2017 uhokun 28. päiväspäi. Nügüdläine päministr om Džeims Marape vn 2019 semendkun 30. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Papua — Uden Gvinejan administrativiž-territorialine jagand."
Papua — Udes Gvinejas om nell' regionad. Regionad alajagasoiš 22 agjaks.
Eläjad.
Papua — Udes Gvinejas elädas udengvinejalaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 6,552,730 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Religijan mödhe (2011): protestantad — 64,3 % (sidä kesken lüteranižed uskojad 18,4 %, seičemenden päivän adventistad 12,9 %), riman katolikad — 26,0 %, toižed hristanuskojad — 5,3 %, toižed uskojad — 1,4 %, religjan märhapanendata — 3,0 %.
Papua — Uden Gvinejan toižed znamasižed lidnad (enamba 50 tuh. ristituid vl 2007, surembaspäi penembha): Lae, Mendi. Lidnalaižiden pala om 13,3 % (2020).
Ižanduz.
Papua — Uz' Gvinei om lujas goll' šingotai industrialiž-agrarine valdkund, ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi. Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline kogosüdäiprodukt linneb 32,84 mlrd. US$ ekvivalentas (110. sija mail'mas; US$2,565 ühtele hengele, 142. sija) vai 48,1 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (135. sija; US$3,757 ühtele hengele, 162. sija). Ižandusen päsarakod oma kaivuztegimišt (kuld, hobed, vas'k), maižanduz i sidodud sihe sömtegimišt (erazvuiččed eriližmagutesed — perč, vanil', kardamon da tž., pal'mvoi, kalaprodukcii, maidproduktad, sigaliha), kivivoin i londuseližen gazan samine, kivivoin ümbriradmine, pumaterialiden pästand, sauvond, turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 22,1 %, tegimišt 42,9 %, holitišiden sfer 35 %. Vl 2019 radajiden 85 % oliba otnus maižandushe.
Vl 2012 valdkundan päeksport oli kuld (35 %), vas'kkivend (22 %), kivivoi (14 %); toine eksport — mujutadud veroližed pachad (8 %), pal'mvoi (6 %), kofe (3 %), kakao (3 %), pu, meren produktad. Importan tavarad (2021) oma ümbriratud kivivoi, kaivuzmašiništ, jüguavtod tondan täht, likkuimed da niiden palad, söndtavarad (sen paloin ris). Vl 2021 eksport (US$11 mlrd ekvivalentas) ületi importad (US$4,25 mlrd) kahthe polenke kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Kitai (Papuan eksportan 22,3 % i importan 26,0 %) i sen Taivan' (Papuan eksportan 9,5 %), Avstralii (eksportan 11,3 % i importan 23,2 %), Japonii (eksportan 26,1 %), Singapur (importan 15,6 %), Suvikorei (eksportan 9,6 %), Malaizii (Papuan importan 9,3 %).