Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad

Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (lühenduz: AÜV) vai Amerikan Ühtenzoittud Štatad (lühenduz: AÜŠ) ( [ði juˌnaɪtɪd ˌsteɪts əv əˈmerɪkə], lüh.: "U.S.") om valdkund Pohjoižamerikan keskuses. AÜV:oiden pälidn om Vašington, no kaikiš järedamb lidn om Nju Jork.
Nece om koumanz' valdkund Mal ristituiden lugun mödhe (329 millionad eläjid) da nellänz' valdkund pindan mödhe (9 518 900 km²) mail'mas. Mülüb ÜRO:ho, sen Varuitomuden Nevondkundan kaikenaigaine ühtnii. Om PAKO:n päühtnijan, sen üks' alusenpanijoišpäi.
Istorii.
Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (Štatad) sünduihe vl 1776. Koumetoštkümne britaništ kolonijad ühtniba sihe, kudambad tedištoitiba ičeze ripmatomuden polhe. Soda ripmatomudes mäni 1783 vodhesai da lopihe kolonistoiden vägestusel. Vodel 1781 tuli väghe AÜV:oiden ezmäine Konstitucii, vl 1789 — kahtenz' lugul Konstitucii, i vodel 1791 — Bill' oiktusiden polhe, kudamb röunati lujas ohjastusen valdoiktusid. Vn 1789 Konstitucii om väges kohendusidenke, jäl'gmäižed oliba vl 1992.
1860-nziš voziš oli AÜV:oiš orjakahiden suvipol'židen da orjatomiden pohjoižiden valdkundoiden (štatoiden) keskes. Soda jatksihe läz nelläd vot. Pohjoižiden štatoiden vägestuz kaiči valdkundad jagamižespäi da toi orjile joudjut kaikel Ühtenzoittud Štatoiden territorijal.
Ezmäižen Mail'man sodan jäl'ghe Ühtenzoittud Valdkunad vändiba aktivišt rolid mail'man politikas. 1930-nzil vozil oli elänu Sures ekonomižes depressijas läbi. Toižen Mail'man sodan aigan Štatad oliba Antigitlerižen koalicijan ühtnijaks.
Vspäi 1945 AÜŠ om ezmäine nuklearine valdkund. 1940:n voziden lopuspäi 1990-nziden voziden augotišhesai Vilusoda oli Nevondkundaližen Ühtištusen da Ühtenzoittud Valdkundoiden keskes.
2001-nden voden 11. päiväl sügüz'kud terroristižiden aktoiden serii ozaižihe valdkundas.
Geografijan andmused.
Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad om maröunoiš Meksikanke suvel (röunan piduz — 3326 km) da Kanadanke pohjoižel (8895 km pitte). Ühthine röunoiden piduz — 12 221 km. Valdkund sijadase Tünen i Antlantižen valdmeriden keskes. Ühthine randanpird — 19 924 km. Läz kaik klimatan toižendad da vöd oma olmas järedan territorijan tagut, päiči ekvatorialižes i subekvatorialižes.
Suriden järviden rajon i Atlantiženveren alangišt oma kaikiš tihedašti elänzoittud tahondad. Appalačid-mäged sijadasoiš kontinentaližen päpalan päivnouzmas, ned kaimdas Keskuztazangištoid (200..500 m ü.m.t. korktusil) i Sured tazangištod-mägiplatod (600..1500 m ü.m.t.) valdkundan keskuzpalas. Kordil'jerad niiden Kall'oikahad mäged-pämägisel'ganke ottas kaikid päivlaskmaižid štatoid.
Aläskan štat on AÜV:oiden pol'anklav. Se sijadase Pohjoižamerikan lodehel. Aläskal om mavaldkundröunoid Kanadanke päivnouzmpoles da vezivaldkundanröunoid Venälaiženke Federacijanke päivlaskmal. Havajad-štat da severz'-se penid sarid oma AÜV:oiden tün'valdmerižed territorijad.
Kaikiš korktemb čokkoim om Denali-mägi (enzne Makkinli), 6194 m valdmeren pindan päl. Kaikiš pidembad joged oma Missuri (4127 km pitte), Mississipi (3757 km), Arkanzas (2364 km, Mississipin ližajogi), Kolorado (2330 km). Saum vezid — 4,66 %.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, londuseline gaz, kivihil', metallad (raudkivend, vas'k, hahktin, cink, nikel', boksitad, kuld, hobed, uran, artut', molibden, harvad mametallad), fosfatad; toižed varad — potaš, mec, väghine mahuz.
Politine sistem.
Ohjandusen form om federativine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (, "POTUS"), hän-žo om azekhiden vägiden päkäsknik. Valitas prezidentad Valičijoiden kollegijan änil štatoidme nelläks vodeks (enamba kaht strokud ei sa vspäi 1951), parlamentan ezitajad da tetabad mehed oma valičijoikš.
Parlament om kaks'kodine Kongress (). Üläkodi om Senat (), 100 ühtnijad om siš (kaks' ezitajad kaikuččes štataspäi), valitas heid kudeks vodeks, koumandesen rotacii oleleb kerdan kahtes vodes. Alakodi om Ezitajiden Kodi (), valitas sen 435 ühtnijad kaikuččes kahtes vodes, ezitajiden lugumär štataspäi rippub sen ristitištospäi (no hot' üks' om joga štataspäi) i vajehtase kerdan kümnes vodes. Kaks' päpartijad märitas politižen elon, hot' toižiden partijoiden kandidatad voidas anastada änid erasti. Ned päižed partijad oma i .
Nügüdläine prezident om valitud vn 2024 kül'mkun 5. päiväl Donal'd Tramp (sai 49,91 % rahvahan änid i 312 valičijoiden änid) parlamentan ezitajidenke ühtes, radaškanzi vn 2025 vilukun 20. päiväspäi, hän radab kahtent strokud, ezmaine strok oli vll 2017 (viluku) — 2021 (viluku). Edeline prezident om Džo Baiden (sai 51,3 % rahvahan änid i 306 valičijoiden änid). Kongressan valdoiktused (119nz' kucund) jätktasoiš vn 2025 3. päiväspäi vilukud vn 2027 3. päivhäsai vilukud.
AÜV:oiden Ülembaine Käskuzkund () om käskuzkundaližen tobmuden pä. Ühesa sudijad mülüdas sihe, AÜV:oiden prezident paneb kaikuttušt sudijad radsijha Senatan hüvästusen sandan jäl'ghe. Ühthine oiktuz om väges AÜV:oiden kaikiš štatoiš päiči Luizianas, kus romanižgermanine oiktuz om legaline.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden administrativiž-territorialine jagand."
Administrativižešti valdkund jagase vižkümneks štataks (valdkundaks) da Kolumbijan federaližeks ümbrikoks (Vašington-pälidn). Om alištunuzid territorijoid-ki, ned oma Kariban meren Puerto Riko i severz'-se sarištoid Tünen valdmeren päivlaskmas tobjimalaz. Štatad-valdkundad alajagasoiš 3 141 ümbrikoks (, mž. "parish" Luizianas i "borough" Aläskas).
Eläjad.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe valdkundan eläjiden lugu oli 313 232 044 ristitud, vn 2020 — 331 449 281 eläjad. Kaik 329 256 465 eläjad oli valdkundas vl 2018. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'. Jagand veren mödhe (eile etnosan mödhe) om ottud statistikan täht.
Kuctas Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoiden eläjid "amerikalaižikš" tobjimalaz. Mamankelen mödhe (2017): anglijan kel' — 78,2 %, ispanijan kel' — 13,4 %, kitajan kel' — 1,1 %, toižed keled — 7,3 %.
Uskondan mödhe (2014): protestantad — 46,5 % (ristitišton 15,4 % oma baptistad), riman katolikad — 20,8 %, judaistad — 1,9 %, mormonad — 1,6 %, toižed hristanuskojad — 0,9 %, islamanuskojad — 0,9 %, Jehovan tundištajad — 0,8 %, buddistad — 0,7 %, induistad — 0,7 %, toižed uskojad — 1,8 %, religijatomad — 22,8 %, märhapanendata — 0,6 %.
Lidnad-millionnikad (vl 2011, surembaspäi penembha): Nju Jork, Los Andželes, Čikago, Hjuston, Filadel'fii, Finiks, San Antonio, San Diego, Dallas. Lidnalaižiden pala om 82,7 % (2020), heišpäi pol' eläb lidnoiš enamba mi 50 tuhad ristitištonke.
Ižanduz.
AÜV:oiden ekonomik om šingotadud postindustrialine. Se lidirui mail'mas kogosüdäiproduktan mödhe hätken (läz sadad vot), no vl 2015 kändihe kahtendeks Kitain jäl'ghe tazostadud ostmižmahtusen mödhe (18,5 trln US$ vai mail'man KSP:n 15 %). Vozil 1994−2008 Pohjoižamerikan joudjaližen torguindan zon () šingotihe — ekonomine ühtnend Kanadanke da Meksikanke. Se ližazi radsijiden verdad koumes valdkundas, no torguindbalansan deficit lujeni AÜV:oiš Kanadan da Meksikan polespäi. Štatoiden valdkundaline velg üleni 20 trln US$ vl 2017, 35 trln US$ vl 2024. Finansine voz' zavodiše 1. redukud.
Ižanduz om äiprofil'ne i voib varatoitta ičtaze kaikel tarbhaižel. Om mail'man ezinenas aviasauvomižen, kosmosan i himižen sarakoiš, nižun kazvatamižes, transportteiden verkos i infrastrukturas, korktoiden tehnologijoiden sferan sarakoiš (ratud intellekt, informacižed i biotehnologijad). Toižed znamasižed ižandusen sarakod oma farmaceftine, kivivoin samine da ümbriradmine, kaivuztegimišt i raudan metallurgii, likkuimiden tehmine, elektrotehnine, telekommunikacijad, kulutajiden tavaroiden tehmine, sauvond, sömtegimišt, sodakaičend, tervhudenkaičend, torguind, finansižed holitišed.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 0,9 %, tegimišt 18,9 %, holitišiden sfer 80,2 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (finansižen voden 2018 andmused): maižanduz 1,0 %, tegimišt 19 %, holitišiden sfer 80 %.
Vl 2011 AÜV:oiden päeksport oli likutimed da turbinad (läz 20 %), avtod, lendimed da toižed likkuimed da niiden palad (11 %), kivivoi (6 %); toine eksport — kuld (2 %), zelläd (2 %), medicinižed instrumentad (2 %), kukuruz (1 %), soi (1 %). Vl 2014 eksportan (vendan) mülü oli 1,45 trln US$ (kahtenz' sija Kitain jäl'ghe), eksportan znamasižed ostajad oliba Kanad (17 %), Meksik (13 %), Kitai (9,2 %). Vl 2024 import ületi eksportad läz koumandeshe i oli 4,14 trln US$. Importiruidud tavarad oliba maižandusen produkcii (10,5 %), poltuz i kaivuztegimišton produktad (10,7 %), tegimišton tavarad (78,4 %), toine 4,2 %. Import tuli neniš maišpäi: Evropan Ühtištusen mad 18,5 %, Meksik (15,5 %), Kitai (13,4 %), Kanad (12,6 %), Japonii (4,5 %), toižed valdkundad (35,5 %).