tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Kivi Obil

Kivi Obil () om Venäman lidn da lidnankund Altajan randan pohjoižes. Se om Kivin rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1751 peniden küliden ühtištusel, nimitihe Salairan kräžan kall'on pall'astandan tagut. Torguindžilo sai lidnan statusad vl 1915, torguihe villäl. Saudihe Transsibad, i lidnan jogiportan znamoičend poleni. Vn 1933 10. päivhäsai sulakud lidnan nimi oli muite Kivi ().
"Kivi Obil"-raudtestancii om saudud vl 1961. Edel 2015. vot lidn oli erigoittud lidnümbrikoks i ei mülünd rajonha.
Lidn om maižanduzrajonan keskuseks, šingotase sömtegimišton i sauvondmaterialiden (raudbetontegesed, savič, asfal't, šebin') tegimil, mugažo mecan ümbriradai kombinat i metallantegim ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižröunanno, Obinjogen hural randal, 120..143 m ü.m.t. korktusil. Kulundan kastelendkanal (vspäi 1973, 180 km) zavodiše lidnanno.
Matkad Barnaulhasai (lähembaine lidn) om 207 km päivnouzmha avtotedme vai raudtedme, Novosibirskhasai — 212 km pohjoižpäivnouzmha avtol.
Klimat om ven kontinentaline. Keza om läm', tal'v om hätkeline vilu kuivahk. Voden keskmäine lämuz om +1,6 C°, kezakun-elokun +17,0..+19,9 C°, tal'vkun-uhokun −14,5..−17,0 C°. Ekstremumad oma −52,5 C° (viluku) i +39,3 C° (viluku). Kezaaigan minimum om −2,6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +4,9 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus. Paneb sadegid 381 mm vodes, enamba kezakus-elokus (43..59 mm kus), vähemba tal'vkus-sulakus (15..21 mm kus).
Tobmuz.
Plotinnai-raudtestancii (Obin oiktal randal, 746 rist. vl 2016) mülüb lidnankundha Kivin Obil ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan pämez' om Jurii Trofimov (keväz'ku 2017 — sulaku 2022). Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2021 tal'vkus, oli likvidacijan pordhal vn 2016 heinkuspäi, likvidacižen laudkundan jäl'gmäine ezimez' oli Vladimir Baranov vn 2021 keväz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 43 888 ristitud, lidnankundan — 44 648 ristitud, rajonan nell' videndest. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 32 385 eläjad. Kaik 41 315 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 43..45 tuh. eläjid vozil 1992−2012 (45 300 rist. vl 2005).
Ortodoksižen hristanuskondan nell' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas vspäi 1900.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1, 3, 9 i Plotinnai-stancijan), kaks' liceid (nomer 2 i 4 (kaks' adresad)), gimnazii (nomer 5. Je.Je. Parfönovan nimed), äprofil'ne openduzkeskuz (edel 2014. vot lapsiden sädamižen keskuz, ekologiž-biologine stancii i noren tehnikanradajan stancii eriži), lapsiden čomamahtoiden škol (edel vn 2017 elokud muzikškolad nomer 2 i 3, čomamahtoine škol i rajonan čomamahtoiden škol eriži), sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad: Kivin pedagogine i medicinine kolledžad, agrotehnine tehnikum, mugažo Barnaulan i Novosibirskan üläopendusen aluzkundoiden filialad.
Novoaltaisk

Novoaltaisk () om Venäman lidn da lidnümbrik Altajan randan pohjoižes. Se om randan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Barnaulan päivnouzmaine kaimdailidn, Pervomaiskojen rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1736 kuti "Česnokovk"-külä () Česnok-närituznimen mödhe, muga nimitihe joged-ki. Kätihe radnikžiloks vl 1936. Žilo sai lidnan statusad vl 1942. Udesnimitihe nügüdläižikš vl 1962. Vl 2004 lidnanvuitte Belojarsk-žilo mülüi lidnha mikrorajonaks.
Novoaltaisk šingotase raudten edheotandoil (vagonansauvomižen tegim, sortiruindstancii), sauvondmaterialiden sarakol (raudbetontegesed, katuzmaterialad, špaloiden da pachiden tegim sauvomha raudteid), mugažo maidtegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ob'-jogen oiktal randpolel, seičemes kilometras jogespäi, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Barnaulan röunhasai (Obin hura rand) om seičeme kilometrad päivlaskmha avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Novoaltaisk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Jagase koumeks rajonaks, kaikuččes ičeze administracii radab. Lidnümbrikon pind om 74,94 nellikkilometrad lidnan erineden (sen pind om 72,2 km²).
Edeline lidnan pämez' om Sergei Jeremejev (viluku 2017 — viluku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 70 437 ristitud, vn 2021 — 73 049 ristitud. Kaik 73 712 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', oli vll 1998−2009 i om vspäi 2016, enamba 73 tuh. eläjid.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid om avaitud lidnas: nell' jumalanpertid i üks' kodijumalanpert'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad, čomamahtoiden škol čomamahtoiženno školanno (tehnikumanno). Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad oma Novoaltaiskan valdkundaline čomamahtoine škol (tehnikum), profopendusen licei, toižiden lidnoiden aluzkundoiden filialad.
Rubcovsk

Rubcovsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Sibirin suves, Altajan randan suvipäivlaskmas. Se om Rubcovskan rajonan administrativine keskuz mugažo (ei ole rajonan palaks).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1886 kuti "Rubcovo"-žilo Mihail Rubcov-saldatal erindas, nimitihe alusenpanijan kanzannimen mödhe. Oficialižešti alusenpanend oli vl 1892, konz tobmuz andoi laskendad otta mad kävutamižhe. Žilo sai lidnan statusad vl 1927, om nügüdläižen nimen variantanke vspäi 1942.
Rubcovskan ižandusen päsarak om mašinoidensauvomine: likkuimed maižandusen täht manümbriradajanke mašiništonke, palad vagonoiden täht, mašiništ vilugoičemha maidod.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Alei-jogen hural randal (, Obin ližajogi 858 km pitte), jogen üläjoksmuses, 215 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Barnaulhasai om 290 km pohjoižpäivnouzmha. Lähembaižed järedad lidnad seištas Kazahstanas: Ust'-Kamenogorsk 200 km suvipäivnouzmha orhal i Semei 140 km suvipäivlaskmha orhal. Matkad Kazahstanan röunhasai om nell'kümne kilometrad.
Klimat om ven kontinentaline kuivahk. Voden keskmäine lämuz om +3,2 C°, kezakun-elokun +18,5..+20,7 C°, tal'vkun-uhokun −12,3..−15,3 C°. Ekstremumad oma −48,7 C° (tal'vku) i +40,7 C° (heinku). Paneb sadegid 326 mm vodes, enamba heinkus (56 mm), vähemba vilukus-keväz'kus (14 mm kus).
Tobmuz.
Rubcovsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Kaik nell' territoriališt kundališt ičeohjandust oma lidnas: Keskuzline, Suvine, Päivlaskmaine, Pohjoine.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnan Deputatoiden nevondkund paneb händast radnikusele, kogoneb 28 ühtnijaspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 147 002 ristitud, vn 2021 — 126 834 ristitud. Kaik 145 333 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 170..173 tuhad eläjid vozil 1989−1996.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 95,8 %, saksalaižed — 1,1 %, ukrainalaižed — 0,8 %, toižed rahvahad — 2,3 %.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Rubcovskan agrariž-tegimištoline tehnikum, pedagogine, medicinine i muzikaline kolledžad, Rubcovskan industrialine institut i Rubcovskan institut — Altajan universitetoiden filialad (Barnaul).
Transport.
Avtobusad, trolleibusad, maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Ühtennimine "Rubcovsk"-raudtestancii radab vspäi 1915, sijadase «Barnaul — Semei»-keskustal.
Rubcovskan lendimport sijadase severziš-se kilometriš lodeheze lidnaspäi. Se ei ole kävutandas, vastli penen passažirižen aviacijan lendimid nevondkundaližen aigan.
Slavgorod (Venäma)

Slavgorod () om Venäman lidn Altajan randan lodehes. Se om Slavgorodan lidnümbrikon administrativine keskuz (vspäi 2012).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1910. Se sai lidnan statusad vl 1914. Transsiban raudtesarak tuli lidnha vl 1917.
Vspäi 2012 ühtištadihe Slavgorodad da sen rajonad lidnümbrikho.
Slavgorod šingotase radiotegimel, maidkombinatal, tagondpressmašiništon tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sikači- da Sur' Jarovoje-järviden keskes, Kulundan stepin keskuses, 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Barnaulhasai om 394 km päivnouzmha raudtedme, Kazahstanan röunhasai — kaks'kümne kilometrad suvipäivlaskmha. Lähembaine lidn om Jarovoje kümne kilometrad suvipäivlaskmha avtotedme.
Tobmuz.
Kaik 23 žilod mülüdas lidnümbrikho Slavgorodan ližaks, sidä kesken Slavgorodskoje-žilo (3 557 rist. vl 2013) ani pohjoižhe lidnaspäi. Lidnümbrikon pind — 2 137 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 32 389 ristitud, rajonan — 10 186 ristitud, vn 2021 lidnan — 27 900 eläjad. Vl 2017 kaik 30 186 ristitud elihe lidnas i 40 438 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 38 413 eläjad vl 1959 i 33..35 tuh. eläjid vll 1989−2008.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid i katoline pühäpert' oma saudud lidnas. Islaman pühäpert' om sauvomas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma agrarine tehnikum i pedagogine kolledž.
Zarinsk

Zarinsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Altajan randan pohjoižpäivnouzmas. Se om Zarinskan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1979 lidnan statusanke kahtes eländpunktaspäi: stancijan "Zarinskii"-žilo (sen aluz oli pandud vl 1953) i "Sorokino"-žilo-rajonkeskuz (, oli tetab vspäi 1748).
Zarinsk šingotase järedal koksanhimižel tegimel (3,5 tuhazesai radnikoid), pumaterialiden pästandal (faneran kombinat, terraslaudan i pilindmaterialiden kompanijad), sömtegimištol (lihategim, leibän i maidon edheotand), nahkoiden ümbriradmižen tegimel, vagonoiden kezroiden paroiden kohenduzedheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Čumiš-jogen molembil randoil (, Obin oiged ližajogi 644 km pitte), sen keskjoksmuses, 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Barnaulhasai om sada kilometrad suvipäivlaskmha raudtedme vai avtotedme. "Zarinskai"-raudtestancii () om Barnaul — Novokuzneck raudtel. Lähembaine lidn om Salair (Kemerovon agj) 82 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 150 km avtotedme.
Tobmuz.
Zarinsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Ivan Teröškin (kül'mku 2017 — heinku 2019). Kaik rahvaz valičeb lidnan Deputatoiden suiman 25 ühtnijad nelläks vodeks, sen ezimez' om Tat'jana Caberäbaja vn 2020 heinkuspäi. Edeline Deputatoiden suiman ezimez' om Aleksandr Lagovskii (reduku 2017 — semendku 2020).
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 50 368 ristitud, vn 2010 — 48 461 ristitud, vn 2021 — 41 272 ristitud. Kaik 46 830 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 52 300 eläjad vl 1996.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2002): venälaižed — 93,0 %, saksalaižed — 2,4 %, ukrainalaižed — 1,5 %, totarlaižed — 0,5 %, mordvinalaižed — 0,5 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 1,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud lidnas vspäi 1991.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa nimitadud da nomeruidud päivkodid (nomer 1..3, 5, 7, 10..12, 14), viž keskškolad (nomer 1..4, 15), "Brigantina"-licei, Zarinskan korrekcine škol-internat, lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol nomer 2, "Sport"-sportškol. Zarinskan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Zmeinogorsk

Zmeinogorsk () om Venäman lidn da lidnankund Altajan randan suves. Se om Zmeinogorskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1736 kuti žilo samha kuldad da hobedad. Vl 1757 lidnuz oli saudud varjoičemha sadud metalloid. Vozil 1941−1997 saihe äimetallišt kivendod. Žilo sai lidnan statusad vl 1952. Edel 2008. vot oli lidnümbrikoks, rajon eriži.
Zmeinogorsk šingotihe küllästamižfabrikal, juvelirfabrikal i likör-vodkan tegimel, nügüd' om eländsijaks rajonan kaivuziden radnikoiden täht. Vihandan jašman löudmižsija om Revnüh-mägen pautkel ("Ревнюха") lidnan ümbrištos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Korbolih- i Zmejovk-jogiden alangištoiš (, Alei-jogen üläbassein), 450 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Barnaulhasai om 360 km pohjoižpäivnouzmha. Lähembaine lidn om Gornäk 53 km suvipäivlaskmha orhal vai 65 km avtol.
Klimat om ven kontinentaline, pehmdase lähižiden mägiden olendal. Voden keskmäine lämuz om +3,2 C°, kezakun-elokun +17,3..+19,4 C°, tal'vkun-uhokun −10,9..−13,6 C°. Ekstremumad oma −48,9 C° (tal'vku) i +40,3 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −3,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +12,6 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Paneb sadegid 679 mm vodes, enamba semendkus (64 mm), heinkus (85 mm) i redukus-kül'mkus (66..71 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (40..44 mm kus).
Tobmuz.
Lazurk-žilo (, 169 rist. vl 2016, 25 km lidnaspäi) mülüb lidnankundha Zmeinogorskan ližaks. Lidnankundan pind — 33,38 km².
Valitas lidnan pämest i Rahvahandeputatoiden nevondkundan 16 ühtnijoid kaiken rahvahan änestusel nelläks vodeks. Edeline lidnan pämez' om Viktor Prokin (reduku 2013 — reduku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 955 ristitud, lidnankundan — 11 155 ristitud, rajonan pol'. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 9 410 eläjad. Vl 2017 kaik 10 575 ristitud elihe lidnas i 10 739 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 774 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan Spasan Toižetamižen puine jumalanpert' om saudud vll 2000-2013, se vajehti kadonut kivišt ühtennimišt jumalanpertid (radoi vll 1817−1938, panihe mantazole).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume školad, lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, čomamahtoine škol, sportškol.
Baikalantagaižen randan lidnad

Kaik om kümne lidnad () i 40 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Baikalantagaižes randas.
Balei

Balei () om Venäman lidn da lidnankund Baikalantagaižen randan keskuzpalas. Se om Balein ümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Ezmäižed mülünuded lidnha eländpunktad oliba tetabad 18. voz'sadaspäi kuti "Kamenk" () i "Novotroickii pramozl"-žilo () samha kuldad. Vl 1938 ühtištadihe žilod lähižidenke koumenke külänke (Kamenk, Golgotai, Kokui) i Novogeorgijevskai-stanicanke da anttihe lidnan statusad agjan alištusenke. Sil-žo aigal nimitihe ut lidnad nügüdläižikš, sijaližen Kuldaine mägut-sarikon edeline Balein sarik-nimi libub dauran "balei"-sanaspäi «pühä sija».
Vll 1947−1953 kävutihe türmatud mehiden töid ümbriradamha ut sur'kulud löudmižsijad. Vl 1997 lopihe kuldan samišt, vl 2004 projektiruiškanzihe ut samišt. Vl 2008 ühtištadihe lidnümbrikod rajonanke. Vl 2022 kuldan samine om lidnan elon aluseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižes-lodehes sen röunanno, Und-jogen oiktal randal ( 273 km pitte, Amuran bassein), Borščovočnii-mägisel'gan suvipautkidenno, 620 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Čithasai om 222 km päivlaskmha orhal vai 337 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Šilk 52 km lodeheze orhal vai 104 km avtotedme i Nerčinsk 44 km pohjoižhe orhal vai 71 km avtol.
Tobmuz.
Balei om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Leonid Zaveruha (reduku 2016 — reduku 2023). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Aleksandr Motorin vn 2008 tal'vkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 533 ristitud, rajonan koume videndest. Kaik 11 370 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 31 200 eläjad vl 1939, vhesai 1987 se vajehtihe 25..28 tuhad ristituid röunoiš.
Ortodoksižen hristanuskondan Luka Evangelijantedajan jumalanpert' om letud vodele 2013.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomer 10, 12, 14), augškol (nomer 3), aluzškol (nomer 4), koume keskškolad (nomer 5, 6, 14), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Čitan pedagogižen i medicinižen kolledžiden filialad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Borz'

Borz' (, ) om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Baikalantagaižen randan suves. Se om Borzin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud severzikš-se žiloikš. 18. voz'sadal panihe "Borz' "-žilon alust keitandsolan pramozlanno, nimitihe jogen mödhe. Vl 1899 saudihe "Borz' "-raudtestancijad raudtel Kitaihesai i vl 1900 avaitihe "Suvorovskii"-žilod holitamha stancijad. Aigan mändes ühtištadihe žiloid. Vl 1924 Borz'-žilo kändihe makundan keskuseks, vl 1950 sai lidnan statusad.
Vedimdepo i vagondepo, jauhontegim i elevator ratas lidnas. Borz' om maižanduzrajonan keskuseks kazvatamha villäd. Ende voitegim, lihakombinat i oluden edheotand radoiba lidnas. Venäman armijan motoambujiden brigad seižub Borz'-3-sodalidnudes severziš-se kilometriš lidnaspäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, solakahiden järvidenno, Borz'-jogen hural randal (, Amuran bassein), 690 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Mongolijan röunhasai om vižkümne kilometrad suvhe orhal, Čithasai — 370 km lodeheze avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Krasnokamensk 112 km päivnouzmha orhal vai 155 km avtol i Man'čžurii (Kitai, "Mǎnžōulǐ") 110 km suvipäivnouzmha orhal vai 123 km avtotedme. Raudten toine sarak Čoibalsanhasai ühtenzoitab Mongolijanke.
Klimat om terav kontinentaline päivoikaz. Voden keskmäine lämuz om −2,4..−1,4 C° vilun tal'ven tagut, kezakun-elokun +17..+20 C°, tal'vkun-uhokun −23..−27 C°. Ekstremumad oma −50 C° i +41,3 C°. Paneb sadegid 295..403 mm vodes, kezal tobjimalaz (60..90 mm kuidme kezakus-elokus), i vaiše 31..37 mm redukus-sulakus.
Tobmuz.
Zun-Torei-raudtestancii (109 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Borzin ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez', edel vn 2016 redukud oli Nevondkundan ezimez'.
Edeližed lidnan pämehed (Administracijan pämehed):
Lidnankundan Nevondkundan ezimez' om Julija Sedih vn 2022 redukuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Vladimir Nehamkin (reduku 2016 — tal'vku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 379 ristitud, lidnankundan — 31 496 ristitud, rajonan koume videndest. Kaik 28 874 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36 700 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' om avaitud lidnas vspäi 2014 (saudihe enamba kümned vot).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma medicinine škol (tehnikum) i Krasnokamenskan tegimištoliž-tehnologižen tehnikuman filial.
Hilok (lidn)

Hilok () om Venäman lidn da lidnankund Baikalantagaižen randan suvipäivlaskmas. Se om Hilokan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1895 kuti Transsiban "Hilok"-raudtestancii, nimitihe jogen mödhe. Kätihe radnikžiloks vn 1929 vilukun 9. päiväl. Žilo sai lidnan statusad vn 1951 12. päiväl heinkud.
Hilok-lidn šingotase raudten edheotandoil, vedimdepo i vagonkohenduzdepo ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmaižen palan pohjoižes, Hilok-jogen keskjoksmusen muugotil randoil ( 840 km pitte, Selengan oiged ližajogi), Jablonovii-mägisel'gan alangištos, 800 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Burätijan Tazovaldkundhasai om kaks'kümne kilometrad pohjoižhe, Čithasai om 220 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 261 km raudtedme vai 320 km avtotedme. Lähembaine lidn om Petrovsk-Zabaikal'skii 112 km päivlaskmha orhal vai 152 km avtotedme. «Baikal»-avtote (R-258) om lidnan suviröunaks. Avtote mäneb jogen hural randal, raudte — oiktal randal, nell' avtotesildad ühtenzoitas jogen randoid.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −2,4 C°, kezakun-elokun +14,5..+17,5 C°, tal'vkun-uhokun −18,9..−24,4 C°. Ekstremumad oma −51 C° (uhoku) i +38,6 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om −7,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +6,4 C° (uhoku). Ei voi olda sulasäd vilukus (maksimum −1 C°). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul (heinkun minimum om −2,5 C°). Paneb sadegid 380 mm vodes, enamba kezakus-elokus (64..90 mm kus), vähemba redukus-keväz'kus (4..13 mm kus). Il'man vozne keskmäine relätivine nepsuz om 68,4 %.
Tobmuz.
Kaik kaks' pen't žilod (Žilkin Futor i Sosnovk) mülüdas lidnankundha Hilokan ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Irina Pinajeva (reduku 2019 — uhoku 2023), Vladimir Kudrik (tal'vku 2011 — reduku 2019). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Tat'jana Bihovceva ("Татьяна Быховцева") vn 2022 kül'mkuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Sergei Čerömuškin (reduku 2019 — kül'mku 2022), Lüdmila Kolabina (uhoku 2016 — reduku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 539 ristitud, lidnankundan — 11 616 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 9 948 ristitud. Vl 2017 kaik 10 724 ristitud elihe lidnas i 10 786 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 855 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Vladimir-ruhtinasen jumalanpert' om letud vspäi 2002 i om pühästadud vl 2005. Ph. Jurgii-vägestusenkandajan časoun' om saudud 1990-nzil vozil.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3..6), augotižškol nomer 11, aluzškol nomer 13, kaks' keskškolad (nomer 10 i 13), lapsiden sädamižen "Vdohnovenije"-keskuz («Hengaitez»), rajonan muzikškol, čomamahtoine škol, rajonan lapsiden da norišton sportškol. Hilokan raudteškol om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Krasnokamensk

Krasnokamensk () om Venäman lidn da lidnankund Baikalantagaižen randan suvipäivnouzmas. Se om randan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Krasnokamenskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1968 kuti geologijan žilo tedoidamha uranan löudmižsijad. Vl 1969 sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke, saudihe samha uranad kaivuzmahtusel, kudamban kivendon muju om rusked. Järedad sodaväged sijazisoiš lidnas nevondkundaližen aigan.
Krasnokamensk šingotase uranan samižel tähäsai (Arguninverine tegimištoline kaivuzhimine ühtelmaz), mugažo hilen samižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Argunin mägisel'gan ezimägištol, 535 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kitain röunhasai om vižkümne kilometrad suvipäivnouzmha, Čithasai om 380 km lodeheze orhal vai 550 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Borz' 112 km päivlaskmha orhal vai 155 km avtol i Man'čžurii (Kitai, "Mǎnžōulǐ") 105 km suvipäivlaskmha avtotedme. Raudtestancii om lopuline sarakol Priargunsk-žilhosai. Lidnan pertid mülüdas mikrorajonihe, läz ei ole nimitadud irdoid.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −2,2 C° vilun tal'ven tagut, kezakun-elokun +16,7..+19,8 C°, tal'vkun-uhokun −23,1..−26,8 C°. Paneb sadegid 340 mm vodes, kezal tobjimalaz (107 mm heinkus i 80 mm elokus), i vaiše 37 mm redukus-sulakus.
Tobmuz.
Krasnokamensk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnankundan pämez' (sen Administracijan pämez') om Jurii Didenko (sügüz'ku 2015 — sügüz'ku 2020). Lidnankundan da rajonan Nevondkundan ezimez' om Igor Mereskin vn 2023 redukuspäi, sen edeline ezimez' om Pötr Bezborodov (reduku 2018 — reduku 2023).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 56 670 ristitud, rajonan seičeme kahesandest, vn 2021 — 51 137 ristitud. Kaik 52 811 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 70 tuhad eläjid vl 1987.
Ortodoksižen hristanuskondan Spasan londuseližen mel'kuvan jumalanpert' om saudud vll 2002−2005.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Krasnokamenskan tegimištoliž-tehnologine kolledž, medicinine kolledž, kaivuztegimištoline tehnikum, MIFI:n filial.
Mogoč

Mogoč () om Venäman lidn Baikalantagaižen randan pohjoižpäivnouzmas. Se om Mogočan ümbrikon (edel vn 2023 kezakud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1910 žiloks raudtestancijanno sauvomha Transsiban Amuran raudted. "Mogoč"-stancii om avaitud vspäi 1914, nimitihe jogen mödhe. Gidronim libui evenkan kelen "mongoči"-nimitusespäi: evenkalaižiden "mongo"-heim i "či"-suffiks «kenen». Žilo šingotihe kuldan samižel, i vl 1950 sai lidnan statusad.
Vspäi 1968 sijazihe il'mvägid Mogočas i sauvoškanzihe nügüd'aigaižikš. Lidn om kuldan samižen rajonan keskuseks, sen päedheotandad mülüdas raudten i mecan ümbriradmižen sarakoihe.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Amazaran mägisel'gan ezimägištol, 620 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Mogoč-jogen lanktendan sijas Amazar-jogehe (Amuran hurapol'ne bassein).
Matkad Čithasai om 460 km suvipäivlaskmha orhal vai 585 km «Amur»-avtotedme (R-297). Lähembaižed lidnad oma Skovorodino (Amuran agj) 275 km päivnouzmha orhal vai 345 km «Amur»-avtotedme i Sretensk 215 km suvipäivlaskmha orhal vai 470 km avtol.
Klimat om terav kontinentaline mussonižen pirdoidenke, päivoikaz, kezal eriližešti. Tal'v om kuiv vilu. Voden keskmäine lämuz om −5,1 C°, kezakun-elokun +13,9..+17,0 C°, tal'vkun-uhokun −24,3..−29,3 C°. Ekstremumad oma −51,7 C° (tal'vku, uhoku) i +37,6 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −6,7 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +5,1 C° (uhoku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul (heinkun minimum om −1,7 C°), ei voi olda sulasäd vilukus (maksimum om −3,2 C°). Paneb sadegid 433 mm vodes, enamba kezakus-elokus (83..110 mm kus), vähemba kül'mkus-keväz'kus (29 mm pordos).
Tobmuz.
Mogočan lidnankund oli vll 2004−2023. Čaldonk-žilo (, 284 rist. vl 2010) i koume pen't žilod raudtestancijanno mülüiba lidnankundha Mogočan ližaks. Lidnankundan pind oli 69,38 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2024 sulakus, sen jäl'gmäine pämez' oli Natal'ja Veko vn 2019 sügüz'kuspäi, edeline — Jevgenii Krasnov (tal'vku 2011 — sügüz'ku 2019). Lidnan Nevondkundan ezimez' oli Aleksei Bardahaev vn 2015 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 258 ristitud, lidnankundan — 13 652 ristitud, rajonan viž ühesandest, vl 2021 lidnan — 12 390 ristitud. Vl 2017 kaik 13 442 ristitud elihe i 13 785 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 17 tuh. eläjid vll 1970−1992 (17 884 ristitud vl 1970).
Ortodoksižen hristanuskondan Raštvoiden jumalanpert' om pühästadud vl 2014.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 92), lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Nerčinsk

Nerčinsk () om Venäman lidn da lidnankund Baikalantagaižen randan keskuzpalas. Se om Nerčinskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz oli pandud vl 1653 kozakoil kuti "Nelückii"-varmitez (), tungusalaižiden Gantimur-ruhtinasen mehed vargastiba sišpäi da paloiba sidä lophu vl 1654. Vodele 1657 saudihe ut "Nerčin varmitest" (), nimitihe jogen mödhe. Vodel 1664 Gantimur da völ 40 heimoiden ohjandajad tuliba da andoihe Venäman tobmudele, kändihe kozakoil mugažo.
Vl 1689 Nerčinsk sai lidnan statusad, sil-žo vodel Nerčin kožundakt om allekirjutadud Kitainke täs. Hobedan valamižtegim radoi Nerčinskas. Rahvahanikoiden sodan aigan lidn oli ottud Japonijan sodavägil lühüdaks aigaks. Om kaičenus äi endevanhid pertid lidnas.
Nerčinsk šingotase turizmal i sömtegimištol (leibän edheotand, konditerine fabrik).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suven keskuzpalas, Nerč-jogen () hural randal tobjimalaz, seičemes kilometras sen lanktendan Šilk-jogehe sijaspäi (Amuran bassein), 490 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Čithasai om 210 km päivlaskmha orhal, 300 km raudtedme vai 270 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Šilk nell'kümnes kilometras päivlaskmha avtotedme vai 45 km raudtedme i Balei 44 km suvhe orhal vai 71 km avtol. Vižkilometrine raudtesarak ühtenzoitab lidnad Transsiban Priiskovai-stancijanke () suvhe lidnaspäi. Federaline Amur-trass (M58) mäneb koumekümnes kilometras lidnaspäi.
Klimat om terav kontinentaline, tal'v om hätkeline vilu lujas. Voden keskmäine lämuz om −5,3 C°, kezakun-elokun +14,8..+17,5 C°, tal'vkun-uhokun −25,3..−36,0 C°. Il'man keskmäine vozne relätivine nepsuz om 62,2 %.
Tobmuz.
Pen' Makejevk-žilo (33 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Nerčinskan ližaks.
Edeline lidnan pämez' om Mihail Slesarenko (keväz'ku 2017 — sügüz'ku 2020, sid' radoi Nerčinskan rajonan pämehen).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 959 ristitud, lidnankundan — 14 999 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 lidnan — 15 290 ristitud. Vl 2017 kaik 14 912 ristitud elihe lidnas i 14 945 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 17 tuh. eläjid vll 1979−1992 (17 000 rist. vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan kafedraline Sündun Eläbzdusen päjumalanpert' om saudud vll 1814−1825.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa päivkodid (nomer 4..8, 10, 12, 16), aluzškol (nomer 2), kaks' keskškolad (nomer 1 i 9), lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol N.I. Verhoturovan nimed, rajonan lapsiden da norišton sportškol. Nerčinskan agrarine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Petrovsk-Zabaikal'skii

Petrovsk-Zabaikal'skii () om Venäman lidn Baikalantagaižen randan suvipäivlaskmas. Se om Petrovsk-Zabaikal'skijan ümbrikon administrativižeks keskuseks da palaks. Edel vn 2024 vilukud municipaline ümbrik oli rajonaks, i lidn ei mülünd rajonha, oli erigoittud lidnümbrikoks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1789 kuti "Petran Tegim" (). Vl 1926 se sai lidnan statusad da oli udesnimitadud nügüdläižikš. Lidnan raudtestancii om olmas vspäi 1900, se om Transsiban pala i "Petran Tegim"-nimenke tähäsai.
Petrovsk-Zabaikal'skijan ižandusen päsarakod oma mecan ümbriradmine i sömtegimišt. Raudmetallurgijan i stöklan tegimed ei ole rados.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižes-lodehes, seižub mägidenkeskeižes katl'uses, Baläg- da Mikirt-jogiden kaidoiš alangištoiš (Hilokan i Selengan oigedpol'ne bassein), 800 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Čithasai om 414 km päivnouzmha raudtedme vai 480 km «Baikal»-avtotedme (R258), Burätijan Tazovaldkundhasai — 15..20 km lodeheze. Lähembaine lidn om Ulan Ude 105 km lodeheze orhal vai 200 km avtotedme.
Klimat om vilu subarktižen röunal. Voden keskmäine lämuz om −2,8 C°, kezakun-elokun +13..+16 C°, tal'vkun-uhokun −21..−25 C°.
Tobmuz.
Petrovsk-Zabaikal'skii oli lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon tobmuz om tühjitadud vn 2024 vilukuspäi.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Nikolai Gorünov radoi lidnümbrikon jäl'gmäižen pämehen vn 2023 redukuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Igor' Zaripov ("Игорь Зарыпов", reduku 2018 — reduku 2023), Aleksandr Taranov (2009 — reduku 2018). Jelena Lapuhova radoi lidnan Duman jäl'gmäižen ezimehen vn 2024 redukuhusai, sid' udesnimitihe Dumad Nevondkundaks, i sen nügüdläine ezimez' om Tat'jana Vdovina (reduku 2024—).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 549 ristitud, vn 2021 — 15 015 ristitud (läz kohtaine rajonan ristitištonke). Kaik 16 524 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28..30 tuhad eläjid vozil 1959−1992 (30 945 rist. vl 1979).
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert' om saudud vll 2004−2008.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, viž keskškolad (nomer 1..4, 6), gimnazii (nomer 1), lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, lidnan sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad: Čitan politehnižen kolledžan filial (edel 2016. vot professionaliž-pedagogine tehnikum) i Čitan medicinižen kolledžan filial (ende medicinine škol-tehnikum).
Transport.
Maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Ezilidnelektrojonused ühtenzoittas lidnad Ulan Udenke i Hilok-lidnanke.
"Dekabristad"-raudtestancii () om toine lidnas, sijadase kudes kilometras päraudtestancijaspäi Čitan polehe.
Sretensk

Sretensk () om Venäman lidn da lidnankund Baikalantagaižen randan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas. Se om Sretenskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1689 kuti "Stretenskii varmitez" (), sid' oli tetab kuti "Stretensk" — kaivuzžilo, kozakoiden stanic. Vhesai 1912 Sretenskan raudtestancii oli Transsiban lopstancijaks, edemba kormazihe jüguid jogilaivoihe da toihe Amuradme. Vl 1926 Sretensk sai lidnan statusad da kändihe rajonan keskuseks.
Sretensk šingotase laivansauvomižen tegimel (pened jogilaivad, meblin tehmine). Raudtestancii om Transsiban vižkümnekilometrižen sarakon lopstancijaks Kueng-stancijaspäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Šilk-jogen molembil randoil, 490 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Čithasai om 365 km päivlaskmha. Lähembaine lidn om Nerčinsk 100 km päivlaskmha.
Klimat om terav kontinentaline, keza om mussonižpirdoidenke. Voden keskmäine lämuz om −2,9 C° vilun tal'ven tagut, kezakun-elokun +16,5..+19,5 C°, tal'vkun-uhokun −23,9..−29,3 C°. Ekstremumad oma −50,7 C° (viluku) i +41,3 C° (kezaku). Paneb sadegid 357 mm vodes, kezal tobjimalaz (98 mm heinkus i 83 mm elokus), i vaiše 52 mm redukus-sulakus (kuidme 3..14 mm).
Tobmuz.
Morgul-külä (, 44 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Sretenskan ližaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 850 ristitud, lidnankundan — 6 895 ristitud, rajonan koume kümnendest, vn 2021 lidnan — 6 093 ristitud. Kaik 6 643 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 138 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'jäine radai ph. Jurgii-vägestusenkandajan jumalanpert' (saudihe vl 1890) om kaičenus lidnas videspäi, Mikoi-arhangelan jumalanpertin sauvuz kävutase toižin.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 5, 6), keskškol nomer 1, ehtal'ne keskškol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Sretenskan pedagogine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Šilk (lidn)

Šilk ( [ˈʂɨlkə]) om Venäman lidn da lidnankund Baikalantagaižen randan keskuzpalas. Se om Šilkan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 18. voz'sadan ezmäižel polel kozakoiden vahtkundaks otmaha kävutamižhe jogen alangišton väghižid maid, nimitihe jogen mödhe. Ezmäižen kerdan lidn mainitase kirjutadud purtkiš vl 1765. Vspäi 1914 Transsiban stancii radab Šilkas. Se sai lidnan statusad vl 1951.
Šilk šingotase raudten edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmas, Šilk-jogen hural randpolel (Amuran bassein), kahtes kilometras jogespäi, 490 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Čithasai om 174 km päivlaskmha orhal, 216 km avtotedme vai 248 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Nerčinsk 40 km päivnouzmha avtotedme vai 45 km raudtedme i Balei 52 km suvipäivnouzmha orhal vai 104 km avtotedme.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −0,8 C°, kezakun-elokun +16,8..+19,2 C°, tal'vkun-uhokun −18,9..−24,1 C°. Ekstremumad oma −49,3 C° (viluku) i +40,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −4,1 C° (kezaku, eloku), tal'vaigan maksimum om +5,5 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezaaigan heinkus vaiše (minimum om +0,7 C°), läz ei olele sulasäd vilukus (maksimum +0,3 C°). Paneb sadegid 350 mm vodes. Voden keskmäine relätivine nepsuz om 61,9 %.
Tobmuz.
Mitrofanovo-žilo (, 529 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Šilkan ližaks. Lidnankundan pind om 353,57 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 947 ristitud, lidnankundan — 14 539 ristitud, rajonan koumandez. Vl 2017 kaik 12 784 ristitud elihe lidnas i 13 313 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16..18 tuh. eläjid vll 1959−1996 (18 200 rist. vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: phh. Pedroi- da Pauloi-apostoloiden jumalanpert' (om saudud vl 1906) i Jumalanmaman «Kazvatuz»-jumalaižen jumalanpert' (saudihe vll 2008−2014).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2 filialoidenke, 23, 110), viž keskškolad (nomer 1, 2, 51, 52, avoin keskškol), lapsiden da norišton pert', čomamahtoiden škol, sportškol. Šilkan äiprofil'ne licei om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kamčatkan randan lidnad

Kaik om koume lidnad (, sidä kesken üks' SATÜ) i 2 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Kamčatkan randas.
Jelizovo

Jelizovo () om Venäman lidn da lidnankund Kamčatkan randan suves, Petropavlovskan Kamčatkal lodehline ezilidn. Se om Jelizovon rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha vspäi 2007.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1848 kuti "Vanh Ostrog" (). Vl 1897 udesnimitihe sidä "Zavoiko:ks" () sijaližen gubernatoran kanzannimen mödhe. Vspäi 1924 eländpunkt om olmas nügüdläiženke nimenke, kolnuden Kamčatkal partizanjoukun käsknikan oiktastuseks. Vl 1975 Jelizovo-žilo sai lidnan statusad.
Jelizovon ižandusen päsarakod oma kalan ümbriradmine, lendimportan holitez. Kalanpüdon kompanijad baziruišoiš täs. Lidn om maižanduzrajonan da turizmmaršrutoiden keskuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Avač-jogen randoil, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Petropavlovskan Kamčatkal röunhasai om kümne kilometrad suvipäivnouzmha avtotedme, keskushesai — 30 km.
Jelizovo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 127,77 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 39 569 ristitud, rajonan koume videndest. Kaik 38 771 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 46 929 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Kamčatkan tegimištoline tehnikum i Kamčatkan tehnologijan da servisan kolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline Jelizovo-lendimport ("PKC / UHPP / ПРЛ", 832 tuh. passažiroid vl 2022) otab lidnan keskuzpalad. Sišpäi tehtas reisid Venämadme, mugažo čarterreisid Suvipäivnouzmaižen Azijan maihe, Tokioho i Ankoridžha.
Vilüčinsk

Vilüčinsk () om Venäman lidn da meriport Kamčatkan randan suves. Se om Vilüčinskan lidnümbrikon (vn 2005 sügüz'kuspäi, alištub randale) da SATÜ:n (vn 1992 heinkuspäi, alištub federacijan tobmudele) administrativine keskuz.
Istorii.
Ristitun seižutesed oliba neniš tahoiš edel jäaigad. Ende itel'menalaižed oliba enambuses Vilüčinskan ümbrištos, löuzihe 7 seižutest (2. voz'tuha e.m.e. — 1. voz'tuha meiden erad). "Tarein-lidneihut" () mainitase vn 1739 keväz'kul.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1968 lidnan statusanke Tünen valdmeren laivišton sodameribazaks. "Ribačii"- (vozil 1931−1954 "Uz' Tarj"), "Primorskii"- da "Sel'devai"-žilod ühtištuihe "Petropavlovsk-Kamčatskii-50"-lidnha da tegisoiš sen lidnanlaptoikš. Vhesai 1994 nimitihe mugažo "Primorskii". Lidn om nimitadud lähižen Vilüčinskii-vulkanan mödhe vspäi 1994.
Kamčatkan meritegim om kohendamha vedenalaižid laivoid — «Pohjoižpäivnouzmaine kohenduzkeskuz». Saudihe kalanümbriradajad tegint 1930-nzil vozil. Kamčatkan tedostancii om olmas vspäi 1957.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Avačin lahten Krašeninnikovan karan randoil, 10 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Petropavlovskhasai Kamčatkal om 25 km pohjoižpäivnouzmha.
Klimat om subarktine neps, valdmeren i mussonižen pirdoidenke. Tal'v om vilumb, i keza om lämhemb, mi lähižes Petropavlovskas. Voden keskmäine lämuz om +1,7 C°, heinkun-elokun +11..+13 C°, tal'vkun-keväz'kun −6..−8 C°. Paneb sadegid 978 mm vodes, enamba redukus (141 mm), vähemba sulakus (51 mm) i kezakus (54 mm).
Vilüčinsk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Lidnümbrikon pind — 341,22 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 401 ristitud. Vspäi 1996 kaikiš suremb ristitišt oli 37 400 eläjad sil-žo vodel. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 21 942 eläjad.
Saudihe ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid 1990-nzil vozil: ph. Ondrii Ezikuctud garnizonas i ph. Serafim Sarovalaižen.
Kamčatkan industrialine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Administracijan pämez' om lidnümbrikon pämehen vspäi 2021. Edeline Administracijan pämez' om Galina Smirnova (heinku 2017 — viluku 2021). Lidnümbrikon Duman ezimez' om Vasilii Ševcov vn 2021 vilukuspäi. Edeline Duman ezimez' (lidnümbrikon pämez') om Vitalii Lanin (reduku 2015 — viluku 2021).
Transport.
Avtobusad i maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos.
VA-laivoiden merivaldmad.
Venäman rubl'

Venäman rubl' (; toižed nimed — astaz, plit; ) om Venäman oficialine valüt. Üks' rubl' kogoneb 100 kopeikaspäi.
Rubl' kävutase Abhazijan, Suviosetijan, Kriman territorijoil mugažo.
Regulator om Venälaižen Federacijan Keskuzbank.
Krasnodaran randan lidnad

Kaik om kaks'kümne kuz' lidnad () i 13 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Krasnodaran randas.
26 (lugu)

26 (kaks'kümne kuz') om naturaline, palakaz lugu 25 da 27 keskes.
Abinsk

Abinsk () om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan päivlaskmas. Se om Abinskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud vl 1834 kuti "Abinskan lidnuz". Vspäi 1863 "Abinskai"-stanic oli olmas, Azovan kozakad paniba sen alust. Vl 1962 (7. tal'vku) stanic kändihe "Abinskii"-radnikžiloks. Vl 1963 (23. reduku) radnikžilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.
Abinsk šingotase elektrometallurgižel tegimel (vanuim i vanundprodukcii, 4,3 tuh. radnikoid vl 2021), sauvondmaterialiden pästandal (savič), sömtegimištol (söndtavaroiden kombinat, voitegim pästab maidprodukcijad), meblin fabrikal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Abin-jogen randoil ( 81 km pitte, Kubanin hurapol'ne bassein), Azov-Kubaninveres alangištos, 41 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnodarhasai om kuz'kümne seičeme kilometrad päivnouzmha orhal vai 83 km avtotedme, raudtedme. Lähembaine lidn om Krimsk vižtoštkümnes kilometras päivlaskmha orhal vai raudtedme, 20 km avtotedme.
"Abinskai"-raudtestancii () radab «Krasnodar — Novorossiisk»-keskustal vspäi 1888.
Tobmuz.
Kaik nell' pen't eländpunktad mülüdas lidnankundha Abinskan ližaks: Proletarii-žilo, Šapsugskai-stanic () da kaks' futorad (Berežnoi, Korobkin). Lidnankundan pind — 322,94 km².
Edeližed lidnankundan pämehed (Administracijan pämehed) oma Aleksei Savel'jev (tal'vku 2018 — kül'mku 2021), Väčeslav Ivanov (kül'mku 2017 — tal'vku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 34 928 ristitud, lidnankundan — 36 078 ristitud. Vl 2018 kaik 38 176 ristitud elihe lidnas i 39 268 ristitud kaikes lidnankundas, rajonan kaks' videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 39 511 eläjad vl 2021.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 82,3 %, armenijalaižed — 5,3 %, ukrainalaižed — 2,1 %, grekalaižed — 1,4 %, totarlaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 2,6 %, rahvahuden ozutandata — 5,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken jumalanpert' om saudud lidnas vspäi 2002 vajehtamha ühtennimišt kadonut pühäpertid.
Openduz.
Kaik kümne päivkodid, nell' keskškolad i korrekcine škol-internat ratas Abinskas.
Anapan industrialižen tehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Anap

Anap () om Venäman lidn-kurort da meriport Krasnodaran randan päivlaskmas, sodahoštusen lidn. Se om randan kahesanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Anapan lidnümbrikon administrativine keskuz, mülüb sihe.
Istorii.
14. voz'sadal oli tetab kuti Genujan Tazovaldkundan "Mapa"-kolonii. Ottomanan imperii pani nügüdläižen eländpunktan alust — sauvoi lidnust vll 1781−1782. Kozakad anastiba sidä severz'-se kerdoid sodoiden aigan. Anap kändi Venäman imperijan palaks vl 1829. Om lidnan statusanke vspäi 1846.
Toižen mail'man sodan aigan kurort oli pandud mantazole, udessundutihe 1950-nzil vozil. Raudte tuli lidnha "Anap"-raudtestancijaks vl 1979.
Anap šingotase lebuturizmal (severz'-se millionoid ristituid vodes, merikül'bendrandan kümenikad kilometrid, sanatorijad, tematižed küläd da puištod), sömtegimištol (leibtegim, kaks' vintegint, lihakombinat, maidtegim, oludentegim), sauvondal da torguindal, sauvondmaterialiden i plastmassan pästandal. Lidn om ümbärtud vinmarjan kazvatandan rajonal.
Geografijan andmused.
Lidn-lebutaho sijadase ümbrikon suven päivlaskmas, Mustmeren pohjoižpäivnouzmaizel randal, 11 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kavkazan ezimägištonno.
Matkad Krasnodarhasai om 130 km päivnouzmha orhal vai 165 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Novorossiisk nell'kümnes kilometras päivnouzmha orhal vai 52 km avtotedme i Temrük 43 km pohjoižhe orhal, 55 km avtotedme vai raudtedme.
Klimat om Keskmeren kuivahk, tal'vel voib toda pakaižid pohjoižespäi. Voden keskmäine lämuz om +13,6 C°, elokun +25,4 C°, vilukun +3,3 C°. Ekstremumad oma −23,9 C° (viluku) i +38,2 C° (heinku, eloku). Paneb sadegid 560 mm vodes, enamba kaiked kül'mkus-vilukus (52..68 mm kus). Meriveden keskmäine lämuz +20..+24 C° kezakus-sügüz'kus, tal'vaigan +7..+9 C°.
Tobmuz.
Kaik 51 eländpunktad mülüb lidnümbrikho Anapan ližaks, ühtištadas niid kahesaks küläümbrikoks. Lidnümbrikon pind — 981,86 km², om korktusid 439 metrhasai ü.m.t..
Edeline lidnümbrikon pämez' om Jurii Poläkov (reduku 2017 — heinku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 58 990 ristitud, lidnümbrikon — 70 280 ristitud (Anapata), vn 2021 lidnan — 81 863 ristitud. Vl 2018 kaik 75 865 ristitud elihe lidnas i 185 888 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 88 879 eläjad vl 2020, lidnümbrikon — 208 581 eläjad vl 2024. Vl 2025 kaik 207 879 ristitud oma lidnümbrikon kaikenaigaižikš eläjikš.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 86,0 %, armenijalaižed — 6,6 %, ukrainalaižed — 2,2 %, toižed rahvahad — 4,4 %, rahvahuden ozutandata — 0,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell'toštkümne pühäpertid oma saudud lidnas: seičeme jumalanpertid i seičeme časounäd.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad.
Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad oma Anapan holitišiden sferan kolledž, maižandusen i privatine industrialine tehnikumad, toižiden lidnoiden kolledžiden viž filialad, Venäman FSB:n mererandan kaičendvägiden institut i üläopendusen aluzkundoiden filialad (Krasnodar, Soči, Moskv).