Venäma

Venäma (venäkelel: "Россия" [rɐˈsʲijə]), Venälaine Federacii (lühetud nimi: VF, ), molembad nimitused oma oficialižed; järgeližpaginas mugažo — Venä, om valdkund Päivnouzmaižes Evropas da Pohjoižes Azijas.
Venäman pälidn da kaikiš suremb lidn om Moskv. Vl 2017 kaik oli 15 lidnad Venälaižes Federacijas, kudambiden eläjiden lugu oli enamb 1 mln eläjid: Moskv, Piter, Novosibirsk, Jekaterinburg, Alanovgorod (Alauz'lidn), Kazan', Čeläbinsk, Samar, Omsk, Rostov Donal, Uf, Krasnojarsk, Perm', Voronež, Volgograd.
Venäma om Man kaikiš suremb valdkund pindan mödhe — 17 098 246 km². Vl 2010 Venälaižen Federacijan eläjiden lugu oli 141 927 297 eläjad (ühesanz' sija Mas). Valdkundaline kel' om venäkel', dai mugažo ičeze valdkundaližed keled oma 23 federacijan subjektoiš.
Venäma om Ühtenzoittud Rahvahiden Organizacijan, Ripmatomiden Valdkundoiden Ühtnendan, Evrazijan Ekonomižen Ühtištusen da toižiden organizacijoiden ühtnii.
Istorii.
Vl 862 päivnouzmslavine (Amuižvenälaine) valdkund sündui. Äjad päivnouzmslavižed heimod ühtetas sihe. Möhemba, feodaližen rouhusen tagut, se jagase paloihe — ičenaižihe ruhtinazkundoihe. 13. voz'sadal venälaižed ruhtinazkundad puttas mongoližiden hanoiden tobmuden alle. Vl 1380 venälaine Dmitrii Donalaine-ruhtinaz vägestab Mamai-hanan sodavägid toras Kulikovon pöudol.
16. voz'sadal Moskvan ruhtinazkund (möhemba — valdkund) zavodib lujetas, susedruhtinazkundad ühtetas sihe. Muga ühthine keskustoittud valdkund om sündnu. Ivan IV (Grazii)-carin aigan Venälaine valdkund levitab jalos ičeze röunad. Se anastab Kazanin da Astrahanin hankundoid. 17. voz'sadal, jäl'ges Ivanan IV surmad, Torokaig zavodiše. Pol'šanmaižed sodaväged tuldas Venämha. Vl 1612 venälaine ratnikišt, kudamban ezinenas Minin da Požarskii oliba, vägesti pol'šanmalaižid. Vl 1613 Mihail Romanov valičese da kändase uden carin, Romanoviden dinastii ohjastab Venämad vodelesai 1917.
18. voz'sadan augotišes Petr I-car' zavodib ičeze masštabižed reformad valdkundas da kändab sidä Venäman imperijaks. Pohjoižsodan (1700−1721) jäl'ghe Venälaine imperii sab maid Baltijanmeren randoil. Vl 1812 soda («Tatanmaine voin») zavodiše Napoleonan Francijanke. Venälaižed sodaväged ottihe vägestust neciš voinas evropalaižiden ühtnenuziden valdkundoiden abunke. Vl 1861 maorjanoiktuz om tühjitadud. 19. voz'sadan lop harakterizuiše tegimišton da radajiden lugun kazvol.
Vozil 1905−1907 ezmäine venälaine revolücii tegihe. Vl 1914 Venälaine imperii, Antantan ühtnijan oldes, tuleb Ezmäižhe mail'manvoinha. Vn 1917 uhokul revolücii zavodiše («Uhokun revolücii»), kudamb tühjitab monarhijad i tegeb Venäman tazovaldkundaks. Pordaigaine ohjastuz tedotab voinan jätkmižes, no sügüzel bol'ševikad anastadas tobmut Lenin ezinenas. Vozil 1918−1922 Rahvahanikoiden soda levini, i bol'ševikad otiba vägestust siš. Vl 1922 tedotadas NSTÜ:n sädandas.
Vozil 1941−1945 — Venäman ühtnemine Toižhe mail'mansodha («Surhe Tatanman voinha») Saksanmad vaste.
Vl 1991 Nevondkundaližen Ühtnendan (NSTÜ:n) jagund tegihe, Venäma läksi sišpäi, no jäi nevondkundaližiden kožundkirjutesiden jäl'ghetulijaks.
Geografižed andmused.
Venäma sijadase Pohjoižes mapoliškos, Evrazii-kontinentan pohjoižel. Ümbri 14 procentas Venäman territorijad sijadase Pohjoižen polärižen pirdan taga, igähižen rougun zonas.
Venälaine Federacii om Tünen, Antlantižen (Baltijan meri, Mustmeri i Azovmeri), Jävaldmerin da Kaspijan meren randoil, sen mererandad oma kaikiš pidembad (37,653 km) Man toižihe valdkundoihe rindataden.
Venämal om maröunoid nenidenke valdkundoidenke (častomarašt vaste): Norvegii, Suomenma, Estinma, Latvii, Litvanma, Pol'šanma, Vaugedvenäma, Ukrain, Gruzii (sidä kesken Abhazijanke i Suviosetijanke), Azerbaidžan, Kazahstan, Mongolii, Kitai, Pohjoižkorei; vezivaldkundröunoid Amerikan Ühtenzoittud Valdkundoidenke (Štatoidenke) da Japonijanke.
Venäman agjahižed čokkoimed kontinental: agjahine pohjoine punkt — Čelüskinan nem' Krasnojarskan randas; agjahine suvipunkt — Bazardüzünmägi Dagestanan Tazovaldkundas; agjahine päivlaskmpol'ne punkt — Dežnövan nem' Čukotkan avtonomižes ümbrikos; agjahine päivnouzmpol'ne punkt — Baltijan letejono Kaliningradan agjas. Keskuzpunkt — Vivijärv Krasnojarskan randas.
Kaik om enamba 120 tuhad jogid da ümbri kaht millionad järvid Venämas. Saum vezid — 4,22 %. Kaikiš pidembad joged oma (kirjamišton mödhe) Amur, Lenanjogi, Kamanjogi, Jenisei, Irtiš, Ob', Volg; kaikiš surembad järved (suruden mödhe) — Kaspijan meri (Venäman paloin), Baikal, Ladogjärv, Änine.
Politine sistem.
Valdkundan edeližed Konstitucijad () oliba vahvištadud vll 1905, 1918, 1924, 1936 i 1977. Nügüdläine kudenz' lugul Konstitucii om olmas vspäi 1993, sen mödhe Venälaine Federacii om demokratine federativine valdkund prezidentiž-parlamentiženke tazovaldkundaliženke ohjanduzmahtusenke. Konstitucijan vn 2014 versii om väges.
Valdkundan pämez'.
Venäman pämez' om prezident (), eläjad valitas händast kudeks vodeks. Kahtenden strokun voimuz om olmas. 
Venäman Prezidentiden nimikirjutez:
Käskusenandai tobmuz.
Käskusenandajan tobmuden ülembaine aluzkund om kaks'kodine parlament (Federaline Suim, ): ülähäine kodi (palat) — Federacijan Nevondkund (), alahaine kodi (palat) nimitase Valdkundaližeks Dumaks (ven. "Государственная Дума").
Radonoigendai tobmuz.
Radonoigendajan (Elohopanijan) tobmuden ülembaine aluzkund om Venälaižen Federacijan ohjastuz (), prezident paneb radnikusele sen ezimest — päministrad (). Valdkundaline Dum vahvištoitab päministran kandidaturad.
Mihail Mišustin om päministraks vn 2020 vilukun 16. päiväspäi.
Edeližed päministrad:
Vspäi 2004 Sergei Lavrov radab röunantagaižiden azjoiden ministran.
Nügüdläine kaičendministr om Andrei Belousov (vspäi 2024).
Käskuzkundaline tobmuz.
Käskuzkundaližen tobmuden pä om Venälaižen Federacijan Ülembaine käskuzkund (), sen pertišt sijadase Moskvan keskuzpalas.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Venäman administrativiž-territorialine jagand", "Venälaižen Federacijan subjektad".
Kaik 83 regionad mülüdas Venälaižhe Federacijha (Kriman kahten regionan lugemata):
Kaik om kahesa federališt ümbrikod Venämas vspäi 2016.
Eläjad.
RosStat:an andmusiden mödhe, vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe Venälaižen Federacijan ristitišton lugu oli 141,927,297 eläjad, vl 2021 valdkundan eläjiden lugu oli 147,182,123 ristitud. Venäma om ühesandel sijal ristituiden lugun mödhe toižihe valdkundoihe rindataden. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 148,561,694 eläjad vl 1993.
Venäman eläjiden enambuz (kaks' koumandest) eläb valdkundan evropižes palas, toine koumandez — Uralan taga.
Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe, 71,7 % Venäman eläjid oma venälaižed (lugemata kozakoid i pomoroid täl vodel jo), 3,2 % — kazanin totarlaižed, 1,1 % — baškiralaižed, 1,1 % — čečenalaižed, toižed rahvahad — 11,3 %, rahvahuden ozutandata — 11,6 %. 4617 venämalašt oma vepsläižed (0,003137 %). Venäma om äirahvahaline valdkund, i äjad rahvahad oma .
Läz kaik ristitišt voib pagišta venäkelel. Mamankelen mödhe (2021): venän kel' — 85,45 %, totaran kel' — 3,12 %, čečenan kel' — 1,26 %, baškiran kel' — 1,01 %, toižed keled — 9,16 %. 1276 venämalašt (0,000867 %) pagištas vepsän kelel kut mamankelel.
Uskondan mödhe (2012): ortodoksižed hristanuskojad — 42,9 %, toižed hristanuskojad — 4,4 %, islamanuskojad — 6,5 %, toižed uskojad i religijatomad — 46,2 %. Titul'ne nacii, venälaižed, oma veroližin ortodoksižed hristanuskojad, ka mugažo vepsläižed.
Kaik om 167 lidnad enamba mi 100 tuhad eläjidenke (kül'mku 2018). Koume eläjad nelläspäi oma lidnalaižed (2020).
Rahvahanižanduz.
Venäma om šingotai agrariž-industrialine valdkund, keskmäižen šingotesen. Valdkund om Mail'man torguindorganizacijan da Evrazijan Ekonomižen Ühtištusen ühtnijaks. Venäman ekonomik om nelländel sijal mirun valdkundoiden keskes da ezmäižel sijal Evropan valdkundoiden keskes kogosüdäiproduktan tazostadud ostmižmahtusen mödhe. Vodel 2024 nominaline KSP oli 2,18 trln AÜV:oiden dollaroid ekvivalentas (11. sija mail'mas; US$14,953 ühtele hengele, 68. sija) vai US$6,91 trln tazostadud ostmižmahtusen mödhe (ühtele hengele US$47,299, 48. sija mail'mas). Venäman panend mail'man ekonomikha om 3,24 % (2022). Ižandusen hüvä olend rippub kivivoin da gazan eksportaspäi lujas märas. Valdkundaline velg om madal, KSP:n 35,7 % surtte vl 2024. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Venäman KSP:n sarakoiden keskes oma (vn 2020 tedod): tegimišt 14,8 %, torguind i likkuimiden kohenduz 13,1 %, tarbhaižiden kaivatusiden samine 9,8 %, socialine sarak 8,3 %, sodakaičend 6,5 %, sauvond 5,7 %, finansine sarak 4,9 %, tedotehnine sarak 4,5 %, maižanduz (manradand, mecižanduz, mectuz, kalanpüdand) 4,1 %, tervhudenkaičend 3,9 %, openduz 3,4 %, sidon sarak 2,8 %, elektroenergetine sarak (elektruz, gaz, puru) 2,6 %, administrativižed radod 2,0 %, kul'turelo i sport da lebu dai bobuštused 0,9 %, adivpertiden sarak 0,7 %, toižed radod 0,6 %.
Radotomiden ristituiden lugumär — 3,2 %, radnikoiden — 60,1 % (voden 2023 andmused). Radajiden järgenduz sektoroidme (2016): maižanduz 9,4 %, tegimišt 27,6 %, holitišiden sfer 63,0 %. Keskmäine pauk Venämas om 57 244 rubläd kus (edel valdkundmaksoiden vähendust, vodel 2021). Valdkundan surembad kompanijad oma Venäman raudted, 711 tuhad ristitud radoiba siš vl 2019, mugažo Rosteh 450 tuhanke radajid (2020) i X5 Group — 340 tuhad radnikoid (2020). Vodel 2022 Venämal om saudud eländsijiden 102,7 mln nellikmetrid.
Venäman rahad om venälaine rubl', sen maksmine oli 73,66 rubläd ühtes AÜV:oiden dollaras vl 2021.
Vl 2012 valdkundan päeksport oli kivivoi da londuseline gaz (45 %), kivivoiproduktad (25 %), metallad da metalližed tegesed (8 %), himižen tegimišton produkcii (6 %), mašiništonsauvomižen sarakon produkcii (5 %); toine eksport — söndtavarad (3 %), pumaterialad (2 %). Vl 2019 importan tavarad oliba mašinansauvomižen erazvuitte produkcii, likkuimed da niiden palad, pakuidud zelläd, radiooigendai ladimišt, lendimed, kompjuterad, plastmassad, optižed i medicinižed instrumentad. Eksport ületab importad äi vot. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2023) oma Kitai (Venäman eksportan 34,8 % (sidä kesken Honkong 2,1 %) i importan 54,3 % (s.k. Honkong 1,3 %)), Indii (Venäman eksportan 16,8 %), Turkanma (eksportan 7,9 % i importan 5,2 %), Kazahstan (eksportan 4,1 % i importan 4,7 %), Saksanma (importan 4,7 %).