Čeläbinsk

Čeläbinsk () om Venäman millionerlidn da lidnümbrik. Se om valdkundan seičemenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Čeläbinskan agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Lidn om Venäman järedaks transportsol'meks, raudan da cinkan metallurgijan keskuz. Sigä pästtas surid torvid da ferroühthesuladusid, om äi metallan ümbriradmižen tegimid.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1736 kuti puine lidnuz baškiran Čeläb (Seläb)-külän sijas (). Žilo sai lidnan statusad vl 1781, oficialižikš — vl 1787.
Vozil 1743−1781 lidn oli Isetin provincijan keskuseks, vozil 1804−1919 mülüi Orenburgan gubernijha.
Vl 1892 «Samar — Uf — Zlatoust — Čeläbinsk»-raudte tuli lidnha, tehtihe sidä Transsiban päteks. Lidn šingotaškanzihe teravas, Venäman leibän (ühtenz' surtte) i čajun (kahtenz' surtte) biržad sijazisoiš täs edel revolücijad. Lidn kazvoi lujas ezmäižiden vižvoččiden planoiden aigan da Suren Voinan mändes.
Čeläbinskan ižandusen päsarakod oma metallurgii (rosttumatoi teraz, raudan ühthesuladused, cink, suren diametran torved, profiliruidud terazlava), likkuimiden da sauvondmašinoiden pästand («ČTZ Uraltrak»-traktortegim, avtoližavedamad, tesauvondan mašinad), tömašinoiden tehmine, «Molnija»-časuidentegim.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas, Miass-jogen muugotil randoil (Obin hurapol'ne bassein), Suviuralan pautkilpäi päivnouzmha, katl'uses 200..250 metrad ü.m.t. korktusil. Tulleitomad päiväd ottas voden koumandest. Šeršni-vezivaradim Miass-jogel da koume järedad järved (Smolino, Pervoje, Sineglazovo) mülüdas lidnan territorijha. Miassan hural randal Ural-region om, oiktal randal Sibir' augotase.
Matkad lidnaspäi Moskvhasai om 1879 km päivlaskmha. Matkad Jekaterinburghasai om 200 kilometrad pohjoižhe. Kopeisk om Čeläbinskan päivnouzmaine kaimdailidn, ned röunatadas toine toiženke.
Klimat om ven kontinentaline kuivahk teravan kontinentaližen klimatan röunal. Voden keskmäine lämuz om +3,2 C°, kezakun-elokun +17,1..+19,3 C°, tal'vkun-uhokun −11,1..−14,1 C°. Ekstremumad oma −48,7 C° (viluku) i +39,2 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om −3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +9,8 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +3,3 C°). Paneb sadegid 430 mm vodes, enamba heinkus (87 mm), vähemba tal'vkus-keväz'kus (16..21 mm kus).
Tobmuz.
Čeläbinsk jagase seičemeks administrativižeks rajonaks (vspäi 2014 — municipaliženke statusanke), sen ližaks enamba 20 eländpunktad-žilod mülüdas lidnümbrikho, kaik ned oma jagadud rajonidme. Administrativižed rajonad: Kalininan, Kurčatovan, Leninan, Metallurgine, Nevondkundaline, Traktortegimen da Keskuzrajon.
Eläjad.
Vl 1913 lidnan ristitišt oli 65 100 eläjad. Se ületi millionad vn 1976 redukus i oli 1,029,522 eläjad vl 1979. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon eläjiden lugu oli 1,130,132 ristitud, vn 2021 — 1,189,525 ristitud. Kaikiš suremb lidnümbrikon ristitišt oli 1,202,371 eläjad vl 2018.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 82,9 %, totarlaižed — 4,8 %, baškiralaižed — 3,0 %, ukrainalaižed — 1,4 %, saksalaižed — 0,6 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,7 %, rahvahuden ozutandata — 4,2 %.
Severz'-se hristanuskondan i islaman pühäpertid da judaizman pühäpert' oma saudud lidnas.
Transport.
Avtobusad, trolleibusad, tramvaid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten om sauvomižes vspäi 1992, kiruhtramvain sisteman avaiduz planiruiše sen sijas vl 2025. Äiluguižed sildad ühtenzoittas Miass-jogen randoid. Läz 20 raudtestancijad da platformad ratas Čeläbinskas. Rengazavtote 140 km pitte ümbärdab lidnad.
Rahvahidenkeskeine civiline "Čeläbinsk (Balandino)"-lendimport I.V. Kurčatovan nimed ("CEK / ЧЛБ / USCC / УСЦЦ", 1,65 mln passažiroid vl 2018) sijadase 18 kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi. Sišpäi tehtas reisid Evropan da Keskuzazijan maihe, Venämadme tobjimalaz, mugažo čarterreisid lebutahoiže.