Ročinma

Ročinma (), täuz' oficialine nimituz — Ročinman Kunigahuz ( [ˈkôːnɵŋaˌriːkɛt ˈsvæ̌rjɛ]), om valdkund Pohjoiževropas, Skandinavijan pol'sarel. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Stokhol'm.
Ročinma ei mülünd nimiččihe sodaühtištusihe hätken aigan, no takai kätas PAKO:n ühtnijaks vspäi 2022, i om sen ühtnijan vn 2024 keväz'kun 7. päiväspäi. Valdkund om ÜRO:n ühtnijan vspäi 1946, Evropan Nevondkundan (1949), Pohjoižen Nevondkundan (1952), OEVÜ:n (1973), MTO:n (1995), om EÜ:n ühtnijan vspäi 1995, ühtneb Šengenan kožundkirjuteshe vn 1996 tal'vkun 9. päiväspäi (tuli väghe vl 2001).
Istorii.
Ühtenzoittud ročin kunigahuz om olmas 12. voz'sadan augotišespäi. Valdkund kändihe Evropan znamasižeks sodavägeks 17. voz'sadal mahtavan armijan tagut, šingoti torguindad Afrikan maidenke. Baltijan meren randišton tobj pala oli alištunu kunigahan tobmudele.
Jäl'geližel voz'sadal Ročinma kadoti läz kaikid sanuzid territorijoid. Valdkund sai kilt Pohjoižes sodas (1700−1721), Estinman i Livonijan territorijad oliba mödud Venämale Ništadtan kožundaktan mödhe. Venäman imperii tegihe dominirujaks Pohjoiževropas, i vl 1809 Suomenman territorii läksi Venämaha. Vozil 1814−1905 Ročinma oli Ročinman da Norvegijan Ühtnendan palaks.
Socialine käskusišt laski kundale i ižandusele šingotadas teravas 20. voz'sadan augotišespäi.
Valdkundan ezmäine Konstitucii () oli olmas vspäi 1809. Jäl'gmäine kahtenz' lugul Konstitucii om väges vspäi 1974, i sen udistamižed oliba läz kaikuččel vodel.
Geografijan andmused.
Ročinma om mavaldkundröunoiš Norvegijanke päivlaskmas (röunan piduz — 1666 km) da Suomenmanke pohjoižpäivnouzmas (545 km). Ühthine röunoiden piduz — 2211 km. Baltijan meren randanpird om 3218 km. Valdkundan pind — 450 295 km². Mec otab territorijan 68,7 % (2018), kahtenz' sija Evropas Suomenman jäl'ghe.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Kebnekaise-mägi (2106 m). Järved ottas läz man territorijan kümnendest, Venern (5545 km²) da Vettern (1898 km²) oma kaikiš surembad niišpäi. Kaik om läz nelläd tuhad järvid üht nellikkilometrad suremba. Joged lanktas Botnižhe lahthe tobman palan, niišpäi znamasižed oma Kaliksel'ven, Šellefteel'ven, Umeel'ven i Turneel'ven, no kaikiš suremb om langenii Kattegat-sal'mhe Klarel'ven—(Venern)—Göta-El'v-jogisistem.
Klimat om ven kunigahusen tobmas palas kacmata pohjoižhe sijadushe, Gol'fstrim-merijoksmuz pehmitab sidä suvipalas. Pohjoižpalas klimat om kontinentaližemb, tal'ved oleldas vilumbad, mägirajoniden klimat om subarktine. Evropan il'man lämuden absolütine minimum om fiksiruidud Ročinman pohjoižes (−53,3  C°, Laksbaken), ku ei lugeda Venäman evropišt palad.
Londuseližed pävarad oma metallad (raudkivend, vas'k, hahktin, cink, kuld, hobed, vol'fram, urankivend), arsen, palab šoidkivi, mec, gidroenergii.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine parlamentine konstitucine monarhii. Valdkundan pämez' om Karl XVI Gustav-kunigaz vspäi 1973, hän om ezitajan valdatusidenke, paneb päministrad () radsijha — parlamentan lidirujan partijan ezimest tobjimalaz. Radonoigendai tobmuz om ohjastusel () päministranke, ministrišt pidab vastusid parlamentan edes. Pidab parlamentan ühtnijoiden äniden enambuz vahvištamha znamasižid pätandoid. Sodaväged alištudas ohjastusele.
Parlament om üks'kodine Riksdag (mugažo ročikš) 349 ezitajanke. Kaik rahvaz valičeb sen ühtnijoid nelläks vodeks.
Parlamentan ühtnijoiden valičendad oleldas sügüz'kun koumandel pühäpäiväl, ühten aigan sijaližidenke valičendoidenke agjoiden parlamentoihe — "landstag:oihe". Mugomad järgenduseližed valičendad oliba vn 2022 11. päiväl sügüz'kud.
Ul'f Kristersson radab päministran vn 2022 redukun 18. päiväspäi. Edeližed päministrad oma Magdalena Andersson (30. kül'mku 2021 — 18. reduku 2022), Stefan Löven (3. reduku 2014 — 30. kül'mku 2021).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Ročinman administrativiž-territorialine jagand."
Ročinma jagase kaks'kümneks ühteks agjaks (), ned alajagasoiš 290 kundaks (kommunaks, , vl 2008).
Eläjad.
Vl 2012 valdkundan eläjiden lugu oli 9,555,893 ristitud, vl 2014 — 9,723,809 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'. Kaikutte nellänz' eläi om verazmaiženke augotižlibundanke, hän vai hänen kazvatajad sünduiba verhiš maiš.
Rahvahad (2017): ročilaižed — 81,5 %, sirijalaižed — 1,7 %, suomalaižed — 1,5 %, irakalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 13,9 %.
Uskondan mödhe (2017): Ročinman lüteranine jumalankodikund — 60,2 %, toižed uskojad (heiden kesken riman katolikad, ortodoksižed hristanuskojad, baptistad, islamanuskojad, judaistad i buddistad) — 8,5 %, religijatomad i märhapanendata — 31,3 %.
Toižed sured lidnad (enamba 140 tuh. ristituid, surembaspäi penembha): Göteborg, Mal'mö, Uppsal. Kaik om 133 lidnankundad valdkundas, niišpäi 19 oma enamba mi 50 tuh. eläjidenke. Kahesa eläjad ühesaspäi oma lidnalaižed (2020).
Rahvahanižanduz.
Ročinma om šingotadud ma oigetud eksportha ižandusenke, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Ülänacionaližiden korporacijoiden läz pol'sadad oma Ročinman rezidentikš. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 623 mlrd US$ ekvivalentas (25. sija mail'mas; vai US$58,529 ühtele hengele, 14. sija), tazostadud ostmižmahtusen mödhe — 736 mlrd US$ (40. sija; vai US$69,177 ühtele hengele, 18. sija). Industrijan päsarakod oma raudkivendon samine i terasen metallurgii, pörutügiden tehmine, radioladimišt (mobiližen sidon täht päpaloin) i telefonpaloiden pästand, cellülozbumagaine tegimišt, likkuimiden (kebnavtod, jüguavtod, avtobusad, motociklad, sodaavtod) i sauvondtehnikan tegimed, sömtegimišt. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz — 1,6 %, tegimišt — 33,0 %, holitišiden sfer — 65,4 %. Radajad sektoroidme vl 2014: maižanduz 2 %, tegimišt 12 %, holitišiden sfer 86 %.
Valdkundan päeksport om mašiništ tegimišton täht da koditehnik (läz 10 %), bumag kirjutamha (8 %), telefonmašiništ (6 %), kivivoi (6 %), likkuimed (lumiavtod, gol'favtod) da niiden palad (6 %), zelläd (5 % — penicillin, streptomicin); toine eksport — teraz da raudkivend (4 %), tehnik sauvomha transportteid (2 %), mebel' (1 %). Ročinma importiruib nenid tavaroid: mašiništ, kivivoi da sen produktad, himižed substancijad, likkuimed, söndtavarad, sobad. Vl 2017 eksport ületi importad läz kümnendeshe. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2017): Saksanma (Ročinman eksportan 11,0 % i importan 18,7 %), Norvegii (eksportan 10,2 % i importan 8,2 %), Alamad (eksportan 5,4 % i importan 8,8 %), Danii (eksportan 6,8 % i importan 7,2 %), Suomenma (eksportan 6,9 % i importan 4,7 %), Sur' Britanii (eksportan 6,2 % i importan 5,2 %), Kitai (eksportan 4,6 % i importan 4,6 %), AÜV (eksportan 6,8 %), Bel'gii (importan 5,0 %).