tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Likui kirjišt

Likui kirjišt om transportlikkuim (avtobus tobjimalaz, erašti jüguavto), kudambas seižutadud paličad vai vitrinad oma olmas kirjoiden transportiruindan täht. Mugoižed likujad kirjištod oma sättujad peniden i edahaižiden eländpunktoiden täht, kus järgeližen kirjišton sädand ei ole azjanmödaine.
Ezmäine likui kirjišt radaškanzi AÜV:oiš vl 1839, se oli školoiden täht i kaik kirjad oliba paindud ühtel-üks'jäižel pästandkodil. Oigetas likujan kirjišton päiväd AÜV:oiš joga vodel sulakus.
Kirjišt voib likkuda mugažo arvoimižihe kacten: živatoil (mägitahondas i golliš maiš), kateras, koumekezraižen velosipedan tagabesetkal, ližavagonas.
Venäman voz'tuha

«Venäman voz'tuha»-muštpacaz () om Venäman monument. Se om sätud Piteriš, todud jogidme i pandud Surhe Uz'lidnha vll 1861−1862 legendarižen varägoiden kucundan Venähä voz'tuhaižen jubilejan oiktastuseks.
Muštpachan projektan avtorad oma skul'ptorad Mihail Mikešin, Ivan Šreder i arhitektor Viktor Gartman, valitihe konkursan mödhe 52 projektaspäi. Muštpacaz sijadase kümnemetrižel manalaižel alusel Uz'lidnan detincas, Sofijan päjumalanpertin kohtas. Ende toine muštnik oli sen sijas, vn 1812 Uz'lidnan rahvahansodavägiden oiktastuseks, sirtihe sidä torgule Bajarišton Suiman sauvusen kohtas. Monument om avaitud vn 1862 sügüz'kun 8. (20.) päiväl Aleksandr II-imperatoran olendas. Om udessündutadud murendusen jäl'ghe Suren sodan aigan vl 1944. Mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gushe vspäi 1992.
Muštnik om tehtud bronzaspäi neovizantijan stiliš. Se om 15,7 metrad kortte.
Secret Star

Secret Star, om tutab mugažo kut Salü, todesine nimi — Sabina Lürenbaum (; sünd. 1965, Osnabrük, Alasaksonii, Saksanma), om saksalaine evrodiskopajatai hätkelitomanke karjeranke.
Ezini «Optimal»-gruppas (vlpäi 1983 vhesai 1985) kut päsolist (C. C. Catch:anke). Jäl'ges gruppan čihodamišt hän ezipakiči kontraktan Diter Bolenanke, no heiden partnörižed kesksidod ei vastnugoi.
1987-ndes vodes hän änetoiti "Shy Shy Sugarman"-pajon «Jack's Project»-kollektivan mülükundas. Necil kompozicijal oli eraz satuz (sen paloin, tetab venälaine DJ Oleg Minajev änetoiti sen pajon jumoristine kaver "«Ох уж этот взгляд...»"-nimenke).
Mec

Mec om kattud pukazmusil Mašurun pindan pala.
Märhapanendad.
Mec om ekologine sistem, biogeocenoz, kudambas pud oma päižeks elonformaks.
Mec — londusen pala. Voib kacta «mec»-tärtust erazvuiččil tazopindoil. Se om biosferan palaks globaližes masštabas, se voib olda ištutadud mec sijaližes el'genduses. Voib otta mecad londusen zonaližeks alajaguseks mugažo, biologižen provincijan jaguseks, nimitadud vai ei mecmassivaks, ekosistemaks.
ÜRO:n Söndtavaroiden da maižandusen organizacii märhapaneb mecad kut «matarh enamba mi 0,5 ga pindanke, kudambal pud kazdas korktemb mi viž metrad kronoiden ümbištusen märanke enamba mi 0,1, vai om puid, kudambad voidas sadas necil tarhal niihe röunznamoičendoihesai».
Ühthine pind.
Meczon ottab läz 9,4 procentad Man pindad da läz koumandest kuivman pindad, nece om 38 mln km². Necen meczonan polišk mülüb tropikoihe, nelländez levitase Pohjoižmapoliškos. ÜRO:n arvoimižen mödhe, Venäman mecan pind om 8,5 mln km² (851 mln gektarad), Rosleshoz:an andmusiden mödhe, miččid lugetas toižel metodal, voden 2011 augotišes mecfond oli 1183,3 mln. gektarad, 797,1 — kattud mecal.
Palatoi lugu

Palatoi lugu om naturaline lugu, miččel om vaiše kaks' erast naturališt jagajad: üht da ičeze. Kaik toižed naturaližed lugud, paiči ühtes, nimitasoiš palakahikš luguikš. Muga kaik ühten enambad naturaližed lugud jagasoiš palatomikš da palakahikš. Luguiden teorii tedoidab palatomiden luguiden ičendoid. Originaližed elementad sättudas palatomile luguile renghiden teorijas.
Vn 2018 vilukus kaikiš surembal tetabal palatomal lugul (277 232 917 − 1) oli 23,249,425 decimališt lugud.
Evklid ozuti ičeze teoremas läz 300 vodes edel meiden erad, miše palatomiden luguiden verd om lopmätoi.
Palatomiden luguiden jäl'genduz zavodiše muga:
 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113, 127, 131, 137, 139, 149, 151, 157, … (A000040-jäl'genduz OEIS:as).
 formula_1
Catch the Hits

«Catch the Hits» ("Püda hitoid") om C. C. Catch-vändajan kompiläcijanal'bom. Se om pästtud vodel 2005.
Bustrofedon

Bustrofedon (amuižgr.: "βοῦς" — «härg» i "στρέφω" — «kändan») om kirjutandan mahtuz, konz kirjutandan čuraduz vajehtelese päliči rives. Ku ezmäine rivi kirjutase oiktalpäi hurale, ka toine — huralpäi oiktale, koumanz' — möst oiktalpäi hurale i m.e. Nece kobaiduz koskub härgan likundha pluganke pöudol. Kirjutandan čuradusen vajehtusen aigan kirjamed kirjutihe zerkolmahtusen mödhe.
Bustrofedon putub Luvijan, Suviarabijan, etruskan, grekan, Penen Azijan i toižiden kirjkeliden erikoiden muštnikoiš.
Žirinovskii Vladimir

Vladimir Vol'fovič Žirinovskii (; sünd. 25. sulaku 1946, Alma-At, Kazahstanan NST, NSTÜ — kol. 6. sulaku 2022, Moskv, Venälaine Federacii) oli tetab nevondkundaline i venämalaine valdkundmez'.
Mez' radoi Valdkundaližen Duman varaezimehen (2000−2011). Venäman liberaliž-demokratižen partijan (VLDP) alusenpanii da ezimez' ičeze surmhasai, Evropan Ministrišton parlamentižen assamblejan delegat (1996−2008). Žirinovskii ühtni Venäman Prezidentan valičendoihe kuz' kerdad (1991, 1996, 2000, 2008, 2012, 2018).
Biografii.
Tuleban aigan politikanmez' openui i lopi opendust Almatin keskškolas nomer 25 Dzeržinskijan nimed. Vll 1964−1970 Žirinovskii sai üläopendust Päivnouzmman keliden institutas (Azijan i Afrikan maiden institut vspäi 1972, Moskvan valdkundaližen universitetan pala) «Turkan kel' da literatur»-specializacijanke. Vll 1965−1967 openui Marksizman-leninizman universitetas mugažo, sen rahvahidenkeskeižiden kosketusiden fakul'tetas. Institutan jäl'ghe služi armijas. Vll 1972−1977 mez' openui MVU:s Lomonosovan nimed toižen kerdan, sen ehtaližes palakundas, i sai juridišt opendust.
Žirinovskii zavodi oficialižen politižen radmižen vl 1988. Mez' mahtoi pagišta nelläl kelel venäkelen ližaks: anglijan, francijan, saksan i turkan kelil.
Karr Sara Rouz

Sara Rouz Karr (; sünd. 13. kül'mku 1984, Kalifornii-štat, AÜV) om amerikalaine enzne aktris, fil'mdihe laps'aigan vozil 1990−1995. Hänen kaikiš tetabambad rolid oma «Päivkodin policijalaine»-, «Bethoven 1»- da «Bethoven 2»-fil'miš. Edesti rolid TV-serialoiš mugažo.
Edelespäi 2003-ndes vodes hän lopi «New College»-openduzsijan Florid-štatas. Hänen edesine elo om tundmatoi.
Narv

Narv (, ) om toponim Estinmas, Venämas i Vaugedvenämas, mugažo estin kanzannimi. Se voib znamoita:
Man'kin Ivan

Ivan Pavlovič Man'kin (; sünd. 9. reduku 1924, Karpovk, Karjalan ANST, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 9. keväz'ku 1984, Petroskoi, Karjalan ANST, Venäman NFST, NSTÜ) oli nevondkundaline valdkundmez' da kompartijan šingotai. Vepsläine.
Vll 1971−1979 mez' oli Karjalan ANST:n ministrišton ezimehen varameheks i ezmäižeks varameheks. Vll 1979−1984 hän radoi necen tazovaldkundan Ülembaižen Nevondkundan prezidiumas sen ezimeheks.
Narv (jogi Estinman i Venäman röunoiš)

Narv (, ) om jogi Estinman i Venäman Leningradan agjan röunmal. Jokseb Peipusjärvespäi (30 m ü.m.t.) Baltijan meren Suomen lahten suvhe.
Narv-jogen piduz om 77 kilometrad, basseinan pind om 56 200 km². Jädub vidhe polenke kuhusai vodes, madalvezi oleskeleb kezal.
Jogen amuine nimi om Alukse, toine Bek-nimituz oli kävutandas Ročinman tobmuden aigan 17. voz'sadal. Koume lidnad sijadasoiš jogen randoil: Narv i Narv-Jogensu (Estinma), Ivangorod (Venäma). Koume sildad ühtenzoittas jogen randoid. Narvan vezivaradim om saudud jogen keskjoksmuses vll 1950−1955. Narv om laivjogeks alajoksmuses i vezivaradimel.
Roksana (pajatai)

Roksana (; sünd. 1967, Ven, Avstrii) om avstrijalaiž-saksalaine evrodiskopajatai hätkelitomanke karjeranke.
Hänen muzikkarjer augotase vl 1981. Debütine «Charlene»-singl om pästtud vl 1985, i linni populärižeks evropalaižiš čartoiš, mugažo sil oli eraz satuz NSTÜ:s. Necen pajon Bad Boys Blue:n kaver om änetadud kahtes vodes päliči (heiden versii oli populärine mugažo, hot' ei olend pästtud singlaks).
Pajatai pästi völ kaks' singlad edelespäi, no ned oliba vähemb satusekahad. Vl 1987 Roksana ezini «New Romance»-duetan mülükundas; se projekt äneti vaiše üks' singl i čihozi.
Koreb Elidaspäi

Koreb (Koronbos) Elidaspäi (; sünd. ?, Ilii-agj ("Elid"), Amuine Grekanma — kol. 8. voz'sada edel m.e., sigä-žo) oli znamasine pap' vai eraz keitai, kudamb linni ezmäižeks (tetabišpäi) vägestajaks Olimpižiš vändoiš (ezmäižed Vändod oliba 776-ndes vodes edel m.e.).
Hän ezini joksijaks 192-metrižel distancijal.
Pitarke

Pitarke (, arag.: "Pitarc") om pen' küläkund, municipalitet Ispanijan päivnouzmas, Teruel'-provincijas.
Pind om läz 54 km². Pitarken eläjiden lugu oli 96 ristitud 2010-ndes vodes, 91 ristitud 2016-ndes vodes.
Trochalopteron lineatum

Trochalopteron lineatum (vai "Garrulax lineatus", «jonoikaz penzhištoneläi») om linduiden levitadud erik "Trochalopteron"-heimos. Irlandiž-britanine Vigors-zoolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1831.
Erikon eričud elädas Keskuzazijan i Suviazijan neniš valdkundoiš: Afganistan, Butan, Kitai, Indii, Nepal, Pakistan, Venäma, Uzbekistan, Tadžikistan.
Lind sötlese kazmussömäl päpaloin: semned, marjad, pened plodud. Žoubib gavedid kevädel da kezaaigan. Pezoitelese penzhištos, kaik om koume-nell' munad munindas vihandan mujun taivazman polhe ližamujunke.
WASP-64

WASP-64 om erigoittud («üks'jäine») tähtaz Sur' Koir-tähthištos. Se om 1220 vauktuzvodes meišpäi (läz 374 parsekad). Tähthan nägui mär om +12,29m.
Pakuine tähtaz om spektraližen G7-klassan, läz ühtensurtte Päiväiženke. Toižed harakteristikad oma sen pojavad, no tähtaz 3,6±1,6 milliardad vozid igänke om noremb mi Päiväine, i punose ümbri värtmudes teravamba (15,8±3,7 päiväd).
Vl 2019 WASP-64 sai tošt "Atakorak"-nimitust () Togon kaikiš znamasižemban Atakor-mägisel'gan mödhe.
Jupiteran surtte palab WASP-64b-planet punose ümbri tähtast lähižedme orbitadme, se om löutud vl 2012, pörundan pord orbital om 1,57 päivest.
Päč

Päč om ladeh erazvuiččiden sauvusiden lämbitusen täht (pert', kül'bet' i tž.) vai tehnologižen processan täht, kus pidab korktad temperaturad (leibän paštand, keramikan poltand, metalloiden termižümbriradmine, laboratorižed tedoidused).
Päčiden toižendad.
Päč konstrukcijan toižendoiden mödhe panese palamha koval (haugod, puhil', kivihil', turbaz), nozolal (kerosin, mazut, kivivoi i tž.) vai gazanvuiččel poltusel (tobjimalaz londuzgaz), vai elektrusel (elektropäč).
Kodiš kävutadud päčid koval poltusel jagase kahteks toižendaks: kanaližed päčid (gazoiden likundanke väges tehtud) da päčid gazoiden joudjan likundanke (kuupakakahad). Ezmäižikš mainitadud päčid erinedas vuivodan konfiguracijan mödhe: kanalidenke tehtud jäl'geti, sistem vastvalunke (suomen, Finnish counterflow system), kombiniruidud i tž.
Istorii.
Kaikiš amuižembad päčid oliba löutud Keskmäižes Evropas, niiden igä om läz 29 tuhad vot edel meiden erad. Niikš oliba süvendused räkištamižele da kehundale jurtiden südäimes miše keitta mamontad. 20,000 vodessai edel meiden erad Ukrainas kävutihe süvendused palabiden hilidenke kattud tuhkal. Sömižed käroudihe lehtesil da panihe päle, sid' kattihe mahudel. Löutud Mežiričan lageriš kai-kuččes tehtud mamontanluišpäi pertiš om lezi, kudambad kävutihe lämbitusen da sömän keitmižen täht.
Päčid kävutihe Indižes alangištos sigä elänuzil kul'turoil, i mugažo Egiptas edel dinastijoid. Läz 3200 vot edel meiden erad kaikutte pert' löndsavičuišpäi oli päčinke žiloiš Indišt alangištodme. Päčid kävutihe sömäd keitmaha da savičud tehmaha. Läz 5000−4000 edel meiden erad civilizacijad edel dinastijoid Egiptas kävutihe poltandpäčid da päčid kuivandan täht paštatest tehmas.
Kulinarijan tedoidajad meletaba, miše arni grekalaižed kändiba leibän paštand čomamahtoks. Päčid, miččihe leib sijadase paštmaha päčiocan polespäi, oliba ratud amuižes Grekanmas. Grekalaižed sädiba äi tahthan toižendoid, nižunikoiden formid da leibän serviruindmahtoid erazvuiččel sömäl. Leibänpaštandan maht šingotihe da tehtihe professijaks, leibän torguind-ki, sikš miše leib pašttihe ei kodiš, a opetud radnikoil mömha. Se sömtegimišton sugu om üks' vanhembaižišpäi.
Veroline päč.
Päč panese palamha torveta ("must päč") vai torvenke ("vauged päč").
Päč om kodin päkeskuz.
Nevest, prostides kodinke, tuli da kosketi päč, pakiči sil armastust. Konz' nevest oli tulnu ženihan uden pertin südäimehe, hän ezmäižikš tuli päčele da pakiči sil laskendad ičeze elämha.
Veroližen päčin palad.
Ku pertiš om karzin, se päč om seibhiš. Läz päčid om karzinlaud (karzinlava).
Jahtel'j

Jahtel'j () om Venäman pen' jogi Sverdlovskan agjan pohjoižes, Ivdelin lidnümbrikos. Om Vižai-jogen üks' ližajogišpäi, lankteb sihe huralpäi 23. kilometral. Mülüb Irtiš-jogen hurapol'žhe basseinha.
Jogen piduz om 15 kilometrad.
Mendosa Serhio

Serhio Džovani Mendosa Eskobar (; sünd. 23. semendku 1981, Progreso (Joro), Gonguras) om gondurasalaine futbolist, oiged kaičii.
Sportnik om nügüdläine Gvatemalan «Universidad SC»-futbolkluban vändai.
Ičeze kar'jeras Mendosa vändi Gondurasan koumes kaikiš vägevambas klubas, zavodi «Real Espanja»-klubas, sid' jätksi «Olimpijas» i oli «Montagua»-kluban vändajan. Gondurasan futbolühthižjoukun enzne vändai, ühtni sen 52 matčha vll 2002−2010 i löi üht golad sebranikmatčan aigan Venesuelad vaste.
Kamenist (Jelenä Guran alangišt)

Kamenist (, ) om kukkaz Pol'šanman suvipäivlaskmas, Jelenä Gur-lidnan pirdas. Kukkaz om Sudetad-mägiden palaks, mülüb Jelenä Guran alangišton pohjoižhe.
Kukhanpä om 412 metrad ü.m.t. kortte, meckazmusišt kattab sidä. Lidnalaižiden kezapertid ümbärtas kukkast. Turistine takaine läbitab kukhanpäd. Kamenist sijadase Jelenänmägel, pol'kilometras suvhe raudtesol'melpäi. Pautked oma venod, kukhanpä om nügu i kall'oikaz.
Nagriž

Nagriž () om üks'vozne vai kaks'vozne heinäsine kazmuz, Kapust-heimon Kapustižed- (), vai Ristänikoižed-sugukundan () erik. Lugetas läz kümnikad alaerikoid.
Kazvatand.
Ottihe kul'turiviruimha enamba 40 voz'sadad tagaz. Kodima — Päivlaskmaine Azii. Kazvatihe Amuižes Egiptas, Grekanmas, Rimas. Oli Venän päižeks maploduks edel kartohkan otandad kävutamižhe.
Jur' kazvab sanktaks, südäin oleleb pakuine vai vauged. Jur'lehtesed oma järedad. Änikoičii seikh kazvab kahtel vodel vai sil-žo vodel ku ištutihe värin, seikh om korged i om äi lehtesid. Jagadas aigaližhe i möhäižhe, möhembaine kožub varha tal'veks. Voib kazvatada aigaližen nagrhen kaks' satust vodes.
Nagrhen sötmižsortad nimitasoiš turnepsaks.
La Šaplod

La Šaplod (, oks.: "La Chapela Auda") om pen' lidn da kund (kommun) Francijan keskuzpalas, Overn' — Ron — Al'pad-regionan lodehes.
Vinan tehmižen Monlüson-regionan pala. Sijadase 197..380 m ü.m.t. korktusil.
Vl 1990 kundan eläjiden lugu oli 982 ristitud. Edeline lidnanpämez' om Marc Guillaumin (2008−2014).
Colchicum autumnale

Colchicum autumnale om kazmusiden erik, mülüb "Colchicaceae"-sugukundha.
Kazvab läz kaiked Evropadme päiči Skandinavijas i pohjoižes Venämas. Se om äivozne heinäsine änikoičii "morii" kazmuz.
Kazvatadas änikoihe näht i samha zell'torhut.
Doddiella maindroni

Doddiella maindroni om gavedin erik Scelionidad-sugukundaspäi ("Scelionidae"). Francine Žan Risbek-zoolog (1895−1964) avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1955.
Gaved' om Kanadan endemik. 
Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Paundstak

Paundstak (, korn.: "Tregorlann") om külä da civiline tulend Suren Britanijan suvipäivlaskmas, Anglijan Kornuoll-grafkundas.
Istorii.
Paundstak-usadib mainitase aigkirjas vl 1086.
Nened aluzkundad oma Paundstakas: kinoteatr, jumalanpert', kafe.
Geografijan andmused.
Külä sijadase grafkundan pohjoižpäivnouzmas, ühtes mijläs Atlantižen valdmeren randaspäi.
Vn 2001 Suren Britanijan rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 805 ristitud.
Nekrasov Aleksandr

Aleksandr Ivanovič Nekrasov (Gamsa — «Gamalaine») (komin i venän kelil: "Александр Иванович Некрасов (Гамса)"; sünd. 30. heinku 1931, Gam-külä, Komin Tazovaldkund, Venäman NFST, NSTÜ) om komilaine kirjutai. Sädab komin i venän kelil.
Mez' radoi školan opendajan, vedi fizikad i matematikad. Nekrasov om pästnus Komin pedagogižes institutaspäi vl 1960 i oli školan direktoran kodiküläs hätken aigan vhesai 1993. Komin Tazovaldkundan arvostadud opendai (1984). Sai Komin Tazovaldkundan arvostadud rahvahanikan arvod vl 2017.
Kirjutai sädi čomamahtoižen i publicistižen literaturan kirjoid. Kerazi i pästi komin pajoid da lühüdoid pajoižid.
SPQR

S.P.Q.R. om «Senatus Populusque Romanus» («Senat i Riman rahvahanikad») latinan frazan abbreviatur (lühenduz). Kuvatihe sidä rimalaižiden legionoiden štandartoil, kävutadihe Riman tazovaldkundas i Riman imperijas.
Sur' Konstantin-imperator vajehti abbreviaturad hristanuskondan labarum-simvolaks vl 312.
Ovo

Ovo (, ) om lidn Nigerijan suvipäivlaskmas. Mülüb Ondo-štatha (vspäi 1976).
Istorii.
Eländpunkt oli joruba-rahvahan lidnaks-valdkundaks 15.-16. voz'sadoil.
Ovo šingotase kakaon eksportan ühteks päkeskusišpäi, toižen maižanduzprodukcijan eksportal (jams, perc, puvill, kukuruz), mecan ümbriradmižel, sömtegimištol (soi).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase štatan pohjoižpäivnouzmas, Niger-jogen suhišton päivlaskmaižes palas, Joruban kukhiden suviagjas, 304 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad štatan Akure-keskushesai om 37 km päivlaskmha, Abudž-pälidnhasai om 280 km pohjoižpäivnouzmha.
Eläjad.
Lidnalaižiden lugu oli 157 181 ristitud 1991-ndes vodes, heiden enambuz oma joruba-heimospäi. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Ovon sijaline veroline kunigaz om Adžibade Gbadegesin Ogunoje Koumanz' ("Ajibade Gbadegesin Ogunoye III") vn 2019 heinkuspäi.
Abh

Abh ( "ʾAbhā") om lidn Saudan Arabijan suvipäivlaskmas. Se om Asir-agjan administrativine keskuz.
Abh oli pälidnaks Asiran princan täht Ottomanan imperijan aigan Ezmäižhe mail'man sodahasai.
Lidn sijadase Džibal'-Hidžaz-mägiden päivlaskmaižen agjan pautkil, 2270 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Rusttan meren randišt om läheli lidnaspäi.
Klimat om läm' pol'kuiv. Paneb sadegid 218 mm vodes, enamba keväz'kus-sulakus (48 mm kus). Voden keskmäine lämuz om +19 C°.
Vl 2004 lidnan eläjiden lugu oli 201 912 ristitud.
Biton transvaalensis

Biton transvaalensis om hämähoukuiden erik "Daesiidae"-sugukundaspäi. Suviafrikalaine Lourens-arahnolog (1897−1987) avaiži da ümbrikirjuti sidä vl 1949.
Suviafrikan Tazovaldkundan endemik. Latinan nimituz om anttud avaidusen sijan mödhe (Transvaal'-provincii).
Necil hämähoukul ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Ansoville

Ansoville (, pikard.: "Ansovilé") om kund (kommun) Francijan pohjoižes, O-de-Frans-regionas. Mülüb Uazan departamentha.
Istorii.
Kundan keskusen aluz om pandud vanhan rimalaižen tenno 8. voz'sadal. Eläjiden radmine oli sidodud linan kazvatandha da ümbriradmižhe tekstil'torhudeks, i čurukiven samižhe.
Geografijan andmused.
Kund sijadase regionan suvipäivlaskmas, 121..151 m ü.m.t. korktusil.
Vl 2010 kundan eläjiden lugu oli 1217 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 1232 eläjad vl 2011 i 1200 eläjad vll 1846−1851.
Kaludim

Kaludim om ülälopusen pala künambruzvarden luiden (pal'clu i künambruzlu) i kobran luiden keskes. Kogoneb kahesas luspäi. 
Kaludimen lud sijadasoiš kahteks riveks. Distaližen riven lud ühtenzoittas kobran luidenke, proksimaližen riven — pal'clunke.
Heopsan piramid

Heopsan (Hufun) piramid vai Gizan Sur' piramid (amuižegipt.: "Ahet-Hufu" «Hufu:n taivhanröun») om kaikiš suremb Egiptan piramidoišpäi. Se om üks'jäine «Mail'man seičemes čudospäi», kudamb jäi tähäsai.
Heopsan piramid mülüb kaikiš surembiden Egiptan piramidoiden kompleksha — Gizan piramidad, kudambad sijadasoiš Gizan ülüdes. Ned oma Heopsan (Hufun), Hefrenan (Hafran) i Mikerinan (Menkauran) piramidad. Suren piramidan arhitektoraks lugese Hemiun, Heopsan vizir' da vellenpoig. Hänel oli-ki «Faraonan kaikiden sauvomižiden ohjandai»-arvnimi.
Piramid om saudud läz 26. voz'sadad edel m.e., Memfis-pälidnanno, IV dinastijan aigan. Enamba koumed tuhad vot (edel kafedraližen päjumalanpertin Linkol'nas sauvondad Anglijas, läz 1300 vot) piramid oli kaikiš korktemban sauvusen Mas. Vl 1979 UNESCO mülüti Gizan piramidoid Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe.
Senkovan sodakaumišt

Senkovan sodakaumišt [voinkaumišt] №80 () om Pol'šanman aidoitud sodakaumišt Senkov-žilon päivnouzmas. Se om üks' 400 pojaviš kaumžomišpäi istorižen Galicii-agjan päivlaskmas. Mülüb Penen Pol'šanman sodaveikundha valdkundan suves. Projektirui avstrijalaine Gans Mair-arhitektor. Kahtenz' ningoine nomer 79 kaumišt sijadase ani läz.
Huttihe kaumžomas Ezmäižen mail'man voinan saldatoid. Kaik om 1206 keratud maha, i heišpäi 360 oliba venälaižed, 468 — avstrijalaižed (Tirolišpäi tobjimalaz), 378 — saksalaižed (Bavarijaspäi tobjimalaz). Kaik om 85 ühthišt da 23 personališt kaumad.
Kaumišt om T-vuitte, 2244 nellikmetrad pindal, om ümbärtud kavag'mecal. Sijadase pordhikš mürkal pautkel. Betonrist libub kahtenden terrasan röunal kahten pordhiden keskes, se terras veb kazvahtununnoks pergolaks — arvostuzsijannoks.
Kelenmagii

Kelenmagii vai Kel'magii om kelen virkehen magine (konstituirui) funkcii. Om mel'pidegid, miše erased sanad vai kuvandad valatoittas mail'man i sen ümbriolendan šingoteshe i formha. Pagižii kävutab sanoid sädamha ümbrištod.
Ozutesed: veroližed puheged, soiverdused, toivotused, valad.
Hemiun

Hemiun vai Hemiunu (, sädamižen änikoičend läz 2570 vot edel m.e.) oli amuižegiptalaine arhitektor Amuižen car'kundan Nelländen dinastijan aigan. Hemiun om Hufu (Heops)-faraonan Suren piramidan‎ Gizas arhitektor ezimeletaden.
Hemiun oli Nefermaatan, Hufun heimolaižen, poig. Hänel oliba «Radoiden mastar»- i «Faraonan vizir'»-titulad. Arhitektor koli läžundaspäi edehko Suren piramidan sauvondan lopindad i om pandud maha mastabas ei edahan sišpäi, akanke ezimeletaden.
Heimunun kuvapatsaz om löutud evropalaižiden täht vl 1912. Nened arvod oma kirjutadud kuvapatshal: «faraonan poig hänen hibjaspäi», «ülembaine sudii i čati», «Totan kodin Sur' viden kesken».
Uven Uvin'jel'

Uven Uvin'jel' () om pen' kund (kommun) Francijan da sen O-de-Frans-regionan pohjoižes.
Kommun om sätud Uven- i Uvin'jel-kundoiden ühtištusel vl 1856. Sijadase 108..148 m ü.m.t. korktusil.
Vl 2010 eläjiden lugu oli 238 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 575 eläjad vl 1861.
Edeline kundan pämez' oli Rene Del'be (1995−2014).
Pöudkülä

Pöudkülä () om külä Estinman päivlaskmas, Sarenma-saren suvipäivnouzmaižel randal. Mülüb Saare-makundan Sarenma-volostihe.
Istorii.
Pertišton aluz om pandud 20. voz'sadal. Erigoittihe eländpunktaks lähižes Tinii-küläspäi ("Tõnija") vl 1936.
Amuine Tuulingumäe-kaumišt sijadase küläs. Tehtihe sen kaivandusid vll 1995−2000, kogoneb kahten aigan kaumišpäi: voded 500 EME — 50 meiden erad (raudaig, kaumuz 30 mehenke) i 450−600 m.e. (migracijan aig, 13 kaumad).
Geografijan andmused.
Külän koordinatad: 58°24′48″ N, 22°55′17″ E.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 21 ristitud, vl 1998 — 27 ristitud.
Zvözdi nas ždut

«Звёзды нас ждут» (latinizacijas — «Zvözdi nas ždut»; "Tähthad odotadas meid") om Miraž-gruppan debütine al'bom. Se om pästtud vodel 1987.
Toine pästand läksi vl 1994.
Come Again (The Quetzal)

«Come Again (The Quetzal)» ("Tulen völ (Ketcal')") om Soluna Samai-pajatajan singl, kudamb om pästtud 2012-ndes vodes. Kompozicii tegihe möhemba videks pajoks kahtendes «Soluna Samay»-studijanal'bomas (2013), pop-žanras.
Pajon tekst om anglijan kelel. Sen kirjutajad oma Isam Bachiri, Björn Banke, Lars Pedersen, Remee, Soluna Samai.
Tachina excoriata

Tachina excoriata om parazitižiden kärbhaižiden erik Tahinad-sugukundas ("Tachinidae"). Vedemann-entomolog avaiži da ümbrikirjuti sidä vl 1830.
Saksanman endemik.
Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Lumbricillus rubidus

Lumbricillus rubidus om renghikahiden merimadoiden erik Enhitreidad-sugukundas ("Enchytraeidae"). Finogenova da Strel'cov-zoologad avaižiba da ümbrikirjutiba erikod vl 1978.
Ukrainan endemik.
Ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Cortinarius esculentus

Cortinarius esculentus om södab lapačuikaz sen' "Cortinariaceae"-sugukundas. Kožui sömhä üks' väčkuižiš erikoišpäi siš sugukundas. Lebedeva-mikolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1949.
Vaugedvenäman endemik, dai, ezimeletaden, sen valdkundan üks'jäine endemik om. Sijaline rahvahaline nimi — "«таўстуха»" (vaugedvenän kelel), "«толстушка»" (venän kelel). Tedoline nimituz om ().
Sen' tegeb mikorizad pedajanke. Kazvab kuiviš karpkekahiš i samlokahiš kanghiš sügüz'kus-redukus.
Vžesn'

Vžesn' ( [ˈvʐɛɕɲa], ) om lidn da raudtesol'm Pol'šanman keskuzpalan päivlaskmas, Suren Pol'šanman sodaveikundas. Lidn om Vžesnin povätan (rajonan) i sen gminan (makundan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1256. Valitihe lopulišt sijadust 14. voz'sadal, saihe lidnan oiktusid vl 1375. Sen aigan kirjutadud lidnan nimed oliba "Wressna" (1317), "Wresna" (1364). Vžesn'-raudtestancii radab lidnas 19. voz'sadan lopuspäi. Toižen mail'man sodan jäl'ghe Vžesnin vezivaradim (26 ga, koume kilometrad pitte) om sätud Vžesnic-jogel lebukodinke.
Vžesn' šingotase Volkswagen-kompanijan avtotegimel (om letud vll 2014−2016, koumhe tuhazesai radnikoid, 85 tuhad avtoid vodes) läz lidnad, opendusen i kul'turan äiluguižil aluzkundoil. Suren Pol'šanman pen' sagud ("ser liliput wielkopolski") sädase lidnas. Ende elektrotehnižen sarakon tegimed prevaliruiba («Tonsil»-änenlujendimed, «Mera-Zapmont»-avtomatik, «Mikroma»-elektrolikutimed), heinän ümbriradmižen «Herbapol»-tegim radoi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 50 km päivnouzmha Poznanišpäi, Vžesnic-jogen randoil ( 49 km pitte, Vartan oiged ližajogi), 90..110 m korktusil valdmeren pindan päl.
Eläjad.
Vl 2004 Vžesnin eläjiden lugu oli 28 631 ristitud, vl 2014 — 28 692 ristitud.
Kuz' katolišt pühäpertid, protestantizman kaks' pühäpertid (baptizm, lüteranižuz) i Jehovan tundištajad-organizacijan kaks' suimad ratas lidnas.
Norops microlepidotus

Norops microlepidotus om šihlikoiden erik Anolisižed-sugukundas ("Polychrotidae"). "Norops"-heimon üks' äjiš erikoišpäi.
Meksikan endemik. Uil'jam Devis-zoolog ("William B. Davis") avaiži da ümbrikirjuti živatad vl 1954.
Ezimeletaden, erikol ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Il-76

Il-76 (; mödhe — Candid «avoinmel'ne») om «Il'jušin»:an sodatransportine lendim.
Ezmäine lenduz oli 1971-nden voden keväz'kul. Vodele 2000 kaik pästtihe 950 lendint, jätktas modificiruidud lendimiden tehmišt tähäsai.
Variantad: A-50, A-60, A-100, Il-78, KJ-2000.
Il-96

Il-96 () om nevondkundaline i venämalaine «Il'jušin:an» levedfüzeläžine passažirlendim nellänke likutimenke. Ezmäine lenduz oli 1988-nden voden sügüz'kul. Kaik om pästtud 30 lendint Voronežan aviategimel, tehtas tähäsai. Kävutadas vspäi 1993.
Ottihe Il-86 projektan aluseks. Kaikiš paksumb om ezmäine Il-96-300-modifikacii (20 lendint), sen ližaks om 9 modifikacijad.
An-22

An-22 «Antei» (; mödhe — Cock «Kukoi») om ukrainižen «Antonov»-kompanijan nevondkundaline sodatransportine lendim. Se om kaikiš suremb lendim mail'mas turbopropellerlikutimidenke, om nell' likutint.
Ezmäine lenduz tegihe vn 1965 uhokus. Kaik oli 67 lendint, pästtihe seičemeks serijaks (kümne lendint jogahižes) Taškentan aviategimel vll 1966−1976, sidä kesken 22 lendint An-22A-modifikacijanke. Lendimed oliba kävutandas vn 1969 vilukuspäi, niiden radon strok om 26 vot. Venämas i Ukrainas om nenid lendimid tähäsai: nell' lendint oma kävutandas i kaitihe koume lendint muzejoiden täht.
Kävutihe lendimid avaros nevondkundaližen hogahtusen Afganistanha zavodindas, nevondkundaližiden sodavägiden lähtendan aigan Päivnouzmaižes Saksanmaspäi, pagenikoiden transportiruindan täht Afrikan maiš.
An-148

An-148 () om Ukrainan «Antonov»-kompanijan turboreaktivine passažirine lendim kahtenke likutimenke.
Ezmäine lenduz oli 2004-nden voden tal'vkul. Om kävutandas vspäi 2009, voib lähtta leten gruntaspäi. Kaik om pästtud 48 lendint vodele 2020 (i vn 2021 semendkule) Voronežan i Kijevan tegimil. Lendandan edhuz om 4400 kilometrhasai, otab laidale 3 tömehišton ühtnijad i 80 passažirad vai sen vähemba.
Modifikacijoiden keskes oma An-158 (99 ristitud, edhuz 2500 km), An-168 (azjaline aviacii, edhuz 7000 km), An-168MP patrul'aviacijan täht, An-178 — transportlendim An-158-modifikacijan alusel.
Harakteristikad.
Likutimed oma kaks' kaks'konturišt turboreaktivišt D-436-148.
Bazine modifikacii om 29,13 m pitte, 8,19 m kortte, maihutuzkeskust 28,91 metrad.
Mail'man seičeme čudod

Mail'man seičeme čudod (vai Amuižen mirun seičeme čudod) om kul'turan kaikiš tetabambiden mel'heižtahoiden nimikirjutez Oikumenas.
Kuldaine ak

Kuldaine ak (, , , ) om legendarine idol vai (toižen versijan mödhe) amuine komin jumal, kudamban kuvapatshan komilaižed-paganičad vediba Obin randale hristanuskondan levigandusen tagut.
Mainitihe jumalad ezmäižen kerdan 13. voz'sadan skandinavižes sagas Pühäs Olavas, starinoičese vn 1023 matkas Biarmijha. Pohjoižpäivnouzmaižen Evropan i Lodehližen Azijan ristitišt kumardelihe Kuldaižele akale. Vl 1906 Nikolai Trubeckoi-filosof ezimeleti, miše mansin ülembaine "Kaltas'-ekva"-jumalnaine om-ki Kuldaižen Akan.
Venäman Gerhard Miller-istoriograf ümbrikirjuti Kuldašt akad «Sibirin istorii»-kirjas kut «paganičuiden jumalnaižen kuvapatsaz lapsenke us'kas», ostäkad (hantalaižed) toiba hänele andoid, sikš ak «andoi abud heile mectuses, kalanpüdandas i kaikiš heiden azjoiš».
Kudim-Oš

Kudim-Oš (permin komi "Кудiн Ош" — «Kondi Ku-jogensuspäi», ) om legendarine vägimez' (bahatir'), kul'turine uroh, permin komin rahvahan eposan personaž, mugažo vei da arboi järgeližusetomanke vägenke.
Heng oli valitud rodun udeks pämeheks ičeze tatan pölištusen jäl'ghe i sai erinendznamoid: valdpalik i kondjan nell'saumaine kuva. Pidi kuvad rindhal kaiken aigan. Raccasti hirvel, nimidä ei voi rikta vägimest. Kuiži nol putui hänhe, ka Kudim-Oš painoihe maha da spravitihe satatest venuden muga. Vägimez' voi kucta torokad jogel vihanikoiden londan statjas.
Vägimez' oli sündnu arboin kanzha. Hänen mam oli Pevsin-noidak (Üks'sil'mäine), zavodi poigad kondjan semnespäi. Norudes mez' kändihe heimon vejaks i noidaks. Oti akaks mansin ruhtinasen (Asika ezimeletaden) Koste-čomačud (Heste). Komin rahvahan Pera-vägimez' oli heiden poigan.
Kudimkar-lidn sijadase Kudim-Ošan heimon maiden keskuzpalas i om nimitadud hänen oiktastuseks.
Pera (vägimez')

Pera (komi i ) om legendarine vägimez' (bogatir'), kul'turine uroh i permin komin rahvahan eposan personaž.
Kanz.
Oli sündnu In'van permin komilaižiden ruhtinasen pereheze Lupj-jogenno: legendarine Kudim-Oš-ruhtinaz-arboi-vägimez' oli tat, mansilaine Koste-ruhtinaznaine oli mam. Toižen uskondan mödhe Pera oli Parma-taigan poigan.
Vägimehen naine oli Zarni-an'-čomač (Zaran'), Šondin i Päiväižen tütär. Hän oli zor'an oletuseks i hüväks emägaks, nouzeli aigemba i paneli magadamha möhemba mi mužik. Zaran' kacui, miše päiväižen lämoi ei poltiži kaikid eläbid olijoid.
Lasiopa albanica

Lasiopa albanica om gavediden erik Levkärbhaižed-sugukundas ("Stratiomyidae"). Dusek- i Rozkosni-entomologad avaižiba da ümbrikirjutiba gavedid vl 1970.
Albanijan endemik.
Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Kuzans-le-Forž

Kuzans-le-Forž () om pen' lidn da kund (kommun) Francijan pohjoižpäivnouzmas, Grand Est-regionan Möz-departamentas.
Kund om sätud vn 1965 uhokus kahten kundan ühtištusel. Se sijadase departamentan suves, 157..263 m ü.m.t. korktusil. Ende valandtegim radoi lidnas.
Vl 2009 kundan eläjiden lugu oli 1 702 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli enamba 1800 eläjid vll 1975−1990 (1890 rist. vl 1982).
Harmothoe dictyophora

Harmothoe dictyophora om renghikahiden merimadoiden erik "Polynoidae"-sugukundas. Saksalaine Grube-zoolog (1812−1880) avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1878.
Mado eläb Rusttan meren i Persijan lahten randištoiš, mugažo se om löutud Kitain, Vjetnaman i Avstralijan randoidenno.
Erikon kitajine nimi — 网纹哈鳞虫 ["vang ven ha lin čong"].
Nearctaphis bakeri

Nearctaphis bakeri om gavediden erik Lenditäid-sugukundaspäi ("Aphididae"). Kouen-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1895.
AÜV:oiden endemik.
Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Bebelis lignea

Bebelis lignea om gavediden erik bumbakoiden "Cerambycidae"-sugukundas. Britanine Beits-entomolog (, 1825−1892) avaiži da ümbrikirjuti sidä vl 1866.
Bumbak eläb Belizas, Nikaraguas da Panamas. Gaved'madod travidas puiden südänt.
Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Jirkap

Jirkap () om mecnik komi-ziränoiden mifologijas.
Mifad personažas.
Ühten kerdan Jirkap nägui torad Sindor-järven randal, Vakul' (Vasa)-vedehine i Vorsa-mechine toraziba. Vasa oli vägestusen otandan haškuses, ka oli ičeze ümbrištos. Sid' Jirkap tuli mechižele abhu, ambui taugaspäi vedehižhe. Sen jäl'ghe mechiine andoi kitändad, nevoi löuta mecas «ičeze pu» — komi "Ас пу" (as pu). Jirkap löuzi pud koiran nutandan abul, koir laji pedajad koume vot rattemata. Mecnik iški kirvhel, i veri jokseškanzi pedajaspäi, ka tegi sišpäi suksid hihtmaha.
Mifan toižen variantan mödhe, pedai kucui Jirkapad i virki, miše se om hänen «as pu» i hökkahtab kätas mikš taht. Sid' Jirkap tegeb suksid sišpäi. Ned suksed ottiba mugošt čudosišt pigut: päč ei ehtelend lämbitadas, jo Jirkap pördase sal'henke. Suksed toiba mecnikad kuna hänen taht oli. Täudub oli tacta šapkud vai kindhid edel niid, miše azotada, vai tacta šapkud suksihe seižutamha niid.
Surm.
Mecnik pölištui sil-žo järvel, uhkui hoikan jän alle. Suksed kadoiba niiden ižandanke.
Taivaz

Taivaz om avaruz Man vai miččen-ni toižen astronomižen objektan pindan päl. Avaros znamoičendas — ühthine nägu, kudamb lagištase neciš objektaspäi kosmoshasai.
Antikaigan amuižed rahvahad lugiba taivast i mad jumaloiden i ümbrištoiden ezitatoikš. Sättujad taivhale i male jumalad oliba Uran i Geja amuižil grekalaižil, Nut i Geb amuižil egiptalaižil.
Man taivaz.
Man taivhan nägu rippub päivesen aigaspäi, voz'aigaspäi, säspäi i kaclijan korktusespäi valdmeren pindan päl. Taivhal pil'ved i Man Kudmaine-kaimdai nägudas paksus.
Päivän pil'vetoi taivaz om taivazman mujun. Zoriden aigan (Päiväižen nouzmas i laskmas) sädegiden matk taivhas ližadub, i sen muju oleskeleb pakuižen, ruskedpakuižen i rusttan ližamujun, voib nähta vihandad-ki sädeged harvas.
Öližel aigal taivhan muju vajehtase muzasinižeks. Voib nähta sel'ktas Kudmašt, tähthid i toižid astronomižid objektoid. Lunad oleskeldas 90..400 km korktusel. Tähthakaz taivaz om kaikiden paštoimiden ühtmuz, kudambid voib nähta öl vai hämäras taivhanröunan päl.
Päivän aigan taivhan loštuz ühtel korktusel voib vajehtadas kümnikoihe kerdoihe vauktusen häiktusen tagut vaiše. Se rippub mugažo neniš parametroišpäi: päivesen aig, Päiväižen korktuz, čuraduz i sijaduz, il'man nepsuz, pölüstoitand i aerozoliden mülütand.
Pterocheilus merpeba

Pterocheilus merpeba om bapshaižiden erik "Eumenidae"-sugukundas. Džordani Soika-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1943.
Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Belisana strinatii

Belisana strinatii om hämähoukuiden erik "Pholcidae"-sugukundaspäi. Avstrine Bernhard A. Huber-arahnolog (sünd. 1967) avaiži da ümbrikirjuti sidä vl 2005.
Om Malaizijan endemik.
Necil hämähoukul, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Epalpus auriferus

Epalpus auriferus om kärbhaižiden erik Tahinad-sugukundas ("Tachinidae"). Uoker-entomolog (angl. "Walker") avaiži da ümbrikirjuti gavedid vl 1849.
Venesuelan endemik.
Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Aphrosylus giordanii

Aphrosylus giordanii om kärbhaižiden erik "Dolichopodidae"-sugukundas. Rampini- i Munari-entomologad avaižiba da ümbrikirjutiba erikod vl 1987.
Senegalan endemik. Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Bolitophila limitis

Bolitophila limitis om kärbhaižiden erik "Bolitophilidae"-sugukundas. Polevoi-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1996.
Suomenman endemik. Reproduktivine erik Ročinmas. Alaerikoid ei ole.
Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Psammotettix excisus

Psammotettix excisus om gavediden erik Cikaduded-sugukundas ("Cicadellidae"). Japonine Macumura-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1906.
Eläb Ročinmas da Suomenmas; jäl'gmäižes se om kadomižen grazindan al. Gaved' om levitadud okaidud pöudoil, teveril i vezištoiden randoil.
Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Dasineura solonaica

Dasineura solonaica om kärbhaižiden erik "Cecidomyiidae"-sugukundas. Fedotova-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1996.
Kazahstanan endemik.
Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Frigga pratensis

Frigga pratensis om hämähoukuiden erik "Salticidae"-sugukundas. Amerikaižed Elizabet Marija Gifford Pekham- da Džordž Uil'jam Pekham-entomologad avaižiba da ümbrikirjutiba erikod vl 1885.
Eläb Keskuzamerikas: Gvatemalaspäi Kostarikhasai.
Necil hämähoukul, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Vatica guangxiensis

Vatica guangxiensis om kazmusiden erik, mülütadas Dipterokarpižed-sugukundha ("Dipterocarpaceae"). S. L. Mo-botanikantedomez' avaiži da ümbrikirjuti sidä vl 1980.
Kitain endemik, kus se om kadomižen grazindan al; edel se kazvoi Vjetnamas-ki, no kadoi siš. Sijaližed nimed — "广西青梅" ["guangsi činmei"] (kitajan kelel), "Táu Quảng Tây" (vjetnaman kelel).
Babiana papyracea

Babiana papyracea om kazmusiden erik "Iridaceae"-sugukundas. Goldblatt- i Menning-botanikantedajad avaižiba da ümbrikirjutiba kazmust vl 2007.
Suviafrikan Tazovaldkundan endemik.
Necil kazmusel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Gaudichaudia hexandra

Gaudichaudia hexandra om kazmusiden erik Ma'lpigijanvuiččed-sugukundas ("Malpighiaceae"). Saksalaine Franc Jozef Nidencu-botanikantedai (saks. "Franz Josef Niedenzu") avaiži da ümbrikirjuti erikod, kut sugukundan äjid toižid-ki erikoid. Nimitihe vl 1917.
Gvatemalan endemik.
Necil kazmusel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Blumea arfakiana

Blumea arfakiana om kazmusiden erik Puzuänikoižed-sugukundas ("Asteraceae"). Ugolino Martelli-botanikantedomez' avaiži da ümbrikirjuti sidä vl 1883.
Kazvab Papuas — Udes Gvinejas da Päivnouzmaižes Timoras.
Necil kazmusel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Timarcha parvicollis

Timarcha parvicollis om gavedin erik Lehtesensöjad bumbakod-sugukundas. Rozenhauer-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1856.
Must bumbak. Ispanijan endemik, eläb neniš regioniš: Sjerra Nevad, Granad, Andaluzii.
Necil gavedil, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Kudo Šigenori

Šigenori Kudo ( "Kudo Šigenori"; sünd. 26. sügüz'ku 1954, Sapporo, Japonii) om tetab japonijalaine soitoižen vändai.
Om muzikpremijoiden riven laureataks. Nügüdläižen aigan eläb Francijas, kus radab kut professor Parižan muzikškolas.
Kitoiden allei

Kitoiden allei (ven. "Китовая аллея") om amuine eskimosalaižiden pühätaho Itigran-sarel (Čukotk). Arheologine kompleks nägub kuti kaks' rived grenlandižiden kitoiden sur'kuluiš luišpäi, kudambad oma kaidud maha. Kompleks om avaitud vl 1976 tedoidajiden gruppal NSTÜ:n TA etnografijan institutaspäi M.A. Členovan ohjandusen al.
Gadžano

Gadžano (, sijaline pagin: "Gaggian" [ɡaˈʤãː] / "Gasgian" [ɡazˈʤãː]) om kommun da pen' lidn Italijan lodehes. Mülüb Lombardii-agjan Milanan provincijha.
Lidn sijadase 117 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Milanhasai om 13 km pohjoižpäivnouzmha.
Vn 2011 Italijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 933 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'.
Gadžanon edeline pämez' om Franko Mirakoli (2004−2014).
Z8 GND 5296

z8_GND_5296 om liliputal'ne galaktik Sures Kondjantähthištos. Se om avaitud vn 2013 redukun 24. päiväl i om ühteks kaikiš edahaižembiš tetabiš galaktikoišpäi.
Sen edhuz meišpäi om 30 milliardad vauktuzvozid. Galaktikan nägui meile sädegoičend om pästtud, konz mirun igä oli 700 mln vozid.
Muroran

Muroran ( "Muroran-si" «Muroran-lidn») om lidn da meriport Japonijan pohjoižes, Hokkaido-prefekturan suvipäivlaskmas. Se om Iburi-alaprefekturan administrativine keskuz.
Istorii.
Macumae-klanan torguindfaktorii oli tetab niiš tahoiš 16. voz'sadan lopuspäi. Nimi libub ainun kelespäi, "Mo Ruerani" kändase «penen pautken alahaine pala». Eländpunktan aluz om pandud imperatoran käskön mödhe vl 1899 kuti joudjaline port torguimha AÜV:oidenke i Surenke Britanijanke, mugažo se oli meriport vemha ujuden kivihil't sijaližes löudmižsijaspäi.
Muroran šingotase raudan metallurgijal («Japan Steel Works»-kompanii), laivansauvomižel, kivivoin ümbriradmižel, cementan tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tünen valdmeren randan nemel. Röunatab Noboribecu-lidnanke pohjoižpäivnouzmas i Date-lidnanke lodehes.
Klimat om ven valdmeren. Elokun lämuz om +20,5 C°, vilukun i uhokun −2 C°. Voden keskmäine lämuz om +8,6 C°. Paneb sadegid 1185 mm vodes, enamba heinkus-sügü'kus (164..193 mm kus). Oleleb 211 sm lunt ühtel tal'vel.
Eläjad.
Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 94 918 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli läz 160 tuhad eläjid vll 1965−1975.
Hokkaidon universitetan Algologijan tedoinstitut sijadase lidnas, om otnus meribiologijha. Üläopendusen seičeme aluzkundad ratas lidnas, ned oma Muroranan tehnologine unstitut i kuz' korktad školad: nell' valdkundališt da kaks' privatišt.
Best of '98

«Best of '98» ("Voden 1998 parahim") om C. C. Catch:an kompiläcijanal'bom. Se om pästtud vodel 1998.
Kilt

Kilt (mugažo angljan kelel, [ˈfeːləɣ]) om šotlandijalaižen mehiden rahvahansädon pala, Šotlandijan mägieläjiden veroline soba. Libub hibjankatusen alahaižes palaspäi.
Tehtas kiltad villkanghaspäi tartananke, se om veroline nellikoikaz šoidukaz kuva. Nugud'aigan šotlandijalaižiden enambuz kävutab kiltad oficialižen i sajan sädon palaks.
Dirndl'

Dirndl' (, bavarijan pagin: "Diandl") om germanijankeližiden valdkundoiden Al'piden regionan (Bavarii Germanijas, Tirol' Avstrijas, Lihtenštein) naižiden rahvahansädo. Libub Šveicarijan päivnouzmaspäi, leviganzi Al'pidme 20. voz'sadal.
Sädon üläpala om pal'tošk korsažanke i kinktanke lifanke, alapala kogoneb levedas düpkaspäi velgusiženke kirjavanke ezipaikanke-fartuganke. Omblese londuseližiš kanghišpäi veron mödhe. Sädon nimituz sündui -sanaspäi «kodiabutai», al'pižed naižed manmehištospäi sobihe arni muga. Ningoi soban stil' om populärine regionas tähäsai. Pandas dirndlid päle rahvahaližiden praznikoiden aigan. Om populärine neiččil Oktoberfest-aigtegon aigan Münhenas.
Boa

Boa om pit'k kaid kaglpaik karvaspäi vai höunhišpäi. Se om nimitadud upehtoitajan kün () mödhe.
Sobaaksessuar om olmas 17. voz'sadaspäi. Tehtas erazvuiččiden linduiden höunhišpäi päpaloin. Heittas niiden mujud vai mujutadas tarbhaižel mujutimel, sid' klejatas vai ühtenzoittas keskneze, muga šoid tuleb. Boan pehmduz i mülü rippub šoiduiden luguspäi. Veduz oleleb 65..200 grammad. Toine parametr om kaglanpaikan piduz.
Senna socotrana

Senna socotrana om änikoičijoiden kazmusiden erik Bobanvuiččed-sugukundaspäi.
Jemenan endemik. Kazvab Sokotr-sares, om levitadud siš avaros.
Necil kazmusel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Heliotropium paulayanum

Heliotropium paulayanum om kazmusiden erik Saviheinižed-sugukundas. Fridrih Firhapper-biolog () ümbrikirjuti erikod ezmäižen kerdan.
Jemenan endemik. Kazvab kuivan tropižen penzazstepin zonas.
Necil kazmusel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Queen

«Queen» (lugetas "kuin", «kunigaznaine» anglijas kelespäi) oli legendine britanijalaine (anglijalaine) muzikgrupp, kudamb edestab muzikad glem- da hardrok-stiliš.
Gruppan aluz om pandud vl 1970.
Mülükund.
Nügüdläine mülükund:
Klassižes mülükundas oliba Freddi Merkjuri da Džon Dikon mugažo; Merkjuri oli kaikiš tetabamb heišpäi. Hän ezini vlpäi 1970 vhesai 1991 (hänen surman voz' SIDS:aspäi); tähäsai-ki hän om üks' kaikiš znamasižembišpäi muzikantoišpäi mail'mas.
Aigaližes gruppmülükundas eziniba (jonon mödhe) Maik Grouz, Barri Mitčel, Dag Ivud Bogi (kaik — basgitaristad), no hö oliba lühüdašti Queen:as.
Gakugei Daigaku

Gakugei Daigaku () om raudtestancii Japonijas, Tokü—Tojoko-linijas. Sijadase Tokion Meguro-rajonas.
Stancijal om kaks' platformad.
Muil

Muil om kova vai nozol produkt, kudamb kävutase kut kosmetine abutuz (tualetmuil) vai kut kodihimijan abutuz (ižanduzmuil). Voib sättutoittas vaiše jäl'ges kontaktad vedenke.
Istorižiden andmusiden mödhe, muil oli tetab Vavilonan da Amuižegiptan aigan völ.
Tualet- da ižanduzmuilad oma kaikiš levitadud toižendad ižanduses; om-ki eriline muil rostkekahatomaspäi teraraudaspäi. Nozol muil tegese enamba populärižeks mail'mas kovan muilan kohtha, eriližešti Päivlaskmman valdkundoiš.
Om olmas m. k. «avtormuil» (käzil tehtud), kudambad kaikutte voib tehta ičeksaz, specialižita tehnologijoita.
Mel'hetartten: ümbrimäraine kovan muilan formul — C17H35COONa, a nozolan muilan — C17H35COOK.
Voihein

Voihein vai Näčehein (), mugažo närehein paginoiš, om üks'voččiden heinäsižiden kazmusiden erik. Mülütadas Uniheinižed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazvab Evropas i Pohjoižamerikas nepsoiš tahoiš. Voihein om levitadud mecoiden takaižidme i pallištoidme, läz eländpunktoid, linmail kuti rujohein.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz mülütab äi vet, ühesa kümnendest.
Sarakoičijad hibusekahad seikhed oma ujelijad kümnehe santimetrhasai kortte. Seikhen leiktuz om kehker. Lehtesed kazdas kohtaiti, niiden form om munanvuitte.
Änikod oma henod vauktad tähthanvuiččed. Voihein änikoičeb semendkus-elokus. Üks' kazmuz andab 15 tuhazesai semnid, ned tal'vdudas lumen al hüvin i voidas säta idüid 2..5 vot. Äikerdoičese vegetativižikš-ki. Severz'-se pol'vid kazdas ühtes sezonas.
Kävutand.
Lugetas hüväks medenkandajaks kazmuseks pit'kan änikoičendan tagut. Ližatas heinäd sötkeks sigale, hanhele, cipaižile. Voihein kucub sömänsulatusen lujad palahtelendad lambhil i järedal kabjživatištol, lugetas sidä toksižeks heiden täht.
Voiheinän üläpalas om äi karotinad. Voib otta vihandad palad sömližaduseks (torhel i keittud), tehta alkogolitomid jomid.
Tualetmuil

Tualetmuil om muilan toižend, kudamb kävutase personaližen gigijenan metoiden täht: hibjan i hibusiden (tukuiden) pezend, bardanajand i hibusidenajand. Ladun tarbhaičendad oma lujetud vahtonsädand, hüvä segoitamižmahtuz vilus i hulas vedes, haju mel'he, vauvaz torhuz.
Muil oleleb kovan, nozolan, tuhkan i sprein-voišken formas. Kogoneb živatrazvaspäi, erazvuiččišpäi voišpäi (oma pal'msüdäin- da/vai kokosvoi tobjimalaz), razvasižišpäi muiktusišpäi da m. e.; aromatizatorad da mujutimed mülüdas tualetmuilha paksus mugažo. Seižui vahtonsädand, veden väll' adsorbiruind i voimuz kävutada merivedenke ližatas muilan ladun kategorijad koumandespäi ühtendennoks.
GOST:an mödhe, om nell' tualetmuilan markad: «Neitraline», «Ekstra», «Lapseline», «Ordinarine». Niišpäi jogahine erineb jalos mülündan mödhe.
Tehtas muilad vilun vai pol'hulan muilastusen reakcijal i piliruindal. Om äi tualetmuilan tehmižen mahtusid kodiarvoimižiš.
Muilnik

Muilnik om specialine astii (vai pen' konteiner), kudambal venub kova muil. Om eriline muilnikan analog-ki — plastikdozator nozolale muilale.
Toižendad: kurnunvuiččed seglusenke vai ei, katusenke matkan täht, rippujad vannanhonushe.
Tehtas muilnikad vedevastustuzmaterialoišpäi: plastik, keramik, metall da m. e..
Parter (teatr)

Parter ( — «mas») om kacliizalan alažir teatras sijidenke publikan täht. Levigandeb scenaspäi vai orkestraspäi vastseinhäsai, vai amfiteatrhasai.
Senatoriden lauč oli parteran ezimel'kuvaks Amuižen Riman teatroiš. Äižiruine teatraline sauvuz libub 17. voz'sadaspäi, i parteran läz nügüdläine nägu oli sil aigal. Parter märičihe rahvahan alaklassan täht i oli ištmita, kaclijad näguiba spektaklid seišti kaiken aigan. Paneškanzihe ištmid parterha Anglijan sauptud personaližiš teatroiš 17. voz'sadal, no ištundsijad oliba pordaigaližed, tarbhaičendan mödhe.
Ezmäižed stacionarižed ištundrivid oliba projektiruidud da saudud Klod Ledu-arhitektoral Bezansonan teatran täht.
Jauh

Jauh om söndtavar, kudambad tehtas erazvuiččiden kul'turoiden jüviden tapandal. Produkt om tarbhaine vaumičemha leibäd da sen tegesid.
Voib tehtas neniš villänkul'turoišpäi: nižu (tobj pala), rugiž, greč, kagr, ozr, hirs', kukuruz, ris, daguss. Jagadas jauhod sortuikš: surimenke, üläsort, ezmäine, toine, aganoikaz. Jauhotas kaštanan i tomen ploduid specialižiden blödoiden täht.