tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Otradnii

Otradnii () om Venäman lidn da lidnümbrik Samaran agjan päivnouzmas. Se om agjan seičemenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Ezmäižed eländpunktad mainitasoiš lidnan territorijal vspäi 1770. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vn 1946 kivivoin basseinanno. Se sai lidnan statusad vl 1956.
Otradnii šingotase kivivoin da sen gazan ümbriradmižel, mašinansauvomižel (burauduzmašiništon tegim), sauvondmaterialiden pästandal (topling, Tarkett-linol', kuidmaterialad), sömtegimištol (leibtegesed, lihan pol'fabrikatad, konditerine südäin), mugažo omblendfabrik radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sur' Kinel'-jogen hural randal (, Samar-jogen oiged ližajogi), 55 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud Kinel'-Čerkassin rajonan territorijal kaikiš polišpäi.
Matkad Samarhasai om 84 km päivlaskmha orhal, 93 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Pohvistnevo 59 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 63 km avtotel vai raudtel, Neftegorsk 65 km suvhe orhal vai 82 km avtotedme, i Kinel' 51 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 60 km avtotedme vai raudtedme. Raudtestancii om "Novootradnai" () lidnan suves, «Samar — Uf»-keskustal.
Tobmuz.
Otradnii om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Eländfartaloiden pind om läz 10 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnümbrikon pämehed oma Aleksandr Mecker (keväz'ku 2023 — kezaku 2024), Aleksandr Bugakov (reduku 2015 — reduku 2022). Lidnan Duman ezimez' om Aleksandr Kandrahin vn 2015 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 48 356 ristitud, vn 2021 — 46 984 ristitud. Kaik 47 542 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 53 tuhad eläjid vll 1996−2001 (53 700 rist. vl 1998).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 86,1 %, mordvinalaižed — 3,9 %, totarlaižed — 2,2 %, čuvašalaižed — 2,0 %, ukrainalaižed — 1,4 %, saksalaižed — 1,0 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, uzbekad — 0,4 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 2,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalanmaman «Ihastuz da Vihtutelend»-jumalaižen kafedraline päjumalanpert' (toine prestol om ph. Panteleimon-spravitajan, om letud vll 2001−2012) i koume jumalanpertid. Islaman pämečet' om avaitud lidnas vspäi 2018.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne päivkodid (nomer 3, 4, 8..13, 15, 16), kaks' aluzškolad (nomer 2 i 4), «Garmonija»-gimnazii, koume keskškolad (nomer 6, 8, 10), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Otradnijan kivivointehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Oktäbr'sk (Samaran agj)

Oktäbr'sk () om Venäman lidn da lidnümbrik Samaran agjan päivlaskmas. Se om Sizranin päivnouzmaine ezilidn.
Istorii.
Ezmäižed eländpunktad mainitasoiš lidnan territorijal vspäi 1684 — Kostiči () i Voznesenskoje, niiden aluz oli pandud kaičemha Venäman territorijad nogailaižiden londoid vaste. Vspäi 1704 Batrakid () oliba olmas holitamha ehtatint Volgas päliči, vl 1880 raudtesildan sauvojad paniba Oiged Volg-žilon () alust, vspäi 1882 žilo Pečeran asfal'ttegimenno zavodihe (Pervomaiskii-radnikžilo vspäi 1925). Vl 1942 sätihe Sizranin Oktäbr'skii-rajonad kaikiš ülembakirjutadud eländpunktoišpäi. Se sai erižen lidnan statusad vn 1956 7. päiväl elokud.
Oktäbr'sk šingotase VAZ:an sol'miden ühthekeradamižen cehal, sauvondmaterialiden pästandal (keramzitantegim, plastikiknad), mugažo omblendfabrikal i transportan edheotandoil (jogivaldmad, vedimdepo).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volgan Saratovan vezivaradimen oiktal randal, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, vedase 27 km pidust' randad pol'-pol'toštkilometrižel šoidul. Volgaveren ülüden pautked oma ani pohjoižhe lidnaspäi.
Oktäbr'sk röunatab Sizranin rajonanke pohjoižes. Matkad Samarhasai om 96 km päivnouzmha orhal, 157 km avtotedme vai 115 km raudtedme. Lähembaine lidn om Sizran' ühtes kilometras päivlaskmha orhal, avtotedme vai raudtedme, lidnoiden keskused sijadasoiš kaks'kümnes kilometras toine toižespäi.
Ühtennimine "Oktäbr'sk"-raudtestancii (enččel "Batrakid", om saudud vspäi 1877) radab «Samar — Sizran'»-keskustal. Toine raudtestancii lidnan territorijal om "Oiged Volg", sen ližaks kuz' raudteplatformad i seižutezpunktad ratas sil-žo keskustal. Raudtesild ühtenzoitab lidnan keskuzpalad Volgan huranke randanke.
Tobmuz.
Oktäbr'sk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Vladimir Čihirev, radoi vn 2015 kül'mkuhusai. Lidnan Duman ezimez' om Vladimir Revin vn 2010 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 27 244 ristitud, vn 2021 — 20 703 ristitud. Kaik 26 478 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33..34 tuhad eläjid vll 1959−1970 (34 tuh. rist. vl 1967).
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,1 %, totarlaižed — 1,4 %, ukrainalaižed — 1,3 %, saksalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,1 %.
Nevondkundaližen aigan eländpunktan naižjumalankodi Smolenskan Jumalanmaman päjumalanpertinke siš oliba pandud mantazole. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Smolenskan jumalaižen (om saudud vll 1991−1993 vanhas pertišpäi) i Sündun Voznesenjan (letihe vodele 2014).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid (nomer 4, 5, 8, 9, 13), kaks' aluzškolad (nomer 2 i 5), nell' keskškolad (nomer 3, 8, 9, 11), kaks' čomamahtoiden školad (nomer 1 i 2), lapsiden da norišton sportškol. Oktäbr'skan sauvondan da holitišiden tehnologijoiden tehnikum V.G. Kubasovan nimed om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Žigulövsk

Žigulövsk () om Venäman lidn Samaran agjan päivlaskmas, Tol'jattin suvine ezilidn. Se om agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Žigulövskan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Ende Otvažnoje- (vspäi 1840) i Morkvaši-žilod (tetihe vspäi 1647) oliba lidnan sijas. Žigulövskan aluz om pandud vl 1949 niiden ühtištusel samha kivivoid, nimitihe Žiguli-mägiden mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1952. Saudihe Volgan gidroelektrostancijad vll 1950−1957 türmatud mehiden vägil, möhemba udesnimitihe Žigulövskan GES:aks. Kivivoin varad lidnan ümbrištos tuliba lophu aigan mändes.
Žigulövsk šingotase sömtegimištol (leibtegim, konditerine kombinat), farmaceftižel tegimel, elektrusen tehmižel (Žigulövskan GES), mouckiven samižel i cementan pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volgan Kuibiševan vezivaradimen oiktal randal, 70 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Eländfartalad seištas Žiguli-mägiden pohjanno. Matkad Samarhasai om 53 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal, 93 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Tol'jatti Volgan vastrandal, vides kilometras pohjoižhe kaikil teil GES:an padoseinän ülähädme (mülüb Žigulövskha). "Žigulövsk"-stancii radab lidnan suvipäivnouzmas «Tol'jatti — Sizran'»-raudtekeskustal.
Kaik viž žilod mülüdas lidnümbrikho Žigulövskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 94,15 km². Om ümbärtud Stavropolin rajonan territorijal, sen londuseližil kel'dtahoil.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 55 565 ristitud, lidnümbrikon — 60 303 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 53 tuhad eläjid vl 1973 i vajehtihe 54..57 tuhad eläjid röunoiš vll 2005−2017 (57 100 rist. vl 2008). Vl 2017 kaik 54 343 ristitud elihe lidnas i 58 747 ristitud kaikes lidnümbrikos.
Rahvahad (2010): venälaižed — 90,1 %, totarlaižed — 1,7 %, ukrainalaižed — 1,6 %, mordvinalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 5,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas: ph. Joann Kronštadtalaižen (1997−1999) i Kijevan Vladimir-mitropolitan (1999). Islaman mečet' om sauvomižes i linneb avaitud vl 2023.
Žigulövskan valdkundaline kolledž (edel 2011. vot — radiotehnine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Edeližed merad — lidnümbrikon pämehed oma Sergei Fedotov (keväz'ku 2020 — 2021), Dmitrii Holin (tal'vku 2018 — uhoku 2020).
Arkadak

Arkadak () om Venäman lidn da lidnankund Saratovan agjan päivlaskmas. Se om Arkadakan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1721. Nimitihe jogen mödhe, sen nimituz znamoičeb «tagamägi» amuižtürkan kelel. Kätihe radnikžiloks vl 1939. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1963 1. vilukud.
Arkadak šingotase sömtegimištol: maidkonservtegim, leibänkombinat, spirttegim, Rosrezerv:an edheotand.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sur' Arkadak-jogen hural randal ( 115 km pitte), mitte lankteb Hopr-jogen känmaha (Donan hurapol'ne bassein) huralpäi ani päivlaskmha lidnaspäi, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Saratovhasai om 181 km päivnouzmha orhal, 239 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Balašov 50 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal, 59 km avtotel vai raudtel, i Rtiščevo 41 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal, 52 km avtotel vai raudtel. "Arkadak"-raudtestancii radab lidnan keskuzpalas.
Klimat om ven kontinentaline, nepsuden vajagudenke. Voden keskmäine lämuz om +6 C°, kezakun-elokun +18,7..+20,7 C°, tal'vkun-uhokun −6,7..−8,5 C°. Paneb sadegid 489 mm vodes, enamba kezakus-heinkus (54..58 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (29..30 mm kus).
Tobmuz.
Krasnii-žilo kaikenaigaižeta ristitištota mülüb lidnankundha (municipaližhe ühtnikha) Arkadakan ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2013 uhokus, rajonan Administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan da lidnankundan eläjiden lugu oli 12 845 ristitud, rajonan pol'. Kaik 11 986 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14..15 tuhad eläjid vll 1959−2006 (14 790 rist. vl 1959 i 14 800 rist. vl 1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,3 %, armenijalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 2,6 %. Vll 1854−1941 saksalaižed- i danijalaižed-protestantad sirdiba Evropaspäi da eliba nügüdläižen lidnan ümbrištos.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'jäine Sündun Voznesenjan jumalanpert' om olmas lidnas vspäi 1822.
Balašovan maižanduzmehanizacijan tehnikuman Arkadakan filial i Saratovan agjan bazižen medkolledžan filial Arkadakas oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Kuibišev

Kuibišev om kanzannimi türkan etimologijanke (toižend — "Kaibišev") i toponim. Se voib znamoita:
Novouzensk

Novouzensk (, mugažo kazahan kelel) om Venäman lidn da lidnankund Saratovan agjan suvipäivnouzmas. Se om Novouzenskan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1928).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1760 kuti vanhuskolaižiden "Čertanl-külä" (). Žilo sai makundan lidnan statusad vl 1835 "Uz' Uzen"'-nimitusenke, möhemba udesnimitihe nügüdläižikš. Vl 1895 kaidraižuine raudte mäni 5 km suvhe lidnaspäi, saudihe vedamha leibän i kabjživatišton liigoid.
Novouzensk šingotase sömtegimištol: leibäntegesed, konditerine tehmine, kolbasan pästand. Ende radoiba mugažo voitegim (vhesai 2003), lindferm i savičtegim.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sur' Uzen'-jogen molembil randoil (, 650 km pitte), Čertanli-jogi lanktendan sijas sihe huralpäi (vedhudetomiden Kamis-Samar-järviden bassein), 25 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan keskuz om saudud Suren Uzenin hural randal. Matkad Kazahstanan röunhasai om 20 km suvipäivlaskmha orhal i 35 km päivnouzmha orhal, Saratovhasai om 189 km lodeheze orhal, 212 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Pallasovk (Volgogradan agj) 100 km suvipäivlaskmha orhal, 318 km avtotel vai raudtel, Krasnii Kut 98 km lodeheze orhal, 123 km avtotedme vai raudtedme, i Jeršov 99 km pohjoižhe orhal, 123 km avtotedme vai 220 km raudtedme. Novouzensk-raudtestancii radab lidnan suviröunal.
Kaks' žilod i viž futorad mülüdas lidnankundha (municipaližhe ühtnikha) Novouzenskan ližaks. Lidnankundan pind — 385,02 km². Rajonan administracii tegeb lidnankundan administracijan velgusidme vspäi 2017.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 17 011 ristitud, lidnankundan — 17 586 ristitud, rajonan pol'. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 tuhad eläjid vl 1913 i 17 800 rist. vl 2001. Kaik 15 665 ristitud elihe lidnas i 16 223 ristitud kaikes lidnankundas vl 2018.
Rahvahad (2010): venälaižed — 80,6%, kazahlaižed — 13,3%, totarlaižed — 1,4%, korejalaižed — 1,1%, toižed rahvahad — 3,6%.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma olmas lidnas. Islaman udištadud pämečet' om avaitud vspäi 2019.
Novouzenskan agrotehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Gladiolus

Gladiolus (mugažo latinan kelel), om äivoččiden änikoičijoiden kazmusiden heim Irisaižed-sugukundaspäi. Heim kogoneb läz 300 erikoišpäi, sädihe enamba vit tuhad sortuid.
Leviganduz.
Nimituz libub latinižes "gladius"-sanaspäi «mek», kazmusen irdnägun mödhe edel änikoičendad i sen jäl'ghe. Kazmused Gladiolus-heimospäi libudas suvižen Afrikan (erikoiden tobj pala), Evrazijan (10 erikod) i Madagaskaran (9 erikod) agjoišpäi. Kazvatadas gibridoid saduiš kaiked mail'madme.
Ümbrikirjutand.
Äivozne kazmuz, laukkera udištase jogo vodel. Seikhed kazdas 50..150 sm kortte. Oiktad lehtesed oleldas 50..80 sm pitte i varmitadas pit'käd seikhed. Änikuz om pit'k mugažo, 80 santimetrhasai pitte. Čaptud änikused jädas veresikš vedes seišten 10..12 päivhäsai.
Om äi koričmaid semnid, no äikerdoitas laukkeroil da niiden urbil.
Kävutand.
Kazvatadas dekorativižeks kazmuseks, üks' sort eläb kümnehe vodhesai tobjimalaz. Voib ližata jauhtud laukkerad paštamha leibäd. Ottihe evrazižid erikoid kuti diuretine i hambhankibunvastaine abutuz.
Sätas saduiden sortuid erazvuiččiden erikoiden gibridizacijal da selekcijal 17. voz'sadaspäi, sil aigal vedihe suviafrikaižid erikoid Evropha. Gofriruidud änikod oma sadud ezmäižen kerdan AÜV:oiš vl 1907. Sortuiden ezmäine rahvahidenkeskeine klassifikacii oli olmas vspäi 1945. Gladiolusan kaik sortud mülüdas "Gladiolus × hybrydus"-erikho.
Kalininsk

Kalininsk () om Venäman lidn da lidnankund Saratovan agjan suvipäivlaskmas. Se om Kalininskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Ende tahondan nimituz oli "Balandinskii"-jurt, poimdihe marjoid, saihe met, vahad, kalad, senid, živatoiden karvoid. Eländpunktan aluz om pandud vl 1680, nimitihe jogen mödhe: "Balandinskii"-lidnut, "Baland" (). Vl 1895 raudte tuli torguindžilho, saudihe "Bokovai"-stancijad (). Vspäi 1897 oli "Baland"-slabadaks. Kätihe radnikžiloks vl 1939. Žilo sai lidnan statusad vl 1962 udenke nügüdläiženke nimitusenke, nevondkundaližen valdkundan Mihail Kalinin-šingotajan kanzannimen mödhe. Kalinin edesti žilon raudtedepon i Rusttan armijan saldatoiden suimil vn 1919 20. päiväl heinkud.
Kalininsk šingotase äiprofil'žel himižel tegimel, sauvondmujuiden tegimel, sömtegimištol (lihakombinat, oludentegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baland-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 164 km pitte, Don-jogen hurapol'ne bassein), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Saratovhasai om 103 km päivnouzmha orhal, 114 km avtotedme vai 130 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Žirnovsk (Volgogradan agj) 61 km suvhe orhal vai 84 km avtotel, i Atkarsk 55 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 78 km avtotedme vai raudtedme. "Kalininsk-Saratovskii"-lopraudtestancii radab lidnan päivlaskmas.
Klimat om ven kontinentaline kuivahk. Voden keskmäine lämuz om +5,6 C°, kezakun-elokun +19,2..+21,0 C°, tal'vkun-uhokun −6,9..−10,8 C°. Paneb sadegid 459 mm vodes, enamba kezakus-kül'mkus (43..53 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (22..24 mm kus).
Tobmuz.
Kalininsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnan administracii om likvidiruidud vn 2014 redukus, rajonan administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 441 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 14 949 ristitud. Kaik 15 841 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18..20 tuhad eläjid vll 1979−2009 (20 100 rist. vll 1998−2001).
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,2 %, ukrainalaižed — 3,8 %, armenijalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 3,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Ol'gan jumalanpert' om avaitud lidnas vl 1989 enččen bankan i torgovanan pertiš. Islaman mečet' radab toštmižsaudud vanhas puižes pertiš vspäi 1994.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, sportškol. Kalininskan agrobiznesan tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Svökl (heim)

Svökl () om üks'voččiden, kaks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Kogoneb 10 erikospäi. Mülütadas Amarantižed-sugukundha. Maižanduseline svökl om järgeližen svöklan alaerikod.
Leviganduz.
Kul'turine kazmuz libub Edahaižen Päivnouzman i Indijan mecerikoišpäi, ottihe lehtesid sömäks amussai. 20. voz'sadaspäi kaik svöklan erikod oma kaikil kontinentil päiči Antarktidas.
Svökl mainitaškanzihe Keskmeren maiš i Vavilonas, kävutihe jurid vaiše zelläks. Amuižed grekalaižed arvostiba svöklad i toihe sidä Apollon-jumalale andaks. Teofrastan mödhe, ezmäižed jur'plodud oliba tetabad 4. voz'sadal EME. Järgeližen svöklan kul'turižed jur'plodud sünduiba meiden eran augotišel. Tetihe niiš Venäs avaros 10.-11. voz'sadal, kazmuz leviganzi Evropan päivlaskmas i pohjoižes 13.-14. voz'sadal. Svöklan sötmižtoižend om sätud Saksanman territorijal 16. voz'sadas, sahartoižend — sigä-žo 19. voz'sadan augotišele.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe läz kaikiden erikoiden lehtesid i jur'ploduid — ristituile sömäks, živatištole sötmižkazmuseks, mugažo torhudeks tegimištos. Saharsvökl om saharan kahtenz' purde mail'mas saharrogon jäl'ghe.
Jur'plod mülütab kalijad, antioksidantoid, foliimuiktust. Alendab veren painut, rahvahaline medicin spravitab umbaidusid svöklan abul.
Krasnii Kut

Krasnii Kut ( «čoma čogaine») om Venäman lidn da lidnankund Saratovan agjan suves. Se om Krasnii Kutan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vll 1813−1819 sirdanuzil mehil, lähtnuzil erindha kozakoil Ukrainan Har'kovan aigaspäi, nimitihe kodižilon mödhe, kudamb vspäi 1850 sai Krasnokutsk-nimen (nüg. lidnanvuitte -žilo). Sirdanikoiden kahtenz' partii tuli ukrainižes Krasnii Kutaspäi vl 1837, lugetas sidä vot lidnan todesižen alusenpanendan vodeks oficialižikš.
Nevondkundaližen aigan oli lidnan statusanke vn 1925 elokuhusai, sid' žilo möst. Kätihe radnikžiloks vn 1939 tal'vkus. Žilo sai lidnan statusad vn 1966 11. päiväl kezakud.
Krasnii Kut šingotase torvarmaturan tegimel, elektromehanižel tegimel, sömtegimištol (maidtegim, sömkombinat, lindunkombinat, durran semniden ümbriradai tegim), raudten distancijal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Jeruslan-jogen oiktal randal ( 278 km pitte, Volgan hura ližajogi), 45 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Saratovhasai om 92 km lodeheze orhal, 125 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Pallasovk (Volgogradan agj) 100 km suvhe orhal vai raudtel, 143 km avtotel, Engel's 86 km lodeheze orhal, 116 km avtotedme vai raudtedme, Jeršov 100 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal, 130 km avtotedme vai raudtedme, i Novouzensk 98 km suvipäivnouzmha orhal, 123 km avtotedme vai raudtedme. Krasnii Kut-raudtestancii radab lidnan pohjoižpalas, raudte sarakoičese jogen hural randal.
Viž žilod i üks' raudtesarak mülüdas lidnankundha (municipaližhe ühtnikho) Krasnii Kutan ližaks. Lidnankundan pind — 230,14 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 416 ristitud, lidnankundan — 15 937 ristitud, rajonan pol'. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16..17 tuhad eläjid vll 1970−2001 (17 384 rist. vl 1989). Kaik 14 483 ristitud elihe lidnas i 17 758 ristitud kaikes lidnankundas vl 2018.
Rahvahad (2010, enamba 0,8%): venälaižed — 82,3%, kazahlaižed — 4,1%, ukrainalaižed — 2,6%, totarlaižed — 2,4%, armenijalaižed — 2,2%, korejalaižed — 1,2%, saksalaižed — 0,8%, toižed rahvahad — 3,9%, rahvahuden ozutandata — 0,5%.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Stroican jumalanpert' om saudud lidnas vajehtamha muretud Mikoi-arhangelan jumalanpertid. Islaman mečet' om avaitud 2000-nziš vozišpäi.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Krasnii Kutan politehnine licei, Ul'janovskan civiližaviacijan institutan Krasnii Kutan filial-lendandškol i Saratovan valdkundaližen agrarižen universitetan Krasnii Kutan filial (ende Krasnii Kutan zooveterinarine tehnikum).
Hvalinsk

Hvalinsk () om Venäman lidn da lidnankund Saratovan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Hvalinskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1556 kuti Venäman "Sosnovk"-kaičendpost () Volgan Sosnovii-sarel. Vspäi 1606 eländpunkt sijadase nügüdläižes tahos. Vl 1780 "Pedaisar' "-žilo () sai makundan lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke. Edel Oktäbrin revolücijad oli vanhuskolaižiden tahondaks, šingotihe jablokoiden kazvatandal. Sosnovii-sar' om upotadud Saratovan vezivaradimen täutmižen aigan vll 1967−1968.
Hvalinsk šingotase gidroapparaturan tegimel, sömtegimištol (argvoitegim, maploduiden da fruktiden konservtegim, pel'meniden edheotand) i turizmal (mägisuks'kurort lidnanno, kruizlaivad, londuseline lebupark, torgovanoiden pertid, kaks' muzejad, pirdandgalerei).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Hvalinskan kukhiden pohjal, Volgan Saratovan vezivaradimen oiktal randal, 50 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ul'janovskan agjahasai om kaks'kümne kilometrad pohjoižhe, Saratovhasai om 178 km suvipäivlaskmha orhal vai 230 km avtotedme. Lähembaine lidn om Balakovo 57 km suvhe orhal vai 77 km «Sizran' — Balakovo»-avtotel, se mäneb lidnan pohjoižröunaks.
Tobmuz.
Kaik kuz' žilod mülüdas lidnankundha (municipaližhe ühtnikho) Hvalinskan ližaks. Lidnankundan pind — 325,81 km².
Edeline lidnankundan pämez' om Andrei Remizov (2014 — reduku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 094 ristitud, lidnankundan — 13 613 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 lidnan — 12 042 ristitud. Kaik 12 391 ristitud elihe lidnas i 12 882 ristitud kaikes lidnankundas vl 2018. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17 300 eläjad vl 1913 i läz 17 tuhad eläjid vll 1959−1967.
Rahvahad (2002): venälaižed — 89,2 %, totarlaižed — 6,8 %, ukrainalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 2,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' jumalanpertid oma kaičenus lidnas täuzin vai paloin, Ristan Zdviženjan (1906−1914) i Koumen pühämehen (udessaudud vl 2016) jumalanpertid oma avaitud, kaumžoman časoun' om väges. Kävutadas toižin jättud pühäpertid. Islaman Keskuzline mečet' (1913) radab lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Hvalinskan agrotegimištoline kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Jeršov (lidn)

Jeršov () om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Saratovan agjan päivnouzmas. Se om Jeršovan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1893 kuti "Jeršov"-žilo sauvomha da holitamha raudted. Kätihe rajonkeskuseks vn 1928 kezakus. Sai lidnan statusad vl 1963.
Jeršov šingotase maižanduztehnikan kohendusel i maižanduzinventarin pästandal, raudten edheotandoil (lämuzvedimdepo, vagondepo), sauvondmaterialiden tehmižel (šebin', savičuntegim, betonantegim), sömtegimištol (voitegim, lihakombinat, leibänkombinat, limonadan ceh) i villänpurnuil, mugažo kombisötken tegimel i maižandusen tedoinstitutan kodvindpunktal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Pen' Uzen'-joginiškan hural randal ( 638 km pitte, vedhudetomiden Kamis-Samar järviden bassein), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pen' Uzen' om ühtenzoittud Saratovan kastelendkanalanke ani pohjoižhe lidnaspäi.
Matkad Saratovhasai om 157 km päivlaskmha orhal, 180 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Novouzensk 99 km suvhe orhal, 123 km avtotedme vai 220 km raudtedme, Krasnii Kut 100 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 130 km avtotedme vai raudtedme, Balakovo 81 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 117 km avtotedme vai 170 km raudtedme, i Pugačov 82 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal, 118 km avtotedme vai raudtedme. "Jeršov"-raudtestancii radab vspäi 1894 «Saratov — Ural'sk — Sol'-Ileck»-keskustal.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +6,1 C°, kezakun-elokun +20,4..+22,5 C°, tal'vkun-uhokun −7,9..−9,9 C°. Paneb sadegid 404 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba kezakus-redukus (37..45 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (23..24 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 55 procentaspäi elokus 86 procenthasai kül'mkus-tal'vkus.
Tobmuz.
Kaik nell' žilod mülüdas lidnankundha (municipaližhe ühtnikho) Jeršovan ližaks: Poludennii (296 rist. vl 2010), Prudovoi (363 rist. sil-žo vodel), Tulaikovo (418 rist.), Učebnii (823 eläjad). Lidnankundan pind — 343,17 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2014 vilukus, Tat'jana Ribalkina oli likvidacižen laudkundan ezimehen vn 2013 kezakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 448 ristitud, lidnankundan — 23 414 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 lidnan — 18 095 ristitud, lidnankundan — 19 588 ristitud. Kaik 19 590 ristitud elihe lidnas i 21 403 ristitud kaikes lidnankundas vl 2018. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 24..25 tuhad eläjid vll 1989−2001 (25 600 rist. vl 1996).
Rahvahad (2010): venälaižed — 81,9 %, kazahlaižed — 4,6 %, totarlaižed — 4,1 %, armenijalaižed — 3,9 %, ukrainalaižed — 2,0 %, azerbaidžanlaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om avaitud (saudihe vll 2011−2015). Islaman mečet' om letud vspäi 2016.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, viž keskškolad (nomer 1..5), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton "Balkani"-sportškol. Jeršovan agrotegimištoline licei om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Krasnoarmeisk (Saratovan agj)

Krasnoarmeisk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Saratovan agjan suves. Se om Krasnoarmeiskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1765 kuti sirdanuziden saksalaižiden "Bal'cer"-žilo (kolonii, ), nimitihe ezmäižen tobminan Bal'cer Bartuli-manmehen nimen mödhe. Žilo sai oficiališt "Pall'az Karamiš"-nimitust () jogen mödhe vn 1768 uhokus. Kätihe makundan keskuseks vl 1918, saksan avtonomijan kantonan keskuseks vl 1922. Žilo sai lidnan statusad vl 1925 Bal'cer-nimitusenke. Udesnimitihe vn 1942 semendkus Rusttan armijan oiktastuseks. Ei ole raudteühtenzoitust, tegimištoline raudtesarak om demontiruidud 1990-nzil vozil.
Krasnoarmeisk šingotase mašinansauvomižel (mehanine tegim, avtopaloiden pästand), keramikantegimel (kaidraižuiženke raudtenke kar'jeraspäi), kahtel omblendfabrikal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, Pall'az Karamiš-joginiškan randoil (23 km pitte, Donan hurapol'ne bassein), 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Saratovan keskushesai om 60 km pohjoižhe orhal vai 80 km avtotel. Toine lähembaine lidn om Žirnovsk (Volgogradan agj) 64 km päivlaskmha orhal vai 100 km avtotedme. «Saratov — Kamišin»-avtotekeskust mäneb koumes kilometras päivlaskmha lidnaspäi. Ümbäravtote om saudud lidnan suves. Volgan Volgogradan vezivaradimen rand om 15 kilometras pohjoižpäivnouzmha i päivnouzmha.
Tobmuz.
Kaik viž žilod mülüdas lidnankundha (municipaližhe ühtnikho) Krasnoarmeiskan ližaks. Lidnankundan pind — 412,11 km².
Lidnankundan pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline ezimez' om Aleksei Litvinov, radoi edel vn 2016 redukud. Lidnankundan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2014 kezakus.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan i lidnankundan eläjiden lugu oli 24 364 ristitud, rajonan viž ühesandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 25 tuhad eläjid vll 1996−2005 (25 900 rist. vl 1998). Vn 2014 semendkus mülütihe koumed pen't municipališt ühtnikad lidnankundha. Kaik 22 994 ristitud elihe lidnas i 24 884 ristitud kaikes lidnankundas vl 2018.
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,7 %, totarlaižed — 1,6 %, ukrainalaižed — 1,5 %, toižed rahvahad — 5,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan phh. Pedroin da Pauloin kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas: vanh (vspäi 1992) i uz' (letihe vll 2004−2007).
Krasnoarmeiskan avtosauvomižen kolledž — Venäman rahvahaližen ižandusen i valdkundaližen radnikoičendan akademijan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Krasnoarmeisk

Krasnoarmeisk voib znamoita:
Pokrovsk

Pokrovsk voib znamoita nenid eländpunktoid:
Šihani

Šihani () om Venäman lidn da lidnümbrik Saratovan agjan pohjoižes. Vhesai 2019 se oli sauptud lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1820 kuti Vasilii Orlov-Denisov-grafan usadib. Vspäi 1923 Rusttan Armijan himižen azegišton kodvindstancii zavodi radod senno, möhemba armijan keskuzline himine poligon. Vl 1997 Šihani (ende "Vol'sk-17") sai erižen lidnan statusad. «Šihan» znamoičeb izoliruidud kukkast päivlaskmha Suvižes Uralaspäi.
Vspäi 1961 Valdkundaline organižen sintezan tehnologijoiden institut radoi lidnas, se eci uzid morijoid i travijoid substancijoid i tegi niiden kodvindpartijoid vhesai 1993. Institut eli bankrotnendas läbi vl 2008, i nügüd' edheotand sen alusel pästab zellid (sidä kesken živatoiden täht), sädab himižen i tekstiližen tegimišton processoid.
Šihani šingotase tedoinstitutal i sen himižel tegimel, mugažo himižsubstancijoiden edheotandal maižandusen täht.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lähižed Šihani-2-žilo (Vol'sk-18-sodalidnut poligonanke, edel 2000 vot mülütihe Šihani-lidnha administrativižikš) i Šihani-4-žilo (arsenal) oma Vol'sk-lidnan paloikš. Matkad Saratovhasai om 103 km suvipäivlaskmha orhal, 136 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Vol'sk 10 km suvipäivnouzmha orhal, 15 km avtotedme vai raudtedme, i Balakovo 44 km päivnouzmha orhal, 53 km avtotedme vai raudtedme. «Saratov — Balakovo»-avto- i raudtekeskustad mändas 1 kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi. Volgan oiged rand om 15 kilometras suvipäivnouzmha i suvhe.
Šihani om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Se om ümbärtud Vol'skan rajonan territorijal.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 067 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 13 200 eläjad vl 1998, sodalidnuzita — 8 400 eläjad vl 2000.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,0%, čuvašalaižed — 2,2%, ukrainalaižed — 1,7%, toižed rahvahad — 3,1%.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: üks' Šihaniš (Jumalanmaman «Rigouskoi»-jumalaižen jumalanpert', 1997) i koume Šihaniš-2 (Mikulai-čudonsädajan vn 1997 jumalanpert' i vn 2012 časoun', ph. Lukan kodijumalanpert' sodaläžundkodinno).
Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Vol'sk-lidnas.
Municipaližen ühtnikan edeline pämez' om Andrei Tatarinov (kül'mku 2016 — eloku 2021).
Robil'käine

Robil'käine () om heinäsižiden kazmusiden heim Puzuänikoižed-sugukundaspäi. Kaik tetas 25 erikod heimos.
Etimologii.
Heimon latinine nimituz libub "matrix"-sanaspäi «südäikoda», ottas kävutamižhe sen kazmusid spravitamha ginekologižid läžundoid.
Leviganduz.
Kazmusen erikod oma levitadud Evropan i Azijan tahondoiš venonke klimatanke, mugažo Afrikan suves. Keskuzafrikan ristitud kačustihe robil'käižen severz-se erikoid veromelen tagut, miše ned kuctas toižen polen vägid. Ühten "Matricaria occidentalis"-erikon kodima om Pohjoižamerikan päivlaskm, kaik toižed erikod oma introduciruidud Amerikha da Avstralii-kontinentha. Kazdas rujoheinäks maižanduseližen kazvatandan jäl'ghe zellän i kosmetikan substancijoihe näht.
Robil'käine navedib rohlad dreniruidud letemad i avol'jaižid sijid. Pakaiženvastaine kazmuz. Kazvab rujoheinäks teveril i pöudoiden röunoil, eländsijidenno, pustolänil i künttud nituil.
Ümbrikirjutand.
Madalad hajukahad heinäd. Lehtesed oma palakahad lujas.
Änikoitas elon ühtendel vodel. Änikod oma pol'šuruižidenke puzuižidenke 4..20 mm diametral, kazdas toppaz-änikuseks. Erasti ei olele äniklehtesid. Puzuižen südäin om pall'az. Plod om semnikaz, se om hahlakaz vähän erasti. Robil'käižen erikod äikerdoittas semnil.
Pilv

Pilv ( [ˈpɤlˑˈʋɑ]) om Estinman lidn valdkundan suvipäivnouzmas. Se om Pilvan makundan administrativine keskuz.
Istorii.
Lidnan pühäpert' om tetab vspäi 1240, se om pandud amuižel sodaristtel i om pühätadud Jumalanmamale. Tahondan nimituz mainitaškanzihe kirjutadud purtkiš vspäi 1452, estin "põlv"-sana znamoičeb «pol'v». Se om legendha sidodud, miše neižne pol'vil seištes om sauptud jumalanpertin seinhä küksmaha tošt pol't hänespäi. Pühäpert' om udessündutadud Pohjoižen sodan (1700−1721) jäl'ghe. Eländpunkt kazvoi ratud järven randal i jumalanpertiš ümbri. Vll 1950−1991 žilo oli Pilvan rajonan administrativižeks keskuseks. Vn 1993 10. päiväl elokud Pilv sai lidnan oiktusid.
Pilv šingotase sömtegimištol (maidon ümbriradmine), farmaceftižel tegimel («Takeda Pharma»), putegesiden i omblendtegesiden edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase penen ratud Pilv-järven-vezivaradimen randal ( 0,36 km² pindal, Peipusjärven bassein), sen pind om 42 m ü.m.t. korktusel. Järven padosein om saudud Orajogel ( 39 km pitte) vl 1966. Matkad Tallidnhasai om 204 km lodeheze orhal, 231 km avtotel vai raudtel, Tartuhusai om 41 km lodeheze orhal, 47 km avtotedme vai raudtedme. Pilv-raudtestancii radab «Tartu — Petseri»-keskustal (om saudud vodele 1931), raudte om lidnan pohjoižröunaks. Toižed lähembaižed lidnad oma Räpin 24 km päivnouzmha orhal vai 30 km avtotedme, i Viru 24 km suvhe orhal vai 26 km avtotedme.
Eläjad.
Vl 1940 eläjiden lugu oli 414 ristitud, vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe — 5767 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 176 eläjad vl 1995.
Rahvahad (2011, enamba 0,1%): estilaižed — 97,00%, venänikad — 1,72%, ukrainalaižed — 0,55%, suomalaižed — 0,28%, toižed rahvahad — 0,45%.
Lidnan edeline pämez' om Tarmo Tamm (1999–2011).
Atkarsk

Atkarsk () om Venäman lidn da lidnankund Saratovan agjan päivlaskmas. Se om Atkarskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1699 kuti Venäman Jetkar-kaičendpost (). Nimitihe jogen mödhe, se om nimitadud totarižen Jetkara-hanan nimen mödhe kuti hänen ulusan pala vl 1358. Vl 1780 Jetkar-slabad sai makundan lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke. Vl 1872 Atkarsk-raudtestancii radab lidnan keskuzpalas «Tambov — Saratov»-keskustal, vspäi 1893 lidn om raudtesol'meks.
Atkarsk šingotase raudten edheotandoil, kaivuzmašiništon pästandal, omblendfabrikal i meblin edheotandal, pühävoin ekstrakcijan tegimel i maionezan cehal senno, villän oigendusel raudtedme.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volgaveren ülüdel, Medvedic-jogen oiktal randpolel (Donan hurapol'ne bassein), ühtes..kahtes kilometras sen randaspäi, Atkar-jogen ( 106 km pitte) lanktendan sijas Medvedicha, 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Atkar-jogi läbitab lidnan suvipalad.
Matkad Saratovhasai om 81 km päivnouzmha orhal, 106 km avtotel vai raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Kalininsk 55 km suvipäivlaskmha orhal, 78 km avtotedme vai raudtedme, i Petrovsk 54 km pohjoižhe orhal, 88 km avtotedme vai 60 km raudtedme.
Tobmuz.
Atkarsk om lidnankundan (municipaližen ühtnikan) üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnan pämez' om Sergei Vladimirov (2014−2019), nügüd' radab rajonan administracijas.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 25 624 ristitud, rajonan koume videndest. Kaik 25 384 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28..29 tuhad eläjid vll 1967−2001 (29 112 rist. vl 1979).
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,7 %, čiganalaižed — 2,1 %, totarlaižed — 1,2 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 3,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: kaks' jumalanpertid i ph. Mikulai-čudonsädajan časoun' päraudtestancijanno. Islaman pühäpert' om avaitud vspäi 2004.
Atkarskan politehnine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Mail'man bank

Mail'man bank () om rahvahidenkeskeine finansine organizacii. Sen grupp kogoneb vides palaspäi i mülüb ÜRO:ho.
Mail'man bankan prezident om Devid Malpass ("David Malpass") vs 2019 sulakun 9. päiväspäi.
Istorii.
Bankan aluz om pandud vn 1945 27. päiväl tal'vkud abutamha udessündutada Päivlaskmaižen Evropan valdkundoid i Japonijad Toižen mail'man sodan jäl'ghe.
Nügüd'aigan bank om olmas abun täht šingotesen valdkundoile, se andab kreditoid i grantoid gollüden polendusen täht, spravitamha läžundoid i pätamha mugomid kaikiš süvembid valdkundan problemoid kut endevanh vezikanalizacine sistem, lapsiden openduz. Bankgruppan kaikiden paloiden päfaterad sijadasoiš AÜV:oiden Vašington-pälidnas.
Struktur.
Mail'man bankan gruppan päine pala om Rahvahidenkeskeine bank rekonstrukcijas da šingoteses ("RBRŠ"), se om sätud vl 1945. Kahtenz' struktur om Rahvahidenkeskeine associacii šingoteses, se oigendab bankan erasid funkcijoid vspäi 1960. Sen ližaks, koume organizacijad oma Mail'man bankan gruppan paloikš:
Valdkundale sab ühtneda Mail'man bankan strukturha vaiše ku valdkund jo om RVF:an ühtnijaks.
Pugačov (lidn)

Pugačov () om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Saratovan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Pugačovan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1928).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vanhuskolaižil vl 1764 kuti Mečetnai-slabad (). Vl 1772 pagenu Jemel'jan Pugačov-kozak oli slabadas i sen jäl'ghe päti tedištoitta ičtaze Petr III-carikš. Slabad sai makundan lidnan statusad Nikolajevsk-nimitusenke vn 1836 9 (21). päiväl semendkud. Udesnimitihe nügüdläižikš Rusttan armijan Vasilii Čapajev-sodamehen iniciativan mödhe vn 1918 11. päiväl kül'mkud.
Pugačov šingotase sömtegimištol (jauh-, leib-, maidtegimed), šebnän tehmižel, päiväiželektrostancijal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan lodehen suves, Sur' Irgiz-jogen oiktal randal ( 675 km pitte, Volgan hura ližajogi), 40 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Saratovhasai om 200 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 233 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Balakovo 67 km päivlaskmha orhal, 80 km avtotedme vai raudtedme, i Jeršov 82 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal, 118 km avtotedme vai raudtedme. "Pugačovsk"-raudtestancii radab lidnan keskuses vspäi 1894.
Pugačovskii-žilo (762 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha (municipaližhe ühtnikho) Pugačovan ližaks. Lidnankundan pind — 88,06 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 41 707 ristitud, lidnankundan — 42 561 ristitud, rajonan seičeme kümnendest. Lidnan ristitišt vajehtase 40..43 tuhad eläjid röunoiš vspäi 1989 (kaikiš suremb oli 42 700 rist. vl 2001 i 42 895 rist. vl 2009). Kaik 40 895 ristitud elihe lidnas i 41 465 ristitud kaikes lidnankundas vl 2018.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: Hristan Eläbdzusen päjumalanpert' (1875−1899), ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' türmas i kaks' časounäd.
Pugačovan gidromeliorativine tehnikum — Saratovan valdkundaližen agrarižen universitetan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Edeližed lidnan pämehed oma: Boris Sazonov (2011−2015); Aleksei Janin (2015 — semendku 2021), vn 2021 kezakuspäi radab Pugačovan rajonan pämehen.
Rozanvuiččed

Rozanvuiččed () om Kaksidülehtesižed-klassan kazmusiden sugukund. Läz 4830 erikod mülüdas 95 heimho.
Elonform oleskeleb hein, penzaz i pu.
Leviganduz.
Sugukundan erikoiden päpala kazvab Pohjoižen mapoliškon venos i subtropižes vöiš. Voib löuta sugukundan kazmusid kaikedme mail'madme äjiš landšaftoiš i zonoiš päiči arktižiš i antarktižiš rajoniš. Rozanvuiččiden tahololend harakterizuib kazmusiden ühthižkundad, hot' sugukund ei ole dominirui paksus.
Ümbrikirjutand.
Lehtesed čereduišoiš tobjimalaz. Ned oleldas ünäižed vai palakahad, ezilehtesenke.
Änikod oma oiktad sured kaks'suguižed. Änikon aluz om kaksitadud. Gavedid pölüstoittas änikoid. Rozanvuiččiden plod oleskeleb erazvuitte, semned endospermata. Äikerdoičendan pämahtuz om semniden leviganduz živatoil i vetme.
Kävutand.
Kazvatadas ploduid, marjoid i semnid, ottas sömäks. Nened fruktpud, penzhad da heinäd mülüdas sugukundha: jablokpu, gruš, slivpu, persik, mindal', višn', manzikaine, babarm, aronii. Sadas vitaminoid niiden jändusišpäi, kamedid (kleid) tüvilpäi, efirvoid änikoišpäi parfümerijan i kodihimijan täht, ottas kor't dubindsubstancijaks i tehmaha mujutimid. Änikoičend om znamasine meden samižes.
Ottas puid kävutamižhe pumaterialaks. Plodud da semned oma znamasine söm mecživatoiden täht. Rozanvuiččed oma venon vönen sadunkazvatusen päpala.
Alasugukundad.
Kaik om koume alasugukundad. Niiden amuižuz toine toižhe kacten vajehtase genoiden tedoidusiden tagut, sur' taksonomine rad jätktase:
Rtiščevo

Rtiščevo () om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Saratovan agjan lodehes. Se om Rtiščevon rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadal, mainitase vspäi 1666. Edel 1723 vot žilon nimituz oli "Pokrovskoje", sid' pomeššikoiden Rtiščevad-rodun kanzannimen mödhe, hö oliba žilon pidajikš vhesai 1794. Toine oli Rtiščevo-žilo raudtestancijanno vspäi 1871. Žilo raudtestancijanno sai lidnan statusad vn 1925 6. päiväl kezakud. Ühtištuihe endevanhad Rtiščevo-žilod lidnanke vl 1974.
Rtiščevo šingotase mašinansauvomižen «Argon»-tegimel (elektromagnitižed ajaimed, kaičendsistemad, käroudusen indikatorad, mebel'furnitur, mašinad vaumičemha heinäd da villäd živatoile sötkeks), magaduzsijansobiden da koditekstilin tegimel, sömtegimištol (kanafabrik ümbriradajanke tehmiženke), mugažo asfal'ttegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Ol'šank-jogen ( 42 km pitte) i Iznajir-jogen keskes ( 98 km pitte), 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ol'šank-jogi om lidnan pohjoižröunaks, molembad joged oma Hopran üläjoksmusen hurad ližajoged. Matkad Penzan agjhasai om 20 km pohjoižhe orhal, Saratovhasai om 167 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal, 197 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Serdobsk (Penzan agj) 37 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 48 km avtotel vai raudtel, i Arkadak 41 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal, 52 km avtotel vai raudtel. Sodalendimport om koumes kilometras lodeheze lidnaspäi.
Rtiščevo om lidnankundan (municipaližen ühtnikan) üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind — 32,95 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan da lidnankundan eläjiden lugu oli 41 289 ristitud, rajonan viž seičemendest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 44..45 tuhad eläjid vll 1989−2003 (45 100 rist. vll 1996−1998).
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2010): venälaižed — 94,1%, ukrainalaižed — 0,6%, armenijalaižed — 0,4%, totarlaižed — 0,4%, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 4,5%.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: ph. Aleksandr Nevalaižen i ph. Mikulai-čudonsädajan.
Rtiščevon politehnine licei i Samaran valdkundaližen raudteiden universitetan filial (ende Rtiščevon raudtetransportan tehnikum) oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Fort Uert

Fort Uert (vai Fort Uort, [ˌfɔːrt ˈwɜːrθ]) om AÜV:oiden lidn suvižes Tehas-štatas. Se om štatan videnz' i valdkundan 13nz' lidn eläjiden lugun mödhe. Om Tarrant-ümbrikon (2340 km²) administrativižeks keskuseks. Lidnan territorii otab neniden lähižiden ümbrikoiden paloid mugažo: Denton, Džonson, Parker, Uaiz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1849 kuti kaikiš pohjoižemb lidnuz (fort) kümnespäi kaičemha uzid tehasalaižid Meksikaiž-amerikaižen sodan jäl'ghe (1846−1848). Nimitihe Uil'jam Dženkins Uert-majorjenaralan (1794–1849) kanzannimen mödhe, hän radoi Tehas-departamentan pämehen vl 1849.
Fort Uert šingotase bankoil (Bank of America, Wells Fargo), aviasauvomižel (Lockheed Martin, Bell Helicopter), sömtegimištol i maižanduztorguindal (järed kabjživatišt), turizmal. Neniden kompanijoiden päfaterad sijadasoiš lidnas: American Airlines Group, GM Financial, XTO Energy.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase pohjoižpäivnouzmha štatan keskuzpalaspäi, 165 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Aglomeracijan toine Dallas-keskuz sijadase ani päivnouzmha. Fort Uertan ühthine pind om 920,89 km², sidä kesken kuivma 899,44 km², vezi otab 21,45 nellikkilometrad.
Klimat om subtropine neps. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +18,8 C°, kezakun-sügüz'kun +25,4..+29,6 C°, tal'vkun-uhokun +7,7..+9,9 C°. Ekstremumad oma −19 C° (viluku, uhoku) i +44 C° (heinku, sügüz'ku). Kezaaigan minimum om +11 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +36 C° (uhoku). Ei olele haloid semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +3 C°). Il'man lämuz voib ületada +34 C° uhokus-kül'mkus. Paneb sadegid 898 mm vodes, enamba semendkus-kezakus (102 mm kus) i redukus (113 mm), vähemba vilukus (52 mm) i heinkus-elokus (55..57 mm kus).
Tobmuz.
Lidnan radonoigendajan tobmuden pämez' om mer (). Valitas händast kahteks vodeks. Edeline mer om Betsi Prais ("Betsy Price", heinku 2011 — kezaku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 741 206 ristitud, vn 2020 — 918 915 ristitud. Kaik 895 008 eläjad oli lidnas vn 2018 heinkus. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Se mülüb nelländehe surtte lidnaglomeracijha AÜV:oiš ristitišton lugun mödhe (7,6 mln vl 2020, 6,9 mln vl 2014). Fort Uert om konurbacijas Dallasanke päivnouzmas i Arlingtonanke suvipäivnouzmas.
Augotižlibundan mödhe (2010): evropalaižed — 61,1 % (ispanijalaižed — 19,4 %), afroamerikalaižed — 18,9 %, latinamerikalaižed (ispanijalaižita) — 14,7 %, azijalaižed — 3,7 %, indejalaižed — 0,6 %, valdmerimalaižed — 0,1 %, segoitadud augotižlibundanke — 3,1 %.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Vspäi 2019 elektrojonusen jono ühtenzoitab lidnan keskust rahvahidenkeskeiženke lendimportanke.
Rahvahidenkeskeine civiline "Dallas / Fort Uert"-lendimport ("DFW / KDFW", 73,3 mln passažiroid vl 2022, 1 mln tonnoid jüguid vl 2021) sijadase 35 km pohjoižpäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Se om štatan i erasti mail'man (oz., vl 2021) kaikiš suremb lendimport.
Sar'vutpu

Sar'vutpu () om pu Bobanvuiččed-sugukundaspäi, "Ceratonii"-heimon üks' kahtes erikospäi.
Leviganduz.
Kazmuz libub Lähižes Päivnouzmmaspäi ezimeletaden. Kul'tiviruidas Keskmeren maiš amussai, sar'vutpu mectui niiš sijidme.
Ümbrikirjutand.
Igähižvihand pu 6..12 m kortte, levedanke kronanke. Lehtesed oma höunhenvuiččed ninevad. Henod änikod kazdas tophikš. Änikon mallüt om koveritoi i lankteb heredas, vencut ei olele.
Koričmad paugud oma 10..25 sm pitte, 2..4 sm levette i 0,5..1 sm sankte. Paugud ei avaitkoiš. Semniden-bobiden ližaks, niiš om küps maged südäin, mülütab saharan polehesai. Poligalaktomannan-polisaharid andab ploduile kovut i massan kaikenaigaižust.
Kävutand.
Kazvatadas maižanduzkazmuseks samha sar'vutpun kamedid, se-žo E410-sömližaduz. Ottihe kävutamižhe pun semnid vedusen märičendühtnikaks Amuižes Päivnouzmmas. Juvelirine karat-tärtuz libub sar'vutpun pauguiden nimitusespäi da vedusespäi, se om läz kaikenaigaine i gramman videndez.
Jauhoitud semned kävutadas tehta kofen i šokoladan vajehtimid kofeinata. Paugud i lehtesed sättudas kodiživatoile sötkeks.
Petrovsk (Saratovan agj)

Petrovsk () om Venäman lidn da lidnankund Saratovan agjan pohjoižes. Se om Petrovskan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1928).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti lidnuz Petr I-carin käskön mödhe vl 1698 kaičemha tahondad razbainikoiden londoišpäi. Se sai makundan lidnan statusad vl 1780, nimitihe nügüdläižikš carin nimen mödhe i lidnusen phh. Pedroin da Pauloin päjumalanpertin mödhe. Petrovsk oli torgovanoiden lidnaks edel Oktäbrin revolücijad.
Petrovsk šingotase elektromehanižel «Molot»-tegimel (ladimed laivoiden täht — rulid, navigacii, avtomatik; trenažorad merilaivišton täht), sömtegimištol (seniden tegim), mugažo kombisötken tegim radab lidnas. Gazanveimen kompressorstancii om läz lidnad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižes, Volgaveren ülüdel, Medvedic-jogen üläjoksmusen muugotil randoil (Donan hura ližajogi), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Penzan agjhasai om 12 km pohjoižhe orhal, Saratovhasai om 89 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal, 104 km avtotel vai 120 km raudtel. Lähembaine lidn om Atkarsk 54 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal, 88 km avtotedme vai 60 km raudtedme. «Saratov — Penz»-avtotekeskust ümbärdab lidnad päivlaskmaspäi ühtes kilometras. Raudtestancijan nimituz om "Petrovsk-Saratovskii".
Petrovsk om lidnankundan (municipaližen ühtnikan) üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind — 27,32 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 160 ristitud, rajonan seičeme kümnendest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33..35 tuhad eläjid vll 1979−2005 (35 tuh. rist. vl 1996).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,0%, totarlaižed — 1,6%, mordvinalaižed — 1,4%, toižed rahvahad — 3,0%.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' jumalanpertid oma olmas lidnas: Pühän Jumalanmaman Katken päjumalanpert' (om saudud 1880, udessündutadud 1990-nziš vozišpäi), kaks' jumalanpertid i časoun'. Islaman pämečet' om saudud vll 2014−2020.
Saratovan valdkundaližen tehnižen universitetan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Lidnan edeline pämez' om Andrei Morozov (reduku 2016 — eloku 2021).