tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Jemv

Jemv (, ) om Venäman lidn Komin Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Jemvan lidnankundan da Knäžpagastan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eziauguine eländpunkt om "Knäžpagast" (), se sijadase Vim'-jogen () vastrandal da mainitase vn 2010 rahvahanlugemižes (114 eläjad), no om lidnan palaks. Nügüd'aigaižen eländpunktan aluz om pandud Vim'-jogen hurha randha vl 1941 kuti lidnanvuitte Raudtežilo (). Se om lidnan statusanke da nügüdläiženke nimenke vspäi 1985.
Jemvan ižandusen sarakod oma mecan varhapanend, mecan ümbriradmine (pästtas fibroplituid) da torguind. Om äi valdkundbüdžetan aluzkundoid, türmid päpaloin. Ende Knäžpagastan mehanine tegim radoi mugažo.
Geografijan andmused.
Raudtestancijan nimi om "Knäžpagast", sijadase lidnan keskuzpalas. Avtote läbitab lidnad pidust' raudted.
Matkad Siktivkarhasai om 122 km suvhe orhal. Lähembaine lidn om Mikun' vižkümnes kilometras suvipäivlaskmha raudtedme vai 100 km avtotedme.
Klimat om ven südäikontinentaline vai subarktine. Voden keskmäine lämuz om +0,2 C°, kezakun-elokun +13,9..+17,0 C°, tal'vkun-uhokun −12,8..−16,9 C°. Paneb sadegid 575 mm vodes, enamba kezakus-redukus (57..70 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (27 mm kus).
Tobmuz.
Kaik seičeme küläd da kaks' pen't žilod mülüdas lidnankundha Jemvan ližaks. Lidnankundan pind om 61,25 nellikkilometrad.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 570 ristitud, lidnankundan — 14 626 ristitud, vn 2021 lidnan — 10 994 ristitud. Kaik 12 906 eläjad oli lidnas i 13 017 eläjad kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 782 eläjad vodel 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert' (om saudud vll 1990−2000) i ph. Serafim Sarovalaižen jumalanpert' türman territorijal (om letud vspäi 2012).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomer 8, 9, 10), augotižškol-päivkodi, kaks' keskškolad (nomer 1 i A. Larionovan nimed), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol. Siktivkaran politehnižen tehnikuman Knäžpagastan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Mikun'

Mikun' (, ) om Venäman lidn Komin Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Mülüb Ust'-Vimin rajonha lidnankundaks, üks'jäine lidn rajonas.
Istorii.
Eländpunkt augotihe vl 1937 Pohjoižen raudten panendan aigan, sen istorijan muzei om lidnas. Vl 1940 saudihe elektrostancijad sihe. Žilo raudtestancijanno sündui vodel 1945, radnikžilo vn 1947 redukuspäi.
Žilo kändihe lidnaks vl 1959. Saudihe raudted Siktivkarha suvipäivnouzmha da Udoran maha lodeheze, i 1960-nzil vozil lidn kändihe järedaks raudtesol'meks.
Kaik kaks' raudtestancijad om lidnas: "Mikun' " päraudtel i "Mikun'-kahtenz' " Udoran sarakol. Om kompressorstancijoid läz lidnad pompamha kivivoid i londuselišt gazad magistraližil veimil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vičegd-jogen da sen Vim'-ližajogen oiktal randpolel (Pohjoižen Dvinan oigedpol'ne bassein).
Rajonan Aikino-keskuz sijadase 15 km suvhe avtotedme, Vičegdan randal. Matkad Siktivkaraspäi om 108 km avtotedme vai 96 km raudtedme lodeheze. Lähembaine lidn om Jemv 50 km pohjoižpäivnouzmha raudtedme vai 100 km avtotedme.
Tobmuz.
Šežam-žilo (1 rist. vl 2014) mülüb lidnankundha Mikunin ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Nikolai Kudräšov (keväz'ku 2017 — reduku 2021). Lidnan Administracijan pämez' om Vladimir Rozmislo ("Владимир Розмысло"), hän om sil radnikusel vspäi 2014.
Eläjad.
Vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 088 ristitud, vn 2021 — 8 527 ristitud. Kaik 9 837 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 12 tuhad eläjid vozil 1989−2001.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pujumalanpertid oma saudud da avaitud lidnas: Jumalanmaman Počajevan jumalaižen (om pühästadud vl 1996) i Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän (letihe vll 1994−1996).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi nomer 2 (nell' adresad), kaks' keskškolad (nomer 1, 2), lapsiden da norišton turizman i ekskursijoiden keskuz (koume adresad videspäi oma lidnas), čomamahtoiden škol, "Start"-sportškol. Siktivkaran avtomehanižen tehnikuman Mikunin filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, edel 2023. vot se oli Mikunin raudtetehnikumaks.
Sosnogorsk

Sosnogorsk (, ) om Venäman lidn, lidnankund da raudtesol'm Komin Tazovaldkundan keskuzpalas. Se om Sosnogorskan rajonan administrativižen keskusen (om olmas vspäi 1979), om rajonan palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1939 kuti "Ižm"-raudtestancii sauvomha «Kotlas — Vorkut»-raudted. Vn 1955 1. tal'vkud ühtištadihe žilod lähiženke "Sosnovk"-žilonke (panihe vl 1945 Pohjoižen gazanümbriradmižen keskuseks) da anttihe lidnan statusad. Vl 1957 udesnimitihe sidä nügüdläižikš.
Sosnogorskan ižandusen znamasižed edheotandad oma ÜRV «Gazprompererabotka» (londuseližen gazan ümbriradmine), Sosnogorskan LEK, punümbriradai «Voivož-Les», Pohjoižen raudten Sosnogorskan regionan administracii.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Ižm-jogen hural randal (Pečoran bassein).
Matkad Siktivkarhasai om 345 km suvipäivlaskmha, Uhtahasai — vižtoštkümne kilometrad lodeheze.
Klimat om ven, kuz'ne mec ümbärdab lidnad. Voden keskmäine lämuz om –1,5 C°, kezakun i elokun +11,5..+11,9 C°, heinkun +15,6 C°, tal'vkun-uhokun –13,9..–15,7 C°. Paneb sadegid 751 mm vodes. Il'man keskmäine vozne relätivine nepsuz om 75,4 %.
Tobmuz.
Kaik 13 žilod da küläd mülüdas lidnankundha lidnale ližaks, niiden ühthine ristitišt om 5 309 eläjad (2017. voz').
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline Nevondkundan ezimez' om Junir Bičkurin ("Юнир Бичкурин", semendku 2015 — reduku 2021). Lidnankundan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2013 redukus.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 27 757 ristitud, vn 2021 — 22 189 ristitud. Kaik 26 571 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 31 tuhad eläjid vozil 1992–2001.
Ortodoksižen hristanuskondan pühäpertiden kompleks om saudud 1990-nziš vozišpäi: koume jumalanpertid (puine akoiden-mirankandajiden, kivine Jumalanmaman Katken, puine ph. Serafim Sarovalaižen) i Hristan Eläbzdusen časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 12 nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..3, 5, 7..12, 14, 15), viž keskškolad (nomer 1..5), gimnazii, kadetškol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol i sportškol. Sosnogorskan tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kaik koume sportkompleksad da üks' jäpert'kulu oma avaitud lidnas.
Usinsk

Usinsk (, ) om Venäman lidn Komin Tazovaldkundan pohjoižes. Om Usinskan lidnümbrikon administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1966 samha kivivoid, om nimitadud jogen mödhe. Vl 1984 žilo sai lidnan statusad.
Usinskan ižandusen päsarakod oma londuseližen gazan da kivivoin samine, transportiruind i ümbriradmine. Kaikiš pohjoižemb kivivoinümbriradai tegim sijadase 60 km pohjoižhe lidnaspäi (1,3 mln tonnoid vodes). Läz 27 tuhad radsijid om ümbrikon edheotandoiš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase nelläs kilometras Usanjogen oiktal randalpäi, 71 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Läbipäzmatomad sod ümbärtas lidnad. Matkad Siktivkarhasai om 757 km suvipäivlaskmha. Om tal'veližid avtoteid Uht-lidnhasai da Arhangel'skan agjaha (Nencan avtonomine ümbrik).
Klimat om subarktine, lumikate venub 230 päiväd vodes (redukun keskespäi kezakuhusai). Voden keskmäine lämuz om −3,4 C°, kezakun-elokun +10,0..+14,9 C°, semendkun +1,8 C°, sügüz'kun +6,0 C°, tal'vkun-uhokun −16,0..−19,7 C°. Ekstremumad oma −53 C° (viluku) i +35 C°. Paneb sadegid 517 mm vodes, enamba kaiked heinkus-sügüz'kus (59..67 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (25..28 mm kus).
Tobmuz.
Lidnanvuitte Parm-žilo (1214 rist. vl 2017), 18 muite žilod da küläd mülüdas ümbrikho Usinsk-lidnan ližaks. Ümbrik om olmas vspäi 2006, sen pind — 30 564 km².
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnümbrikon Nevondkundan ezimez' om Mihail Serov vn 2020 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 827 ristitud, lidnümbrikon ristitišt oli 47 229 eläjad (44 525 rist. vl 2017), vn 2021 lidnan — 32 182 ristitud. Kaik 38 800 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 49 600 eläjad vl 1998.
Rahvahad kaikenaigaižes ristitištos (lidnümbrik, enamba 0,9 % vl 2010): venälaižed — 55,9 %, komilaižed — 13,9 %, ukrainalaižed — 7,1 %, totarlaižed — 6,7 %, baškiralaižed — 2,3 %, azerbaidžanlaižed — 1,4 %, vaugedvenälaižed — 1,4 %, čuvašalaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 4,3 %, rahvahuden ozutandata — 6,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas: Hristan Eläbzdusen (saudihe vll 1990−2005) i Jumalanmaman «Pahoiden südäikeroiden pehmdand»-jumalaižen puine jumalanpert' (letihe vll 1980−2000).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 7, 8, 10, 12, 14, 16, 20, 22..24), armahtamatomiden lapsiden kodi, üks' augotižškol (nomer 7), viž keskškolad (nomer 1..5), ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol, sportškol. Politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. "Usinsk"-raudtestancii om sarakon lopstancijaks "Sin' "-raudtestancijaspäi. Jogitransport vedab matknikoid-ki Us- da Pečor-jogidme.
Tatanmaine civiline "Usinsk"-lendimport ("УСН / USK / UUYS") sijadase kahesas kilometras päivlaskmha lidnaspäi. Tehtas reisid Arhangel'skha, Moskvha i Piterihe, vahtradnikoiden täht tobjimalaz.
Vuktil

Vuktil (, ) om Venäman lidn Komi Tazovaldkundan päivnouzmas. Om Vuktilan lidnümbrikon (vozil 2006−2015 nimitihe Vuktilan rajonaks) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1964 samha londuselišt gazad da kivivoid. «Pohjoižen säind»-gazanveim zavodiše täs (Vuktil — Uht — Toržok). Vl 1984 žilo sai lidnan statusad.
Vuktilan ižandusen päsarakod oma londuseližen gazan samine da transportiruind, mecan varhapanend.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pečor-jogen oiktal randal, 100..109 m ü.m.t. korktusil.
Matkad Siktivkarhasai om 530 km suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Sosnogorsk 168 km päivlaskmha orhal vai 198 km avtotedme i Pečor 142 km pohjoižhe orhal vai 248 km avtol.
Vuktilan lidnümbrik om 22 453 nellikkilometrad pindanke. Kaik kümne pen't žilod da küläd mülüdas sihe Vuktil-lidnan ližaks.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 536 ristitud, rajonan — 14 873 ristitud. Vl 2017 kaik 10 205 ristitud elihe lidnas i 12 042 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 330 eläjad vl 1989.
Rahvahad (lidnümbrik, enamba 0,7 % vl 2010): venälaižed — 67,1 %, komilaižed — 10,0 %, ukrainalaižed — 7,7 %, totarlaižed — 1,5 %, vaugedvenälaižed — 1,3 %, čuvašalaižed — 1,1 %, saksalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad — 3,4 %, rahvahuden ozutandata — 7,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Blagoveššenjan pühäpert' om avaitud lidnas vl 2001.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Marii Elan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om nell' lidnad (, , ) i 15 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа", ) Marii Elan Tazovaldkundas.
Lidnanvuiččed žilod.
Niiden ližaks, kahesa lidnanvuittušt žilod oli agjas, no niiden kategorii om vajehtadud nügüd'.
Koz'modem'jansk

Koz'modem'jansk (, , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Marii Elan Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Mägimarin rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü rajonha.
Lidn om mägimarilaižiden kul'turan päkeskuseks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud lidnuseks vl 1583 Ivan Grazijan käskön mödhe kahten pühämehen päivän oiktastuseks: Koz'ma i Dem'jan. Mainitase lidnaks vspäi 1609. Koz'modem'jansk sai makundan lidnan statusad vl 1718, oficialine lidnan status om vspäi 1781.
Luja lämoipalo tegihe lidnas vn 1833 semendkus. Om kaičenus äi endevanhid istorižid pertid, severz'-se znamasižid muzejid ratas lidnas. Koz'modem'jansk šingotase jogiportal i elektroladimiden tegimil (katkaižimed, štepselid, avtotraktorine elektronik), mugažo pälembaižen soban omblendal i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase kesked ümbärdajad rajonad, Volgan oiktal randal (Čeboksaran vezivaradim), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Joškar-Olhasai om 104 km pohjoižpäivnouzmha. Ehtatim ühtenzoitab jogen randoid. Lähembaižed lidnad oma Čuvašijan Čeboksarad 49 km suvipäivnouzmha orhal vai 73 km avtotedme i Jadrin 49 km suvipäivlaskmha vai 86 km avtol.
Tobmuz.
Koz'modem'jansk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon mer (Administracijan pämez') om Mihail Kozlov vn 2017 heinkuspäi. Edeline lidnümbrikon pämez' (Deputatoiden nevondkundan ezimez') om Andrei Burmistrov (sulaku 2014 — reduku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 257 ristitud, vn 2021 — 19 731 ristitud. Kaik 20 327 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 300 eläjad vl 1992.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 61,5 %, marilaižed — 30,9 %, totarlaižed — 0,9 %, čuvašalaižed — 0,7 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 0,6 %, rahvahuden ozutandata — 5,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Smolenskan jumalaižen päjumalanpert' (om letud vll 1866−1872), nell' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..6, 10), kaks' keskškolad (nomer 1 i 3), licei, škol-internat, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, kaks' sportškolad. Ühtištadihe sauvondindustriališt tehnikumad i elektrotehnikan kolledžad vn 2014 sügüz'kus, i Koz'modem'janskan industrijan da edheotaikundan kolledž om lidnan professionaližen opendusen üks'jäižeks aluzkundaks.
Zvenigovo

Zvenigovo (, mägimar. i ) om Venäman lidn da lidnankund Marii Elan Tazovaldkundan suves. Se om Zvenigovon rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Kostroman gubernijan edheotajil vl 1860 kuti laivansauvomižen tegim da sen "Čekuri"-külä i "Zvenižskii"-žilo. Zvenigovo-žilo sai lidnan statusad vl 1974.
Zvenigovon ižandusen järedad edheotandad oma laivansauvomižen da kohendusen tegim (om bankrotnendan pordhal vn 2024 sulakuspäi), sauvondgipsan tegim, meckombinat i maidkombinat.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suves, Volg-jogen hural randal (Kuibiševan vezivaradim), 60 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Joškar-Olhasai om 74 km pohjoižhe orhal vai 91 km «Vätk»-avtotedme. Lähembaine lidn om Volžsk 25 km suvipäivnouzmha orhal vai jogedme i 37 km avtotedme.
Tobmuz.
Pen' Čuvaš-Otari-külä (, 358 rist. vl 2016) mülüb lidnankundha Zvenigovon ližaks. Lidnankundan pind om 45,24 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Aleksei Kulalaev vn 2020 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 946 ristitud, lidnankundan — 12 319 ristitud, rajonan kaks' seičemendest, vn 2021 lidnan — 10 994 ristitud, vn 2021 kaiken lidnankundan — 11 283 ristitud. Vl 2017 kaik 11 734 eläjad oli lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 14 tuh. eläjid vozil 1989−2001 (14 800 rist. vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (vspäi 1877), časoun' kaumžomal.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, Zvenigovon licei (ende keskškol nomer 2), kaks' keskškolad (nomer 1 i 3), sanatorine škol-internat, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol. Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund radab Krasnii Jar-žilos kuz' kilometrad pohjoižhe lidnaspäi, se om Marii Elan Tazovaldkundan transportiž-energetine tehnikum.
Mordovijan Tazovaldkundan lidnad

Kaik om seičeme lidnad (, , ) i 13 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа", , ) Mordovijan Tazovaldkundas.
Enččed lidnad.
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad, nügüd' žilod:
Ardatov

Ardatov (, , ) om Venäman lidn Mordovijan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas. Se om Ardatovan rajonan lidnankund da administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 17. voz'sadal kuti Ardatovankülä (). Vspäi 1780 kätihe Simbirskan gubernijan makundan lidnaks.
Nevondkundaližen aigan Ardatov šingotihe punümbriradajal tegimištol, vatan fabrikal i sömtegimištol (leibänkombinat i argvoin tegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Alatir'-jogen oiktal randal (lankteb Surha huralpäi 20 kilometras, Volgan oigedpol'ne bassein), 85..185 m korktusil, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Saranskhasai om 114 km suvipäivlaskmha avtotedme. Lähembaine lidn om Alatir' (Čuvašii) 20 km päivnouzmha orhal. "Ardatov"-raudtestancii sijadase kümnes kilometras suvhe lidnaspäi «Saransk — Kazan'»-linijal.
Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +19 C°, vilukun −12 C°. Ekstremumad oma −45 C° i +39 C°. Paneb sadegid 470 mm vodes.
Tobmuz.
Ardatov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om Deputatoiden Nevondkundan ezimez'. Lidnankundan Administracijan pämez' om Mihail Karpov vn 2021 sulakuspäi, sen edeline pämez' om Andrei Kozlov (kül'mku 2016 — sulaku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 400 ristitud, rajonan ristitišton koumandez. Kaik 8 734 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 10 tuhad eläjid vozil 1989−2001 (10 200 rist. vl 1998).
Rahvahad (vn 2002 rahvahanlugemine, enamba 1 %, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 66,2 %, mordvinalaižed (tobj. erzänkel'žed) — 32,1 %, toižed rahvahad — 1,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulain kafedraline päjumalanpert' (vspäi 1809), Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (saudihe vspäi 1769, ei ole väges), ph. Sergii Radonežalaižen časoun' (om letud vl 2011).
Ardatovan agrarine tehnikum I.A. Požarskijan nimed i Ardatovan medicinine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Insar

Insar (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Mordovijan Tazovaldkundan suves. Se om Insaran rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1647 kuti lidnuz posadanke. Vl 1780 sai makundan lidnan statusad Penzan gubernijas. Vspäi 1935 mülüb Mordovijha. Vozil 1926−1958 oli žiloks, vn 1958 29. päiväspäi elokud om lidnaks tošti.
Insar šingotase mašinansauvomižel («Neon»-tegim pästab varapaloid vagonoiden täht, «Ksenon»-tegim tegeb pidatusen kaikenvuiččid ladimid), linkapken tegimel, argvoin da saguden tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižröunanno, Iss-jogen hural randal (, Mokš-jogen oiged ližajogi, Okan oigedpol'ne bassein), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Saranskhasai om 77 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Kovilkino 38 km lodeheze avtotedme i Ruzajevk 50 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme. Lähembaine raudtestancii sijadase lidnanvuiččes Kadoškino-žilos 18 km pohjoižhe avtotedme.
Tobmuz.
Pen' Zor'a-žilo (20 rist. vl 2016) mülüb lidnankundha Insaran ližaks. Lidnankundan pind om 52,18 nellikkilometrad.
Lidnankundan pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan pämez' om Mihail Višnäkov, radoi edel vn 2021 redukud. Jelena Kašajeva tegeb lidnankundan Administracijan pämehen velgusidme vn 2023 sügüz'kuspäi. Lidnankundan Administracijan edeližed pämehed oma Jurii Buličev (uhoku 2020 — sügüz'ku 2023), Valerii Letin (kül'mku 2015 — uhoku 2020) i Najil' Dolotkazin (edel 2015. vot).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8687 ristitud, rajonan ristitišton kaks' koumandest. Kaik 8 169 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 9,5 tuh. eläjid vozil 1992−1998 (9 800 rist. vl 1996).
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Ol'gan naižjumalankodi i Sündun Raštvoiden jumalanpert' oma udessündutadud lidnas, niiden ližaks kaks' pühäpertid oma kaičenus vaiše paloin.
Insaran agrarine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kovilkino

Kovilkino (, , ) om Venäman lidn Mordovijan Tazovaldkundan keskuzpalan suves. Se om lidnankundan i Kovilkinon rajonan (vspäi 1928) administrativine keskuz.
Istorii.
Necil territorijal kaikiš vanhemb eländpunkt oli Lašm vspäi 1237. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1892 kuti "Arapovo"-raudtestancii «Räzan' — Kazan'»-jonol, nimitihe Arapovad-pomeššikoiden-manpidajiden kanzannimen mödhe. Vl 1919 udesnimitihe stancijad da eländpunktad senno nügüdläižikš, raudteiden Stepan Kovilkin-komissaran kanzannimen mödhe. Kätihe Kovilkinod radnikžiloks vn 1940 semendkus. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1960 3. päiväl kül'mkud.
Kovilkinon tegimišt om söndtavaroiden pästandan edheotandad (leibtegesiden, etilspirtan, argvoin da saguden tegimed), sauvondmaterialiden tehmine (silikatižed savičud da blokad, faner), elektromehanine tegim (likujad radiolokatorad, dizel'elektrostancijad), kombisötken tegim.
Geografijan andmused.
Lidn seižub penen Lašm-jogen lanktendan sijas Mokš-jogehe ( 17 km pitte, Okan oigedpol'ne bassein), Mokš-jogen hural randpolel, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Saranskhasai om 85 km päivnouzmha orhal vai 108 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Insar 38 km suvipäivnouzmha avtotedme, Spassk (Penzan agj) 49 km päivlaskmha orhal vai 87 km avtotedme i Krasnoslobodsk 53 km pohjoižhe avtotedme.
Tobmuz.
Pen' Sosnovii Bor-žilo (37 rist. vl 2016) mülüb lidnankundha Kovilkinon ližaks, sijadase viden kilometras päivnouzmha lidnaspäi.
Lidnankundan Administracijan edeline pämez' om Igor' Ovsänickii (viluku 2010 — kezaku 2021).
Eläjad.
Vl 1959 eländpunktan ristitišt oli 10 484 eläjad, vl 1967 — 15 000 eläjid, vl 1979 — 19 996 eläjad. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 307 ristitud, rajonan ristitišton pol', vn 2021 — 19 793 ristitud. Kaik 20 072 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 23 200 eläjad vozil 1996−2000.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud da avaitud lidnas: ph. Serafim Sarovalaižen (pühästihe vl 1993), Jumalanmaman «Mujatuz»-jumalaižen (om saudud vll 1995−2000), Mikoi-arhangelan (vspäi 2005).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, viž keskškolad, muzikškol, čomamahtoine škol, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Kovilkinon agrariž-sauvondkolledž i Mordovijan valdkundaližen universitetan Kovilkinon filial.
Krasnoslobodsk (Mordovii)

Krasnoslobodsk (, , ) om Venäman lidn Mordovijan Tazovaldkundan lodehes. Se om Krasnoslobodskan rajonan lidnankund, administrativine keskuz da üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1571 kuti "Rusked Slabad"-lidnuz (). Vl 1706 se sai lidnan statusad. Vl 1780 udesnimitihe lidnad nügüdläižikš. Vn 1817 lämoipalon jäl'ghe Krasnoslobodsk om saudud möst regulärižen planan mödhe oiktoidenke irdoidenke.
Krasnoslobodsk šingotase nenil edheotandoil: metalližtegesiden edheotand tegimišton täht, radiotegim (palad elektroladimiden täht), «Aktiv elektro»-tegim (elektrolaudad konoriš tegimišton i äižiruižiden pertiden täht), kezerduzkudondfabrik (pledad, magaduzkatused), argvoin tegim. Niiden ližaks, nevondkundaližel aigal radoiba: leibän i linkapken tegimed, tegimištoline, sömän i punümbriradandan kombinatad, turbhan edheotand.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Mokš-jogen hural randal (Okanjogen oigedpol'ne bassein).
Matkad Saranskhasai om 103 km päivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn om Temnikov 44 km lodeheze orhal vai 64 km avtotedme. Lähembaine raudtestancii radab Kovilkino-lidnas, se sijadase 50 kilometras suvhe orhal.
Tobmuz.
Krasnoslobodsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Valentina Mel'nikova, radoi vn 2016 kül'mkuhusai. Lidnankundan Administracijan pämez' om Nikolai Truntaev vn 2016 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 151 ristitud, rajonan ristitišton kaks' videndest, vn 2021 — 8 910 ristitud. Kaik 9 556 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 12 tuhad eläjid vozil 1992−2001 (12 000 rist. vl 1998).
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Sündun Eläbzdusen kafedraline päjumalanpert' (letihe vll 2005−2007), Jumalanmaman Emäganpäivän jumalanpert', kodijumalanpert' enččes hengeližes školas, Jumalanmaman Emäganpäivän naižjumalankodi (ei ole väges, kodijumalanpert' om avaitud), Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (ei ole väges). Niiden ližaks koume jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud päivkodid, keskškol (nomer 1), lapsiden sädamižen pert', kul'turan keskuz, lapsiden da norišton sportškol. Krasnoslobodskan agrarine tehnikum (mülüti zoovettehnikumad vl 2012) i Krasnoslobodskan medicinine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Ruzajevk

Ruzajevk (, , ) om Venäman lidn da raudtesol'm Mordovijan Tazovaldkundan keskuzpalan suves. Ruzajevk om tazovaldkundan kahtenz' surtte lidn, Saranskan suvipäivlaskmaine ezilidn. Om Ruzajevkan rajonan lidnankund da administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1631 kuti lahjoitud külä Kasimovan eläjale — Urozai Tonkačev-murzale. Hänen nimen mödhe nimitihe-ki küläd. Vl 1937 žilo sai lidnan statusad.
Ruzajevkan tegimil tehtas nenid tegesid: erazvuiččed vagonad jüguiden täht (Venäman pästandan videndez, enamba mi sada modelid) i kivivoihimine mašiništ, avtocisternad, plastiktorved da tegesed, mašiništ maižanduzlikkuimiden täht, savič, raudbetontegesed, specialižed sobad. Sömtegimišton edheotandad (maidproduktad i kanamunad).
Geografijan andmused.
Lidn seižub Pišl'-jogen () lanktendan sijas Insar-jogehe (Volgan bassein), 169 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Saranskan keskuzpalhasai om 25 km pohjoižpäivnouzmha.
Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +19,6 C°, vilukun −11,6 C°. Paneb sadegid 550 mm vodes.
Tobmuz.
Ruzajevk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez', edeline om Vladimir Čičevatov, radoi vn 2021 redukuhusai. Lidnankundan Administracijan pämez' om Aleksei Domnin vn 2019 kül'mkuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Valerii Rodionov (kül'mku 2016 — sügüz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 47 523 ristitud, rajonan ristitišton seičeme kümnendest. Kaik 45 988 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 50 tuhad eläjid vll 1982−2001 (53 tuh. rist. vl 1987).
Rahvahad: venälaižed, mokšalaižed, erzälaižed, totarlaižed.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Stroican päjumalanpert' (om saudud vll 2009−2012), kaks' jumalanpertid i Jumalanmaman Kazanin jumalaižen časoun'.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Ruzajevkan raudten i lidnan transportan tehnikum i Saranskan politehnižen tehnikuman Ruzajevkan palakund.
Temnikov

Temnikov (, , , ) om Venäman lidn Mordovijan Tazovaldkundan lodehes. Se om Temnikovan rajonan lidnankund da administrativine keskuz.
Istorii.
Tazovaldkundan kaikiš amuižemb olii lidn, mainitase ezmäižen kerdan 12. voz'sadal. Vl 1536 eländpunktan aluz om pandud udhe sijha, Mokšan vastrandan kümnes kilometrad ülezjogen, Jelena Glinskajan käskön mödhe. Šingotihe porcellanastjoiden koumel fabrikal 19. voz'sadal. Nevondkundaližen aigan nened edheotandad radoiba: špaleroiden da bumagan «Krasnaja roza»-fabrik, peniden lampoiden tegim, meckombinat, linkapken tegim.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Mokš-jogen oiktal randal (Okanjogen oigedpol'ne bassein), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Mordovijan londuseline kel'dtaho zavodiše kümnes kilometras pohjoižhe lidnaspäi.
Matkad Saranskhasai om 158 km suvipäivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn da raudtestancii om sauptud administrativiž-territorialižes Sarov-ühtnikas 35 km pohjoižhe orhal vai 46 km avtotedme.
Tobmuz.
Temnikov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pamez'. Edeline Administracijan pämez' om Viktor Tarakin (heinku 2017 — reduku 2022). Lidnankundan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Ol'ga Hozina vn 2012 vilukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 243 ristitud, rajonan ristitišton nell' ühesandest, vn 2021 — 6 451 ristitud. Kaik 6 291 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba ühesad tuhad eläjid vll 1989−2001 (9 600 rist. vozil 1996−1998).
Rahvahad (2002): venälaižed — 61,1 %, mordvinalaižed — 33,7 %, totarlaižed — 3,3 %, toižed rahvahad — 1,9 %.
Rahvahad (2021): venälaižed — 51,82 %, mordvinalaižed — 43,05 %, totarlaižed — 3,67 %, toižed rahvahad — 1,46 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Emäganpäivän (om letud vl 1827) i puine Kaikiden Pühämehiden (om saudud vll 2016−2017). Niiden ližaks kaks' päjumalanpertid i kuz' jumalanpertid, sidä kesken naižjumalankodin, ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i A.I. Semikovan nimed), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Temnikovan maižanduzkolledž i medicinine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Saha Tazovaldkundan lidnad

Kaik om koumetoštkümne lidnad () i 41 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Saha (Jakutijan) Tazovaldkundas.
Aldan (lidn)

Aldan (, ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan suves. Se om Aldanan rajonan administrativine keskuz.
Enzne i nügüd'.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1924 kuti "Nezametnii"-žilo samha kuldad, nimitihe ojan mödhe. Žilo sai lidnan statusad vn 1932 20. päiväl sügüz'kud. Udesnimitihe nügüdläižikš vn 1939 semendkus. Vn 1992 tal'vkus passažirine i jüguiden likund zavodihe raudtesarakodme Baikalan-Amuran magistrališpäi (Pen' BAM), vl 2009 päraudtestancijan sauvuz om letud. Vll 2009−2010 kivivoiveimen sauvuz mäni läz lidnad.
Aldan šingotase kuldan samižel tähäsai, mugažo mecanümbriradajad pened edheotandad ratas. «Jakutijan raudted»-kompanijan (Amuran-Jakutijan raudtemagistralin sauvond) ohjanduz da vedimdepo sijadasoiš Aldanas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Aldan-jogen oigedpol'žes basseinas, Aldanan mägištol, 650 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Aldan-jogehesai om vižkümne kilometrad lodeheze, Jakutskhasai om 450 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 540 km avtotedme. Lähembaine lidn om Tommot 65 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 78 km avtol, se om rajonan toine lidn. "Aldan"-raudtestancii radab «Skovorodino — Tommot»-jonol.
Klimat om terav kontinentaline, tal'v om vilu. Voden keskmäine lämuz om −4,7 C°, kezakun-elokun +14,4..+17,2 C°, tal'vkun-uhokun −22,7..−25 C°. Ekstremumad oma −50 C° (viluku) i +36,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −5,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om −0,6 C° (uhoku, tal'vku). Voib panda halad miččel taht kul (heinkun minimum om −0,8 C°), ei voi olda sulasäd tal'vkus-uhokus. Paneb sadegid 761 mm vodes, enamba heinkus-sügüz'kus (101..112 mm kus), vähemba tal'vkus-uhokus (26..29 mm kus).
Tobmuz.
Kaik kaks' pen't žilod mülüdas lidnankundha Aldanan ližaks: Sur' Nimnir (, , 236 rist. vl 2010) i Oročon Kahtenz' (ven. "Орочён 2-й", 18 rist. vl 2010). Lidnankundan pind — 11 110 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Aleksandr Bugai radab lidnan pämehen vn 2004 kezakuspäi. Lidnankundan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Nikolai Mironov vn 2020 sügüz'kuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Vasilii Šimohin, radoi edel vn 2020 sügüz'kud.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 275 ristitud, rajonan ristitišton pol', vn 2021 — 21 590 ristitud. Vl 2017 kaik 20 700 ristitud elihe lidnas i 20 908 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 27 090 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Venäman uziden moknikoiden da hengenavaidajiden jumalanpert' om saudud vll 1995−2000, Jumalanmaman Iveran jumalaižen jumalanpert' om pühästadud vn 2021 lopus.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa nimitadud päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1, 2, 9 i erasid-se disciplinoiden süvetud opendusenke), lidnan gimnazii, rajonan licei, lapsiden ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol A.T. Nikitinan nimed, rajonan lapsiden da norišton sportškol.
Aldanan politehnine tehnikum i Aldadan medicine kolledž oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Verhojansk

Verhojansk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Verhojanskan rajonan üks'jäine lidn. Mail'man kaikiš vilumb eländpunkt lidnan statusanke (−67,8 C° vn 1892 uhokus).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1638 Posnik Ivanoval kuti kozakoiden tal'veline eländsija. Se sai lidnan statusad vl 1817. Šingotihe oigetud küksushe mehiden eländsijaks.
Nügüd'aigan mecpunktan ižanduzkeskuz, jogivaldmad da lendimport sijadasoiš lidnas, se šingotase karvpramozlal i maižandusel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Jan-jogen oiktal randal (Jävaldmeren bassein), 127 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Batagai-rajonkeskushesai om ühesakümne kaks' kilometrad pohjoižpäivnouzmha avtotedme, Jakutskhasai om 650 km suvhe orhal. Toine lähembaine lidn om Vilüisk 700 km suvipäivlaskmha.
Klimat om terav kontinentaline arktine, tal'v om kuiv i vilu lujas. Voden keskmäine lämuz om −14,5 C°, kezakun-elokun +11,5..+16,4 C°, tal'vkun-uhokun −41,6..−45,3 C°. Ekstremumad oma −67,8 C° (viluku, uhoku) i +38,0 C° (kezaku, heinku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul (heinkun minimum om −3,2 C°). Ei voi olda sulasäd tal'vkus-uhokus, se oleleb harvoin lujas kül'mkus (maksimum +1,1 C°). Paneb sadegid 178 mm vodes, enamba kezakus-elokus (27..34 mm kus), vähemba tal'vkus-sulakus (5..8 mm kus). Il'man keskmäine vozne relätivine nepsuz om 69 %.
Tobmuz.
Verhojansk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Jevgenii Potapov (sügüz'ku 2015 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 311 ristitud, rajonan kümnendez, vn 2021 — 828 ristitud. Kaik 1 131 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli kaks' tuhad eläjid vll 1998−2000.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan puine päjumalanpert' oli vll 1823−1937, paloi lophu.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid (nomer 1 i 2), keskškol M. L. Novgorodovan nimed, čomamahtoiden škol.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas Batagai-rajonkeskuses i lähembaižiš lidnoiš.
Vilüisk

Vilüisk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Vilüiskan ulusan (rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1634 jeniseilaižil kozakoil kuti "Olensk" keradamha valdkundmaksad da elänzoitmaha tahod. Vl 1783 se sai lidnan statusad, no vl 1805 lidn oli muretud. Udessündutihe sidä, i vl 1822 anttihe lidnan statusad tošti udenke Vilüisk-nimenke jogen mödhe.
Vilüisk šingotase sauvondedheotandoil, betontegimel, raudbetontegesiden i arbolitan pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ulusan keskuzpalan päivlaskmas, Vilüi-jogen oiktal randal (, Lenan hura ližajogi), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jakutskhasai om 450 km suvipäivnouzmha orhal vai 550 km avtotedme. Lähembaine lidn om Nürb 170 km päivlaskmha orhal vai 214 km avtol.
Klimat om terav kontinentaline, tal'v om vilu lujas. Voden keskmäine lämuz om −8,2 C°, kezakun-elokun +14..+19 C°, tal'vkun-uhokun −31..−36 C°. Ekstremumad oma −60,9 C° i +37,4 C°. Kezaaigan minimum om −6,3 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om −0,4 C° (viluku). Voib panda halad miččel taht kul, heinkun minimum om 0 C°. Paneb sadegid 285 mm vodes, enamba kezakus-sügüz'kus (35..50 mm kus), vähemba tal'vkus-sulakus (9..13 mm kus).
Tobmuz.
Sosnovk-žilo (, 304 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Vilüiskan ližaks. Lidnankundan pind — 150 km².
Lidnankundan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Nürgustan Afanasjev (sügüz'ku 2017 — sügüz'ku 2022). Lidnan Nevondkund om likvidiruidud vn 2014 semendkus.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 234 ristitud, ulusan nell' ühesandest, vn 2021 — 10 032 ristitud. Vl 2017 kaik 10 975 ristitud elihe lidnas i 11 279 ristitud kaikes lidnankundas, ulusan nell' ühesandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 322 eläjad vl 2020.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om letud vll 2006−2013. Hänen-žo puine uz' päjumalanpert' om kaičenus, no kävutase toižin.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Vilüiskan professionaliž-pedagogine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks. Edel 2020. vot tehnikum i pedkolkedž oliba eriži.
Lensk

Lensk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om tazovaldkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Lenskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1663 kuti "Muhtukujevskai"-külä evenkalaižiden "Muhtui"-eländsijas (). Muhtui-žilo šingotaškanzihe bazaks da jogiportaks vspäi 1956 sauvomha Mirnii-lidnad, kätihe radnikžiloks vn 1957 redukus. Muhtui-radnikžilo sai lidnan statusad vn 1963 13. heinkud udenke nügüdläiženke nimenke jogen mödhe. Vn 2001 kevädel luja sur'vezi tegihe lidnas, mureni sen pertišton koumed kümnendest, pani mantazole lähižid žiloid. Udessaudihe lidnan pertišton tobjad palad sen-žo voden redukule.
Lensk šingotase transportan edheotandoil (londuseližen gazan i kivivoin veimed lidnanno, jogiport), mecanümbriradajil edheotandoil (pilindmaterialad), sauvondsarakol (sauvondmaterialiden kombinat, järedpaneliden tegim) i sömtegimištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaižen polen suves, Lenanjogen hural randal, 242 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jakutskhasai om 800 km päivnouzmha orhal vai 1050 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Mirnii 209 km pohjoižhe orhal vai 234 km avtol i Olökminsk 302 km päivnouzmha orhal vai 420 km avtotedme. Matkad Irkutskan agjan röunhasai om nell'kümne kilometrad suvipäivnouzmha orhal.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −6,1 C°, kezakun-elokun +14..+17,7 C°, tal'vkun-uhokun −25,6..−29 C°. Ekstremumad oma −56,1 C° (tal'vku, viluku, uhoku) i +39 C° (kezaku). Kezaaigan minimum om −5,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +4,7 C° (tal'vku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul, heinkun minimum om −3 C°. Paneb sadegid 227 mm vodes, enamba redukus-uhokus (23..27 mm kus), toižiš kuiš 12..19 mm kus.
Tobmuz.
Lensk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Aleksandr Horunov (reduku 2012 — sügüz'ku 2022). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Dmitrii Hamaganov vn 2022 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Stanislav Hamaganov (tal'vku 2018 — reduku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 966 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 21 392 ristitud. Kaik 23 660 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 30 900 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Innokentijan Moskvalaižen jumalanpert' om saudud vl 2001, Jurgii-vägestusenkandajan časoun' om letud vl 2014.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa nimitadud päivkodid, viž keskškolad (nomer 1..5), specialine korrekcine škol-internat 8. toižendan, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.
Lenskan tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Nerüngri

Nerüngri (, , evenkan "Нерунӈа"-nimitusespäi «harjuzjogi») om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan suves. Se om kahtenz' surtte lidn tazovaldkundas, Nerüngrin rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1952 kangazpertil ühtennimižen jogen randal tedištamha kivihilen löudmižsijid. Vl 1975 formiruihe Suvijakutijan territoriališt tegimištkompleksad, Nerüngri-žilo sai lidnan statusad i zavottihe sauda Baikalan-Amuran raudted. Saudihe raudtestancijad vl 1984.
Sadas da ümbriratas kivihil't tähäsai. Nerüngri šingotase mugažo hil'koncentratan küllästamižtegimel, kaivuztehnikan kohendusen tegimel, Nerüngrin GRES:al, lindfabrikal, kahtel tipografijal. Pertinsauvondan kombinat i maidtegim radoiba ende, nevondkundaližel aigal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmaižen palan suves, taigan rajonas, Čul'man-jogen oiktal randal (Lenan bassein), Stanovoi-mägisel'gan pohjoižen ezimägišton pautkil, 800..850 m korktusil valdmeren pindan päl.
Matkad Jakutskhasai 820 km pohjoižhe «Len»-avtotedme, raudtel "Alabestäh"-stancijhasai vastrandal Jakutskha kacten om 799 km. Lähembaine lidn om Tind (Amuran agj) 168 km suvhe orhal, 210 km avtol vai raudtedme.
Klimat om kontinentaline, tal'v oleleb sorav da kuiv. Voden keskmäine lämuz om −6,9 C°, kezakun-elokun +13..+16 C°, tal'vkun-uhokun −25..−30 C°. Ekstremumad oma −61 C° i +34 C°. Paneb sadegid 583 mm vodes, enamba kezakus-sügüz'kus (79..108 mm kus), vähemba tal'vkus-keväz'kus (12..16 mm kus). Il'man vozne keskmäine nepsuz om 73 %.
Tobmuz.
Nerüngri om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Leonid Oleinik (2012 — sügüz'ku 2022). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Julija Gnilickaja vn 2022 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 61 747 ristitud, rajonan ristitišton koume nelländest, vn 2021 — 53 409 ristitud. Kaik 57 247 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 76 700 eläjad vl 1996.
Rahvahad (enamba 0,2 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 79,7 %, ukrainalaižed — 6,3 %, jakutalaižed — 2,5 %, totarlaižed — 2,0 %, burätalaižed — 1,9 %, evenkalaižed — 1,4 %, uzbekalaižed — 0,4 %, kirgizlaižed — 0,3 %, evenalaižed (ende lamutalaižed) — 0,2 %, armenijalaižed — 0,2 %, toižed rahvahad — 5,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpert' (om saudud vll 1992−1993) i Raštvoiden časoun' (letihe vll 2007−2009). Islaman pämečetin sauvomine tuleb lophu (2022).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad, gimnazii, muzikškol, horan škol, čomamahtoine skol, lapsiden da norišton üks'borcuindoiden "Erel"-sportškol.
Suvijakutijan tehnologine kolledž i Pohjoižpäivnouzmaižen federaližen universitetan (Jakutsk) filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš. «Sibgiprošaht»-tedoinstitutan (Novosibirsk) filial sijadase täs.
Nürb

Nürb (, ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan päivlaskmas. Se om Nürban rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1824 pästtud Vilüihe järven sijas. Vl 1958 Nürb kätihe lidnanvuiččeks žiloks. NSTÜ:n aigan se oli Jakutijan diamantoiden löudmižsijiden otandan kävutamižhe keskuz. Nürb sai lidnan statusad vn 1997 26. päiväl sügüz'kud. Nimituz libub evenkan Nürmagan-roduspäi «tomaridenke».
Nürban ižandusen päsarakod oma diamantoiden samine (ALROSA-kompanijan Nürban kivendkombinat, Venäman diamantoiden nelländez), sauvondmaterialiden pästand, sömtegimišt da kebn tegimišt.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvičogas, Vilüi-jogen hural randal, 119 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jakutskhasai om 600 km päivnouzmha orhal vai 760 km avtotedme. Lähembaine lidn om Vilüisk 170 km päivnouzmha orhal vai 214 km avtol.
Klimat om kontinentaline, tal'v om kuiv i lujas vilu. Voden keskmäine lämuz om −8,6 C°, kezakun-elokun +13,4..+17,2 C°, tal'vkun-uhokun −30,9..−35,0 C°. Ekstremumad oma −61,0 C° (tal'vku, viluku) i +35,2 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om −13,8 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om +1,1 C° (uhoku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul (heinkun minimum om −1,6 C°). Ei voi olda sulasäd tal'vkus i vilukus (maksimum 0 C°). Paneb sadegid 459 mm vodes, enamba semendkus-sügüz'kus (50..66 mm kus), vähemba tal'vkus-sulakus (12..24 mm kus).
Tobmuz.
Nürb om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Aleksandr Ivanov (viluku 2018 — sügüz'ku 2022). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Petr Innokentjev vn 2022 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 157 ristitud, rajonan ristitišton kaks' videndest, vn 2021 — 10 138 ristitud. Kaik 9 850 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 934 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om udessündutadud lidnas. Edeline ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (1850−1905) paloi lophu.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud i nomeruidud päivkodid («Kitalik», nomer 1 «Tullukčaana» i nomer 2 «Kun Kuo»), kaks' keskškolad (nomer 1 i Ubojanan), sädamižen da innovacižtehnologijoiden keskuz, čomamahtoiden škol, rajonan lapsiden da norišton sportškol.
Nürban tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Valdmad ratas Vilüi-jogen randal.
Regionaline civiline Nürban lendimport ("NYR / НЮР") sijadase lidnan pohjoižes. Tehtas reisid Jakutskhasai da čarterreisid Suntarha i Irkutskannoks.
Olökminsk

Olökminsk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Saha Tazovaldkundan suvipäivlaskmas. Se om Olökminskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1635 jeniseilaižil kozakoil kuti lidnuz läz Olökmanjogensud, vižtoštkümne kilometrad Lenan vastvedel sišpäi. Olökminsk sai lidnan statusad vl 1783.
Toižen mail'man sodan aigan 7928 lendint oli oigetud päivlaskmha frontanpirdale AÜV:oišpäi necen lidnan lendimportan kal't lendliz-programan mödhe.
Olökminsk šingotase mecan ümbriradmižel, sömtegimištol (lihakombinat, leibtegim) i kuldan samižel. Lidn om geologižen partijan, kivivoinveimen i «Sibirin vägi»-gazanveimen holitusen bazaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan lodehes, Len-jogen hural randal, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Jakutskhasai om 530 km päivnouzmha orhal, Lenanjogedme mödvedhe — 620 km, tal'veližedme avtotedme — 651 km. Lähembaine lidn om Lensk 302 km päivlaskmha orhal vai 420 km avtotedme.
Klimat om terav kontinentaline vilunke tal'venke. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om −5,7 C°, kezakun-elokun +14,6..+18,4 C°, tal'vkun-uhokun −25,9..−30,7 C°. Ekstremumad oma −60,1 C° (viluku) i +37,7 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −4,7 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +2,8 C° (viluku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Ei voi olda sulasäd tal'vkus (maksimum −0,7 C°). Paneb sadegid 324 mm vodes, enamba kezakus-sügüz'kus (39..56 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (9..11 mm kus).
Tobmuz.
Kaik nell' žilod mülüdas lidnankundha Olökminskan ližaks. Lidnankundan pind — 166,5 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Al'bina Masina (tal'vku 2017 — tal'vku 2021). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Vincetiana Orlova vn 2022 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 494 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 8 398 ristitud. Vl 2017 kaik 9 202 ristitud elihe lidnas i 10 475 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 478 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud lidnas: Spasan Toižetamižen päjumalanpert' (om letud vl 1870), puine Spasan Londuseližen Mel'kuvan päjumalanpert' (saudihe vl 2005) i ph. Aleksandr Nevalaižen časoun' (1891).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 4), korrekcine specškol 8. toižendan, čomamahtoiden škol, Školnikoiden sädamižšingotesen i gumanitarižen opendusen keskuz, lapsiden da norišton sportškol A.N. Platonovan nimed.
Olökminskan tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Kiruhjogilaivad ühtenzoittas Jakutskanke kezaaigan (1. kezaku — 30. sügüz'ku).
Regionaline civiline "Olökminsk"-lendimport ("OLZ / ОЛК / UEMO", 33,7 tuh. passažiroid vl 2017) sijadase lidnan pohjoižpäivnouzmas, vides kilometras keskusespäi. Tehtas reisid Jakutskha, Irkutskha i Nerüngrihe.