Arhangel'sk

Arhangel'sk () om lidn, lidnümbrik da meriport Venäman lodehes. Se om Arhangel'skan agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, «sodahoštusen lidn»-arvonke (vspäi 2009). Om agjan Mererandaližen rajonan administrativižeks keskuseks mugažo.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1584 lidnan statusanke Mihail Arhangelan jumalankodiš ümbri kuti "Novoholmogori"-lidnuz kaičemha jumalankodid da torguindkosketusid vihanikoid vaste. Panihe merivaldmoid-ki jogen vastrandal. Vspäi 1596 mainitase kuti "Arhangel'skii"-lidn, vl 1613 om nimitadud muga oficialižikš jumalankodin mödhe.
Arhangel'skan ižandusen päsarakod oma sauvondmaterialiden tehmine (mecan pilind pumaterialha — severz'-se järedoid tegimid), sömtegimišt (kalan ümbriradmine, šoll'kombinat mecpilindan jändusil, leibänkombinat, maidtegim), mašiništonsauvomine mecan täht (Solombalan tegim — gidromanipulätorad, mecavtod) i laivoiden kohenduz, mugažo tekstil'tegesiden omblend (magaduzsobad da katused, pölused, eriližsobad, pühkmed, uudimed).
Geografijan andmused.
Lidn seižub Pohjoižen Dvinan jogensun hijamiden randoil, seičeme metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Istorine keskuz sijadase 30..35 kilometras Vauktan meren Dvinan lahten randaspäi, lidnan röun — 15 kilometras merespäi. Lähembaižed lidnad oma Novodvinsk ühtes kilometras suvipäivnouzmha kaikil teil i Severodvinsk 35 km päivlaskmha avtotedme.
Klimat om ven meren. Voden keskmäine lämuz om +1,9 C°, kezakun-elokun +13..+17 C°, tal'vkun-uhokun −8..−12 C°. Ekstremumad oma −45,2 C° i +34,4 C°. Paneb sadegid 636 mm vodes, enamba kezakus-redukus (62..82 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (31..32 mm kus).
Arhangel'sk jagase ühesaks territorialižeks ümbrikoks. Viž žilod mülüdas lidnümbrikho Arhangel'skan ližaks, niiden keskes Talagin avialidnut (, 3298 rist. vl 2010) i Mecjogi (, 2709 rist. vl 2010). Lidnümbrikon pind — 294,42 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 348 783 ristitud, lidnümbrikon — 355 781 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 420 tuhad eläjid vl 1991, poleni sodalidnuziden i Novodvinskan erištundan tagut. Vl 2017 kaik 351 488 ristitud elihe lidnas i 358 594 ristitud kaikes lidnümbrikos.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 94,2 %, ukrainalaižed — 1,25 %, vaugedvenälaižed — 0,45 %, toižed rahvahad — 1,5 %, rahvahuden ozutandata — 2,6%.
Ortodoksižen hristanuskondan koumekümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikoi-arhangelan kafedraline päjumalanpert' (letihe vll 2008−2022), Spasan Toižetamižen päjumalanpert' (2018), Illä-endustajan Bujanal päjumalanpert' (saudihe vll 1807−1809, om avaitud), kahesatoštkümne jumalanpertid, nell' kodijumalanpertid, viž časounäd. Protestantizman koume pühäpertid oma avaitud: baptizman, seičemenden päivän adventistoiden, udenapostoloiden jumalankodikundan. Lüteranine pühäpert' kävutase toižin. Islaman pühäpert' om restavracijas.
Sijaližed üläopendusen aluzkundad oma Pohjoine (Arktine) federaline universitet Mihail Lomonosovan nimed (om sätud kahten universitetan ühtištusel vl 2010, sid' mülütihe severt-se kolledžoid, 26,7 tuh. üläopenikoid vl 2011, kahesa üläškolad i kaks' institutad) i Pohjoine valdkundaline medicinine universitet (alusenpanend 1932 kut medinstitut, 3,8 tuh. üläopenikoid vl 2015), mugažo Piterin aluzkundoiden kaks' filialad: Arktine meriinstitut (Valdkundaližen meriakademijan Makarovan nimed filial) i Piterin valdkundaližen kul'turan institutan filial.
Lidnümbrikon edeline pämez' om Igor' Godziš (tal'vku 2015 — kül'mku 2020).
Transport.
Avtobusad, maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas, mugažo lämuzlaivad ühtenzoittas jogensaridenke kezal. Jogiport i meriport ratas lidnas.
Kaks' soda- da civilišt lendimportad ratas lidnas: rahvahidenkeskeine Arhangel'sk (Talagi) Fedor Abramovan nimed ("ARH / ULAA / АХГ", üks' million passažiroid vl 2021) kudes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi i pen' Vas'kovo ("ULAH / ВСЬ") 19 km suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi avtotedme sijaližiden reisiden täht. Talagišpäi tehtas reisid Lodehližen federaližen ümbrikon järedoihe lidnoihe i Moskvha, sezonreisid lidnoihe Mustmerenno, čarterreisid Turkanman lebutahoiže.