tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Votkinsk

Votkinsk (, ) om Venäman lidn da municipaline ühtnik (lidnümbrik) Udmurtijan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om kahtendel sijal eläjiden lugun mödhe tazovaldkundas. Lidn om Votkinskan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo (ei ole sen palaks).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1759 kuti žilo sauvomha Votkinskan raudantegint Pötr Šuvalov-grafan tahton mödhe. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1935. Om Udmurtijan palaks vspäi 1937. Votkinskan tegim om valdkundan järed edheotand tähäsai.
Votkinskan ižandusen päsarakod oma sodakompleksan tehmine (kontinentidenkeskeižed ballistižed raketad — «Jars», «Bulav», «Topol'-M», operativiž-taktižed «Iskander»-raketad), mašiništonsauvomine (kivivoin da gazan samižen täht i kaivuzmašiništ), elektromašiništon pästand, sauvondmaterialiden tehmine (savič, bazal'tizoläcii), sömtegimišt.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Votk-jogen () i Votkinskan uiton randoil (Kamanjogen oigedpol'ne bassein), 130 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Iževskan keskuzpalhasai om vižkümne kaks' kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 54 km avtotedme. Lähembaine lidn om Čaikovskii (Permin rand) 32 km suvhe orhal vai 42 km avtol.
Tobmuz.
Votkinsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Vladimir Perevozčikov (viluku 2012 — viluku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 99 022 ristitud, vn 2021 — 97 471 ristitud. Kaik 98 063 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 105 tuhad eläjid vozil 1991−1993.
Rahvahad (2021): venälaižed — 90,48 %, udmurtalaižed — 5,55 %, totarlaižed — 2,55 %, toižed rahvahad — 1,42 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan päjumalanpert' (saudihe vll 1817−1818, surenzoittihe vodele 1863), viž jumalanpertid i kaks' časounäd. Islaman uz' pühäpert' vanhan sijas om avaitud vl 2021.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma mašinansauvomižen tehnikum, Tazovaldkundan medkolledžan Votkinskan filial, muzikaliž-pedagogine kolledž, Iževskan üläopendusen aluzkundoiden kaks' filialad.
Transport.
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. "Votkinsk"-raudtestancii om olmas vspäi 1919, kuti «Iževsk — Votkinsk»-jono-ki.
Lähembaine lendimport sijadase Iževskas.
Vul'gat

Vul'gat ( «Ühthine Biblii») om Biblijan latinankel'ne kändmuz Ieronim Stridonalaižen töiden alusel. Se om katoližen jumalankodikundan oficialine Biblii latinan kelel 16. voz'sadaspäi.
Biblijan edeližed kändused nimitadas "Vetus Latina" (vanhad latinižed) i "Itala". Ünäižen Biblijan tarbhaižuz libui pühäkirjan äiluguižiden variantoiden tagut, joga käzikirjutai vajehti kirjad vähäižin.
Saksalaine Iogann Gutenberg-tipograf pästi ezmäižeks kirjaks arni Vul'gatan tekstan vl 1456. Vul'gatan arvostelendan ezmäine kirj om pästtud Francijha Rober Etjenal vl 1528. Tridentan suiman aigan (1545−1563) Vul'gatan avtoritet om vahvištadud oficialižešti vl 1546, käskusenke sen pästandoiš "quam datissime" (toižin sanoin, petusita ku voib).
Zaiceva Nina

Nina Grigor'jevna Zaiceva (; om sündnu 25. semendku 1946 Voilaht-külähä, Babajevon rajon, Vologdan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om vepsläine kelentedomez' da literator.
Biografii.
Naine om Vologdan pedagogižen institutan pästnikan (1969). Vl 1973 hän om pästnus Petroskoin valdkundaližen universitetan aspiranturaspäi. Filologijan doktor (vspäi 2002). Om olnu «Kodima»-lehtesen redaktoran.
Sädused.
Monografijad: «Nimiden vajehtamine vepsän keles» (1981), «Vepsän verb» (2001), kelentedoližed kirjutesed erazvuiččiš keradusiš da aiglehtesiš. Vepsän kelen openduzkirjad školan täht (5, ühtes Mulložen M.), niiden keskes — «Vepsän kelen grammatik» keskškolan täht, openduzvajehnik (1995), Uz' vajehnik (2007). Kändmižed (Uz' Zavet — 2006, Kalevala /lühetud kompožicii lapsile/ — 2003, toižed). Runod (publikacijad «Carelia»-aiglehteses, runokirj lapsile «Izo Lizoi» — 2005), Virantanaz-epos, publicistik.
Zebr

Zebrad () om kabjživatoiden alaheim. Mülüb Hebonvuiččed-sugukundan Hebod-heimho.
Evolücijan aigan alaheim erigoiči oslišpäi läz kaht millionad vozid tagaze.
Leviganduz.
Živatoiden levigandmižavaruz om Päivnouzmaižen i Suvižen Afrikan tahondad, rahvahatomad päpaloin. Voib löuta erazvuiččiš eländtahoiš: savannad, nitud, penzhišt, mecad, mägiden pautked.
Elädas penil joukuil: üks' ižač da emäčud poigaižidenke. Zebrad sätas migracijoid 500 kilometrhasai vet ecmäs kuivan sezonan aigan.
Ümbrikirjutand.
Hibj om kattud vauktoil i mustoil šoiduil. Kaikutte živat om šoidukaz ičeze kartte. Voib söteltas kauktombil heinil. Živatoiden besedoičend tegese änen, hibjan i kärzan znamoil. 
Zebrad ei olend ottud kodikoičemižhe, ka kävutadas orahambhid i kabjoid kaičemhas. Täuz'kaznu zebr om 120..150 sm kortte sagus, ka ištta rachal ristitule ei sättu. Lev mecadab zebrad päpaloin.
Eläbad erikod.
Kodihebon i zebran gibrid om zebroid, oslan i zebran — zebrul.
Zelenogradsk

Zelenogradsk (, , ; edel 1946. vot — "Kranc", ) om Venäman kurortine lidn Kaliningradan agjan lodehes. Se om Zelenogradskan lidnümbrikon administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti Prussijan kalanikoiden "Pillkoppen"-külä («mererandaline lidneihut» prussijan kelespäi). Vl 1282 Prussijan "Kranta-Krug"-žilo («traktir randal» prussijan i saksan kelišpäi) vajehti sidä, sijazihe ten Klaipedannoks augotišel Kuršan čirakodme. Vspäi 1283 ristankandajiden ordenan lidnuz oli olmas, vaiše puine aluz jäi sišpäi. Vl 1816, konz 300 ristitud elihe žilos, saudihe ezmäižid kül'bendsijid, i Kranc kätihe rekomenduidud kurortaks.
19. voz'sadan keskes Kranc kätihe kunigahan kurortaks (1844) da sid' lidnaks. Raudte tuli lidnha Königsbergaspäi vl 1885, i tulijoiden samha lebud lugu ližadui äjan. Om kaičenus äi vanhid saksan pertid.
Zelenogradsk šingotase Kaliningrad-lidnan eläjiden kurortaks i maižanduzrajonan keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päpalan pohjoižpäivnouzmas, Baltijan meren suvižel randištol, koume metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kuršan čirakon augunno.
Matkad Kaliningradhasai om 25 km suvhe elektroraudtedme vai avtol.
Klimat om ven meren kontinentaližen röunal. Heinkun keskmäine lämuz om +17 C°, vilukun −3 C°. Paneb sadegid 800 mm vodes, enamba kezal. Meriveden lämuz sase +16..+17 Cel'sijan gradushasai keskmäras.
Tobmuz.
Kaik 111 žilod mülüdas lidnümbrikho Zelenogradskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 2016,49 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 026 ristitud, lidnümbrikon (edel 2016. vot — rajonan) nell' ühesandest, rajonan — 32 271 ristitud. Vl 2017 kaik 15 493 ristitud elihe lidnas i 35 754 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan i lidnümbrikon ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 87,0 %, ukrainalaižed — 3,8 %, vaugedvenälaižed — 3,6 %, armenijalaižed — 1,1 %, uzbekalaižed — 0,9 %, totarlaižed — 0,5 %, litvalaižed — 0,5 %, azerbaidžanlaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid om sätud lidnas, enččes katoližes i lüteranižes sauvusiš: Sündun Toižetamižen i ph. Ondrijan Ezikuctud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Zubr

Zubr vai Evropine zubr vai Evropine bizon (latinan kelel: "Bison bonasus") om Pall'azsar'vižiden sugukundan ("Bovidae") bizoniden heimon erik, imetaiživat. Hän om jalos läheline amerikaižid bizonid. Hö voidas poiktas da andeltas plodukahid norid jäl'gpol'vid — zubrobizonid. Zubr mülüb Londusen kaičusen rahvahidenkeskeižen ühtištusen Rusttha kirjha.
Areal.
Istorižiš aigoiš zubran areal oli suremb. Zubrad eliba Pirenejan nemespäi Päivlaskmpol'žehe Sibirihesai, sidä kesken Anglijas da Suvipol'žes Skandinavijas. Hö eliba mecoiš da avoinuzil tahoil. Intensivižen ristitmectusen taguiči zubrad linni živat, kudamb vasttase vaiše šohroiš. Pigai hö eliba vaiše Belovežan puščas da Kavkazal.
Ezmäine mail'man soda (voin) da murendatišen voded linni katastrof zubroiden täht. Peitmecnikad surmičiba jäl'gmäšt zubrad, kudamb eli valdal Belovežan puščas Vaugedvenämas, vodel 1921. Koume jäl'gmäšt zubrad, kudambad eliba valdal Kavkazal, om surmičetud peitmecnikoil 1927. vodel. Vaiše 66 zubrad oli kaiken mail'man živatpuištoiš.
Nügüd'aigan küksetud valdal živatpuištoišpäi zubrad elädas Pol'šanmas, Vaugedvenämas, Litvanmas, Moldovas, Ukrainas da Venämas (Kavkazal, rahvahaližes «Orelan polesje»-puištos).
Irdpol'ne nägu.
Zubr om kaikiš järedamb da jügedamb imetaiživat Evropižes kontinentas da jäl'gmäine evropine mechärgan ezitai. Hibjan piduz om 330 sm:hasai, korktuz säguhusai om 2 m:hasai, hibjan vedaduz sabustab 1 tonnad. Hänen karv om muzabur, tal'vel om lujas paks; sägul, kaglal da löudal om pit'k. Noril vazoil karv om rusttahk. Hibjrungon ezine pala om massivine, kagl om lühüd, pä om pen', lasketud, bardanke da kahtenke penidenke sirpinvuiččidenke sarvidenke.
Zubran erikos om 2 alaerikod — Belovežine zubr ("B. b. bonasus") da Kavkazine zubr ("B. b. caucasus"). Ristitud koletiba Kavkazižid zubroid 1927. vodeks. Nügüd' Kavkazas elädas zubrobizonad, kudambid ristit elätoiti.
Elonlad.
Zubrad elädas penil kogoil, niil om koumespäi kaks'kümnehesai živatad (augul emäčud da nored vazad). Zubroiden kogon lider om emäč. Ižačud elädas üksin da ühtetas kogohe vaiše kärban aigan. Londuseližes populäcijas kärb oleleb elokus—sügüz'kus. Kesketi konkurirujad ižačud voidas torata emäčun tagut. Tal'vel kogod ühtetas surembha kogoho, kudambiš om äjak-se ižačud.
Emäčun kohtukahuz' jatkub 9 kud. Semendkun da heinkun keskes sündub üks' vaza (kaks'jäižed om harv), kudamban mass om 20..25 kg da kudamb imeb mamanmaidod 1 voden igähäsai.
Zubroiden ezmäižed vihanikad om peitmecnikad da händikanad. Zubr voib eläda 28-voččehe igähäsai.
Söte.
Sömižen aug om heinasižed kazmused, puiž-penzhiine söm, karpked, plodud.
Mocart Vol'fgang Amadeus

Vol'fgang Amadeus Mocart (), täuz' nimi — Johan Hrizostom Vol'fgang Teofil Mocart (; sünd. 27. viluku 1756, Zal'cburg, Pühä Rimalaine imperii — kol. 5. tal'vku 1791, Ven, Pühä Rimalaine imperii) — sur' avstrijalaine muzikankirjutai, instrumentalist da dirižor.
Venan klassižen školan järed ezitai, violižnik-virtuoz, klavesinist, organist. Mason vspäi 1784.
Avrora (kreiser)

«Avrora»-kreiser () om muzei-laiv Piteriš, Keskuzližen sodamerimuzejan filial. Se om Redukun revolücijan simvol, tegi tühjad ambundad psihologižeks signalaks šturmuimha Tal'velišt pert'kulud.
Istorii.
Säten laivan projektad ottihe aktualižen sil aigal angližen «Talbot»-laivan ezikuvaks. Nikolai II valiti laivan nimitust üks'toštkümnespäi vl 1896. Sodasomuzkreiser om saudud Piteriš Admiraluden verfil vll 1897−1903 koumen ühtejiččiden kesken, toižed oliba «Diana» i «Pallada». Ühtni Cusiman toraha vn 1905 semendkul i Ezmäižhe mail'man sodaha. Vn 1948 kül'mkuhusai kreiser mülüi Venäman imperijan, sid' NSTÜ:n Baltijan sodalaivištho.
Toižen mail'man sodan aigan heittihe azegid laivaspäi i formiruihe «Avrora»-ambundbrigadad kaičemha Leningradad, laiv jäi metoks saksalaižiden lendajiden täht, muretihe sidä lujas. Vodele 1948 om kohetud da jättud kaikenaigaižel jakar'seižundal Petrogradan randirdanno, Nahimovan sodameriškolanno, kävutihe sen školan openduzbazaks vhesai 1956. Vspäi 1957 om olmas Keskuzližen sodamerimuzejan filialaks, vll 1984−1987 eli läbi kal'hes restavracijas (35 mln rublid). NSTÜ:n, sid' Venäman kul'turjäl'gusen objekt (vspäi 1960).
Vn 2010 tal'vkuspäi laivan mez'kund oli tühjitadud. Vll 2014−2016 om kohetud Kronštadtas. Vn 2018 heinkuspäi ortodoksižen hristanuskondan pühäpert' om udessündutadud laival.
Suruded.
Laivan vedenahtištuz — 6731 tonnad järgeline i 7130 tonnad täuz'. Se om 126,8 m pitte, 16,8 m levette i 6,4 m ištumižsüvüdenke vedes. Voi ujuda 19,2 sol'med pigudenke (35,6 km časpigudenke). Koume likutimmašinad 24 katl'anke, koume laivanpunod, voi ujuda 4 tuhad merimijlihesai avtonomižikš. Vägevuz — 11 791 hebonväged (8,8 MVt). Mez'kund — 20 oficerad i 550 merimest, 42 ambundazeged i 3 torpedapparatad.
Kuldaine Verai (sild)

Kuldaine Verai-sild () om amerikaine rippui avtotesild Kalifornii-štatan San Francisko-lidnas.
Sild om saudud betonaspäi i terasespäi vozil 1933−1937 ehtatimen sijas. Ühtenzoitab ühtennimižen lahten randoid voimusižiden lujiden manrehkaidusiden zonas (üheshasai magnitudanke). Projektiruiba Lev Moisejev i Čarlz Al'ton Ellis, sauvomine mäni Džozef Strauss-inženeran ohjandusen al, konsul'tirui Irving Morrou-arhitektor. Specialine Golden Geit Bridž-ümbrik ohjandab sildan holitandal.
Sauvuz om federaližen manten nomer 101 pala, üks'jäine lähtend San Franciskospäi pohjoižes. Se om ühteks kaikiš tetabambiš sildoišpäi mail'mas, oli kaikiš suremban rippujan sildan vhesai 1964. Sild om 2737 metrad pitte (päkeskust 1280 m), 27 m levette, kuz' avtoted, om tehuzid jaugnikoiden i velosipedistoiden täht. Avtotepalan korktuz valdmeren päl om 67 metrad ližadumižen aigan. Sildan härgad oma 227 m kortte veden päl. Avtoiden korktuz om röunatud 4,3 metral tulendan verajil. Suriden jüguavtoiden tulend om kel'tud, mugažo ei sa läbitada sildad velosipedistoile i jaugnikoile öližed aigal.
Läz sadad tuhoid avtoid päiveses läbitab sildad (110 tuhad keskmäras vll 2012/2013). Vn 2015 vilukus likui erigoičendjono om sätud sildal päzutamha molembiden poliden čuradusiden avtoiden ainastusid. Erinii tehnik sirdab jonod avtotelikundan intensivižushe kacten.
Änine

Änine vai Änižjärv (venäkelel: "Онежское озеро, Онего", karjalan kelel: "Oniegu", suomen kelel: "Ääninen, Äänisjärvi") om reskveden järv Venälaižen Federacijan evropižes lodehpoles, Karjalan Tazovaldkundas tobjimalaz, mugažo Leningradan da Vologdan agjoiš. Se om kahtenz' järv pindan mödhe Evropas Ladogjärvhe rindataden. Änine om Atlantižen valdmeren Baltijan meren basseinan järv.
Ümbrikirjutand.
Järven pind saridenke om läz 9700 km². Basseinan pind — 66 284 nellikkilometrad. Änižen veden mülü om 285 km³, koumandez Ladogan rindataden. Piduz pohjoižespäi suvhesai om 245 km, kaikiš suremb leveduz om 91,6 km. Keskmäine süvüz om 30 m, kaikiš znamasižemb süvüz om 127 m. Pohjan reljef om koverikaz, se abutab kalale äikerdoičemas. Voib vastata 47 kalan erikod järves. Toižes polespäi, kall'oiden korvused telustadas laivoidenlikundale.
Läz tuhad penid vezivaluid da 52 pit'kad joged (10 km pidemb) langetas järvhe, no vaiše üks' — Süvär' — jokseb lähten Änižespäi. Om reguliruindpadoseinid Süvärin üläjoksmuses. Kaik koume lidnad om Änižen randal: Petroskoi, Kondopog da Medvežjegorsk. Järv om Vaugedmeren-Baltijanmeren veziten palaks. Volgan-Baltijanmeren vezite ümbärdab järved randaližedme kanaladme.
Kaik om 1650 sart Änižes, tobj pala sijadase järven pohjoižes, niiden ühthine pind om 224 km². Kiži-sar' mülüb sariden lughu, sil om 89 pušt arhitekturan muštpacast 15.-20. voz'sadoid (časounäd, pühäkodid, küläpertid, mellicad da aitod). Nece keraduz om pandud UNESCO:n mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe. Änižen päivnouzmrandal om 1200 petroglifad (4.-2. voz'tuhad edel meiden erad).
Tolstoi Lev

Lev Tolstoi (; sünd. 28. eloku (9. sügüz'ku) 1828, Jasnaja Polän, Tulan gubernii, Venäman imperii — kol. 7 (20). kül'mku 1910, Astapovo-stancii, Räzanin gubernii (nüg. Lipeckan agjas), Venäman imperii) oli mail'man tutab sur' venämalaine venäkel'ne kirjutai, publicist da meletai; graf. Vl 1849 sädi školad manmehiden lapsiden täht. Sevastopolin kaičendan ühtnii (1854−1855).
Sädused.
Mez' kirjuti «Soda i kožund»-romanan (vll 1863−1869) i toižid sädusid realizman žanraks. Tolstoin sädamine tegihe sildaks 19. voz'sadan klassižen romanan da 20. voz'sadan sarakoiden literaturan keskes. Lev Tolstoi valatoiti evropižen gumanizman šingotest.
Kirjutajan sädamine mülüti koumed romanad (toižed oma Anna Karenina i Toštmižsündund), 18 starinod, läz 40 sanutest, 23 filosofišt sanutest i starinod, openduzliteraturad (kaks' abekirjad, arifmetikan openduzkirj, nell' lugendkirjad), kümned p'jesad, kut religiozišt sädust, üht runopajod i üht runosarnad, enamba 50 kirjutust, Ezopan 30 vaumen-moral'sanutesen kändust. Tolstoin kirjeižed i päivkirjad oma kaičenus, ned oma publikoitud sädusiden kogoduses.
Lev Tolstoin sädused oma lavastadud i fil'mdud äi kerdoid. Ned oli kaikiš enamba pästtud nevondkundaližen aigan vozil 1918−1986, kaik tehtihe 3199 pästandad 436,2 mln egzemplärid ühthiženke tiražanke.
Lezgin kel'

Lezgin kel' (ičeze nimituz: "лезги чӀал") om nahiž-dagestanižen kel'kundan kel'. Lezgin kel' om üks' Dagestanan Tazovaldkundan oficialižiš kelišpäi. Pagižijoiden lugu — läz 900 tuhad ristituid, heiden enambuz eläb Dagestanas da Azerbaidžanan pohjoižes.
Lezginan kelen kirjamišt.
Lezginan kirjamed oma kirilližen kirjamišton pojhal:
LiAZ-677

LiAZ-677 () om nevondkundaline massine lidnalaine korgedlavaine avtobus. Se oli ezmäine NSTÜ:n avtobus ajaimiden gidromehaniženke (avtomatiženke) konorüdenke.
Projektiruihe vl 1963. Pästtihe vspäi 1967 vhesai 1994 Likinon avtotegimel (Moskvan agj), sid' üksin vhesai 2002. Kaik om tehtud 194 183 egzemplärad. Model' om vajehtadud ekspluatacijas avtobusoiden toižil modelil 2000-nzil vozil päpaloin.
Linux

Linux ([ˈlɪnəks] vai [ˈlɪnʊks], "Linuks") om Unix-vuiččiden kompjuterižiden operaciisistemiden heimkund. Programkod om avoin, ližakomponentoiden kävutand tegese maksutoman licenzijan alusel päpaloin.
Suomalaiž-amerikalaine Linus Torval'ds-programtegii ročin augotižlibundanke sädi Linux-sisteman südäitukun ezmäšt variantad vl 1991. Hän om südäitukun šingotesen projektan ohjandai tähäsai, «Linux»-torguindmarkan pidai.
Linux om superkompjuteriden päine sistem. Vebserveroiden koumandez kävutab Linux:ad (toine pala otab Unix). Koumanz' levitadud sistem personaližiš kompjuterižiš (1..5%).
Lipkaižed

Lipkaižed () oma somuzsuugaižed gavedid täudenke toižetamiženke. Nece heimkund mülütab kojegid (horid) mugažo, lipkaižed kazvoiba kojegišpäi 56 millionad vozid tagaz.
Lepidopterologii tedoidab lipkaižid.
Leviganduz.
Kaik om ümbrikirjutadud enamba mi 158 tuhad erikod mail'mas vodele 2013, elädas kaikil geografižil zonoil päiči jäžomid, oma levitadud enamba tropikoiš. Ezimeletaden, läz sadad tuhad erikoid jädas ümbrikirjutandata, ned elädas läbipäzmatomiš tahondoiš: korktoiden mägiden pautked, Suviamerikan džunglid. Enamba kaiked erikoid (45 tuhad) oma ümbrikirjutadud Keskuz- i Suviamerikas, sid' Evrazijas i Afrikan pohjoižes (22 tuhad), Pohjoižamerikas (14 tuhad), Suvižes i Suvipäivnouzmaižes Azijas (nell' tuhad), Tropižes Afrikas (koume tuhad), Udes Gvinejas (800 erikod) i Avstralijas (400 erikod).
Regionan pindha kacten enamba kaiked erikoid elädas Perus (3450 erikod) i Indijan Sikkim-štatas (690 erikod 7300 km² pindal).
Elonlad i söte.
Kazdas nelläs pordhas läbi: muna — gaved'mado — tätüine — lipkaine. Suugiden maihutuzkeskust oleleb erazvuitte lujas: kahtes millimetraspäi 28 santimetrhasai ("Thysania agrippina").
Täuz'kaznuded södas nektarad, südäivet i saven vezisegoitest. Erased lipkaižed elädas sömäta ani, heiden söndorganad jättas alašingoteses i kävutadas gaved'madon varoid. Om lihansöjid-ki erikoid Suvipäivnouzmaižen Azijan maiš. Erased erikod letas tal'veks tropižhe vöhö.
Klassifikacii.
Lipkaižiden sistematik om šingoteses. Lugetas 124..200 sugukundad nelläs alaheimkundas.
Litii

Litii ("Li" — "lithium" latinan kelel) om koumanz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden kahtendes periodas.
Ühthižed andmused.
Litii om harv Man kores — 21 grammad tonnas, südäiolend merivedes 17 mg/L. Ročine Johann Arfvedson-himik avaiži litijan vl 1817. Nimitihe mineraližen löudandan mödhe ( "litos" «kivi»). Britanine Gemfri Devi-himik sai litijad metallan nägus ezmäižen kerdan vl 1818.
Metalline litii kucub hibjan poltatesid vedenke reagiruiden.
Fizižed ičendad.
Litii om hobedaižvauktan polhe pehmed muglmetall. Voib vanuda da pressuida sidä. Kristalline segluz om kubine mülüncentruidud, 78 K lämudel da sen madalamb kändase geksagonaližeks sanktaks, konz kaikuččel atomal om 12 sijatud kubooktaedran päiš lähišt atomad.
Atommass — 6,941. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 0,534 g/sm³, se om kaikiš penemb metalloiden keskes. Suladandlämuz — 453,65 K (180,5 C°). Kehundlämuz — 1603 K (1330 C°).
Londuseline litii kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 6Li (7,5 %) i 7Li (92,5 %). Niiden ližaks tetas seičeme ratud radioaktivišt izotopad 4..5, 8..12 atommassanke. Kaks' izomärad om 10Li-izotopal.
Himižed ičendad.
Om reakcijoid azotanke, ammiakanke, galogenidenke, hil'nikanke i olanke. Muigotandmär om +1.
Palab hapanikas lämbitusel 300 C° da sen korktemba hapandusen sädandanke:
 &lt;chem&gt;4Li + O2 -&gt; 2Li2O&lt;/chem&gt;
Nepsas il'mas litii reagiruib olijoidenke siš gazoidenke (azot, vezipuru da tž.) i kändase nenikš: litijan nitrid Li3N, gidrohapanduz LiOH, karbonat Li2CO3.
 &lt;chem&gt;6Li + N2 -&gt; 2Li3N&lt;/chem&gt;
 &lt;chem&gt;2Li + 2H2O -&gt; 2LiOH + H2&lt;/chem&gt;
Litijan reakciimahtusen tagut il'mas kaitas metallad hätkeks petroleižes efiras, parafinas, gazolinas i/vai mineraližes voiš panden germetižikš sauptud konorüzihe.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe stöklan toižendoiden, voižimiden («Litol») tehmižes i akkumulätoriš enamba kaiked. Kävutadas atomreaktoriš lämudenkandajaks.
Ottas LiBr- i LiCl-solid kuivadamha il'mad da toižid gazoid. LiOH-gidrohapanduz i Li2O2 regeneriruidas il'man hapanikad sauptud apparatoiš.
Om järedoid löudmižsijid neniš valdkundoiš: Bolivii, Čili, AÜV, Argentin, Kongon Demokratine Tazovaldkund, Kitai, Brazilii, Serbii, Avstralii, Venäma (Kolan pol'sar'). Vl 2015 saihe 32,5 tuhad tonnoid mail'mas, znamasine samine om Avstralijas, Čiliš i Argentinas.
Livin kel'

Livin (livän) kel' (ičeze nimitused: "līvõ kēļ" vai "rāndakēļ" — «randkel'») oli suomalaiž-ugrilaine, Baltijan meren suomalaine kel'. Kelen kandajad eliba Latvijas.
Lämoi

Lämoi om terav muigotamine (palamine), sen aigan nägui sädegoičend i lämuzenergijan eritand tegesoiš.
Tedoel'genduses lämoi om gazoiden da plazman ühtmuz, kudamb ozaidase, konz:
Süd.
Lämoi om palandan processan päfaz. Ičezen lämoin lämuz rippub substancijas-poltusespäi i muigotajan painudespäi. Kaik ned koume faktorad (sättujad poltuz, muigoitai, lämuden korktuz) oma tarbhaižed lämoin zavodindan täht.
Äjad substancijad voidas olda poltusen. Palamine tegese hapanikan atmosferas paksumba kaiked, no ei ole vaiše siš, oz., hloras i ftoras mugažo. Vezi palab ftoran atmosferas vauvazruskedsinižel mujul, sen aigan vezi om poltuz, hapanik sädase palamižen rezul'tataks.
Lämoin muju.
Lämoin muju rippub palajas substancijaspäi i sen puhthudespäi. Ozutesikš, hil'nik i puhtaz substancii paladas taivazmal mujul, substancii läz hil'nikata — rusttal, kopr i tohuz — ruskedpakuižel hil'muiktuzgazan äjüden tagut, vas'k — vihandal, selen — sinižel, alüminii i titan — vauktal mujul.
Istorii.
Lämoin samižen mahtusen avaiduz tegihe aigaližes paleolitas völ kividen ümbriradmižespäi. Palamižprocessan kävutand sinantropoil om todestadud.
Eziauguižešti ottihe lämoid kävutamižhe savun samižen täht lendajid gavedid vaste, i vaiše sen jäl'ghe amuižed ristitud löutihe lämoin ledeks kulinarijan funkcijanke. Savukurdihe sömäd, sid' zavottihe räkištada avoinudel lämudel i paštta hiliš. Keitand om melestehtud neolitan aigan keramikastjoidenke ühtes.
Lüblin

Lüblin ( [ˈlublʲin]) om lidn Pol'šanman suvipäivnouzmas. Se om valdkundan ühesanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Lüblinan sodaveikundan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 6. voz'sadal, mainitase ezmäižen kerdan kirjutadud purtkiš vl 1198 lidnuseks. Se sai lidnan oiktusid vl 1317.
Lüblin šingotase Honker-jüguavtoiden i Sipma-maižanduztehnikan pästandal, järedal LEK:al elektrusen tehmiženke, farmaceftižel i himižel sarakoil, sömtegimištol (hel'pked murgn'aks, magedused, olud).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase sodaveikundan keskuzpalan päivlaskmas, Bistšic-jogen ( 70 km pitte, Vislan bassein) da Zembžican vezivaradimen (pol'š. "Zalew Zemborzycki") randoil, seižub 163..238 m ü.m.t. korktusil. Matkad Varšavhasai om 153 km lodeheze orhal vai 169 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +8,2 C°, kezakun-elokun +16,9..+18,9 C°, tal'vkun-uhokun −1,0..−2,5 C°. Ekstremumad oma −33,7 C° (viluku) i +35,3 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +0,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +16,9 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 601 mm vodes, enamba semendkus-heinkus (67..82 mm kus), vähemba kül'mkus-keväz'kus (32..38 mm kus). Paneb lunt 67 päiväd tal'ves keskmäras. Lumikatken korktuz sase 8..11 santimetrhasai vilukus-keväz'kus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 71..74 % röunoiš sulakus-elokus, 85..89 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Lüblin jagase kaks'kümneks seičemeks nimitadud lidnanrajonaks () vspäi 2006.
Lidnan tobmuden pämez' om prezident (). Edeline lidnan pämez' om Adam Vasilevski ("Adam Wasilewski", tal'vku 2006 — tal'vku 2010).
Eläjad.
Vl 2009 lidnan eläjiden lugu oli 350 392 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 359 154 eläjad vl 1999. Kaik 664 tuhad eläjid om ezilidnoidenke (2022).
Professionaližen üläopendusen aluzkundad: Marija Sklodovskaja-Kürin universitet (, alusenpanend reduku 1944, 15,6 tuh. üläopenikoid vn 2023 lopus), Lüblinan Katoline universitet, medicinan, biotedoiden i politehnine universitetad, Lüblinan privatine biznesškol.
Transport.
Avtobusad, trolleibusad i velosipedad oma kundaližeks transportaks lidnas. Ezilidnelektrojonused i avtobusad ühtenzoittas Varšavanke, Krakovanke da toižidenke lidnoidenke. Ümbärte (pol'rengaz) om saudud avtoiden täht.
Rahvahidenkeskeine civiline "Lüblin"-lendimport ("LUZ / EPLB", 455 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase kümnes kilometras päivnouzmha lidnan keskusespäi, Švidnik-ezilidnan ani pohjoižpäivnouzmaižen röunan taga sen punolendimiden «PZL-Świdnik»-kompanijanke. Lendimport ühtenzoitase lidnelektrojonusel Lüblinan keskusenke. Tehtas reisid Evropan erasihe lidnoihe (London, Dublin, Antverpen, Eindhoven, Sandefjord), Tel' Avivha, mugažo Varšavha.
Lüblän

Lüblän (, ; vll 1335−1918 "Laibah" ()) om Slovenijan pälidn da kaikiš suremb lidn. Mülüb statistižhe Keskuzslovenii-regionha.
Istorii.
1. voz'sadaspäi tetihe rimalašt Emon-lidnad necil sijal (), linni okaidud 5. voz'sadal rahvahiden suren sirdmižen tagut.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1144. Lujad manrehkaidused paniba lidnad mantazole vl 1511 i vl 1895 (6,1 magnitudanke), saudihe tošti uden planiruindan mödhe. Vll 1849−1857 raudte ühtenzoiti Venanke i Triestanke.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Lüblänic-laivjogen (, 41 km pitte, Dunain oigedpol'ne bassein) i toižiden jogiden randoil, 260..794 m korktusil, 295 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Adriatižen meren randhasai om 65 km suvipäivlaskmha (Triest, Italii) vai suvhe orhal.
Klimat om ven meren kontinentaližen pirdoidenke mägiden lähembusen tagut. Se om päivoikaz kezal, pil'vekaz tal'vaigan. Voden keskmäine lämuz om +11,4 C°, kezakun-elokun +20,0..+21,8 C°, tal'vkun-uhokun +1,0..+2,6 C°. Ekstremumad oma −22,5 C° (uhoku) i +40,2 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +2,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +22,3 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 1368 mm vodes, enamba sügüz'kus-kül'mkus (138..160 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (67..84 mm kus). Lidn alištub sur'vezile (vn 2010 sügüz'ku). Paneb lunt 21 sm vodes keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 48..52 % röunoiš sulakus-elokus, 73..79 % kül'mkus-vilukus.
Tobmuz.
Lüblänan lidnankund jagase 17 rajonaks. Lidnankundan pind — 275 km², sidä kesken puištod ottas 127 km².
Edeližed lidnan pämehed (merad, üks'lugu vai "župan Mestne občine Ljubljana") oma Danica Simšič (2002–2006), Vika Potočnik (1998–2002). Lüblänan meran radnikuz om vspäi 1504, kaik olnuziden meroiden nimikirjutez om tetab.
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 277 554 ristitud, vl 2016 — 279 756 ristitud. Kaik 537 893 ristitud elädas ezilidnoidenke 2334 km² pindal (2020), valdkundan nelländez.
Transport.
Avtobusad, velosipedoiden kortom, taksid i turistvenehed oma kundaližeks transportaks lidnas. "Ljubljana Passenger Transport (LPP)"-kompanii ohjandab avtobusmaršrutoiden verkol. Funikulör Lüblänan zamkannoks radab vn 2006 lopuspäi. Kaik om kuz' passažirstancijad i ühesa seižutest raudtel lidnan röunoiš. Vll 1951−1971 trolleibuslikund oli lidnas, oli tramvaijonoid vhesai 1958.
Rahvahidenkeskeine civiline "Lüblän"-lendimport Jože Pučnik-dissidentan nimed (ende Brnik-lendimport, "LJU / LJLJ", 1,7 mln passažiroid vl 2019) sijadase 24 km lodeheze lidnaspäi. Tehtas reisid Evropan surihe pälidnoihe i lidnoihe, om sezonreisid Keskmeren i Egiptan lebutahoiže.
Lüksemburg (lidn)

Lüksemburg (; ; ) om ühtennimižen valdkundan pälidn da kaikiš suremb lidn, üks' 12 kantonaspäi.
Istorii.
Kirjutihe Lüksemburgas ezmäižen kerdan vn 963 aigkirjas. Eländpunkt sai lidnan statusad vl 1244. Vozil 1606–1684 da 1697–1724 Lüksemburg alištui Ispanijan tobmudele, vozil 1684–1697 da 1794–1815 — Francijan tobmudele, i vozil 1714–1794 — Avstrijale. Vspäi 1855 om olmas Lüksemburg-valdkundan pälidnaks.
Lüksemburg-lidn šingotase finansižeks keskuseks i holitišiden sferal. Enamba mi 150 bankad (26 tuhad radnikoid) i rahapanendoiden fondad ratas lidnas. Järed jügulendimport radab (logistikan keskuz).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 230..402 metrad korktusil, 316 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Al'zet- (Siran ližajogi) da Petrus-jogiden ühthejoksmusen randoil (Reinan hurapol'ne bassein).
Klimat om pehmed ven valdmerine, poud oleskeleb harvoin. Voden keskmäine lämuz om +9,3 C°, kezakun-elokun +16..+18 C°, tal'vkun-uhokun +0,8..+1,8 C°. Ekstremumad oma −20,2 C° i +37,9 C°. Kezaaigan minimum om +0,9 C°, tal'vaigan maksimum om +18,2 C°. Paneb sadegid 889 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba redukus (86 mm) i tal'vkus (86 mm), vähemba sulakus (58 mm).
Lüksemburg jagase Ülälidnaks i Alalidnaks.
Eläjad.
Kaik 111 287 eläjad oli lidnas vl 2015. Valdkundan ristitišton videndez eläb lidnas.
Religijan mödhe eläjiden enambuz om katolikad.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks pätransportaks lidnas (31 maršrut). Vspäi 2017 tramvain jono om avaitud, funikulöran jono om saudud. Vn 2020 uhokuspäi kundaline transport kändihe maksatomaks. Ümbärte da viž maksutont avtoseižundtahod oma saudud lidnas. "Lüksemburg"-päraudtestancii sijadase kahtes kilometras suvhe lidnan keskusespäi, sen ezmäine puine sauvuz oli saudud vl 1859.
Valdkundan üks'jäine lendimport om rahvahidenkeskeine civiline Lüksemburg-lendimport ("LUX / ELLX", ende "Findel", 4,4 mln passažiroid vl 2019), se sijadase kudes kilometras päivnouzmha lidnaspäi lähižes Sandveiler-kommunas. Tehtas reisid äjihe maihe Evropadme. Se om Evropan videnz' surtte jügulendimport, om jügureisid Azijan i Afrikan äjihe maihe.
MP3-plejer

MP3-plejer om elektronine ladim, kudambad kävutadas, miše kundelta änetadud muzikad MP3-formatas. Ezmäine MP3-plejer nimitihe «MPMan F10», se om pästtud torgushe suvikorejižel «SaeHan Information Systems»-kompanijal vl 1997, kova disk oli sen südäimuštoks. I-Pod i MP3-ladimed avtoiden täht šingotihe digitaližen mušton torgust edel Internetan radiooigendusen avarod levigandust.
Digitaline plejer kaičeb, organizuib i vändab muzikfailoid ičeze muštospäi vai diskaspäi, analoganplejeran erineden. Ladim voib kävutada tošt muštod: kart, flešk.
Nügüd'aigan MP3-plejeran funkcii om saudud äjiden kodiladimiden südäimehe.
Ma

Ma (latinan kelel: "Tellus" vai "Terra") om koumanz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas, kaikiš jaredamb diametran da vedusen mödhe Maižen gruppan planetoiden (Merkurii, Vener, Ma i Mars) keskes, tihedusen (ninevusen) mödhe — sisteman kaikiden planetoiden keskes. Man astronomižed znamad oma ♁ i .
Sijaduz.
Matkad Maspäi Päiväižhesai om 149 597 887 kilometrad vai 1 astronomine ühtnik. Planet punose Päiväižes ümbri da tegeb kogonašt pörut 365,26 päiviš. Mugažo se punose ičeze värtmudes ümbri da tegeb kogonašt pörut 23 časus 56 minutas i 4.091 sekundas.
Kaimdai.
Mal üks'jäine sur' londuseline kaimdai om — Kudmaine. Keskmäine matk Man keskusespäi Kudmaižen keskushesai om läz 384 467 kilometrad. Erasti kactas «Ma — Ku»-sistemad kaks'jaižeks planetaks, molembad punotas barikeskuses ümbri, se sijadase Man südäimes 4 671 kilometras keskusespäi, Man radius — 6 378 km.
Planetan sauvuz.
Mal ičeze atmosfer om, nened elementad mülüdas sihe: azot (78,08%), hapanik (20,95%), argon (0,93%) da toižed. Biosferan kazvand vajehti atmosferad znamasižešti. Magnitine kend om olmas, sikš miše planetan südäituk kogoneb raudaspäi vai nikelišpäi.
Man pind om 510 072 000 nellikkilometrad. Necišpäi 70,8 procentad om Manvaldmeren veded. Mülüdas Manvaldmerhe: Atlantine, Indine, Jä-, Suvi- da Tün' valdmered. Valdmered da sal'med jagadas kuivmad kudeks kontinentaks, ned oma Afrik, Antarktid, Avstralii, Evrazii, Pohjoižamerik i Suviamerik.
Sündund.
Tedoližed andmused ozutadas, miše Ma om sänus Päiväižen sumegusespäi läz 4,54 milliardad vozid tagaze. Ma om mail'man üks'jäine planet eläbidenke olijoidenke. Elo om tulnu Male läz 3,5 milliardad vozid tagaze, elon kaičendan londuseližed arvoimižed lindäs olmas völ 0,5..2,3 mlrd vozid.
Mafii

Mafii om sicilijalaine kriminaline kund Italijas, kudamb valatoitab töižed-ki valdkundad, ozutesikš, AÜV.
Nece om kriminaližiden gruppiden "kanz", kudambal om ühthine organizacii, struktur i ičtazvedandan kodeks. Kaikuččel gruppal om ičeze territorii, kus se reketiruib biznesad.
Nügüd' "Mafii"-termin kävutadas, miše znamoita erazvuiččed etnižed kriminaližed gruppiruindad.
Italijan kelel "Mafia"-sana znamoičeb "peitsija".
Magas

Magas (, vai "Магате") om Venäman lidn da lidnümbrik. Se om Ingušetijan Tazovaldkundan pälidn da openduzkeskuz, federacijan subjektan kaikiš noremb da kaikiš penemb administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1994 kuti subjektan pälidn oigendamha Ingušetijan tobmuden pätandoid da tehmaha adminisrativižiden funkcijoiden mödhe. Nimituz om anttud polietnižen keskaigaižen Alanii-valdkundan Magas-pälidnan mödhe i znamoičeb «päiväižen lidn». Sauvomižen aigan löutihe 13 käpid, 43 kaumad i koume kaičenus paloin eländpunktad, läz kaik ned datiruišoiš edel meiden erad.
Magas sai lidnan statusad vl 2000. Vl 2010 lidnan pertišton uz' generaline plan om vahvištadud.
Magas šingotase valdkundaližil holitišil i üläopendusen aluzkundoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sunž-jogen oiktal randal, 540..600 m korktusil valdmeren pindan päl.
Magas seižub tazovaldkundan päivlaskmas, 500 metrad Pohjoižosetijan — Alanijan Tazovaldkundan röunaspäi. Tazovaldkundan kaikiš suremb Nazran'-lidn om nelläs kilometras lodeheze pälidnaspäi.
Tobmuz.
Magas om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeližed lidnan pämehed oma Beslan Cečoev (viluku 2015 — sügüz'ku 2019), Ruslan Arsamakov (reduku 2019 — kezaku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 2 502 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 7 818 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Ingušan valdkundaline universitet (päkorpus) da Ingušan gumanitarine tedoinstitut Č. E. Ahrievan nimed sijadasoiš lidnas.
Transport.
Avtobusad da taksid ühtenzoittas lidnad Nazraninke. Om velotaksid likkumha lidnadme. Lähembaine raudtestancii radab Nazraniš kahesas kilometras. Federaline «Kavkaz»-avtote sijadase läz lidnad.
Federaline civiline Magas-lendimport ("IGT / ИНШ / URMS", , 333 tuh. passažiroid vl 2019) sijadase 30 km pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi Sunž-lidnan röunal. Sišpäi tehtas reisid Moskvha. Rahvahidenkeskeine civiline Vladikavkaz (Beslan)-lendimport ("OGZ / ВЛА / URMO", , 705 tuh. passažiroid vl 2021) sijadase 22 km päivlaskmha lidnaspäi avtoteidme. Sišpäi tehtas reisid Moskvha, Piterihe i Stambulha.
Magellan Fernan

Fernan Magellan (; ; sünd. 1480, Traz už Montiš-agj, Portugalii — kol. 27. sulaku 1521, Makatan-sar', Filippinad) — portugaline da ispanine merimatkadai.
Magellan oli ezmäižen mail'man ujundan (1519−1522) käsknikan. Avaiži Magellanan sal'men. Merimatkadai tömehištonke oma ezmäižed evropalaižed, kudambad saiba ujuden Tüned valdmert Atlantižespäi.
Magnii

Magnii ("Mg" — "magnesium" latinan kelel) om 12nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan päalagruppas, IIA), tabluden koumandes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Magnii om levitadud Man kores (1,95 %), se om meriveden palaks (0,12..0,13 %). Voib löuta ičesündujad magnijad harvoin lujas, vulkanižes lavas. Vl 1808 britanine (anglijalaine) Hemfri Devi-himik sai magnijad metallan nägul ezmäižen kerdan elektrolizan abul. Nimitihe magnezit-mineralan mödhe, löutihe Magnisii-regionas () Grekanman keskuzpalas.
Element da sen ühtnendoiden tobj pala oma vähäntoksižed. Magnii om hlorofillan palaks, ühtneb hibjan fermentoiden reakcijoihe kofaktoraks, vauktušiden sintezha.
Fizižed ičendad.
Magnii om kebn tagokaz hobedaižvauged metall. Magnijan palandan aigan eritub äjan vauktust da lämut.
Atommass — 24,305. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 1,737 g/sm³. Suladandlämuz — 923 K (650 C°). Kehundlämuz — 1 363 K (1 091 C°).
Stabiline magnii kogoneb koumes izotopaspäi: 24Mg (78,6 %), 25Mg (10,1 %) i 26Mg (11,3 %). Niiden ližaks 19 ratud izotopad om olmas 19..23 i 27..40 atommassanke, izomärid ei ole löutud. Niišpäi 28Mg-izotop čihodab kaikiš hätkemba (T½=20,9 časud), 27Mg-izotopan pol'čihodamižen pord om 9,4 minutad, sid' magnii-23 (11,3 sekundad). Magnijan radioaktivižed izotopad hajetas kaks'protonižen (nomerad 18, 19), β- i protonižen (nomerad 20, 21), β- i neitronižen (nomerad 30..40), i muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed). Izotopad kändasoiš natrijaks vai alüminijaks, mugažo neonaks (izotopad 18, 19), natrijaks i neonaks (magnii-20), natrijaks, neonaks, ftoraks i hapanikaks (nomer 21).
Himižed ičendad.
Metall reagiruib hüvin hil'muiktuzgazanke i vedenke. Muigotandmärad: +2, 0. Ei ole reakcijoid muglidenke. Segoib muiktusihe vezinikan eritandanke.
Reakcii hil'muiktuzgazanke om palamine:
 formula_1
Ei sa sambutada vedel palajad hulad magnijad, metall reagiruib senke teravas i ližadab lämut:
 formula_2
Kävutand.
Ottas kävutamižhe kebnoikš ühthesuladusikš kosmižes industrijas, lendimiden i avtoiden sauvomižes (sidä kesken kezroiden diskad), vauktuzšlibakoiš da pirotehnikas, elektrojoksusen himižiš purtkiš. Magnijan hapanduz (MgO) kävutase lämoinvastaižeks materialaks.
Sadas neniš valdkundoiš tobjimalaz: Kitai (mail'man samižen seičeme kümdendest vl 2014), Venäma (tehmine om keskitadud Permin randan kahtes lidnas: Solikamsk i Berezniki), Turkanma, Ispanii, Avstrii, Slovakii. Metall maksoi 3 US$ kilogrammas vll 2006 i 2012.
Malgobek

Malgobek (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Ingušetijan Tazovaldkundan lodehes. Om Malgobekan rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü rajonha. Vn 2007 redukuspäi om Venälaižen Federacijan sodahoštusen lidnaks.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1934, "Voznesenskoje"-žilo kändihe "Malgobek"-radnikžiloks samha kivivoid. Vn 1939 elokun 27. päiväspäi se om lidnan statusanke. Suren sodan aigan nacistižen Germanijan sodaväged napriba anastada lidnan strategišt tahod i sen löudmižsijid, frontan pird mäni lidnan territorijadme vn 1941 redukuspäi, päzutihe vihanikoišpäi vn 1943 3. vilukud. Vll 1944−1957 Malgobek mülüi Pohjoižosetijha čečenalaižiden i ingušoiden deportacijan tagut. Sen jäl'ghe lidn alištui Čečenijad da Ingušetijan avtonomižen tazovaldkundan tobmudele oikti. Om Ingušetijan palaks tazovaldkundan jagon aigaspäi vl 1992.
Malgobek šingotase kivivoin samižen edheotandal, lämuzdiodižiden lampoiden tegimel i sömtegimištol (leibtegim, jauhkombinat). Nevondkundaližen aigan savičuntegim radoi mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Alhančurt-alangištos, 409 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Om ümbärtud mägil: Terekan mägisel'g om pohjoižes, Sunžan mägisel'g om severziš-se kilometriš lidnaspäi suvhe.
Matkad Magashasai om 40 km suvipäivnouzmha orhal. Alhančurtan kanalan päivlaskmaine sarak jokseb pidust' lidnan röunad suvipäivnouzmas.
Tobmuz.
Malgobek om ümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Kaik nevondkundaližed žilod ümbri lidnas oma hudrad kivivoin samižen da reduvaluiden tagut, pidab sirta niiden eläjid lidnha.
Edeližed Lidnan Administracijan pämehed (municipaližen ühtnikan pämehed) oma Suleiman Egiev (kül'mku 2018 — sügüz'ku 2019) i Šarpudin Mamilov ("Шарпудин Мамилов", tal'vku 2016 — kül'mku 2018). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Usman Jevloev vn 2016 tal'vkuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Šarpudin Mamilov (2013−2016).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 018 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 36 870 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 55 200 eläjid vl 2000 (lühüdaks aigaks).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): ingušad — 89,7 %, čečenalaižed — 6,6 %, venälaižed — 1,6 %, turkad — 1,0 %, toižed rahvahad — 0,4 %, rahvahuden ozutandata — 0,7 %.
Kaik kuz' islaman pühäpertid oma avaitud lidnas.
Ingušan Islamine universitet Hamathan-Hadži Barzievan nimed, sen kolledž i privatine Pohjoižkazvkazan sarakoidenkeskeine kolledž (vspäi 2022) oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Marganc

Marganc ("Mn" — "manganum" latinan kelel) om 25nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan laptalagruppas, VIIB), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand ​.
Vl 1774 ročine Juhan Gotlib Gan-himik sai puhtast margancad ezmäižen kerdan pirolüzit-mineralan hilenke lämbitamižel päčiš. Sai rahahidenkeskešt "manganum"-nimed 19. voz'sadan augotišes. Vepsän nimi tuli elementan -nimespäi, a se libui saksan kelen "Manganerz"-sanaspäi «marganckivend».
Marganc om levitadud londuses, 14nz' element i kahtenz' raudan jäl'ghe jüged metall Mas levigandusen mödhe (kaikuččed koume atomad kümnes tuhaspäi), no ei voi löuta sidä joudjas olendas. Kaimdab raudad kivendoiš päpaloin, sil-žo aigal om kivisuguid margancan dominiruindanke. Mülündmär merivedes om pen', 10−7..10−6 %, no sase 0,3 procenthasai valdmeren pohjanno, sil marganc sab konkrecijoid raudanke.
Marganc om ristitun organizman tarbhaižeks mikroelementaks. Sen varaduz ülemb märad om toksine, kucub keskuznervsisteman läžundoid.
Fizižed ičendad.
Marganc om kova räbed hahkvauvaz metall. Element om paramagnetik. Sil om viž allotropišt modifikacijad: nell' kubiženke kristalliženke seglusenke i üks' tetragonaliženke.
Atommass — 54,93805. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,21 g/sm³. Suladandlämuz — 1519 K (1246 C°). Kehundlämuz — 2334 K (2061 C°).
Element kogoneb üks'jäižes stabiližes 55Mn-izotopaspäi. Kaik toižed 25 izotopad oma ratud radioaktivižed 44..70 atommassanke, tetas mugažo seičeme izomärad. Niišpäi kaikiš hätkembad čihodajad oma 53Mn (T½=3,7 mln vozid), 54Mn 312 päivest pol'čihodamižen pordonke i 52Mn (5,59 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen i β-čihodamižen kal't, kändasoiš hromaks i vanadijaks, muite hromaks, vai raudaks.
Himižed ičendad.
Reagiruib vedenke lämbitamižes. Absorbiruib vezinikad. Muigotandmärad: +7..−3, sidä kesken +2, +3, +4, +6 i +7 oleldas kaikiš paksumba.
Passiviruiše muigotandal il'mas. Margancan tuhk palab hapanikas:
 &lt;chem&gt;Mn + O2 -&gt; MnO2&lt;/chem&gt;
Marganc sädab gidrohapandust reakcijas ülälämbitadud vezipurunke, ahtištaden vezinikad (sen aigan sädajan margancan gidrohapandusen šoid vitkodab reakcijad):
 &lt;chem&gt;Mn{} + 2 H2O -&gt;[^\circ t] Mn(OH)2{} + H2\uparrow&lt;/chem&gt;
Ei olele metallan reakcijoid mugliden segoiteses. Sulatadud marganc vastaimižpainab hil'nikanke säten karbidoid (oz., Mn3C).
Marganc sädab nenid hapandusid: MnO, Mn2O3, MnO2, MnO3 (ei ole erigoittud joudjas olendas) i margancine angidrid Mn2O7.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe metallurgijas legiruimha terast i heitmaha rikid sišpäi. 12..13-procentine ližaduz terashe varmdab sidä somusen olendhasai, mugažo ližatas 20 procenthasai kaugedraudha samha «zerkolkaugedraudad». Kävutadas alüminijan ühthesuladusiš. Margancan hapanduz ottase portlandcementan ližaduseks.
Mail'man margancan kaikiš znamasižembad varad oma Suviafrikan Tazovaldkundas i valdmeren pohjas (raudanke ühtes). Sadas millionad tonnoid vodes. Om vähähkoks torhudeks Venämas, Usan löudmižsija om znamasižeks (70 mln tonnoid, Kemerovon agj, 60 km pohjoižhe Meždurečenskaspäi).
Zaiceva Marja

Marja Zaiceva om vepsläine kelentedomez'. Filologijan tedoiden kandidat, tedoidab vepsän kel't.
Tedonaižen monografijad:
Marija Zaiceva sädi kel'tedoližid kirjutusid mugažo erazvuiččiš keradusiš da aiglehtesiš.
Matfejansel'g

Matfejansel'g (, ) om vepsän külä Karjalan Tazovaldkundan suves, sen Änižröunan rajonas. Mülüb Šoutjärven vepsän küläkundha.
Mainitaškanzihe 18. voz'sadaspäi kuti Kurasel'g-külišt () Matfejansel'gänke posadaks.
Külä sijadase Änižjärven suvipäivlaskmaižel randal.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 5 ristitud. Vl 1926 külišton ristitišt oli 623 eläjad.
Mecantaga

Mecantaga vai Mecäntaga (, ) om vepsän külä Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas. Mülüb Šoutjärven vepsän küläkundha.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 6 ristitud.
Medvedev Dmitrii

Dmitri Anatol'jevič Medvedev (; sünd. 14. sügüz'ku 1965, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ) — venälaine valdukundmez' da politikanmez', Venälaižen Federacijan koumanz' prezident, kudamban oli valitud vl 2008 keväz'kun 2. päiväl. Juridižiden tedoiden kandidat. Radoi Venälaižen Federacijan ohjastusen ezimehen (8. semendkud 2012 — 16. vilukud 2020). Venäman Varuitomuden Nevondkundan ezimehen varapämez'.
Politine kar'jer.
14.11.2005-dataspäi — ezmäine Venälaižen Federacijan Ohjastusen Varapämez', nacionaližiden projektoiden kurator. Hän kändihe Venälaižen Federacijan prezidentkandidataks vs 2007 tal'vkun 10. päiväspäi neniš partijoišpäi: «Ühthine Venäma (Jedinaja Rossija)», «Oiktusekaz Venäma (Spravedlivaja Rossija)», «Rahvahanikoiden vägi (Graždanskaja sila)», «Venäman agrarine partii (Agrarnaja partija Rossii)».
Vl 2008 keväz'kun 2. päiväl oli valitud da radoi Venälaižen Federacijan Prezidentaks.
Laps'aig da nor'aig.
D. Medvedev om sündnu 14. sügüz'ku 1965 Leningradha. Hän eli Leningradan Kupčino-rajonas.
Tat — Anatolii Afananas'jevič Medvedev, lopi Leningradan Tehnologižen Üläškolan.
Mam — Julija Veniaminovna (om sündnu 21.11.1939) — kelentedomez', radoi opendajan Pedogogižes Üläškolas, sid' ekskursijanveikš Pavlovskas.
Meiden Tat

Meiden Tat om päloičend hristanuskondas.
 "Meiden taivhaline Tatoi!"
 "Olgha pühä sinun nimi."
 "Tulgha sinun valdkund."
 "Tehkaha kaik sinun tahton mödhe,"
 "täl mal kut i taivhas."
 "Anda meile tämbei jogapäiväine leib."
 "I pästa meiden velgad,"
 "kut mö-ki pästam meiden velgnikoiden velgad."
 "Ala ve meid kodvusehe,"
 "no päzuta meid pahaspäi."
 "Sinun om vald"
 "i vägi i hüvüz' kaikeks igaks."
 "Amin'."
 Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς
 ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου·
 ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου·
 γενηθήτω τὸ θέλημά σου,
 ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς·
 τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον·
 καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφελήματα ἡμῶν,
 ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν·
 καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν,
 ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
 Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας·
 Ἀμήν.
 Pater noster, qui es in caelis,
 sanctificetur nomen tuum.
 Adveniat regnum tuum.
 Fiat voluntas tua,
 sicut in caelo, et in terra.
 Panem nostrum quotidianum da nobis hodie,
 et dimitte nobis debita nostra,
 sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
 Et ne nos inducas in tentationem,
 sed libera nos a malo.
 Amen.
 Отче наш, Иже еси на небесех!
 Да святится имя Твое,
 да приидет Царствие Твое,
 да будет воля Твоя,
 яко на небеси и на земли.
 Хлеб наш насущный даждь нам днесь;
 и остави нам долги наша,
 якоже и мы оставляем должником нашим;
 и не введи нас во искушение,
 но избави нас от лукаваго.
 Ибо Твое есть Царство
 и сила и слава во веки.
 Аминь.
Melent'jeva Marija

Marija Melent'jeva (; sünd. 24. viluku 1924, Präž, Karjalan ANST, Venäman NFST, NSTÜ — kol. 2. heinku 1943, Kirvezmägi-külä, Karjalaiž-Suomen NST, NSTÜ) oli karjalaine partizan, Nevondkundaližen Ühtištusen vägimez'. Naine oli tedištelijan, putui plenha Suomenman sodavägile i amptihe händast.
Marija oli sündnu manmehiden kanzha. Oli pästtud Präžan školaspäi i radoi sanitaral Segežan gospitališ. Ühtni Surhe sodaha vspäi 1942. Anttihe naižele Nevondkundaližen Ühtištusen vägimez'-arvod surman jäl'ghe, vn 1943 25. päiväl sügüz'kud.