tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Sur' francine revolücii

Sur' francine revolücii () om voziden 1789−1799 Francijan kundaližen i politižen sisteman kaikiš järedamb toštmižsauvomine. Se vei absolütižes monarhijaspäi Ezmäiženno franciženno tazovaldkundannoks (vn 1792 sügüz'ku) «Joudjuz, kohtaižuz, vellüz»-devizanke. De jure kaik rahvahanikad kändiba joudjikš i kohtaižidenke oiktusidenke käskusišton edes.
Revolücijan süd.
Edeližen kunigahan ohjastuz, Francijan ühtnend Amerikaižhe sodaha ripmatomudes (1775−1783) i sen ozutez, maižandusen satusetomad voded, onetoi torguindakt Britanijanke tegiba rahaazjišton pahan olendan süikš. Mugažo Vauktustusen idejad i socialižed vajehtused veiba pit'kanno revolücijannoks. Edeline järgenduz formiruihe kaks' voz'sadad kompromissoiden da südäisodoiden rezul'tataks, no aristokratijan meleltartutomuz ristituiden olendas kucui ekspluatacijan i radotomuden teravad lujendust. Bajarišt i pap'kund ei tahtoigoi antta nimiččid valdkundmaksoid, i ei pästand rahvahad valita ezitajid.
Revolücijan aigan buržuazijale ei piida olend kunigahad sauvomha valdkundad.
Buržuazižen revolücijan voz'kümne.
Revolücii zavodihe Parižas Francijan Lui XVI-kunigahan tobmuden edelbankrotižes olendaspäi i Bastilijan anastandaspäi vn 1789 14. päiväl heinkud rahvahal (valdkundaline praznik) kaičemha Parižad verhiš sodavägišpäi. Francijan sodaväged eziniba rahvahan poles.
Vn 1789 17. päiväl heinkud kunigaz Rahvahaližen Suiman ezitajidenke tuli Parižha i tundišti revolücijad, kokard Parižan lidnanznamanke (sinine da rusked) i kunigahan flaganke (vauged) kändihe Francijan simvolaks. Rahvaz sädi kommunoid Parižan kartte kaikedme valdkundadme. Sen-žo voden 26. päiväl elokud Alusenpanijan Rahvahaližen Suiman ühtnijad vahvištiba Ristitun da rahvahanikan oiktusiden deklaracijad. Vn 1791 3. päiväl sügüz'kud ezmäine Francijan Konstitucii oli vahvištadud, i 14. sügüz'kud kunigaz andoi valad sihe. Monarh oli čuratud valdištmelpäi (vn 1792 sügüz'ku) vastustusen i pagon verhiže maihe naprindan tagut, sid' surmitud vn 1793 21. päiväl vilukud.
Suren buržuazižen revolücijan lopind znamoičihe 18. brümeran valdkundankukerdusel (vn 1799 9. päiväl kül'mkud), sen satuseks Napoleon Bonapart kändihe ohjastusen pämeheks. Buržuazii, manmehišt i golläd lidnalaižed toraziba monarhijan polenpidajid da aristokratijad vaste, se oli ezmäine buržazine revolücii mail'mas.
Gvardeisk

Gvardeisk (, pruss.: "Tapiow", , , ; edel 1946. vot — , ) om Venäman lidn Kaliningradan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Gvardeiskan lidnümbrikon administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1255 "Tapiov"-žiloks prussijalaižiden puiženno lidnusenno. Vl 1351 saudihe Tevtonan ordenan zamkad. Vl 1502 saudihe kirhad žilos. Žilo sai lidnan oiktusid vn 1722 6. päiväl sulakud.
Ezmäižen mail'man sodan aigan lidnan arhiv paloi lophu ambundan tagut vl 1914. Suren sodan aigan vn 1945 25. päiväl vilukud Rusttan Armijan Videnden gvardijan divizijan 17. gvardijan polk anasti lidnad. Udesnimitihe nügüdläižikš vn 1946 7. päiväl sügüz'kud Kaliningradan agjan toižiden lidnoiden kartte.
Gvardeisk šingotase sömtegimišton edheotandoil (lihakombinat, leibkonditerine kombinat, kalanümbriradai ceh), pakuitezfabrikal i koditehnikan ühthekeradamižen tegimel, mugažo bil'jardoiden fabrik radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Pregol'-jogen () da sen Deim-ližajogen () oiktoil randoil tobjimalaz, kümne metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. "Gvardeisk"-raudtestancii om hural randal.
Matkad Kaliningradan keskuzpalhasai om koumekümne seičeme kilometrad päivlaskmha orhal, 42 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Polessk 24 km pohjoižhe orhal vai 28 km avtotedme i Pravdinsk 23 km suvhe orhal vai 44 km avtol.
Tobmuz.
Kaik 61 žilod mülüdas lidnümbrikho Gvardeiskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 783 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 899 ristitud, lidnümbrikon (vn 2014 kezakuhusai — rajonan) nell' ühesandest, vn 2021 lidnan — 14 122 ristitud. Kaik 13 186 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 572 eläjad vl 2002 lähižiden žiloiden ühtištusen jäl'ghe.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 92,1 %, ukrainalaižed — 1,2 %, vaugedvenälaižed — 1,1 %, armenijalaižed — 0,6 %, totarlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,1 %, rahvahuden ozutandata — 1,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Joann-endustajan jumalanpert' (vspäi 1989 kirhan sauvuses) i katoline ph. Iosifan tulendan pühäpert' oma avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid, kaks' keskškolad, Svetlii-lidnan licein nomer 3 filial, lapsiden da norišton keskuz, agjan bil'jardan škol, sportborcuindan škol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Vilusoda

Vilusoda vai Viluvoin () om politologijan tärtuz, znamoitas globališt kaikenvuittušt vastustelendad NSTÜ:n i AÜV:oiden keskes vll 1946−1991. Se oli konfrontacii, eile soda, no kucui sodoiden äjüt peniš valdkundoiš — Korei, Vjetnam, Afrikan i Keskuzamerikan mad. Kahten kundaližen sisteman olend tegihe vilusodan süks: kapitalizm i planine socializm. Vastustelendan liderad kändihe südäitukuižikš valdkundoikš.
Nimituz.
Tärtusen avtor om britanine Džordž Oruell-kirjutai, kävuti sidä ezmäižen kerdan vn 1945 19. päiväl redukud britanižen joganedal'žen «Tribune»-aiglehtesen «Sinä da atombomb»-kirjutuses. Hän endusti "kožundaigad, kudamb ei linne kožundaks", ku toižed järedad valdkundad sadas atomazegištod AÜV:oiden ližaks i jagadas mail'mad keskneze.
Istorii.
Kitain i NSTÜ:n kosketusiden vilugoitmine vällenzi socialistišt blokad. Ičekeskeine südäitukuižiden azegiden ližaduz, niiden «lugumäran voibuižed» da toižen azegišton mödhe vei Kariban krizisannoks, NSTÜ:n ekonomine alašingotez sodarajadusiden tagut — Berlinan seinän sauvomižhe. Nevondkundaližen perestroikan politik, Mihail Gorbačov i AÜV:oiden hüvä vald lopiba vilusodad.
Vilusodan pordod: vastustelendan augotiž (1946−1953), kosketusiden lämšund (1953−1962), kingitamižen lasketusen politik (1962−1979), vastustelendan uz' kertuz (1979−1987), Gorbačovan «uz' meletand» i vilusodan lopind (1987−1991).
Jäl'gused.
NSTÜ:n i sen sodablokan da ekonomižen blokan čihodamine, Saksanman ühtištuz, AÜV:oiden i Evropan maiden lidiruind mail'mas, EÜ:n i PAKO:n leviganduz, Kitain naprindad kätas toižeks ülävaldkundaks, Ühtištoitmatomuden likundan olend, Kožundkirjutez mail'man südäitukuižiden kodviden kel'dos, Kožundkirjutez südäitukuižiden kodviden levitamatomudes i Kožundkirjutesed strategižiden edhetungazegiden lühenduses AÜV:oiden da Venäman keskes.
Krasnoznamensk (Kaliningradan agj)

Krasnoznamensk (, , ; edel 1938. vot — "Lazdenen" (, ), vll 1938−1946 — "Hazel'berg" ()) om Venäman lidn Kaliningradan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Krasnoznamenskan ümbrikon (vhesai 2022 — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1576 litvalaižiden "Lazdinai"-žiloks (baltine "lazd"-tüvi «pähkimpu»), nüg. üks' Vil'nüsan rajonišpäi nimitase muga. Vl 1734 udesnimitihe "Lazdenen:aks", saksan ladhu. 19. voz'sadal saudihe kirhad žilos, i se kändihe lidnaks.
Suren sodan aigan vn 1945 18. päiväl vilukud Rusttan Armijan 3. Vaugedvenäman frontan sodaväged anastiba lidnad. Udesnimitihe nügüdläižikš vn 1946 7. päiväl sügüz'kud Kaliningradan agjan toižiden lidnoiden kartte.
Krasnoznamensk šingotase keramižen savičun järedal tegimel i metalližpakuitesen tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan pohjoižes, Šešupe-jogen hural randal tobjimalaz ( 298 km pitte, Nämunasan hura ližajogi), 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Kontrol'punkt Litvanman röunal om Pograničnii-žilos kaks'kümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha avtotedme, Nämunasan hural randpolel. Matkad Litvanmahasai om kümne kilometrad päivnouzmha orhal, Kaliningradhasai om 130 km päivlaskmha orhal vai 160 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Neman 32 km lodeheze-päivlaskmha orhal vai avtotedme i Jurbarkas (Litvanma) 23 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 37 km avtol.
Tobmuz.
Kaik 54 žilod mülüdas ümbrikho Krasnoznamenskan ližaks. Municipaližen ümbrikon pind — 1280,47 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 522 ristitud, ümbrikon (vll 2008−2016 — rajonan) nelländez, vn 2021 lidnan — 3 419 ristitud. Kaik 3 237 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli nell' tuhad eläjid vll 1996−2001.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,5 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 87,4 %, litvalaižed — 2,8 %, ukrainalaižed — 2,5 %, vaugedvenälaižed — 2,5 %, čiganalaižed — 1,0 %, armenijalaižed — 1,0 %, saksalaižed — 0,9 %, totarlaižed — 0,6 %, pol'šanmalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 0,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan phh. Pedroin da Pauloin jumalanpert' om avaitud lidnas, se 16. voz'sadan lüteranine kirh om pühästadud ortodoksižeks pühäpertikš vl 1992. 
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Krasnoznamensk

Krasnoznamensk om toponim. Se voib znamoita Venäman lidnoid:
Laduškin

Laduškin (, , , ; edel 1946. vot — "Lüdvigsort" (, )) om Venäman lidn-kurort Kaliningradan agjan suvipäivlaskmas. Se om Laduškinan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1314. Vl 1593 saudihe bumagmellicad täs. Vl 1709 Fridrih Lüdvig Gol'štein-Bekskii-gercog osti mellicad i nimiti sidä "Lüdvigsort". Vl 1894 saudihe raudtestancijan pertid. Oli peneks žiloks Surhe sodahasai (1253 rist. vl 1939).
Laduškin šingotase kurortaks mererandal, kodijänišiden fermal, kül'menzoittud tavaroiden varažomal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren Kaliningradan lahten randal, 10 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kaliningradhasai om kaks'kümne kahesa kilometrad pohjoižpäivnouzmha. Lähembaižed lidnad oma Mamonovo 22 km suvipäivlaskmha kaikil teil, Baltiisk 15 km lodeheze lahten kal't i Svetlii kümnes kilometras pohjoižhe lahten kal't.
Tobmuz.
Kaik kaks' pen't Ladigino- i Ul'janovk-žilod mülüdas lidnümbrikho Laduškinan ližaks. Lidnümbrikon pind — 28,18 km². Se röunatab Gur'jevskan i Bagrationovskan lidnümbrikoidenke.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline ezimez' om Nikolai Durnev (1996−2004, sulaku 2018 — reduku 2020). Lidnümbrikon Administracijan pämez' om Mihail Makarov vn 2020 kül'mkuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Anton Tkačenko (keväz'ku 2018 — kül'mku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 787 ristitud, lidnümbrikon — 3 877 ristitud, vn 2021 lidnan — 3 666 ristitud. Vl 2017 kaik 4 007 ristitud elihe lidnas i 4 088 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 4 068 eläjad vl 2015.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 91,2 %, ukrainalaižed — 3,0 %, vaugedvenälaižed — 2,5 %, saksalaižed — 0,9 %, litvalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 1,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Dimitrii Solunalaižen puine jumalanpert' om letud lidnas vodele 2003.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid i keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Mamonovo

Mamonovo (, , ; edel 1947. vot — "Hailigenbail' " ( «pühä kirvez», )) om Venäman lidn valdkundröunanno, Kaliningradan agjan suvipäivlaskmas. Se om Mamonovon lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1314 kuti "Hailigenštadte" prussijalaižiden puižen lidnusen sijas. Vspäi 1344 nimitihe "Hailigenbail:ikš". Kivižen kirhan (vspäi 1349) jändused oma kaičenus tähäsai. Žilo sai lidnan statusad vl 1946.
Udesnimitihe vn 1947 25. päiväl heinkud Suren sodan vägelaižen, NSTÜ:n vägimehen Nikolai Mamonov-käsknikan kanzannimen mödhe, pölištui vn 1944 redukus necen žilon šturman aigan.
Mamonovo šingotase kalanümbriradmižel i kontrol'punktoil valdkundröunanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren Kaliningradan lahten randpolel, 15 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kaliningradhasai om 48 km pohjoižpäivnouzmha. Lähembaižed lidnad oma Branevo (Pol'šanma) kümnes kilometras suvipäivlaskmha, Laduškin 22 km pohjoižpäivnouzmha kaikil teil i Baltiisk 20 km pohjoižhe lahten kal't. Avto- i raudtekontrol'punktad oma läz lidnad Pol'šanman röunal, se om kahtes kilometras suvhe lidnaspäi.
Klimat om ven meren kontinentaližen röunal. Voden keskmäine lämuz om +7,4 C°, kezakun-elokun +16,2..+17,2 C°, tal'vkun-uhokun −0,6..−3,7 C°. Meriveden keskmäine lämuz oleleb +0,6..+2,1 C° tal'vkus-keväz'kus, sase +18,3..+20,3 Cel'sijan gradushasai kezakus-elokus.
Tobmuz.
Kaik nell' pen't žilod mülüdas lidnümbrikho Mamonovon ližaks. Lidnümbrikon pind — 106,13 km². Se röunatab Bagrationovskan lidnümbrikonke i Pol'šanmanke.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 761 ristitud, lidnümbrikon — 7 957 ristitud, vn 2021 lidnan — 8 314 ristitud. Vl 2017 kaik 8 056 ristitud elihe lidnas i 8 247 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10 631 eläjad vl 1939, Suren sodan jäl'ghe — 8 100 rist. vll 1996−2001, 8 105 rist. vl 2014 i om nügüd'.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 86,7 %, vaugedvenälaižed — 3,8 %, ukrainalaižed — 3,7 %, saksalaižed — 1,2 %, armenijalaižed — 0,4 %, totarlaižed — 0,4 %, mordvinalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,4 %.
Ortodoksizen hristanuskondan Jumalannägundan jumalanpert' om sätud vanhas saksan sauvuses vll 1995−2005.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma «Teremok»-päivkodi, Mamonovo-lidnan keskškol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden «Fantazii»-škol, lapsiden da norišton sportškol. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Kaliningradas.
Neman (lidn)

Neman (, , ; edel 1947. vot — "Ragnit", ) om Venäman lidn valdkundröunanno, Kaliningradan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Nemanan ümbrikon (edel vn 2022 vilukud — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Prussijan aigkirjas kuti amuine "Raganit"-lidnuz, kudambad Tevtonan ordenan ricarid poltiba vl 1277. Orden sauvoi ut lidnust vanhan sijas vl 1289, panihe mantazole vl 1355. Lidnuz om saudud tošti kivespäi vl 1409. Pidihe zamkad hüvin, eskai Suren sodan jäl'ghe se oli läz kogonaine. Nügüd' vaiše jändused oma olmas. Žilo sai lidnan statusad vl 1722.
Suren sodan aigan vn 1945 19. päiväl vilukud Rusked Armii anasti lidnad. Udesnimitihe lidnad jogen mödhe vl 1947. Vll 1909−1992 cellülozbumagaine kombinat radoi Nemanas, pästli bumagad i sen tegesid, kartonad, cellülozad.
Neman-lidn šingotase sömtegimišton edheotandoil, mecan ümbriradmižel i turizmal. Baltijan AES oli sauvomas vižtoštkümnes kilometras suvipäivnouzmha lidnaspäi vspäi 2010, litii-ionižiden akkumulätoriden fabrik elektrolikkuimiden täht om sauvomas AES:an sijas vspäi 2023, se radaškandeb vl 2026 ezimeletaden.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižes, Nämunas-jogen hural randal (), 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kaliningradhasai om 120 km suvipäivlaskmha. Lähembaine lidn om Sovetsk (passažirine raudtestancii) seičemes kilometras lodeheze kaikil teil.
Neman om röunanverižeks lidnaks, Litvanma levitase Nämunasan vastrandal. Ei ole valdmoid jogel. "Uz' Neman"-raudtestancii () radab vaiše jüguiden täht.
Tobmuz.
Vll 2006−2016 Nemanan lidnankund oli olmas. Kaik 49 žilod mülüdas ümbrikho Nemanan ližaks. Municipaližen ümbrikon pind — 699,3 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 798 ristitud, ümbrikon nell' seičemendest, vn 2021 — 9 255 ristitud. Kaik 10 931 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 821 eläjad vl 1989.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 88,4 %, vaugedvenälaižed — 3,2 %, litvalaižed — 2,8 %, ukrainalaižed — 2,7 %, totarlaižed — 0,7 %, armenijalaižed — 0,5 %, saksalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud lidnas: kaks' jumalanpertid i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), sauptud toižendan škol lapsiden täht deviantiženke (varuliženke) ičtazvedandanke, laps'aigan da nor'aigan pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Nesterov (Kaliningradan agj)

Nesterov (, , ; edel 1938. vot "Štallupönen" (), vll 1938−1946 nimitihe "Ebenrode:ks") om Venäman lidn Kaliningradan agjan päivnouzmas. Se om Nesterovan ümbrikon (edel 2022. vot rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1539 kuti "Štallupönen" torgusen sijadusen oiktusenke. Vl 1719 luja lämoipalo tegihe žilos. Sen jäl'ghe sauvoškanzihe kivižid pertid, saudihe ut kirhad, i vl 1722 žilo sai lidnan oiktusid. Sodagarnizon baziruihe lidnas vspäi 1780. Vl 1860 «Berlin — Kaunas»-raudte läbiti lidnad. Suren sodan aigan vn 1944 25. päiväl redukud Rusked Armii anasti lidnad, sen nimi oli Ebenrode sil aigal. Vl 1946 udesnimitihe NSTÜ:n vägimehen Stepan Nesterov-polknikan kanzannimen mödhe, pölištui toran aigan anastamha lidnad.
Nesterov šingotase Steko-avtoakkumulätorbatarejiden tegimel, sömtegimištol (rapsantegim, argvoitegim), turbazedheotandal i mecižandusel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižpalan keskuses, 65 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Raudtekontrol'punkt om Litvanman röunal kaks'toštkümnes kilometras päivnouzmha. Matkad Kaliningradan keskushesai om 133 km päivlaskmha orhal, 140 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Gusev 25 km päivlaskmha kaikil teil, Krasnoznamensk 36 km pohjoižhe orhal vai avtol i Kibartai (Litvanma) 12 km päivnouzmha kaikil teil.
Tobmuz.
Nesterov oli enččen lidnankundan (2006−2018) üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan Deputatoiden nevondkund om likvidiruidud vn 2019 uhokus. Tamara Prähina oli sen jäl'gmäižen ezimehen vn 2013 sügüz'kuspäi. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2019 kezakus, Nina Majenkova radoi sen jäl'gmäižen pämehen.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 595 ristitud, rajonan nelländez, vn 2021 — 3 336 ristitud. Kaik 4 086 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 6 644 eläjad vl 1939, Suren sodan jäl'ghe — läz vit tuhad eläjid vll 1989−2008 (5 049 rist. vl 2002).
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 87,2 %, litvalaižed — 3,3 %, vaugedvenälaižed — 3,2 %, ukrainalaižed — 2,7 %, saksalaižed — 0,8 %, pol'šanmalaižed — 0,5 %, čiganalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Pühän Hengen jumalanpert' (kirhan sauvuses vspäi 1996, om saudud 1927−1929 kuti katoline kostöl) i ph. Panteleimonan časoun'.
Lidnan lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol, lapsiden sädamižen pert', lapsiden i norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Ozörsk (Kaliningradan agj)

Ozörsk (, , , ; edel 1938. vot "Darkemen" (, ), vll 1938−1946 — "Angerapp" jogen mödhe, mugažo saksan kelel, ) om Venäman lidn Kaliningradan agjan suvipäivnouzmas. Se om Ozörskan ümbrikon (edel vn 2022 vilukud — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1539. Prussijan Fridrih Vil'gel'm I-kunigaz andoi Darkemenale lidnan oiktusid vl 1725.
Ozörsk šingotase meblin tehmižel, sömtegimišton edheotandal (leibtegesed), metalližtegesiden i kartonpakuitesen pästandal, mecan ümbriradmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Angrap-jogen randoil ( 169 km pitte, Pregolin hura joginišk, pen' GES jogel lidnas), 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Pol'šanman röunhasai om kahesa kilometrad suvhe, Kaliningradhasai om 102 km päivlaskmha-lodeheze orhal vai 120 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Černähovsk 29 km lodeheze orhal vai 33 km avtotedme i Gusev 24 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 28 km avtol. Ei ole raudted nevondkundaližes aigaspäi.
Tobmuz.
Ozörskan lidnankund oli ühtennimižes rajonas vll 2006−2014, pen' Ušakovo-žilo (120 rist. vl 2014) mülüi sihe lidnan ližaks. Kaik sada žilod mülüdas ümbrikho Ozörskan ližaks, sen pind om 871 km².
Edeline municipaližen ühtnikan pämez' (lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez') om Vladislav Nikonorov (reduku 2015 — sügüz'ku 2019). Lidnümbrikon Administracijan pämez' om Natal'ja Stroganova vn 2019 sügüz'kuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Natal'ja Makreckaja (tal'vku 2015 — sügüz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 740 ristitud, ümbrikon koume nelländest, vn 2021 — 4 152 ristitud. Kaik 4 108 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 6 300 eläjad vll 1996−1998.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 85,7 %, vaugedvenälaižed — 3,8 %, ukrainalaižed — 3,1 %, pol'šanmalaižed — 2,1 %, armenijalaižed — 2,0 %, saksalaižed — 1,2 %, litvalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Aleksandr Nevalaižen jumalanpert' om sätud vanhas pertišpäi vll 1993−1996.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Agrotehnologijoiden da londusensauvomižen kolledžan palakund nomer koume (Gusev, ende Ozörskan londusensauvomižen tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Ozörsk

Ozörsk om Venäman toponim. Se voib znamoita:
Pionerskii (lidn)

Pionerskii (, , ; edel 1947. vot — "Noikuren" (, )) om Venäman kurortine lidn da kalanpüdandal meriport Kaliningradan agjan lodehes. Se om Pionerskijan lidnümbrikon administrativine keskuz da üks'jäine eländpunkt.
Istorii.
Nügüdläine eländpunkt da sen tahond mainitadas ezmäižen kerdan vl 1254. Eli mustmoras läbi vl 1709. 19. voz'sadal šingotaškanzihe kurortaks Krancan ühtes, no ende ei olend sijališt reskvet. Mineralvezi om arvostadud korktas. Vl 1899 raudte tuli žilho. Vn 1945 14. päiväl sulakud Rusked Armii anasti lidnad. Udesnimitihe Pionerijan oiktastuseks vn 1947 heinkul. Vn 1952 25. päiväl tal'vkud kurortžilo sai lidnan statusad.
Pionerskii šingotase kalaportal, kala- i lihategimil, kalanpüdusiden fabrikal i lebun edheotandoil. Letkesine kül'bet'rand om nellän kilometrad pitte.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren suvirandal, 23 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kaliningradan röunhasai om kaks'kümne viž kilometrad suvipäivnouzmha orhal vai 30 km avtotedme. Lähembaine lidn om Svetlogorsk ani päivlaskmha. Raudtestancijan nimi om "Pionerskii Kurort". Vn 2025 vilukuspäi ehtatim ühtenzoitab Piterinke (kuz' reisad kus).
Klimat om ven meren kontinentaližen pirdoidenke. Voden keskmäine lämuz om +7,7 C°, kezakun-elokun +15,3..+17,3 C°, tal'vkun-keväz'kun −2,6..+1,7 C°. Ekstremumad oma −23,0 C° (viluku) i +32,3 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +5,7 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +9,6 C° (tal'vku, viluku). Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +0,9 C°). Paneb sadegid 740 mm vodes, enamba elokus (84 mm), vähemba sulakus (35 mm). Meriveden keskmäine lämuz sase +17,5..+18,1 Cel'sijan gradushasai heinkus-elokus, +1,4..+2,1 C° vilukus-keväz'kus, vezi jäb jädumata tal'vel.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 016 ristitud, vn 2021 — 12 794 ristitud. Kaik 11 352 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 300 eläjad vl 2001 i om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 86,5 %, ukrainalaižed — 5,0 %, vaugedvenälaižed — 4,5 %, azerbaidžanlaižed — 0,6 %, totarlaižed — 0,4 %, litvalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Tihvinan jumalaižen jumalanpert' om letud vodele 2013.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud i nimitadud päivkodid (nomer 1..4), Pionerskii-lidnan keskškol, čomamahtoiden škol S.S. Prokofjevan nimed, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Polessk

Polessk (, , , ; edel 1946. vot "Labiau") om Venäman lidn Kaliningradan agjan keskuzpalan lodehes. Se om Polesskan ümbrikon (edel 2022. vot — lidnümbrikon) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kuti "Labagov" vl 1249. Se sai lidnan oiktusid vn 1642 28. päiväl kezakud. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad vn 1945 23. päiväl vilukud. Udesnimitihe NSTÜ:n vägimehen Sergei Poleckii-polknikan muštoks i ümbärdajan mectahondan tagut.
Polessk om maižanduzrajonan keskuseks, šingotase sömtegimišton edheotandoil: kalakonservtegim i kaks' sagudentegint, mugažo kombisötken tegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon lodehes, Deim-jogen da kanalan hural randal ( 37 km pitte, Pregolin oiged ratud hijam), koumes kilometras suvhe Baltijan meren Kuršan lahtespäi, koume metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kaliningradhasai om nell'kümne kuz' kilometrad suvipäivlaskmha raudtel vai avtol. Lähembaine lidn om Gvardeisk 24 km suvhe orhal vai 28 km avtotedme. "Polessk"-päraudtestancijan sauvuz om sätud vl 1889, stancii radab Kaliningrad — Sovetsk-jonol elektrojonusiden i jüguiden täht.
Tobmuz.
Vll 2008−2016 Polesskan lidnankund oli olmas, se mülüti kaht pen't žilod lidnan ližaks.
Edeline municipaližen ühtnikan pämez' (deputatoiden nevondkundan ezimez') om Aleksei Museičuk (kezaku 2016 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 581 ristitud, ümbrikon (vll 2008−2016 — rajonan) kaks' videndest, vn 2021 — 6 926 ristitud. Kaik 7 041 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 7 600 eläjad vll 2002−2011 (7 681 rist. vl 2002).
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 88,7 %, vaugedvenälaižed — 2,7 %, ukrainalaižed — 2,3 %, armenijalaižed — 1,2 %, litvalaižed — 1,0 %, saksalaižed — 0,8 %, totarlaižed — 0,5 %, čiganalaižed — 0,5 %, mordvinalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Kaiken Venäman Tihon-patriarhan jumalanpert' om letud vodele 2007.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškol, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, lapsiden da norišton sportškol. Sauvondan da proftehnologijoiden kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, sen toine palakund sijadase Gur'jevsk-lidnas.
Pravdinsk

Pravdinsk (, , , ; edel 1946. vot "Fridländ / Fridland", , ) om Venäman lidn Kaliningradan agjan suves. Se om Pravdinskan ümbrikon (edel vn 2022 vilukud — lidnümbrikon) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan-lidnusen aluz om pandud vl 1312 prussijalaižiden vanhan eländpunktan sijas. Se sai lidnan oiktusid vn 1335. Zavottihe sauvondad lidnusen irdpolel 16.-17. voz'sadoil. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad.
Pravdinsk šingotase sömtegimišton edheotandoil i penel GES:al.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivlaskman keskuses, Lav-jogen randoil (, , 289 km pitte, padosein da pen' GES), 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Pol'šanman röunhasai om kümne kilometrad suvhe orhal, lähembaine kontrol'punkt sijadase Bagrationovskas 30 km suvipäivlaskmha avtotedme. Matkad Kaliningradan keskushesai om 43 km lodeheze orhal vai 53 km avtol. Toine lähembaine lidn om Gvardeisk 23 km pohjoižhe orhal vai 44 km avtotedme.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 323 ristitud, ümbrikon (edel 2016. vot — rajonan) videndez, vn 2021 — 3 986 ristitud. Kaik 4 171 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 4 410 eläjad vl 1939 i läz 4 500 eläjid vll 1996−2009.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 84,6 %, vaugedvenälaižed — 7,7 %, ukrainalaižed — 2,1 %, armenijalaižed — 1,4 %, azerbaidžanlaižed — 1,3 %, saksalaižed — 0,9 %, totarlaižed — 0,6 %, litvalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Jurgii-vägestusenkandajan jumalanpert' radab vspäi 1990. Se om agjan kahtenz' surtte istorine pühäpert', kivine om saudud vll 1360−1380, ende oli katoline, sid' lüteranine pühäpert', nevondkundaližen aigan kävutihe varažomaks.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi nomer 1, Pravdinsk-lidnan keskškol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, ümbrikon sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Primorsk (Kaliningradan agj)

Primorsk (, , , ; edel 1946. vot — "Fišhauzen", ) om Venäman lidn Kaliningradan agjan päivlaskmas. Se om valdkundan videnz' kaikiš penemb lidn eläjiden lugun mödhe i kaikiš penemb lidn agjas. Mülüb Baltiiskan lidnümbrikho (vll 2008−2018 oli rajonaks).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud lidnuseks vl 1268 i vhesai 1300 nimitihe "Šonevik:aks" (). Sai lidnan oiktusid vl 1305. Edel 1436. vot lidnan nimi oli "Bišofshauzen". Zamkan jändused oma kaičenus lidnan ümbrištos. Vspäi 1818 Fišhauzen oli ümbrikon keskuseks ičeze lidnanznamanke.
Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad vn 1945 sulakus. Udesnimitihe mererandaližen sijadusen mödhe. Vhesai 1963 oli mülünu Zelenogradskan rajonha, sid' alištui Svetlii-lidnan nevondkundale. Vspäi 1994 mülüb Baltiiskan lidnümbrikho. Vll 2005−2008 Primorsk oli lidnanvuiččeks žiloks.
Lidn om Venäman Baltijan laivišton sodameriportaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Baltijan meren Primorskai-lahten randal, üks' metr ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kaliningradhasai om koumekümne koume kilometrad päivnouzmha orhal, 40 km raudtel vai avtol. Lähembaižed lidnad oma Svetlii kümnes kilometras suvipäivnouzmha orhal, 15 km raudtedme vai 21 km avtotedme i Baltiisk üks'toštkümnes kilometras suvipäivlaskmha kaikil teil. "Primorsk-Uz' "-seižutezpunkt (vhesai 2018 raudtestancii) om «Kaliningrad — Baltiisk»-jonol.
Tobmuz.
Primorskan lidnankund oli vll 2008−2018. Lidn oli sen üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 956 ristitud, rajonan viž procentad, vn 2021 — 1 436 ristitud. Kaik 1 960 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 3 879 eläjad vl 1939, Suren sodan jäl'ghe — läz 2 000 eläjid vspäi 1959 (2 150 rist. vl 2002).
Ortodoksižen hristanuskondan Spasan Armahtajan jumalanpert' om saudud vspäi 2015.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol nomer 8, čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Slavsk

Slavsk (, , , ; edel 1946. vot "Hainrihsval'de", «Genrihan mec») om Venäman lidn Kaliningradan agjan pohjoižes. Se om Slavskan ümbrikon (edel vn 2022 vilukud — lidnümbrikon) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1292. Vspäi 1890 om mineralveden kurortaks. Vl 1891 «Königsberg — Til'zit»-raudte läbiti žilod. Vl 1939 sai lidnan statusad. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad torata vn 1945 20. päiväl vilukud. Udesnimitihe «hoštajan vägestusen vihanikoiden päl oiktastuseks».
Slavsk šingotase sömtegimišton edheotandoil (maidproduktad, lihaedheotand, leibän pästand) i elektropaloiden tegimel, mugažo kurortaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmas, kaks' metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Litvanman röunhasai om vižtoštkümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal, lähembaine kontrol'punkt sijadase Sovetskas (lähembaine lidn) 16 km päivnouzmha kaikil teil. Matkad Kaliningradhasai om 120 km suvipäivlaskmha kaikil teil. "Uz' Slavsk"-raudtestancii () radab lidnas, se kävutase seižutezpunktaks vaiše, toižed ted oma okaidud.
Tobmuz.
Slavskan lidnankund oli olmas vll 2006−2015. Kaik kuz' žilod mülüiba sihe lidnan ližaks.
Edeline ümbrikon pämez' om Igor' Rudenkov (reduku 2015 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 614 ristitud, ümbrikon videndez, vn 2021 — 4 153 ristitud. Kaik 4 145 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 5 172 eläjad vl 2002.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 89,7 %, litvalaižed — 2,7 %, vaugedvenälaižed — 1,9 %, armenijalaižed — 1,2 %, ukrainalaižed — 1,0 %, saksalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 0,9 %.
Hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas, niiden kesken ortodoksižen hristanuskondan ph. Ioann Kronštadtalaižen puine jumalanpert' vspäi 2014, katoline i lüteranine.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, Slavskan keskškol, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Sovetsk (Kaliningradan agj)

Sovetsk (, , , ; edel 1946. vot — "Til'zit", , ) om Venäman lidn da lidnümbrik Kaliningradan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Vll 1404−1410 Tevtonan ordenan ricarid sauvoiba Noihauz-zamkad. Til'ze-külän aluz om pandud sen seiniden taga, nimitihe penen jogen mödhe (Nämunasan ližajogi). Vl 1511 Til'ze sai torgusen oiktust Saksalaižen ordenan Al'breht-gercogan käzišpäi. Vn 1552 2. päiväl kül'mkud hän-žo andoi "Til'ze "-eländpunktale lidnan oiktusid.
Vll 1709−1710 eläjiden koumandez koli mustmoraspäi, i protestantad-sirdanikad Zal'cburgaspäi elänzoitiba lidnas. Vn 1707 heinkus Til'zitan kožundkirjutez om allekirjutadud Venäman i Francijan, Prussijan i Francijan keskes. Vspäi 1808 nimitihe lidnad "Til'zit:aks". Vll 1863−1865 saudihe «Insterburg — Til'zit»-raudted i Til'zitan päraudtestancijad. Vl 1891 toine raudte radaškanzi Königsberghasai. Vll 1904−1907 Luiza-kunigaznaižen sild ühtenzoiti Nämunasan randoid (Germanijan sodaväged poukahtiba keskustoid vn 1944 redukus, udessaudihe raudbetonaspäi vl 1965). Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad vn 1945 17. päiväl vilukud.
Vn 2012 kezaspäi valdkundröunan zonan leveduz om penetud 500 metrhasai pidust' Nämunasad. Sovetsk šingotase turizmal, sömtegimišton edheotandoil (järed kalategim, lihaproduktad, leib, kan'fetad, mineralvezi, alkogoližed jomad) i omblendfabrikoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Nämunas-jogen hural randal, 14 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Litvanman röun da kontrol'punkt sijadasoiš Nämunasanno. Matkad Kaliningradan keskushesai om 98 km suvipäivlaskmha orhal, 117 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Panämune (294 rist. vl 2011, Litvanma) jogen ani vastrandal 416 m sildadme, Neman seičemes kilometras suvipäivnouzmha i Slavsk seičemes kilometras päivlaskmha.
Tobmuz.
Sovetsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Natal'ja Soroka (kül'mku 2015 — reduku 2020).
Eläjad.
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 31 941 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 41 705 ristitud, vn 2021 — 38 910 ristitud. Kaik 40 486 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 59 105 eläjad vl 1939, Suren sodan jäl'ghe — 43 400 rist. vozil 1998 i 2005.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 86,7 %, ukrainalaižed — 3,5 %, litvalaižed — 3,3 %, vaugedvenälaižed — 2,7 %, čiganalaižed — 0,7 %, saksalaižed — 0,6 %, armenijalaižed — 0,4 %, totarlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma avaitud: päjumalanpert', kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd. Katoližen jumalankodikundan pühäpert' om saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Sovetsk-lidnan Tehnologine kolledž i Sovetskan tehnikum-internat (ristituiden röunatud voimusidenke täht).
Sovetsk

Sovetsk om Venäman lidnoiden nimituz:
Svetlii (Kaliningradan agj)

Svetlii (, , , ; edel 1947. vot "Cimmerbude", «pert'kuluine») om Venäman lidn Kaliningradan agjan päivlaskmas. Se om Svetlijan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Lidnan sijas zamk oli olmas 15. voz'sadal, no aigan mändes murenzihe i upsi lahtes. Eländpunktan aluz om pandud vl 1640, i Cimmerbude oli kalanpüdajiden peneks küläks 20. voz'sadahasai, alištui sur'vedele joga vodel. Saudud vll 1894−1901 merikanal päzui žilod sur'vezišpäi. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad torata vn 1945 sulakus. Udesnimitihe "Svetloje"-žiloks vl 1947. Vn 1949 elokuspäi oli radnikžiloks. Vn 1955 6. päiväl redukud Svetloje sai lidnan statusad. Aigan mändes ühtištadihe Komsomol'skii-žilonke, enččel Paize-žilo () oli kalanpüdajiden peneks küläks mugažo 14. voz'sadaspäi.
Svetlii šingotase laivoiden kohendusel i sömtegimišton edheotandoil (kalanümbriradajad tegimed, lihaproduktad, sojan ümbriradmine), merimetalližkonstrukcijoiden tehmižel i meriportal vemha kivivoid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren Kaliningradan merilaivkanalan randal, viž metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kaliningradan röunhasai om 20 km päivnouzmha kaikil teil. Lähembaižed lidnad oma Baltiisk 14 km päivlaskmha orhal (lahten kal't) vai 32 km avtotedme, Primorsk kümnes kilometras lodeheze orhal, 15 km raudtedme vai 21 km avtotedme i Laduškin 10 km suvhe lahten kal't. "Baltijan Mec"-raudtestancii () radab vemha jüguid vaiše, se om sarakon «Kaliningrad — Baltiisk»-jonospäi lopstancijaks.
Tobmuz.
Kaik kümne žilod mülüdas lidnümbrikho Svetlijan ližaks. Lidnümbrikon pind — 80,23 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnümbrikon Administracijan pämez' om Aleksandr Blinov vn 2015 kül'mkuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Sergei Lütarevič, radoi vn 2015 redukuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 375 ristitud, lidnümbrikon — 27 622 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 21 114 eläjad. Lidnan ristitišt vajehtase 21..22 tuh. röunoiš vspäi 1996. Vl 2017 kaik 22 140 ristitud elihe lidnas i 29 049 ristitud kaikes lidnümbrikos, sil aigal lidnan i lidnümbrikon ristitišt oli kaikiš suremb.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 86,5 %, vaugedvenälaižed — 6,1 %, ukrainalaižed — 3,2 %, litvalaižed — 0,6 %, totarlaižed — 0,5 %, saksalaižed — 0,5 %, azerbaidžanlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma avaitud: Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan jumalanpert' (letihe vll 1989−1993), ph. Varvaran jumalanpert' (om saudud vll 1999−2007), ph. Aleksandr Nevalaižen časoun' (vspäi 2013). Katoližen jumalankodikundan phh. Pauloin da Gleban pühäpert' om saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, nell' keskškolad (nomer 1, 3, 5 Svetlijas, nomer 2 Vzmorje-žilos), čomamahtoiden škol, olimpižen varan sportškol (Päivnouzmman üks'borcuindad). Mehatronikan da sömindustrijan kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Svetlogorsk (Kaliningradan agj)

Svetlogorsk (, , , ; edel 1947. vot — "Raušen" ( «Šobaidajad (dünad)», ) om Venäman lidn da kurort Kaliningradan agjan lodehes. Se om Svetlogorskan lidnümbrikon (edel 2018. vot — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1258. Se kändihe kurortaks da lidnaks 19. voz'sadal. Vspäi 1900 raudte ühtenzoitab lidnad Kaliningradanke, nügüd'aigan "Svetlogorsk-2" om lopstancijaks.
Svetlogorsk šingotase turizmal, vezi- i redukurortaks (federaline status vspäi 1999), kül'bendrandal, kul'turiž-azjaližeks keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren randal, 41 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Mererand om erigoittud korktal letkesižel dünal. Tün' järv () om lidnan keskuses Svetlogork-jogel ().
Matkad Kaliningradan röunhasai om koumekümne viž kilometrad suvipäivnouzmha kaikil teil. Lähembaine lidn, meriport da kurort om Pionerskii ani päivnouzmha.
Klimat om ven meren. Voden keskmäine lämuz om +6 C°, heinkun-elokun +16..+17 C°, tal'vkun-uhokun −2..−3 C°. Ekstremumad oma −26 C° i +34 C°. Paneb sadegid 911 mm vodes, enamba heinkus-tal'vkus (85..98 mm kus), vähemba keväz'kus-semendkus (45..52 mm kus). Meriveden lämuz sase +18 Cel'sijan gradushasai elokus.
Tobmuz.
Svetlogorsk oli üks'jäižen eländpunktan enččes lidnankundas.
Edeline lidnan pämez' (lidnankundan administracijan pämez') oli Daniil Jegovcev vn 2016 tal'vkuspäi. Lidnan Deputatoiden nevondkund om tühjitadud vn 2020 elokus.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 772 ristitud, rajonan koume nelländest, vn 2021 — 16 207 ristitud. Kaik 13 030 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 400 eläjad vl 2000 i om nügüd'.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 88,9 %, vaugedvenälaižed — 3,6 %, ukrainalaižed — 3,2 %, litvalaižed — 0,5 %, armenijalaižed — 0,4 %, totarlaižed — 0,4 %, saksalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma avaitud lidnas: ph. Serafim Sarovalaižen, Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen vspäi 1994, puine ph. Sergijan Radonežalaižen vspäi 2020.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Svetlogorsk

Svetlogorsk om Vaugedvenäman i Venäman eländpunktoiden riven nimituz. Se voib znamoita:
Ivangorod

Ivangorod ( vai "Ива́нгород, Ива́нго́род", , ) om Venäman lidn da lidnankund Leningradan agjan suvipäivlaskmas. Mülüb Kingiseppan rajonha, sen kahtenz' lidn kahtespäi. Valdkundröunan zon, tulend dokumentan mödhe.
Istorii.
Panihe eländpunktan alust Venäman Ivan III Sur'-carin käskön mödhe vl 1492 kuti valdkundan ezmäine lidnuz da torguindmeriport Baltijan meren randanno, nimitihe carin oiktastuseks. Vll 1581−1590 i 1612−1704 oli Ročinman palaks. Udessaudud lidnuz om kaičenus tähäsai. 19. voz'sadal i 20. voz'sadan ezmäižel polel mainitase kuti Narvanlidnan pala oiktal randal. Vll 1919 — kül'mku 1944 oli ripmatoman Estinman palaks. Vl 1947 sai radnikžilon statusad Venäman NFST:s. Anttihe lidnan statusad vn 1954 28. päiväl redukud.
Ivangorod šingotase Narvan GES:al (vspäi 1955), lämuzmašiništon tegimel, džutpölvhanfabrikal i avtoveimiden edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas valdkundröunanno, Narv-jogen oiktal randal i GES:an kanalan randoil, 32 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kingisepphasai om kaks'kümne kaks' kilometrad päivnouzmha orhal, raudtedme vai avtol. Ivangorod seižub «Piter — Tallidn»-raudtejonol i avtotel. Lähembaine lidn om Narv (Estinma) ani päivlaskmas, jogen taga. Kaik koume kontrol'punktad om valdkundröunal: avtosildanno, raudtesildanno i jaugnikoiden sildanno. Raudtestancii nimitase "Ivangorod-Narvskii".
Tobmuz.
Pähkimmähut-külä (, 10 rist. vl 2010) i Popovk-futor (1 rist. vl 2014) mülüdas lidnankundha Ivangorodan ližaks. Lidnankundan pind — 65,04 km².
Municipalitetan pämez' om Deputatoiden Nevondkundan ezimez'. Lidnan Admimistracijan pämez' om Aleksandr Sosnin vn 2019 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 854 ristitud, lidnankundan — 9 865 ristitud, vn 2021 — 9 861 ristitud. Kaik 10 539 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 400 eläjad vl 1959.
Rahvahad (enamba 0,4 % lidnankundas vl 2010): venälaižed — 84,7 %, ukrainalaižed — 2,7 %, vaugedvenälaižed — 1,5 %, totarlaižed — 0,5 %, armenijalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,6 %, rahvahuden ozutandata — 7,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: nell' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' nomeruidud päivkodid (nomer 1 i 2), aluzškol nomer 2, keskškol nomer 1, kul'turan da joudan keskuz, čomamahtoiden škol, Ivangorodan sportškol. Ivangorodan gumanitariž-tehnine institut om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, se om Piterin valdkundaližen aerokosmižen ladimensauvomižen universitetan filialaks.
Kommunar (lidn, Leningradan agj)

Kommunar (mugažo suomen kelel, ) om Venäman lidn da lidnankund Leningradan agjan keskuzpalan päivlaskmas, mülüb Gatčinan rajonha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1817 Generaližen štaban topografižel kartal kuti "Grafskaja Slavänk" (). Vl 1846 maiden Samoilova-grafnaine-piidai sirdi verhiže maihe valdkundröunan taga, i valdkund osti grafnaižen mad külänke ühtes, nimiti sidä "Carskaja Slavänk". Vl 1862 Rodžersan bumagfabrik Ižoranjogel mainitase Piterin gubernijan eländpunktoiden nimikirjuteses. Vl 1918 udesnimitihe "žilod Rodžersan da Peifferan fabrikanno" nügüdläižikš. Kätihe lidnanvuiččeks žiloks vl 1953. Se sai lidnan statusad vn 1993 28. päiväl kezakud. Vll 1996−2006 alištui agjan tobmudele oikti.
Kommunar-lidn šingotase cellülozbumagaižel tegimištol (kaks' bumaganfabrikad, kartonkombinat, kaks' gofropakuitesen edheotandad), mugažo sauvondkombinatal, elektroladimiden (edel 2019. vot valdoiči Schneider Electric) i plastiktegesiden pästandal, kudotomiden täutmižmaterialiden kompanijal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ižor-jogen randoil (, 76 km pitte, Nevan hura ližajogi), 60 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, rajonan pohjoižpäivnouzmaižes čogas, Piterin röunan taga ani.
Matkad Gatčinhasai om kaks'kümne viž kilometrad päivlaskmha.
Tobmuz.
Kommunar om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan pämez' oli Aleksandr Vlasov, radoi vspäi 2009. Lidnan Administracijan pämez' om Vera Pižova vn 2013 sügüz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 211 ristitud. Kaik 21 965 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 793 eläjad vl 2021 i om nügüd'. Äi ristituid radab Piteriš.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas vll 2010−2012: ph. Vladimiran puine i kivine Mikulai-čudonsädajan lidnan läžundkodinno.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomerad 35, 38, 42), koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), čomamahtoiden škol, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähižes Piteriš.
Otradnoje (lidn, Leningradan agj)

Otradnoje (, ) om Venäman lidn da lidnankund Leningradan agjan keskuzpalas, mülüb Kirovskan rajonha. Rajonan kaikiš suremb lidn, kut Kirovsk-rajonkeskuz-ki Nevan ülezjogen (26,4 tuh. rist. vl 2018).
Istorii.
Ivanovskoje- i Pella-kezaküläd mainitasoiš vspäi 1708. Suren sodan aigan toran ezipird oli läz Otradnojed, kaik pertid da tegimed oliba muretud. Vn 1970 24. redukud ühtištadihe Ivanovskoje-, Otrandoje- i Ust'-Tosno-žiloid lidnha, nimitihe nügüdläižikš.
Otradnoje-lidn šingotase laivansauvomižen «Pella»-tegimel, mecanümbriradmižel tegimel (elektropachad, pilindmaterialad), elektrotehnižen mašiništon tegimel (transformatorižed alastancijad, elektrolaudad, tegesed elektromontažan täht), sömtegimišton edheotandoil (konditerine ühtelmaz i «Heinz»-kompanijan edheotand), mugažo jogiport i plastikpakuitesen edheotand ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmaižes čogas, Nevan hural randal, 17 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, vedase pidust' joged seičemeks kilometraks. Nevan hurad Tosn- ( 121 km pitte) i Svätk- ("Свя́тка" ühesan kilometrad pitte) ližajoged jokstas lidnadme mugažo.
Röunatab Piter-regionan suvipäivnouzmaiženke, sen Kolpinon rajonanke. Piterin metropolitenan lähembaine stancii om Ribackoje 18 kilometras. Toine lähembaine lidn om Nikol'skoje (Tosnon rajon) koumes kilometras suvhe. Matkad Kirovskhasai om 16 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai avtotedme.
Tobmuz.
Otradnoje om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Irina Vališkova ("Ирина Валышкова", sulaku 2018 — sügüz'ku 2019), Mihail Lagutenkov (sügüz'ku 2015 — sulaku 2018). Lidnankundan Administracijan pämehen velgusentäutai om Aleksandr Morozov vn 2021 sulakuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Vera Letunovskaja, radoi vn 2021 sulakuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 866 ristitud vn 2021 — 25 706 ristitud. Kaik 25 344 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om enamba mi 25 tuhad eläjad vspäi 2014 (25 796 rist. vl 2020).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Ioann Armahtajan jumalanpert' (om saudud vspäi 1997 nevondkundaližes kul'turkeskusespäi), ph. Jurgii-vägestusenkandajan časoun' (2001). Edel Redukun revolücijad koume pühäpertid oliba lidnan territorijal, panihe mantazole kaikid niid.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid, licei, keskškol nomer 2, keskškol nomer 3, čomamahtoiden škol, školanirdaližen radon keskuz. Vezitransportan tehnikuman (Šlissel'burg) Otradnojen filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
"Ivanovskai"-platform i "Pell"-raudtestancii sijadasoiš lidnas. Avtobusmaršrut nomer 2 ühtenzoitab niid läbitaden lidnan keskuzpalad. Elektrojonused ajadas Piterihesai (Moskvan päraudtestancii).
Avtobusad i maršruttaksid ühtenzoittas Piterin metropolitenan Ribackoje-stancijanke 18 kilometras i Piterin lähižidenke ezilidnoidenke: Kirovsk, Nikol'skoje, Šlissel'burg, Tosno, Ul'janovk, Kolpino.