tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Dimitrovgrad (Venäma)

Dimitrovgrad (, , edel 1972. vot oficialine nimi oli "Melekess") om Venäman lidn Ul'janovskan agjan päivnouzmas. Se om agjan kahtenz' surtte lidn. Lidnümbrik om alištunu agjan tobmudele oikti. Lidn om Melekessan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1698 kuti "Čuvašan Melekess"-külä () Melekess-jogen () alajoksmusen hural randal. Kätihe "Melekessan Tegint" Melekess-posadaks ičeze Dumanke i lidnan oiktusidenke vn 1877 heinkus. Melekess sai lidnan statusad vl 1926.
Dimitrovgradan ižandusen päsarakod oma atomreaktoriden tedoiduzkeskuz (kuz' atomreaktorad), mašinansauvomine (vagonad-laboratorijad, toine kodvindtehnik i avtomatik raudteiden täht, mašiništ kivivoin da gazan tegimišton täht, avtoagregatoiden tegim AvtoVAZ:an täht), meblin i oluden tehmine, torguind.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Melekess- da Sur' Čeremšan-jogiden lanktendan sijas Kuibiševan vezivaradimhe, seižub 50..100 m ü.m.t. korktusil, keskmäine korktuz om 88 metrad valdmeren pindan päl. Lidnümbrikon territorii om ümbärtud Melekessan rajonal kaikiš polišpäi, lidn sijadase ümbärdajan rajonan keskuzpalas.
Matkad Ul'janovskhasai om kahesakümne viž kilometrad päivlaskmha avtotedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Nurlat (Tatarstan) 81 km päivnouzmha orhal vai 123 km avtotedme, Tol'jatti (Samaran agj) 79 km suvhe orhal vai 105 km avtotedme, Sengilei 61 km suvipäivlaskmha orhal vai 157 km avtotedme.
Tobmuz.
Dimitrovgrad om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnfartaloiden pind om 40,5 km².
Edeližed lidnan pämehed oma Aleksei Košaev (reduku 2016 — reduku 2018) i Bogdan Pavlenko (eloku 2019 — heinku 2021).
Eläjad.
Vl 1926 lidnan eläjiden lugu oli 18 tuhad ristituid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe kaik 122 580 ristitud elihe lidnas, vn 2021 — 110 968 ristitud. Kaik 116 055 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 137 200 eläjad vl 1999.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 70,9 %, totarlaižed — 12,3 %, čuvašalaižed — 4,9 %, mordvinalaižed — 1,6 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 7,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Spasan Toižetamižen kafedraline päjumalanpert' (om sätud vll 2004−2007), Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (letihe vll 1985−1988, ende kafedraline), seičeme jumalanpertid i viž časounäd. Islaman pühäpert' om saudud vodele 1900, eli läbi sures kohenduses vl 2006.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Ukrainalaižed

Ukrainalaižed (ičeze nimituz: "українці", üks'lugu "українець", "українка") oma indoevropalaine, slavine rahvaz. 
Ukrainalaižiden rahvahankel' om ukrainan kel', se om üks' indoevropalaižiš, slavižiš kelišpäi. Ukrainan ukrainalaižiden znamasine pala om bilingvad, toine kel' om venäkel'.
Leviganduz.
Rahvahan kodima sijadase Dnepr-, Dnestr- da Pripät'- jogiden keskes, se om ukrainalaižiden kodima tähäsai tobman palan.
Ühthine lugu om läz 45 millionad ristituid, koumanz' slavine rahvaz lugumäran mödhe. Ukrainalaižed elädas Ukrainas (sen ristitišton enambuz), Venämas, Kanadas, Brazilijas, AÜV:oiš, Kazahstanas, Argentinas, Saksanmas, mugažo enččen Nevondkundaližen Ühtištusen maiš da Päivnouzmaižen Evropan toižiš maiš.
Erased rahvahad — poleščuklaižed (Ukrainan pohjoižröunanno), guculalaižed (Karpatiden pautkil), boikalaižed (Päivlaskmaine Ukrain) da lemkilaižed (Pol'šanma, Päivlaskmaine Ukrain) — lugetas ukrainalaižiden etnosikš.
Religii.
Religijan mödhe 21. voz'sadan augotišes ukrainalaižiden enambuz oma ortodoksižed hristanuskojad da ateistad, om penemba katoližid hristanuskojid i protestantoid.
Keitand.
Ukrainan keitandan ičevuiččend om produktoiden suren verdan kombiniruidud lämuzümbriradmine (boršš ozutesikš) i neniden söndtavaroiden velgusine kävutand: svökl, sigarazv, nižujauh (amuižen aigan rugižjauh oli sen sijas), greč. Endevanhad ukrainan jomad oma meded, olud, vasad, uzvarad.
Vinan tehmine om levitadud Ukrainas amuižespäi, eziauguižešti oli valdkundan suvipalas.
Sengilei

Sengilei () — om Venäman lidn da lidnankund Ul'janovskan agjan suvipäinouzmas. Se om Sengilein rajonan administrativine keskuz da üks'jäine lidn.
Istorii.
Enzne tatarine "Sengili"-lidn oli muretud aigan joksten. Muretud lidn sijadase vides kilometras suvhe nügüdläižen Sengilein territorijaspäi. Nimitihe lidnad Sengilei-jogen mödhe, nece nimi om erzän augotižlibundal: "säng" «ližajogi» i "lei" «jogi».
Simbirskan käsknik Ivan Daškov-ruhtinaz pani nügüdläižen eländpunktan alust vl 1666 kuti "Sengilein slabad" () kaičemha venälaižid žiloid kalaidajiden heimoiden londoišpäi. Vl 1708 ühtištadihe koumed slabadad ("Staničnai" (päžilo), "Butirskai" i "Vibornai") "Pokrovskoje"-žiloks jumalanpertin nimen mödhe. Vozil 1780−1925 se oli i vspäi 1943 om Sengilei-lidnaks.
Vl 1954 sirtihe Sengilein palad udhe sijha edel Kuibiševan vezivaradimen täutmišt (1955−1957).
Sengilein da sen ezilidnoiden ižandusen päsarakod oma sauvondmaterialiden tegimed (katuzprofiläd, silikatsavič, cement), hüväladuližen kvarcletken rafiniruindtegim, mugažo pästtas mineraližid heretusid i mouckivid. Ende maploduiden konservtegim, meckombinat, jauhkombinat i maidtegim radoiba lidnas mugažo, meblin kombinat, tegihe kormadimid traktorile i hoikid torvid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaižel röunal, Volgaveren ülüdel, 78 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Volgan oiktal randal (Kuibiševan vezivaradim). Pened Sengileik- da Tušenk-joged lanktas Volgha lidnan territorijal jogen randal.
Matkad Ul'janovskhasai om nell'kümne kahesa kilometrad lodeheze orhal, 72 km avtotedme. Lähembaine lidn om Novoul'janovsk 45 km lodeheze avtotedme vai vetme.
Tobmuz.
Lidnanvuitte Cemzavod-žilo (1102 rist. vl 2016) om lidnankundan toižeks eländpunktaks, sijadase kudes kilometras lodeheze orhal lidnaspäi (12 km avtotedme). Lidnankundan administracii om saudud neciš žilos. Lidnankundan pind — 59,72 km².
Eläjad.
Vl 1913 lidnan eläjiden lugu oli 9 100 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe 6 958 ristitud elihe lidnas i 8 114 ristitud kaikes lidnankundas, rajonan koumandez. Vl 2017 kaik 6 568 ristitud elihe lidnas i 7 627 ristitud kaikes lidnankundas. Lidnan kaikiš suremb ristitišt oli 10 817 eläjad vl 1979.
Rahvahad: venälaižed, totarlaižed, čuvašalaižed, mordvinalaižed.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert' om letud lidnas vll 1993−2005 vn 1895 toižes sauvusespäi, pühäpert' jäl'gni nimitust pandud mantazole päjumalanpertišpäi, mitte oli Kuibiševan vezivaradimen sijas vhesai 1954. Sen ližaks ph. Mikulai-čudonsädajan kivine jumalanpert' oli vspäi 1863, ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' nimitadud päivkodid, keskškol N.N. Verbinan nimed, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Sengilein pedagogine i tehnologine tehnikumad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Transport.
Jogivaldmad oma saudud lidnas, no ühtenzoituz jogedme ei ole väges 1990-nziš vozišpäi, i jogistancii kävutase avtobusstancijaks. Üks'jäine avtobusmaršrut nomer 100 radab lidnas. Reisavtobusad ajeltas rajonadme.
Lähembaine raudtestancii sijadase rajonan lidnanvuiččes Krasnii Guläi-žilos 39 km päivlaskmha.
Novoul'janovsk

Novoul'janovsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Ul'janovskan agjan keskuzpalas. 
Istorii.
"Kremenki"-žilon aluz oli pandud kuti Simbirskan varjoičendpunkt. Vl 1956 nevondkundaline tobmuz päti sauda cementantegint sijaližel torhudel läz Kremenki-žilod, zavottihe avto- da raudteišpäi, kävutihe türmatud mehiden töid sauvomha tegint.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud oficialižikš vl 1957, se kändihe "Novoul'janovsk"-radnikžiloks vl 1961, lidnaks vn 1967 11. päiväl semendkud. Vspäi 1981 Kremenki-žilo mülüb lidnha. Vn 2003 redukuspäi erigottihe Novoul'janovskad ümbrištonke Ul'janovskan rajonaspäi, kätihe municipaližeks ühtnikaks agjan alištusenke.
Novoul'janovsk šingotase sauvondmaterialiden tehmižel: cementantegim, asbestiž-cementižed tegesed, raudbetonkonstrukcijad, pehmdad katuzmaterialad. Laivansauvomižen da kohendusen tegim radab Kriuši-žilos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volgan oiktal randal (Kuibiševan vezivaradim), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om Ul'janovskan suvižeks kaimdailidnaks kümnes kilometras sen röunaspäi.
Tobmuz.
Kaik viž žilod, sidä kesken järed Kriuši-žilo (2 699 rist. vl 2010), mülüdas lidnümbrikho Novoul'janovskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 253,67 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Duman ezimez'. Lidnümbrikon Administracijan pämez' om Sergei Il'jüškin vn 2023 elokuspäi. Edeline Administracijan pämez' om Svetlana Kosarinova (kül'mku 2012 — heinku 2023).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 033 ristitud, lidnümbrikon — 20 333 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 13 673 eläjad. Vl 2017 kaik 14 164 ristitud elihe lidnas i 18 140 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 17 tuhad eläjid vll 1996−2005 (18 000 rist. vl 1998).
Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' om letud vll 2002−2014.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, «Cementnik»-sportškol. Ul'janovskan lidnansauvomižen da oiktusen kolledžan (ende sauvondkolledž) filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Pevek

Pevek (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Čukotkan avtonomižen ümbrikon pohjoižes.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1933 kuti port Pohjoižel meritel da žilo samha tinad. Möhemba löuzihe tinan toižid sijid i kuldan sijid. Kätihe žilod lidnanvuiččeks peitkäskusen mödhe vl 1951. Lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad vn 1967 6. päiväl sulakud.
Vspäi 2016 (1. viluku) enččen Čaunan rajonan kundad da kundoidenkeskeine territorii mülüdas Pevekan lidnümbrikho.
Lihamaidkombinat radab Pevekas, geotedištelendan edheotand, kuldan samižen koume edheotandad, avtotesauvondan kompanii, meteostancii i «Vrangelän sar'»-kel'dtahon administracii. Čaunan LEK lämbitab lidnad da varatoitab sidä elektroenergijal, planiruidas udištada sidä täuzin vspäi 2026. Ujui atomine lämuzelektrostancii radab lidnanno vspäi 2020, se vajehtaškandeb Bilibinon AES:ad aigan mändes.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon pohjoižes, ühtennimižen sal'men päivnouzmaižel randal, Jävaldmeren Päivnouzmaižen Sibirin meren suvirandal. Sal'm ühtenzoitab merod sen Čaunan lahtenke. Matkad Anadirihesai om 640 km suvipäivnouzmha.
Klimat om meren subarktine. Voden keskmäine lämuz om −9,5 C°, kezakun-elokun +6..+9 C°, tal'vkun-keväz'kun −22..−27 C°. Ekstremumad oma −50 C° i +29,2 C°. Kova suvitullei mägipautkilpäi («fön») voib puhuškata äkkid, se lujeneb 40 metrad sekundpigudehesai ühtes časus i voib puhuda severz'-se päivesid. Paneb sadegid 221 mm vodes, enamba heinkus-redukus (24..36 mm kus), vähemba keväz'kus-semendkus (8..10 mm kus). Il'man keskmäine relätivine nepsuz om 73..81 % kuidme. Polärine ö oleleb kül'mkun 27. paiväspäi vilukun 16. päivhäsai, polärižen päivän hätkeližuz om enamba kaht kud (18. semendku — 27. heinku).
Kaik nell' elanzoittud žilod (1 053 rist. vl 2015) da seičeme tactud eländpunktad mülüdas lidnümbrikho Pevekan ližaks. Lidnümbrikon pind om 58 100 km², ristitišt — 5 551 eläjad (vl 2017).
Eläjad da ekologii.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 162 ristitud. Kaik 4 547 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 815 eläjad vl 1989. Ristitišt poleni tinkaivuziden sauptamižen jäl'ghe.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän pühäpert' om avaitud lidnas vspäi 1994.
Vozil 1949−1957 türmatud ristituiden kolonii sijazihe lidnas. Uranfabrik oli lidnas, 1950-nzil vozil sauptihe sidä. Sen jändusiden varažom om avoin taivhale, sijadase 18 km päivnouzmha lidnaspäi.
Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund radab Bilibinos.
Pevekan lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Nikolai Levanov (heinku 2016 — reduku 2021).
Transport.
Civiline «Pevek»-lendimport ("ПЕВ / PWE") sijadase Apapel'gino-žilos () kaikenaigaižeta ristitištota, 15 kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi. Sišpäi tehtas reisid Moskvha, Magadanha da Čukotkadme. Sen ližaks, se om varalendimport rahvahidenkeskeižiden reisiden täht Pohjoižes Amerikaspäi Azijan maihe.
Meriport sijadase lidnan randištol, se om federaliženke znamoičendanke, kävutase kezal kut sodamerivägiden štab Päivnouzmaižes Arktikas i kivihilen tomižen täht Jakutijaspäi Kitaihe. Sen valdmad oma vanhtunuded.
Armenijalaižed

Armenijalaižed (ičeze nimituz: "Հայեր", vepsän kirjamil: "hajer" [hɑˈjɛɾ], üks'lugus — "hai") oma amuine rahvaz. Armenijalaižiden rahvahankel' om armenijan kel' (valdkundkel' Armenijas), se om üks' indoevropalaižiš kelišpäi.
Lugu.
Ühthine lugu om läz 12 millionad ristituid. Armenijalaižed elädas Armenijas (sen ristitišton enambuz, no vaiše nelländez kaikes rahvahaspäi), Venämas, Francijas, AÜV:oiš, Turkanmas, Livanas, Gruzijas, Sirijas, Iranas, Ukrainas, mugažo enččen Nevondkundaližen Ühtištusen toižiš maiš, Päivnouzmaižen Evropan maiš i Suviamerikas.
Enzne.
Rahvahan etnogenez oli tehnus todud Evropaspäi eziarmenijan kelen alusel 13.−6. voz'sadoil edel meiden erad Armenižel mägištol, kudamb sijadase Anatolijan pol'saren i Iranižen mägišton keskes. Sen pen' pala om armenijalaižiden kodima tähäsai. Turkanma, Azerbaidžan i Iran otiba mägišton tobmad palad.
Erased rahvahad — hamšenalaižed (Turkanman Mustmeren pohjoižpäivnouzmaižel randištol), frangalaižed (Armenijan pohjoižes i Gruzijan suves) da čerkesogajalaižed (Krasnodaran rand) — lugetas armenijalaižiden etnosikš. Äiluguižed diasporad ( - "spürk") oma olmas verhiš maiš. Mugažo peittud armenijalaižed elädas Turkanmas.
Religii.
Religijan mödhe 21. voz'sadan augotišes armenijalaižiden enambuz oma armenižed apostoloiden hristanuskojad da ateistad, om vähemba katoližid hristanuskojid (frangalaižed) i islamanuskojid (hamšenalaižed).
Sinine muju

Sinine muju om spektraline (jumalanbemblen) muju. Üks' koumes päižes mujuspäi RGB-sistemas, ližaduzmuju om pakuine muju.
Sinižiden ližamujuiden diapazon märičese spektras lainhiden pidusil 450..495 nanometrad, se sättub paksuzile 670..610 teragercad.
Sinine om tüništoitai muju, hengeližen radmižen vai korktan augotižlibundan simvol. Voib znamoita vet vai vilud.
Inz

Inz (, ) om Venäman lidn da lidnankund Ul'janovskan agjan päivlaskmas. Se om Inzan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1897 kuti raudtestancii da žilo senno, nimitihe jogen mödhe. Žilo kändihe rajonkeskuseks vl 1929. Inz sai lidnan statusad vl 1946, ühtištadihe lähiženke Kitovk-žilonke (, vspäi 1678).
Lidn šingotase raudten edheotandoil, diatomitan samižel, sauvondmaterialiden tehmižel (meckombinat, punümbriradai tegim (om bankrotnendan olendas vn 2023 redukuspäi), kuidmaterialad), mugažo lihakombinat radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suvipäivlaskmas, Süksüm-jogen randal ( 54 km pitte, lankteb Inzanjogehe oiktalpäi ani lidnan taga), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ul'janovskhasai om 167 km pohjoižpäivnouzmha orhal. Lähembaine lidn om Nikol'sk (Penzan agj) kaks'kümne nell' kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 51 km avtotedme.
Tobmuz.
Troickoje-žilo (263 rist. vl 2010) i Dubenki-külä (49 rist. vl 2010) mülüdas lidnankundha Inzan ližaks. Lidnankundan pind — 48,01 km². Rajonan administracii tegeb lidnankundan administracijan velgusidme vspäi 2016.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden Nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan Nevondkundan ezimez' oli Sergei Rautkin (vn 2009 redukuspäi, eli 1960−2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 803 ristitud, lidnankundan — 19 115 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 lidnan — 16 293 ristitud. Vl 2017 kaik 17 714 ristitud elihe lidnas i 17 989 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25 200 eläjad vl 1996.
Rahvahad (enamba 0,4 %, ristitišt 17 705 eläjad, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 86,0 %, mordvinalaižed — 9,5 %, totarlaižed — 3,0 %, toižed rahvahad — 1,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Sündundan päjumalanpert' (om letud vll 2013−2019), koume jumalanpertid i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..6 i 8), Inzan augotižškol, nell' keskškolad (nomer 1..4), Inzan rajonan lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, Inzan lapsiden da norišton sportškol. Inzan saraktehnologijoiden, ekonomikan da oiktusen valdkundaline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Sizran'

 Sizran' () om Venäman lidn da lidnümbrik Samaran agjan päivlaskmas. Se om agjan koumanz' surtte lidn, järed raudtesol'm, om Sizranin rajonan administrativižeks keskuseks mugažo (ei mülü rajonha).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1683 Suren Petran käskön mödhe kuti "Sizran-lidnuz" (möhemba Sizranin kreml') kaičemha Venäman päivnouzmašt röunad. Nimitihe jogen mödhe (nüg. Sizrank-jogi, , Volgan oiged ližajogi). Lidnuz sai lidnan statusad vl 1796.
Luja lämoipalo oli tehnus lidnas vl 1906, pölištui enamba tuhad ristituid.
1920-nzil vozil Sizran' putui NSTÜ:n kahtele sijale kivivoin samiženke, Bakun jäl'ghe.
Sizranin tegimišton päsarakod oma kivivoin ümbriradmine, energetik- i transportmašiništon tehmine, peniden jüguavtoiden i avtodetaliden pästand, sauvond, söndtavaroiden tegimed.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volgan oiktal randal (Saratovan vezivaradim), 50 m valdmeren pindan päl keskmäižel korktusel. Matkad Samarhasai om 137 km päivnouzmha ülüižele, 191 km avtotedme. Lähembaine Oktäbr'sk-lidn vedase pidust' vezivaradimen randad ani päivnouzmha Sizranilpäi.
Koume žilod mülüdas lidnümbrikho Sizranin ližaks, niiden ühthine ristitišt om 808 eläjad (2010): Jelizarovo (201 rist. vl 2010), Kašpir (607 rist. vl 2010) i Fomkan Sadud (, kaikenaigaižeta ristitištota vl 2010). Lidnümbrikon pind om 136,06 km².
Lidnümbrikon londuseližed varad oma palab šoidkivi, fosforitad, lete, čurukivi, reskvezi.
Eläjad.
Vl 1913 lidnan eläjiden lugu oli 43 600 ristituid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 178 750 ristituid. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 188 107 ristitud vl 2002.
Rahvahad (enamba 0,5% vl 2010): venälaižed — 84,0%, totarlaižed — 5,0%, ukrainalaižed — 1,0%, armenijalaižed — 0,9%, mordvinalaižed — 0,8%, čuvašalaižed — 0,6%, toižed rahvahad — 1,9%, rahvahuden ozutandata — 5,8%.
Ortodoksižen hristanuskondan 22 pühäpertid oma olmas lidnas: kaks' päjumalanpertid (Hristan Raštvoiden i Jumalanmaman Kazanin jumalaižen), 18 jumalanpertid (sidä kesken koume Voznesen'jen mez'jumalankodiš), časoun' i vanhuskolaižiden loičendpert'. Mugažo Azan-pühäpert' om islamanuskojiden täht.
Nell' specialižen keskopendusen aluzkundad oma avaitud lidnas (kaik kolledžad): medgumanitarine, politehnine, gubernine, čomamahtoiden i kul'turan. Mugažo om üläopendusen aluzkundoiden viž filialad: koume Samaran i üks' Tol'jattin universitetad, üläškol lendajiden täht (Voronežan akademijan filial).
Edeline lidnümbrikon pämez' om Nikolai Lädin (kül'mku 2013 — eloku 2021).
Transport.
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Jogilaivad (kezaaigan) i ezilidnelektrojonused üntenzoittas lidnad Samaranke.
Jonused ajadas lidnaspäi kudhe polehe raudteidme. Jogistancii i jogijüguport oma lidnan randal.
Oblučje

Oblučje (, "Oblutšje") om Venäman lidn da lidnankund Evrejan avtonomižen agjan lodehes. Se om avtonomižen agjan kahtenz' surtte lidn kahtespäi i kahtenz' eländpunkt eläjiden lugun mödhe, Oblučjen rajonan administrativine keskuz (vspäi 1945).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1911 kuti "Sololi"-žilo () sauvomha Amuran raudted, nimitihe Pen' i Sur' Sololi-jogiden mödhe. Vodele 1915 Oblučje-raudtestancii da Oblučjen tonnel' oliba vaumhed, i udesnimitihe žilod nügüdläižikš. Vl 1928 se kändihe lidnanvuiččeks žiloks. Vl 1938 žilo sai lidnan statusad.
Oblučjen ižandusen päsarakod oma kuldan samine, raudten holituz, kivivoin varažomad. Raudkivendon koncentratan tehmine om saudud koumekümnes kilometras lidnaspäi (vspäi 2016, Kimkanan i Sutaran kivendkoncentrirui kombinat).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan lodehes, röunanno Amuran agjanke, Hingan-jogen hural randal tobjimalaz (Amuran hura ližajogi). Mäged kaitas lidnan territorijad pohjoižpolespäi, sen tagut lidnan klimat om pehmdemba. Sodunu tazangišt levigandeb suvhe lidnaspäi.
Matkad Birobidžanhasai om 140 km päivnouzmha orhal vai 170 km «Amur»-avtotedme (R-297). Toižed lähembaižed lidnad oma Raičihinsk i Zavitinsk (Amuran agj) 150 km lodeheze orhal, 190 km avtotel vai raudtel.
Tobmuz.
Vn 2012 kezakun 27. päiväspäi lidnankund om olmas nügüdläižiš röunoiš. Lidnanvuitte Hingansk-žilo (1 219 rist. vl 2018), kaks' küläd da kaks; raudtestancijad mülüdas lidnankundha Oblučjen ližaks. Lidnankundan pind om 2180,36 km².
Lidnankundan käskusenandai tobmuz om Deputatoiden suim () 14 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2017 10. päiväl sügüz'kud (2. kucund). Konstantin Krilov radab sen ezimehen da lidnankundan pämehen. Ezitajiden suim paneb lidnankundan Administracijan pämest radsijha.
Vn 2013 uhokun 6. päiväspäi Aleksandr Golovatii radab lidnankundan Administracijan pämehen. Ezmäine varapämez' da kaks' muite varapämest oma hänele abhu. Kaik viž palakundad da komitet alištudas Administracijan pämehištole.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 303 ristitud, lidnankundan — 9 393 ristitud. Lidnan kaikiš suremb ristitišt oli 15 277 eläjad vn 1959 rahvahanlugemižen mödhe. Vl 2017 kaik 8 742 ristitud elihe lidnas i 9 983 ristitud kaikes lidnankundas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,1 %, ukrainalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud i avaitud lidnas: Sündun Toižetamižen pühäpert', kaks' časounäd (ph. Spiridonan i saudud vll 2018−2022).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid (nomer 4 i raudten nomer 245), kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), licei nomer 19 (raudten, edel vn 2023 kezad škol-internat nomer 27), čomamahtoiden škol. Oblučje-lidnan Tehnine kolledž om üks'jäine professionaližen keskopendusen aluzkund.
Transport.
Lidn sijadase Transsibal, sen «Belogorsk — Habarovsk»-jonol. Raudte ümbärdab lidnan keskust pohjoižespäi, petläd kuvaten. «Amur»-avtote (R-297, «Čit — Habarovsk») ümbärdab lidnad suvespäi.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes.
Tükalinsk

Tükalinsk () om Venäman lidn da lidnankund Omskan agjan päivlaskmas. Se om Tükalinskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1759 kuti počtstancii. Vspäi 1763 se oli "Tükal"-slabadaks () Sibirin traktal, anttihe nimed jogen mödhe. Vl 1823 slabad' sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke. 20. voz'sadan augotišespäi lidn kadoti endišt znamoičendad Transsibirižen raudten sauvondanke, se raudte mäneb sadas kilometrad suvhe i läbitab Omskad.
Tükalinskan edheotandad mülüdas sömtegimištho (leibtegim i voisagudkombinat). Mugažo šingotadas sapropelin ümbriradmine i turizman infrastruktur.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Išiman tazangišton päivnouzmas, Tükalk-jogen randal ( 44 km pitte, Irtišan hurapol'ne bassein), 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jogi läbitab Razliv-järved lidnan südäimes.
Matkad Omskan röunhasai om 124 km suvipäivnouzmha. Lähembaine lidn om Nazivajevsk 75 km suvipäivlaskmha avtotedme.
Tobmuz.
Tükalinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Sergei Födorov (tal'vku 2018 — kezaku 2020), Viktor Vorotnikov (viluku 2017 — eloku 2018). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Lüdmila Levočkina vspäi 2010.
Eläjad.
Vl 1913 lidnan ristitišt oli 8 200 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 275 ristitud i oti koumed seičemendest rajonan ristitištos, vn 2021 — 9 894 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 10 326 eläjad. Kaikiš suremb ristitišton lugu oli 12 600 eläjad vozil 1998−2000.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Johann-endustajan Sündundpäivän jumalanpert' (kivine om saudud vl 1982) om olmas lidnas. Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpertin sauvuz om kaičenus, no lämoipalonvastaine palakund radab siš.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, gimnazii, licei (edel 2011. vot keskškol nomer 1), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton keskuz. Tükalinskan professionaline kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Tar (lidn)

Tar () om Venäman lidn da lidnankund Omskan agjan pohjoižes. Se om Taran rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Ende totarlaižiden "Jalom"-lidnut oli olmas Taran sijas. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud sen sijha kozakištol erindas vl 1594 kuti Emäganpäivän jumalanpert' da rahvahidenkeskeine torguindkeskuz. Se seižui «Tobol'sk — Tomsk»-tel, ezmäine Venäman eländpunkt nügüdläižen Omskan agjan territorijal, alištui Tobol'skan tobmudele. Aigan alusenpanendaspäi i 20. voz'sadahasai Tar oli oigetud küksushe mehiden sijaks. Paloi lujas vozil 1669 i 1709. Om kaičenus läz sadad endevanhid kivižid i pardesižid kaks'žiruižid pertid. Žilo sai makundan lidnan statusad vl 1782. Sen sibirin totaran nimituz om "Тары".
Tar-lidn šingotase sömtegimišton edheotandoil, mugažo sadas kivivoid da cirkonijad ümbrištos. Vspäi 2004 avtotesild Irtišan kal't om olmas, «Tobol'sk — Tomsk»-avtote om sauvomas kuti «Tümen' — Novosibirsk»-raudtejonon pohjoine parallel'.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Irtiš-jogen hural randal, 70 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Omskhasai om 220 km suvhe orhal vai 300 km avtotedme. Lähembaine lidn om Tükalinsk 176 km suvipäivlaskmha orhal vai 204 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +1,0 C°, kezakun-elokun +15,6..+18,8 C°, tal'vkun-uhokun −15,2..−17,4 C°. Ekstremumad oma −50,1 C° (tal'vku) i +37,7 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −3,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +5,1 C° (uhoku). Voib panda halad miččel taht kul (heinkun minimum om 0 C°), no i voib tulda sulasäd tal'vel miččel taht kul. Paneb sadegid 444 mm vodes, enamba kezakus-elokus (59..61 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (15..24 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 58 procentaspäi semendkus 81 procenthasai kül'mkus.
Tobmuz.
Kaik kaks' pen't žilod mülüdas lidnankundha Taran ližaks: Aeroport (50 rist. vl 2010) i Taran Ezilidnan Mectarh (, 40 rist. vl 2010). Lidnankundan pind — 118,64 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan pämehed oma Sergei Martinov ("Сергей Мартынов", tal'vku 2018 — tal'vku 2023) i Jevgenii Jeroševič (tal'vku 2015 — sügüz'ku 2018). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Pavel Kolupajev vn 2020 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 27 318 ristitud, lidnankundan — 27 408 ristitud, rajonan koume videndest. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe 26 878 eläjad oli lidnas. Vl 2017 kaik 28 116 ristitud elihe lidnas i 28 210 ristitud kaikes lidnankundas. Vspäi 1989 lidnan ristitišt vajehtase 26..28 tuhad röunoiš, kaikiš suremb oli 28 241 eläjad vl 2020.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Spasan Londuseližen Mel'kuvan kafedraline päjumalanpert' (om saudud vll 1753−1783) i Sündun Voznesenjan jumalanpert' (letihe vll 1985−1986). Niiden ližaks ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (oli vll 1771−1938), nell' jumalanpertid i časoun' ei ole kaičenus. Islaman pühäpert' om avaitud.
Professionaližen opendusen aluzkundad: Taran industrialiž-pedagogine kolledž, Omskan agjan medicinižen kolledžan filial, Omskan valdkundaližiden pedagogižen i agrarižen universitetoiden filialad.
Isil'kul'

Isil'kul' () om Venäman lidn da lidnankund Omskan agjan suvipäivlaskmas. Se om Isil'kulin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1893 kuti "Isil'-Kul'-žilo raudtestancijanno" Transsibal. Šingotihe maižanduzrajonan transportkeskuseks. Vl 1945 se sai lidnan statusad.
Geografijan andmused.
Nimitihe Isil'kulid lähižen penen järven mödhe, sen rand sijadase 3 km lidnan keskusespäi. Lidn sijadase 125 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Omskhasai om 149 km päivnouzmha avtotedme vai raudtedme. Om 27 km röunhasai Kazahstananke päivlaskmha (Pohjoižkazahstanan agj). Lähembaižed lidnad oma Bulajevo (Kazahstan) 55 km päivlaskmha raudtedme vai avtol i Nazivajevsk 75 km pohjoižhe avtotedme.
Isil'kul' om lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind — 94,81 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 24 482 ristitud, rajonan koume videndest. Kaikiš suremb ristitišt oli 27 800 eläjad vl 2001.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid om olmas lidnas: Venämalaižiden uziden moknikoiden da hengenavaidamižen sajiden kafedraline päjumalanpert' (2004) i Pühiden Apostoloiden jumalanpert' (om avaitud vl 2003 restavracijan jäl'ghe).
Nitmarin kel'

Nitmarin kel' (ičeze nimituz: "олыкмарий йылме") om suomalaiž-ugrilaine kel', kudamb mülüb suomalaiž-permižiden keliden oksha. Vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe Nitmarin kelel pagižeb 365 316 ristitud Venämas, sidä kesken enamba 10 tuh. — Marii Elan Tazovaldkund (valdkundkel'), Baškortostanan Tazovaldkund, Tatarstanan Tazovaldkund, Kirovan agj, Sverdlovskan agj.
Nitmarin kel' om agglütinativine kel'. Päivnouzmaižel paginal i nitpaginal ei ole sur't erinendad grammatikas, no erasiden sanoiden znamoičend erineb.
Nitmarin kelen kirjamišt.
Nitmarin kelen kirjamišt mülütab 36 kirjant, se om vajehtuseta vspäi 1949: kaik venän kelen kirjamed, sen ližaks koume kirjant: Ҥ, Ӧ, Ӱ.
Nitmarin kelen grammatik.
Nitmarin keles om 9 kändod.
Lugusanad.
Marin luguvaihil om kaks' formad: lühüd da täuz'.
Kalačinsk

Kalačinsk () om Venäman lidn da lidnankund Omskan agjan päivlaskmas. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe (ühtes rives Isil'kulinke), Kalačinskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1794 kuti "Kalačiki"-külä vai "Kalač". Vl 1896 saudihe Transsiban stancijad kahtes kilometras suvhe žilospäi, ühtištadihe niid aigan mändes. Vozil 1920−1925 žilo sai makundan lidnan statusad i nimitihe nügüdläižikš, sid' oli žiloks möst. Vn 1943 24. vilukud kätihe Kalačinskad radnikžiloks, vn 1952 27. päiväl kül'mkud — lidnaks tošti. Vspäi 1955 raudten distancii radab elektrižel vedandal.
Kalačinsk šingotase mehanižel tegimel (maižanduzazeged, katl'ad) i keramižen savičun tegimel, mugažo maidtegim, leibänkombinat i raudtedepo ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Om'-jogen (, Irtišan oiged ližajogi) alajoksmusen hural randal tobjimalaz, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Omskan röunhasai om 65 km päivlaskmha raudtedme vai avtol. Toine lähembaine lidn om Tatarsk (Novosibirskan agj) 90 km päivnouzmha Transsibal vai avtotedme.
Tobmuz.
Kalačinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan pämez' om Aleksei Basov (kül'mku 2020 — keväz'ku 2024). Lidnan administracii om likvidiruidud vl 2015, rajonan administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 556 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 21 378 ristitud. Kaik 22 781 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 26 tuhad eläjid vl 1998.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud da avaitud lidnas: Sündun Eläbzdusen kafedraline päjumalanpert' (om sätud vll 2001−2008) i ühtennimine jumalanpert' (letihe vll 1990−1995).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid (nomer 1..4, 7), gimnazii (nomer 1), licei, kaks' keskškolad (nomer 2 i 4), adaptivine škol-internat, čomamahtoine škol, lapsiden tervehtamižen i opendusen fizkul'turižsportivine keskuz. Kalačinskan agrariž-tehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Nazivajevsk

Nazivajevsk () om Venäman lidn da lidnankund Omskan agjan päivlaskmas. Se om Nazivajevskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1910 kuti "Sibirin posad"-žilo () Transsiban "Nazivajevskai"-raudtestancijanno. Vll 1917−1933 nimitihe "Sibirskoje"-eländpunktaks. Vspäi 1933 — "Nazivajevk"-žilo (). Vl 1947 kätihe "Novonazivajevk"-radnikžiloks. Se sai lidnan statusad vl 1956 nügüdläiženke nimenke.
Nazivajevsk šingotase savičuntegimel i nahktegimel, mugažo maidtegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Išiman tazangištol, 90 kilometras jogespäi, kesked penid järvid i soid, 126 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nazivajevsk alištub sur'vezile gruntveden korktan tazopindan tagut.
Matkad Omskhasai om 140 km suvipäivnouzmha orhal (raudtedme) vai 205 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Isil'kul' 75 km suvhe avtotedme i Tükalinsk 75 km pohjoižpäivnouzmha avtol. «Tümen' — Omsk»-raudtejono jagab lidnad kaks'haze.
Tobmuz.
Nazivajevsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 68,7 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Administracijan pämez'. Lidnankundan Administracii om likvidacijan pordhal vn 2025 kezakuspäi. Viktor Lupinos radoi lidnan Administracijan pämehen hätken (keväz'ku 2010 — kezaku 2025). Lidnan Nevondkund om likvidacijan pordhal mugažo, vn 2025 uhokuspäi. Sen enččed ezimehed oma Nelä Špeht (reduku 2021 — uhoku 2025), Natal'ja Tarasova (semendku 2018 — reduku 2021), Tat'jana Ekojan (radoi vn 2018 semendkuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 615 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 10 434 ristitud. Kaik 11 249 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 494 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: phh. Borisan i Gleban jumalanpert' (letihe vll 2008−2011) i ph. Ol'gan časoun' (om 2000-nziš vozišpäi).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid (nomer 1..4), kaks' keskškolad (nomer 1 i 4), gimnazii (ende škol nomer 3), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Agrariž-industrialine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Nitmarin Vikipedii

Nitmarin Vikipedii (ičeze nimituz "Олык Марий Википедий") om joudai enciklopedii nitmarin kelel, Vikipedijan nitmarinkel'ne jaguz. Se kirilližen kirjamišton pohjal tobjimalaz.
Se om avaitud vl 2009, heinkun 9. päiväl. Vozil 2006−2009 Nitmarin Vikipedii oli Inkubatoras.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Gagarin (Smolenskan agj)

Gagarin (; edel vn 1968 23. sulakud "Gžatsk") om Venäman lidn da lidnankund Smolenskan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Gagarinan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1703 kuti "Gžatin valdmad" () Suren Petran käskön mödhe. Vl 1776 Gžatin slabad' sai lidnan statusad Gžatsk-nimenke. Suren sodan aigan lidn oli okkupiruidud (9. reduku 1941 — 6. keväz'ku 1943). Udesnimitihe Jurii Gagarinan (1934−1968) kanzannimen mödhe, oli sündnu Gžatskan sündutamižkodihe.
Gagarin-lidn šingotase mašinansauvomižen tegimel (cisternad, fitingad surile metalltorvveimile, blokpertid), mašiništonsauvomižen toižil edheotandoil (dizel'likutimed, pressad, patronad), sömtegimištol (lihafabrik, maidkonservad), mugažo šintegim pästab räzinan jändusišpäi, lämuztehnikan fabrik, mecan ümbriradmižen edheotand i omblendfabrik ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan suves, Gžat'-jogen molembil randoil ( 67 km pitte, Volgan bassein), 194 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Moskvan agjhasai om kaks'kümne kilometrad päivnouzmha, Smolenskhasai om 205 km suvipäivlaskmha orhal vai 228 km «Belarus'»-avtotedme (M1) i 250 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Väz'm 58 km suvipäivlaskmha orhal, 66 km avtol vai raudtel, Sičovk 54 km lodeheze orhal, 89 km avtotedme vai 142 km raudtedme, i Možaisk (Moskvan agj) 66 km päivnouzmha orhal, 73 km avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Trufani-žilo (, ristitišt om tundmatoi) mülüb lidnankundha Gagarinan ližaks. Lidnankundan pind — 17,95 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahalugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 721 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 26 500 ristitud. Kaik 29 285 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli vl 2010, mugažo 31 700 eläjad vozil 1996 i 2011.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 86,8 %, armenijalaižed — 1,9 %, ukrainalaižed — 0,6 %, tadžikalaižed — 0,6 %, vaugedvenälaižed — 0,5 %, čiganalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 7,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan päjumalanpert' (1900), viž jumalanpertid i kaks' časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Gagarinan äiprofil'ne kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Gagarin (znamoičendad)

Gagarin om venälaine kanzannimi vai toponim. Se voib znamoita:
Virun Vikipedii

Virun Vikipedii (ičeze nimituz "Võrokeeline Vikipeediä") om joudai enciklopedii virun kelel, Vikipedijan virunkel'ne jaguz.
Se om avaitud vl 2005 kezakun 25. päiväl.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Suomalaižed

Suomalaižed (, üks'lugu "suomalainen") om suomalaiž-ugrilaine rahvaz.
Ühthižed andmused.
Ühthine lugu om läz 6,5 millionad. Suomalaižiden koume nelländest elädas Suomenmas (sen ristitišton ühesan kümnendest enamba), kümnendez augotižlibundan mödhe — AÜV:oiš, 7% — Ročinmas, mugažo om Kanadas, Brazilijas, Avstralijas, Venämas i Norvegijas.
Suomalaižed pagištas suomen kelel, se om üks' Baltijan meren suomalaižiš kelišpäi. Suomenman i Ročinman suomalaižed oma kaks'kel'žed, pagištas ročin kelel-ki.
Koume rahvahad — Suomenman karjalaižed (Suomenman suvipäivnouzm), inkeriläižed (Leningradan agj, Piter, Estinma) da kvenad (Norvegijan pohjoine) — lugetas suomalaižiden etnosikš.
Augotižlibund.
Rahvahan jured oma segoitadud augotižlibundanke, erazvuiččiden heimoiden kodimad sijadasoiš erazvuiččiš maiš: Baltijan meren päivnouzmaine rand da randpol' (Suomenman suvipäivlaskmpol'), Karjal, Sibirin päivlaskmpol', Keskuzevropan pohjoine. Nügüd'aigan vaiše Suomenman suvipäivlaskmpol' om suomalaižiden eländsija neniš territorijoišpäi.
Religii.
Religijan mödhe suomalaižiden enambuz oma lüteranižed hristanuskojad (Suomenman eläjad — 73%) i ateistad (Suomenman eläjad — 24,3% vl 2015). Hristanuskond leviganzi Suomenmadme Keskaigan i mülüti suomen paganusen pirdoid.
Permin komin Vikipedii

Permin komin Vikipedii (ičeze nimituz "Перем коми Википедия") om joudai enciklopedii permin komin kelel, Vikipedijan permin kominkel'ne jaguz.
Se om avaitud vn 2010 redukul. Edel sidä vn 2010 augotišespäi Permin komin Vikipedii oli Inkubatoras.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Erzän Vikipedii

Erzän Vikipedii (ičeze nimituz: "Эрзянь Википедия") om joudai enciklopedii erzän kelel, Vikipedijan erzänkel'ne jaguz.
Se om avaitud vl 2008 semendkun 26. päiväl, ühten aigan Mokšan Vikipedijanke. Edel sidä vn 2006 kül'mkuspäi Erzän Vikipedii oli Inkubatoras.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Baškiran Vikipedii

Baškiran Vikipedii (ičeze nimituz: "Башҡорт Википедияһы") om joudai enciklopedii baškiran kelel, Vikipedijan baškirankel'ne jaguz.
Nece jaguz om avaitud vl 2002 kezakun 2. päiväl. 16. sulaku 2005 lugetas Baškiran Vikipedijan oficialižeks sündundpäiväks, necil päiväl -kirjutusen ezmäine versii oli sätud, ka vl 2015 kümnevozne jubilei oli jo oigetud. Vspäi 2012 necen voden ezitegesed Baškortostanan kaikiš küliš, Venäman jogiš i Saksanman municipalitetoiš otiba jagusen pol't.
Paremboittas kirjutusid Baškortostanas tazovaldkundan 100-voččele jubilejale vl 2019.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Čuvašan Vikipedii

Čuvašan Vikipedii (ičeze nimituz: "Чăваш Википедийĕ") om joudai enciklopedii čuvašan kelel, Vikipedijan čuvašankel'ne jaguz kirilližen kirjamišton pohjal tobjimalaz. Mülüb muga nimitadud «Čuvašan Internet:ha» (kacu ).
Nece jaguz om avaitud vl 2004 kül'mkun 22. päiväl, ka vl 2014 kümnevozne jubilei oli jo oigetud.
Vl 2009 Vikimedijan rahvahidenkeskeižen «Vikimanii»-konferencijan aigan Vikipedijan alusenpanii Džimmi Ueils starinoiči Vikipedijan projektoiden znamoičendas olijoiden hajendan röunal keliden täht otten čuvašan kel't ozuteseks.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Jakutan Vikipedii

Jakutan Vikipedii (ičeze nimituz: "Сахалыы Бикипиэдьийэ") om joudai enciklopedii jakutan kelel, Vikipedijan jakutankel'ne jaguz kirilližen kirjamišton pohjal tobjimalaz.
Nece jaguz om avaitud vl 2008 semendkun 18. päiväl. Edel sidä vs 2006 tal'vkun 21. päiväspäi Jakutan Vikipedii oli Inkubatoras.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Burätan Vikipedii

Burätan Vikipedii (ičeze nimituz: "Буряад Википеэди") om joudai enciklopedii burätan kelel, Vikipedijan burätankel'ne jaguz kirilližen kirjamišton pohjal tobjimalaz.
Nece jaguz om avaitud vn 2006 keväz'kus.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Ukrainan Vikipedii

Ukrainan Vikipedii (ičeze nimituz: "Українська Вікіпедія") om joudai enciklopedii ukrainan kelel, Vikipedijan ukrainankel'ne jaguz kirilližen kirjamišton pohjal tobjimalaz.
Nece jaguz om avaitud vn 2004 26. päiväl vilukud. Oficialine aktivacii — vs 2004 sulakun 4. päiväspäi.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Vikipedijan znamasižed vastustajad oma venäkel'ne i anglijankel'ne jagused. Ukrainan vikipedii om venäkel'žen vajehtimeks blokiruindan statjas. Vn 2014 ühtendel fartalal kohendusiden nell' videndest tuli Ukrainan territorijaspäi.
Totaran Vikipedii

Totaran Vikipedii (ičeze nimituz: "Татар Википедиясе / Tatar Wikipediäse", lühüdašti: "ТатВики" vai "tt.wiki") om joudai enciklopedii totaran kelel, Vikipedijan totarankel'ne jaguz. Mülüb muga nimitadud «Totaran Internet:ha» (tot. "Татар Интернеты", ven. "Татнет", kacu ).
Nece jaguz om avaitud vl 2003 sügüz'kun 15. päiväl i oli ezmässai latinan kirjamištol. Nügüd' interfeis, kaik kategorijad i kirjutusiden tobj pala oma kirjutadud kirilližel kirjamištol, no voib kävutada latinan kirjamištod-ki oficialižikš. Vs 2013 redukun 24. päiväspäi om kel'tud säta kirjutusid-kaks'jaižid toižel kirjamištol. Vn 2013 keväz'kus ližadui äi ezitegesid Venäman jogiš i Čuvašijan kaikiš küliš. Vl 2013 kümnevozne jubilei oli jo oigetud.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Statistikad.
Sid' vn 2014 kezakun aigan jagusen süvüz kaksitui (oli 8.4, tegihe 17.7).
Kazahan Vikipedii

Kazahan Vikipedii (ičeze nimituz: "Қазақша Уикипедия") om joudai enciklopedii kazahan kelel, Vikipedijan kazahankel'ne jaguz. Se kirilližen kirjamišton pohjal. Sen ližaks, voib käta kaikuttušt lehtpol't latinan kirjamištoks i araban kirjamikš ühtel painimel lehtpolen ülähän. Muga om tehtud sen tagut, miše äi kazahlaižid eläb Päivnouzmman erazvuiččiš valdkundoiš, i ottihe veroks kävutada vaiše üks' kirjamišt kaikuččes niišpäi kazahlaižiden täht:
Vl 2014 toižetusiden enambuz (95%) toihe Kazahstanan territorijaspäi.
Nece jaguz om avaitud vl 2002 kezakun 3. päiväl. Oficialine aktivacii — vs 2005 sulakuspäi.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Noskov Nikolai

Nikolai Ivanovič Noskov (; sünd. 12. viluku 1956, Gžatsk, Smolenskan agj, Venäman NFST, NSTÜ) om Venäman eläi, venäkel'ne i anglijankel'ne rokpajatai da muzikankirjutai. Venäman arvostadud artist (2018).
Biografii.
Nikolai om sündnu Gžatsk-lidnha. Hän kazvatajidenke sirdi Čerepovecha kahesavoččes igäs.
Ezmäi Nikolai oli «Москва»-rokgruppan solistan, David Tuhmanov oli sen ohjandajan. Gruppan čihodamižen jäl'ghe pajatajan soline kar'jer vedihe severz' vozid, «Ночь»-pajon augotaden i «Остров погибших кораблей»-fil'man-müziklan kadrantagaižen änetoitandan lopten («Pölištunuziden laivoiden sar'»). Sid' vozil 1987−1990 Nikolai oli «Gorky Park»-gruppan solistan. Lähtendan jäl'ghe «Gorky Park»-gruppaspäi hän kerazi ičeze gruppad i nimiti sidä ičtaze oiktastuseks — «Николай». Sen čihodamižen jäl'ghe Nikolai äneti ezmäine soline studine «Блажь»-al'bom vl 1998.
Vl 2000 sai «Kuldaine grammofon»-premijad «Это здорово»-pajos. Vl 2002 Noskov pani alusen hüvintegii «Дикий мёд»-fond pid'oitelemha etništ muzikad. Vl 2011 hän pajati Magomajevan «Мелодия»-pajod «Достояние Республики»-TV-programas da sai vägestuz sen kahtendes sezonas.
Nikolai om nainu, Marina om hänen ak. Vl 1991 Nikolai tegihe tataks, Katerina-tütär om sündnu. Vl 2015 Nikolai tegihe dedaks, Miroslava-tütrentütär om sündnu kül'mkun keskel, vl 2017 toine tütrentütär om sündnu.
Vl 2017 Nikolai andoi harvoid interv'juid, ozutihe TV-oigendusiš paksus i gastrolirui lopmäta. Voden 2017 28. päiväl keväz'kud Noskov putui läžundkodihe jügedas olendas veritüpän kaglas tagut.
Mägimarin Vikipedii

Mägimarin Vikipedii (ičeze nimituz: "Кырык марла Википеди") om joudai enciklopedii mägimarin kelel, Vikipedijan mägimarinkel'ne jaguz. Se kirilližen kirjamišton pohjal tobjimalaz.
Jaguz om avaitud vl 2010, redukun 17. päiväl. Vozil 2009−2010 Mägimarin Vikipedii šingotihe Inkubatoras.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
1956

1956 (tuha ühesasadad vižkümne kudenz') voz' — ližapäivvoz', kudamb augotihe pühäpäiväl grigorianižen kalendarin mödhe.
Kalmikan Vikipedii

Kalmikan Vikipedii (ičeze nimituz: "Хальмг Бикипеди") om joudai enciklopedii kalmikan kelel, Vikipedijan kalmikankel'ne jaguz kirilližen kirjamišton pohjal tobjimalaz.
Nece jaguz om avaitud vl 2006 keväz'kus.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .
Problemad.
Kalmikan Vikipedijan päižed problemad oma: aktivižiden ühtnijoiden vajaguz; om vähä avtoritetižid kirjutadud purtkid kalmikan kelel; kelen kut vähäluguižen, kadondan grazindan al (UNESCO:n versijan mödhe) todesine problem.
Udesnimitusiden soda.
Znamoitihe «udesnimitusiden sodan» statjad Kalmikijan Vikipedijas vn 2009 kezakun 20. päiväl. Pagin mäni maiden da rahvahiden nimiš kalmikan kelel. Sen taguiči diskussii lükäitihe.
Aleksandr Maršal

Aleksandr Maršal (), todesine nimi om Aleksandr Vital'evič Min'kov (; sünd. 7. kezaku 1957, Korenovsk, Krasnodaran rand, Venäman NFST, NSTÜ), om Venäman eläi, venäkel'ne i anglijankel'ne rokpajatai da muzikankirjutai. Venäman arvostadud artist (2007).
Biografii.
Aleksandr om sündnu Korenovsk-lidnha. Hänen tat oli lendajan. Aleksandr pidi unikuvan lindä lendajan, tatan jäl'ghe. Kirjuti ezmäižen pajon školas opeten. Školan jäl'ghe ühtni sodaškolha, no sigä päti vajehtada professijad.
Ezmäi Aleksandr ühtni "«Цветы»"-gruppha («Änikod»), sid' "«Аракс»"-gruppha («Araks»). Vozil 1987-1990 Aleksandr oli "«Gorky Park»"-gruppan gitaristan, vl 1990 hän tegihe solistaks lähtnuden Nikolai Noskovan sijas. Vl 1998 Aleksandr pästi ičeze ezmäine studine «Может быть»-al'bom. Vl 2001 sai "«Золотой граммофон»"-premijad («Kuldaine grammofon») "«Белый пепел»"-pajos (kändase kuti «Vauged tuhk»).
Oli naižiš koumašti. Hänel kaks' lapsed oma olmas: Polina-tütär (kahtendes naindaspäi) da Artöm-poig (koumandes naindaspäi, sünd. 1997).
Aleksandr pajatab pajoid sodatemanke kaikenaigašti, hän om tatanmaižen šoubiznesan üks' populärižiš pajatajišpäi kaiktä.
Diskografii.
Al'bomad.
&lt;/OL&gt;
&lt;LI&gt; От берега до берега ("Randaspäi randhasai")
&lt;LI&gt; Может быть… ("Voib olda…")
&lt;LI&gt; Там, где я не был ("Kus minä ei olend")
&lt;LI&gt; Горец ("Mägiden eläi")
&lt;LI&gt; Особый ("Erinii")
&lt;LI&gt; Белый пепел ("Vauged tuhk")
&lt;LI&gt; Батя ("Bat' ")
&lt;LI&gt; Отец Арсений ("Arsenii-pap' ")
&lt;LI&gt; Летят журавли… ("Kur'ged letas…")
&lt;LI&gt; Или так ("Vai muga")
&lt;LI&gt; Жизнь взаймы ("Elo otten velgha")
&lt;LI&gt; Парусник ("Purehlaiv")
&lt;LI&gt; Где ночует солнце ("Kus päivoi ödub")
&lt;LI&gt; До свидания, полк ("Hüväd kaiked, polk")
&lt;LI&gt; До восхода ночной звезды ("Edel ötähthan nouzmad")
&lt;LI&gt; Обернись ("Kärauda päd tagaz")
&lt;/OL&gt;
Mokšan Vikipedii

Mokšan Vikipedii (ičeze nimituz: "Мокшень Википедиесь") om joudai enciklopedii mokšan kelel, Vikipedijan mokšankel'ne jaguz.
Se om avaitud vl 2008 semendkun 26. päiväl, ühten aigan Erzän Vikipedijanke. Edel sidä vn 2007 sügüz'kuspäi Mokšan Vikipedii oli Inkubatoras.
Nügüdläine kirjutusiden lugu om (vn 2026 02. päivän), süvüz — .