tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Vožegan ümbrik

Vožegan ümbrik () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz om lidnanvuitte Vožeg-žilo.
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud kut rajon vn 1929 heinkun 15. päiväl Pohjoižen randan Vologdan ümbrikho. Sil aigal rajonan ristitišt oli 59 tuhad eläjid. Vn 1930 heinkun 30. päiväl heittihe ümbrikod, i vhesai 1936 rajon mülüi Pohjoižhe randha kut administrativine ühtnik, sid' vozil 1936−1937 — Pohjoižhe agjaha. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi mülüb Vologdan agjaha. Ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 1937.
Geografijan andmused.
Vožegan ümbrik sijadase agjan pohjoižes, päivnouzmha Vože-järvespäi. Pind — 5 751,59 nellikkilometrad. Mec otab territorijan seičeme kahesandest (5014 km²), kavag'mecad oma enambuses. Soiden saum om 8 %. Ümbrikon piduz pohjoižespäi suvhe — 34 km, päivnouzmaspäi päivlaskmha — 131 km.
Om röunoid kudenke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
Reljef om kukhikaz tobjimalaz, sokaz sijidme. Ülävagan ülüz seižub päivnouzmpoles. Znamasižed joged oma Kuben (Suhonan bassein) da Vožeg (Änižjogen bassein). Kaik om 87 järved ümbrikos. Kaikiš suremb niišpäi om Vože-järv (Čarondan), sen päivnouzmaine pala sodunudenke randanke mülüb ümbrikho. Kaik joged mülüdas Jävaldmeren basseinha.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (gravii, letked, saved), gaž, tuf, mec, kala, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2015 kezakun 1. päiväspäi rajonan territorii jagoihe kahesaks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da seičeme küläkundad. Kaik ned oma kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš vn 2022 kezakuspäi.
Vn 2008 kül'mkun 14. päiväspäi Sergei Semennikov oli valitud i radoi rajonan da sen administracijan pämehen kahtenden strokun. Rajonan pämehen järgvaličendad oliba vn 2012 keväz'kun 4. päiväl. Kaks' administracijan varapämest oliba hänele abhu. Kaik nell' ohjandust, kümne palakundad, üks' komitet da üks' radnikoičend alištuiba rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om Ezitajiden Suim () 17 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2012 keväz'kun 4. päiväl (videnz' kucund). Aleksandr Karpov radoi sen ezimehen vn 2012 keväz'kun 29. päiväspäi.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 18 976 ristitud, vn 2010 — 16 790 ristitud, vn 2021 — 14 097 ristitud. Kaik 14 826 eläjad oli rajonas vl 2017.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 93,3 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 4,5 %.
Kaik om 301 eländpunkt ümbrikos, niiden kesken üks' lidnanvuitte žilo, 15 tošt žilod da 285 küläd. Niišpäi kaik 104 küläd i Fevral'skii-žilo seištas kaikenaigaižeta ristitištota. Toine znamasine eländpunkt om Kadnikovskii-žilo-raudtestancii (2,2 tuh. rist. vl 2002).
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma raudtetransport, mecan varhapanend da ümbriradmine (pilindmaterialad, strubad), sömtegimišt, maižanduz da kalanpüdand, omblendtegimišt da turizm.
Nikol'skan ümbrik

Nikol'skan ümbrik () om ümbrik (edel vn 2023 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz om Nikol'sk-lidn, otab ümbrikon ristitišton kaht videndest.
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud kut rajon vn 1924 elokus Pohjoižen Dvinan gubernijha. Sil aigal rajonan pind oli 8863 nellikkilometrad, ristitišt — 59317 eläjad. Vn 1929 heinkun 15. päiväspäi rajon mülüi Pohjoižen randan Pohjoižen Dvinan ümbrikho. Vn 1930 heinkun 30. päiväl heittihe ümbrikod, i voden 1936 tal'vkun 5. päivhäsai rajon mülüi Pohjoižhe randha kut administrativine ühtnik. Vozil 1936−1937 oli Pohjoižen agjan palaks. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi rajon mülüb Vologdan agjaha. Ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 2004.
Geografijan andmused.
Nikol'skan ümbrik sijadase agjan suvipäivnouzmas. Pind — 7 476,71 nellikkilometrad. Mecad ottas territorijan 86 % (6448 km²). Koivikod habikoidenke oma enambuses, kavag'mec otab koumandest (kuz', pedai).
Om röunoid seičemenke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
Reljef om kukhikaz tobjimalaz, pened sod oma sijidme. Pohjoižed Uvalad-ülüden päivlaskmaine pala otab ümbrikon territorijad läz täuzin. Znamasine jogi om Jug sen huranke Šaržen'g-ližajogenke, mülüdas Pohjoižen Dvinan (Jävaldmeren) basseinha. Ümbrikon päivlaskmas Unž-jogi ližajodidenke mülüb Volgan (Kaspijan meren) basseinha. Om läz seičemed sadad penid da surid jogid. Om vähä penid järvid (ühten nellikkilometran penemba pindal). Sod ottas territorijan sadandest.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (letked, saved, gravii), dolomit, mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2015 kezakun 25. päiväspäi rajonan territorii jagoihe kahesaks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund i seičeme küläkundad. Üks' küläkund oli mülütadud toižhe vn 2018 kezakus, üks' lidnankund i kuz' küläkundad jäiba. Kaik ned oma kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš vn 2023 kezakuspäi.
Vn 2008 keväz'kuspäi Väčeslav Panov oli valitud i radoi rajonan da sen administracijan pämehen kahtenden strokun. Rajonan pämehen järgvaličendad oliba vn 2012 keväz'kun 4. päiväl, hänen valdatusiden strok oli viž vot. Nell' administracijan varapämest oliba hänele abhu. Kaik kaks' ohjandust, kahesa palakundad da üks' komitet alištuiba rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om Ezitajiden Suim () 19 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Järgenduseližed valičendad sihe oliba vn 2012 keväz'kun 4. päiväl. Väčeslav Podnebesnikov radoi sen ezimehen vl 2015.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 26 461 ristitud, vn 2010 — 24 488 ristitud, vn 2021 — 19 154 ristitud. Kaik 20 115 eläjad oli rajonas vl 2017.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 97,6 %, toižed rahvahad — 0,8 %, rahvahuden ozutandata — 1,6 %.
Kaik om 214 eländpunktad ümbrikos, niiden kesken üks' lidn, 12 žilod da 201 külä, niišpäi 31 seištas kaikenaigažeta ristitištota. Toižid znamasižid eländpunktoid ei ole.
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend da ümbriradmine (pilindmaterialad, strubad brusaspäi), sömtegimišt da maižanduz, omblendtegimišt da turizm.
Sämžan ümbrik

Sämžan ümbrik () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.
Vspäi 1953 administrativine keskuz om Sämž-žilo (ümbrikon ristitišton läz pol't).
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud kut rajon vn 1929 heinkun 15. päiväl Pohjoižen randan Vologdan ümbrikho, Djakovskai-külän keskuseks (nece külä vl 1953 oli ühtištadud toižidenke külidenke Sämž-küläks). Vn 1930 heinkun 30. päiväl heittihe Vologdan ümbrikod, sid' vozil 1930−1931 da 1935−1936 Sämžan rajon mülüi Pohjoižhe randha kut administrativine ühtnik. Vozil 1931−1935 rajonan territorii oli jagadud Tot'man da Harovskan rajoniden keskes. Vozil 1936−1937 rajon mülüi Pohjoižhe agjaha.
Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi mülüb Vologdan agjaha. Vozil 1962−1965 rajonan territorii oli ühtištadud Harovskan rajonanke. Ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 1935.
Geografijan andmused.
Sämžan ümbrik sijadase agjan keskuses, pohjoižpäivnouzmha Vologdaspäi. Pind — 3 949,98 nellikkilometrad. Mec otab territorijan viž kudendest (3275 km²), kavag'mecad oma enambuses. Sod — 6 %.
Om röunoid videnke Vologdan agjan ümbrikonke:
Reljef om tazo keskuzpalas, kukhikaz päivnouzmas da suves (Harovskan kukkazsel'g), sokaz sijidme. Znamasižed joged oma Kuben (Suhonan bassein) da Vag (Pohjoižen Dvinan bassein). Kaikiš suremb järvišpäi om Šičenganjärv (10,2 km²). Kaik joged mülüdas Jävaldmeren basseinha.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (letked, gravii), mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2008 heinkun 2. päiväspäi rajonan territorii jagoihe kahesaks küläkundaks. Vn 2022 kezakuspäi kaik ned küläkundad oma tühjitadud i kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš.
Vn 2012 keväz'kun 4. päiväspäi Aleksandr Frolov oli valitud da radoi rajonan da sen administracijan pämehen. Kaks' administracijan varapämest oliba hänele abhu. Kaik nell' ohjandust, kümne palakundad, üks' komitet da üks' radnikoičend alištuiba rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om Ezitajiden Suim () 15 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2012 keväz'kun 4. päiväl. Nikolai Borskii radoi sen ezimehen vl 2015. Ezitajiden Suim alištub ümbrikon pämehele.
Vspäi 2010 Kundaline Nevondkund () radab ümbrikos (12 ühtnijad).
Eläjad.
Kaik 32 711 eläjad oli rajonas vl 1939, 19 839 eläjad vl 1959, 15 577 eläjad vl 1970. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 10 384 ristitud, vn 2010 — 8 745 ristitud, vn 2021 — 8 226 ristitud. Kaik 8 161 eläjad oli rajonas vl 2017.
Rahvahad (enamba 0,4 % eläjid vl 2021): venälaižed — 94,1 %, toižed rahvahad — 1,9 %, rahvahuden ozutandata — 4,0 %.
Kaik om 157 eländpunktad ümbrikos, niiden kesken kahesa žilod da 149 küläd. Niišpäi 47. km-žilo i 45 küläd seištas kaikenaigaižeta ristitištota. Toižid znamasižid eländpunktoid ei ole.
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend da ümbriradmine pilindmaterialoikš, sömtegimišt da maižanduz, turizm.
Verhovažjen ümbrik

Verhovažjen ümbrik () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjan pohjoižes.
Administrativine keskuz om Verhovažje-žilo.
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud kut rajon vn 1929 heinkun 15. päiväl Pohjoižen randan Nändoman ümbrikho. Vn 1930 heinkun 30. päiväl heittihe sidä ümbrikod, sid' vozil 1930−1931 da 1935−1936 Verhovažjen rajon mülüi Pohjoižhe randha kut administrativine ühtnik. Vozil 1931−1935 rajonan territorii oli ühtnenu Vel'skan rajonanke. Vozil 1936−1937 rajon mülüi Pohjoižhe agjaha. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi mülüb Vologdan agjaha. Ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 1935.
Geografijan andmused.
Verhovažjen ümbrik sijadase agjan pohjoižes. Pind — 4 255,47 nellikkilometrad. Mec otab territorijan 86 % (3662 km²), kavag'mecad (kuz', pedai) da koivikod oma enambuses. Ümbrikon piduz suvespäi pohjoižhe — 70 km, päivnouzmaspäi päivlaskmha — 85 km.
Om röunoid seičemenke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
Reljef om kukhikaz päivlaskmas (Ülävagan kukkazsel'g) süvidenke jogialangištoidenke, tazo päivnouzmas, sokaz sijidme. Znamasine jogi om Vag sen Kuloi- (oiged) da Pežm- (hura) ližajogidenke. Om severz'-se penid järvid (penemba 1 km²). Kaik joged mülüdas Pohjoižen Dvinan (Jävaldmeren) basseinha.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (mouckivi, letked, gravii, saved), mec, reskvezi.
Tobmuz.
Ende oli 14 külänevondkundad ümbrikon röunoiš. Vn 2015 kezakun 25. päiväspäi rajonan territorii jagoihe 12 küläkundaks, vspäi 2017 — ühesaks küläkundaks. Vn 2022 kezakuspäi kaik ned oma kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš.
Vn 2012 keväz'kun 4. päiväspäi Gennadii Nepomilujev oli valitud i radoi rajonan da sen administracijan pämehen. Hänen valdatusiden strok oli nell' vot. Kaks' administracijan varapämest oliba hänele abhu. Kaik viž ohjandust, 11 palakundad, üks' komitet da kaks' laudkundad alištuiba rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om Ezitajiden Suim () 17 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2012 keväz'kun 4. päiväl (videnz' kucund). Vladimir Poležajev radoi sen ezimehen vl 2015.
Eläjad.
Vl 1939 rajonan ristitišt oli 29 356 eläjad, vl 1959 — 22 188 eläjad, vl 1970 — 20 966 eläjad. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 16 346 ristitud, vn 2010 — 15 568 ristitud, vn 2021 — 12 739 ristitud. Kaik 13 017 eläjad oli siš vl 2017.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 97,4 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 0,5 %.
Kaik om 230 eländpunktad rajonas, niiden kesken 11 žilod da 219 küläd, niišpäi 52 küläd seištas kaikenaigaižeta ristitištota. Toižid znamasižid eländpunktoid ei ole.
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend da ümbriradmine pilindmaterialoihe, sömtegimišt da maižanduz, turizm.
Tarnogan ümbrik

Tarnogan ümbrik () (edel vn 2022 kezakud — rajon) om ümbrik Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz om Tarnogan Lidnut-žilo (pagin. Tarnog).
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud kut Tarnogan rajon vn 1935 vilukun 25. päiväl Pohjoižhe randha, i vn 1936 tal'vkun 5. päivhäsai rajon mülüi sihe kut administrativine ühtnik. Vozil 1936−1937 oli Pohjoižen agjan palaks. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi mülüb Vologdan agjaha. Vozil 1963−1964 Nüksenican rajonan territorii mülüi Tarnogan rajonha. Rajon oli olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 1965. Kätihe ümbrikoks vn 2022 kezakuspäi.
Geografijan andmused.
Tarnogan ümbrik sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas. Pind — 5 181 nellikkilometrad. Mec otab territorijan nell' videndest (4258 km²). Pedajikod, koivikod da kuzištod oma enambuses.
Om röunoid nellänke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
Reljef om kukhikaz keskuzpalas, päivlaskmas da suves, tazo päivlaskmas, sokaz pohjoižes. Znamasižed joged oma Kokšen'g (Ustjan ližajogi) sen huran Uftüg-ližajogenke. Suhon-jogi om ümbrikon suvipäivnouzmaižeks röunaks. Om ühesa pen't järved (kaik penemba mi üks' nellikkilometr, no erased 20..30 m süvütte). Kaik joged mülüdas Pohjoižen Dvinan (Jävaldmeren) basseinha.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (saved, (gravii, letked), mouckivi, mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2009 sulakun 8. päiväspäi enččen rajonan territorii jagoihe kudeks küläkundaks. Kaik ned oma kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš vn 2022 kezakuspäi.
Vn 2009 keväz'kun 1. päiväspäi Sergei Gusev oli valitud i radoi rajonan da sen administracijan pämehen kahtenden strokun, viž vot valdatusiden strokunke. Rajonan pämehen järgenduseližed valičendad oliba vn 2014 sügüz'kun 14. päiväl, kaik rahvaz valiči händast. Kaks' administracijan varapämest oma hänele abhu. Kaik koume ohjandust, kümne palakundad da üks' komitet alištuihe rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om Ezitajiden Suim () 15 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2014 sügüz'kun 14. päiväl (videnz' kucund). Valentina Popova radoi sen ezimehen vl 2015.
Vspäi 2012 Kundaline Nevondkund () radab rajonas (12 ühtnijad vl 2014).
Eläjad.
Ümbrikon territorijan kaikiš suremb ristitišt oli 40 401 eläjad vl 1926. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 15 363 ristitud, vn 2010 — 12 838 ristitud, vn 2021 — 10 632 ristitud. Kaik 11 491 eläjad oli rajonas vl 2017.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 95,6 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 1,8 %.
Kaik om 257 eländpunktad ümbrikos, niiden kesken 13 žilod da 244 küläd. Niišpäi 61 külä i Pockii Pogost-žilo seištas kaikenaigaižeta ristitištota. Ei ole toižid znamasižid eländpunktoid.
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend da ümbriradmine (pilindmaterialad, cilindruidud parded), tor'vikveimtransport, maižanduz da sömtegimišt, turizm.
Babuškinan ümbrik (Vologdan agj)

Babuškinan ümbrik () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz om Babuškinan nimed žilo.
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud kut rajon vn 1929 15. päiväl heinkud Pohjoižen randan Vologdan ümbrikho kut "Ledengan rajon" Leden'gskoje-külän keskuseks. Vn 1930 30. päiväl heinkud heittihe ümbrikod, i voden 1936 tal'vkun 5. päivhäsai rajon mülüi Pohjoižhe randha kut administrativine ühtnik. Vozil 1936−1937 oli Pohjoižen agjan palaks.
Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi rajon mülüb Vologdan agjaha. Vn 1941 26. päiväl uhokud udesnimitihe rajonad da sen keskust Ivan Babuškin-revolücioneran oiktastuseks. Vn 1960 kül'mkun 12. päiväspäi enččen Roslätinon rajonan territorijan pala om ühtnenu Babuškinan rajonanke. Vozil 1963−1964 Babuškinan rajonan territorii mülüi Tot'man rajonha pordaigaižikš. Ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 2006.
Geografijan andmused.
Babuškinan ümbrik sijadase agjan päivnouzmas. Pind — 7 760,5 nellikkilometrad. Mecad ottas territorijan 89 % (6913 km²). Koskmatoi taig (kavag'mec — kuz', pedai) om enambuses.
Om röunoid kudenke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
Reljef om kukhikaz tobjimalaz, pened sod oma joga polen. Pohjoižed Uvalad-ülüden päivlaskmaine pala otab ümbrikon territorijad läz täuzin. Znamasižed joged oma: Vanh Tot'm sen Votč- da Ilez-joginiškoidenke i Leden'g, ned mülüdas Suhonan (Jävaldmeren) basseinha; mugažo Unž sen oiktan Juz-ližajogenke, mülüb Volgan (Kaspijan meren) basseinha. Om vähä penid järvid (1 km² penemba pindal). Sod ottas 12 % territorijad.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (letked, saved, gravii), dolomit, keitandsol, mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2015 kezakun 1. päiväspäi rajonan territorii jagoihe seičemeks küläkundaks. Kaik ned oma kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš vn 2022 kezakuspäi.
Vn 2004 sulakun 4. päiväspäi Aleksandr Sekušin oli valitud i radoi rajonan da sen administracijan pämehen koumanden strokun jäl'geten. Rajonan pämehen järgenduseližed valičendad oliba vl 2008 da vn 2012 4. päiväl keväz'kud, hänen valdatusiden strok oli nell' vot, kaik rahvaz änesti. Kaks' ohjandust alištuiba rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om Ezitajiden Suim () 15 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Järgenduseližed valičendad sihe oliba vn 2012 4. päiväl keväz'kud (videnz' kucund). Vitalii Kolpakov radoi sen ezimehen vl 2015.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 14 994 ristitud, vn 2010 — 12 779 ristitud, vn 2021 — 9 908 ristitud.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 97,5 %, toižed rahvahad — 1,4 %, rahvahuden ozutandata — 1,1 %.
Kaik om 125 eländpunktad ümbrikos, niiden kesken 17 žilod da 108 küläd. Niišpäi 37 eländpunktad seištas kaikenaigažeta ristitištota. Toine sur' eländpunkt om Min'kovo-žilo (1,0 tuh. rist. vl 2009).
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend da ümbriradmine pilindmaterialoihe, sömtegimišt da maižanduz, turizm.
Sokolan ümbrik (Vologdan agj)

Sokolan ümbrik () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz om Sokol-lidn. Se otab ümbrikon ristitišton koumed nelländest, mülüb ümbrikho vspäi 2006.
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud vn 1929 heinkun 15. päiväl Pohjoižen randan Vologdan ümbrikho kut Sverdlovan rajon. Vn 1930 heinkun 30. päiväl heittihe ümbrikod, i vhesai 1936 rajon mülüi Pohjoižhe randha kut administrativine ühtnik (vspäi 1932 nügüdläiženke nimenke), sid' vozil 1936−1937 — Pohjoižhe agjaha. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi om olmas Vologdan agjan palaks. Vozil 1960−1965 Kubenansun rajonan territorii mülüi Sokolan rajonha lühüdaks aigaks. Sokolan ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 2006.
Geografijan andmused.
Sokolan ümbrik sijadase Vologdan agjan keskuzpalas. Pind — 4 139,06 km². Mec otab territorijan seičeme kümnendest (2950 nellikkilometrad), koivištod da habikod oma enambuses.
Om röunoid Vologdan agjan kudenke ümbrikonke:
Znamasižed joged oma Suhon da sen hura Dvinic-ližajogi. Läz kaik joged mülüdas Suhonan basseinha, pen' pala lodehes da pohjoižpäivnouzmas jokseb Kubenanjogehe. Kaik joged mülüdas Jävaldmeren basseinha.
Reljef om tazo, sokaz da alangoikaz päpaloin (Suhonanveren alangišt), kukhikaz pohjoižpäivnouzmas (Harovskan kukkazsel'g).
Ümbrikon klimat om ven kontinentaline.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (saved, letked, gravii), mouckiven tuf, mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2017 semendkuspäi rajonan territorii jagoihe ühesaks municipaližeks ühtnikaks: kaks' lidnankundad da seičeme küläkundad. Kaik ned oma kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš vn 2022 kezakuspäi.
Vn 2014 keväz'kun 16. päiväspäi Vasilii Zvorikin oli valitud da radoi rajonan da sen administracijan pämehen. Kaik rahvaz änesti händast, valdatusiden strok oli viž vot. Koume administracijan varapämest oliba hänele abhu. Kaik viž ohjandust, viž palakundad, üks' komitet da kaks' laudkundad alištuiba rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om ümbrikon parlament — Municipaline suim () 18 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2012 keväz'kun 4. päiväl (videnz' kucund). Andrei Sohrin radoi sen ezimehen vl 2015.
Eläjad.
Vl 1939 rajonan ristitišt oli 66 452 eläjad, vl 1989 — 17 585 eläjad (Sokol-lidnata). Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 14 951 ristitud (Sokolata), vn 2010 — 51 399 ristitud, vn 2021 — 45 811 ristitud. Viž eläjad kudespäi oma lidnalaižed.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 94,7 %, toižed rahvahad — 2,0 %, rahvahuden ozutandata — 3,3 %.
Kaik om 396 eländpunktad ümbrikos, niiden kesken kaks' lidnad, ühesa žilod, 384 küläd, Olarövo-raudtesarak. Niišpäi 176 küläd i Il'jinskii pagast-žilo seištas kaikenaigaižeta ristitištota.
Toine järed eländpunkt om Kadnikov-lidn (4,6 tuh. rist. vl 2015).
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma mecan süvä ümbriradmine (komplektad pertid sauvomha, bumag, mebel'), sauvondmaterialiden tehmine (pilindmaterialad, faner, savič), raudte- da jogitransport, sömtegimišt da maižanduz, omblendtegimišt da turizm.
Harovskan ümbrik

Harovskan ümbrik () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz om Harovsk-lidn, otab ümbrikon ristitišton koumed videndest.
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud kut rajon vn 1929 heinkun 15. päiväl Pohjoižen randan Vologdan ümbrikho. Vn 1930 heinkun 30. päiväl heittihe ümbrikod, i vhesai 1936 rajon mülüi Pohjoižhe randha kut administrativine ühtnik, sid' vozil 1936−1937 — Pohjoižhe agjaha. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi om olmas Vologdan agjan palaks. Vozil 1962−1965 Sämžan rajonan territorii oli Harovskan rajonan palaks. Ümbrik om olmas läz nügüdläižiš röunoiš vspäi 2006, vl 2022 sen koume žilod oliba mülütadud Sämžan ümbrikho.
Geografijan andmused.
Harovskan ümbrik sijadase Vologdan agjan keskuses. Pind — 3 563,67 nellikkilometrad. Mec otab territorijan nell' videndest (2817 km²), kavag'mec (kuz', pedai) da lehtezmec (koiv, hab) oma levitadud tazomäras.
Om röunoid nellänke Vologdan agjan ümbrikonke:
Znamasižed joged oma Kuben da sen oiged Sit'-ližajogi. Läz kaik joged mülüdas Kubenan basseinha, pen' pala suvipäivnouzmas — Suhonan basseinha. Kaik om seičeme järved ümbrikos, Katromanjärv (14,2 km², koumen metrad süvütte) om kaikiš suremb niišpäi. Kaik joged mülüdas Jävaldmeren basseinha.
Reljef om tazo päpaloin, sokaz sijidme. Harovskan kukkazsel'g om ümbrikon keskuses da suvipäivlaskmas.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (mouckivi, letked, gravii, saved), gaž, mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2015 sulakun 28. päiväspäi rajonan territorii jagoihe kudeks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da viž küläkundad. Vn 2022 kezakuspäi kaik kundad oma kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš.
Vn 2013 sügüz'kun 8. päiväspäi Sergei Popov oli valitud i radoi rajonan da sen administracijan pämehen. Kaik rahvaz änesti händast, valdatusiden strok oli viž vot. Kaik koume administracijan varapämest oliba hänele abhu. Kaik nell' ohjandust, ühesa palakundad, üks' komitet da koume laudkundad alištuiba rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om ümbrikon parlament — Municipaline suim () 18 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2012 keväz'kun 4. päiväl. Ol'ga Mirolübova radoi sen ezimehen vl 2015.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 20 576 ristitud, vn 2010 — 16 622 ristitud, vn 2021 — 13 151 ristitud. Kaik 14 456 eläjad oli rajonas vl 2017.
Rahvahad (enamba 0,4 % eläjid vl 2021): venälaižed — 96,4 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 1,5 %.
Kaik om 379 eländpunktad ümbrikos, niiden kesken üks' lidn, 20 žilod, 357 küläd da üks' Semigorodnäi-raudtestancii, kudamb om ümbrikon toižeks znamasižeks eländpunktaks (1,4 tuh. rist. vl 2010). Niišpäi 172 küläd i viž žilod seištas kaikenaigaižeta ristitištota.
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend da ümbriradmine (raudtešpalad, strubad), sauvondmaterialiden tehmine (bazal'tkuid lämuzizoläcijan täht, pilindmaterialad), raudtetransport, sömtegimišt da maižanduz, turizm.
Jogidenkeskeine ümbrik (Vologdan agj)

Jogidenkeskeine ümbrik () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt om Šuiskoje-žilo.
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud kut "Šuiskojen rajon" vn 1929 heinkun 15. päiväl Pohjoižen randan Vologdan ümbrikho, vspäi 1931 sen nimi oli "Jogidenkeskeine rajon". Vn 1930 heinkun 30. päiväl heittihe ümbrikod, i vhesai 1936 rajon mülüi Pohjoižhe randha kut administrativine ühtnik, sid' vozil 1936−1937 — Pohjoižhe agjaha. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi mülüb Vologdan agjaha. Ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 2004.
Geografijan andmused.
Jogidenkeskeine ümbrik om Vologdan agjan suvine taho. Pind — 3 624,1 km². Mec otab territorijan seičeme kümnendest (2553 nellikkilometrad), sidä kesken äi sodunuzid mecoid, lehtezmec (koivikod, habikod) om enambuses. Sod ottas 14 % (509 km²). Saum vezid om 1,1 % (34,5 km²).
Om röunoid videnke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
Znamasine jogi oma Suhon sen oiktoiden Šui- da Ihalic (Mizüg)-ližajogidenke. Läz kaik joged mülüdas Suhonan (Jävaldmeren) basseinha. Ümbrikon suves Monz ližajogidenke da erased toižed pened joged mülüdas Volgan (Kaspijan meren) basseinha.
Reljef om tazo päpaloin, sokaz sijidme. Suhonanveren alangišt om pohjoižes. Avnegan ülüz sijadase ümbrikon keskuses.
Londuseližed varad oma kivivoi, turbaz, sauvondmaterialad (letked, saved, gravii), gaž, mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2010 kezakun 4. päiväspäi rajonan territorii jagoihe videks municipaližeks ühtnikaks (küläkundaks), vn 2017 semendkuspäi — nelläks küläkundaks. Vn 2022 kezakuspäi kaik kundad oma kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš.
Vn 2014 sügüz'kun 14. päiväl Aleksandr Šadrin oli valitud rajonan da sen administracijan pämehen, vn 2015 tal'vkun 18. päiväl läksi erindha. Hänen sijas oma Dmitrii Lukičev — rajonan pämehen velgusentäutai, i Sergei Kiselöv — rajonan administracijan pämehen velgusentäutai. Koume administracijan varapämest oliba hänele abhu. Kaik koume ohjandust da üks' palakund alištuiba rajonan administracijale.
Käskusenandai tobmuz om ümbrikon parlament — Ezitajiden suim () 15 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2012 keväz'kun 4. päiväl. Jurii Boines radoi sen ezimehen vl 2015.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 7 641 ristitud, vn 2010 — 6 112 ristitud, vn 2021 — 5 012 ristitud. Kaik 5 533 eläjad oli ümbrikon territorijal vl 2017.
Rahvahad (enamba 0,4 % eläjid vl 2021): venälaižed — 96,3 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,5 %, rahvahuden ozutandata — 0,7 %.
Kaik om 147 eländpunktad ümbrikos, niiden kesken 15 žilod da 132 küläd. Niišpäi kuz' žilod i 55 küläd seištas kaikenaigaižeta ristitištota. Toine znamasine eländpunkt om Turovec-žilo (1,0 tuh. rist. vl 2002), matkad avtotedme Šuiskoje-keskushesai om 250 km.
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend da ümbriradmine (pilindmaterialad, komplektad pertid sauvomha, strubad), tor'vikveimtransport, maižanduz.
Kičmengan ümbrik

Kičmengan ümbrik () om ümbrik (edel vn 2022 kezakud — rajon) Venäman Vologdan agjas.
Administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt om Kičmengan Lidnut-žilo.
Istorii.
Ümbrikon aluz om pandud kut rajon vn 1924 kezakun 10. päiväl Pohjoižen Dvinan gubernijha. Vl 1928 ližaduihe Jenangan rajonad sihe. Vn 1929 heinkun 15. päiväspäi rajon mülüi Pohjoižen randan Pohjoižen Dvinan ümbrikho. Vn 1930 heinkun 30. päiväl heittihe sidä ümbrikod, i voden 1936 tal'vkun 5. päivhäsai rajon mülüi Pohjoižhe randha kuti administrativine ühtnik. Vl 1931 Kičmengan rajonan pind oli 7700 nellikkilometrad, ristitišt — 73400 eläjad. Vozil 1936−1937 oli Pohjoižen agjan palaks. Vn 1937 sügüz'kun 23. päiväspäi rajon mülüb Vologdan agjaha. Ümbrik om olmas nügüdläižiš röunoiš vspäi 2004.
Geografijan andmused.
Kičmengan ümbrik sijadase agjan suvipäivnouzmas. Pind — 7 061,19 nellikkilometrad. Mecad ottas territorijan 86 % (6061 km²), kuššed mecad oma enambuses.
Om röunoid seičemenke Venäman ümbrikonke i rajonanke:
Reljef om tazo päivlaskmas, kukhikaz toižil sijil, pened sod oma päivlaskmas da pohjoižes. Pohjoižed Uvalad-ülüden pohjoine pala om ümbrikon territorijad suves. Znamasine jogi om Jug sen huran Kičmen'g- da oiktan Jontal-ližajogidenke, mülüdas Pohjoižen Dvinan (Jävaldmeren) basseinha. Om vähä penid järvid (1 km² penemba pindal). Sod ottas 15 % territorijas.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (letked, saved, gravii), mec, reskvezi.
Tobmuz.
Vn 2013 sulakun 1. päiväspäi rajonan territorii jagoihe koumeks küläkundaks (municipaližeks ühtnikaks). Kaik ned oma kätud ümbrikon territorialižikš palakundoikš vn 2022 kezakuspäi.
Vn 2015 tal'vkun 14. päiväspäi Lübov' Djakova radoi rajonan pämeheks parlamentan valdatusiden strokun lophusai (2017. voz'). Hän-žo oli rajonan parlamentan ezimehen vspäi 2013. Käskusenandai tobmuz om rajonan parlament — Municipaline Suim () 20 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl.
Vn 2015 tal'vkun 14. päiväspäi Galina Trufanova radoi rajonan administracijan pämehen. Kaks' administracijan varapämest oliba hänele abhu. Kaik kuz' ohjandust, seičeme palakundad da üks' komitet alištuiba rajonan administracijale.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 22 187 ristitud, vn 2010 — 18 485 ristitud, vn 2021 — 14 776 ristitud.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 97,6 %, toižed rahvahad — 1,6 %, rahvahuden ozutandata — 0,8 %.
Kaik om 341 eländpunkt (vspäi 2021) ümbrikos, niiden kesken 26 žilod, 310 küläd i viž počinokad. Niišpäi 80 küläd, nell' žilod i kaks' počinokad seištas kaikenaigaižeta ristitištota. Toine znamasine eländpunkt om Jugskii-žilo (1,1 tuh. rist. vl 2002).
Ižanduz.
Ümbrikon ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend da ümbriradmine pilindmaterialoihe, sömtegimišt da maižanduz, turizm.
Kariban meri

Kariban meri (, , hait. kreol.: "Lamè Karaïb", , alam.: "Caraïbische Zee") om meri Pohjoižamerikan da Suviamerikan keskes. Sijadase suvipäivnouzmha Meksikan lahtespäi, sidä lugetas mereks mugažo. Mert mülütadas Atlantižen valdmeren basseinha. Ühtenzoitase Tünen valdmerenke Panaman kanalal.
Pind sarita — 2 754 tuh. km².
Veden mülü — 6 860 tuh. km³.
Süvüz — 7686 metrhasai.
Etimologii.
"Kariban meri"-nimituz () om sündnu karibalaižed rahvahiden joukun nimespäi. Karibalaižiden heimod tuliba elämhä meren päivnouzmha randištho 1. voz'tuhan jäl'ghe meiden erad Orinoko-jogensuspäi.
Geografijan andmused.
Vest-Indijan Antilan sared, Suviamerikan pohjoižed mad da Keskuzamerikan kontinentaližed mad ümbärtas Kariban mert. Se lainištab neniden valdkundoiden randad (častomaraižen mödhe):
Kariban meren järedad lahted: Guakanajabo, Gonav, Venesuelan, Darjenan, Moskitos da Gondurasan lahted.
Sured sared: Jamaik (täuzin), Kuba, Haiti da Puerto Riko. Sarištod: Antilan pened sared, Kaimanan sared, Islas-de-la-Baj.
Znamasižed langenijad joged Kariban merhe (častomaraižen mödhe): Magdalen (Kolumbii), Atrato (Kolumbii), Koko (Nikaragua) da Patuk (Gonduras).
Sured lidnad da portad: Santjago de Kuba, Kingston, Port-o-Prens, Santo Domingo, Karakas, Barrankil'j.
Keskmeri

Keskmeri om kontinentidenkeskeine meri Evropan da Afrikan keskes. Sijadase suvhe Evropaspäi, pohjoižhe Afrikaspäi, päivlaskmha Azijaspäi. Ühtenzoitase Gibraltaran sal'mel Atlantižen valdmeren päpalanke, Dardanellad-sal'mel Mramormerenke, Suecan kanalal Indižen valdmeren Rusttan merenke. Keskmert mülütadas Atlantižen valdmeren basseinha.
Pind sarita — 2 500 tuh. km².
Veden mülü — 3 839 tuh. km³.
Süvüz — 5121 metrhasai, keskmäine süvüz — 1541 m.
Etimologii.
Ezmäižen kerdan rimalaine Gai Julii Solin-kirjutai kävutaškanzi "Keskmeri"-nimitusen (latin. "Mare Mediterranea" — "meri keskel Mad") 4. voz'sadal meiden erad.
Geografijan andmused.
Keskmeri süvenub kuivushe edahaks. Se lainištab neniden valdkundoiden randad (častomaraižen mödhe): Ispanii, Francii, Monako, Italii, Slovenii, Horvatii, Bosnii da Gercegovin, Mustmägi, Albanii, Grekanma, Turkanma, Sirii, Kipr, Livan, Izrail', Egipt, Livii, Tunis, Alžir da Marok. Läz 60 valdkundad mülüdas Keskmeren basseinha.
Südäimered:
Sen ližaks, Mramormeri, Mustmeri da Azovmeri mülüdas Keskmeren basseinha.
Keskmeren järedad lahted: Valensijan, Lionan, Genujan, Taranton, Sidr da Gabes lahted.
Znamasižed sal'med: Gibraltaran da Messinan sal'med, Dardanellad.
Sured sared: Korsik, Sardinii, Sicilii, Krit da Kipr. Sarištod: Balearan sared (Ispanii), Mal'tan sarišt (Mal't), Dalmatinan sared (Horvatii), Ionižed sared, Kikladad, Pohjoižsporadad da Suvisporadad (Dodekanes) (Grekanma). Kaik om enamba 3,3 tuhad sarid.
Sured pol'sared: Pirenejan, Apenninan, Balkanan da Anatolijan (Pen' Azii) pol'sared.
Järedad joged, kudambad langetas Keskmerhe (častomaraižen mödhe): Ebro, Ron, Tibr, Ponjogi, Nil.
Lidnad-millionerad da portad: Barselon, Marsel', Neapol', Afinad, Izmir, Antal'j, Beirut, Tel' Aviv, Aleksandrii, Bengazi, Tripoli, Tunis, Alžir da Oran.
Pohjoižmeri

Pohjoižmeri (, , vai "Vesterhavet", , , pohj.-friz.: "Weestsiie", päivl.-friz.: "Noardsee", , , , šotl.: "German Ocean") om madal meri šel'fal Evrazijan lodehližes laptas. Sijadase Pohjoiževropas, Suren Britanijan, Norvegijan i Danijan keskes. Mülütadas Pohjoižmert Atlantižen valdmeren basseinha.
Ühthižed andmused.
Pind — 750 tuh. km².
Randanpird — läz 6000 km.
Veden mülü — 94 tuh. km³.
Süvüz voib olda 725 metrhasai, keskmäine süvüz om 95 m.
Geografijan andmused.
Pohjoižmeri om ümbärtud Evropan kuivusel päiči pohjoižpalas. Ühtenzoitase La Manš- da Pa-de-Kale-sal'mil Atlantižen valdmeren päpalanke, Skagerrak-, Kattegat-, Danijan sal'mil da Kilän kanalal Baltijan merenke. Norvegijan meri om olmas pohjoižhe, läm' Pohjoižatlantine joksmuz putub Pohjoižmerhe sišpäi.
Pohjoižmeri lainištab Norvegijan, Ročinman, Danijan, Saksanman, Alamaiden, Bel'gijan da Suren Britanijan randad.
Sarištod: Pohjoižfrizan sared, Päivnouzmaižfrizan sared, Päivlaskmaižfrizan sared, Orkneisared da Šetlandsared.
Järedad joged, kudambad langetas Pohjoižmerhe: Glomm, El'b, Vezer, Rein, Maas, Šel'd da Temz.
Ižanduz.
Kaik meri om jagadud ekonomižihe zonoihe lähevenujiden valdkundoiden keskes.
Londuseližed varad oma kivivoi, londuseline gaz, kala, lete, gravii. Mail'man tetab kivivoin "Brent"-segoituz sase Norvegijan ižanduzzonas.
Sured lidnad da portad (častomaraižen mödhe): Bergen, Oslo, Gamburg, Bremen, Amsterdam, Rotterdam, Antverpen, London, Gull', Njukasl-apon-Tain, Edinburg da Aberdin.
Ciolkovskii (lidn)

Ciolkovskii () om Venäman lidn da lidnümbrik, sauptud administrativiž-territorialine ühtnik Amuran agjan keskuzpalan suves.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1969 kuti "Uglegorsk"-žilo (), no raketdivizijan kaivuded oliba siš, ei olend hilen samišt. Vhesai 1994 sen toine nimi oli "Svobodnii-18". Žilo sai lidnan statusad vn 2015 sügüz'kus, udesnimitihe sen-žo voden tal'vkus Konstantin Ciolkovskii-tedomehen kanzannimen mödhe.
Lidnan eläjiden enzne radsija — Svobodnii-kosmodrom — om sauptud vanhtunuden infrastrukturan tagut vl 2007. Päivnouzmaine-kosmodrom om sauvomižes vajehtamha sidä, mugažo kut koumekümnekilometrine raudte sennoks.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Sur' Pör-jogen randal (, Zejan oiged ližajogi).
Matkad Blagoveščenskhasai om 180 km suvhe, Kitain röunhasai — 110 km päivlaskmha. "Jäine"-raudtestancii () sijadase Transsibal vides kilometras lidnan keskusespäi.
Klimat om terav kontinentaline, mussonižen tundusidenke, tal'v om vilu lujas. Voden keskmäine lämuz om −1,5 C°, kezakun-elokun +17,4..+20,1 C°, tal'vkun-vilukun −24,1..−25,6 C°. Ekstremumad oma −49,0 C° (tal'vku, viluku) i +39,1 C° (kezaku). Kezaaigan minimum om −2,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +2,7 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +1,2 C°), ei voi olda sulasäd tal'vkus (maksimum 0 C°) i vilukus (−1,0 C°). Paneb sadegid 496 mm vodes. Voib olda lujid tulleid sulakus-semendkus (20 metrhasai sekundas).
Tobmuz.
Kaiken SATÜ:n pind om 1181,65 km². Lidn om sen üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Sergei Levickii (kül'mku 2018 — keväz'ku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eländpunktan eläjiden lugu oli 5 892 ristitud, vn 2021 — 7 194 ristitud. Kaik 6 526 eläjad oli lidnas vl 2017. Lidnan tobj pala om sauvomas, 2018. vodele projektiruihe 25 tuhad eläjid. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Kazanin jumalaižen puine pühäpert' om saudud lidnas vll 2011−2016.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' päivkodid, keskškol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol.
Artömovsk (Venäma)

Artömovsk () om Venäman lidn da lidnankund Krasnojarskan randan suves. Mülüb Kuraginon rajonha, sen üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1700 kuti "Ol'hovk-külä", nimitihe jogen mödhe. Vl 1835 mainitase "Ol'hovskii-kaivuzžiloks". Vl 1939 žilo sai lidnan statusad uden nügüdläiženke nimenke Artöm-revolücioneran (Fedor Sergeev) mödhe.
Vhesai 1956 Artömovsk oli rajonkeskuseks. Lidn šingotase kuldan samižel (TÜ «Jeniseizoloto»), vas'ken da hobedan samižel, mecan ümbriradmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase penen Ol'hovk-jogen randoil (, Jenisein oigedpol'ne bassein), Päivnouzmaižen Sajanan suvipäivlaskmaižil pautkil, 470 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Kuragino-rajonkeskushesai om 95 km suvipäivlaskmha avtotedme, Krasnojarskhasai om 188 km pohjoižhe orhal vai 297 km avtol, lähembaižhe Košurnikovo-raudtestancijhasai om 12 km lodeheze «Abakan — Taišet»-jonol. Lähembaine lidn om Minusinsk 170 km suvipäivlaskmha avtotedme.
Pen' Džeb'-žilo (2 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Artömovskan ližaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 179 ristitud, lidnankundan — 2 184 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 073 eläjad vl 1959.
Susuman

Susuman () om Venäman lidn Magadanan agjan lodehes. Se om agjan kahtenz' lidn kahtespäi. Lidn om Susumanan ümbrikon (vll 2015−2022 lidnümbrikon, edel 2015. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1938 žiloks samha kuldad da kivihil't. Kävutihe türmatud mehiden töid. Vl 1964 žilo sai lidnan statusad. Maižandusen da sömtegimišton edheotandad radoihe edel ristitišton enambusen sirdandad toižihe sijihe.
Kuldan i kivihilen samine oma Susumanan ižandusen päsarakoikš tähäsai.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ühtennimižen jogen da Berelöh-jogen randoil (Koliman bassein), 650 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Magadanhasai om läz 600 km suvipäivnouzmha avtotedme.
Klimat om subarktine, terav kontinentaline kuiv. Sän vilud effektad lujetas lidnan sijadusen tagut ezimägištol. Voden keskmäine lämuz om −11,9 C°, kezakun-elokun +8,5..+11,6 C°, tal'vkun-uhokun −31,7..−34,5 C°, kül'mkun −26,7 C°, keväz'kun −24,7 C°. Ekstremumad oma −60,6 C° (viluku) i +35,0 C° (heinku). Il'man lämuz voib olda alemba mi −50 C° kül'mkus-keväz'kus. Kezaaigan minimum om −11,1 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om −1,6 C° (tal'vku, uhoku). Ei voi olda sulasäd tal'vkus-uhokus. Voib panda halad miččel taht kul (heinkun minimum om −4,6 C°). Paneb sadegid 287 mm vodes, enamba heinkus-elokus (50..61 mm kus), vähemba kül'mkus-semendkus (6..18 mm kus).
Tobmuz.
Kaik viž lidnanvuittušt žilod da seičeme muite žilod mülüdas ümbrikho Susumanan ližaks. Ümbrikon pind — 46 800 km². Eländpunktoiden pol' jäi kaikenaigaižeta ristitištota.
Ümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline ümbrikon pämez' om Aleksandr Lobov (keväz'ku 2016 — keväz'ku 2021). Ümbrikon Ezitajiden suiman ezimez' om Sergei Hristov vn 2021 semendkuspäi. Edeližed suiman ezimehed oma Irina Šelest (sulaku 2019 — kül'mku 2020, varaezimez'), Natal'ja Lebedeva (reduku 2015 — sulaku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 855 ristitud, lidnümbrikon — 9 015 ristitud. Kaik 4 899 ristitud elihe lidnas i 7 667 ristitud kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 tuhad eläjid vl 1991, rajonan enamba 47 tuhad eläjid vozil 1979 i 1989 (47 950 ristitud vl 1989).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud i avaitud vspäi 1991: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om saudud vll 1991−1994) i ph. Spiridon Trimifuntalaižen pühäpert' (om letud vll 2012−2017). Protestantizman (vižkümnenden päivän) «Elon sana»-junalankodikundan palakund om registriruidud. Islaman pühäpert' om avaitud vspäi 2018.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, augotižškol, keskškol (nomer 1), licei, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, noriden tehnikanradajiden stancii, sportškol. Susumanan proflicei (ende kaivuztehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Nevondkundaližen aigan avtobusad i taksid («Volga»-avtod) oliba kundaližeks transportaks lidnas. Nügüd'aigan avtobusad ühtenzoittas lidnad Magadananke i agjan äjidenke žiloidenke.
Pen' civiline "Susuman"-lendimport sijadase lidnan suviröunal. Tehtas reisid Magadanhasai.
Novotroick

Novotroick () om Venäman lidn da lidnümbrik Orenburgan agjan suvipäivnouzmas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1920 kuti futoriden ühtištuz. Saudihe raudan metallurgijan kombinatad sijaližel torhudel vozil 1931−1955 (vspäi 1992 «Uralan Teraz»-edheotand). Vl 1945 ühtištadihe "Novo-Troick"-žilod lähiženke Akkermanovk-žilonke () da anttihe lidnan statusad.
Novotroickan toižed edheotandad oma hromühtnendoiden tegim i sauvondmaterialiden kompanijad (cement, raudbeton, šebin', pilindmaterialad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Uralanjogen oiktal randal, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Röunatab Kazahstananke. Matkad Orenburghasai om 276 km päivlaskmha, Orskan röunhasai — nell' kilometrad päivnouzmha.
Tobmuz.
Novotroick jagase kahteks rajonhaks (Päivlaskmaine i Keskuzrajon), sen ližaks om severz'-se lidnanlaptid. Kaik seičeme žilod, raudtesarak i Guberl'-raudtestancii mülüdas lidnümbrikho. Lidnümbrikon pind — 352,34 km².
Lidnan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnümbrikon pämehed oma Dmitrii Bufetov (semendku 2018 — kezaku 2023), Jurii Araskin (reduku 2015 — kül'mku 2017). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Ivan Filippov vn 2023 keväz'kuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Andrei Mezencev, radoi edel vn 2023 keväz'kud.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 98 173 ristitud, lidnümbrikon — 105 367 ristitud. Vl 2017 kaik 88 216 ristitud elihe lidnas i 95 139 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 109..111 tuhad eläjid vozil 1994−2001 (111 tuh. rist. vl 1996).
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: phh. Pedroin i Pauloin päjumalanpert' (om saudud vll 1994−2000), nell' jumalanpertid i časoun'. Islaman pühäpert' om avaitud.
Novotroickan politehnine kolledž i Novotroickan sauvondtehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Transport.
Tramvaid, avtobusad i maršrutkid oma kundaližeks transportaks lidnas, ezilidnelektrojonused ühtenzoittas lähižidenke lidnoidenke.
"Novotroick"-raudtestancii sijadase «Orenburg — Orsk»-jonol. Lähembaine rahvahidenkeskeine "Orsk"-lendimport radab 17 km suvhe.
Mednogorsk

Mednogorsk (, mugažo baškiran kelel) om Venäman lidn da lidnümbrik Orenburgan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om ümbärtud Kuvandukan ümbrikon territorijal kaikiš polišpäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1933 kuti vas'kižrikkombinat. Vl 1939 ühtištadihe Mednii-raudtesarakon radnikžiloid da anttihe lidnan statusad nügüdläiženke nimenke. Suren voinan aigan evakuiruihe Tulan azegtegimen palad neche lidnha. Tehtihe tuikutimid i lendimiden pul'kančudimid, sodan jäl'ghe — elektromašiništod laivoiden täht. Vl 1971 sijaline löudmižsija lopihe, i vas'kenkombinat radaškanzi todud torhudel.
Mednogorskan ižandusen päsarakod oma vas'ken metallurgii (Mednogorskan vas'kižrikkombinat), elektromašiništon pästand («Uralelektro»-tegim), sauvondmaterialiden tehmine (savič, šebin'), sömtegimišt (leibänkombinat, maidproduktoiden kombinat, vasan, minveden i alkogolitomiden jomiden edheotand).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Bläv-jogen randal ( 41 km pitte, Ural-jogen oigedpol'ne bassein), Uralmägiden suvipäivlaskmaižil pautkil, 238..478 m korktusil, 350 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Orenburghasai om 233 km päivlaskmha, Orskhasai — 51 km päivnouzmha. Lähembaine lidn om Kuvandik 20 km päivlaskmha avtotel.
Tobmuz.
Mednogorsk jagase üks'toštkümneks istorižikš sündnudeks lidnanlaptaks. Blävtamak-žilo (946 rist. vl 2010), Bläv-stancii (18 rist. vl 2010) i nell' küläd mülüdas lidnümbrikho Mednogorskan ližaks. Lidnümbrikon pind om 353,63 nellikkilometrad.
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Dmitrii Sadovenko (kül'mku 2015 — sügüz'ku 2019). Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Jelena Mudrova vn 2020 redukuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Nikolai Markin (reduku 2015 — reduku 2020), Dmitrii Sadovenko (reduku 2013 — reduku 2015).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 27 292 ristitud, lidnümbrikon — 29 120 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 23 693 eläjad. Kaik 25 610 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 39 tuhad eläjid vl 1967.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 82,0 %, baškiralaižed — 8,7 %, totarlaižed — 4,1 %, ukrainalaižed — 2,2 %, toižed rahvahad — 3,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan kaks' jumalanpertid i puine časoun' kellonke. Islaman pühäpert' om avaitud, toine mečet' om sauvomas vn 2023 semendkuspäi.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid (nomerad 1..6 i 8), keskškolad (nomerad 1, 2, 5, 7), gimnazii, čomamahtoiden škol, ližaopendusen keskuz (ende Pioneriden i školnikoiden pert'), kaks' sportškolad (nomer 1, 2). Professionaližen keskopendusen aluzkundad: Mednogorskan industrialine kolledž, Orskan medicinižen kolledžan Mednogorskan filial.
Transport.
Avtobusad da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnas i sen ümbrištos. Kaik om kuz' maršrutad, niiden ližaks koume kezaaigan kezaküläpertidennoks.
"Mednogorsk"-raudtestancii radab «Orenburg — Orsk»-keskustal lidnan suves.
Francii (znamoičendad)

Francii voib znamoita:
Kuvandik

Kuvandik (, «ihastuiba», ) om Venäman lidn Orenburgan agjan päivnouzmaižes palas. Se om Kuvandikan lidnümbrikon administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
"Pokrovk"-külä () oli olmas Kuvandičk-jogen randal () nügüdläižen lidnan territorijal 20. voz'sadan augotišes. Eländpunktan aluz om pandud vl 1914, konz saudihe "Kuvandik"-raudtestancijad. Sen mödhe nimitihe stancijan žilod, sid' zavodihe nimitada muga Pokrovk-küläd-ki. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1953 24. päiväl elokud.
Kuvandik šingotase mašiništonsauvomižen tegimišton täht (pressad čapmaha metallad) i sömtegimišton edheotandoil, mugažo magniiühtnendoiden tegim (edel 2012. vot kriolitan pästandan tegim aviaalüminijan täht) i mägisuksiden kompleks ratas Kuvandikas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sakmar-jogen keskjoksmusen randal ( 798 km pitte, Uralan oiged ližajogi), 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Orenburghasai om 194 km päivlaskmha, Orskhasai — 90 km päivnouzmha. Lähembaine lidn om Mednogorsk 20 km päivnouzmha avtotedme.
Tobmuz.
Edel vn 2016 vilukud Kuvandik oli lidnankundaks. Kaik 79 eländpunktad mülüdas lidnümbrikho Kuvandikan ližaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 26 169 ristitud, vn 2021 — 26 596 ristitud. Kaik 24 131 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 29..30 tuhad vozil 1992−2001 (30 700 rist. vl 2000).
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010, rahvahuden ozutandata): venälaižed — 75,5 %, baškiralaižed — 10,5 %, totarlaižed — 7,9 %, ukrainalaižed — 2,1 %, toižed rahvahad — 4,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken jumalanpert' om pühästadud vl 1994. Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, aluzškol, nell' keskškolad, pioneroiden da školnikoiden pert', čomamahtoiden škol. Mednogorskan industrialižen kolledžan filial (proflicei edel 2013. vot) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.