tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Muti Ornella

Ornella Muti (), todesine nimi om Frančeska Romana Rivelli (; sünd. 9. keväzku 1955, Rim, Italii) om italijalaine aktris da enzne model'.
Biografii.
Frančeska om sündnu Rim-lidnha. Hänen tat om napolilaine lehtezmez', maman-skul'ptoran kazvatajad — Baltijan saksalaižed venämalaiženke augotižlibundanke, sirdiba Estinmaha Piterišpäi.
Fil'mdase 15-voččes igäspäi Italijan kinos päpaloin.
Kanz.
Aktris oli lähtnu mehele kaks' kerdad. Sünduti kaht tütärt i üht poigad. Eläb Moskvas da ezineb hüvädtegijidenke koncertoidenke.
Kalatez

Ei voi eläda ümbri järviš da jogiš da sil-žo aigal ei püta kalad. Ende äjile ristituile kala oli päsömižen paiči leibäd. Kaikutte mužik, norespäi vanhazesai, mahtoi ongitada, miše verez kala olnuiži kodin stolal kaiken aigan.
Püdused.
Erased tedomehed oma mugošt mel't, miše ong' oli tehtud lujas amu. Ozuteseks hö toba paleolitan aigan luižid koukuižid.
Ku lapsed da vanhad ukod ongitiba kalad ongele, ka mužikad paksumba kalatiba toižil püdusil. Kerazihe kahten kanzan vai ühtenzoitihe kahesa mest artelihe püdamha kalad verkol jän al. Püdused oma kalatesen kebnemb maht. Püdusel voib ei vaiše sada enamba kalad, no mugažo ned abutaba kalatada neniš sijoiš, kus ei voiži tehta sidä toižil mahtoil. Tetabambad püdused oma not, merd da čoum.
Meiden aigal, nacein, om jüged löuta todesišt verkod vai notad. Nügüd' kalanikad ostleba paksumba kitajižid verkoid. Ende kävutoittihe ičetehtud vahvoid linnitid verkoiden täht. Kudotihe verkod iče, redukun lopuspäi tal'vkun keskehesai. Verkon kudojile ei sand judaita, pagišta komedas da laidas. Usktihe, miše vedehine voib kulištada kaiked necidä judud, konz verk linneb vedes. Pühktihe jumalan čogaha nitiden jändusid, lastaižid i puikoid, miše kala mäniži verkoho mugoižel-žo «kogol». Konz verkoiden kudond oli loptud, ka riputadihe radkaluid-ki jumalan čogaha, ani kuti pandihe niid «žertvaks» satusekahan kalatesen täht.
Tal'ven augotišes tehtihe lähte jäs purahan abul, konz jä ei olend völ vahvan. Konz vezi jädui, kokšitihe jäd, sid' amuntihe jän muruid vedespäi.
Toižendad.
Voib mänetada aigad kalataden erazvuiččiš arvoimižiš:
Klei kodijänišan nahkaspäi

Klei kodijänišan nahkaspäi — aineh, mitte tartutab da klejadab. Nece om sadud kodijänišan nahkaspäi kollagen, tradicijan mödhe se ottihe levkasan (pohjmuju, pirdajad otiba kävutamha sidä jumalaižiden tehtes) tegemižen täht.
Kävutand.
Udessündutamižen aigal taidehpirdajad pälustiba paltnoid klejal kodijänišan nahkaspäi — šlihtuiba. Pidi tehta necidä sen täht, miše pölvhasine voi om läz kaikiš voimujuiš, linolenan muiktuz om voiš, i se murendab paltnan kuiduid. Hot' nece azj abuteli-ki kaita paltnad, kaik-se, ližaks taidehpirdajad pälustiba paltnad toižel mujul. Klejal kodijänišan nahkaspäi toine tärged azj oli völ — levitada paltnad.
Vaumičend.
Klei kodijänišan nahkaspäi — nece om živatoiden klei, mitte tehtas kehutades živatoiden südäimiden sidojad aineht. Vaumites klejad, pidab teta, äjak ližata vet, miše klejal hüvä kingituz oliži da se oliži vahv.
Ei sa lämbitada klejad kehumižehesai. Ku kovas läbitada klejad, ka se kadotab ičeze sagedust. Kodijänišan, lehmän da hebon mäzran klejan tegijad nevoba keitta klejad temperaturas +60..+63 C° hätken.
Ičendad.
Klei kodijänišan nahkaspäi ottas koncertinoiden da toižiden peniden muzikvändimiden tegemižes, ozutesikš tehmaha skripkad. Hüvä eričuz om klejal — se sidotab lujas heredas i voib sulatada sidä hulas vedes, ku pidab, ozutesikš, koheta vändint. Mugoine klei pidäse lujas hüvin, konz ottas radho predmetad paksus, toižed klejad ei voigoi necidä. Ozutesikš, gitaran jäntkiden pidim (bridž) voib sirttas, ku se om klejadud toižel klejal, ved' paindas kovas sihe. Klejib hüvin vaiše siledoid paloid, proteinan pit'kad molekulad ühtenzoittas alusid atomoil. Klei kuivab kovha olendhasai severziš-se minutoiš, mugažo voib koviduda vilugoitusen tagut.
Lebedeva Valentina

Valentina Vasil'jevna Lebedeva (, om sündnu 1. keväz'kud Mäggär'-küläha (Kos'kenaluižen rajon, Leningradan agj, Venäman NFST, Nevondkundaline Ühtištuz) om vepsän kirjutai da runokirjutai.
Biografii.
Kirjutai da kundaline aktivist om sündnu vepsläižehe kanzaha. Školan jäl'ges Valentina ajoi opendamhas Piterihe. Valentina eli da radoi äi vozid neciš pohjoižes lidnas. No kodima oli kaiken aigan hänen südäimes i vedi händast tagaze. Sikš, hän jäti suren lidnan da pördihe vepsän male. Nügüd' Valentina eläb Kurb-žilos.
Sädamine.
Valentina kirjutab runoid vepsän kelel. Hänele om mel'he ičeze rahvahan kul'tur, verod, ičeze kodikel'. Filologian Nina Zaiceva-tedodoktor kirjuti Valentina Lebedevan polhe: «Hän kirjutab runoid rahvahan ladul, mugoižel ladul, miččed oma vepsläižed pajod i voikud. Niiden kel' om mugoine pehmed, jokseb aniku ojaine, sikš runoiš om äi paginsanoid».
Valentina tegeb suren radon: hän starinoičeb internetan kal't kaikele mirule vepsläižiden enččiš tradicijoiš da veroiš, keradab vanhoid da nügüdläižid fotokuvid, ozutab nügüdläšt külän elod. Hänen internetanlehtpol' om popul'arine lujas, äjad ristitud lugeba sidä i sanuba hänele sured spasibod hänen rados.
Aviči

Aviči (); todesine nimi om Tim Bergling (mugažo ročin i anglijan kelil, ročin virkmine: [tɪm ²bærjlɪŋ]; sünd. 8. sügüz'ku 1989, Stokhol'm, Ročinma — kol. 20. sulaku 2018, Maskat, Oman) oli ročinmalaine didžei da muzikprodüser.
Biografii.
Tim oli sündnu Stokhol'm-lindha, Klas Bergling i Anki Liden-aktrisan kanzha. Tegi muzikališt kar'jerad vspäi 2006. Oli läžui pankreatital pit'kan aigan.
Adžram Nensi

Nensi Adžram (; ; sünd. 16. semendku 1983, Beirut, Livan) om livanine pajatai da biznesnaine. Pajatab pop-stiliš araban kelel vspäi 1998.
Pajatai naine om kaikiš populärižembiš arabankel'žiš maiš, möi enamba mi 30 mln kopijoid.
Biografii.
Nensi om sündnu Beirut-lidnha, hristanuskojiden-maronitoiden kanzha. Erazvuiččiden konkursoiden i arvlahjoiden laureat. Coca-Cola-kompanijan reklaman mod sijaližel torgusel.
Vl 2008 Nensi om lähtnu mehele, Fadi El' Haem om hänen mužik. Heil om kaks' tütärt: Mila da Ella.
Gaz (znamoičendad)

Gaz voib znamoita:
Oficerad (fil'm)

Oficerad () om vn 1971 nevondkundaline čomamahtoline sodafil'm.
Ezmäine ozutez oli NSTÜ:s, vn 1971 26. heinku. Kaik enamba 53 mln ristituid kacuiba fil'mad kinoteatriš. Vll 2010−2011 mujutihe fil'mad.
NSTÜ:n kaičendministruz pakitoiti fil'man oficeriden akoiden jügedas elos. «Oficerad»-fil'm starinoičeb 1920−1960-nziden voziden pordos, sidä kesken Venäman Rahvahanikoiden sodas i Toižes mail'mas voinas. Fil'man hengiden muštkompozicii sijadase Venäman kaičendministrusen pertinno Moskvas.
Čaikovskii (znamoičendad)

Čaikovskii voib znamoita:
Babymetal

Babymetal () om tutab Japonijan muzikgrupp. Edestab muzikad džeipop-, al'ternativ metal-, dit metal da pauer metal-stiliš, pajatab japonan kelel. Gruppan änetuzkompanii märičeb muzikan stil' kavaji-metalaks («čomakulu metal»).
Gruppan aluz om pandud Tokioho vl 2010 kuti vokalan da kargun lapseline kollektiv-trio, ühtnijad-neičukaižed sünduiba vll 1997−1999. Akkompanirujad ozutadas koncertal kolijan hibjan grimanke.
Gornozavodsk (znamoičendad)

Gornozavodsk voib znamoita:
Evrovizii-2018

Evrovizii-2018 (, , ) oli 63. Evrovizii-konkurs, kudamb oigenzihe Portugaliias, 2018. vodel.
2018-nden voden vägestai — izrail'alaine Netta-pajatai.
Ligabue Lučano

Lučano Ligabue (, sünd. 13. keväz'ku 1960, Korredžo, Italii) om italijalaine rok-pajatai da muzikankirjutai.
Biografii.
Sai buhgalteran diplomad, radoi erazvuiččil sijil, sidä kesken specializacijan mödhe. Vl 1985 sädi muzikannavedijoiden Orazero-gruppad. Vl 1990 hän pästi ičeze ezmäšt studišt al'bomad. Vn 1995 studine al'bom toi Lučanole tetabut.
Kim Riki

Riki Kim (), todesine amerikaine nimi om Riki Kim Li Nili (), korejine — 김 경호 ("Kim Gönhö"); sünd. 19. kezaku 1981, Daiton-lidn, Kanzas, AÜV) om amerikaine model' da doramoiden akt'or korejiženke augotižlibundanke, mugažo ühtneb Suvikorejan televizijan šouihe.
Biografii.
Riki om sündnu pen'he Daiton-lidnha. Hänen tat om irlandine amerikalaine Uil'jam Reimond Nili, mam — Kim Könhui korejiženke augotižlibundanke.
Akt'or om Kanzasan valdkundaližen universitetan pästnikan, openui kändmahas lehtezmeheks vai lobbistaks.
Kanz.
Vspäi 2009 Riki om nainu, muzikteatran Rü Sindzü-aktris om hänen ak. Heil om kaks' tütärt da üks' poig: Teilor-tütär (Kim Therin, om sündnu vl 2011), Ešer Uil'jam-poig (Kim Theoh, sünd. vl 2013) da Ellisen Viktoria-tütär (Kim Thera, sünd. vl 2015).
Radžkumar Punit

Punit Radžkumar (, , ; sünd. 17. keväz'ku 1975, Madras, Tamil Nadu, Indii — kol. 29. reduku 2021, Bangalor, Karnatak, Indii) oli indijalaine ak'tor da fil'manpajoiden pajatai, ezini enamba 60 pajod. Mez' fil'mzihe kannadankel'žiš sädusiš tobjimalaz.
Biografii.
Punit oli sündnu Madras-lidnha Lohit-nimenke, Radžkumar-akt'oran (Singanalluru Puttasvamaja Muthuradžu) da Parvathamma-prodüseran sämižkanzha. Vajehti nimed Punitaks kümnevoččes igäs astrologan nevondan mödhe. Šiva-vell' (sund. 1963) da Raghavendra-vell' (sund. 1968) oma Punital, hö ratas akt'orikš mugažo. Fil'mzihe Punitad kinos ezmäižen kerdan lapsen völ, vl 1976.
Vspäi 1999 oli nainu, Ašvini om hänen ak. Sündutihe kaks' tütärt naimiželos: Drithi-tütär da Vandhita-tütär.
Akt'or koli äkkiližikš südäikeran kurospäi.
Sunž (lidn)

Sunž (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Ingušetijan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmas. Se om tazovaldkundan kahtenz' surtte lidn, mugažo Sunžan rajonan administrativižeks keskuseks (ei mülü sihe vspäi 2017).
Istorii.
Vll 1830−1845 "Kurijürt"-eländpunkt () oli olmas Sunžan oiktal (suvižel) randal. Kavkazižen sodan jäl'ghe kozakad paniba "Sunženskai"-stanican alust () Sunžan hural (pohjoižel) randal vl 1845. Vl 1852 udesnimitihe "Slepcovskai"-stanicaks () sodan vägimehen Nikolai Slepcov-majorjenaralan kanzannimen mödhe. Vl 1939 stanic sai ut oficiališt nint: "Ordžonikidzevskai" (, ).
Ingušetijan sädandan jäl'ghe stanic kändihe röunanverižeks i oli kodikš pagenikoiden täht Čečenijaspäi sodategendoiden aigan. Vn 2015 5. päiväl kezakud kätihe stanicad lidnanvuiččeks žiloks, vn 2016 3. päiväl uhokud nimitihe žilod nügüdläižikš jogen mödhe. Vn 2016 12. tal'vkud Sunž-žilo sai lidnan statusad.
Sunž šingotase sömtegimišton edheotandoil: voisagudtegim, konservtegim, konditerine fabrik.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sunž-jogen hural randal tobjimalaz (Terekan bassein), 320 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Magashasai om 30 km suvipäivlaskmha. Lähembaine lidn om Karabulak kahesas kilometras päivlaskmha. Federaline civiline Magas-lendimport ("IGT / ИНШ / URMS", , 333 tuh. passažiroid vl 2019) sijadase lidnan päivlaskmaižel röunal.
Tobmuz.
Sunž om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Havaš-Bagaudin Sapraliev (tal'vku 2019 — uhoku 2021), Magomet Albakov (tal'vku 2018 — tal'vku 2019), Timur Cičoev (kezaku 2017 — tal'vku 2018). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Ingishan Ozdoev vn 2022 keväz'kuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Rašid Nakostoev (reduku 2020 — keväz'ku 2022), Haron Cečoev (sulaku 2017 — sügüz'ku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 61 598 ristitud, vn 2021 — 62 078 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 65 006 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 70 095 eläjad vl 2009, poleni Čečnän soda lopun tagut.
Rahvahad (enamba 0,9 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): ingušad — 90,1 %, čečenalaižed — 7,5 %, venälaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 1,5 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021, ozutadud rahvahudenke): ingušad — 97,0 %, čečenalaižed — 1,2 %, venälaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 0,1 %, rahvahuden ozutandata — 1,1 %.
Islaman läz 15 pühäpertid ratas lidnas, niiden kesken Keskuzline mečet'. Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert' i Uden Sinain mez'jumalankodi sen alusel (vspäi 2014) oma avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne päivkodid, aluzškol (nomer 2), kahesa keskškolad (nomer 1..8), licei (nomer 1), specialine škol-internat, rajonan lapsiden da norišton sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, rajonan lapsiden da norišton sportškol. Privatine ohjandusen i uziden tehnologijoiden kolledž, valdkundaline lämoipalopäzutajiden kolledž, Islaman institut i Ingušetijan valdkundaližen universitetan (alusenpandud tähä vl 1994) severz'-se korpusoid oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Pestovo

Pestovo () om Venäman lidn Uz'lidnan agjan päivnouzmaižes čogas. Se om Pestovon ümbrikon (edel vn 2023 sulakud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1918 kuti "Pestovo"-raudtestancii jonol Krasnii Holm-lidnaspäi (Tverin agj), nimitihe lähižiden Venälaine Pestovo- i Karjalaine Pestovo-küliden mödhe. Niiden nimituz libui mehen personaližes Pest-nimespäi («petkloine»). Pihto-ded vasttab lidnan kodirandantedištandmuzejanno, om nimetomuden simvolaks venän keles. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1965.
Pestovo šingotase sirdandpertiden i puižiden keradaipertiden tehmižel, mugažo omblendedheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan päivnouzmas, Molog-jogen hural randal tobjimalaz (Volgan bassein), 119 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Surhe Uz'lidnhasai om 263 km päivlaskmha orhal vai 297 km avtotedme, Piterihesai — 360 km lodeheze raudtedme, Moskvhasai — 380 km suvipäivnouzmha raudtedme. Lähembaine lidn om Ustüžn (Vologdan agj) 45 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 50 km avtol.
Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +18,6 C°, kaikiš vilumb om viluku −9,4 C° keskmäiženke lämudenke. Paneb sadegid 645 mm vodes.
Tobmuz.
Pestovo oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 15,09 nellikkilometrad.
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Sen jäl'gmäižed pämehed oliba Dmitrii Kuzin (reduku 2020 — sügüz'ku 2023), Andrei Gazetov (reduku 2016 — reduku 2020). Lidnan Deputatoiden nevondkund om likvidiruidud vn 2024 vilukus, likvidacižen laudkundan ezimez' oli Svetlana Vinogradova vn 2023 redukuspäi. Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2016 elokus, likvidator oli Irina Morozova vn 2015 sügüz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 903 ristitud, rajonan koume nelländest, vn 2021 — 14 032 ristitud. Kaik 15 461 eläjad oli lidnas vl 2017. Vll 1967−2019 lidnan ristitišt vajehtihe 15..16 tuhad eläjid röunoiš i kaikiš suremb oli 16 300 ristitud vl 2000.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 90,0 %, azerbaidžanlaižed — 0,9 %, ukrainalaižed — 0,5 %, uzbekad — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 6,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: koume jumalanpertid i kaks' časounäd. Baptizman loičendpert' om saudud vspäi 2002.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 6), čomamahtoiden škol, sportškol. Borovičin sauvondindustrijan da ekonomikan tehnikuman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Boroviči

Boroviči () om Venäman lidn da lidnankund Uz'lidnan agjan päivnouzmas. Se om agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Borovičin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1495 Derevan pätinan aigkirjas kuti "Borovičin pagast" (), vl 1564 — "Borovičin Riveihut"-torguimiž-radnikžilo (). Vn 1612 uhokus tora Borovičinno tegihe Ročinman i Pol'šanman sodavägiden keskes. Žilo sai lidnan statusad vl 1770, vedihe jarmankoid kahtišti vodes. Vezite kadoti znamoičendad «Moskv — Piter»-raudten sauvondan jäl'ghe vl 1851. "Boroviči"-raudtestancii om sen koumekümnekilometrižen sarakon lopstancijaks Uglovk-žilospäi, radoi passažiroiden täht vll 1876−2012, nügüd' om vaiše jüguiden täht.
Boroviči šingotase sauvondmaterialiden tegimil (lämoinvastaižed tegesed, savič, raudbetontegesed) sijaližel torhudel, kartonfabrikal, sömtegimištol (lihakombinat, maidtegim), mehanižel tegimel (punümbriradai instrument), uksiden i mebel'fabrikoil, mugažo elektrokomponentoiden tegim i bobaižiden edheotand ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Mstan randoil (Il'mjärven bassein), 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Surhe Uz'lidnhasai om 155 km päivlaskmha orhal vai 177 km avtotedme. Lähembaine lidn om Okulovk 35 km päivlaskmha orhal vai 40 km avtol.
Tobmuz.
Boroviči om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Oleg Strigin ("Олег Стрыгин"), radoi vn 2015 sügüz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 53 690 ristitud, rajonan koume nelländest, vn 2021 — 47 883 ristitud. Kaik 50 896 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 69 tuh. eläjid vl 1987.
Ortodoksižen hristanuskondan seičemetoštkümne pühäpertid oma saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän kafedraline päjumalanpert' (om saudud vll 1798−1800), kuz' jumalanpertid, nell' kodipühäpertid i koume časounäd. Pühän Hengen jumalankodi (16. voz'sadaspäi) udessündutase, ühtennimine päjumalanpert' i kaks' jumalanpertid oma siš.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma vižtoštkümne päivkodid (nomer 1, 2, 4, 6 (kaks' adresad), 12, 13, 14 (kaks' adresad), 15 (kaks' adresad), 19, 24, 26..29, 30 (kaks' adresad)), augotižškol (nomer 3), kuz' keskškolad (nomer 1, 4, 7, 8, 9, 11), gimnazii, adaptiruidud škol nomer 1, školanirdpol'žen radon keskuz, čomamahtoiden škol A.K. Lädovan nimed, sportškol.
Borovičin sauvondindustrijan da ekonomikan tehnikum (ende kaivuzkeramine tehnikum), Borovičin agrotegimištoline tehnikum, pedagogine i medicinine kolledžad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Okulovk

Okulovk () om Venäman lidn da lidnankund Uz'lidnan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Okulovkan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1927) da pala.
Istorii.
Okulovk-eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1495 Derevan pätinan aigkirjas kuti Poliščenskii-pagastan pala (). Om raudtestancijaks «Moskv — Piter»-jonon sauvondan jäl'ghe vl 1851. Bumaganfabrik oli enččes. Vn 1928 25. päiväl kezakud kätihe Okulovkad da lähišt "Parahino-Poddub'je"-eländpunktad radnikžiloikš. Vn 1965 12. päiväl vilukud ühtištadihe žiloid i panihe "Okulovk"-lidnaks.
Okulovk šingotase plastmassvalamižtegesiden i gal'vanižkrepindoiden tegimel, «Agrokabel'»-tegimel i mebel'furnituran edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivnouzmas, Peretn-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 39 km pitte, Mstan hura ližajogi, Il'mjärven bassein), 161 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Surhe Uz'lidnhasai om 120 km päivlaskmha orhal vai 140 km avtotedme. Lähembaine lidn om Boroviči 35 km päivnouzmha orhal vai 40 km avtol.
Tobmuz.
Kaik kaks' küläd mülüdas lidnankundha Okulovkan ližaks: Okulovk-külä (23 rist. vl 2010) i Šurkino (385 rist. vl 2010). Lidnankundan pind — 27,44 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Födor Ahmatov radab nevondkundan ezimehen. Edeline ezimez' om Jurii Vezenberg, radoi vn 2015 sügüz'kuspäi. Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2016 uhokus, siš aigaspäi rajonan Administracii tegeb sen velgusidme. Jäl'gmäine lidnan Administracijan pämez' (lidnankundan pämez' sil aigal) oli Väčeslav Kudrävcev, radoi vn 2013 kezakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 464 ristitud, lidnankundan — 12 872 ristitud, rajonan pol'. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 9 949 eläjad. Vl 2017 kaik 10 470 eläjad oli lidnas i 10 848 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19..20 tuh. eläjid vll 1967−1979 (20 tuh. rist. vl 1967).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Aleksandr Nevalaižen jumalanpert' (om saudud vll 1900−1901) i ph. Serafim Sarovalaižen puine časoun' vspäi 2005.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid (nomer 4, 5, 6, 8), koume keskškolad (nomer 1..3), norišton pert', čomamahtoiden škol N.A. Rimskii-Korsakovan nimed, sportškol. Borovičin agrotegimištoližen tehnikuman Okulovkan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Čudovo

Čudovo () om Venäman lidn da lidnankund Uz'lidnan agjan pohjoižes. Se om Čudovon rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
"Čudovo"-eländpunktad mainitasoiš ezmäižen kerdan Uz'lidnan Vodin pätinan aigkirjas vl 1539 kuti "Čudovo Kerestil"- () i "Čudovskai Luk"- () küläd. Kätihe "Jam-Čudovo:ks" «Piter — Moskv»-počtraktal, se läbiti Uz'lidnad. Vll 1849−1851 saudihe «Moskv — Piter»-raudted, i Čudovo šingotaškanzihe raudtežiloks. Vl 1871 raudte ühtenzoiti sidä Uz'lidnanke. Vl 1923 kätihe lidnanvuiččeks žiloks, vn 1937 20. päiväl kezakud anttihe lidnan statusad.
Suren sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (20. eloku 1941 — 29. viluku 1944).
Čudovo šingotase energetižen mašinansauvomižen tegimel, sauvondmaterialiden tegimil (faner, špon, mineraline lämuzizoläcii, raudtebetonšpalad, metallkonstrukcijad), järedal konditerfabrikal i virifabrikal, mugažo cementan tegim om sauvomas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kerest'-jogen hural randal tobjimalaz (Olhavan hura ližajogi), 34 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, «Moskv — Piter»- i «Sur' Uz'lidn — Volhov»-raudtekeskustoil.
Matkad Leningradan agjahasai om 12 km lodeheze, Surhe Uz'lidnhasai om 70 km suvhe kaikil teil, Piterihesai om 118 km lodeheze, Moskvhasai — 532 km suvipäivnouzmha. Lähembaižed lidnad oma Leningradan agjan Lüban' 30 km lodeheze avtotedme vai raudtedme i Kiriši 42 km pohjoižpäivnouzmha orhal, raudtel vai 57 km avtol.
Lidn om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 15 397 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 — 14 302 ristitud. Kaik 14 730 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17..18 tuh. eläjid vll 1989−2005 (18 100 rist. vll 1992−1996).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 68,8 %, čiganalaižed — 7,5 %, ukrainalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 3,1 %, rahvahuden ozutandata — 20,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Kazanin jumalaižen jumalanpert' om avaitud, letihe vll 1904−1906.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, augotižškol (nomer 6), kaks' keskškolad (nomer 1 i 4), "Logos"-gimnazii, čomamahtoiden škol V.S. Serovan nimed. Čudovon tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Vanh Russ

Vanh Russ () om Venäman lidn, lidnankund da kurort Uz'lidnan agjan päivlaskmas. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Vanhan Russan rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt om olmas 11. voz'sadaspäi kuti "Rous" (amuižvenän kelel: "Рѹса") löutud tohesižen kirjeižen mödhe, nimitihe jogen mödhe (nüg. Porus'j). Mainitase aigkirjas ezmäižen kerdan vl 1167. Vll 1199−1201 saudihe varmitest. Lidn šingotihe keitandsolan pramozlal. Vhesai 1552 nimituz oli "Rus" (). Mülüi Ročinman okkupacijan zonha vll 1611−1617, kaik oli vargastadud. Vspäi 1785 šingotase kurortaks. Vl 1878 raudte Uz'lidnaspäi tuli lidnha (om muretud Suren sodan aigan), vl 1894 — «Pskov — Bologoje»-raudte. Lidn sai oficiališt nügüdläšt nimitust 20. voz'sadaspäi, oficialitomišt — 16. voz'sadaspäi.
Vanh Russ šingotase sömtegimišton edheotandoil, ladimensauvomižen «Staroruspribor»-tegimel (gazklapanad i gazpoltimed tegimišton täht), aviakohenduztegimel i himižen mašiništonsauvondan tegimel, mugažo turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižes, Polist'-jogen da sen huran Porus'j-ližajogen () kaikil randoil (Lovatin i Il'mjärven bassein), 25 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Surhe Uz'lidnhasai om 59 km pohjoižhe orhal vai 97 km avtotedme ümbri Il'mjärves. Toine lähembaine lidn om Sol'ci 64 km päivlaskmha orhal vai 79 km avtol.
Tobmuz.
Dubovici- (1 107 rist. vl 2010) i Roščino- (kaikenaigaižeta ristitištota vl 2010) küläd mülüdas lidnankundha Vanhan Russan ližaks. Lidnankundan pind — 34,87 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Aleksandra Džumaeva, radoi vspäi 2005.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 31 809 ristitud, lidnankundan — 32 816 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 lidnan — 27 487 ristitud. Vl 2017 kaik 29 019 ristitud elihe lidnas i 30 081 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 40..41 tuh. eläjid vll 1979−2001 (41 600 rist. vl 1992). Edel 2005. vot lidnan pind oli 24 nellikkilometrad, sid' poleni.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 87,4 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,8 %, rahvahuden ozutandata — 10,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Hristan Eläbzdusen päjumalanpert', nell' jumalanpertid, kaks' časounäd i Spasan Toižetamižen jumalankodi (kaks' päjumalanpertid i kaks' jumalanpertid). Niiden ližaks ühesa jumalanpertid i seičeme časounäd oma pandud mantazole.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne nimitadud päivkodid i edelškolišt palakundad, koume keskškolad (nomer 2, 5, 8), gimnazii, adaptiruidud škol nomer 3, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol S.V. Rahmaninovan nimed, sportškol. Vanhan Russan agrotehnine kolledž i Borovičin medkolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Valdai (lidn)

Valdai () om Venäman lidn da lidnankund Uz'lidnan agjan suvipäivnouzmas. Se om Valdain rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1495 kuti "Valdain selišš" (), nimitihe tahondan da järven mödhe. Žilo sai lidnan statusad vl 1770, sijazihe «Moskv — Piter»-traktal (nüg. M10-trass).
Valdai-lidn šingotase mašiništonsauvomižel (optiž-mehanine tegim, pomptegim) i sömtegimištol (konservtegim, leibäntegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, ühtennimižen järven randan da ülüden päivlaskmas, 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Surhe Uz'lidnhasai om 130 km lodeheze orhal vai 140 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Okulovk 44 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 66 km avtol i Bologoje (Tverin agj) 48 km päivnouzmha orhal vai 66 km M10-trassadme.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +3,5 C°, kezakun-elokun +15,0..+16,6 C°, tal'vkun-uhokun −6,6..−10,0 C°. Ekstremumad oma −47 C° (viluku) i +34 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +3 C°). Paneb sadegid 701 mm vodes, enamba kezakus-redukus (70..85 mm kus), vähemba uhokus (31 mm).
Tobmuz.
Zimogor'je-žilo (804 rist. vl 2016) mülüb lidnankundha Valdain ližaks. Lidnankundan pind — 28,41 km².
Lidnankundan pämez' om Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2016 uhokus, sen jäl'gmäine pämez' oli Jurii Stade vn 2013 redukuspäi. Rajonan Administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 098 ristitud, lidnankundan — 16 983 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 14 074 ristitud. Vl 2017 kaik 14 379 ristitud elihe lidnas i 15 169 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 19 tuh. eläjid vll 1989−1998 (19 800 rist. vl 1996).
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 76,4 %, ukrainalaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 3,1 %, rahvahuden ozutandata — 19,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (vspäi 1744), nell' jumalanpertid i časoun'. Niiden ližaks Iverin Jumalanmaman jumalaižen Pühäjärven mez'jumalankodi om olmas vspäi 1653 järven sarel, kümnes kilometras lidnan keskusespäi avtotedme.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Valdain agrarine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, enzne Valdain servisan da ohjandusen kolledž om mülütadud sihe vspäi 2017.
Pen' Višer

Pen' Višer () om Venäman lidn da lidnankund Uz'lidnan agjan pohjoižes. Se om Penen Višeran rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1843 sauvomha «Moskv — Piter»-raudted i žiloks raudtestancijanno, nimitihe jogen mödhe. Vl 1879 Venäman ezmäine telefonpagin tegihe veimil Piterinke. Žilo sai lidnan statusad vl 1921. Suren sodan aigan lidn oli okkupiruidud penemb mi ühteks kuks (24. reduku − 20. kül'mku 1941).
Pen' Višer šingotase sauvondmaterialiden pästandal (mecümbriradmine) i stökolantegimel (tehnižed tegesed i substancijad), mugažo ventilätortegim, omblend- i mebel'edheotandad ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pen' Višerk-jogen randoil ( 54 km pitte, Olhavan oigedpol'ne bassein), 65 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Surhe Uz'lidnhasai om 65 km suvipäivlaskmha orhal vai 90 km avtotedme. Lähembaine lidn om Čudovo 44 km lodeheze orhal vai raudtel, 70 km avtol.
Tobmuz.
Kaik seičeme pen't küläd mülüdas lidnankundha Penen Višeran ližaks, znamasine om Glutno-külä (117 rist. vl 2020). Lidnankundan pind — 844,35 km².
Lidnankundan Deputatoiden nevondkund kogoneb 15 ezitajaspäi. Lidnankundan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2014 sügüz'kus. Vadim Fadeev radoi sen jäl'gmäižen pämehen vn 2012 keväz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 461 ristitud, lidnankundan — 12 654 ristitud, rajonan koume nelländest, vn 2021 lidnan — 9 996 ristitud. Vl 2017 kaik 11 015 ristitud elihe lidnas i 11 186 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17 620 eläjad vl 1939 i 16 109 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 4), ližaopendusen "Sozvezdije"-keskuz («tähthišt»), čomamahtoiden škol, "Arena MV"-sportškol. Penen Višeran tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Sol'ci

Sol'ci () om Venäman lidn Uz'lidnan agjan päivlaskmas. Se om Sol'cin ümbrikon (edel vn 2020 keväz'kud rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Uz'lidnan aigkirjas vl 1390, eläjad saiba keitandsolad purtkišpäi. "Sol'ci"-raudtestancii om «Piter — Vitebsk»-keskustal vspäi 1904. Posad sai lidnan statusad vl 1914. Edel Toist mail'man sodad mineralveziden kurort sijazihe täs.
Lidn oli okkupiruidud Suren sodan aigan (14−16 i 22. heinku 1941 — 21. uhoku 1944). Torgovanoiden erižpertid da laukad oma kaičenus lidnas. Vl 1975 ühtištadihe lähižid eländpunktoid lidnanke.
Sol'ci šingotase elektrotehnižel «Ellips»-tegimel (magnitveimed, transformatorad, drosselid) i sömtegimištol (leibtegim, maidtegim), mugažo turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Šelon'-jogen hural randal tobjimalaz (, vanh. "Шалонь" 248 km pitte, Il'mjärven bassein), 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Šelon' om laivjogeks lidnaspäi mödvedhe suhusai.
Matkad Surhe Uz'lidnhasai om 72 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 78 km avtotedme. Lähembaine lidn om Dno (Pskovan agj) 40 km suvipäivlaskmha orhal vai raudtel, 60 km avtol. Bombardiruilendimiden Sol'ci-sodail'mbaz om kahtes kilometras pohjoižhe lidnaspäi.
Tobmuz.
Jogol'nik-külä (66 rist. vl 2010) i Dubec-külä (koume eläjad vl 2010) mülüiba lidnankundha Sol'cin ližaks edel sen tühjitandad vn 2020 keväz'kus. Lidnankundan pind oli 39,84 km².
Jäl'gmäine lidnan pämez' (Deputatoiden nevondkundan ezimez') om Igor' Kolesov (kül'mku 2016 — reduku 2020). Lidnan Deputatoiden nevondkund om pästtud radmaspäi vn 2021 sulakus.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 086 ristitud, lidnankundan — 10 155 ristitud, rajonan kaks' koumandest. Vl 2017 kaik 8 995 ristitud elihe lidnas i 9 052 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 900 eläjad vl 1998.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 68,9 %, čiganalaižed — 1,1 %, ukrainalaižed — 1,0 %, vaugedvenälaižed — 0,5 %, armenijalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 25,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Illä-endustajan päjumalanpert' (kivine — 1824−1825) i Jumalanmaman Katken puine jumalanpert' (18. voz'sada), mugažo kaks' časounäd, vanhuskolaižiden loičendpert' om avaitud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 1, 6, 8, 25), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen keskuz, kundoidenkeskeine norišton pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Vanhan Russan agrotehnižen kolledžan Sol'cin filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Holm (lidn, Venäma)

Holm () om Venäman lidn da lidnankund Uz'lidnan agjan suvipäivlaskmas. Se om Holman rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt seižui torguindteil Mustmerennoks, mainitase ezmäižen kerdan vl 1471 kuti "Hol'mov'skii pagast" () Pol'šanman Kazimir IV-kunigahan kožundkirjeižes Uz'lidnanke. Nimitihe korktan kukhan mödhe jogen randal. Posad sai makundan lidnan statusad Pskovan gubernijas vn 1777 3. päiväl elokud. 19. voz'sadal oli tetab sijaližil pramozloil, venehiden da toižiden jogiastjoiden tegmižel.
Äjad pertid oliba muretud täuzin Suren sodan aigan vl 1942, vedihe torategendoid lidnas da sen ümbrištos.
Holm šingotase mecan varhapanendan da ümbriradmižen edheotandoil. Om saven, letken, gravijan i turbhan löudmižsijid lidnan ümbrištos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Lovat'-jogen randoil (Il'mjärven bassein), 65 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan keskuzpala seižub jogen oiktal randal.
Matkad Surhe Uz'lidnhasai om 150 km pohjoižhe orhal vai 200 km avtotedme. Lähembaine lidn om Toropec (Tverin agj) 78 km suvipäivnouzmha orhal vai 95 km avtol.
Tobmuz.
Holm om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Valentina Vitäzeva, radoi vn 2016 sügüz'kuspäi. Lidnankundan Administracijan jäl'gmäine pämez' oli Anatolii Kovalenko (kül'mku 2010 — reduku 2015). Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2015 redukus, nügüd'aigan rajonan Administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 3 830 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 3 214 ristitud. Kaik 3 445 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 6 800 eläjad vl 1913, Suren sodan jäl'ghe — 4 849 ristitud vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 96,0 %, čiganalaižed — 0,9 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 0,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Tihvinan jumalaižen pühäpert' om udessündutadud vll 1991−2003 kivižes olendas. Jumalannägundan päjumalanpert' i nell' jumalanpertid oma pandud mantazole.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' nimitadud päivkodid, keskškol, čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Bagrationovsk

Bagrationovsk (, pol'š. i ; edel 1946. vot — "Preisiš Eilau", ) om Venäman lidn Kaliningradan agjan suvipäivlaskmas. Se om Bagrationovskan lidnümbrikon administrativine keskuz. Valdkundröunzonan režim om väges lidnas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti Tevtonan ordenan zamk-varmitez vl 1325, žilo senno — vl 1336. Se sai lidnan oiktusid vl 1585. Vl 1807 7.-8. päivil uhokud tora tegihe lidnanno Francijan i Venäman-Prussijan sodavägiden keskes. Vl 1866 raudte ühtenzoiti lidnad Königsberganke i Bartenštainanke (nüg. Pol'šanmas, heittihe raudted valdkundröunan rajonas). Suren sodan aigan vn 1945 10. päiväl uhokud Rusked Armii anasti lidnad. Nimitihe venämalaižen Pötr Bagration-jenaralan muštoks — vn 1807 toran sodavejan.
Bagrationovsk šingotase mašiništonsauvomižel (torguind- i vilugoitimmašiništ), sömtegimištol (lihakombinat) i zell'tegimel, mugažo mebel'edheotand radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pol'šanman röunanno, 70 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Pened Langer- i Varškaiterskoje-järved sijadasoiš Bagrationovskas.
Matkad Kaliningradhasai om 37 km pohjoižhe orhal vai 40 km avtotedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Laduškin 36 km lodeheze orhal vai 50 km avtol i Bartošice (Pol'šanma) 17 km suvipäivnouzmha orhal vai avtotedme. «Bagrationovsk — Bezledi»-röunpäličmänendtaho om saudud 300 metras suvipäivnouzmha lidnaspäi.
Tobmuz.
Kaik 87 žilod mülüdas lidnümbrikho Bagrationovskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 1019,88 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 400 ristitud, lidnümbrikon (edel 2016. vot — rajonan) videndez, vn 2021 lidnan — 6 417 ristitud. Kaik 6 409 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 461 eläjad vl 1939 i 7 400 eläjad vll 1998−2001.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,3 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 89,0 %, ukrainalaižed — 3,7 %, vaugedvenälaižed — 3,0 %, armenijalaižed — 0,9 %, saksalaižed — 0,6 %, totarlaižed — 0,5 %, azerbaidžanlaižed — 0,5 %, litvalaižed — 0,5 %, pol'šanmalaižed — 0,3 %, toižed rahvahad — 1,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: phh. Veran, Nadeždan i Lübovin da heiden Sofija-maman jumalanpert' (letihe vll 1993−1997), phh. Borisan da Gleban časoun' (vspäi 2005).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol, čomamahtoiden škol. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Kaliningradas. Vll 1966−1975 KGB:n sodatehnine škol radoi lidnas, vspäi 1975 Bagrationovskan seržantmülükundan škol oli olmas.
Meidzin restavracii

Meidzin restavracii ( "Meidzi Isin"), vai udištez i revolücii, om voziden 1868−1889 reformiden politine, socialiž-ekonomine da sodaäjüz Japonijas.
Zavodihe Meidzin imperatoran (122nz' Mucuhito-imperator, ohjasti 1867−1912) tulendan valdištmele jäl'ghe, sen aigan sögunat (samurajiden ohjanduzkund) vajehtihe imperatoran oiktal tobmudel hänel vahvištadud ohjastusenke. Satusekahad reformad kändiba ičeizoliruidud agrarišt mad mail'man ühteks pävaldkundoišpäi.
Eran nimitusen znamoičend.
"Meidzi" ( «vauktastadud ohjanduz») om Mucuhito-imperatoran nengo (ohjandusen deviz) da eran nimituz, sil aigalpäi nengo om imperatoran elon hätkte. Reformiden voded veiba japonižen verolišt elonmahtod murendusele i päivlaskmaižen civilizacijan satusiden pigustadud juritandale.
Istorii.
Vajehtused augotiba sen tagut, miše Tokugava Josinobu-sögun pörduti tobmut imperatorale ičetahtol. Tokugavan sögunat oli heittud uden ohjastusen pätandan mödhe vn 1868 3. päiväl vilukud. Se ei tulend mel'he erasile mehile, i Rahvahanikoiden soda zavodihe — Bosin-soda («Madrakonan voden soda»), lopihe vn 1869 27. päiväl kezakud. Sen-žo voden 3. päiväl sügüz'kud ohjastuz sirdi pälidnad Kiotospäi Tokioho.
Japonijan modernizacii baziruihe ottud tobmuden jagamižel i mülüi reformiden rivid: administrativine, ohjastusen, armijan, socialine, valdkundmaksoiden, opendusen. Ižanduz i kapitalizman kesksidod šingotaškanziba Evropan ižandusen kartte: vl 1872 saudihe ezmäšt raudted, sauvoškanzihe kivižid pertid da teid.
Jäl'gused.
Reformad veiba ižandusen änikoičendale, no militarizacijale-ki, se vägesti lopuks reformiden hüvüt.
Lähtend izoläcijaspäi mödustihe rahvahidenkeskeižiden kontaktoiden levitamižel. Märitihe valdkundröunad Venämanke, šingotihe sidoid Kitainke i Korejanke. Japonijan sur'oigenuded napriba kacta udes tazooiktusetomid rahvahidenkeskeižid muitkožmusid. Sur'oigenduzkund tirpi kilt, no armijan sauvond abuti valdkundale kaita ripmatomut. Japonii ezišti Päivnouzmaižen Azijan valdkundoid modernizacijas.
Černähovsk

Černähovsk (, , , ; edel 1946. vot — , ) om Venäman lidn Kaliningradan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Černähovskan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud prussijalaižiden "Unsatrapis"-žilon sijas kuti Tevtonan ordenan "Insterburg"-zamk-varmitez vl 1336, lopihe sen sauvomišt vl 1390. Zamkan jändused oma olmas muzejaks. Žilo lidnusenno sai lidnan oiktusid vn 1583 10. päiväl redukud.
Vspäi 1860 om raudtesol'meks, «Berlin — Kaunas»-jono läbiti lidnad. Vl 1936 lidn vastsi Berlinan Olimpiadan läz kaikid raccastuzvoibištelendoid sen tagut, miše vihmad kändiba Berlinan ippodromad požaks. Suren sodan aigan vn 1944 elokus lidn alištui Suren Britanijan il'mvägiden bombardiruindale, i vn 1945 21.-22. päivil vilukud Rusked Armii anasti lidnad. Nimitihe Koumanden Vaugedvenäman frontan Ivan Černähovskii-käsknikan kanzannimen mödhe.
Černähovsk šingotase koditehnikan tegimel, sömtegimištol (konservtegim, konjaktegim, vintegim), mugažo mebel'edheotand i kombisötken tegim ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suvipäivnouzmas, Instruč- (, 101 km pitte) i Angrap- ( 169 km pitte) jogiden ühthejoksmusen Pregolikš randoil, 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kaliningradhasai om 84 km päivlaskmha orhal, 88 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Gusev 27 km päivnouzmha kaikil teil i Ozörsk 29 km suvipäivnouzmha orhal vai 33 km avtol.
Klimat om ven kontinentaline meren klimatan röunal. Voden keskmäine lämuz om +7,7 C°, kezakun-elokun +15,7..+18,1 C°, tal'vkun-uhokun −0,9..−2,2 C°. Ekstremumad oma −35 C° i +39 C°. Paneb sadegid 720 mm vodes, enamba kezakus-elokus (79..80 mm kus), vähemba uhokus (42 mm) i sulakus (38 mm).
Tobmuz.
Kaik 100 žilod da üks' raudtestancii mülüdas lidnümbrikho Černähovskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 1285,75 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 449 ristitud, lidnümbrikon (edel 2016. vot — rajonan) koume nelländest, vn 2021 — 36 128 ristitud. Kaik 36 423 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 43 620 eläjad vl 1939 i 43..44 tuh. eläjid vll 1998−2003 (44 323 rist. vl 2002).
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 86,4 %, ukrainalaižed — 4,5 %, vaugedvenälaižed — 3,4 %, saksalaižed — 1,1 %, litvalaižed — 0,9 %, armenijalaižed — 0,7 %, totarlaižed — 0,5 %, čiganalaižed — 0,5 %, pol'šanmalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud lidnas: Mikoi-arhangelan jumalanpert', ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' (saudihe vll 2009−2014), časoun'. Katoline pühäpert' om olmas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 1 (koume adresad), 4, 5 (kaks' adresad), 7 (kaks' adresad)), viž keskškolad (nomer 1, 3..6), gimnazii (nomer 2), licei (nomer 7), ližaopendusen keskuz, lapsiden muzikškol, čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol, lapsiden da norišton cirkstudii. Pedagogine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks. Mugažo professionaližed kursad ratas, praporššikoiden da mičmanoiden škol om avaitud.
Sur' depressii

Sur' depressii () om voziden 1929−1939 mail'man ekonomine krizis.
Istorii.
Depressijan terav faz oli vozil 1929−1933. Zavodihe AÜV:oiš Nju Jorkan biržan krahaspäi, leviganzi Evropan maihe AÜV:oiden torguindprotekcionizman märiden da jäl'ghižiden vastmäriden kal't.
Krizis kosketi ezikät nenid valdkundoid: AÜV (kaikiš suremb), Kanad, Sur' Britanii, Saksanma, Francii. Kuvastui tegimištoližihe lidnoihe, sauvond lopihe ani täuzin. Söndtavaroiden arvod poleniba 30−40% kacmata produktoiden valamižen maha i näl'gnikoiden kogoihe.
Krizisan süd.
Mail'man ekonomižen krizisan süd:
Jäl'gused.
Suren depressijan jäl'gused:
Gur'jevsk (Kaliningradan agj)

Gur'jevsk (, , pruss.: "Romaw", , ; edel 1946. vot — "Noihauzen", , ) om Venäman lidn Kaliningradan agjan päivlaskmas. Se om Kaliningradan pohjoižpäivnouzmaine ezilidn, Gur'jevskan ümbrikon (vhesai 2022 lidnümbrikon, vll 2008−2014 — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1262 kuti ricariden "Noihauzen"-zamk. Žilo senno oli peneks 19. voz'sadan keskushesai, sid' šingotaškanzihe Königsbergan ezilidnaks. Vl 1889 «Königsberg — Labiau»-raudte läbiti eländpunktad. Suren sodan aigan vn 1945 28. päiväl vilukud Rusked Armii anasti lidnad. Nimitihe NSTÜ:n vägimehen Stepan Gur'jev-majorjenaralan kanzannimen mödhe, pölištui Pillaun šturman aigan.
Gur'jevsk šingotase maižandusen produkcijan ümbriradmižel, sauvondmaterialiden penil edheotandoil i sauvondal, mugažo meblinfabrik radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Gurjevk-jogen (vai sijaline pagin. "Portänk", «mellicjogi», Pregolin oiged ližajogi 27 km pitte) randoil, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kaks' uitod om jogen edel lidnad da sen jäl'ghe mödvedhe («mellicuitod»).
Matkad Kaliningradhasai om seičeme kilometrad suvipäivlaskmha.
Tobmuz.
Kaik 147 žilod mülüdas ümbrikho Gur'jevskan ližaks. Municipaližen ümbrikon pind — 1363 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 431 ristitud, rajonan nelländez, vn 2021 — 26 760 ristitud. Kaik 16 311 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd' lujan migracijan tagut.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,5 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): venälaižed — 88,3 %, vaugedvenälaižed — 3,1 %, ukrainalaižed — 3,0 %, saksalaižed — 1,4 %, totarlaižed — 0,7 %, armenijalaižed — 0,6 %, litvalaižed — 0,5 %, pol'šanmalaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 1,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Voznesen'jan jumalanpert' (om saudud vll 1999−2005) i Uden apostoloiden jumalankodikundan pühäpert' (restavriruidud kirhas) oma avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol nomer 1, klassine škol, lidnan gimnazii, lapsiden da norišton keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Sauvondan da proftehnologijoiden kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks, sen päine palakund sijadase Polessk-lidnas.
Gur'jevsk

Gur'jevsk voib znamoita:
Gusev (lidn)

Gusev (, pruss.: "Gumbinni", , , ; edel 1946. vot — ) om Venäman lidn Kaliningradan agjan suvipäivnouzmas. Se om Gusevan lidnümbrikon (vll 2008−2014 rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1539 kuti kalanpüdajiden "Kulligkemen"-külä (), sid' vn 1558 kirjeižes kuti "Pisserkaim" («külä Pissanjogel»). Voziden 1709−1711 mustmorpošavan jäl'ghe sirdnikad Saksanman ruhtinazkundoišpäi, Avstrijaspäi, Šotlandijaspäi da toižiš Evropan maišpäi tuliba elämhä. Žilo sai lidnan oiktusid vn 1724 25. päiväl semendkud i vhesai 1945 oli Päivnouzmaižen Prussijan päivnouzmaižen polen — Litvan deputacijan administrativižeks keskuseks.
Vl 1770 lidn oli elänu lujas sur'vedes läbi. Vl 1860 «Berlin — Kaunas»-jono läbiti lidnad, vspäi 1908 om raudtesol'meks. Ezmäižen mail'man sodan aigan vl 1914 tora tegihe lidnanno. Suren sodan aigan vn 1945 21. päiväl vilukud Rusttan Armijan 3. Vaugedvenäman frontan sodaväged anastiba lidnad. Nimitihe NSTÜ:n vägimehen Sergei Gusev-kapitanan kanzannimen mödhe.
Gusev-lidn šingotase TV-sandapparatoiden i mikroelektronikan tegimil, pertidensauvondkombinatal i kartonfabrikal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Piss-jogen randoil (, Pregolin bassein), 45 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kaliningradhasai om 110 km päivlaskmha orhal, 115 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Černähovsk 27 km päivlaskmha kaikil teil i Ozörsk 24 km suvipäivlaskmha orhal vai 28 km avtol.
Tobmuz.
Kaik 40 pen't žilod mülüdas lidnümbrikho Gusevan ližaks. Lidnümbrikon pind — 642,66 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 28 260 ristitud, lidnümbrikon (vozil 2008−2014 — rajonan) koume nelländest, vn 2021 lidnan — 29 234 ristitud. Vspäi 1989 lidnan ristitišt om kaikiš suremb i vajehtase 27..28 tuh. eläjid röunoiš (28 542 rist. vl 2012).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 87,6 %, ukrainalaižed — 0,9 %, vaugedvenälaižed — 0,8 %, litvalaižed — 0,4 %, saksalaižed — 0,4 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,1 %, rahvahuden ozutandata — 6,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas (om nell' niid kaikes lidnümbrikos): Jumalanmaman Emäganpäivän (vspäi 1992) i Kaikiden Pühämehiden (vspäi 2016). Lüteranine pühäpert' om avaitud mugažo.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid (nomer 5, 6 (kaks' adresad), 11, 14, 26), koume keskškolad (nomer 1, 3, 5), lapsiden da norišton keskuz, čomamahtoiden škol, sportškol. Gusev-lidnan professionaližen opendusen aluzkundad oma politehnine tehnikum i Agrotehnologijoiden da londusensauvomižen kolledž.