tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Apšeronsk

Apšeronsk () om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan suves. Se om Apšeronskan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1863 kuti "Apšeronskai"-stanic () Venäman armijan Apšeronan polkan sijadusenno, nimitihe polkan mödhe. Kätihe stanicad "Apšeronskii"-radnikžiloks vl 1931, sil-žo aigal sirtihe rajonan keskust sihe (rajon om sätud vl 1928). Suren sodan aigan žilo oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (14. eloku 1942 — 27. viluku 1943). Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1947 nügüdläiženke nimenke.
Apšeronsk šingotaze kuti mecan (sijaližen i Sibirišpäi) da kalan (Piterišpäi, nell' kombinatad) ümbriradai keskuz, mugažo ägehiden tegim om olmas. Produktad mecaspäi oma pilindmaterialad, faner, špon, parket, mülüd.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, Pšeh-jogen randal ( 139 km pitte, Kubanin hurapol'ne bassein), Kavkazan pohjoižel ezimägištol, 203 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnodarhasai om kahesakümne viž kilometrad lodeheze orhal vai 115 km avtotedme. Lähembaine lidn om Hadižensk kaks'kümnes kilometras päivlaskmha avtotedme. "Apšeronskai"-raudtestancii radab sarakol «Armavir — Tuapse»-keskustaspäi, kaidraižuine 37-kilometrine mägiraudte augotase lidnas.
Tobmuz.
Kaik koume futorad mülüdas lidnankundha Apšeronskan ližaks. Lidnankundan pind — 219,22 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Sergei Ivaščenko (kül'mku 2017 — kezaku 2021). Lidnankundan Nevondkund om pästtud radmaspäi vn 2016 sügüz'kus.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 225 ristitud, lidnankundan — 41 536 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 lidnan — 40 289 ristitud. Kaik 40 016 ristitud elihe lidnas i 41 409 ristitud kaikes lidnankundas vl 2018. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om 39..40 tuhad eläjid vspäi 2002 (40 349 rist. vl 2016).
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 86,1 %, armenijalaižed — 7,7 %, ukrainalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 4,0 %, rahvahuden ozutandata — 0,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalanmaman Katken jumalanpert', Kaiken Venäman Tihon-patriarhan jumalanpert', i «Kall'kinged sein»-jumalaižen naižjumalankodi (ühtennimine päjumalanpert', kaks' jumalanpertid, kaks' časounäd). Armenižen jumalankodikundan «Surb Gevorg»-pühäpert' om avaitud. Protestantizman kaks' pühäpertid oma letud (baptizm, seičemenden päivän adventistoiden jumalankodikund).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Apšeronskan avtotransportan da servisan tehnikum i mechoz-tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Belorečensk

Belorečensk (, "Belorečensk") om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan keskuzpalan suves. Se om Belorečenskan rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha.
Istorii.
Čerkesalaižiden Šithal-eländpunkt () oli olmas Belorečenskan sijas edel 19. voz'sadan kahtent palad.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Kubanin kozakoil kuti maine lidnuz i "Belorečenskai"-stanic () vl 1862. Vl 1910 «Armavir — Tuapse»-raudtejono läbiti stanicad, i se šingotaškanzihe teravas. Stanic sai lidnan statusad vn 1958 28. päiväl semendkud nügüdläiženke nimenke. Vozil 1979−2005 lidn alištui agjan tobmudele oikti.
Belorečenskan ižandusen päsarakod oma himine (mineraližheretusiden tegim), sömtegimišt (südäiveded, konditerine fabrik, voitegim, kombisötken tegim, leibtegim), sauvondmaterialad (raudbetontegesed), raudtetransportan edheotandad i meblin tehmine.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaiženno röunanno, Vaugedjogen oiktal randal (, Kubanin hurapol'ne bassein), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Adigejan Tazovaldkundan röunhasai om kuz' kilometrad päivnouzmha i nell' kilometrad suvhe, Krasnodarhasai om 75 km päivlaskmha orhal vai 100 km avtotedme. Lähembaine lidn om Maikop (Adigejan pälidn) kaks'kümnes kilometras suvipäivnouzmha orhal, raudtedme vai avtotedme.
Tobmuz.
Belorečensk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Aleksandr Šapovalov (keväz'ku 2017 — viluku 2019). Lidnan nevondkundan ezimez' om Gennadii Kardašin vn 2024 redukuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Filipp Kondrat (reduku 2019 — reduku 2024), Aslan Ciku (radoi vn 2019 redukuhusai). Kaik rahvaz valičeb nevondkundan 35 ühtnijad videks vodeks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 53 892 ristitud, vn 2021 — 55 870 ristitud. Kaik 52 264 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 60 tuhad eläjid vl 1996.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 84,1 %, armenijalaižed — 9,9 %, ukrainalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 4,1 %, rahvahuden ozutandata — 0,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma saudud: kaks' jumalanpertid i koume časounäd. Armenižen jumalankodikundan pühäpert' om avaitud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..5, 7..11, 13, 14, 16, 17), augotižškol (nomer 39), seičeme keskškolad (nomer 1, 2, 3, 5, 8, 9, 68), gimnazii, sädamižen keskuz, muzikškol, "Junost' "-sportškol («Nor'aig»).
Professionaližen opendusen aluzkundad: industrialiž-tehnologine tehnikum (valdkundaline), kooperativine tehnikum (privatine), biznesan da oiktusen tehnikum (privatine), medicinine kolledž (valdkundaline).
Gul'keviči

Gul'keviči () om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan päivnouzmas. Se om Gul'kevičin rajonan administrativine keskuz (vll 1935−1963 i vspäi 1980) da üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1875 15. päiväl heinkud Gul'keviči-žiloks ühtennimiženno raudtestancijanno «Rostov Donal — Vladikavkaz»-keskustal, nimitihe lähižen uman pidajan — Venäman imperijan Nikolai Gul'kevič-valdkundmehen kanzannimen mödhe. Kätihe radnikžiloks vl 1959. Žilo sai lidnan statusad vn 1961 21. päiväl heinkud.
Gul'keviči šingotase sauvondtegesiden edheotandoil (raudbetontegesed — teapakod, vajad, betonblok; silikatsavič, trotuarapakut, terazkonstrukcijad), sömtegimišton (leibtegim, trahmalan pästand) keskuseks, maižanduzrajon ümbärdab sidä.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižes, Kuban'-jogen hural randpolel, vides kilometras jogespäi, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
«Kavkaz»-avtote ümbärdab lidnad vides kilometras suvipäivlaskmpolespäi. Matkad Krasnodarhasai om 140 km päivlaskmha orhal vai 165 km avtotedme. Lähembaine lidn om Kropotkin kaks'toštkümnes kilometras lodeheze orhal, raudtedme vai avtotedme.
Tobmuz.
Maikopskoje-žilo (4106 rist. vl 2010) i Lebäžii-futor (181 rist. vl 2010) mülüdas lidnankundha Gul'kevičin ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Aleksandr Šišikin (reduku 2017 — kezaku 2018) i Aleksandr Goroško (kezaku 2018 — reduku 2021). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Aleksandr Čerevko vn 2010 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 35 244 ristitud, vn 2021 — 33 357 ristitud. Vl 2018 kaik 34 236 ristitud elihe lidnas i 38 453 ristitud kaikes lidnankundas, rajonan kaks' videndest. Vll 1996−2020 lidnan ristitišt oli kaikiš suremb i vajehtihe 34..35 tuhad röunoiš (35 300 rist. vl 2001).
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,8 % vl 2010): venälaižed — 92,8 %, armenijalaižed — 2,1 %, ukrainalaižed — 1,7 %, saksalaižed — 0,8 %, toižed rahvahad — 1,9 %, rahvahuden ozutandata — 0,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican pühäpert' om avaitud lidnas, saudihe vll 1994−2008 i pühästadihe vl 2011. Se om uz' Stroican pühäpert', vanh oli poukahtadud vl 1980.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 8, 13..16, 19, 28, 29, 52), viž keskškolad (nomer 1..4 i 7), lapsiden da norišton sädamižen šingotesen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol nomer 1.
Gul'kevičin sauvondtehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks. Tedon aluzkund om Saharsvöklan da saharan tedoinstitutan Pohjoižkavkazan palakund.
Hadižensk

Hadižensk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan suves, sen Apšeronskan rajonas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kozakoil vl 1864 kuti "Hadiženskai"-stanic () čerkesalaižiden tactud Hadiži-aulan sijas. Vl 1909 löutihe kivivoid stanicanno, i ristitišt ližadui teravas. Kätihe stanicad "Hadiženskii"-radnikžiloks edel 1936. vot. Žilo sai lidnan statusad nimen nügüdläiženke variantanke vn 1949 28. päiväl sügüz'kud.
Hadižensk šingotase sömtegimišton (oluden tegim, sijaližen mineraližen veden butiliruind), mašinansauvomižen tegimel (burauduzmašiništ, metalližkonstrukcijad, modul'pertid) i kivivoin samižen edheotandoiden keskuseks. Vspäi 1953 lidn om mineraližen veden kurortaks jodan da broman mülündanke. Ende leibänkombinat radoi mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan lodehes, Pšiš-jogen muugotil randoil (, Kubanin hurapol'ne bassein), Kavkazan pohjoižel ezimägištol, 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Apšeronsk-rajonkeskushesai om kaks'kümne kilometrad päivnouzmha avtotedme, Krasnodarhasai — 80 km lodeheze orhal vai 110 km avtotedme.
Tobmuz.
Kaik koume futorad mülüdas lidnankundha Hadiženskan ližaks. Lidnankundan pind — 203,56 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Feliks Kravcov (viluku 2011 — sulaku 2018). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Artur Tatulän vn 2019 redukuspäi, hän-žo radoi edel vn 2018 elokud. Edeline Nevondkundan ezimez' om Tat'jana Sulimenko (eloku 2018 — reduku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 579 ristitud, lidnankundan — 22 585 ristitud, vn 2021 lidnan — 22 094 ristitud. Vl 2018 kaik 22 468 ristitud elihe lidnas i 23 482 ristitud kaikes lidnankundas, rajonan kaks' ühesandest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 22 733 eläjad vl 2016.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 80,1 %, armenijalaižed — 6,9 %, ukrainalaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 10,9 %, rahvahuden ozutandata — 0,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma saudud lidnas 1990-nziš vozišpäi: ph. Jurgii-vägestusenkandajan i Illä-endustajan, mugažo ph. Anastasija Sol'midenpätai-moknikan kolonijan territorijal. Protestantizman koume pühäpertid oma avaitud (baptizman kaks' i seičemenden päivän adventistoiden jumalankodikundan üks' pühäpert').
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid (nomer 2, 3, 5, 19, 20, 23, 24), koume keskškolad (nomer 7, 13, 24), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, čomamahtoine škol, "Start"-sportškol.
Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Transport.
Avtobusad (viž maršrutad lidnas i viž ezilidnoihe) da ezilidnelektrojonused oma kundaližeks transportaks lidnas i rajonas. Avtostancii i "1811. km"-raudteplatform sijadasoiš lidnas.
"Hadiženskai"-raudtestancii om Stancionnii-žilos kahtes kilometras päivlaskmha lidnaspäi «Armavir — Tuapse»-keskustal.
Hul Purde

Hul Purde () om Venäman lidn Krasnodaran randan keskuzpalan suvipäivlaskmas. Se om municipaližen «Hul Purde-lidn»-ühtnikan da lidnümbrikon administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Edel 19. voz'sadan kahtent pol't adiglaižiden "Psifab"-aul ( «hul vezi») oli necil sijal. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1864 kuti lebutaho-kurort, saudihe sodaläžundkodid, kül'bendsijad da puištod. Vn 1965 11. päiväl kül'mkud kurortine žilo sai lidnan statusad.
Mineralveden butiliruindan tegimed, turistad, lebuntahtnikad, meblin tehmine, kivivoin samižen sarak šingotadas Hul Purde-lidnad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan päivlaskmas, Kavkazan ezimägištonno, Psekups-jogen randoil ( 146 km pitte, Kubanin hura ližajogi), 70 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnodarhasai om vižkümne kilometrad pohjoižhe avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Adigeisk (Adigejan Tazovaldkundan pälidn) 35 km pohjoižhe niil-žo teil.
Klimat om ven subtropižen nepsan vönen pirdoidenke. Voden keskmäine lämuz om +12,2 C°, kezakun-elokun +20,6..+23,1 C°, vilukun-uhokun +1,7..+2,1 C°. Ekstremumad oma −29 C° i +38 C°. Paneb sadegid 895 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba kül'mkus-vilukus (89..101 mm kus).
Tobmuz.
Kaik 30 eländpunktad mülüdas lidnümbrikho Hulan Purtken ližaks: kahesa stanicad, 13 žilod da ühesa futorad, ühtenzoittas niid seičemeks küläümbrikoks. Lidnümbrikon pind — 1766,5 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Municipaližen «Hul Purde-lidn»-ühtnikan (lidnümbrikon) edeližed Administracijan pämehed oma Aleksandr Kil'gankin (kül'mku 2018 — sulaku 2021) i Ivan Fedorovskii (kezaku 2015 — reduku 2018). Lidnümbrikon Nevondkundan ezimez' om Vladimir Jerohin vn 2020 redukuspäi. Edeline Nevondkundan ezimez' om Aleksandr Korobka (kül'mku 2017 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 126 ristitud, lidnümbrikon — 57 289 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 40 903 eläjad, lidnümbrikon — 66 282 eläjad. Vl 2018 kaik 37 475 ristitud elihe lidnas i 66 008 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd', lidnümbrikon oli 69 702 eläjad vl 2020.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4 % vl 2010): venälaižed — 83,4 %, armenijalaižed — 5,9 %, ukrainalaižed — 2,5 %, adiglaižed — 0,6 %, totarlaižed — 0,5 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, saksalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,0 %, rahvahuden ozutandata — 4,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (letihe vll 1995−2009) i Jumalanmaman Iveronan jumalaižen časoun'.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme päivkodid (nomer 1..5, 8, 16), nell' keskškolad (nomer 1..4), lapsiden sädamižen keskuz, lapsiden da norišton sportškol.
Hulan Purtken medicinine kolledž i tehnologine tehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Transport.
"Hul Purde"-raudtestancii radab vspäi 1978, sijadase jogen hural randpolel, «Krasnodar — Tuapse»-keskustal. «Don»-avtote (M4-trass) läbitab lidnan hurarandališt palad.
Avtobusad da ezilidnelektrojonused ühtenzoittas lidnad ümbrištonke.
Korenovsk

Korenovsk () om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan keskuses. Se om Korenovskan rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti "Korenovskai"-stanic vl 1794. Se sai lidnan statusad vl 1961, nimitihe nügüdläižikš.
Korenovsk šingotase sömtegimištol: maidon konservkombinat (maidkonservad, maidproduktad, jähine), saharan tegim, oluden tegim, kuivatud rahtmaidon (maidveden) tegim, lindfabrik, elevator i «Agro-Kompleks»-lihamaidkombinat ratas lidnas. Om sauvondan edheotandoid. Lidn om maižanduzrajonan keskuseks (villän i maploduiden kazvatuz, živatvodind). Topografijan sodapalakund om lidnan röunoiš.
Geogarfijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmas, Hura Beisužok-jogen ( 161 km pitte, Azovmeren bassein) hural randal tobjimalaz, 40 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Krasnodaran röunhasai om kuz'kümne kilometrad suvipäivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Ust'-Labinsk 30 km suvipäivnouzmha orhal i Timašovsk 40 km lodeheze orhal.
Tobmuz.
Kaik kaks' žilod i kaks' futorad mülüdas lidnankundha Korenovskan ližaks. Lidnankundan pind — 32,45 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Jevgenii Pergun (2012 — tal'vku 2018). Lidnankundan Nevondkundan ezimez' om Jevgenii Delänidi vn 2011 keväz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman ravahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 41 166 ristitud, vn 2021 — 41 826 ristitud. Vl 2017 kaik 41 823 ristitud elihe lidnas i 43 264 ristitud kaikes lidnankundas. Vll 1996−2017 ristitišt vajehtihe 40..41 tuhad röunoiš (41 876 rist. vl 2016). Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 42 418 eläjad vl 2020.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 91,5 %, armenijalaižed — 3,0 %, ukrainalaižed — 1,9 %, toižed rahvahad — 2,4 %, rahvahuden ozutandata — 1,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž jumalanpertid i Jumalanmaman Emäganpäivän naižjumalankodi oma kaičenus i saudud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 6, 11, 13, 24, 38, 39, 42, 43), seičeme keskškolad (nomer 1..3, 17..20), ehtal'ne škol, rajonan lapsiden čomamahtoižen sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol nomer 1.
Korenovskan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
«Don»-avtote (M4-trass) mäneb lidnan lodehližedme röunadme.
"Korenovsk"-raudtestancii sijadase «Krasnodar — Volgograd»-keskustal. Punolendimiden polk baziruiše sijaližel lendimportal, om restavriruidud vodele 2021.
Krimsk

Krimsk () om Venäman lidn da lidnankund Krasnodaran randan päivlaskmas. Se om Krimskan rajonan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1862 kuti "Krimskai"-stanic (). "Krimskai"-raudtestancii ("Крымская") radaškanzi vl 1888. Stanic sai lidnan statusad vl 1958 nügüdläiženke nimenke. Lidn eli läbi sur'vedes vn 2012 7. päiväl heinkud 200-millimetrižen valegen jäl'ghe.
Krimsk šingotase sömtegimišton (vintegim, jauhon edheotandad) i sauvondmaterialiden edheotandoiden lidnaks (savič, beton), pakuitesen tehmižel polipropilenaspäi i stökolmülüiden tegimel. Lidn om äiprofil'žen maižanduzrajonan keskuseks. Kazmusiden selekcijan kaks' keskust ratas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmas, Adagum-jogen muugotil randoil ( 66 km pitte, Kubanin hura ližajogi), 24 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Kavkazan ezimägištonno.
Matkad Krasnodarhasai om sada kilometrad päivnouzmha orhal. Lähembaine lidn om Abinsk kümnes kilometras suvipäivnouzmha orhal, raudtedme vai avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline neps, subtropižen röunal. Voden keskmäine lämuz om +13,2 C°, kezakun-elokun +20,4..+24,1 C°, tal'vkun-uhokun +3,3..+5 C°. Ekstremumad oma −28,8 C° i +41,5 C°. Paneb sadegid 975 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba vilukus (98 mm) i redukus-kül'mkus (102..111 mm kus), vähemba sulakus-semendkus (71 mm kus), heinkus (65 mm) i elokus (71 mm).
Tobmuz.
"Verhneadagum"-futor (266 rist. vl 2010) mülüb lidnankundha Krimskan ližaks. Lidnankundan pind om 47,04 km².
Lidnankundan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Aleksandr Semko, radoi vn 2017 vilukuhusai. Lidnankundan Nevondkundan ezimez' om Vladimir Isačenko vn 2006 keväz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 57 382 ristitud, vn 2021 — 54 597 ristitud. Kaik 57 254 eläjad oli lidnas vl 2017. Vll 1996−2020 lidnan ristitišt vajehtui 56..58 tuhad eläjid röunoiš. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 58 128 eläjad vl 2012.
Rahvahad (enamba 1 % vl 2010): venälaižed — 83,0 %, armenijalaižed — 3,6 %, ukrainalaižed — 2,4 %, totarlaižed — 2,3 %, grekalaižed — 1,8 %, assirijalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 4,8 %, rahvahuden ozutandata — 0,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell'toštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 1..4, 6, 7, 11, 12, 14, 17..19, 21, 35), kahesa keskškolad (nomer 1..3, 6, 9, 20, 24, 25), gimnazii nomer 7, Kubanin kozakoiden kadetkorpusan Babič-atamanan Krimskan filial, ehtal'ne škol, škol-internat, lapsiden da norišton sädamižen šingotesen keskuz, čomamahtoiden škol, koume sportškolad (nomer 1, 2 i Krimskan).
Krimskan tehnine kolledž i Krimskan industrialiž-sauvondtehnikum oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Amuine Grekanma

Amuine Grekanma ( "Hellás" «Ellad», Grekanman nimituz nügüd'-ki) oli Amuižen mail'man civilizacii nügüdläižen Grekanman territorijal: Balkanan pol'saren suvi i Egeižen meren basseinan sared päpaloin. Oli olmas läz üht tuhad vozid. Sädi kolonijoid Keskmeren kaikedme randištodme. Valatoiti lujas Rimalaižen imperijan šingoteshe. Vizantijan imperii kändihe Amuižen Grekanman jäl'ghetulijaks.
Territorii oti kuivman tuhandest, no Man kümnendez ristituid eli Amuižes Grekanmas. Amuižgrekan mifologii oli kul'turan aluseks.
Istorijan pordod.
Jagadas Amuižen Grekanman istorijad koumeks pordoks:
Amuine Rim ališti Grekanmad 2. voz'sadan EME aigan i kändi Ahai-provincijaks, Afinad kaičiba joudjaližen lidnan oiktust. «Grekalaižed»- i «Grekanma»-nimitused sünduiba niiden rimalaižiš nimitusišpäi.
Kuressaare

Kuressaare (mugažo estin kelel «kur'giden sar'», edel 1917 vot , vll 1952−1988 oficialine nimituz oli "Kingisepp", ) om Estinman lidn valdkundan suvipäivlaskmas. Se om Saare-makundan administrativine keskuz da üks'jäine lidn, valdkundan kaikiš päivlaskmaižemb lidn. Edel vn 2017 redukud lidn oli erine municipalitet, nügüd' mülüb Saaremaa-volostihe (sar' kogonaz).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1154. Mainitaškanzihe vspäi 1381. Om olmas makundan keskuseks lidnan oiktusidenke vs 1563 semendkun 8. päiväspäi Danijan palaks. Vll 1645−1721 lidn mülüi Ročinmaha, sid' Venäman imperijha vhesai 1917. Lidnut šingotaškanzihe üläkundan kurortaks. Nevondkundaližen aigan nimitihe estilaižen Viktor Kingisepp-kommunistan kanzannimen mödhe kut hänen kodilidn, Venäman Kingisepp nimitase hänen-žo oiktastuseks tähäsai.
Kuressaare eläb sömtegimištol (oludtegim i lihan ümbriradmine), elektromäričimen andmusiden radiooigendusen südäimen «Incap»-tegimel, likutimvenehiden edheotandal, meriportal i turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Saaremaa-saren suvirandal, Rigan lahten lodehližel randal, 5 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Roomassaare-meriport om saudud ühtennimižel pol'sarel i lidnrajonal. Matkad Tallidnhasai om 216 km pohjoižpäivnouzmha avtotel pol'časuiženke ehtatimenke Moonzundan sal'men kal't.
Eläjad.
Vn 2011 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 166 ristitud, nügüdläižen volostin läz kaht videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16 166 eläjad vl 1989.
Rahvahad (enamba 0,4% vl 2011): estilaižed — 97,68%, venänikad — 1,21%, toižed rahvahad — 1,11%.
Eifelin čuhunduz

Eifelin čuhunduz ( [tu.ʁ‿ɛ.fɛl]) om terasine čuhunduz Parižan keskuzpalas, lidnan kaikiš znamasižemb simvol i sen kaikiš korktemb sauvuz. Korktuz om 324 metrad udenke antennanke (vspäi 2010).
Čuhunduz om saudud vll 1887−1889 Sen-jogen hural randal, vn 1889 Mail'man ozutelendan täht kuti pordaigaline sauvuz, ozutelendan tulendan bembelüläh, Suren francižen revolücijan sadavoččele jubilejale. Arhitektor — Stefan Sovestr. Om nimitadud Güstav Eifel'-konstruktoran kanzannimen mödhe, hän nimiti čuhundust «300-metrižeks čuhunduseks» ("tour de 300 mètres"). Se om kaikiš paksumb rižatud i fotografiruidud maksline mel'heižtaho mail'mas. Vl 2006 kaik 6 719 200 ristitud oli čuhundusel, 6,91 mln vl 2015, kaikes istorijas (edel vn 2008 zavodindad) — 236 445 812 ristitud.
Kaik koume žirud i kahesa liftad oma čuhunduses. Sauvuz oli kaikiš korktemb mail'mas vhesai 1930, Nju Jorkan Kraisler Bilding kändihe rekordižeks. Čuhundusen ühthine veduz om 10 100 tonnad, om saudud betonalusel. Köläidused ei ületagoi 15 santimetrad parangoil torokan aigan. Jäb rosttumatoman sauvondmujun krepindan tagut, kävutadas 57 tonnad seičemeks vodeks.
Empair Steit Bilding

Empair Steit Bilding () om 103-žiruine üläkorged pert' Nju Jork-lidnan keskuzpalan pohjoižes, Manhetten-sarel (AÜV). Valdkundan i mail'man kaikiš korktemb pert' vll 1931−1970, Nju Jorkan kaikiš korktemb pert' vll 2001−2012. Nügüd'aigan se om koumanz' kortte AÜV:oiš. Adres om Videnz' avenü, 350.
Istorii.
Sauvuz om projektiruidud «Shreve, Lamb and Harmon»-kompanijal. Pert' om saudud ar-deko-stiliš, letihe vll 1929−1931. Nimitihe Nju Jork-štatan närituznimen mödhe ( «imperine štat»). Sauvond maksoi US$41 mln (US$629 mln vn 2014 arvoil). Pert' om sätud neniš päsauvondmateriališpäi: teraz, alüminii, beton, ozrikkivi, mouckivi.
Vaumičendan jäl'ghe andoihe kortomha kaikid honusid kümnes vodes Suren depressijan tagut. Pert' kändihe sal'hekahaks sen ezmäižen täuden möndan jäl'ghe vl 1951.
Ümbrikirjutand.
Üläkorged pert' mülüb AÜV:oiden muštnikoiden nimikirjuteshe vn 1986 kezakuspäi. Honused kävutasoiš ofisoikš, niiden ühthine pind om 208 879 m².
Pertin katusen korktuz om 381 m, ühthine korktuz — 443 m (vspäi 1951). «Empair Steit Bilding» oli mail'man kaikiš korktembaks sauvuseks vll 1931−1954, pertikš — vhesai 1970. Sauvuz om 129 m levette. Kaik 73 liftad ratas pertiš.
Järvenpää

Järvenpää (mugažo suomen kelel, virktas [ˈjærʋemˌpæː]; ) om Suomenman lidn valdkundan suves. Se sijadase Udenma-agjan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, valdkundan 25. lidnankund eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase 18. voz'sadan "Järvenpää"-usadibaks hebonvodindfermanno, Tuusulan küläks. Vl 1862 «Hel'sinki — Hämenlidn»-raudtekeskust läbiti küläd, i saudihe "Järvenpää"-raudtestancijad. Vspäi 1951 oli erižeks municipalitetaks torguzlidnan oiktusidenke (), vl 1967 kändihe täudeks lidnaks (suom. "kaupunki").
Järvenpää-lidn šingotase vaumitud «Fortum»-kompanijal järedal lämuzelektrokeskusel (radab pujändusil), veičiden tehmižel, logistikan keskusel i muzikistorijan turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tuusulanjärven (5,9 km²) pohjoižel randal.
Matkad Vantaahasai om kaks'kümne kilometrad suvhe (rahvahidenkeskeine lendimport), Hel'sinkihesai — 30 km suvhe avtotel vai raudtedme. Röunatab Tuusulan külämunicipalitetanke suves, päivlaskmas i pohjoižes. Lähembaine lidn om Kerav vides kilometras suvhe.
Voziden 2019 i 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 39,93 km², sidä kesken kuivma — 37,54 nellikkilometrad, sokaz ma otab 2,39 km².
Tobmuz.
Järvenpää jagase 25 nimitadud lidnrajonaks (üks'lugu ). Lidnan municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Olli Naukkarinen (uhoku 2018 — 2022), Erkki Kukkonen (radoi vll 1993−2018).
Eläjad.
Vl 1980 lidnan eläjiden lugu oli 23 281 ristitud, vl 2000 — 35 915 ristitud, vl 2010 — 38 680 ristitud, vl 2020 — 44 455 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Lidn om Suren Hel'sinkin magaduzrajonaks, i sen ristitišt ližadub kaikel vodel. Znamasine tatarankel'ne sebr eläb, mečet' om olmas vspäi 1943.
Vn 2016 andmusiden mödhe suomen kel' oli mamankeleks 94,0 % täht lidnalaižišpäi, ročin kel' — 1,0 %, toižed keled — 5,0 %.
Bismark Otto fon

Otto fon Bismark-ruhtinaz (vspäi 1871) ( [ˈɔtoː fɔn ˈbɪsmark]), täuz' nimi Otto Eduard Leopol'd fon Bismark-Šönhauzen, Gercog cu Lauenburg (; sünd. 1. sulaku 1815, Šönhauzen-kund, Prussii — kol. 30. heinku 1898, Fridrihsru-usadib, Germanijan imperii) oli Germanijan imperijan ezmäine pämez' (kancler, keväz'ku 1871 — keväz'ku 1890) «raudaine kancler»-närituznimenke i Prussijan röunantagaižiden azjoiden ministr (1862−1890). Mez' oli Evropan ühtnendoiden balansan polenpidajan politikas.
Biografii.
Fon Bismark openui Göttingenan universitetas, sai juristan professijad. Radoi Prussijan diplomatan vll 1851−1862. Ühtenzoiti Germanijad planan mödhe. Kut ministr dominirui Germanijan i Evropan azjoiš. Arvosteli ičeze jäl'ghetulijoid i muga jätksi politišt elod. Kirjuti memurarid ičeze lähtendad erindha jäl'ghe, tomad 1 i 2 oma pästtud vl 1898, tom 3 — vl 1921.
Bismarkan aigan uz' saksalaižed-rahvaz sündui. Ezmäine kancler vahvišti Germanijan socialižen holitusen sistemad. Edel Ezmäšt mail'man sodad edestihe hänen ohjandusen aigad hüväks, panihe muštnikoid. Sen sodan jäl'ghe kritikuihe Bismarkad lähtendan demokratijan ohjandimišpäi tagut.
Pereh.
Kancler oli nainu, Johanna fon Puttkamer (1824−1894) oli hänen üks'jäine ak vll 1847−1894, abuti mužukale tehta kar'jeran. Koume last sünduihe naimiželos: Maria-tütär (1848−1926, cu Rancau-kanzannimenke naimiželos), Gerbert-poig (1849−1904) i Vil'hel'm-poig (1852−1901).
Bolobolk

Bolobolk voib znamoita neniden kazmusiden erikod:
Kitajan kel'

Kitajan kel' (suližen paginan ičeze nimituz: verol. 漢語 / kebn. 汉语 "hanjui", pin'jin': "hànyǔ" «Han'(-rahvahan) kel'»; kirjutandpaginan ičeze nimituz: 中文 "čžunven' ", pin'jin': "zhōngwén" «kitajan kirjkel'») om valdkundkel' Kitaiš, Singapuran i ÜRO:n üks' oficialižiš kelišpäi. Se om sino-tibetižen kel'kanzan üks' kahtes sarakospäi, Kitain rahvahan kel'.
Pagižijoiden lugu kaikes mirus om läz 1,3 mlrd ristituid (2016). Erištadas paginoiden 10 gruppad, pohjoižed paginad oma literaturižen kelen aluseks.
Istorii i normativine kel'.
Kitajan kel' om üks' kaikiš amuižiš eläbiš kelišpäi. Sen kirjkel' om kaikiš amuižemb kävutadud keskes nügüd'aigan. Japonan i korejan keled ottas kävutamižhe kitajan kirjkelen ijeroglifoid. Kel'korpusan kaikiš vanhembad dokumentad oma 14.-11. voz'sadoiden EME arboindkirjutesed todud andaks živatoiden luil i katussamboiden katusil.
Normativine kitajan kel' om erazvuitte valdkundoidme da specialižidme territorijoidme, no erinend om pen' niiden keskes. Kitajan norm nimitase 普通话 "putunhua", Singapuran — 华语 "huajui". Honkongan i Taivanin norm om 国语 "gojui", se kävutab veroližid ijeroglifoid.
Ümbrikirjutand.
Voib lugeda ijeroglifad erazvuiččikš sen sijadusen tekstas mödhe. Teta koume tuhad ijeroglifoid om täudub el'gendamha lugendlehtesid i aiglehtesid specializacijata. Ijeroglifoiden üläühthine vajehnik (中華字海 "Čžunhua czihai" «kitajan ijeroglifoiden meri») mülütab 85 568 ijeroglifad vn 1994 pästandas.
Parfenon

Parfenon ( "Parfenon" «neižne», «puhtaz») oli Amuižen Grekanman Afiniden Akropolin päine greciizman pühäpert'. Om saudud lidnan da kaiken Attikan koskmatoman Afina-neiččen-kaičijan oiktastuseks ().
Ümbrikirjutand.
Pühäpert' sijadase mramorižel stilobatal (ühthižel alusel korktemb man pindad) 69,5 m pitte i 30,9 m levette. Pertin südäin 59 × 21,7 metrad om peittud kolonniden taga 10,4 m kortte. Kaik oli 48 kolonnad — kahesa molembil ocseinil i 17 kül'gseinil. Katuz kogoni mramorižiš paloišpäi mugažo.
Kaks' zalad oma pühäpertiš erigoittud tulendoidenke: päivnouzmaine zal (cell) Afinan kuvapatshanke i penemb surudel päivlaskmaine zal (opistodom) nellänke surenke kolonnanke südäimes. Zalad ühtenzoittas kahtel penel uksel.
Istorii.
Sauvuz om sätud sijaližes penteližes mramoraspäi vll 447−438 EME enččiden mugoižiden sijas. Paneg mäni sauvondsegoiteseta, vaiše kinktas pandud blokoišpäi. Elokaz sauvomine jätkustui grekiž-persižiden sodoiden lopindan jäl'ghe. Projektirui Iktin, sauvoi Kallikrat. Pühäpert' om čomitadud vll 438−431 EME Fidijan ohjandusel Periklan ohjastusen aigan.
Sauvuz radnikoiči oikti tuha vot, sid' ližasaudihe da kävutihe hristanuskondan pühäpertikš i mečetikš.
Nügüdläine olend.
Nügüd'aigan Parfenon om muretud poleks: lämoipalo tegihe koumanden voz'sadan keskes, se mureni katust i travi mramorad, vn 1894 manrehkaiduz mureni seinid. Vedadas kaivandusid i tarkoiktoid restavracijan radoid vspäi 1834.
Sauvusen udessündutadud kopijad oma olmas Regensburgas (Saksanma, 1842, hoštusen Val'halla-zal) i Našvill-lidnas (AÜV, 1897, läz naturaline suruz Afinan kuvapatshanke), mugažo miniatür kaičese Tokion «Tobu World Square»-puištos ("Tobu-mail'man torg") 1:25 masštabanke.
Vitgenštein Lüdvig

Lüdvig Jozef Johann Vitgenštein ( [ˈluːtvɪç ˈvɪtgənˌʃtaɪn]; sünd. 26. sulaku 1889, Ven, Avstrijan da Mad'jaranman imperii — kol. 29. sulaku 1951, Kembridž, Anglii, Sur' Britanii) oli avstrijalaine analitine filosof i logikantedai, matematikan, melen i kelen sarakos.
Tedomehen kazvatajad libuiba evrejižiš kanzoišpäi. Prihaine openui kodiš 14-voččehe ighäsai, sid' koume vot Lincan školas. Lüdvig jätksi opendamine Berlinan tehnižes universitetas (1906−1908), tedoiži mehaništ inženerijad. Vspäi 1908 openui Anglijas, sid' kirjuti ičeze töid anglijan i saksan kelil. Sai opendust Kembridžan universitetas vspäi 1911. Mez' oli hüvädtegijaks tatan surman jäl'ghe vl 1913. Ühtni Ezmäižhe mail'man sodha vspäi 1914 kacmata medicinižhe tedonandmižhe, ezmäi laival, sid' artillerijas, putui plenha vl 1917, sigä kirjuti ičeze ezmäižen tedotön. Radoi opendajan Venas 1920-nzil vozil. Sai filosofijan doktoran arvod vl 1929 i vhesai 1947 radoi opendajan Kembridžan universitetas.
Eziti ratud «idealižen» kelen sauvondan programad, kudamban ezikuva om matematižen logikan kel'. El'genzi filosofijad kuti «kelen kritikad». Sädi logižen atomizman doktrinad — tedon strukturan projekcii mail'man strukturha. Vitgenšteinan filosofijan küzundad da tedoitud temad märičiba uden angliž-amerikanižen filosofijan harakterad.
Valitud pästtud sädused.
Filosofan käzikirjutused oma kaitud britanižes Triniti-kolledžas (Kembridž).
Neru Džavaharlal

Džavaharlal Neru ( "Javāharlāl Nehrū" [ˈdʒəʋaːɦərˈlaːl ˈneːɦru], [ˈneɪruː, ˈnɛruː]; sünd. 14. kül'mku 1889, Allahabad (nüg. Prajagradž), Britanine Indii — kol. 27. semendku 1964, Nju Deli, Indii) oli Indii-valdkundan šingotai, ezmäine päministr vll 1947−1964.
Mez' oli Indira Gandin tat i Radživ Gandin ded, tetabad politikanmehed radoiba Indijan koumanden i seičemenden päministran.
Biografii.
Džavaharlal oli sündnu kašmiran brahmanoiden kastan pereheze. Rahvahan tuleban aigan lider sai opendust britanižen Kembridžan Triniti-kolledžas, sid' openzihe Kembridžan universitetan juridižel fakul'tetal, sen vn 1912 pästnik. Huran politikan polenpidai, oli Indijan nacionaližen päzutandan likundan lider, sen huran palan. Hengeline Mahatma Gandi-lider oli näradoičijan, i hänen abul Neru kändihe kaikiš suremban Indijan rahvahaline kongress-partijan ezimehen.
Päministran radnikusel Neru pidi neitraližust irdpol'žes politikas. Mez' oli Indijan ohjastusen rahaazjoiden, kaičendan i röunantagaižiden azjoiden ministraks mugažo. Koli vl 1964 südäikeran kurospäi.
Sild

Sild om sauvuz ühtenzoitmaha kaht fizišt objektad, ristitun üks' amuižembiš löudusišpäi.
Prototip oli langenii pu ühtes randaspäi toižhe. Sauvoškanzihe sildoid suriš lugumäriš lidnoiden da torguindan šingotesen tagut.
Sauvuz oleleb jaugnikoiden, živatoiden, torvveimiden, veden i transportan täht. Letas joges, järves, sal'mes vai toižes tugeduses päliči. Sild kogoneb keskustoišpäi i tügišpäi (seibhišpäi, vajišpäi). Pätüged oma härgad, agjahižed tüged oma aluztüged ühtištumha ten pudotesenke. Sild om oiged tobjimalaz, no voib olda kover vai spiraline ku pidab. Damban vai padoseinän üläh voib kävutadas sildaks.
Letud tes päliči inženerine sauvuz om tenveim (pit'k — estakad), sauvuz vanas (laksos) vai uras päliči nimitase viadukaks. Tehtas sildoid neniš materialoišpäi: metall (teraz, alüminijan ühthesuladused), raudbeton, beton, londuseline kivi, pumaterialad, norad. Specializiruidud organizacijad-sildanjoukud saudas da kohetas sildoid. Pordaigaline sild kogoneb pulloišpäi. Sildan vajehtuz om ehtatim.
Sima Cän'

Sima Cän' (, kebn. 司马迁, pin'jin' "Sīmǎ Qiān"; sünd. vl 145 vai läz 135 EME, Lunmen' (nüg. Heczin'-makundas, Šan'si), Han'-imperii — kol. läz 86 vot EME) oli Kitain Han'-dinastijan istorik, kirjutai da astrolog. Sädi «Ši czi»-tedotöd (kit. 史記 / 史记, Istorižed kirjutesed), se kogoneb pol'millionaspäi ijeroglifoid 130 lugos — hronologižed tabluded kahtes voz'tuhas, Kitain ohjandajiden, elokahiden i valdkundmehiden biografijad, tedotraktatad kul'turas.
Cänin tat oli Sima Tan-istoriograf U-imperatoran (Han' U-di) ohjandusen aigan: hänen velgused oliba imperatoran kirjišton ohjanduz i kalendarin tedoidused. Sikš kümnevozne Sima Cän' tezi amuižid kirjoid, tetabad konfucijanistad Kun An'go (孔安國 / 孔安国) i Dun Čžunšu (董仲舒) oliba hänen opendajikš.
Sima Tan zavetoiči poigale šingotada da vaumita valdkundan istorijan tedoidusid. Sima Cän' oti radho vl 109 EME. Oigenzi imperatoran nevojan-ki funkcijoid kut üläarvon valdkundmez'.
Sima Cän' radoi mugažo astrologaks hänen tatan kartte imperatoran tanhanno. Vl 105 EME tedomez' oli valitud tehmaha kalendarin järedad reformad, i sädi uden täuden Taiču-kalendarin (太初历) nenidenke mehidenke ühtes: Tan Du (唐都), Den Pin (邓平) i Lo Sä-hun (落下闳). Aigan uz' lugendsistem tuli väghe vll 104−101 EME U-imperatoran ohjandusel. Taičun voz' lugi 365,25 päiväd i oli jagadud 12 kuks, kaikutte vedihe 29,52 päiväd.
Tedomez' nimitab pätärtusid, ned märitas rahvahan istorižen elonradmižen strukturad: avoinmel'žuz ("čžun"), arvostuz ("czin") i kul'turižuz ("ven' "). Sima Cän' kändihe Kitain ezmäižeks, ken tegeškanzi istorijan analizad, edel händast kitajižed tedomehed vaiše fiksiruiba i kogoziba andmusid.
Fenoil

Fenoil () om pen' vepsän külä Vologdan agjan Babajevon rajonan pohjoižes.
Eländpunkt mülüb Pazjaren küläkundha. Matkad järven randhasai (, 223 m ü.m.t.) om 2 km päivlaskmha, küläkundan Pazjar-keskushesai om 11 km suvhe orhal vai 19 km avtotedme, Babajevo-rajonkeskushesai — 120 kilometrad suvhe. Lähembaine eländpunkt om Grigorjevskai ani pohjoižhe.
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Fenoilan eläjiden lugu oli 5 ristitud, heišpäi kaks' oliba venälaižed i koume — etnižed vepsläižed.
Logik

Logik ( "logikē" «oiktan meletandan (sekoimižen) tedo» sen-žo kelen "λόγος"-sanaspäi «sekoimine», «mel'», «hama») om filosofijan jaguz. Se om normativine tedo intellektualižen tedoiduzradmižen formiš, metodoiš da käskusiš. Formalizuidas niid logižel kelel.
Kut sekoimižen metodoiden analiz logik šingotihe eziauguižešti koumes kul'turas ühten aigan läz 4. voz'sadad EME: kitajižes, indižes i grekižes. Aristotel' vedi logikan tedoid sistemha, pani logižen meletandan formid i ohjandimid. Openuihe logikad istorižikš kuti filosofijan i ritorikan pala. Kut tedo logik kacub todusen sandan metodoid sadud edel sidä tedoišpäi, toižin sanoin eile mujandoišpäi, no kodvindan abul.
Logikan meton üks' päsabutandoišpäi om necen azjan märhapanend: kut tulda lähtmižvendoidennoks edeližusišpäi (oiged sekoimine) i sada todhišt tedod meletandan objektas. Se kävutase paksus toimetamha hüvin tedoitud melen predmetan nüansid da sen kosketusid kactud nägusen toižidenke aspektoidenke.
Logikan nell' toižendad: formalitoi (argumentacijan tedoiduz naturaližel kelel), formaline, simvoline, dialektine (marksizman logik). Formaline logik sai todesišt šingotest 20. voz'sadan augotišespäi ühtes matematikan tedoidenke. Formalitoman logikan šingotez zavodiše 21. voz'sadal kelentedon teravanke matematizacijanke.
Erased logižed operacijad: märhapanend, klassifikacii, todestamine, kumaiduz. Formaližes logikas: eidand, kaidenduz (röunaduz), ühthevend.
Homoi Akvinlaine

Homoi Akvinlaine (, ; sünd. läz 1225, Rokkazekk-zamk Akvino-lidnanno (nüg. Lacio-agjan suves, Italii), Sicilijan kunigahuz — kol. 7. keväz'ku 1274, Fossanovan abbatuz, Papin agj, nüg. siš-žo agjas) oli italijalaine filosof da teolog. Katoline jumalankodikund kanonizirui händast pühämeheks vn 1323 heinkus. Filosofan jändused kaičesoiš francižen Tuluzan jakobilaižiden jumalanpertiš.
Biografii.
Homoi oli Landol'f Akvinlaine-grafan seičemenz' poig, mam libui Napolin elokahas roduspäi. Tatan unikuva oli käta poigad benediktižen Montekassino-jumalankodin abbataks heiden rodun zamkanno, sikš oigetihe vižvottušt last benediktižhe kodihe ühesaks vodeks. Vll 1239−1243 tuleban aigan filosof openui Napolin universitetan, sid' Parižan i Köl'nan (1248−1250) universitetoiš. Kümne vot openzi jumalantedod Italijas (1259−1269).
Tedotöiden znamoičend.
Sistematizirui ortodoksižen sholastikan. Tomizman alusenpanii, ühtni dominikanilaižiden ordenha. Toižed latinižed nimed oma "Doctor Angelicus", "Doctor Universalis", "«princeps philosophorum»" («filosofiden ruhtinaz»). Vspäi 1879 lugetas Homoid kaikiš avtoritetižembaks katoližeks religiozižeks filosofaks, kävutaškanzihe hänen töid šingotamha nügüd'aigašt filosofijad. Ühtenzoiti hristanuskondan opendust Aristotelin filosofijanke. Formulirui Jumalan olendan viž todestust.
Homoi Akvinlaine andoi ohjandimen, miše tedon i uskon todused ei voigoi poikestada toine toižele, i garmonii om olmas niiden keskes. Elonmel' (melevuz) om näl'g el'geta Jumalad, tedo abutab sille.
Raudič

Raudič vai Ogahhein (), mugažo Raudikhein i Raudikod paginoiš, om ogakahiden üks'- vai kaks'voččiden (äivoččed harvoin) heinäsižiden kazmusiden heim. Mülütadas Puzuänikoižed-sugukundan Raudičuižed-tribha da alatribha. Kaik 90..127 erikod om heimos.
Kazmuz om Šotlandijan simvolaks. Vepsän nimitused libudas «raud»-sanaspäi.
Leviganduz.
Raudičun erikod oma levitadud Evrazijadme i Afrikan pohjoižes. Severz'-se invazivižid erikoid om olmas toižil kontinentil (Pohjoižamerik, Avstralii).
Heimos om dekorativižid erikoid, no kaik oma rujoheinäd.
Ümbrikirjutand.
Erikod kazdas kahthesai metrad kortte, erasti nell'häsai. Seikh om ogakaz tobjimalaz.
Semned oma nell'tahkoižed vai ellipsanvuiččed.
Kävutand.
Äjad erikod oma hüväd medenkandajad. Raudičun erased erikod oma sötkeks lipkaižiden madoiden täht. Razvakaz voi pidase idülehtesiš.
Koiranbut'k

Koiranbut'k (), mugažo Siled but'k paginoiš vai muite but'k, om kaks'vozne vai lühüdaks eläi äivozne heinäsine kazmuz. Erik mülüb Sel'derejižed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazvab kaikes Evropas i Venämas, Azijan venos vönes, Indijan i Nepalan tropižes vönes, Afrikan pohjoižes palas. Eländtahod oma mecad i penzhišt.
Ümbrikirjutand.
Koiranbut'kad sasoiš 50..150 sm kortte. Seikh om but'k. Lehtesen form om koumesaumnikan polhe, se kazvab hibusudekahal alusel. Henod änikod oma vauktad, ned keradasoiš sel'gkatuz-änikuseks. Plodud oma pit'kahkod, siledad da loštajad.
Änikoičeb kezakus-heinkus, mezikazmuz, andab nektarad. Plodud oleskeldas küspikš elokus-sügüz'kus.
Kävutand.
Voib otta sömäks norid lehtesid, but'kiden alapaloid, keittud jurid. Kävutihe mujutamha villad pakuižen mujun ližamujuikš.
Murino (znamoičendad)

Murino om toponim. Se voib znamoita:
Jihvi

Jihvi (estin kelel: "Jõhvi", ) om Estinman lidn da volost' valdkundan pohjoižpäivnouzmaižes čogas. Lidn om Ida-Virun makundan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase vspäi 1241 Danijan aigkirjas, ezmäi "Gevi"-nimitusenke. Žilon nimituz oli "Jevve" Venäman imperijas. Vl 1869 saudihe raudtestancijad, i žilo kändihe tondan bazaks Derpthasai, ei olend raudted sihe vhesai 1876. Jihvi sai lidnan statusad vn 1938 1. päiväl semendkud. Vl 1960−1991 oli alištunu Kohtla-Järve-lidnan tobmudele. Vl 2005 ühtištuihe Jivhi-lidnan tobmut Jihvin volostin administracijanke.
Jihvi šingotase šoidkiven samižel (2 kaivust), sömtegimištol (maidtegim, painatosed), sauvondmaterialiden pästandal (šebin' šoidkiven samižespäi, betontegim), logistikal (varažomad), akustiksistemiden tegimel, turizmal (2 rahvahidenkeskešt kezafestivalid, 3 adivpertid), omblendan i meblin tehmižen edheotandoil, mugažo painuzkodi radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tallidn — Narv raudtel i avtotel. Matkad Tallidnan keskushesai om 166 km päivlaskmha orhal vai 151 km raudtedme. Lähembaine lidn om Kohtla-Järve, Jihvi sijadase sen rajoniden südäimes i röunatab Ahtme-rajonanke suves.
Üks'toštkümne küläd i üks' Tammiku-žilo mülüdas Jihvin volostihe lidnan ližaks. Volostin pind om 124 km², ristitišt — 12 056 eläjad (2019-01-01).
Eläjad.
Vn 2000 Estinman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 112 ristitud, vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe — 10 775 ristitud. Kaikiš suremb lidnrajoniden ristitišt oli 14 tuhad eläjid vl 1969.
Rahvahad (vl 2000): estilaižed — 33,20%, venänikad — 53,51%, toižed rahvahad — 13,29%.
Volostin edeline pämez' oli Martin Repinskii (26. kezaku 2018 — 4. sulaku 2019).
Kerav

Kerav ( [ˈkerɑʋɑ], ) om Suomenman lidn valdkundan suves. Se sijadase Udenma-agjan keskuzpalas, valdkundan 31. lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Üläkerav- () i Alakerav-küläd oliba olmas lidnan sijas 1440-nziš vozišpäi, mülütihe Sipoon tulendha. Vspäi 1643 "Kerav"-külä mülüi Tuusulan tulendha. Vl 1862 «Hel'sinki — Hämenlidn»-raudtekeskust läbiti küläd i vedi tegimišton edheotandoid. Keravan municipalitetan aluz om pandud vl 1924 erigoitmižel Tuusulan municipalitetaspäi, se voz' znamoičese lidnan alusenpanendan vodeks. Vspäi 1954 municipalitetan pind kadoti nelländest, sen suvipala sijadase Vantaa-lidnas nügüd'. Vl 1970 kätihe Keravad täudeks lidnaks (suom. "kaupunki").
Kerav šingotase industrijaližil parkoil, saudihe niid lidnan päivnouzmas, E75-avtotrassan taga. Pästtas söndtavaroid (olud), tekstilid, metalltegesid (keitimpolen mašiništ — «Metos») i meblid, logistine keskuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sur' Hel'sinki-regionan päivnouzmas. Keravanjogi ( 65 km pitte, Vantaa-jogen hura ližajogi, Suomen lahten bassein) läbitab lidnan päivnouzmašt palad.
Matkad Tuusulanjärven (5,9 km²) suvižhe randhasai om viž kilometrad päivlaskmha lidnan keskusespäi, Järvenpää-lidnhasai om 5 km pohjoižhe, Hel'sinkihesai — kaks'kümne kilometrad suvhe avtotel vai raudtedme. Röunatab Tuusulan külämunicipalitetanke päivlaskmas i pohjoižes, Sipoon municipalitetanke päivnouzmas, Vantaa-lidnanke suves. Rahvahidenkeskeine "Hel'sinki-Vantaa"-lendimport om saudud 12 km suvipäivlaskmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 30,79 km², sidä kesken kuivma — 30,63 nellikkilometrad, sokaz ma otab 0,16 km².
Tobmuz.
Kerav jagase 11 nimitadud lidnrajonaks (äilugu ). Municipaline suim kogoneb 51 ezitajaspäi.
Petri Härkönen radoi lidnan edeližen pämehen vll 2010−2016.
Eläjad.
Vl 1980 lidnan eläjiden lugu oli 23 851 ristitud, vl 2000 — 30 270 ristitud, vl 2010 — 34 282 ristitud, vl 2020 — 36 789 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Lidn om Suren Hel'sinkin magaduzrajonaks, i sen ristitišt ližadub kaikuččel vodel.
Vn 2016 andmusiden mödhe, suomen kel' oli mamankeleks 89,6 % täht lidnalaižišpäi, ročin kel' — 1,2 %, toižed keled — 9,2 %. Vspäi 1953 suomen kel' om kundan üks'jäižeks oficialižeks.
Ahvenhein

Ahvenhein () om äivoččiden vezikazmusiden heim. Mülüb Ahvenheinižed-sugukundha. Heimon tipine erik om ujui ahvenhein ("Potamogeton natans"). Kaik om 80..100 erikod heimos i läz 50 niiden londuselišt gibridad.
Leviganduz.
Kazmusen erikod oma levitadud kaikes mail'mas. Kazdas reskveden sauptud vai joksijoiš vitkos vezištoiš, sädas žomid paksus.
Ümbrikirjutand.
Heimon erikod oleldas 10 santimetraspäi 6 metrhasai pitte. Lehtesed čereduišoiš, nitinvuiččed vai ellipsanvuiččed, kaik vedenalaižed vai erased lehtesed ujudas veden pindal. Kazmuz änikoičeb heinkus-elokus. Ahvenheinän änikuz om tähk hahkvihandan vai burvihandan mujun, voib olda veden päl vai vedes.
Äikerdoičese semnil vai vegetativižikš, lindud i vezi levitadas semnid.
Kävutand.
Vezimollüskad, kalad da gavedid södas ahvenheinäd. Kala kudob kazmusen vezipalas i lehtesiden alapalas. Erased erikod oma sömäks vedenujujiden linduiden täht, ondatr i majag södas heinäd mugažo. Ottas südäimehe ploduzid gastrolitoikš.
Ristitud kävutadas ahvenheinid muglheretuseks, mouckiven ekvivalent. Kazmusen žomad telustadas tehnikan ujundale, vezištod heindudas heredamb.
Eizenštein Sergei

Sergei Eizenštein (, ; sünd. 10. (22.) viluku 1898, Rig, Lifländijan gubernii, Venäman imperii — kol. 11. uhoku 1948, Moskv, Venäman NFST, NSTÜ) oli nevondkundaline fil'miden režissör, scenarist, kinon teoretik, pedagog.
Tegi kar'jerad socialistižen realizman žanras vll 1924−1945. Venäman NFST:n čomamahtoiden arvostadud šingotai (1935). Kahten ezmäižen märan Stalinan nimed premijan laureat (1941, 1946). VGIK:an professor. Sai čomamahtontedon doktoran arvod vl 1939.
Biografii.
Tuleban aigan mail'man tetab režissör oli sündnu Mihail Eizenštein-arhitektoran elokahaze pereheze. Kanz oli elokaz Julija-maman suren päluižen tagut. Vll 1907−1915 Sergei openui Rigan realižes školas. Kazvatajad eliba eriži vspäi 1908. Vll 1915−1917 Eizenštein oli Piterin Civiližiden inženeriden institutan openikaks. Vn 1918 keväz'kul Sergei ühtni Rusttaha Armijha i kaks' vot ajeli agitacižel jonusel Venäman lodehedme. Radoi Proletkul'tas, sid' Leningradan «Sevzapkino»-edheotandas. Režissöran aigaline «Potömkin-somuzlaiv»-fil'm (1925) oli satusekaz NSTÜ:s i verhiš maiš.
Vl 1934 Sergei nai, oti Pera Ataševa-režissörad i scenaristad akaks (todesine nimi oli Perl Moisejevna Fogel'man, 1900−1965). Ak vaumiči režissöran sädusiden kuz'tomašt kogodust i kaiči hänen arhivad.