tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Suvorov (lidn)

Suvorov () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan päivlaskmas. Se om Suvorovan rajonan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn.
Istorii.
"Suvorovo"-külä oli pandud Aleksandr Suvorov-sodavejan (1730−1800) armijan demobilizuidud saldatoil. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1949 kuti Čerepetin GRES:an sauvojiden "Suvorovskii"-žilo. Kätihe radnikžiloks vl 1951. Anttihe radnikžilole lidnan statusad Suvorov-nimenke vn 1954 12. päiväl elokud. Lidn om rajonan keskuseks vn 1958 keväz'kuspäi.
Elektrostancii radab sijaližel bural hilel i Kuzbassan kivihilel, sen seičeme blokad oma pästtud radho vll 1953−1966. GRES:an 8. i 9. energoblokad oma töhöpästtud vll 2014−2015.
Suvorov šingotase elektrusen i lämuden tehmižel (Čerepetin GRES), raudbetontegesiden da konstrukcijoiden pästandal, sömtegimištol (konditerine fabrik).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaiženno röunanno, Čerepet'-jogen ( 49 km pitte, Okan oiged ližajogi) vezivaradimen (ühesa nellikkilometrad, om saudud GRES:anke) hural randal, 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kalugan agjhasai om kaks'toštkümne kilometrad lodeheze orhal vai avtotel. Matkad Tulhasai om seičemekümne koume kilometrad päivnouzmha orhal, 91 km avtotel vai 85 km raudtel. Lähembaine lidn om Čekalin 17 km päivlaskmha orhal vai 20 km avtotedme. «Tul — Smolensk»-raudtekeskust läbitab lidnad, "Zbrodovo"-raudtestancii (pohjoižpäivnouzmas) i "88nz' kilometr"-platform (lodehes) ratas lidnas.
Tobmuz.
Suvorov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 25,64 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Edeline lidnan pämez' om Lüdmila Himuškina, radoi vn 2019 uhokuhusai. Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2023 sulakus, Irina Čekmareva radoi sen jäl'gmäižen pämehen vn 2012 sulakuspäi.
Eläjad.
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 14 143 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 18 973 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 17 598 ristitud. Kaik 17 506 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..21 tuhad eläjid vll 1989−2007 (21 900 rist. vl 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,7 %, toižed rahvahad — 2,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman Katken vanh (om saudud vll 1782−1806 i 1845, om avaitud radnikoičendoiden täht vl 2023) i uz' (letihe vll 2015−2017), Jumalanmaman «Rigomanahin'»-jumalaižen (1997), Jumalanmaman Vladimiran jumalaižen (2014−2016).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 5, 6, 9), koume keskškolad (nomer 1, 2, 5), lidnan gimnazii, škol openikoiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, sädamižen šingotesen i gumanitarižen opendusen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Tulan tehniž-ekonomižen kolledž, sen Suvorovan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Ščokino

Ščokino () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan keskuzpalas. Se om agjan nellänz'-videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Ščokinon rajonan administrativine keskuz (vspäi 1932), mülüb rajonha vspäi 2006, rajonan kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1870 kuti "Uz' Kolpn"-žilo () Jasenki-raudtestancijanno (om saudud vl 1869). Vspäi 1903 stancijan nimi om "Ščokino", udesnimitihe külän mödhe läz kaivuzid kahesas kilometras. Vl 1904 mülütihe Jasenki-žilod raudtestancijanno Uz' Kolpn-žilho. Kätihe Ščokino-radnikžiloks vn 1934 1. päiväl heinkud, mülütihe sen ühtes lähižid žiloid. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1938 27. päiväl kül'mkud. Toižen mail'man sodan aigan lujad torad mäniba lidnan ümbrištos vn 1941 lopus. Lidn oli alištunu agjan tobmudele oikti vll 1950−2006.
Ščokino šingotase himižel tegimištol (azotheretused, kivivoinhimine produkcii, kapronkuidud) i špalanimetamižtegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tulan keskuzpalhasai om kaks'kümne kaks' kilometrad pohjoižhe orhal, 23 km avtotel vai raudtel; röunhasai — kümne kilometrad. Toine lähembaine lidn om Sovetsk üks'toštkümne kilometrad suvipäivnouzmha orhal vai 18 km avtotedme. "Ščokino"-raudtestancii radab lidnan keskuzpalan lodehes «Tul — Orel»-keskustal, mugažo om raudted Uzlovai-lidnhasai. M2-avtotrass om lidnan päivlaskmaižeks röunaks.
Tobmuz.
Ščokino om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 14,54 km².
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 11 334 eläjad, vl 1959 — 45 556 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 58 139 ristitud, vn 2021 — 55 109 ristitud. Kaik 58 088 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 70 tuhad eläjid vll 1976−1987 (70 318 rist. vl 1979).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,1 %, toižed rahvahad — 3,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid om avaitud lidnas, ned oma Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen pühäpert' (om saudud vll 1994−1999) i ph. Matrona Moskvalaižen jumalanpert' (letihe vll 2016−2020).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell'toštkümne päivkodid, lapsen šingotesen keskuz, ühesa keskškolad, kaks' liceid, gimnazii, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Ščokinon politehnine kolledž i Tulan ekonomine kolledž (baziruiše Ščokinos kacmata nimitushe).
Aleksin

Aleksin () om Venäman lidn Tulan agjan lodehes. Se om agjan nellänz'-videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Aleksinan lidnümbrikon (edel vn 2014 kezakud — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 13. voz'sadal. Mainitase ezmäižen kerdan dokumentoiš Aleksinan «ostmižes» Kijevan da kaiken Venän Petr-mitropolital (koli vl 1326) i Nikonan aigkirjas vl 1348. Nimitihe mehen Aleksandr- (lüh. Aleksa, Aleksä) vai Aleksei-nimen mödhe. Aleksin sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1777. Šingotihe tegimišton keskuseks 19. voz'sadan keskespäi raudtestancijan sauvondanke «Tul — Kalug»-raudtekeskustal («Väz'm — Sizran'»-raudten pala). Himižen kombinatan ezmäine jono (porhan tehmine) LEK:anke om saudud lidnas vll 1933−1941. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil lühüdaks pordoks, päzutihe vn 1941 tal'vkun 17. päiväl. Aleksin alištui agjan tobmudele oikti vll 1958−2006, sid' oli rajonan lidnankundaks vn 2014 kezakuhusai.
Aleksin šingotase himižel kombinatal (sauvondmujud, mineraližed kanghad, plastiktegesed, räzinhijamad, antifriz), mehanižel tegimel (standartatoman tehnologižen mašiništon tehmine), sauvondmaterialiden pästandal (armaturtegim, betontegim, šebnän tehmine, raudbetontegesiden tegim), lihakombinatal i bumagkartonfabrikal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon päivlaskmaižes čogas, Okan hural randal päpaloin, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kalugan agjhasai om kaks' kilometrad pohjoižhe vai päivlaskmha orhal. Matkad Tulhasai om vižkümne kilometrad suvipäivnouzmha orhal, 68 km avtotel vai 62 km raudtel. Lähembaine lidn om Tarus (Kalugan agj) 26 km pohjoižhe orhal vai 39 km avtotedme. "Aleksin"-raudtestancii om lidnan keskuzpalas (passažiroiden i jüguiden täht), Energetik- i Keskmäine- () raudtestancijad ratas lidnan päivlaskmas.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 6 527 eläjad, vl 1959 — 46 313 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 61 732 ristitud, rajonan viž kudendest, vn 2021 — 60 842 ristitud. Kaik 58 329 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 71..74 tuhad eläjid vll 1986−1998 (74 274 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,8 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 3,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Jumalanmaman Emäganpäivän kaks' päjumalanpertid (vanh da uz'), kuz' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Aleksinan mašinansauvomižen tehnikum i Aleksinan himiž-tehnologine tehnikum.
Jefremov (lidn)

Jefremov () om Venäman lidn Tulan agjan suvipäivnouzmas. Se om agjan seičemenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Jefremovan lidnümbrikon (edel 2014. vot — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 1630-nzil vozil kuti pen' "Jefremovskai"-külä. Puine lidnuz oli saudud senno Mihail Födorovič-carin käskön mödhe vl 1637, muretihe lidnusen hudroid seinid 1680-nzil vozil. Sen aigan eländpunkt mainitase kuti Ofremovan (Afremovan) lidneihut (), möhemba Ofremov vai Afremov (ven. "Офремов, Афремов"). Jefremov sai makundan lidnan oficiališt statusad vl 1719 vai vl 1777. Šingotihe villän kazvatandal da torguindal. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil lühüdaks aigaks (20. kül'mku — 13. tal'vku 1941). Jefremov alištui agjan tobmudele oikti vll 1951−2006.
Jefremov šingotase koumel himižel tegimel (sintetižen kaučukan, rikmuiktusen, biohimine — sötmižližadused), kazmusiden mikrobiologižiden kaičendabutusiden tegimel i sömtegimištol (leibtegim, maidkombinat, amerikaižen «Cargill»-kompanijan glükozan da patokan kombinat).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon päivlaskmas, Čoma Meč-jogen hural randal ( 244 km pitte, Donan oiged ližajogi), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Lipeckan agjhasai om kümne kilometrad suvhe orhal.
Matkad Tulhasai om 121 km pohjoižhe orhal, 143 km avtotel vai 166 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Dankov (Lipeckan agj) 71 km päivnouzmha orhal, 78 km avtotedme vai 140 km raudtedme, i Jelec (Lipeckan agj) 64 km suvhe orhal, 72 km avtotedme vai 81 km raudtedme.
"Jefremov"-raudtestancii radab lidnan päivnouzmas «Tul — Jelec»-keskustal vspäi 1874. «Don»-avtote (M4-trass) mäneb kudes..kümnes kilometras päivnouzmha lidnaspäi, ühtenzoitase senke kahtel sarakol.
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 9 tuhad eläjid, vl 1939 — 26 708 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 42 350 ristitud, lidnümbrikon koume videndest, vn 2021 — 36 545 ristitud. Kaik 35 505 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 51..58 tuhad eläjid vll 1973−2001 (58 tuh. rist. vll 1986−1987).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 90,8 %, toižed rahvahad — 2,9 %, rahvahuden ozutandata — 6,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Pölištunuziden aznoičend»-jumalaižen päjumalanpert' (om saudud vll 1990−1996), kuz' jumalanpertid i nell' časounäd oma kaičenus i saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa nomeruidud päivkodid (nomer 4, 5, 7, 9, 10, 13, 14, 16, 21), ühesa keskškolad (nomer 1, 3..10), gimnazii, fiziž-matematine licei, lapsiden (norišton) sädamižen pert'kulu, muzikškol K.K. Ivanovan nimed, lapsiden da norišton kaks' sportškolad (nomer 1 i 3). Professionaližen opendusen aluzkundad oma Jefremovan himiž-tehnologine tehnikum i Räzanin medicinižen universitetan filial.
Kimovsk

Kimovsk () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan päivnouzmas. Se om Kimovskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadal kuti "Mihailovk"-külä. Se mainitase ezmäižen kerdan "Sur' Mihailovk"-nimenke (). Raudte mäni külänno 1870-nzil vozil, "Jepifan"'-stancii radaškanzi vn 1874 tal'vkus, i sauvoškanzihe "Mihailovskii"-žilod senno. Kätihe žilod rajonan keskuseks vl 1926. Nimitihe rajonad "Kimovskijaks" «Norišton kommunistine internacional»-organizacijan abbreviaturan mödhe (ven. "КИМ") vl 1930 erištamha lähižen Mihailov-lidnan rajonaspäi Räzanin agjas. Udesnimitihe Mihailovskii-žilod nügüdläižikš i panihe radnikžiloks vn 1948 23. päiväl kezakud. Šingotihe buran hilen samižel ende. Kimovsk sai lidnan statusad vn 1952 31. päiväl keväz'kud. Se alištui agjan tobmudele oikti vll 1958−2006.
Kimovsk šingotase radioelektromehanižel tegimel, «Gidroprivod»-tegimel, leibtegim i kaks' omblendfabrikad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan lodehes, Volgan i Donan vezijagandal, 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tulhasai om kuz'kümne viž kilometrad päivlaskmha-lodeheze orhal, 75 km avtotedme vai 85 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Donskoi 10..15 km päivlaskmha orhal i teidme, i Novomoskovsk 15..20 km päivlaskmha-lodeheze orhal i teidme. "Kimovsk"-raudtestancii radab lidnas «Tul — Räžsk»-keskustal.
Tobmuz.
Kimovsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 17,28 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Edeližed lidnan suiman ezimehed oma Marina Bel'kova (reduku 2018 — reduku 2019), Valerii Viktorov (radoi vn 2018 redukuhusai). Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2015 uhokus, Nadežda Morozova radoi sen likvidacižen laudkundan ezimehen vn 2013 kezakuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 1 993 eläjad, vl 1959 — 39 490 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 28 485 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 26 475 ristitud. Kaik 26 093 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 42..44 tuhad eläjid vll 1967−1979 (44 490 rist. vl 1970).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,4 %, totarlaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,6 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 90,9 %, armenijalaižed — 0,7 %, totarlaižed — 0,6 %, uzbekad — 0,5 %, tadžikalaižed — 0,4 %, jezidad — 0,4 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,8 %, rahvahuden ozutandata — 3,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Heita minun opalad»-jumalaižen jumalanpert' om saudud lidnas vspäi 1997.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 5, 6, 8, 9, 12, 14..17), kuz' keskškolad (nomer 1..5 i 7), gimnazii (nomer 6), škol-internat, školanirdpol'žen radon keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Donskoin politehnižen kolledžan korpus nomer 4.
Lipki (lidn)

Lipki () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan keskuzpalas. Mülüb Kirejevskan rajonha, sen kahtenz'-koumanz' surtte lidn.
Istorii.
Ende Lipki-külä oli lidnan sijas 17. voz'sadaspäi. Buran hilen samine zavodiše külänno 1940-nzil vozil.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud kaivuzžiloiden ühtištusel vl 1951 kuti "Lipkovskii"-radnikžilo (). Se sai lidnan statusad nügüd'aigaiženke nimitusenke vl 1955. Hilen samine jätkustui vhesai 1991.
Lipki šingotase savičuntegimel, lämoipalonvastaižen produkcijan pästandal i leibtegimel. Nevondkundaližel aigal maidtegim radoi mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmaiženno röunanno, Upanjogen oiktal randpolel ( 343 km pitte, Okan oiged ližajogi), kahtes..koumes kilometras jogespäi i sen Ščokinon vezivaradimespäi (5,7 km²), 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tulhasai om kaks'kümne ühesa kilometrad pohjoižhe orhal vai 41 km avtotel, Kirejevsk-rajonkeskushesai — 15 km päivnouzmha orhal vai 21 km avtotedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Sovetsk viž kilometrad päivlaskmha orhal vai 10 km avtotedme, i Bolohovo 18 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 25 km avtotedme. «Sovetsk — Lipki — Kirejevsk»-raudtekeskust om muretud, ted oma heittud, raudtestancii om sauptud. Lähembaine passažirraudtestancii radab Ščokino-lidnas 19 km päivlaskmha-lodeheze avtotedme.
Tobmuz.
Komsomol'skii-žilo (642 rist. vl 2017) oli lidnan palaks edel 2009. vot, se mülüb lidnankundha Lipkin ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Edeline lidnan suiman ezimez' om Viktor Cveibaum, radoi vn 2017 kezakuhusai. Lidnankundan Administracijan pämez' om Igor' Majorov vn 2023 redukuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Nikolai Gerasimenko (heinku 2019 — reduku 2023), Vladimir Demin (kezaku 2017 — heinku 2019), Gennadii Sorokin (tal'vku 2016 — kezaku 2017), Svetlana Tihonova (vn 2016 semendku-tal'vku), Nikolai Čumak (radoi vn 2016 semendkuhusai).
Eläjad.
Vl 1989 lidnan ristitišt oli 10 355 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 719 ristitud, lidnankundan — 9 384 ristitud, rajonan kahesandez, vn 2021 lidnan — 8 325 ristitud. Kaik 8 976 eläjad oli lidnas i 9 618 eläjad kaikes lidnankundas vl 2017. Vspäi 1959 kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 435 eläjad vl 1959.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,0 %, totarlaižed — 1,2 %, saksalaižed — 1,2 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 2,4 %.
Seičemenden päivän adventistoiden loičendpert' radab lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' nimitadud päivkodid, aluzškol nomer 3, keskškol nomer 2, openduzkeskuz nomer 1, lapsiden sädamižen pert', muzikškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Bolohovon mašinansauvomižen tehnikuman Lipkin filial (edel 2016. vot — erine politehnine tehnikum).
Sovetsk (Tulan agj)

Sovetsk () om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan keskuzpalas. Mülüb Ščokinon rajonha, sen kahtenz' lidn i koumanz' eländpunkt eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Ende Nikol'skoje-külä oli lidnan sijas, om znamoitud vn 1793 kartal ezmäižen kerdan. Nügüdläine eländpunkt om registriruidud vn 1949 26. päiväl redukud kuti Ščokinon GRES:an sauvojiden "Sovetskii"-radnikžilo. Se sai lidnan statusad nügüd'aigaiženke nimenke vn 1954 31. päiväl tal'vkud, mülütihe Upinskii-žilod sihe.
Sovetsk šingotase Ščokinon GRES:al (radab londuseližel gazal, 400 MVt) i kalaedheotandal senno, mašinansauvomižen tegimel (katilmašiništ, torvveimed, metalližkonstrukcijad), lämuzizoläcijan da konstrukcijoiden tegimel, personaližen gigijenan i bumagtegesiden tegimel, omblendfabrikal, medtehnikan da meblin tegimel, mugažo mebel' kezaküläpertiden täht pästtase punümbriradajal tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaiženno röunanno, Upanjogen ( 343 km pitte, Okan oiged ližajogi) Ščokinon vezivaradimen (5,7 km²) hural randal, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Tulan keskushesai om kaks'kümne viž kilometrad pohjoižhe orhal, 40 km avtotel vai raudtel, Ščokino-rajonkeskushesai (passažirraudtestancii) — 11 km lodeheze orhal, 18 km avtotedme vai raudtedme. Toine lähembaine lidn om Lipki vides kilometras päivnouzmha orhal vai 10 km avtotedme.
Tobmuz.
Sovetsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 10,58 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Edeližed lidnan suiman ezimehed oma Vladimir Glazkov (kezaku 2018 — reduku 2019) i Natal'ja Jermakova (radoi vn 2018 kezakuhusai). Lidnankundan Administracijan pämez' om Ol'ga Titova vn 2024 elokuspäi. Edeližed lidnan Administracijan pämehed oma Igor' Mironov (reduku 2022 — eloku 2024), Grigorii Andropov (reduku 2019 — reduku 2022), Nikolai Mäsojedov (radoi vn 2019 redukuhusai).
Eläjad.
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 10 099 eläjad, vl 1970 — 11 024 eläjad (kaikiš suremb). Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 7 536 ristitud, rajonan seičeme procentad, vn 2021 — 7 889 ristitud. Kaik 7 440 eläjad oli lidnas vl 2017.
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,8 %, toižed rahvahad — 3,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Dimitrii Rostovalaižen jumalanpert' sijadase ani suvipäivlaskmha lidnaspäi Kostomarovo-küläs.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nomeruidud päivkodid (nomer 37, 38, 40), kaks' keskškolad (nomer 2, 10), rajonan lapsiden sädamižen keskuz nomer 2, muzikškol, lapsiden da norišton sportškol nomer 2. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Čekalin (lidn)

Čekalin (, edel 1944. vot Lihvin) om Venäman lidn da lidnankund Tulan agjan päivlaskmas. Mülüb Suvorovan rajonha, sen kahtenz' lidn i videnz' eländpunkt eläjiden lugun mödhe. Venäman üks' kaikiš penembiš lidnoišpäi, vaiše Verhojansk om penemb.
Istorii.
Om löutud neolitan i paleolitan seižutesid. Om severz'-se amuižid lidnoid Čekalinan ümbrištos, sidä kesken Devägorsk-lidnan (ven. "Девягорск", 11. voz'sada — 1147. voz') Dun-jändused (ven. "городище Дуна").
Lidn om tetab vspäi 1565 kuti "Lihvin"-lidnuz (). Maine pudotez om kaičenus puižes lidnusespäi. Lihvin oli makundan keskuseks vspäi 1727. Šingotihe torguindlidnaks Okanjogel 19. voz'sadan augotišes, torgovanoiden i valdkundan sauvusiden pertišt om olmas tämbäi-ki. Aigan mändes Okanjogi madalzdui i eile laivjogeks, raudted oma saudud edahan lidnaspäi, i se tuli lanktushe. Vll 1905−1941 Lihvin-stancii radoi Okan vastrandal. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil kaks' kud vl 1941. Om udesnimitadud nügüdläižikš vl 1944 surmitud vn 1941 kül'mkus noren Aleksandr Čekalin-partizanan kanzannimen mödhe. Lidn oli Čekalinan rajonan keskuseks vll 1944−1958.
Čekalin šingotase valdkundan aluzkundoiden radol. Nevondkundaližen aigan edheotandad oma okaidud: maidtegim, sijakatusiden edheotand, lapsidensanatorii, mechoz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmaiženno röunanno, Okan hural vanoikahal randal, 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, jogen veden tazopind om 122 m ü.m.t.. Kalugan agjan röun om ani päivlaskmha lidnaspäi.
Matkad Tulhasai om ühesakümne kilometrad päivnouzmha orhal vai 111 km avtotel, Suvorov-rajonkeskushesai (lähembaine lidn) — 17 km päivnouzmha orhal vai 20 km avtotedme. "Čekalin"-raudtestancii om saudud seičemes kilometras lidnaspäi i eile rados vspäi 2009.
Čekalin om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 5,42 km².
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 1 600 eläjad, vl 1939 — 2 384 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 994 ristitud, rajonan koume procentad, vn 2021 — 935 ristitud. Kaik 941 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2 900 eläjad vl 1856.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,4 %, moldovalaižed — 1,3 %, totarlaižed — 1,2 %, ukrainalaižed — 1,1 %, pol'šanmalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 1,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman pühäpertihe Ezivendan jumalanpert' (saudihe vll 1821−1835) i üks' časoun' (1913) oma kaičenus lidnas, ende Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' i kaks' jumalanpertid oliba niiden ližaks.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi i škol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Novomoskovsk

Novomoskovsk om toponim. Se voib znamoita:
Stupino

Stupino () om Venäman lidn Moskvan agjan suves. Se om Stupinon lidnümbrikon (edel vn 2017 heinkud — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1507 kuti "Stupinskii počinok"-külä, möhemba Stupino-külä. Sauvoškanzihe "Elektrovoz"-radnikžilod («elektrovedim») vll 1934−1938, no nevondkundaline tobmuz päti šingotada puruvedimid, i sauvond oli udesprofiliruidud tehmaha lendimiden paloid. Radnikžilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vn 1938 17. päiväl kezakud. Stupino oli alištunu agjan tobmudele oikti vll 1939−2001 i oli sauptud lidnaks vhesai 1991.
Stupino šingotase sömtegimištol (maidkombinat, leibänkombinat, konditerižen «Mars»-kompanijan tegimed), sauvondmaterialiden pästandal (raudbetontegesed, kuivad segoitused, keramine apakut, lämuzizoläcii, špalerad), aviamašiništon tegimil i mujumetallurgijan kompanijal, kodihimijan, gigijenan i stökolplastikan tegimil, mugažo alüminiiastjoiden, paličikoiden i pakuitesen edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon suves, Okan hural randpolel, 185 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Tulan agjan röunhasai om kümne kilometrad suvipäivlaskmha orhal. Matkad Moskvan röunhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 88 km pohjoižhe-lodeheze orhal, avtotel vai raudtel. Lähembaine lidn om Kašir ani suvipäivnouzmha Okan oiktal randal.
"Stupino"-raudtestancii radab lidnan pohjoižes vspäi 1900, koume seižutezpunktad om lidnas mugažo. «Don»-mante (M4-trass) mäneb kahtes kilometras päivlaskmha lidnaspäi. "Stupino (Krutiški)"-sodalendimport om tomha jüguid.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 18 980 eläjad, vl 1959 — 45 295 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 66 816 ristitud, rajonan koume videndest. Kaik 66 341 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 72..74 tuhad eläjid vll 1982−1992 (74 476 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,6 %, ukrainalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 3,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan üks'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican Belopesockii-naižjumalankodi (aluz om pandud vl 1498) ühtennimiženke päjumalanpertinke i koumenke jumalanpertinke, koume tošt jumalanpertid i nell' časounäd.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Stupinon tehnikum, Moskvan agjan medkolledžan nomer 1 filial, Moskvan üläopendusen aluzkundoiden koume filialad.
Taldom

Taldom () om Venäman lidn Moskvan agjan pohjoižes. Se om Taldoman lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2018 heinkud — rajonan).
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kirjutadud purtkiš vl 1677 kuti "Taldom"-külä, möhemba žilo. Šingotihe ümbrištonke erazvuiččiden kengiden tehmižel da niiden jarmankoil, sen jäl'ghe joganedal'žel kengiden torgusel. Om kaičenus äi torgovanoiden pertid.
Žilo sai lidnan statusad vn 1918 3. päiväl tal'vkud, udesnimitihe "Leninsk:aks". Kätihe Leninskad makundan keskuseks vn 1921 elokus. Lidn nimitase eziauguižikš vn 1931 keväz'kuspäi erištamha rajonad Moskvan agjan toižes rajonaspäi Leninan oiktastuseks. Kengiden pramozl tuli lophu 1930-nzil vozil.
Taldom šingotase sauvondkonstrukcijoiden pästandal (metalližkonstrukcijad, katused i sendvičpanelid), toižed tegimed sijadasoiš lähiženno Severnii-žilonno nelläs kilometras päivnouzmha: nahktegim, kengiden fabrik, radiooigendai keskuz, tehnologižen mašiništon tegim (äižiruižiden pertiden järgenduzkonor'ad elektromašiništonke, konor'ad počtan i elektrolugimiden täht).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalas, 140 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Tverin agjhasai om kahesa kilometrad lodeheze orhal.
Matkad Moskvan röunhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 90 km suvhe orhal, avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Dubn 21 km päivlaskmha orhal, 36 km avtotedme vai 50 km raudtedme, i Kimri (Tverin agj) 20 km lodeheze orhal vai raudtedme, 27 km avtotedme.
"Taldom-Savölovskii"-raudtestancii radab lidnan suviröunal vspäi 1901, lühetas "Taldom" aigplanoiš.
Tobmuz.
Taldoman lidnankund oli vll 2005−2018, om kätud ümbrikon territorialižeks palakundaks. Mülüti vit pen't küläd Taldoman ližaks. Sen pind oli 46,77 nellikkilometrad. Lidnankundan jäl'gmäine pämez' oli Jurii Žurkin (2013−2018).
Taldoman territorialižen palakundan pämez' om Viktorija Zaiceva.
Eläjad.
Vl 1897 žilon ristitišt oli 1 200 eläjad, vl 1939 lidnan — 9 910 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 13 819 ristitud, rajonan (nüg. lidnümbrik) nelländez, vn 2021 — 17 317 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 14 tuhad eläjid vll 1989−2001 (14 600 rist. vl 1992) i om nügüd' (vspäi 2021).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,4 %, ukrainalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 4,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Mikoi-arhangelan jumalanpert' (om saudud vll 1800−1808) i kaumžoman časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), gimnazii — čomamahtoiden škol A.A. Cvetkovan nimed, lapsiden sädamižen pert'. "Družba"-sportškol («sebruz») radab Severnii-žilos. Moskvan gubernijan čomamahtoiden kolledž — Taldoman filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Torahein

Torahein () om kaks'vozne heinäsine morii kazmuz. Mülüb Paslönanvuiččed-sugukundan Torahein-heimho, sen tipine erik.
Leviganduz.
Torahein om levitadud kazmuz, eziauguine areal om Evrazii (päiči vilus vös) i Afrikan pohjoine. Om introduciruidud i mectunu erik Pohjoižamerikas i Avstralijas.
Kazvab rujoheinäks okaidud maiš, teveril i eländsijidenno, pustolänidme, pöudoil. Torahein om ottud kul'turha, kazvatadas zell'torhudeks väghižil rohlil mahusil.
Ümbrikirjutand.
Kazmusen kaik palad oma toksižed lujas alkaloididen olendan tagut, haižub vastmel'žikš. Erikon latinine "niger"-nimituz «must» om anttud äniklehtesiden alusen mujun tagut.
Jurišt om värtmenvuitte pehmed, sarakoičese, kahthe..koumhe santimetrhasai diametral. Lehtesed oma karvakahad pehmdad, čereduišoiš, alah om vauktamb. Sädab lehtesid jurespäi ezmäižel vodel. Sanged seikh 115 santimetrhasai kortte kazvab kahtendel vodel, sarakoičese. Pakuižetabad änikod kazdas seikhen i barboiden agjoiš, ned oma 20..45 mm surtte, leikan formal.
Plod om kaks'palaine konorüt kukšinan formal, oleskeleb küps heinkus-elokus. Semned oma henod äiluguižed.
Kävutand.
Kaik preparatad kävutasoiš vaiše lekarin pätandan mödhe i irdpolel tobjimalaz. Ottas semnid spravitajan voin purtkeks, unotez seikhen nahkaspäi om hambhiden läžundoid vaste. Varhapandas lehtesid () ezmäižen voden lopus i kahtenden voden heinkus änikoičendan aigan. Sadas tarbhaižiden substancijoiden ekstraktoid, oz., anestetikoid.
Mezjäižed keratas kazmusespäi vähän nektarad, toraheinän heid'om om travii heiden täht.
Torahein tob gallücinacijoid i om toksine penes lugumäras eskai, piidab pesta südäikohtud pigai. Travindan tundused tuldas 15..20 minutas. Čomad änikod vedatadas lapsiden tarkust, ka tariž heitta kaik kazmusid eländpunktoišpäi.
Volokolamsk

Volokolamsk () om Venäman lidn Moskvan agjan päivlaskmas. Se om Volokolamskan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2019 heinkud — rajonan). Om «sodahoštusen lidn»-arvonke vspäi 2010.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Suzdalin aigkirjas vl 1135 kuti "Volok", siš-žo vl 1178 "Laman Volok"-nimitusenke, oli "Volok Lamal"-nimi mugažo. Strategine lidn oli tarabošsijal Volgan i Okan keskes, i sikš alištui londoile. Oli Volokan ruhtinazkundan keskuseks vll 1456−1513. Kätihe Volokolamskan makundan lidnaks vspäi 1781. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil vn 1941 lopus (27. reduku — 20. tal'vku).
Volokolamsk šingotase avtopaloiden tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (katuzmaterialad, sendvičpanelid), korrozijanvastaižiden materialiden edheotandal, pakuitesen tegimel (alüminiibankad), sömtegimištol (maidtegim, konditerine fabrik, paštetiden tegim), plastiktegesiden edheotandal vannhonusen täht.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon keskuzpalas, Lam-jogen randoil ližajogidenke ( 139 km pitte, Volgan oigedpol'ne bassein), 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vedase läz 15 km pohjoižespäi suvhe, istorine keskuz om lidnan pohjoižes nügüd'aigan. Matkad Moskvan röunhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om 98 km päivnouzmha orhal, avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Ruz 40 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 53 km avtotedme, i Visokovsk 49 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 61 km avtotedme.
"Volokolamsk"-raudtestancii radab lidnan suves vspäi 1904. «Baltii»-avtote (M9-trass) läbitab lidnan keskust.
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 3 091 eläjad, vl 1939 — 5 413 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 433 ristitud, rajonan pol'. Kaik 20 838 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 26 389 eläjad vl 2021 i 24 800 eläjad vl 2005, edel eländpunktoiden ühtištust vll 2003−2004 — enamba 18 tuhad eläjid vll 1979−1992. Ende ristitišt poleni lähižen järedan rujopoligonan ekspluatacijan tagut.
Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Eläbzdusen päjumalanpert' (om saudud 15.-19. voz'sadoil), nell' jumalanpertid, koume časounäd i Kremlin pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas. Mugažo baptizman i islaman loičendpertid üksin oma avaitud.
Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad oma Volokolamskan agrarine tehnikum Ivanovskoje-žilos ani lodeheze, Krasnogorskan kolledžan Volokolamskan filial (ende erine Volokolamskan oiktusen, ekonomikan i varuitomuden kolledž), Moskvan üläopendusen aluzkundoiden severz'-se filialoid.
Himki

Himki () om Venäman lidn da lidnümbrik Moskvan agjan keskuzpalan lodehes. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Moskvan lodehline ezilidn.
Istorii.
Äiluguižed žilod da küläd mainitasoiš Himkin territorijal 16. voz'sadaspäi, sidä kesken Himki-külä. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1850 kuti "Himskai-raudtestancii" da žilo senno «Moskv — Piter»-raudtel, radaškanzi vn 1851 kül'mkus. Stancijan ümbrišt oli kezaküläpertiden tahond 1920-nzihe vozihesai. Kätihe Himkid radnikžiloks vl 1937 i sauvoškanzihe kahtent aviategint. Anttihe lidnan statusad vn 1939 26. päiväl keväz'kud. Lidn oli Himkin rajonan keskuseks vll 1940−1960 i 1965−2005. Ühtištuihe Shodn'-lidnad Himkinke vn 2004 sügüz'kus.
Himki šingotase aviakosmižen sarakon kahtel tegimel (raketlikutimed, kosmižed apparatad), zenitraketsistemiden projektiruindan konstruktorbürol, sauvondan edheotandoil, Venäman kaikiš järedamban Šeremetjevo-lendimportan logistižil keskustoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase kanalan Moskvan nimed oiktal randal tobjimalaz ( 128 km pitte, ühtenzoitab Volgad Moskv-jogenke), 180 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om penid jogid lidnan territorijal, sidä kesken Moskvan hurad ližajoged: Himk-jogen ( vai "Хи́нска, Хи́нка" 18 km pitte) üläjoksmuz Himkan mecas i Shodn'-jogi (ven. "Схо́дня" 47 km pitte) lidnümbrikon päivlaskmas. Lidnümbrik röunatab Moskvanke suves, keskuzpalas i lodehes. Toižed lähembaižed lidnad oma Dolgoprudnii ani päivnouzmha, Lobn' 10 km pohjoižpäivnouzmha, Krasnogorsk 12 km suvipäivlaskmha i Zelenograd (Moskvan pala) 4 km lodeheze.
«Moskv — Piter»-raudtekeskust i «Venäma»-avtote (M10-trass, Moskv — Piter) mändas lidnan keskuzpalan kal't. Maksline «Neva»-avtote (M11-trass, Moskv — Piter) läbitab lidnan päivnouzmad. Rahvahidenkeskeine civiline Šeremetjevo-lendimport ("SVO / ШРМ", 50 mln passažiroid vl 2019) radab Himkin pohjoižes.
Himki om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vl 1926 žilon ristitišt oli 2 876 eläjad, vl 1939 lidnan — 23 092 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 207 425 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Ortodoksižen hristanuskondan 17 jumalanpertid i 8 časounäd oma olmas lidnas, mugažo protestantizman kaks' jumalanpertid (baptistoiden i evangelistoiden).
Rahvahad (2010): venälaižed — 91,9%, ukrainalaižed — 1,8%, armenijalaižed — 1,3%, toižed rahvahad — 5,0%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Himkin tehnikum, üläopendusen kaks' akademijad (civiližen kaičendan, privatine turizman) i Moskvan valdkundaline kul'turan institut.
Jegor'jevsk

Jegor'jevsk () om Venäman lidn Moskvan agjan päivnouzmas. Se om Jegor'jevskan lidnümbrikon (edel vn 2015 kül'mkud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan kirjutadud purtkiš vl 1462 kuti "Visokoje"-külä ( «korged»). Möhemba kätihe küläd "Jegorije-Visokoje"-žiloks, nimitihe jumalanpertin Jegorii-pühämehen mödhe, hän-žo Jurgii-vägestusenkandai. Žilo sai makundan lidnan statusad vn 1778 kahtendes poles, udesnimitihe "Jegor'jev:aks", sid' nügüdläižikš. Šingotihe leibän jogavoččil jarmankoil i kanghiden tehmižel 19. voz'sadaspäi. Raudtesarak tuli lidnha Voskresenskaspäi vl 1869. Saudihe vedenveimen vodele 1877.
Jegor'jevsk šingotase mehanižel tegimel, raudtekaluišton tegimel, maižanduzmašiništon da sen paloiden pästandal, räzintehnižiden tegesiden edheotandal, plastiktegesiden pästandal, sauvondmaterialiden tegimil (laminat, lämuzizoläcii, gazbetonblokad), sömtegimištol (jauhtegim, leibtegim, lihakombinat, kofen pakuindedheotand), kengiden «Kotofei»-edheotandal, «Gedeon Richter»-zell'kompanijan tegimel. Nevondkundaližen aigan tömašinoiden tegim, kanghiden fabrik, nübliden edheotand, omblendfabrik i punümbriradajan kombinat radoiba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase lidnümbrikon lodehes, Meščoran alangišton lodehližel röunal, Guslic-jogen üläjoksmusen randoil ( 36 km pitte, Moskvan hurapol'ne bassein), 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Moskvan röunhasai (Moskvan rengazavtotehesai) om sada kilometrad lodeheze orhal, avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Voskresensk 23 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 28 km avtotedme vai raudtedme, i Kurovskoje 23 km lodeheze-pohjoižhe orhal, 29 km avtotedme vai raudtedme.
"Jegor'jevsk I"-raudtestancii radab lidnan lodehes vspäi 1870 (ende muite Jegor'jevsk), "Jegor'jevsk II"-seižutezpunkt (vspäi 1930) om sen palaks i üks'jäine lidnas passažiroiden täht, lühetas "Jegor'jevsk" aigplanoiš. Raudtestancii sijadase «Kurovskoje — Voskresensk»-keskustal.
Eläjad.
Vl 1897 lidnan ristitišt oli 19 200 eläjad, vl 1939 — 56 314 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 70 081 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 71 686 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 70 tuhad eläjid vll 1973−2001 (74 200 rist. vl 1992) i om vspäi 2010 (73 766 rist. vl 2018).
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,9 %, uzbekad — 2,6 %, toižed rahvahad — 4,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen Stroican Mariinskii-naižjumalankodi Stroican päjumalanpertinke, ph. Aleksandr Nevalaižen päjumalanpert' i nell' jumalanpertid oma saudud lidnas, mugažo vanhuskolaižiden pühäpert' om sätud.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'kümne üks' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..10, 12, 15, 17, 18, 21, 24..27, 29, 32), kümne keskškolad (nomer 1..5, 8, 12..15), kaks' gimnazijad (nomer 10 i Jurgijan), čomamahtoiden škol, koume sportškolad ("Lider", "Viktorija", valdborcuindas Ju.S. Černovan nimed). Professionaližen opendusen aluzkundad oma Jegor'jevskan aviatehnine kolledž, Jegor'jevskan tehnikum i Jegor'jevskan tehnologine institut.
Dubn

Dubn () om Venäman tedolidn da lidnümbrik Moskvan agjan pohjoižes.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 11. voz'sadan augotišes, mainitase vspäi 1134, oti 6 gektarad, mongoližed sodaväged paniba lidnad mantazole vl 1238. Dubnan muitpunkt oli olmas hätken sen sijas Suren Uz'lidnan tazovaldkundan i Pohjoižpäivnouzmaižen Venän röunal. Gorodišče-žilo oli olmas Dubnan jogensun randal.
Panihe peitol'žen "Dubno"-tedožilon alust vl 1947. Kätihe eländpunktad oficialižeks radnikžiloks vl 1954, anttihe lidnan statusad vl 1956, om olmas nügüdläiženke nimenke vspäi 1958. Ühtištadihe "Ivan'kovo"-lidnanke (alusenpandud vl 1937) vn 1960 13. päiväl tal'vkud. Om tedolidnan statusanke vspäi 2001.
Dubn šingotase ladimensauvomižen «Tenzor»-tegimel, mašinansauvomižen tegimel (aviakosmine sarak), kontrol'sistemiden projektiruindan edheotandal, südäitukuižen fizikan tedoidusil mail'man znamoičendanke i Ivan'kovon GES:al.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volg-jogen randoil, Dubn-jogen ( 167 km pitte) lanktendanno oiktalpäi, 125 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Röunatab Tverin agjanke. Kanal Moskvan nimed zavodiše lidnas, mäneb Ivan'kovon vezivaradimespäi.
Matkad Moskvan rengazavtotehesai om 121 km suvhe. Lähembaižed lidnad oma Kimri (Tverin agj) pohjoižpäivnouzmha, Taldom päivnouzmha, Konakovo (Tverin agj) päivlaskmha-suvipäivlaskmha.
Tobmuz.
Dubn om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan pämehed oma Sergei Kulikov (sügüz'ku 2020 — semendku 2023), Maksim Danilov (tal'vku 2017 — sügüz'ku 2020). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Jevgenii Uglov vn 2023 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Andrei Tamonov (sügüz'ku 2020 — reduku 2023).
Eläjad.
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 14 009 eläjad, vl 1967 — 39 tuhad eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe 70 700 ristitud elihe lidnas. Kaik 75 018 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om enamba 70 tuhad eläjid vspäi 2010 (75 179 rist. vl 2016).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,7 %, ukrainalaižed — 1,7 %, toižed rahvahad — 3,6 %.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 85,7 %, tadžikalaižed — 0,8 %, ukrainalaižed — 0,7 %, uzbekad — 0,5 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,5 %, rahvahuden ozutandata — 8,4 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kuz' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Lidn om järedaks openduzkeskuseks. Lapsiden opendusen aluzkundad oma 23 päivkodid, 15 keskškolad (niišpäi koume privatišt), čomamahtoiden škol, muzikškol, horan škol i kaks' studijad, vezisuksiden škol, sambon škol, lapsiden da norišton turizman i ekskursijoiden keskuz. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Valdkundaline «Dubn»-universitet i kolledž senno (vll 2004−2011 erigoittud Moskvan agjan tegimištoliž-ekonomine kolledž), Moskvan üläopendusen aluzkundoiden koume filialad, Dmitrovan tehnikuman alajaguz (edel vn 2021 keväz'kud Moskvan agjan agrariž-tehnologine «Dubn»-tehnikum).
Tül'pan

Tül'pan () om äivoččiden heinäsižiden laukkerakahiden kazmusiden heim. Mülüb Lilijanvuiččed-sugukundha. Enamba 80 erikod, tipine om Gesneran tül'pan ().
Gesneran tül'pan i sen gibridad Fosteran tül'pananke oma kaikiš znamasižemb dekorativine kazmuz laukkeranke, lugetas läz 1800 kommertižid sortuid da toižendoid.
Leviganduz.
Libub Keskuzazijaspäi, kazvoi amuižen Tetis-valdmeren randal. Mecerikod oma levitadud Evrazijan suvitahondoidme. Kaikiš suremb erikoiden erazvuiččend vasttase Keskuzazijan mägirajoniš: Iranan pohjoine, Pamir i Tän'-Šan'.
Kul'turkazmused sünduihe Azijas 11. voz'sadal, kazvatadihe avaros Ottomanan imperijas 15.-18. voz'sadoil. Mail'man selekcijan i kazvatandan pärajon om Alamad 17. voz'sadaspäi.
Ümbrikirjutand.
Tül'panan heimon erikod kuvazuiba elämhä stepiš, letetazangištoden röunoil i mägitahondoiš. Niiden klimat om päivoikaz vilunke tal'venke, keväz' om lühüd neps, kezal om räk kuiv. Tül'pan ehtib kazda, änikoita i antta ploduid, jagada laukkerad lühüdan keväz'ližen vegetacijan aigan. Kezal kazmusen šingotez om lujas vitk i keskitase laukkeras. Jagab laukkerad joga vodel narcissan erineden. Tül'pan kazvab semnespäi änikoihesai koume-seičeme vot. Sädab žomid londuses.
Elektrostal'

Elektrostal' () om Venäman lidn da lidnümbrik Moskvan agjan päivnouzmas. Se om agjan kahesanz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Ende nened küläd oliba lidnan territorijal: Afanasovo, Šebanovo i Visokovo. Zatišje-mectahond () oli läz niid. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1916, konz sauvoškanzihe kaks' tegint: raudan elektrometallurgijan tegim i šlibakoiden Bogorodskii-tegim. Molembad tegimed radaškanziba voden 1917 aigan, ned oma olmas tämbäi-ki. Vl 1925 nimitihe Zatišje-pol'stancijad "Elektrostalikš". Radnikžilon nimituz oli "Zatišje" vhesai 1928. Se sai lidnan statusad vn 1938 26. päiväl tal'vkud.
Elektrostal' šingotase südäitukuižen poltusen tegimel, raudan elektrometallurgijan «Elektrostal'»-tegimel (hüväladuline teraz lomuspäi), mašiništon tehmižel katilpertiden, metallurgižen i atomižen sarakoiden täht, sauvondmaterialiden pästandal (rosttumatomad torved, pertinsauvomižen kombinat — beton, sauvondblokad), himižen kaičendan abutusiden i fil'triden tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kläz'm-jogen oiktal randpolel, 5 kilometras jogespäi, 150 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Mecmassivad oma kaičenus lidnan päivnouzmaižen i päivlaskmaižen röunoidenno. Matkad Moskvan rengazavtotehesai om 38 km päivlaskmha. Lähembaižed lidnad oma Noginsk 1 km pohjoižhe i Pavlovskii Posad 10 km päivnouzmha.
Raudteplatformad oma Metallurg (suvipalas), Elektrostal' (keskuses) i Mašinostroitel' (pohjoižes) sarakol Černogolovkhasai «Moskv — Vladimir»-keskustaspäi. Moskvan pen' avtorengaz (A107-trass) läbitab lidnan päivlaskmad. «Volg»-avtote (M7-trass) mäneb 1 km pohjoižhe lidnaspäi.
Viž küläd i viž žilod mülüdas lidnümbrikho Elektrostalin ližaks vspäi 2018. Kaikiš surembad oma Vsevolodovo-külä (2959 rist. vl 2010) i Uded Pertid-žilo (, 1630 rist. vl 2010). Lidnümbrikon pind om 135,36 km².
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 42 607 eläjad, vl 1959 — 96 922 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe 155 196 ristitud elihe lidnas. Kaikiš suremb ristitišt oli 153 tuhad eläjid vll 1990−1992 i 155..158 tuhad eläjid vspäi 2010 (158 508 rist. vl 2017). Kaik 165 364 ristitud elihe lidnümbrikos vl 2019.
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,8%, ukrainalaižed — 1,6%, toižed rahvahad — 2,6%. Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid i koume časounäd oma olmas lidnas, jumalanpert' i kuz' časounäd lidnümbrikon toižiš eländpunktoiš.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma viž kolledžad, Elektrostalin politehnine institut i Moskvan üläopendusen severz'-se filialad.
Kurčaloi

Kurčaloi (, ) om Venäman lidn da lidnankund Čečenijan Tazovaldkundan päivnouzmas. Se om Kurčaloin rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha.
Istorii.
Eziauguine Kurčaloi-eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1732 Kizlär-lidnusen D. F. Jeropkin-komendantan «Reestr mägiden valdoičijoile»-dokumentas (). Se oli muretud Kavkazan sodan aigan (1819−1821). Ühtennimine Kurčaloi-teip (klan, rod) sijaliženke augotižlibundanke om olmas Čečnäs.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Terling-jogen randal vl 1847. Kaik kaks'toštkümne mečetid oli Kurčaloiš vl 1883. Rahvahan deportacijan aigan žilon nimituz oli "Čkalovo" vll 1944−1958, sid' pördihe endišt nimed. Žilo sai lidnan statusad vn 2018 29. päiväl tal'vkud, edel se oli tazovaldkundan kaikiš järedambaks külähižeks eländpunktaks.
Kurčaloi šingotase elektromehanižel tegimel (lämuzdiodmašiništon projektiruind i pästand). Eläjad oma otnus maižandushe päpaloin tähäsai, kazvatadas villänkul'turoid i saharsvöklad. Ende maižandusen produkcijan ümbriradmižen edheotandad radoiba, no muretihe niid sodoiden aigan.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Kavkazan ezimägišton (Kačkalikan mägisel'g) tazangištol, Gums-jogen oiktal randal ( 80 km pitte, Terekan oigedpol'ne bassein), 169 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Matkad Grozniihasai om koumekümne nell' kilometrad päivlaskmha-lodeheze orhal vai 42 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Šali 16 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 18 km avtol, Argun 19 km päivlaskmha-lodeheze orhal vai 27 km avtotel, i Gudermes (raudtestancii) vižtoštkümne kilometrad pohjoižhe orhal vai 22 km avtotedme.
Tobmuz.
Kurčaloi om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 38,15 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Merijan (Administracijan) pämez' (mer). Edeližed merad oma Adam El'temirov (eloku 2018 — uhoku 2019), Šajid Junusov (kül'mku 2017 — eloku 2018). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Isa Bisiev vn 2019 keväz'kuspäi (organizacijan alusenpanendan aigaspäi).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 22 723 ristitud, rajonan videndez, vn 2021 — 23 425 ristitud. Kaik 25 260 eläjad oli eländpunktaks vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 26 670 eläjad vn 2020 uhokus.
Rahvahad (2010): čečenalaižed — 99,76 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 0,24 %.
Islaman pämečet' Kunta-Hadži Kišievan nimed (voib mülütada viž tuhad uskojid), pühäpert' Jangulbi-šeih Dohtukaevan nimed da seičeme fartalmečetid oma saudud lidnas.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..4, 25), viž keskškolad (nomer 1..5) i opendusen keskuz, lapsiden sädamižen keskuz, rajonan čomamahtoiden škol, rajonan olimpižen varan sportškol.
Kurčaloin islamine institut Ahmat-Hadži Kadirovan nimed om lidnan professionaližen üläopendusen aluzkundaks.
Protvino

Protvino () om Venäman lidn da lidnümbrik Moskvan agjan suves. Om tedolidnan statusanke vn 2008 elokuspäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1960 kuti sauptud "Serpuhov-7"-žilo tedoidamha korktoiden energijoiden fizikad. Anttihe radnikžilon statusad nügüdläiženke nimenke vl 1965, nimitihe jogen mödhe. Lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad vn 1989 15. päiväl kül'mkud. Lidnan institutad kadotiba kaikenaigaižid tedoškolid 1990-nzil vozil.
Protvino šingotase kahtel tedokeskusel, tedoedheotandoil (biotehnologii, medtehnik), sauvondmaterialiden pästandal (polimerine geosegluz, profil'lava, metalline katuz), sömtegimištol (lihakombinat i lihaedheotand), elektrotehnižel tegimel, mebel'fabrikal, kompjuterprogramiden edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Protv-jogen alajoksmusen hural randal ( 282 km pitte, Okan hura ližajogi), 176 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Röunatab Kalugan agjan territorijanke suves i päivlaskmas. Lähembaine lidn om Serpuhov 12 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha. Raudte radab lidnas vaiše jüguiden täht.
Tobmuz.
Protvino om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vl 1970 žilon ristitišt oli 12 995 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 37 308 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36..37 tuhad eläjid vll 1998−2018 (37 504 rist. vl 2012).
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,8 %, ukrainalaižed — 2,6 %, toižed rahvahad — 3,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Venäman Kaikiden Pühämehiden jumalanpert' (om saudud vll 1990−1993) i ph. Jumalanmaman Katken jumalanpert' oma sätud lidnas.
Professionaline openduz om neniden aluzkundoiden filialad: Moskvan agjan Gubernine kolledž, Moskvan valdkundaline industrialine universitet, Valdkundaline «Dubn»-universitet.