tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Zverevo

Zverevo () om Venäman lidn da lidnümbrik Rostovan agjan päivlaskmas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1819 kuti Zverevo-futor, nimitihe sen man pidajiden Zverevad-velliden kanzannimen mödhe. "Zverevo"-raudtestancii radab «Rostov Donal — Moskv»-keskustal vspäi 1871. Kätihe radnikžiloks vl 1929. Se oli Zverevon rajonan (1934−1963) keskuseks vhesai 1943, sid' Lihovskoi-žilo (nüg. Kamenskan Šahtil pala). Zverevo oli okkupiruidud nacistoil (heinku 1942 — 13.02.1943) Toižen mail'man sodan aigan. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1989.
Zverevo šingotase polimeriden tehmižel, elevatoral i kivihilen samižel («Obuhovskai»-kaivuzohjandaikund).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, ei ole londuseližid vezištoid. Om ümbärtud Rusttan Sulinan rajonan territorijal. Matkad Rostovhasai Donal om 94 km suvhe orhal, 110 km avtotel vai 141 km raudtel. Lähembaižed lidnad oma Gukovo vides kilometras päivlaskmha orhal, avtotedme vai raudtedme, Rusked Sulin 15 km suvhe orhal, 35 km avtotedme vai 20 km raudtedme, i Kamensk Šahtil 30 km pohjoižhe orhal, 35 km avtotedme vai raudtedme. Avtote ühtenzoitab «Don»-trassanke (M4) viž kilometrad päivnouzmha i Ukrainan röunanke päivlaskmha Gukovon kal't. "Zverevo"-passažirstancii radab lidnas da kaks' jügustancijad: "Zverevskai" i "Novomihailovskai".
Trudovoi-futor (1 670 rist. vl 2017) mülüb lidnümbrikho Zverevon ližaks. Lidnümbrikon pind — 32,2 km².
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 7 500 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 22 411 ristitud, lidnümbrikon — 24 119 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 32 800 eläjad vll 1996. Kaik 19 456 ristitud elihe lidnas i 21 126 ristitud kaikes lidnümbrikos vl 2017.
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,6 %, ukrainalaižed — 2,2 %, armenijalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 3,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (om letud vodele 1996 vanhas eländpertišpäi) i kaks' časounäd.
Zverevon torguindtegimištoline tehnikum (profškol nomer 64 edel vn 2019 sügüz'kud) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Lidnümbrikon pämez' om Lidnan Duman ezimez' vn 2018 vilukuspäi. Lidnan Administracijan pämez' om Aleksandr Lotarev vn 2021 sulakuspäi. Edeline lidnan pämez' om Mihail Solonicin (uhoku 2018 — tal'vku 2020).
Akulad

Akulad ( vai "Selachii") oma Roskkalad-klassan üläheimkund.
Akul-sana libub amuižislandijan "hákall"-sanaspäi. Nügüd'aigan tetas akuloiden enamba 526 erikod. Kaikiš vanhembad akulad oliba olmas 450..420 mln vozid tagaz.
Ümbrikirjutand.
Kalan eriližused: torpedanvuiččen forman pidetud hibj, sur' geterocerkaline tagasuug, teraviden hambhiden sur' lugumär kaikuččes löuglus tobjimalaz.
Kaikiš penemb akul om "Etmopterus perryi"-süvävedenkala 17 santimetrad pitte, kaikiš järedamb om kitanvuitte akul ("Rhincodon typus"), kazvab 20 metrhasai. Üläheimkundan erikod elädas meriš i valdmeriš levedali, pindaspäi kaks' tuhad metrid süvüdehesai. Ujudas merivedes, no erased erikod mahttas eläda reskvedes mugažo. Akuloiden enambuz oma lihansöjad živatad, no koume erikod sötlesoiš planktonal, kal'maroil i henoil kaloil, ned oma kitanvuitte akul, ogibal akul i akul-sur'su. Erikoiden tobj pala eläb 20..30 vodhesai, no järedan akulan igä voib vedadas sada vot.
Morozovsk

Morozovsk () om Venäman lidn, lidnankund da transporttesol'm Rostovan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Morozovskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Ezmäižen eländpunktan aluz om pandud vodele 1900 kuti "Morozovskai"-raudtestancii () da žilo senno «Kamenskai — Caricin»-keskustal, om nimitadud lähižen futoran mödhe. Toine eländpunkt om pandud vl 1910 kuti "Taubevskai"-stanic (ven. "станица Таубевская"), nimitihe kozakoiden vägiden Födor Taube-atamanan kanzannimen mödhe. Aigan mändes eländpunktad leviganziba, ühtištadihe niid da lähižid futorid. Vll 1917−1938 nimitihe eländpunktad "Morozovskai"-stanicaks, sid' kätihe stanicad "Morozovskii"-radnikžiloks. Morozovskii-žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimtusenke vn 1941 29. päiväl semendkud. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistižen Germanijan sodavägil (15.07.1942 — 5.01.1943). Raudte ühtenzoiti Cimlänskanke vl 1949.
Morozovsk šingotase sömtegimištol (pühävoin järed tegim, maidtegim), maižanduztehnikan pästandan edheotandan filialal i vedimdepol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpalas, Bistrai-jogen üläjoksmusen hural randal tobjimalaz ( 218 km pitte, Donan oigedpol'ne bassein), 73 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Rostovhasai Donal om 200 km suvipäivnouzmha orhal, 252 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Surovikino (Volgogradan agj) 80 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal, 90 km avtotedme vai raudtedme, Cimlänsk 81 km suvhe orhal, 89 km avtotedme vai raudtedme, i Vauged Kalitv 79 km päivlaskmha orhal, 92 km avtotedme vai raudtedme. "Morozovskai"-raudtestancii radab lidnan päivnouzmas.
Tobmuz.
Morozovsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Jurii Mulenko, radoi vn 2018 keväz'kuhusai. Lidnan Deputatoiden suiman ezimez' om Andrei Silin vn 2015 uhokuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 21 700 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 27 642 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 24 258 ristitud. Kaik 25 467 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 28..29 tuhad eläjid vll 1996−2009 (29 300 rist. vll 1996−1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,7 %, ukrainalaižed — 2,0 %, armenijalaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 3,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kivine Pühän Jumalanmaman Sündundan (om saudud vll 1904−1914), puine Pühän Jumalanmaman Katken (letihe vll 1984−1989), vanhuskolaižiden ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (edeline puine oli vll 1916−1971, paloi, om udessündutadud).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' päivkodid (nomer 1, 2, 3, 7, 37 i "Skazka"), nell' keskškolad (nomer 1, 3, 4, 6), licei (nomer 1), gimnazii (nomer 5), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Morozovskan agrotegimištoline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Zolotuhhein (heim)

Zolotuhhein () om üks'voččiden i äivoččiden änikoičijoiden kazmusiden heim Zolotuhheinižed-sugukundaspäi. Heim kogoneb läz 500 erikoišpäi, sätihe äivoččiden sortuiden sadoid.
Leviganduz.
Heimon erikod kazdas mail'madme venos vös i mägiden pautkil. Erikoiden koncentracii om Pohjoižamerikas, Andiden pautkil (pol'penzhad) i Japonijas. Om endemikoid Brazilijas, Suviafrikas, Avstralijas i Udes Zelandijas. Voib löuta läz 20 erikod Venäman evropižen palan londuses.
Ümbrikirjutand.
Heinäsižed kazmused päpaloin. Ištutadas saduihe dekorativižeks kazmuseks hajun i irdnägun tagut.
Lehtesed kogonaižed vai höunhesiž-palakahad. Änikod oma üks'jäižed kaks'suguižed, ruskedsinižen, pakuižen, vauktan ližamujun vai kirjavad (erazvuiččed mujul). Viž pölükäd änikos lühüdoižidenke nitidenke, pölükäd kazdas kinktas petkloiženke. Plod om konorüt vauktušsemnidenke, avaidase sauboil.
Doneck (Venäma)

Doneck () om Venäman lidn da lidnümbrik Rostovan agjan päivlaskmas-lodehes.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1681 kuti "Gundorovskai-stanic" (). Nevondkundaližen aigan se šingotihe kivihilen samižel. Stanic oli okkupiruidud nacistoil (heinku 1942 — 15.02.1943) Toižen mail'man sodan aigan. Kätihe radnikžiloks vn 1945 tal'vkus. Se sai lidnan statusad vl 1951 "Gundorovk"-nimitusenke (ven. "Гундоровка"). Udesnimitihe nügüdläižikš vn 1955 30. päiväl kezakud. Mülütihe lidnanvuittušt Gundorovskii-žilod lidnha vl 2004.
Doneck šingotase tekstil'fabrikal i sauvondmaterialiden pästandal (savič). Venäman röunpäličmänendtaho Ukrainan röunanno. Kivihilen samine da ümbriradmine tuli lophu vl 2010, ekskavatortegim eile rados.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Severskii Donc-jogen oiktal randal, 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, röunatab Ukrainan Luganskan agjanke päivlaskmas, lodehes i suves. Om ümbärtud Kamenskan agjan territorijal toižiš sijiš. Matkad Rostovhasai Donal om 145 km suvhe orhal vai 167 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Kamensk Šahtil 15 km päivnouzmha orhal vai 25 km avtotedme, i Sorokine (Ukrain) 15 km päivlaskmha orhal vai 23 km avtotedme.
Doneck om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vl 1959 lidnan ristitišt oli 42 369 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 50 098 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 52 100 eläjad vl 2005. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,9%, ukrainalaižed — 3,3%, toižed rahvahad — 2,8%.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Doneckan tegimištoliž-gumanitarine tehnikum.
Doneck (znamoičendad)

Doneck voib znamoita:
Savonlidn

Savonlidn ( [ˈsɑʋonˈlinnɑ], ) om lidn da lidnankund Suomenman suvipäivnouzmas. Se om valdkundan 36nz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Suvisavo-agjaha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1475 kuti Ročinman "Nyslott"-lidnuz («uz' lidnuz») da žilo senno. Vspäi 1534 lidnuz oli Savo-provincijan keskuseks. Vl 1639 žilo sai lidnan statusad. Vspäi 1743 oli Venäman imperijan Viipurin guberijan palaks.
Suomen nimituz kändihe oficialižeks ripmatomuden sandan jäl'ghe vl 1917. Lidnusen nimituz om "Olavinlinna" () nügüd'. Nened kundad oliba mülütadud Savonlidnan alištushe erasil-se vozil: Sääminki (1973), Savonrand (suom. "Savonranta", 2009), Kerimäki i Punkaharju (2013).
Savonlidn šingotase pun ümbriradmižel, transportan edheotandoil, veimetomiden kaičendsistemiden tegimel (vspäi 2019), turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivnouzmas, Saimaa-järven i sen laivten randal, pol'tel Mikoišpäi Jogensuhu.
Matkad Hel'sinkihesai om 284 km suvipäivlaskmha orhal, 333 km avtotel Mikoin i Lahten kal't, 400 km raudtedme Kouvolan kal't. Agjan Mikoi-keskuz om 86 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 103 km avtotedme.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 3 597,69 km², sidä kesken kuivma — 2 238,11 km², sokaz ma otab koumandest (1 359,58 km²).
Tobmuz.
Kund jagase 35 nimitadud rajonaks, kaik 97 küläd alištudas lidnankundan tobmudele. Savonlidnan municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Leo Mether (1972−1989), Tauno Pulkki (1970−1972), Viljo Virtanen (1963−1969).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan nügüdläižen territorijan ristitišt oli 41 053 eläjad, vl 2000 — 39 575 eläjad, vl 2010 — 37 059 eläjad, vl 2020 — 32 976 eläjad. Kaikiš suremb lidnan eläjiden lugu oli 41 426 ristitud vl 1995.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 96,3 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 3,6 %.
Millerovo

Millerovo () om Venäman lidn, lidnankund da transporttesol'm Rostovan agjan pohjoižes. Se om Millerovon rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Ivan Miller-sodamehel pustolänihe vl 1786 kuti "Millerov"-futor lahjoitud hänele Jekaterina II-imperatornaižel tahondas. Möhemba "Millerov-Glubokinskii"-žilo. Nimitihe alusenpanijan kanzannimen mödhe. Žilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vn 1926 keväz'kus. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud nacistoil (16.07.1942 — 17.01.1943).
Millerovo šingotase maižanduztehnikan da sen paloiden tehmižel, sömtegimištol (trahmalan da patokan kombinat, vintegim, pühävoin tegim, villänpurnud) i letken küllästamižfabrik (formuindmaterialad, korbehtundvastaine krepind).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suves, Glubokai-jogen üläjoksmusen hural randal päpaloin ( 123 km pitte, Donan hurapol'ne bassein), 131 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Reljef om vanoikaz.
Matkad Ukrainan röunhasai om 30 km päivlaskmha, Rostovhasai Donal om 190 km suvhe orhal, 212 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Kamensk Šahtil 67 km suvhe orhal, 81 km avtotedme vai raudtedme, i Lugansk (Ukrain) 89 km suvipäivlaskmha orhal, 117 km avtotedme vai raudtedme. «Don»-avtotrass (M4) ümbärdab lidnad päivnouzmaspäi. "Millerovo"-raudtestancii radab «Rostov Donal — Moskv»-keskustal, jono Luganskhasai eile kävutandas. Millerovo-sodalendimport om saudud vides kilometras lodeheze lidnaspäi.
Tobmuz.
Millerovo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Edeližed suiman ezimehed oma Aleksandr Kolodeznoi (sügüz'ku 2020 — reduku 2021), Tat'jana Visockaja (sügüz'ku 2015 — sügüz'ku 2020). Gennadii Revin radab lidnankundan Administracijan pämehen vn 2024 uhokuspäi. Edeližed Administracijan pämehed oma Aleksandr Loktev (viluku 2023 — uhoku 2024, "velgusentäutai"), Väčeslav Zinčenko (viluku 2021 — viluku 2023).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 24 tuhad eläjid. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 36 499 ristitud, rajonan viž ühesandest. Kaik 35 540 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 38..39 tuhad eläjad vll 1992−2005 (39 700 rist. vl 1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,6 %, ukrainalaižed — 1,6 %, toižed rahvahad — 2,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Ondrijan Ezikuctud jumalanpert' (1988) i koume časounäd. Niiden ližaks ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' (1903−1950) ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma 14 päivkodid, nell' keskškolad (nomer 2, 4, 5, 8), gimnazii (nomer 1), licei (nomer 7), laps'aigan da norišton pert', rajonan čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol, noriden tehnikanradajiden stancii, ekologiž-biologine keskuz. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Millerovon agrotegimišton tehnologijoiden da ohjastusen tehnikum i Millerovon kozakišton kadetine professionaline tehnikum.
Aksai (Rostovan agj)

Aksai ( «vauged valu» vai «vauvaz van» türkižiš kelišpäi) om Venäman lidn da lidnankund Rostovan agjan suvipäivlaskmas. Se om Rostovan Donal päivnouzmaine ezilidn, Aksain rajonan administrativine keskuz (vspäi 1936).
Istorii.
Ezmäižed eländpunktad mainitasoiš lidnan territorijal vl 1570. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1742 kuti kozakoiden "Ust'-Aksaiskii stan (lidnut)". Vspäi 1797 oli "Ust'-Aksaiskai-stanic" (). Möhemba Ust'-sana kadoi nimitusespäi. Aksaiskai-stanic sai lidnan statusad vn 1957 23. päiväl tal'vkud.
Aksai šingotase mašinansauvomižel (maižanduzmašinoiden palad), laivoiden kohendusel da sauvomižel, sauvondmaterialiden pästandal (savič, beton, stökoltegesed).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Donan Aksai-hijaman oiktal korktal randal, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Aksai röunatab Rostovan Donanke päivlaskmas, keskust lidnoiden počtamtoiden keskes om 12 km. Toižed lähembaižed lidnad oma Novočerkassk 24 km pohjoižpäivnouzmha-pohjoižhe orhal, 26 km avtotedme vai raudtedme, i Bataisk 17 km suvipäivlaskmha orhal, 24 km avtotedme vai raudtedme. Aksai-raudtestancii radab lidnas. «Don»-manten (M4-trass) «Šahti — Bataisk»-avtotekeskust om lidnan päivlaskmaižeks röunaks.
Aksai om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 9 800 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 41 969 ristitud, rajonan kaks' videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid om olmas lidnas.
Rahvahad (2002): venälaižed — 89,8%, ukrainalaižed — 3,0%, armenijalaižed — 2,5%, azerbaidžanlaižed — 1,6%, toižed rahvahad — 3,1%.
Professionaližen opendusen aluzkund om Aksain tehnologine tehnikum. Äi toižid lähembaižid aluzkundoid ratas Rostovas Donal.
Proletarsk (lidn)

Proletarsk () om Venäman lidn, lidnankund da transporttesol'm Rostovan agjan suves. Se om Proletarskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Amuine lidnut oli olmas torguindtel Kavkazaspäi. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Kara-Čaplak-tahondas 17. voz'sadal. Tundištihe sidä stanicaks oficialižikš vn 1875 3. päiväl heinkud da anttihe "Velikoknäžeskai"-nimitust (). Udesnimitihe sidä "Proletarskai"-stanicaks VCIK:an käskön mödhe vn 1925 elokun 17. päiväspäi. Toižen mail'man sodan aigan eländpunkt oli muretud paloin. Stanic sai lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vn 1970 24. päiväl heinkud.
Proletarsk šingotase kabelän tegimel, hebonvodinfermal, sömtegimištol (leibproduktoiden kombinat, Rosrezerv:an «Kavkaz»-edheotand, kalategim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Kuman da Maničun alangos, Vesölovskoje-vezivaradimen Čeprak-lahten oiktal randal (Donan huran Manič-ližajogen vago), 15 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vezivaradimen pind om 238 km², 10 m ü.m.t., täuttihe vl 1941. Proletarskan vezivaradimen padosein om saudud vl 1936, se sijadase jogen pävagol kümnes kilometras suvipäivlaskmha Maničstroi-žilonno.
Matkad Kalmikijan röunhasai om 25 km suvipäivnouzmha orhal, Rostovhasai Donal om 164 km päivlaskmha-lodeheze orhal, 215 km avtotel vai raudtel. Lähembaine lidn om Sal'sk 29 km suvipäivlaskmha orhal, 32 km avtotedme vai raudtedme. "Proletarskai"-raudtestancii () radab «Sal'sk — Volgograd»-keskustal vspäi 1899.
Tobmuz.
Kaik koume pen't žilod mülüdas lidnankundha Proletarskan ližaks: Kirsalovo, Konarmeiskii, Primaničskii.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden suiman ezimez'. Edeline Deputatoiden suiman ezimez' om Nadežda Kuz'mina (kül'mku 2016 — kül'mku 2021). Lidnankundan Administracijan pämez' om Maksim Tolpinskii vn 2019 redukuspäi. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Sergei Ponomar' (reduku 2016 — heinku 2019).
Eläjad.
Vl 1939 stanican ristitišt oli 11 300 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 267 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 18 983 ristitud. Kaik 19 290 eläjad oli lidnas vl 2017. Lidnan ristitišton lugu vajehtase 19..20 tuhad eläjid röunoiš vspäi 1979, kaikiš suremb oli 20 300 ristitud vl 2011.
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,7 %, čiganalaižed — 2,4 %, armenijalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 3,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma lidnas: phh. Floran da Lavran kaks' jumalanpertid (letud vl 1879 om udessündutadud, i saudud vll 1989−1993), ph. Aleksandr Nevalaižen päjumalanpert' (oli saudud vll 1909−1911, panihe mantazole vll 1936−1937, om udessündutamižes).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid (nomer 3, 5, 6, 15 i 32), licei nomer 1, gimanzii nomer 3, koume keskškolad (nomerad 4, 5, 6), lapsiden ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Proletarskan agrotehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Soi

Soi vai Kul'tursoi () om üks'vozne heinäsine kazmuz Bobanvuiččed-sugukundaspäi. Tarbhaine kul'turkazmuz, kazvatadas kaikil kontinentil.
Augotižlibund.
Kul'turine soi libui Suvipäivnouzmaižes Azijaspäi läz vit tuhad vozid tagaz, ezmäižed ozutesed oma löutud Kitain territorijal. Kazmusen levitadud evropan keliš nimituz libub soipainatosen japonan nimitusespäi ( "šöju").
Kazvatadas genetižikš modificiruidud sojad "RR"-tundusenke ( «vaumiž kaiked vaste») vspäi 1995, se om sätud «Monsanto»-kompanijal (AÜV). RR-kazmused oma sintetazan enolpiruvilšikimatfosfat-genanke ("EPSP synthase") mahusen -bakterijaspäi. Gen om todud genjuraižimen abul, se kändi kazmust seižujaks glifosat-gerbicidad vaste (sen torguindmark om «Roundup»), kävutadas gerbicidad heitmaha rujoheinid.
Ümbrikirjutand.
Kul'tursojan seikh oleleb hoik vai sanged, höunhekaz vai pall'az. Seikhen piduz om 15 santimetraspäi kahthe metrhasai da sen enamba. Sojan lehtesed oma koumepalaižed, harvoin viž-, seičeme- i ühesapalaižed. Äniklehtesiden muju voib olda ruskedsinižen ližamujun vai vauged.
Plod om paug nellän..kuden santimetrad pitte. Mülütab kaht..koumed sement tobjimalaz.
Mail'man kazvatand.
Mail'man tehmine oli 352,6 mln tonnoid vl 2017, sidä kesken (enamba 10 mln t) AÜV — 119,5, Brazilii — 114,5, Argentin — 54,9, Kitai — 13,1, Indii — 10,9, Paragvai — 10,4.
Ottas sojan semnid pauguišpäi torhudeks vaumičemha erazvuiččid söndtavaroid. Vauktušiden i toižiden arvokahiden komponentoiden znamasine südäiolend laskeb kävutada sojad lihan i maidproduktoiden vegetarianižeks i allergijatomaks vajehtimeks.
Dorogobuž

Dorogobuž () om Venäman lidn da lidnankund Smolenskan agjan keskuzpalas. Se om Dorogobužan rajonan administrativine keskuz i kahtenz' surtte eländpunkt.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 13. voz'sadan augotišes Venän arhijerejan «О погородии»-kirjeižes («Lidnoiden mödhe»). Sen aluz om pandud kuti lidn kaičemha Smolenskan ruhtinazkundan päivnouzmad londoišpäi. Nimituz libub amuižvenän kelen "дороги бужать"-sanoišpäi «sildatada teid», "буж" znamoiči «mägi» mugažo.
Vll 1404−1503 lidn oli Suren Litvanman ruhtinazkundan palaks. Sid' lidn oli makundan keskuseks Venäs, puine lidnuz oli saudud siš. Vl 1530 järedan Boldinon mez'jumalankodin aluz om pandud 13 kilometras päivnouzmha lidnaspäi, lidnusenke. Lidnan territorii oli sodaridan objektaks Pol'šanman i Venäman keskes 17. voz'sadan ühtendel polel. Dorogobuž eli läbi lujiš lämoipaloiš vll 1763 i 1812. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud (5. reduku 1941 — 15. uhoku 1942, 7. kezaku 1942 — 1. sügüz'ku 1943) i muretud läz täuzin, Boldinon jumalankodi oli pandud mantazole.
Dorogobuž šingotase himižel tegimel (mineraližed heretused i niiden substancijad) kudes kilometras päivnouzmha lidnaspäi i avtodromal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižes, Dnepr-jogen üläjoksmusen molembil randoil, 210 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Smolenskhasai om kahesakümne kilometrad päivlaskmha orhal vai 87 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Jel'n' (raudtestancii) 38 km suvhe orhal vai 41 km avtotedme, Jarcevo (raudtestancii) 42 km lodeheze orhal vai 63 km avtotedme, i Safonovo (lähembaine passažirraudtestancii) 22 km pohjoižhe orhal vai 24 km avtotedme.
Kaik kaks' avtotesildad om saudud Dnepras päliči lidnan röunoiš. Raudtesarak tuleb lidnha Safonovo-lidnaspäi, se radab vaiše jüguiden täht. Rajonan znamasine lidnanvuitte Verhnedneprovskii-žilo om kümnes kilometras pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha.
Tobmuz.
Dorogobuž om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 13,84 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline nevondkundan ezimez' om Irina Bahmat (reduku 2015 — reduku 2020). Vll 2005−2015 lidnankundan Administracii oli olmas, nügüd' rajonan administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 8 522 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahalugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 100 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 9 528 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 9 966 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 13 tuhad eläjid vll 1913, 1992−2000 (13 600 rist. vl 1996).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,1 %, ukrainalaižed — 1,4 %, toižed rahvahad — 2,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid, koume časounäd i ph. Dimitrijan Solunalaižen naižjumalankodi oma kaičenus i saudud lidnas, niiden kesken phh. Pedroin da Pauloin jumalanpert' i puine Jumalanmaman Kazanin jumalaižen pühäpert'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert'. Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund om Verhnedneprovskijan tehnologine tehnikum.
Ovidii

Ovidii, täuz' oficialine nimi Publii Ovidii Nazon (; sünd. 20. keväz'ku 43 EME, Sul'mo, Riman tazovaldkund — kol. 17. vai 18. voz' meiden erad, Tomis, Rimalaine imperii, om mahapandud sen ümbrištos, nüg. Konstanc, Romanii), oli Amuižen Riman runokirjutai. Sädi runoid latinan kelel.
Biografii da sädused.
Tuleban aigan runokirjutai oli sündnu mägiheimho, raccastajiden seižushe. Tat oli elokaz i andoi hüväd opendust poigile. Ovidii radoi valdkundmehen i läbiti severzid-se alaradnikusid, no taci radnikoičendad runoištho näht. Oli nainu koume kerdad, vaiše koumanz' naimiželo oli ozakaz, oti našt tütrindamanke. Ei olend ičeze lapsid.
Tetas Ovidijad «Kändandad»- () i «Armastusen tedo»- () poemiden sädajaks, mugažo tegi «Armastuzelegijad»- i «Opalaššed elegijad»-runokogodusid. Vl 8 meiden erad oigetihe runokirjutajad küksushe Rimaspäi Mustmeren päivlaskmaižhe randištho, sigä hän vedi elon jäl'gmäižid vozid. Ovidijan runod ei olend sättujad Avgust-imperatoran politikale kanzas i naimiželos, i propagandiruidud runokirjutajal armastusen idealad kändihe küksusen päižeks süks. Ovidii kirjuti, miše oli valdkundmehen ogeruden statjaližen tundištajan. Erased mainitadud amuižrimalaižil tegijoil sädused eile kaičenus, ozutesikš «Medeja»-tragedii kadoi, mugažo panegirik Avgustale götan kelel, i vaiše ezmäižed kuz' kud jäiba «Fasti»-kalendarišpäi. Ovidijan sädused valatoitiba Evropan literaturad lujas.
Mušt.
Merkurijan krater i lidnanvuitte Ovidiopol'-žilo Ukrainan Odessan agjas oma nimitadud runokirjutajan oiktastuseks. Vl 2017 Rim-lidnan nevondkund Virdžinia Radži-pämehenke tühjiti oficialižešti Avgust-imperatoran käsköd Ovidii-runokirjutajan küksendas hänen surman kaks'tuhaižele voz'päiväle.
Rudn' (lidn)

Rudn' () om Venäman lidn da lidnankund Smolenskan agjan päivlaskmas. Se om Rudnän rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1323 kuti Rodn' (, «väghine, kazvateline»). Nügüdläine lidnan nimi libub Rudn'-jogen nimitusespäi ( vedenke rostken mujun). Vl 1856 «Vitebsk — Smolensk»-trakt läbiti žilod, vspäi 1868 «Rig — Orel»-raudte mäneb eländpunktadme. Žilo sai lidnan statusad vl 1926. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud (14. heinku 1941 — 29. sügüz'ku 1943).
Rudn' šingotase sömtegimištol (maidkonservtegim, leibänkombinat), pölvhan ümbriradmižen edheotandal. Lidn om živatvodindan rajonan keskuz. Stöklantegim (himižed astjad i termometrad, pol'kalližarvoižed ratud kived, bankad) radab 20 kilometras lidnaspäi čuradusel Smolenskannoks lidnanvuiččes Golinki-žilos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipalas, Pen' Berezin-jogen randoil ( 43 km pitte, Dnepran oigedpol'ne bassein), 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Vaugedvenäman röunhasai (Vitebskan agj) om kuz' kilometrad lodeheze orhal, Smolenskhasai om 55 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal, 59 km avtotel vai raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Demidov 45 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 48 km avtotedme, Vitebsk (Vaugedvenäma) 60 km lodeheze orhal, 62 km avtotedme vai raudtedme, i Orš (Vaugedvenäma) 64 km suvipäivlaskmha orhal, 91 km avtotedme vai 130 km raudtedme. «Vitebsk — Smolensk»-mante ümbärdab lidnad pohjoižröunaks. "Rudn"'-raudtestancii radab lidnan keskuzpalan päivlaskmas.
Tobmuz.
Rudn' om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind — 14,79 km².
Lidnankundan pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan pämez' om Sergei Kostin (sügüz'ku 2015 — reduku 2020). Lidnankundan erigoittud administracii om likvidiruidud vn 2016 kül'mkus, Natal'ja Holomjeva radoi sen jäl'gmäižen pämehen vn 2013 sulakuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 7 347 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahalugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 300 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 8 908 ristitud. Kaik 9 484 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10..11 tuhad eläjid vll 1970−2001 (11 032 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,1 %, vaugedvenälaižed — 1,7 %, armenijalaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud i avaitud lidnas: Jumalanmaman Kazanin jumalaižen (2000−2004) i ph. Jurgii-vägestusenkandajan (2016). Niiden ližaks Pühän Hengen Tulendan jumalanpert' ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks' nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), Rudnän sädamižen pert', čomamahtoiden škol, sportškol. Privatine Rudnän nügüd'aigaižiden tehnologijoiden kolledž oli lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks edel vn 2022 kül'mkud. Valdkundaližed profopendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Veliž

Veliž () om Venäman lidn da lidnankund Smolenskan agjan lodehes. Se om Veližan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe aigkirjoiš 12. voz'sadaspäi nügüdläiženke nimitusenke. Lidnan territorii oli ridan objektaks Venän i Litvanman keskes. Nellän puižen lidnusen sauvond zavodihe vn 1536 Ivan Grazii-carin käskön mödhe, i se voz' lugese lidnan alusenpanendan oficialižeks. Veliž oli Reč Pospolitai-valdkundan palaks 16. i 17. voz'sadoil. Vl 1776 sai makundan lidnan statusad. Vaiše kümnendez jäi lidnaspäi vn 1812 sodan jäl'ghe, no udessaudihe sidä. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud (14. heinku 1941 — 20. sügüz'ku 1943) i pandud mantazole, sidä kesken istorižed sauvused.
Veliž šingotase Moskvan elektromehanizmoiden tegimen filialal (avialadimed), sömtegimištol (maidtegim), meblinfabrikal i omblendfabrikal. Ende savičuntegim radoi lidnas mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Päivlaskmaine Dvin-jogen molembil randoil (Baltijan meren bassein), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Vaugedvenäman röunhasai (Vitebskan agj) om koumetoštkümne kilometrad päivlaskmha orhal, Pskovan agjhasai om 17 km lodeheze avtotedme, Tverin agjahasai om 21 km pohjoižpäivnouzmha orhal. Matkad Smolenskhasai om 105 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 119 km avtotel. Lähembaine lidn om Demidov 43 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 46 km avtotedme. «Smolensk — Pskov»-avtotekeskust läbitab lidnad, ümbärte om sauvomas. Jüguiden i passažiroiden vend laivjogedme tuli lophu 1990-nzil vozil.
Tobmuz.
Kaik 17 küläd mülüdas lidnankundha Veližan ližaks. Lidnankundan pind — 42,49 km².
Lidnankundan pämez' om sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Edeline ezimez' om Konstantin Avseenok (sügüz'ku 2015 — eloku 2019). Lidnankundan erine Administracii om likvidiruidud vn 2013 lopule.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 11 400 eläjad. Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 7 456 ristitud, lidnankundan — 7 965 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan — 6 293 ristitud. Vl 2017 kaik 7 016 ristitud elihe lidnas i 7 437 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 200 eläjad vl 1897 i 9 300 eläjad vl 1996.
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,4 %, ukrainalaižed — 1,3 %, vaugedvenälaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 1,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma avaitud lidnas: Koumen pühämehiden jumalanpert' (vspäi 1869), phh. Kirillan da Mefodijan pühäpert' (letihe vll 2007−2009) i Pühän Jumalanmaman Katken časoun' (om saudud vl 2014 vai sen aigemba). Kaks' tošt ortodoksišt jumalanpertid, viž riman katolišt jumalanpertid i judaizman pühäpert' oliba pandud mantazole.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume päivkodid (nomer 1, 2, 5), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Jel'n'

Jel'n' () om Venäman lidn da lidnankund Smolenskan agjan lodehes. Se om Jel'nän rajonan administrativine keskuz. Om «sodahoštusen lidn»-arvnimenke vn 2007 redukuspäi.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe Smolenskan Rostislav-ruhtinasen käskkirjeižes vl 1150 kuti "Jeln" (), sen jändused oma kaičenus Desnan hural randal. Lidnan territorii oli ridan objektaks Venän i Litvanman keskes. Vspäi 1654 om Venäman palaks. Vl 1776 sai makundan lidnan statusad. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud (18. heinku — 6. sügüz'ku 1941 i 6. reduku 1941 — 30. eloku 1943).
Jel'n' šingotase mecanpilindal i savičun tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Smolenskan-Moskvan ülüden vedenjagajal tazangištol, Desn-jogen üläjoksmusen oiktal randal tobjimalaz (Dnepran hura ližajogi), 225 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Smolenskhasai om seičemekümne seičeme kilometrad päivlaskmha-lodeheze orhal, 108 km avtotel vai 80 km raudtel. Toižed lähembaižed lidnad om Dorogobuž 38 km pohjoižhe orhal vai 41 km avtotedme, Spas-Demensk (Kalugan agj) 57 km päivnouzmha orhal, 67 km avtotedme vai raudtedme, Desnogorsk 48 km suvhe orhal vai 57 km avtotedme, i Počinok 52 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 56 km avtotedme vai 130 km raudtedme.
"Jel'n' "-raudtestancii radab lidnan päivlaskmas «Smolensk — Tul»-keskustal. «Safonovo — Počinok»-avtote ümbärdab lidnad päivlaskmaspäi.
Tobmuz.
Kaik kümne küläd mülüdas lidnankundha Jel'nän ližaks. Lidnankundan pind — 86 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan pämez' om Irina Bogačeva (viluku 2019 — reduku 2020).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 7 132 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 900 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, vn 2021 lidnan — 8 332 ristitud. Kaik 9 168 ristitud elihe lidnas i 9 419 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 11 600 eläjad vll 1998.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 93,0 %, ukrainalaižed — 1,1 %, totarlaižed — 0,7 %, vaugedvenälaižed — 0,6 %, tadžikalaižed — 0,6 %, armenijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,0 %, rahvahuden ozutandata — 0,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma letud lidnas: ph. Illä-endustajan jumalanpert', Jumalanmaman «Pölištunuziden aznoičend»-jumalaižen jumalanpert' (om sauvomas), kaks' časounäd. Niiden ližaks Spasan Toižetamižen päjumalanpert' i Hristan Eläbzdusen jumalanpert' ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 2, 3), rajonan lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, sportškol. Kozlovkan äiprofil'ne agrarine kolledž (Roslavlin rajonan Kozlovk-külä), sen Jel'nän profopenduzkeskuz (edel vn 2015 sügüz'kud Jel'nän maižanduztehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Raps

Raps ( subsp. "napus") om üks'vozne heinäsine kazmuz, Kapust-heimon Kapustižed- (), vai Ristänikoižed-sugukundan () erik. Toižendad oma keväz'ližen i sügüzližen (voz'raps) semendan täht.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz om ottud kul'turha 6 tuhad vozid tagaz vai sen aigemba. Ei ole londuseližid toižendoid, voib löuta vaiše mectunuzid kul'turkazmusid. Ezimeletaden, raps libui Anglijaspäi i Alamaišpäi pöudkapustan ("Brassica campestris") i linmakapustan ("Brassica oleracea") gibridizacijal.
Hätkeližen päivänvauktusen kazmuz, vilunvastaine, küzub nepsut i väghišt mahust. Kazvab hüvin venos vös. Äikerdoičese semnil.
Kävutand.
Tarbhaine maižanduzkul'tur samha void sömän täht i biodizel'-poltust.
Mail'man satuz oli 68,9 mln tonnoid vl 2016. Päkazvatajad oma Kanad (18,4 mln t), Kitai (15,3), Indii (6,8) i Evropan mad.
Demidov (lidn)

Demidov (), edel vn 1918 tal'vkud "Porečje" (ven. "Поречье"), om Venäman lidn da lidnankund Smolenskan agjan lodehes. Se om Demidovan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 1499, Porečjen volostin mainitez om vn 1503 kožundaktas Litvanman i Moskvan valdkundan keskes. Porečje-žilo sai lidnan statusad Jekaterina II-imperatornaižen käskön mödhe vn 1776 26. päiväl uhokud. Lidn šingotihe vezitel Baltijan maihe 18. i 19. voz'sadoil. Udesnimitihe lidnad vn 1918 tal'vkus makundan partijan pölištunuden Jakov Demidov-ezimehen muštoks. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud (13. heinku 1941 — 22. sügüz'ku 1943).
Demidov šingotase omblendedheotandoil (pälembaižed trikosobad, specialižed sobad, naižiden alasobad) i sömtegimištol (leibtegim, mineralvedentegim, maidceh).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivlaskmas, Kaspl'-jogen randoil ( 136 km pitte, Päivlaskmaine Dvin-jogen hurapol'ne bassein), 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Gobz-jogi (ven. "Гобза" 95 km pitte) lankteb Kasplihe oiktalpäi lidnan keskuzpalas.
Matkad Smolenskhasai om 63 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 77 km avtotel. Toižed lähembaižed lidnad oma Duhovščin 57 km päivnouzmha orhal vai 115 km avtotedme, Rudn' 45 km suvipäivlaskmha orhal vai 48 km avtotedme, i Veliž 43 km pohjoižhe-lodeheze orhal vai 46 km avtotedme. «Smolensk — Pskov»-avtote ümbärdab lidnad kahtes..koumes kilometras päivlaskmaspäi.
Kaik nell' küläd mülüdas lidnankundha Demidovan ližaks. Lidnankundan pind — 43,98 km².
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 7 916 eläjad. Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 7 079 ristitud, lidnankundan — 7 217 ristitud, rajonan koume videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 9 500 eläjad vl 1913 i 10 198 eläjad vl 1989. Kaik 6 289 ristitud elihe lidnas i 6 405 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017.
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,9 %, vaugedvenälaižed — 1,0 %, toižed rahvahad — 1,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Katken, Blagoveššenjan i Emäganpäivän jumalanpertid, ph. Panteleimon-spravitajan kodijumalanpert' läžundkodinno, Paraskevan videnz'päivän časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Saraktehnologijoiden tehnikuman (Smolenskan rajonan Avtoremzavod-žilo) Demidovan palakund (edel vn 2015 elokud Demidovan agrariž-tehnologine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Šorai Türkan

Türkan Šorai (, , sünd. 28. kezaku 1945, Stambul, Turkanma) om turkine aktris da režissör.
Biografii.
Türkan om sündnu Stambul-lindan Ejup-rajonha, čerkesan augotižlibundan Halit Šorai-valdkundmehen kanzha. Mam oli Meliha, radoi ičeze kodiižanduses. Kaks' sizart om Türkanal: Nazan i Figen. Türkan zavodi aktrisan kar'jerad vl 1960. Vändi rolid Turkanman kinematografan enamba mi kahtes sadad fil'miš, vspäi 1993 fil'mdase serialoiš-ki.
Aktris oli lähtnu mehele vll 1983−1987, Džihan Unal' oli hänen mužik. Türkanan üks'jäine Jagmur-tütär om sündutadud naimiželos vl 1984.
Desnogorsk

Desnogorsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Smolenskan agjan suves.
Istorii.
Sauvoškanzihe eländpunktad i atomstancijad vspäi 1972. Vn 1974 26. päiväl uhokud registriruihe Desnogorsk-žilod oficialižešti, nimitihe jogen mödhe. AES radaškanzi vn 1982 tal'vkus. Žilo sai lidnan statusad vn 1989 31. päiväl redukud.
Desnogorsk šingotase Smolenskan atomelektrostancijal da sen abuedheotandoil, polimeriden tegimel i polimerpakuitesen tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn om ümbärtud Roslavlin rajonan territorijal. Se sijadase Desn-jogen da sen vezivaradimen ( 44 km², 193 m ü.m.t.) oiktal randal, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. AES zavodiše koumes kilometras lodeheze lidnaspäi. Täuttihe vezivaradint vll 1979−1984.
Matkad Smolenskhasai om 107 km lodeheze orhal vai 146 km avtotel. Lähembaine lidn om Roslavl' 36 km suvipäivlaskmha orhal vai 40 km avtotedme. «Roslavl' — Obninsk»-avtote mäneb koumes kilometras suvhe lidnaspäi, sen sarak tuleb lidnha. Raudte om ühtenzoittud atomelektrostancijanke 22-kilometrižel sarakol «Roslavl' — Suhiniči»-keskustaspäi.
Tobmuz.
Sosnovk-külä (35 rist. vl 2018) mülüb lidnümbrikho Desnogorskan ližaks. Lugetas kahesa nomeruidud mikrorajonad lidnas.
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed municipalitetan pämehed oma Aleksandr Novikov (sulaku 2022 — kezaku 2023) i Andrei Šubin (keväz'ku 2017 — keväz'ku 2022). Lidnan Nevondkundan ezimez' om Jelena Lednöva vn 2023 elokuspäi (velgusentäutai), edeline ezimez' om Anatolii Terleckii (kül'mku 2019 — eloku 2023).
Eläjad.
Vl 1979 lidnan ristitišt oli 9 830 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan-lidnümbrikon eläjiden lugu oli 31 100 ristitud. Kaik 28 103 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36..37 tuhad eläjid vll 1996−2001 (37 300 rist. vll 2000−2001).
Rahvahad (2010): venälaižed — 92,5 %, ukrainalaižed — 2,3 %, vaugedvenälaižed — 2,0 %, toižed rahvahad — 3,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen päjumalanpert' (2009), Jumalanmaman «Äkkiline ihastuz»-jumalaižen jumalanpert' (letihe vll 2014−2017), ph. Stefan Permilaižen puine jumalanpert' (1997), Sündun Eläbzdusen časoun' (kaumžoman territorijal, 2000), ph. Jurgii-vägestusenkandajan časoun' (2022−2023).
Desnogorskan energetine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Lüpin

Lüpin () om üks'voččiden i äivoččiden kazmusiden heim. Mülüb Bobanvuiččed-sugukundha. Läz 626 erikod, elonformad oleldas heinäd, pol'penzhaižed, pol'penzhad, penzhad.
Leviganduz.
Erikoden äjüz kazvab kahtel surel territorijal: "Lupinus"-alaheimon erikod (läz 10) kazdas Keskmeren maiš, "Platycarpos"-alaheimon (läz 200) — Amerikadme. Erikoiden tobj pala kazvab Andiden i Kordil'jeriden al'pižes i subal'pižes vöiš.
Kaik erikod oma seižujad kuivaigad vaste. Erased erikod kazdas rahvahatomiš letkesižiš maiš (Amerikan mägitahondad, Saharan oazisad). Severz'-se Pohjoižamerikan erikoid oma pakaiženvastaižed (oz., "Lupinus arcticus"). Keskmeren maiš lüpinad kazdas mererandaližil letkil, nituil, pustolänil, kall'oiden karoiš, oma kul'turkazmusiden rujoheinikš.
Ümbrikirjutand.
Jurišt om värtmenvuitte i voib sadas üks'..kaks' metrad süvüzid. Seikhed oma lehtesidenke, heinäsižed vai puižen vuitte. Lehtesed čereduišoiš, ned oma palakahad pit'kil varzil. Änikuz om toppaz ülähän, sen muju voib olda erazvuiččen mujun, kirjav, no sinine paksumba kaiked.
Kävutand.
Otihe lüpinad kul'turkazmuseks nell' tuhad vozid tagaz. Kävutihe "L. albus"-erikod Amuižes Grekanmas, Egiptas i Rimalaižes imperijas kuti söm-, sötmiž-, zell'- i heretuzkazmuz. Amerikas inkad kul'turoitihe "L. mutabilis"-erikod 7.-6. voz'sadoil EME. Semetas Venämas vaiše nell' erikod sötmižkazmuseks: koume üks'vottušt ("Lupinus angustifolius", "Lupinus luteus", "Lupinus albus") i üks' äivozne ("Lupinus polyphyllus").
Anttas sötkeks kaloile kazvatandan aigan. Ištutadas dekorativižeks kazmuseks segoituses toižidenke änikoidenke. Eile nektarad lüpinan erikoil, no anttas heid'omad mezjäižile.
Počinok (lidn)

Počinok () om Venäman lidn da lidnankund Smolenskan agjan suvipalas. Se om Počinokan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe vl 1811 kuti pen' külä. Šingotaškanzi raudtestancijal vspäi 1868 i torguindal tukuil (vill', mec, pölvaz). Vl 1926 sai lidnan statusad, vll 1929−1941 oli rajonan keskuseks. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud (17. heinku 1941 — 23. sügüz'ku 1943).
Počinok šingotase sauvondmaterialiden pästandal, sömtegimištol (voitegim, lihan ümbriradmižen edheotand, kombisötken tegim) i omblendfabrikal (galanterei).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Hmar-jogen oiktal randpolel ( 82 km pitte, Dnepran hurapol'ne bassein), 205 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Smolenskhasai om vižkümne kilometrad lodeheze orhal, 55 km avtotel vai raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Jel'n' 52 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal, 56 km avtotedme vai 130 km raudtedme, Roslavl' 58 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal, 65 km avtotedme vai raudtedme, i Mstislavl' (Vaugedvenäma) 63 km suvipäivlaskmha orhal vai 72 km avtotedme.
"Počinok"-raudtestancii radab lidnan keskuses «Smolensk — Roslavl'»-keskustal. «Smolensk — Bränsk»-avtote mäneb koumes kilometras päivlaskmha lidnaspäi, ühtenzoitase lidnanke kahtel sarakol.
Tobmuz.
Počinok om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan pämez' om sen nevondkundan ezimez'. Edeline lidnan pämez' om Svetlana Petrovskaja (sügüz'ku 2015 — sügüz'ku 2020). Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2013 vilukus, rajonan administracii tegeb sen velgusidme.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 3 182 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 000 ristituid, rajonan koume kümnendest, vn 2021 — 7 575 ristitud. Kaik 8 688 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 10..11 tuhad eläjid vll 1979−2001 (11 100 rist. vl 1996).
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 94,4 %, ukrainalaižed — 0,5 %, armenijalaižed — 0,4 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,2 %, rahvahuden ozutandata — 2,1 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Blagoveššenjan jumalanpert' om saudud lidnas vll 1990−1999. Baptizman loičendpert' om avaitud mugažo.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 4, 6), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), čomamahtoiden škol, sportškol A.I. Maksimenkovan nimed. Kozlovkan äiprofil'ne agrarine kolledž (Roslavlin rajonan Kozlovk-külä), sen Počinokan profopenduzkeskuz (edel vn 2015 redukud Počinokan industrialiž-tehnologine tehnikum) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Vanuatun administrativiž-territorialine jagand

Administrativiž-territorialižikš Vanuatu jagase kudeks agjaks (provincijaks), niiden nimitused saudihe mülüjiden järedoiden sariden ezmäižiš tavuišpäi vai kirjamišpäi.
Duhovščin

Duhovščin () om Venäman lidn da lidnankund Smolenskan agjan keskuzpalan lodehes. Se om Duhovščinan rajonan administrativine keskuz, rajonan kahtenz' eländpunkt eläjiden lugun mödhe lidnanvuiččen Ozörnii-žilon jäl'ghe.
Istorii.
Ende Pühän Hengen naižjumalankodi (ortodoksine hristanuskond) oli olmas lidnan territorijal 13.-14. voz'sadal. Eländpunkt mainitaškanzihe vspäi 1675. Duhovščin-žilo sai makundan lidnan statusad vn 1777 uhokun 18. päivän käskön mödhe, sirtihe makundan keskust Kaspl'-lidnaspäi (nüg. Kaspl'-2-žilo Smolenskan rajonas). Vn 1812 soda mureni lidnad znamasižešti. Toižen mail'man sodan aigan lidn oli okkupiruidud (15. heinku 1941 — 19. sügüz'ku 1943).
Duhovščin šingotase leibänkombinatal, mecan varhapanendal da sen pilindal. Nevondkundaližen aigan pöl'vhantegim radoi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan suvipäivnouzmas, Vostic-jogen randal (, Dnepran üläjoksmusen oigedpol'ne bassein), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Smolenskhasai om nell'kümne ühesa kilometrad suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 57 km avtotel. Toižed lähembaižed lidnad oma Demidov 57 km päivlaskmha orhal vai 115 km avtotedme, i Jarcevo 23 km suvipäivnouzmha orhal vai 25 km avtotedme. «Smolensk — Nelidovo»-avtote läbitab lidnan keskuzpalad i ümbärdab päivnouzmaspäi.
Tobmuz.
Pölvhantegimen žilo (, 70 rist. vl 2021) mülüb lidnankundha Duhovščinan ližaks. Lidnankundan pind — 10,94 km².
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 3 864 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 100 ristitud, rajonan kaks' seičemendest, vn 2021 — 3 990 ristitud. Kaik 4 184 ristitud elihe lidnas i 4 251 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 6 600 eläjad vl 1913 i enamba 5,5 tuhad eläjid vll 1989−1998 (5 800 rist. vll 1992−1996).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,7 %, toižed rahvahad — 3,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Hengen tulendan pühäpert' (1811−1819) om kaičenus lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma "Zolotoi klüčik"-päivkodi («Kuldaine avadimut»), keskškol P.K. Kozlovan nimed, specialine (korrekcine) škol-internat 8. toižendan. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas Jarcevos. Duhovščinan agrotehnine tehnikum kändihe Jarcevon industrialižen tehnikuman filialaks vn 2015 redukus.