Frankfurt Mainal

Frankfurt Mainal ( [ˈfʁaŋkfʊɐt am ˈmaɪn]) vai muite Frankfurt «frankoiden ehtatuz») om järed lidn Saksanman päivlaskmas, Gessen-federacijanman suves. Se om videnz' surtte lidn valdkundas da kaikiš suremb lidn Gessenas.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 794, arni necil aigal Sur' Karl kucui Frankfurtan keragad edel Pühän Rimalaižen imperijan sädandad. Lidnan nimi libub "Franconofurd"-sanaspäi, sen ezmäine pala om germanijan frankoiden heimon nimituz, i saksan "Furt"-sana znamoičeb «bradindsija».
Znamasine rol' oli Frankfurtal Pühäs Rimalaižes imperijas. Vspäi 885 zavodiden Germanijan kunigahad i imperatorad eliba valičendoiš läbi Frankfurtas i saiba vencad Ahenas, vspäi 1562 saiba sidä Frankfurtas (Maksimilian II-kunigaz tegihe ezmäižen). Franc II sai vencad jäl'gmäižen Pühäs Rimalaižes imperijas, se tegihe vn 1792 14. heinkud, hänen valičendad i vencastuz mäniba Frankfurtan Kafedraližes päjumalanpertiš, sen tetabamb nimi om «Imperatorine päjumalanpert'». Imperii čihozi vll 1805/06, sid' lidn mülüi Germanijan konfederacijha joudjaližen lidnan oiktusidenke.
Vn 1848 revolücijan jäl'ghe ezmäine valitud demokratižel tel Germanijan parlament radaškanzi Frankfurtas. Vl 1866 Prussii okkupirui lidnas, i Frankfurt oli sen palaks Ezmäižhe mail'man sodhasai. Toižen mail'man sodan aigan Frankfurt oli alištunu bombardiruindoile, sen jäl'ghe istorine pertišt oli udessündutadud vaiše paloin, lidn oli amerikaižiden sodavägiden evropižeks keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn seižub Main-jogen randoil, 112 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om olmas Rein — Main regionan keskusen, se om kahtenz' surtte valdkundas eläjiden lugun mödhe (5,5 mln ristituid vl 2014).
Klimat om ven valdmeren pehmed. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +11,4 C°, kezakun-elokun +18,9..+20,7 C°, tal'vkun-uhokun +2,7..+3,5 C°. Ekstremumad oma −21,6 C° (viluku) i +40,2 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +0,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,1 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 599 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba semendkus-elokus (55..63 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (37..39 mm kus). Paneb lunt 13 päiväd tal'ves, lumikate oleleb seičeme päiväd vilukus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 68..71 % röunoiš sulakus-elokus, 83..86 % redukus-vilukus.
Tobmuz.
Lidn jagase kuz'toštkümneks nimitadud administrativižeks ümbrikoks (äilugu ), ned alajagasoiš 46 nimitadud rajonaks (äilugu "Stadtteile").
Lidnan tobmuden pämez' om oberburgomistr (). Edeližed lidnan pämehed oma Peter Fel'dmann ("Peter Feldmann", heinku 2012 — kül'mku 2022), Petra Rot ("Petra Roth", heinku 1995 — kezaku 2012).
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 679 664 ristitud, i 2 295 000 ristituid elihe kaikes lidnaglomeracijas. Vl 2022 lidnan ristitišt oli 743 268 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 555 857 eläjad vl 1933, 685 682 eläjad vl 1961 i om nügüd'.
Religijan mödhe (2020) om nell' läz tazostadud lugumäral gruppad ristitištos: katolikad, protestantad (lüteranižuz päpaloin), islamanuskojad, toižiden religijoiden uskojad (judaizm, bahai) i ateistad.
Lidnan üläopendusen aluzkundad oma Universitet Göten nimed (, alusenpanend 1914, 48 tuh. üläopenikoid 18 fakul'tetal vl 2022), Frankfurtan sättutoitud tedoiden universitet (om sätud olnuziden aluzkindoiden ühtištusel vl 1971), Frankfurtan rahaazjoiden da ohjandusen škol, Štedel'šule (čomamahtoine škol, alusenpanend 1817), muzikan üläškol, Hohan konservatorii — muzikakademii (vspäi 1878), tedoidusiden institutad (niišpäi koume Maks Plankan).
Ižanduz.
Amussai lidn om bankoiden keskuz. Evropan keskuzbank, Saksanman federaline bank da Frankfurtan fondbirž sijadasoiš lidnas. Saksanman viden järedan bankan päfaterad oma lidnas (Deutsche Bank, Commerzbank, DZ Bank da tž.).
Frankfurtan jarmank mainitase vspäi 1150. Nügüd' lidn om äiluguižiden ozutelendoiden da festivaliden sija. Ozutelendad: avtod ("IAA"), kirjad ("Frankfurter Buchmesse"), kulutajiden tavarad ("Ambiente"), muzik ("Musikmesse"), himii da farmacii ("Achema"), bumag ("Paperworld"), Raštvad ("Christmasworld"), čomuz ("Beautyworld"), elonmahtuz ("Tendence Lifestyle"), pidatuz ("Light and Building"). Festivaliden objektad: Muzejiden randird ("Museumsuferfest"), keramik ("Dippemess"), mecan päiväd ("Wäldchestag"), üläkorktad pertid ("Wolkenkratzer Festival").
Transport.
Lidn da sen ümbrišt oma Evropan järedaks transporttesol'meks. Kaik 600 tuh. radsijid om lidnas, ka äjad radnikad ajeltas radho ezilidnoišpäi, i Frankfurtan ristitišt päiväl om läz üht millionad. Koume päraudtestancijad om olmas. Om järedoid erižtazoristteid avtoteil, sikš miše järed jügulendimport om lidnas.
Avtobusad, tramvaid, lidnelektrojonused, taksid, velosipedad da elektroskuterad oma kundaližeks transportaks lidnas. Kaik transportan toižendad mülüdas aglomeracijan kundaližhe "Rhein-Main-Verkehrsverbund"-transportsistemha ("RMV"). Vspäi 1968 metro radab lidnas da ezilidnoiš (saks. "U-Bahn", vspäi 2010 om ühesa jonod 84 stancijanke, sidä kesken 27 manalaižed, 65 km raudteid), sen ližaks lidnelektrojonused (saks. "S-Bahn", ühesa jonod) ühtenzoittas Frankfurtad ezilidnoidenke.
Rahvahidenkeskeine civiline "Frankfurt Main"-lendimport (, "FRA / EDDF") sijadase kaks'toštkümnes kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskuzpalaspäi, sil om nellänz' sija Evropas matknikoiden mödhe (61,5 mln passažiroid vl 2024) da ühtenz' sija jüguiden mödhe (1,9 mln tonnoid vl 2024). Sišpäi tehtas reisid mail'man äjihe maihe, mugažo Saksanmadme.