Mozambik

Mozambik (), oficialižikš — Mozambikan Tazovaldkund ( [ʁɛˈpublikɐ di musɐ̃ˈbiki]), om valdkund Päivnouzmpol'žes Afrikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Maputu.
Istorii.
Vn 1975 kezakun 25. päiväl Mozambik sai ripmatomut Portugalijaspäi.
Valdkundan ezmäižed Konstitucijad () oliba olmas vozišpäi 1975 i 1990. Jäl'gmäine koumanz' lugul Konstitucii om vahvištadud vn 2004 21. päiväl tal'vkud, se om väges vn 2007 i 2018 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Mozambik om mavaldkundröunoiš Zimbabvenke päivlaskmas (röunan piduz — 1402 km), Zambijanke (439 km) i Malavinke (1498 km) lodehes, Tanzanijanke pohjoižes (840 km), Esvatininke (108 km) i Suviafrikan Tazovaldkundanke (496 km) suves. Ühthine röunoiden piduz om 4783 km. Valdkundan päivnouzmaižed randad lainištab Indine valdmeri. Randanpird om 2470 kilometrad. Madagaskar sijadase Mozambikan kanalan toižel randal.
Mozambikan pohjoižes om madalid mägid da mägitazangištod, i sodunu tazangišt levineb man suves. Kaikiš korktemb čokkoim om Bing-mägi, 2436 m meren pindan päl. Znamasižed joged oma Zambezi- da Limpopo-jogiden alajoksmused, ned langetas Indižhe valdmerhe Mozambikan territorijas.
Londuseližed pävarad oma kivihil', titan, tantal, boksitad, raudkivend, londuseline gaz da gidroenergii.
Tobmuz.
Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (). Kaik rahvaz valičeb händast. Prezidentan valdatusiden strok om viž vot, om oiktusenke valičemhas tošti. Prezident paneb päministrad (port. "Primeiro-ministro") radnikusele.
Üks'kodine parlament om Tazovaldkundan Suim (). Se mülütab 250 deputatad-ühtnijad. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.
Mozambikan järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2019 redukun 15. päiväl, valitihe prezidentad i parlamentoiden ühtnijoid. Filipe Njusi sai vägestust (73,46 %; vl 2014 — 57,03 %) da radab prezidentan kahtenden strokun vn 2015 vilukun 15. päiväspäi. Karluš Agostinjo du Rosariu om päministran radnikusel vn 2015 vilukun 17. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Mozambikan administrativiž-territorialine jagand."
Administrativiž-territorialižikš Mozambik jagase üks'toštkümneks agjaks (provincijaks), alajagadas niid 128 ümbrikoks (). Ümbrikod alajagasoiš "postoikš", niid om 405 kaiked valdkundadme.
Eläjad.
Mozambikas elädas mozambikalaižed, heišpäi 99,66 % oma afrikaiženke augotižlibundanke. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 24,692,144 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad: makua — 50 %, tsonga — 25 %, malavi — 13 %, šona — 6 %, jao — 3 %, toižed rahvahad — 3 %.
Kodikel' (2017): makuan kel' — 26,1 %, portugalijan kel' — 16,6 %, tsongan kel' — 8,6 %, njandža — 8,1 %, sena — 7,1 %, lomve — 7,1 %, čuvabu — 4,7 %, šonan kelen ndau-pagin — 3,8 %, tsva — 3,8 %, toižed Mozambikan keled — 11,8 %, toižed keled — 0,5 %, märhapanendata — 1,8 %. Valdkundan ristitišton pol' mahtab pagišta portugalijan kelel.
Uskondan mödhe (2017): protestantad — 32,6 %, riman katolikad — 27,2 %, islamanuskojad — 18,9 %, toižed uskojad — 4,8 %, religijatomad — 13,9 %, märhapanendata — 2,6 %.
Toižed sured lidnad (enamba 200 tuh. ristituid vl 2012, surembaspäi penembha): Matol, Nampul, Beir, Šimojo, Nakal, Kelimane. Lidnalaižiden pala om 37,1 % (2020).
Rahvahanižanduz.
Mozambik om lujas goll' industrialiž-agrarine valdkund, šingotase vitkos rahvahanikoiden sodoiden jäl'ghe. Ei ole lujad rippundad irdpol'žes torguindaspäi, no sen lugud oma znamasižed kogosüdäiproduktha kacten. Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline kogosüdäiprodukt linneb 23,77 mlrd. US$ ekvivalentas (120. sija mail'mas; US$663 ühtele hengele, 180. sija) vai 61,95 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (126. sija; US$1,730 ühtele hengele, 182. sija). Ižandusen alused oma maižanduz i alüminijan tegimišt. Radvägi om opendusetoi i goll' (ristitišton pol' eli gollüdes vl 2009). Industrijan päsarakod oma hilen i azbestan samine, alüminijan pästand, kivivoin ümbriradmine, himine (heretused, mujud, muil), cementan i stöklan tehmine, tekstiline, sömtegimišt (sidä kesken jomad, tabak). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2012): maižanduz 29,5 %, tegimišt 23,9 %, holitišiden sfer 46,5 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (1997): maižanduz 81 %, tegimišt 6 %, holitišiden sfer 13 %.
Valdkundan päeksport om alüminii da sen ühthesuladused (30 %), maižandusen produktad (12 %: tabak, sahar, pähkmed, puvill, fruktad), elektruz (9 %); toine eksport — merenproduktad (2 %), toižed metallad (2 %), mašinad avtoteiden sauvondan täht. Importan tavarad oma poltuz, himikalijad, mašinansauvomižen produkcii, likkuimed, metallvanundan produkcii, tekstil', söndtavarad. Vl 2022 import ületi eksportad kahthe kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma Suviafrikan Tazovaldkund (eksportan 9,1 % i importan 23,5 %), Indii (Mozambikan eksportan 22,4 % i importan 10,1 %), Evropan Ühtištusen mad (Mozambikan eksportan 24,8 % i importan 4,6 %), Suvikorei (eksportan 8,2 % i importan 19,9 %), Kitai (eksportan 5,8 % i importan 12,0 %), Singapur (eksportan 3,2 % i importan 4,1 %), Araban Ühtenzoittud Emiratad (eksportan 5,0 % i importan 2,2 %), Kongon Demokratine Tazovaldkund (importan 4,6 %).