Gvatemal (lidn)

Gvatemal-lidn (, enzne täuz' oficialine form — "La Nueva Guatemala de la Asunción") om Gvatemalan pälidn, valdkundan i Keskuzamerikan kaikiš suremb lidn. Mugažo se om Gvatemal-departamentan administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Lidnan i valdkundan nimituz nahuatlin kelel () znamoičeb «äjiden puiden taho».
Eländpunktan aluz om pandud vl 1776. Necil vodel ispanine kolonialine administracii sirdi Gvatemalan pälidnad neche lidnha ("Uz' Gvatemal") De La Ermita-alangištos, sikš miše luja manrehkaiduz mureni "Vanh Gvatemal" (Santjago-de-los-Kabal'jeros-lidn). Vspäi 1840 Gvatemal-lidn om ripmatoman ühtennimižen valdkundan pälidnaks.
Gvatemal šingotase valdkundan bankoiden keskuseks, torguindal i toižel holitišiden sferal. Tegimišton edheotandad oma keskitadud 12. zonas päpaloin, redustoitajad tegimed sirtas lidnan röunan taga.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan suves, Gvatemalan mägišton suvipäivnouzmas korktusil 1700 metrhasai i alangištos, 1500 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lähembaine om Pakai-lämoimägi, se om aktivine.
Klimat om subekvatorialine mägiden, tropižen savannan i korktoiden mägiden klimatan röunal, päivoikaz päiči vihmoiden sezonas. Kun keskmäine lämuz om +18,7..+21,9 C° vodes läbi. Minimaline fiksiruidud lämuz om +6,0 C° (viluku), kaikiš korktemb il'man lämuz oli +33,9 C° (sulaku, semendku). Paneb sadegid 1275 mm vodes, enamba kezakus (272 mm), heinkus-elokus (203 mm kus) i sügüz'kus (237 mm). Kuiv sezon oleskeleb tal'vkus-sulakus (3..7 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 73..84 % röunoiš voden aigan. Tropižed torokad oleldas lidnas. Manrehkaidused oma paksud (lujad oliba vll 1917 i 1976).
Tobmuz.
Gvatemal-lidn jagase nomeruidud 22 zonaks. Niiden järgenduz om spiralikš, levitase zonaspäi 1 (istorine keskuz) častomarašt vaste. Ei ole olmas zonoid nomeranke 20, 22 da 23, niiden territorii läksi planaspäi toižihe municipalitetoihe.
Edeline lidnan pämez' oli Al'varo Arsu ("Álvaro Arzú", viluku 2004 — sulaku 2018, radoi surmhasai), vll 1996−1999 hän radoi valdkundan prezidentan.
Eläjad.
Vl 2002 lidnan 22 zonoiden eläjiden lugu oli 942 348 ristitud, vl 2018 — 923 392 ristitud. Gvatemal-pälidn oli valdkundan üks'jäižeks municipalitetaks, kudamban ristitišt poleni kahten rahvahanlugemižen keskes. Kaik 3 mln ristituid elädas ezilidnoidenke (Gvatemal-departament) 2 253 nellikkilometrad pindal (2022).
Ristitišton kaks' videndest oma kiče-maja-indejalaižed, toižed oma "mestizo" (vaugedverižiden da indejalaižiden jäl'gelaižed) da ispanijalaiženke augotižlibundanke.
Eläjiden koume videndest om katoližen jumalankodikundan uskojad, om äi protestantoid-ki.
Kaik 13 universitetad ratas lidnas, niišpäi 12 privatišt i üks' valdkundaline San Karlos-universitet.
Transport.
Avtobusad da kiruhavtobusad () oma kundaližeks transportaks lidnas. Avtobusühtenzoituz (isp. "Transurbano") om Keskuzamerikan pälidnoidenke da Meksikan suvilidnoidenke.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "La Aurora"-lendimport ("GUA / MGGT", 4,2 mln passažiroid vl 2023) sijadase kudes kilometras suvhe lidnan keskuzpalaspäi. Sišpäi tehtas reisid Keskuzamerikan äjihe maihe, AÜV:oihe, Meksikha, Madridha i Bogotha, jügureisid Amerikadme da Päivlaskmaižhe Evropha.