tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Bogorodsk

Bogorodsk () om Venäman lidn Alalidnan agjan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Alauz'lidnan suvipäivnouzmaine ezilidn, Bogorodskan ümbrikon (edel vn 2020 semendkud — rajonan) administrativine keskuz, mülüb sihe.
Istorii.
Edel 12. voz'sadad muromalaižed, mordvinalaižed i marilaižed oliba enambuses lidnan sijas. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1561 Venäman Grigorii Zabolotskii-kirjutelijan ümbrikirjutandas kuti "Bogorodskoje-žilo", nimitihe Pühän Jumalanmaman pühäpertin mödhe. Žilo oli tetab kuti "Bogorodičnoje" i "Bogorodickoje" mugažo. Vl 1614 Mihail Födorovič-car' andoi žilod ühesanke külänke Kuz'ma Minin-bajarile «Moskvan puhtastandas» i radnikoičendas. Žilo eli londuseližen nahkasižen torhuden ümbriradmižen keskuseks 17. voz'sadaspäi. Se sai lidnan statusad nügüdläiženke nimitusenke vl 1923.
Bogorodsk šingotase nahkantegimel, nahkasižen galanterejan edheotandal, pälembaižiden naižsobiden omblendfabrikal, meblin, kengiden i konditerižiden tegesiden fabrikoil. Trass avtovoibuižiden täht ("Alalidnan rengaz", "NRing") om saudud i avaitud lidnas vl 2010.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon lodehes, 130 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Severz'-se jogid augotadas lidnan territorijal, ned mülüdas Okan oigedpol'žhe basseinha. Raudtestancii om "Koževennoje" «Alauz'lidn — Pavlovo»-jonol. «Alauz'lidn — Murom»-avtote om lidnan suviröunaks.
Matkad Alauz'lidnan röunhasai om vižtoštkümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal, 20 km avtotedme vai raudtedme, keskushesai — 39 km orhal vai 44 km avtotedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Vorsm 20 km suvipäivlaskmha orhal, 23 km avtotedme vai raudtedme, Volodarsk 22 km lodeheze orhal, 72 km avtotedme vai raudtedme, i Dzeržinsk 15 km pohjoižhe orhal, 44 km avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Bogorodsk oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks edel sen tühjitust vodele 2021.
Lidnan jäl'gmäine pämez' om Andrei Rezväkov (sügüz'ku 2015 — 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 35 499 ristitud, rajonan pol', vn 2021 — 35 068 ristitud. Kaik 34 388 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 37..38 tuhad eläjid vll 1979−1999 (38 401 ristitud vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,8 %, toižed rahvahad — 2,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma avaitud lidnas: koume jumalanpertid i koume časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..5, 7, 10, 14, 15, 18, 19), viž keskškolad (nomer 1, 3, 4, 6, 7), škol nomer 8, muzikškol, čomamahtoiden škol. Professionaližen opendusen aluzkund om Bogorodskan politehnine tehnikum, mugažo Alalidnan medicinižen kolledžan Bogorodskan filial radab lidnas.
Podsolnušnik

Podsolnušnik vai Üks'vozne podsolnušnik () om heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Podsolnušnik-heimho, sen tipine erik.
Leviganduz.
Kazmuz libub nügüdläižen Meksikan suven tahondaspäi. Indejalaižed kul'tiviruihe podsolnušnikad kaks' tuhad vozid tagaz. Kazvatadas avaros mail'madme maižanduzkul'turaks-voikazmuseks tobjimalaz, samha semnid pühäsižen voin tehmižen täht.
Ümbrikirjutand.
Värtmenvuitte jurišt ličeb kaks'..koume metrad süvüdehesai. Podsolnušnikan seikh om püštoiged vidhe metrhasai kortte (voisortuil 0,6..2,5 m). Änikusen diametr sase 30..50 sm, siš om kahthe tuhazesai änikoid (sid' semnid) pakuižen, ruskedpakuižen vai ruskedsinižen mujun.
Kazmuz käraudab änikust i norid lehtesid päiväižele kaiken päivän aigan. Küpsnendan jäl'ghe podsolnušnik om käroutud päivnouzmha.
Kazvatand.
Mail'man satuz oli 41,4 mln tonnoid vl 2014. Järedad kazvatajad (2016, enamba 5 mln tonnoid): Ukrain (13,6) i Venäma (11). Ortodoksižen hristanuskondan pühäd i NSTÜ:n selekcijan satused abutiba pühävoin da sen kazmusen populärižusele neniš maiš.
Liskovo

Liskovo (, ) om Venäman lidn Alalidnan agjan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Liskovon ümbrikon (edel vn 2020 semendkud — rajonan) administrativine keskuz (vspäi 1929) da pala.
Istorii.
Eländpunkt om olmas 12. voz'sadaspäi, no mainitase ezmäižen kerdan aigkirjas vl 1410. Ühtni Makarjevan jarmankha 17. voz'sadaspäi, jäi torguindan keskuseks jarmankan sirdandan jäl'ghe Alauz'lidnannoks vl 1816. Järedad varažomad oliba žilos. Vl 1920 žilo kändihe makundan keskuseks oficialižikš. Sai lidnan statusad vl 1922.
Liskovo šingotase elektrotehnižel tegimel (avtotransportine mašiništ, kulundsignalad, tinadimed, silitezraudad), sauvondmaterialiden pästandal, himižel kombinatal, sömtegimištol (oluden tegim, lihakombinat, konservtegim), mugažo mebel'fabrik radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivlaskmas, Volgan oiktal randpolel kahtes kilometras jogen pävagospäi, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Sundovik-jogi om lidnan lodehližeks röunaks, se lankteb Volgha pohjoižhe Liskovospäi.
«Volg»-avtote (M7-trass) läbitab lidnan suvipalad. Matkad Alauz'lidnhasai om seičemekümne kaks' kilometrad lodeheze-päivlaskmha orhal vai 90 km avtotedme. Lähembaine lidn om Knäginino 23 km suvhe orhal vai 27 km avtotedme.
Tobmuz.
Golovkovo-külä (319 rist. vl 2017) mülüi lidnankundha Liskovon ližaks, se om ani lodeheze lidnaspäi. Lidnankundan pind oli 17,46 km² edel sen tühjitust vn 2020 semendkuspäi.
Lidnan Duman jäl'gmäine ezimez' oli Jurii Zotov (keväz'ku 2010 — kezaku 2021), hän om Liskovon ümbrikon Deputatoiden Nevondkundan ezimez' vn 2020 redukuspäi. Lidnan Administracijan jäl'gmäine pämez' oli Igor' Dobrotvorskii (2010 — kezaku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 880 ristitud, lidnankundan — 22 165 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 lidnan — 21 657 ristitud. Kaik 21 293 ristitud elihe lidnas i 21 612 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 25 tuhad eläjid vll 1989−2001 (25 500 ristitud vl 1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 97,7 %, toižed rahvahad — 2,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Sündun Voznesenjan kafedraline päjumalanpert' (letihe vll 1814−1838), Spasan Toižetamižen päjumalanpert' i koume jumalanpertid. Viž tošt jumalanpertid oma kadonuded.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kümne nomeruidud päivkodid (nomer 2, 5, 7, 8, 10, 12, 13, 15, 17, lapsen šingotesen keskuz), üks' aluzškol, koume keskškolad (nomer 2, 3, 5), ehtal'ne škol, lapsiden sädamižen pert', lapsiden da norišton keskuz, muzikškol A.A. Kasjanovan nimed, fizkul'turine «Olimp»-tervehtamižkompleks-sportškol. Liskovon agrotehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kukoinharj

Kukoinharj () om äivozne heinäsine kazmuz. Se om Kukoinharj-heimon tipine erik, mülüb Vesnuhheinižed-sugukundha.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz libub Evropan päivlaskmaspäi i keskusespäi. Putub vastha Evropadme. Kazvab pol'tošt metrhasai kortte. Kaikuččel vodel kukoinharjan jurišton mugul kazvab udeks, muloine koleb.
Änikod oma muzasinižed, dekorativižed änikod oleldas vauktad i ruskedvauvhad mugažo. Učubrasad pölüstoittas kazmust, kukoinharj travib läz kaikid toižid gavedid. Änikoičeb kezakus-elokus.
Kävutand.
Kaik kazmuz om morim, jured i semned oma toksižed lujas. Simptomad ozutadas ühtes časus, tehtas südäikohtun läbipezendad. Ei sa kävutada irdpolespäi-ki. Kazvatadas venon vönen saduiš.
Alaerikod.
Lugetas ühesa alaerikod:
Powerwolf

Powerwolf om germanijalaine metalgrupp, kudamb edestab muzikad pauer metal i hevi-metal-stiliš. Gruppan aluz om pandud Saarbrükken-lidnha vl 2003.
Muzikgrupp höksib satanizmad i katolišt uskondad mugoižiš pajoiš kut «Panic in the Pentagram» i «Coleus Sanctus». Nimitab ičtaze religijan kaclijoil, ei ole borcujil sen hüvüdhe näht.
Pavlovo

Pavlovo (, oficialitoi nimituz om "Pavlovo Okal" — "Павлово-на-Оке") om Venäman lidn Alalidnan agjan päivlaskmas. Se om agjan seičemenz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Pavlovon ümbrikon (edel vn 2020 semendkud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunkt om olmas 16. voz'sadaspäi, mainitase ezmäižen kerdan vl 1566 kuti "Pauloin Lidnuz" (). Kaitihe lidnust sodagarnizonal, i käziradajad sirdiba elämhä sihe: sepad, lehtraudan i vas'ken ümbriradajad, bučnikad, padanikad. Žilo kändihe metallan erazvuiččen ümbriradmižen keskuseks, ottihe metallad lähižes Viksaspäi. Žilo sai makundan lidnan statusad vl 1919.
Pavlovo šingotase mašinansauvomižen tegimil (Pavlovon avtobustegim, kosmosmašiništ, elektroajaimed, mašiništ teiden i parkuindan täht, pnevmatine instrument i likutimed, ühthekeitandapparatad), keitimpoled astjoiden edheotandal. Kanoiden sugu i honuzlimonan sort libudas lidnaspäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalas, Okan oiktal randal tobjimalaz (Volgan oiged ližajogi), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Rel'jef om vanoikaz, lidnan keskuz sijadase alahas. Ei ole kaikenaigašt sildad lidnas Okas päliči, ehtatim radab.
Matkad Alauz'lidnan keskushesai om seičemekümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal, 80 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Vorsm kümnes kilometras päivnouzmha avtotedme i Gorohovec (Vladimiran agj) 36 km lodeheze orhal vai 48 km avtotedme.
Tobmuz.
Pavlovo oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 43,12 nellikkilometrad. Pavlovon municipaline ümbrik om sätud rajonan alusel vn 2020 semendkus, sen jäl'ghe lidn kadoti erižen municipaližen ühtnikan statusad.
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Jäl'gmäine lidnankundan pämez' oli Sergei Tarasov vn 2020 tal'vkuspäi, hän radoi administracijan pämehen mugažo vn 2019 tal'vkuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' oli Väčeslav Šišin vn 2015 sügüz'kuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 32 400 eläjad, vl 1959 — 47 890 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 60 698 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 57 116 ristitud. Kaik 58 163 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 70 tuhad eläjid vll 1986−2000 (72 200 ristitud vl 1992).
Rahvahad (2010): venälaižed — 99,0 %, toižed rahvahad — 1,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Voznesenjan päjumalanpert' (1785), nell' jumalanpertid i koume časounäd oma kaičenus i saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..3, 6, 7, 10, 18..22, 24..27, 30), kümne keskškolad (nomer 1..3, 5..7, 9..11, 16), lapsiden da norišton sädamižen šingotesen keskuz, muzikškol, čomamahtoine škol, "Spartak"-sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad oma Pavlovon avtomehanine tehnikum i Pavlovon rahvahan čomamahtoližpramozloiden tehnikum, mugažo Alauz'lidnan üläopendusen nellän aluzkundan filialad ratas lidnas.
Šahunj

Šahunj () om Venäman lidn Alalidnan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Šahunjan lidnümbrikon (edel vn 2011 kül'mkud — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Ende marilaižed eliba enambuses lidnan tahondas. Eländpunktan aluz om pandud mecoiden i soiden sijha vl 1921 kuti žilo "Šahunj"-raudtestancijanno sauvomha da holitamha «Alauz'lidn — Kotel'nič»-raudtekeskustad koumes kilometras pohjoižpäivnouzmha ühtennimižes Šahunj-küläspäi (om olmas nügüd'-ki). Saudihe puruvedimdepod vodele 1928. Vspäi 1933 kätihe radnikžilod rajonan keskuseks. Žilo sai lidnan statusad vn 1943 27. päiväl redukud.
Šahunj šingotase maidtegimel, raudten edheotandoil (koume depod), mecanümbriradmižen sarakol (nell' edheotandad), omblendan fabrikal (vspäi 2020) i poimetišiden edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmas, 152 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Černušk (Čornai)-jogi da sen pened Kopan'- i Samarih-ližajoged jokstas lidnadme suvespäi pohjoižhe (Vetlugan i Volgan hurapol'ne bassein).
Matkad Kirovan agjan röunhasai om kaks'kümne kilometrad suvipäivnouzmha, Alauz'lidnhasai om 218 km suvipäivlaskmha orhal, 263 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Jaransk (Kirovan agj) 86 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 101 km avtotedme, Uren' 54 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 57 km avtotedme vai raudtedme, i Vetlug 54 km lodeheze orhal vai 66 km avtotedme.
«Alauz'lidn — Kirov»-raudtekeskust jagab lidnad poleti, «Alauz'lidn — Kirov»-mante ümbärdab lidnad suvipäivlaskmaspäi.
Klimat om ven kontinentaline, il'man lämuz voib vajehtadas lujas päivesen aigan. Voden keskmäine lämuz om +2,8 C°, kezakun-elokun +16,2..+17,6 C°, tal'vkun-uhokun −11,4..−13,3 C°. Ekstremumad oma +36,7 C° (heinku, eloku) i −48,2 C° (tal'vku). Kezaaigan minimum om −2,7 C°, tal'vaigan maksimum om +6,2 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum om +1,6 C°). Paneb sadegid 577 mm vodes, enamba kezakus-redukus (54..67 mm kus), vähemba vilukus-uhokus (28..31 mm kus). Voden keskmäine relätivine nepsuz om 78 %. Mahuz kül'mehtub 180 santimetrhasai, minimaline lugustuzlämuz projektiruindan täht om −32 C°.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 921 ristitud, lidnümbrikon viž ühesandest, vn 2021 — 17 626 ristitud. Kaik 20 183 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 23 tuhad eläjid vll 1996−2001 (23 600 rist. vl 2000).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,2 %, totarlaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 2,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Jumalanmaman Katken jumalanpert' (1994) i koume časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 3, 5, 35, 41, 147 i "Zvözdočka" «tähthaine»), koume keskškolad (nomer 1, 2 i 14), gimnazii A.S. Puškinan nimed, školanirdpol'žen radon "Perspektiva"-keskuz (viž palakundad lidnas i koume ümbrikon žiloiš), muzikškol, čomamahtoine škol, fizkul'turižen «Atlant»-tervehtamižkompleksan sportškol. Šahunjan agrarižen industrijan kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kärehein

Kärehein vai Kertihein () om parazitirujiden kazmusiden heim. Kogoneb läz 170 erikospäi, kaik oma rujoheinäd-parazitad. Mülütadas Junaiženvuiččed-sugukundha.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz eläb jurita i läz lehtesita. Seikh om nitinvuitte vai rihmanvuitte, pakuižen vai rusttan polhe.
Änikod oma 2..7 mm surtte, oleldas vauktan, ruskedvauvhan vai vihandan mujun. Änikuz om šurunvuitte. Üks' änik andab nell' semnid. Semned voidas idüda kahesas-kümnes vodes, rohkud idüdas teravamb.
Pahuz.
Kärehein kertase ümbri tošt kazmust, juritab gaustorijoid sen kudeheze i sötlese südäivedel. Löudab sättujad alištusele kazmust hajun mödhe. Nened kazmused oma sättujad: sötmižheinäd, pud, penzhad, maplodud, arbuzkazmused, kartohk, pölvaz. Rujohein murendab kazmusen metabolizmad i kucub sen vällendust pölištushesai.
Rujoheinän heitandan märad: kazmusiden karantin, semendvajehtusen sisteman kävutand, maižanduzkazmusiden kaičendan abutusiden otand, läžujiden kazmusiden likvidacii.
Valitud erikod.
Löutihe 36 erikod enččen NSTÜ:n territorijal (19 — Kazahstanas). Kaik om läz 170 erikod. Erased niišpäi:
Kstovo

Kstovo () om Venäman lidn Alalidnan agjan keskuzpalas. Se om agjan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Alauz'lidnan suvipäivnouzmaine ezilidn, Kstovon ümbrikon (edel vn 2021 tal'vkud — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Ende mordvinalaižed i totarlaižed eliba enambuses lidnan tahondas. Eländpunkt mainitaškanzihe 14. voz'sadaspäi kuti "Kstovskai"-külä (). "Ksta"-sana znamoičeb «manzik» mordvinan kelil. Kivivoin ümbriradmižen Novogor'kovskii-tegim om saudud 1950-nzil vozil. Kätihe küläd radnikžiloks vl 1954. Se sai lidnan statusad vn 1957 12. päiväl sügüz'kud.
Kstovo šingotase suren kivivoinhimijan tegimištzonal lidnan suvipäivlaskmas («Lukoil»-kompanijan kivivoinümbriradmižen tegim, mugažo etilenan, propilenan, bituman i polivinilhloridan tehmine). Toižed sarakod oma sömtegimišt (leibtegim, maidtegim, kolbasceh, jähine), mašinansauvomine (ventiläcijan tegim), sauvondmaterialiden pästand (raudbetonantegim), mugažo mebel'fabrik i Novogor'kovskai-LEK ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon lodehliženno röunanno, Volgan oiktal randal, 125 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Alauz'lidnan röunhasai om kümne kilometrad lodeheze orhal vai 15 km avtotedme, keskuzpalhasai — 23 km orhal vai 28 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Bor 15 km pohjoižhe orhal, 50 km avtotedme vai raudtedme.
Tegimištzon om saudud Kud'm-jogen taga (, Volgan oiged ližajogi 144 km pitte, lankteb sihe 20 km päivnouzmha lidnaspäi), sen oiktal randpolel. «Volga»-avtotrass (M7) läbitab kaiked lidnad. Raudtesarak tuleb lidnha Alauz'lidnaspäi, se om läz 15 km pitte i radab vemha ajaden jüguid vaiše.
Kstovo oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks edel sen likvidacijad vn 2021 tal'vkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 66 657 ristitud, rajonan viž ühesandest, vn 2021 — 63 646 ristitud. Kaik 67 723 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 69 tuhad eläjid vll 1998−2001 (69 400 rist. vl 2000).
Rahvahad (2010): venälaižed — 96,3 %, toižed rahvahad — 3,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma saudud lidnas: nell' jumalanpertid i koume časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad, lapsiden i norišton sädamižen pert'kulu. «Mail'man sambon akademii»-sportkompleks radab lidnas. Kstovon kivivointehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Manzikaine

Manzikaine () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Kogoneb 19 erikospäi da ühesas gibridaspäi. Mülütadas Rozanvuiččed-sugukundha.
Om meckazmusid i maižanduzkul'turoid. Heimon meckazmused oma levitadud Evrazijas i Pohjoižamerikas. Päivnouzmaine Azii lugese heimon šingotesen keskuseks. Kazdas "manzikkištoil" i "manzikžomil".
Poimdäs marjoid i tehtas keitišt vai kül'menzoittas saharanke. Ottas mecmanzikaižen lehtesid zelläks i čajun sijas.
Ümbrikirjutand.
Lehtesed oma koumepalaižed, varzil kümnehe santimetrhasai. Vezad oma ujelijad, jurdujad (vegetativine äikerdoičend). Jurišt om ribujuridenke, kazvab 20..25 sm süvüdehesai.
Venäman evropižen palan pohjoižes änikoičeb semendkun lopuspäi ploduiden küpsnendan aughusai kezakun lopus. Manzikaižen änikuz om toppaz, vardel juren alusespäi. Äniklehtesed oma vauktad, erasti pakuižetabad. Plodud oma apokarpižed (palakahad), ned ei ole marjad, no änikon surenzoittud aluz. Henod koričman polhe semned sijadasoiš plodun pindal.
Kägoinpölvaz

Kägoinpölvaz () om samlon toižend, äivoččiden kazmusiden heim Kägoinpölvhižed-sugukundaspäi. Palakundan i sugukundan tipine heim.
Leviganduz.
Kazmuz putub kaikil kontinentil, sidä kesken Antarktidas. Kägoinpölvaz navedib pal'hid sijid päzutamha konkurencijaspäi — kall'oid, nepsoid pil'vesekahid sijid, paloid.
Ümbrikurjutand.
Samlon «lehtesed» (šoiduz) levinedas man pindadme. Anteridijad (mužiksugun äikerdoičendan organad) kazdas eriližil varzil (alusil) tophikš. Arhegonijad (naižsugun äikerdoičendan organad) kogodasoiš toižil varzil (alusil) «tähthaine jaugal» nägunke.
Om severz'-se erikoid seižujikš rujoheinikš. Ende kävutihe "Marchantia polymorpha"-erikod spravitamha maksan läžundoid.
Valitud erikod.
Kaik om enamba mi 50 erikod heimos. Erased kazvajad Venämas erikod:
Navašino

Navašino () om Venäman lidn Alalidnan agjan suvipäivlaskmas. Se om Navašinon lidnümbrikon (edel 2015. vot — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt om sätud vl 1957 lidnan statusanke kahten radnikžilon ühtištusel: Mordovššikovo () i Lipn' ("Липня"). Panihe Mordovššikovon alust 19.-20. voz'sadan röunal kuti žilo verfinno, se oli rajonan keskuseks vspäi 1944. Lipn'-žilo mainitaškanzihe vn 1676 valdkundmakskirjas kuti külä. "Navašino"-raudtestancii radab vspäi 1912, nimitihe lähižen külän mödhe, sid' anttihe lidnale nimed stancijan mödhe.
Navašino šingotase laivansauvomižel (jügulaivad keskmäiženke jügutoitmižvoindanke), sildoiden tehmižel (metalližkonstrukcijad, pullosildad), sauvondmaterialiden pästandal (savič, sauvondblok, kuivad sauvondsegoitused), leibän, matrasoiden i meblin edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon lodehes, Okan oiktan hijaman oiktal randal, 85 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Velet'm-jogi ( 99 km pitte, Okan oiged ližajogi) om lidnan pohjoižröunaks.
Matkad Alauz'lidnhasai om 140 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 155 km avtotedme vai 214 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Kulebaki kaks'kümnes nelläs kilometras suvipäivnouzmha orhal, 30 km avtotedme vai 28 km raudtedme, Viks 25 km suvhe orhal vai 29 km avtotedme, i Murom (Vladimiran agj) seičemes kilometras päivlaskmha-lodeheze orhal, 23 km avtotedme vai 10 km raudtedme.
«Vladimir — Murom — Arzamas»-avtote om Navašinon pohjoižpäivnouzmaižeks röunaks i läbitab lidnan suvipalad. Ühtennimine "Navašino"-raudtestancii sijadase lidnan keskuzpalas, «Murom — Arzamas»-keskustal.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 416 ristitud, lidnümbrikon kaks' koumandest, vn 2021 — 14 664 ristitud. Kaik 15 051 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 19 tuhad eläjid vll 1989−2001 (19 300 rist. vll 1996−1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,8 %, toižed rahvahad — 1,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: ph. Sergii Radonežalaižen jumalanpert' (om saudud vll 2016−2018) i puine loičendpert'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Viksan metallurgižen kolledžan Navašinon filial (edel vn 2020 sügüz'kud Navašinon politehnine tehnikum, edel 2016. vot — laivanmehanine) om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Hirenhänd (heim)

Hirenhänd () om üks'voččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Se mülüb Vesnuhheinižed-sugukundha.
Leviganduz.
Hirenhändad oma levitadud kaikil kontinentil päiči tropikoiš, mugažo eile Päivnouzmaižes Azijas. Erikoiden luja erazvuiččend om Pohjoižamerikan päivlaskmas.
Ümbrikirjutand.
Kazmused oma pened, jured oma nitinvuiččed. Äiluguižed lehtesed kazdas jurišton alusespäi, ned oma linijanvuiččed. Änikon varded seištas lehtesita, ned varded oma lühüdad lujas erasil erikoil.
Änikod oma henod, üksin varden ülähän, kaks'suguižed. Viž pakuižvihandad äniklehtest om änikos, 5..25 pölükäd. Änikon keskuzsija pideneb lujas edel plodun küpsnendad. Plod om keratud henod pähkmuded, ned oma nügünke.
Erikod.
Läz 15 erikod mülüdas heimho, niiden keskes:
Zavolžje (lidn)

Zavolžje () om Venäman lidn da lidnankund Alalidnan agjan päivlaskmas. Se om Gorodecan ümbrikon (edel vn 2022 semendkud — rajonan) suremb lidn kahtespäi.
Istorii.
Nevondkundaližen ohjastusen käsk Gor'kovskai-gidroelektrostancijan sauvondas om vahvištadud vn 1947 kül'mkus. Eländpunktan aluz om pandud Pestovo-külän sijha vl 1948 kuti sen gidroelektrostancijan (nüg. Alalidnan GES) sauvojiden žilo. Nimitihe Volg-jogen i sijadusen mödhe vastrandal amuižes Gorodec-lidnaspäi, hot' saudihe žilod ühtel randal Alauz'lidnanke. Raudte tuli žilho vn 1948 lopus i ühtenzoiti sidä Alauz'lidnanke. Zavolžjen keskuz om saudud N. Šelomov-arhitektoran mödhe. Odvan energijan purde i enččiden sauvojiden äjüz tegihe hüvikš süikš panemha materialanümbriradmižen edheotandoiden alust. Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1964.
Zavolžje šingotase Alalidnan GES:al, mašinansauvomižel (likutimtegim, ujelimtraktoriden tegim, avtokertkäreged, pörutüged), sauvondmaterialiden pästandal (mecan ümbriradmižen tegim, lämuzizoläcii, raudbetontegim), mugažo mebel'fabrik i medicinižen stökolpakuitesen tegim ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan päivlaskmas, Volgan oiktal randal, 75 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Jüguraudtestancii nimitase "Zavolžje-tovarnai", raudten lopuline punkt om "Zavolžje-passažirskai"-platform elektrojonusiden täht. Matkad Alauz'lidnan keskuzpalhasai om vižkümne üks' kilometrad suvipäivnouzmha orhal, 61 km avtotedme vai 59 km raudtedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Gorodec (rajonankeskuz) kaks' kilometrad päivnouzmha orhal vai kahesa kilometrad avtotedme, Balahn 12 km suvipäivnouzmha orhal, avtotedme vai raudtedme, i Čkalovsk 17 km lodeheze orhal vai 39 km avtotedme.
Tobmuz.
Zavolžje oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline sijaližen ičeohjandusen pämez' om Aleksandr Penskii (lidnan Duman ezimez', sügüz'ku 2015 — kül'mku 2019). Edeline lidnan Adinistracijan pämez' om Oksana Žestkova (sulaku 2016 — eloku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 460 ristitud, rajonan nell' ühesandest, vn 2021 — 36 763 ristitud. Kaik 38 527 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 45..46 tuhad eläjid vll 1992−2001 (46 800 rist. vl 1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,3 %, toižed rahvahad — 1,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Zavolžjen avtolikutimiden tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Järgeline hirs'

Järgeline hirs' () om üks'voččiden heinäsižiden kazmusiden erik, tipine Hirs'-heimos. Mülütadas Tähkheiniden sugukundha.
Leviganduz.
Hirs' om amuine arvokaz maižanduzkul'tur, libub Suvipäivnouzmaižes Azijaspäi. Om ottud kul'turha läz 7 tuhad vozid tagaz, kazvatadas kaikil kontinentil. Vill' järgeližes hirsišpäi nimitase šonaks, se om läz glütenatoi. Slokosttäs šonnikoid i šonpudrad, ližatas šonad keitoshe, söttas linduid. Kuzenajai i verensätai surin.
Kazmuz om lämännavedii, seižub kuivaigad i solatud mahust vaste, no ei tirpi muiktoid mahusid.
Biologine ümbrikirjutand.
Ribujur' ličese pol'tošt metrad süvüdehesai, sase 1..1,2 m levette. Kazmuz oleskeleb 45..150 sm kortte. Severz'-se seikhid jurespäi, ned kazdas penzhan kartte. Seikh om cilindranvuitte, sarakoičese jurespäi.
Vegetacijan pord om 60..120 päiväd.
Kazvatand.
Järgeližen hirsin mail'man satuz oli 28 mln tonnoid vl 2014. Kaikiš järedambad kazvatajad — Indii (11,4 mln tonnoid vl 2014) i Afrikan Sahelin zonan valdkundad (Niger, Mali, Nigerii, Sudan, Burkina-Faso, Efiopii i Čad — kaik 10,4 mln tonnoid). Ičeze znamasine tehmine om Kitaiš (2,3 mln t) i Venämas (0,5 mln t).
Arkin Džuneit

Džuneit Arkin (), todesine nimi om Fahrettin Džüreklibatir (; sünd. 8. sügüz'ku 1937, Eskišehir, Turkanma — kol. 28. kezaku 2022, Stambul, Turkanma), oli turkalaine akt'or da režissör krimantatariženke augotižlibundanke.
Biografii.
Fagrettin oli sündnu Eskišehir-lidnha. Hän openzihe Stambulan universitetas. Akt'oran kar'jer zavodihe vspäi 1963, fil'mdihe händast enamba mi 310 fil'mas i TV-serialas.
Akt'or koli Stambulan läžundkodiš südäikeranlöndan seižutesen jäl'gusiden tagut edeližel öl.
Mez' oli naižiš kahtenden kerdan. Hänel om kaks' poigad da üks' tütär. Poigad jätktas tatan radod, ratas akt'orin mugažo.
Ergenč Halit

Halit Ergenč (; sünd. 30. sulaku 1970, Stambul, Turkanma) om turkine akt'or.
Biografii.
Halit om sündnu Stambul-lidnha, Sajit Ergenč-akt'oran kanzha. Sai keskopendust liceiš Atatürkan nimed vodele 1989. Halit openzihe Stambulan tehnikan universitetas üht vot, sid' jätksi üläopendust Koverikahiden čomamahtoiden universitetas Mimar Sinanan nimed, opendusen aigan radoi operatoran i marketologan.
Erasen aigan mez' oli vokalistan i kargnikan Aiše Pekkan-pajatajanke. Vl 1996 zavodi radod «Dormen»-teatras, ühten aigan fil'mzihe TV-serialoiš.
Akt'or om naižiš kahtenden kerdan. Om koume last kahtendes naimiželos.
Sarov

Sarov (, , ) om Venäman sauptud lidn da lidnümbrik Alalidnan agjan suviröunan Mordovijanke päivlaskmas. Se om alištunu Alalidnan agjan tobmudele, agjan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Ende mordvinalaižiden i totarlaižiden-mišariden Sarovan lidneihut läz 44 ga pindanke oli olmas lidnan sijas. Ezimeletaden, panihe sidä mantazole 13. voz'sadan ezmäižes poles. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1706 kuti Sarovan jumalankodi, vl 1906 oigetihe sen 200-vottušt jubilejad. Vll 1925−1927 sauptihe jumalankodid da anttihe pidamha türmatud mehid. Vn 1947 heinkuspäi "Sarov"-žilo oli alištunu nevondkundaližele tobmudele oikti šingotamha südäitukuižid šlibakoid. Kändihe žilod sauptud "Kremlöv"-lidnaks vn 1954 17. päiväl keväz'kud. Vll 1960−1966 nimitihe "Arzamas-75", vhesai 1994 — "Arzamas-16". Vspäi 1995 lidn nimitase nügüdläižikš.
Sarov šingotase Venäman eksperimentaližen fizikan tedoinstitutal da sen tegimil, mugažo savičuntegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Satis-jogen randoil ( 89 km pitte, Okan oigedpol'ne bassein), 150..170 m korktusil, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud kaičendzonal. Sarovk-jogi ( 22 km pitte) lankteb Satisha huralpäi lidnan keskuzpalas. Mordovijan valdkundaline londuseline kel'dtaho levitase vides kilometras suvhe lidnaspäi.
Matkad Alauz'lidnhasai om 161 km pohjoižhe orhal, 184 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad om Pervomaisk 31 km päivnouzmha orhal, 38 km avtotedme vai raudtedme, i Temnikov (Mordovii) 35 km suvhe orhal vai 46 km avtotedme.
"Sarov"-raudtestancii radab «Alauz'lidn — Saransk»-keskustan 55-kilometrižen sarakon ühteks kahtes lopstancijaspäi (toine om Pervomaisk) lidnan suvipalas.
Sarov om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 92 047 ristitud, vn 2021 — 93 357 ristitud. Kaik 95 065 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 96 052 eläjad vl 2020.
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,9 %, mordvinalaižed — 1,7 %, ukrainalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 1,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Sarovan mez'jumalankodi (Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän päjumalanpert' i seičeme jumalanpertid) i koume jumalanpertid sen irdpoles oma avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad, lapsiden da norišton kaks' sportškolad («Junior» i «Ikar»). Professionaližen opendusen aluzkundad oma Sarovan fiziž-tehnine institut — «MIFI»-tedoiduzkeskusen filial i politehnine tehnikum, Sarovan medicinine kolledž mugažo.
Tulleihein

Tulleihein vai Anemon (), mugažo Loptuhhein paginoiš, om Evropan äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Se mülütab läz kaht sadad erikoid, mülüb Vesnuhheinižed-sugukundha.
Leviganduz.
Heimon erikod oma levitadud Pohjoižes mapoliškos päiči tropikoiš, ühesa erikod elädas Arktikas. Tulleiheinäd kazdas mecoidme (lehtezmecoidme tobjimalaz), penzhištoil, pidust' mecanröunoid, puištoiš, pustolänil, pil'vesekahil i subal'pižil nituil, heinäsižil pautkil. Läz 50 erikod voib löuta Venämas.
Ümbrikirjutand.
Tedonimituz libub grekan kelen Άνεμος "Anemos"-sanaspäi «tullei», surehk änik köläidab hoikal vardel eskai penel tulleil. Jurišt om lihav, cilindranvuitte vai mugulanvuitte. Loptuhheinän lehtesed kazdas varzil paksumb mu jurespäi.
Kaks'suguižed änikod kazdas üksin vai änikusil. Änikuses oleleb 5..20 äniklehtest erazvuiččen mujun (vauged, purpurine, sinine, vihand, pakuine, ruskedvauvaz, rusked). Plodud oma pähkmenvuiččed, siledad vai karvakahad. Äikerdoitas kul'turkazmusid jurusel, muguloil, seikhen čokvezoil.
Gorbatov (lidn)

Gorbatov () om Venäman lidn Alalidnan agjan päivlaskmas. Se om agjan kaikiš penemb lidn, mülüb Pavlovon ümbrikho.
Istorii.
Meššora-heimon ezitajad eliba lidnan tahondas 10.-12. voz'sadal. "Meššerskaja Porosl' "-külä mainitase vspäi 1565. Udesnimitihe "Gorbatai"-küläks () ezmäižen Aleksandr Gorbatii-Šuiskii-ruhtinasen-pidajan kanzannimen mödhe. Vl 1565 Ivan IV anasti küläd ruhtinasel da andoi jumalankodile. Vl 1672 saudihe ezmäšt pušt jumalanpertid, i külä kändihe "Gorbatovo"-žiloks. Vl 1779 ühtištadihe sidä "Meššorskai"-slabadanke, žilo sai makundan lidnan statusad. Seižui «Moskv — Alauz'lidn»-traktal.
Gorbatov šingotase kervačuiden da noroiden fabrikal amussai (nug. «Kraftkanat»-edheotand), mugažo poimetišiden fabrikan (kuti Šahunjas) i Pavlovon suvenirtegimen filialil. Kazvatadas jablokpuid, višnäd da marjoid suriš lugumäriš. Kurorttahond lebukodidenke ümbärdab lidnad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižes, Okan oiktal randal sen känmas, 160 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jogivaldmad oma saudud.
Matkad Alauz'lidnhasai om 62 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 89 km avtotedme, ümbrikon Pavlovo-keskushesai om vižtoštkümne kilometrad suvhe orhal vai 20 km avtotedme. Lähembaine lidn om Volodarsk 13 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 117 km avtotedme. Lähembaine avtotedme "Vorsm"-raudtestancii om 12 km suvipäivnouzmha lidnaspäi.
Tobmuz.
Kaik 14 küläd i kaks' žilod mülüiba lidnankundha Gorbatovan ližaks vll 2009−2020. Lidnankundan pind oli 176,71 km².
Lidnankundan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2021 vilukus. Sergei Jerömin radoi sen jäl'gmäižen pämehen vn 2019 kül'mkuspäi. Hän-žo radab ümbrikon administrativiž-territorialižen ohjandusen lidnas pämehen vn 2021 vilukuspäi. Andrei Kul'kov oli lidnan Administracijan pämehen mugažo (tal'vku 2015 — kül'mku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 278 ristitud, lidnankundan — 2 813 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 2 009 eläjad. Kaik 1 982 ristitud elihe lidnas i 2 387 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 4 800 eläjad vl 1913 i 4 611 eläjad vl 1970.
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,5 %, toižed rahvahad — 1,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus lidnas erazvuiččes olendas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (om saudud vll 1813−1814), kahten jumalanpertin i kahten časounän sauvused, niišpäi päjumalanpert' i Jumalanmaman «Kaikiden gorähižiden ihastuz»-jumalaižen jumalanpert' kaumžomal (letihe vll 1852−1856) oma avaitud.
Opendusen aluzkund lapsiden täht om keskškol. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas ümbrikon Pavlovo-keskuses.
Jemanželinsk

Jemanželinsk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan keskuzpalan pohjoižes. Se om Jemanželinskan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud "Jemanželinskije hilenvarad"-radnikžiloks () vll 1930−1931 samha kivihil't, nimitihe penen jogen mödhe. Žilo sai lidnan statusad vn 1951 25. päiväl sügüz'kud. Vspäi 1997 kaivused oma sauptud.
Jemanželinsk šingotase «Uralec»-minitraktoriden edheotandal, keramižen savičun tegimel, agregatiž-mehanižel tegimel (maižanduztehnikan kohenduz i varapalad), Uralan pirotehnikan tegimel, omblendfabrikal i kombisötken tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Hutorskoje-järv om lidnan päivnouzmaižes palas. Jemanželink-jogi ( «huba jogi» 20 km pitte) lankteb stokutomaha Sur' Sarikul'-järvhe, se levitase ühtes kilometras suvipäivnouzmha lidnaspäi ( «pakuine järv» 68 km², ende 103 km²).
«Čeläbinsk — Magnitogorsk»-avtote mäneb ühtes kilometras päivlaskmha lidnaspäi. Matkad Čeläbinskan röunhasai om 30 kilometrad pohjoižhe orhal vai avtotedme. Lähembaine lidn om Korkino 15 km pohjoižhe orhal vai avtotedme. "Jemanželinsk"-raudtestancii om saudud rajonan Zaural'skii-žilos vides kilometras lodeheze lidnaspäi.
Tobmuz.
Kaik koume žilod mülüdas lidnankundha Jemanželinskan ližaks: Borisovk (, 709 rist. vl 2010), Klenovk ("Кленовка", 103 rist.) i Tajandi-žilo raudtestancijanno ("Таянды", 108 rist.). Lidnankundan pind — 64,34 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnankundan pämez' om Aleksandr Hrulev (keväz'ku 2005 — kül'mku 2020). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Dmitrii Gemel' vn 2015 tal'vkuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 11 100 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 216 ristitud, lidnankundan — 31 136 ristitud, vn 2021 lidnan — 27 632 ristitud. Kaik 29 077 ristitud elihe lidnas i 29 921 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 36 tuhad eläjid vl 1967.
Rahvahad (2010): venälaižed — 87,9 %, totarlaižed — 4,3 %, ukrainalaižed — 2,6 %, baškiralaižed — 1,2 %, saksalaižed — 1,2 %, toižed rahvahad — 2,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: Pühän Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe jumalanpert' (1978), časoun' (2006). Niiden ližaks Sündun Sretenjan sur' jumalanpert' om sauvomas vspäi 2013. Islaman pühäpert' om avaitud vl 2001, medrese om senno vspäi 2006.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kaks'toštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 5, 7, 9..12, 14, 15, 20, 25, 26, 30), kuz' keskškolad (nomer 2, 3, 4 (koume adresad), 5, 11, 16), rajonan lapsiden sädamižen "Raduga"-keskuz («jumalanbembel'»), čomamahtoiden škol nomer 1 Fridrih Lipsan nimed, lapsiden da norišton sportškol, rajonan "Taifun"-tervehtamižopenduzkeskuz. Pervomaiskijan sauvondmaterialižtegimišton tehnikuman Jemanželinskan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Lumikelloine

Lumikelloine () om äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim Amarillisaižed-sugukundaspäi.
Heim kogoneb 19 erikospäi, sen ližaks kaks' londuselišt gibridad om olmas. Erikoiden erazvuiččend om Kavkazal, 16 erikod. Kaik erikod oma kaičendan al.
Latinine nimi libub grekan kelen γάλα- ("gála") i ἄνθος- ("ánthos") sanoišpäi, znamoičeb «maidänikod». Anttihe nimitust änikoiden mujun mödhe.
Ümbrikirjutand.
Laukkera om 2..3 sm surtte. Kellho pojav änik om käroutud maha. Kaik om kuz' äniklehtest änikos — koume irdpolišt vauktad i koume südäilehtest.
Lumikelloine änikoičeb aigaližel kevädel kesked lunt, änikon elo om ühten kun hätkte.
Kazvatand.
Kul'tiviruidas dekorativižikš 2 erikod levedali. Ei piida lumikelloižele äjid arvoimižid, äikerdoičese semnil i laukkeroil kebnas. Voib ištutada udhe sijha kerdan vides-kudes vodes.
Kazmusen kaik palad mülütadas galantamin-alkaloidad, se om tarbhaine zell'.
Jurüzan' (lidn)

Jurüzan' (, , «sur' alangišt») om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Mülüb Katav-Ivanovskan rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1758 kuti žilo sauvomha da holitamha kaugedraudan Jurüzan'-Ivanovskii-tegint (radoi vhesai 1908), sai nimed jogen mödhe. Vl 1928 nimitihe "Jurüzanskii Tegim"-žilod nügüdläižikš da kätihe radnikžiloks. Suren sodan aigan sirtihe sihe Tulan patrontegint. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1943 18. päiväl kezakud. NSTÜ:n aigan mehanine tegim pästi «Jurüzan'»-vilugoitimid, ambluzvaroid vedenalaižiden pistoliden täht, traktorpompid i erazvuiččid čepid.
Jurüzan' šingotase stökoltegesiden edheotandal, se tegeb mugažo sauvondmaterialid (raudbeton, segoitused, kivižed tegesed) i ratud korundad, lähižen Tröhgornii-SATÜ:n «magaduzsijaks» i torguindkeskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižpäivnouzmas, Jurüzan'-jogen üläjoksmuses (Kaman hurapol'ne bassein), 378 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Vezivaradim Jurüzan'-jogel levineb lidnan päivnouzmas. Matkad Čeläbinskhasai om 192 kilometrad päivnouzmha orhal, 235 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Tröhgornii (SATÜ) 5 km suvhe orhal vai avtotel, Katav-Ivanovsk-rajonkeskuz 19 km suvipäivlaskmha orhal, 23 km avtotedme vai raudtedme, i Ust'-Katav 19 km päivlaskmha orhal, 30 km avtotedme vai raudtedme.
«Čeläbinsk — Uf»-mante (M5-trass) ümbärdab lidnad ühtes kilometras pohjoižpolespäi. "Jurüzan' "-raudtestancii om sätud vspäi 1905 sarakol «Čeläbinsk — Uf»-keskustaspäi, edel 2008. vot radoi passažiroiden-ki täht.
Tobmuz.
Pervuh-külä (, 9 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Jurüzanin ližaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnankundan pämez' om Jurii Bobilev ("Юрий Бобылев", semendku 2018 — heinku 2021). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Aleksei Kuranov vn 2015 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Petr Gareht, radoi edel vn 2015 redukud.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 10 800 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 571 ristitud, lidnankundan — 12 578 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 10 284 eläjad. Kaik 11 685 ristitud elihe lidnas i 11 694 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17..18 tuhad eläjid vll 1959−1992 (18 294 rist. vl 1989).
Rahvahad (2010): venälaižed — 81,7 %, totarlaižed — 7,9 %, baškiralaižed — 6,9 %, toižed rahvahad — 3,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kaks' jumalanpertid i časoun'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, aluzškol (nomer 2), keskškol (nomer 1), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol. Jurüzanin tehnologine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Ris

Ris () om üks'voččiden i äivoččiden heinäsižiden kazmusiden heim. Kogoneb 18 erikospäi. Mülütadas Tähkheiniden sugukundha.
Etimologii.
Heimon latinine "oryza"-nimituz sündui amuižgrekan ὄρυζα "orisa"-sanaspäi, se libui sanskritan "vrihi"-sanaspäi. Ris-nimituz tuli Venämaha evropan kelišpäi (, ) 19. voz'sadan lopus, edel sidä nimitihe «saracinan jüväks».
Kazvatand.
Kul'tivirudas risad läz 9 tuhad vozid Päivnouzmaižes Azijas i 2..3 tuhad vozid Afrikan Niger-jogen randoil. Planetan ristitišton enamba pol't sötlese risal, sidä kesken nened järedad valdkundad: Kitai, Indii, Indonezii, Bangladeš, Vjetnam (se videnik obrädi risvillän 547 mln tonnoid vl 2016). Maižanduseline "Oryza sativa"-erik om heimon tipine. Risan otand kul'turha tegihe koumes erigoittud keskuses, niišpäi joga oti ičeze erikod: Päivnouzmaine Azii ("Oryza sativa"), Suviazii ("Oryza nivara"), Nigeran randad ("Oryza glaberrima"). Nügüd'aigan azijalaižed erikod vajehtiba endemižen risan erikod Afrikan maižanduses läz täuzin. Keskmäine satusenmär om 60 centnerad gektaraspäi (oleleb 150-ki), i voib kazvatada risad severz'-se kerdoid vodes lämän klimatan tagut.
Ris küzub kazvatamižen arvoimižid, voib pölištuda halaspäi. Sokazmuz, navedib vet lujas, ištutadas taimnid ani vedhe, i muga kazvab, tarkoikti lapakoiktal pöudol. Vezi kaičeb liigad insoläcijad vaste i päzutab rujoheinišpäi. Semned idüdas +10..+12 C° lämudel. Seikh kazvab pol'tošt metrhasai kortte. Kuivatas pöudod vaiše obrädindan aigale.
Kävutand.
Kävutadas risan villäd surmäks i jauhoks sömhä, se om leibän sijas Azijan maiš. Tehtas alkogoližid jomid risan villäspäi. Sadas void risan idüišpäi. Ottas jättud seikhid ol'geks. Ol'g mäneb bumagan i kartonan tehmižhe, veroližen tatamin pehmed täutim. Jändused risan ümbriradmižespäi oma čoma söte kodilinduiden i kabjživatišton täht.
Heimon erikod.
Jagadas heimon erikoid nelläks sekcijaks.
* ser. "Latifoliae"
 
 
 
* ser. "Oryza"
 — Afrikanine ris
 
 (tipine erik)
* ser. "Meyerianae"
 — Udenkaledonine ris
* ser. "Ridleyanae"
 
* ser. "Schlechterianae"
Üläural'sk

Üläural'sk (, tot. i ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan suvipalan päivlaskmas. Se om Üläural'skan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud venämalaižil baškiran territorijal vl 1734 kuti Üläuralan valdmad (), vll 1737−1781 — Üläuralan lidnuz, nimitihe Ural-jogen mödhe. Se sai makundan lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1781. Om kaičenus äi vanhid kivižid privatižid pertid.
Üläural'sk šingotase oludentegimel i kartonanfabrikal. Jügedan atletikan kaluišton edheotand radab rajonan Stepnoje-žilos kümnes kilometras päivlaskmha lidnaspäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan päivlaskmas, Ural-jogen üläjoksmusen hural randal, 412 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Baškortostanan röunhasai om kahesa kilometrad lodeheze orhal vai 15 km päivlaskmha avtotedme, Čeläbinskhasai om 201 kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal vai 259 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Magnitogorsk 53 km suvhe orhal vai 62 km avtotel, Beloreck (Baškortostan) 55 km päivlaskmha orhal vai 61 km avtotedme, i Učali (Baškortostan) 50 km pohjoižhe orhal vai 65 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline, kaikiš vilumb lidn agjas. Voden keskmäine lämuz om +1,6 C°, kezakun-elokun +15,7..+18 C°, tal'vkun-uhokun −13,5..−15,3 C°. Tal'vaigan minimum om −45,3 C° (vn 2014 uhoku). Paneb sadegid 372 mm vodes, enamba kezakus-elokus (49..67 mm kus), vähemba redukus-keväz'kus (15..22 mm kus).
Tobmuz.
Üläural'sk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeližed lidnan pämehed (Administracijan pämehed) oma Aleksandr Lisov (kül'mku 2019 — keväz'ku 2022, "Александр Лысов") i Väčeslav Kolonük (keväz'ku 2010 — reduku 2019). Lidnankundan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Valerii Trofimov vn 2020 redukuspäi.
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 11 200 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 457 ristitud, rajonan nelländez, vn 2021 — 8 929 ristitud. Kaik 9 312 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 17 400 eläjad vl 1913 i 11 700 eläjad vl 1959.
Rahvahad (2010): venälaižed — 89,4 %, totarlaižed — 3,0 %, baškiralaižed — 1,3 %, ukrainalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 5,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' (vspäi 1865), Kaikiden Pühämehiden puine jumalanpert' vanhal kaumžomal (om sauvomas vspäi 2010). Niiden ližaks kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 3, 5, 6), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Üläural'skan agrotehnologine tehnikum — kozakoiden kadetkorpus om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Lumimarjanpenzaz

Lumimarjanpenzaz () om penzhiden heim. Mülütadas Küz'mäižpuižed-sugukundha.
Leviganduz.
Heim kogoneb 16 erikospäi kahtenke londuseliženke gibridanke. Läz kaik erikod libudas Pohjoižamerikaspäi, üks' om Kitain päivlaskmaspäi.
Ümbrikirjutand.
Penzaz oleleb 3 metrhasai kortte. Ei küzu väghišt mad i vet, pil'vesenvastaine, gazanvastaine.
Änikoičeb kaiken kezan aigan, änikuz om toppaz. Plod om šurunvuitte lumarj vauktan, rusttan vai mustan mujun.
Kävutand.
Ištutadas dekorativižeks kazmuseks, paksumba kaiked "Symphoricarpos albus"-erikod, se om lujas dekorativine sügüzel. Hüvä medenkandai.
Kaikiden erikoiden plodud oma travijad ristitun täht, kuctas öglästust, humalzdust i lihazvällüt. Lumimarjad oma tarbhaine tal'veline söm erasiden linduiden täht: kodipühüt, fazan i tedr.
Sim (lidn, Čeläbinskan agj)

Sim (, , ) om Venäman lidn da lidnankund Čeläbinskan agjan päivlaskmaižes sarakos. Mülüb Ašan rajonha, sen kahtenz' surtte lidn koumespäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1759 anastadud baškiran territorijal kuti žilo sauvomha da holitamha Katav-Ivanovskan kaugedraudan Siman tagondtegint, nimitihe jogen mödhe. Žilon nimituz oli "Siman tegim" () vhesai 1928. Mail'man sodoiden aigkeskustas lidnan tegim pästli maižanduzazegid, vspäi 1935 — sanitarižid, pul'kančudimiden i avtoiden ližavedamid, matkkeitimpolid. Suren sodan aigan Moskvan aviacine tegim oli sirtud sihe. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1942 13. päiväl kül'mkud.
Sim šingotase agregatoiden tegimel aviacijan i avtoiden täht (givravlik, poltuztehnik).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivnouzmaiženno röunanno, Sim-jogen alangištos ( 239 km pitte, Kaman hurapol'ne bassein), 312 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Lähembaižed lidnad oma Ust'-Katav päivnouzmha, Aš päivlaskmha i Min'jar lodeheze. «Čeläbinsk — Uf»-avtote (M5-trass) mäneb ühtes kilometras pohjoižhe lidnaspäi. Lähembaine raudtestancii om Simskai () kudes kilometras pohjoižhe orhal vai avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +17,7 C°, vilukun −16,3 C°. Paneb sadegid 445 mm vodes.
Tobmuz.
Karagank- (, 58 rist. vl 2010) i Kolosleik- (, 23 rist. vl 2010) žilod mülüdas lidnankundha Siman ližaks. Lidnankundan pind — 506,82 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline Administracijan pämez' om Aleksei Rešetov (tal'vku 2015 — sulaku 2020). Lidnan Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Väčeslav Zajiko ("Вячеслав Заико") vn 2020 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Irina Jarovikova (reduku 2015 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 466 ristitud, lidnankundan — 14 547 ristitud, vn 2021 lidnan — 12 858 ristitud. Kaik 13 170 ristitud elihe lidnas i 13 251 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017, rajonan enamba videndest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..21 tuhad eläjid vll 1979−1992 (21 329 rist. vl 1979).
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,5 %, totarlaižed — 2,8 %, baškiralaižed — 2,0 %, toižed rahvahad — 1,7 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Dimitrii Solunalaižen jumalanpert' om avaitud lidnas. Se om saudud vll 1759−1761, rekonstruiruihe vl 1821.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nomeruidud päivkodid (nomer 4, 8, 10), kaks' keskškolad (nomer 1 I.V. Kurčatovan nimed i nomer 2), školanirdpol'žen radon "Raduga"-keskuz («jumalanbembel'»), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol (futbol, basketbol, dzüdo). Siman mehanine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.