tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Sudjiden kirj

Sudjiden kirj ( "Séfer Šoftím", "Kritai", , ) om evrejan Tanah-biblijan Neviim-jagusen kahtenz' kirj i hristanuskondan 7. Vanhan Zavetan kirj.
Original om sätud evrejan kelel. Kirj kogoneb 21 jagusespäi.
Evrejalaižiden istorii starinoičese kirjas Iisus Navinan elon jäl'gmäižiš vozišpäi Samson-sudijan surmhasai. Evrejan vero lugeb, miše säduz om kirjutadud Samuil-endustajal.
Sudijad oliba evrejan rahvahan ohjandajad personad aigkeskustas Iisus Navinaspäi ühtenzoittud Izrailin ezmäižen Saul-carin tulendhasai.
Rufin kirj

Rufin kirj (, , , ) om evrejan Tanahan Ktuvim-jagusen videnz' kirj, hristanuskondan 8. Vanhan Zavetan kirj.
Kirj om sätud 6.-4. voz'sadal EME, edel heimolaižiden naindan kel'dandad. Tegii om tundmatoi. Kogoneb nelläs jagusespäi. Se om bukoline, koveritoi i avoinmel'ne starin amuižes patriarhaližes elos.
Ruf'-pähengen (vai Rut-neiččen) elonstarin om edestadud detaližikš. Goll' Ruf' oli keradanu tähkid elokahan Voozan pöudol, i se mez' vedi tarkust hänhe, käski radnikoile jätta enamba tähkid. Ruf' avaiži Voozale anopen nevondan mödhe, miše hö oma heimkosketusiš, no Vooz vahvišti lidnan tobmile ičeze oiktusid otta Rufid akaks.
Ruf' mainitase Sündun ezimamoiden keskes.
Kirjan vepsänkel'ne känduz om pästtud vl 2023, Nina Zaiceva-tedomez' tegi sidä.
1. Kunigahiden kirj

1. Kunigahiden kirj, vai 1. Samuilan kirj ( "Šmuel' I", "Basileion A", , ), om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 9. Vanhan Zavetan kirj.
Original om sätud evrejan kelel. Kirj kogoneb 31 jagusespäi.
Kirj om zavottüd Samuil-endustajal ezimeletaden (ezmäižed 24 jagust), Nafan- i Gad-endustajad jätksiba kirjan hänen surman jäl'ghe. Starinoičeb aigtegoiš Ilii-pühämehen, Samuil-endustajan i Saul-carin elon aigan 11. voz'sadal EME.
2. Kunigahiden kirj

2. Kunigahiden kirj, vai 2. Samuilan kirj ( "Šmuel' II", "Basileion B", , ), om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 10. Vanhan Zavetan kirj.
Original om sätud amuiževrejan kelel. Kirj kogoneb 24 jagusespäi.
Kirj starinoičeb Izrailin endišt Saul-carin surmaspäi David-carin radon lophusai 10. voz'sadal EME. Säduz om kirjutadud elänuzil sil-žo aigal Gad- i Nafan-endustajil.
3. Kunigahiden kirj

3. Kunigahiden kirj ( "Melahim I", "Basileion C", , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 11. Vanhan Zavetan kirj. Nimituz kändase kuti «1. Kunigahiden kirj» judaizmas, katolicizmas i protestantizmas.
Original om sätud evrejan kelel. Kirj kogoneb 22 jagusespäi. Tegii om Jeremia-endustai judaizman veron mödhe, vai Ezra-kirjnik erasiden enciklopedijoiden andmisiden mödhe.
Starinoičend jätktab edelišt kirjad Izrailin car'kundan polhe. Car'kundan jago ümbrikirjutase Izrailikš i Judejaks, niiden eriline istorii zavodiše.
4. Kunigahiden kirj

4. Kunigahiden kirj ( "Melahim II", "Basileion D", , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 12. Vanhan Zavetan kirj.
Original om sätud evrejan kelel. Kirj kogoneb 25 jagusespäi.
Evrejan vero lugeb, miše kirjan tegii om Jeremia-endustai. Toižen ezimeletusen mödhe, kirj om sätud Ezdra-kirjnikal tundmatomiden avtoroiden nell'sadavoččiden kirjutusiden alusel. Jätktab 3. Kunigahiden kirjad, starinoičeb Izrailin i Judejan car'kundoiden istorijas edel niiden alištust Assirijan i Vavilonan ohjastajiden tobmudele.
1. Aigkirj

1. Aigkirj ( "Divrei gajamim I" «päividen tegendad», "Paraleipomenon A", , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 13. Vanhan Zavetan kirj.
Original om sätud evrejan kelel 6. i 2. voz'sadan EME keskes. Kogoneb 29 jagusespäi. Lugetas tegijoikš Ezdra- i Neemia-endustajid. Südäiolend om Pühän Biblijan istorijan aigkirj, zavotten ristitkundan auguspäi i Izrailin pol'višpäi.
2. Aigkirj

2. Aigkirj ( "Divrei gajamim II" «päividen tegendad», "Paraleipomenon B", , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj i hristanuskondan 14. Vanhan Zavetan kirj. Se om 1. Aigkirjan keskustamatoi jätktuz.
Original om sätud evrejan kelel 6. i 2. voz'sadan EME keskes. Kogoneb 36 jagusespäi. Lugetas tegijoikš Ezdra- i Neemia-endustajid.
Kirj zavodiše Solomonan ohjandusen i Pühäpertin sauvondan ümbrikirjutandal, sid' starinoičese Judejan car'kundan ohjandajidenke istorijas sen alusenpanendaspäi Solomonan car'kundan čihodamižen rezul'tataks i Judejan lanktendhasai Navuhodonosoran anastusen tagut. 2. Aigkirj lopiše Kiran käsköl, mitte laskeb Judejan rahvahale pörtas plenaspäi Jerusalimha udessündutamha Pühäpertid.
Ezdran kirj

Ezdran kirj ( "Ezra", "Esdras", , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj Ktuvim-jagusespäi i hristanuskondan 15. Vanhan Zavetan kirj.
Original om sätud evrejan kelel, 5. voz'sadal EME. Kirj kogoneb kümnes jagusespäi, ühtenzoittas niid kahthe palaha. Tegii om judaizman Ezra-pap'. Om toižid kirjoid, kudambiden tegijaks nimitadas Ezdrad, ned ei mülügoi kanonha.
Neemian kirj

Neemian kirj ( "Nehemija", "Neemias", , ) om evrejan Tanah-biblijan Ktuvim-jagusen 11. kirj i hristanuskondan 16. Vanhan Zavetan kirj.
Voib nimitadas Ezdran kahtendeks kirjaks erasiden denominacijoiden Biblijas (oz., katoližes Vul'gatas). Judaizmas ottas Neemian i Ezdran kirjoid ühteks kirjaks paksus.
Kirj om sätud Jerusalimas evrejan kelel läz 400. vot EME, om ližadusid aramejan kelel. Tegii om Neemia (Nehemia) vai hänen personaline biograf. Kogoneb 13 jagusespäi, kävutihe sijališt arhivad sädandan aigan. Arheologii vahvištab kirjan andmusid.
Südäiolend.
Neemia oli Ezdran (Ezran) ühtesradnik, Judejan evrejine pämez' Persijan tobmuden al, ohjasti 5. voz'sadal EME.
Neemian kirj starinoičeb hänen töhištos Judejas. Se om evrejalaižiden avtonomižen kundan udessündutandas da vahvištuses Judejan territorijal pördumižen Vavilonan plenaspäi jäl'ghe, kuti Ezdran kirj-ki. Neemian kaikiš suremb tö oli Jerusalim-lidnan seinän sauvond. Kirjan üläčokkoim om evrejalaižiden massine kajind vigoiš Ülähäižen Zavetaspäi, lopiše ottud velgusel eläda käskön mödhe.
Esfirin kirj

Esfirin kirj ( "Ester", , , ) om evrejan Tanah-biblijan Ktuvim-jagusen kahesanz' kirj i hristanuskondan 17. Vanhan Zavetan kirj.
Original om sätud evrejan kelel. Kirj kogoneb kümnes jagusespäi. Tegendan sija om Persii.
Kirj starinoičeb naižen rohktas tegos. Hän dvojurodnijanke Mardohei-vellenke päzuti evrejan rahvast tetpaižes pölištundaspäi, kudambhe Amanan pahad tegod vediba.
Jovan kirj

Jovan kirj ( "ʾIjjōḇ", , , ) om evrejan Biblijan (Tanah) koumanden Ktuvim-jagusen i Vanhan Zavetan kirj. Se om sätud 6.-4. voz'sadal EME.
Kirj lugese kuti korged poem, mugažo runoformaks kändusiš, päiči augus i loppalas. Tematik om läžundoiden i gorän, vihan süd.
Starinoičend.
Ezmäižed kaks' jagust oma kirjutadud prozal i starinoitas Sotonan tulendas (sanasanhal'ne känduz om Vastkaroičii) Jovale. Diavol ozutase üks'jäižen kerdan kirjas i väritab Jovad Jumalan edes, miše goräh'ne Jov okaiškandeb Ülähäšt. Jumal pätab todištada Vastkaroičijale, miše hänen Jov-orj linneb alištunu eskai mokičendan aigan.
Jumal laskeb Sotonale toda pahut Jovale. Koume melevad sebranikad tuldas Jovannoks i rideltas hänenke mokičendoiden süiš, Jov andab vastust kaikuččele. Lopuks, nellänz' Eliu-paginik tedoidab, miše mokičend om kodv. Ülähäine tegeb pühäpaginad, Jov kožub sebranikoidenke möst. Hö avaitas andsijan edes, i Jumal abutab Jovale, pördub kaik anastadud tagaz.
Psalmoiden kirj

Psalmoiden kirj ( "Tegilim", "Psalmoi" psalterii-jändesoitoiden mödhe, , ) om evrejižen Tanah-biblijan kirj Ktuvim-jagusespäi i hristanuskondan Vanhan Zavetan 19. kirj.
Kirj kogoneb 150 vai 151 pajospäi (psalmaspäi). Om erazvuiččid melid pajoiden augotižlibundas: Jumalaspäi, vajehtadud ristituil Hänen pajod, mehidespäi.
Runoorganizacii om kirjas, i voib pidada sidä poemaks. Pajoiden temad oma erazvuiččed: pühätadud Jumalale pajod, loičendad-pakičendad (6, 50), avarod zalleičendad (43, 101), soiverdused (57, 108), istorižed ümbrikacundad (105), naimižpajo eskai (44).
Vodel 2013 psalmoiden kirj om pästtud vepsän kelel. Kändai om Nina Zaiceva.
Muštatišiden kirj

Muštatišiden kirj ( "MSLI", "Mišlei", "Paroimiai" «muštatišed», , «Solomonan starinoiden kirj») om Vanhan Zavetan kirj.
Originaline kel' om Biblijan ivrit. Iudejan Jezekija-car' (eli vozil 752−698 EME) kerazi Izrailin Solomon-carin (ohjanzi vll 965−928 e.m.e.) elonmelid ühthe kirjaha. Se om Biblijan 20. kirj.
Vl 1924 saksalaine Adol'f Erman-egiptolog publikoiči pojaviden (haman i tekstan mödhe) sijiden avarod nimikirjutest amuižegiptižen «Amenemopen opendused»-kirjan i Muštatišiden kirjan keskes. Äjad frazad tuliba kirjaspäi rahvahan mail'man el'gendushe, valatoiti Ut Zavetad, siš om enamba mi koumekümne mainitest Muštatišiden kirjaspäi.
Ezmäine mail'man voin

Ezmäine mail'man voin (28. heinku 1914 — 11. kül'mku 1918) oli ühteks kaikiš surembiš, avaroiš i pit'kiš konfliktoišpäi ristitkundan istorijas.
Voin vedihe 4 vot, 3 kud i 2 nedalid, sen aigan 12 mln ristituid koliba, 55 mln oliba satatadud.
Voinan formaližen augotišen tegosün oli Francan Ferdinandan rikond, kudamban tegi Gavrila Princip — ühtnenu terroristižhe «Mlada Bosna»-organizacijha serbijalaine student.
Danni

Danni (), todesine nimi om Daniel Migel Alviš Gomiš (; sünd. 7. elo'ku 1983, Karakas, Venesuel) om portugalijalaine futbolist, ezirivenvändai. Nügüdläine Pragan Slavii-futbolkluban vändai (vspäi 2017). Enzne Zenitan vändai (2008−2017).
Denisov Igor'

Igor' Denisov (; sünd. 17. semendku 1984, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine futbolist, pol'kaičii. Nügüdläine Lokomotivan da Venäman ühthižjoukun pol'kaičii. Zenitan enzne vändai (2002—2013).
Alveš Brunu

Brunu Alveš ( [ˈbɾunu ˈaɫvɨʃ]; sünd. 27. kül'mku 1981, Povua di Varzin-lidn, Portu-lidnan ümbrik, Portugalii) om portugaline futbolist, keskusen kaičii. Britanižen «Reindžers»-futbolkluban (Šotlandii, vn 2017 kezakuspäi) da Portugalijan ühthižjoukun nügüdläine vändai.
Mez' oli Zenitan vändajan (vn 2010 sügüz'ku — vn 2013 kezaku).
Personaline elo.
Alveš om braziližen Vašington-futbolistan poig. Tat sirdi Portugalijha i vändi siš, portugaline mam radoi omblijan. Brunun Žeraldu- i Žuliu-velled oma futbolistad mugažo. Tetab braziline Žeraldo Kleofas Dias Alves-futbolist (Žeraldo Assoviador kucundnimenke) oli mehen däd', vändi 1970-nziden voziden keskes.
Mez' om naižiš, kaks' last om sündnus naimiželos.
Petrovskii (stadion)

«Petrovskii» () om Venäman stadion Piteriš. Se om «Zenit»-futbolkluban varaaren vspäi 2017, edel sidä oli sen kodiarenaks vspäi 1994.
Sauvuz sijadase ühtennimižel sarel. Se oli letud vll 1924−1925 kuti stadion V.I. Leninan nimed. Sodan aigan stadion oli pandud mantazole, om saudud möst vozil 1957−1960. Rekonstruiruihe 1970-nziden voziden lopus vn 1980 Olimpižiden vändoiden täht (arhitektorad S.P. Odnovalov, N.D. Balaž, inžener M.E. Hristiansen). Nügüdläine nimituz om vspäi 1992. Mülü om 20 985 ristitud.
Piter (stadion)

Piter-stadion (, ) om ühtennimižen lidnan stadion. Sijadase Krestovskii-sarel lidnan keskuzpalas. Stadion om «Zenit»-futbolkluban päarenaks. Edeline tönimi — "Futboline stadion Krestovskii-saren päivlaskmpol'žes palas" (). Om saudud vll 2007−2016. Projektan tegii om japonine Kišö Kurokava-arhitektor (1934−2007) da hänen «Kisho Kurokawa Architects &amp; Associates»-büro.
Stadion om Evropan üks' kaikiš nügüd'aigaižembiš i vigatomambiš stadionoišpäi. Sen mülü — 56 196 ristitud järgeližel futbolvändal, 68 134 ristitud suril vändoil i 80 tuhazesai koncertan aigan. Vn 2018 kezal stadion vastsi vn 2018 Mail'man futbolčempionatan vändoiden palad. Vl 2020 Evropan futbolčempionat linneb kontinentan erazvuiččiš maiš, i «Piter» om pandud ühteks 12:späi stadionoišpäi.
Sauvondan strokud i maksarv.
Vozil 1950−2006 Kirovan nimel nimitadud stadion oli nügüdläižen sijas, vn 2006 kahtendel polel demontiruihe sidä. Vl 2007 panihe ezmäšt kivid uden stadionan alushe.
Sauvondan strokud i maksarv oliba äjiden ridoiden i diskussijoiden süks. Ezmäižen projektan mödhe stadion pidaiži olda tehtud jo voden 2009 tal'vkuks. No strokud sirdihe kuz' kerdad. Vn 2012 1. päiväl sügüz'kud Dmitrii Medvedevan inspekcijan jäl'ghe, sauvondan lopindan uz' dat oli pandud — 2014 voz'. Stadion om tehtud vn 2017 sulakule, pened detalid oma sauvomižes (paremboičendas) tähäsai, oz., vajehtadas gazonad.
Eziauguine sauvondan maksarv oli 6,7 milliardad rublid (250 mln US$), no summ kazvoi kaiken. Lopuližen projektan mödhe se sabusti summad 44 milliardad rublid (1,3 mlrd dollaroid).
Petrovskii

Petrovskii om venälaine kanzannimi (naižvariant om Petrovskaja) i toponim. Se voib znamoita:
Evrejan kel'

Evrejan kel' vai ivrit (ičeze nimituz: עברית "ivrit" [ʔivˈʁit] vai [ʕivˈɾit]) om üks' afroazijalaižiš, semitižiš kelišpäi, evrejalaižiden kel'.
Pagižijoiden lugu om läz 9 millionad ristituid, heišpäi 5 mln elädas Izrailiš (2016). Kävutase evrejan kundoiš mail'madme.
Kel' om Izrailin ühteks kahtes valdkundkelespäi.
Istorii.
Ivritan amuine form (amuiževrejan kel') om judaizman veroline i pühä kel'. Se kändihe erigoittud keleks 13.-7. voz'sadoil EME, om kaičenus äi kirjutadud dokumentoid, niišpäi päižed oma jumalanradnikoičendan kirjad (Toran i Biblijan palad). Zavotten 2. voz'sadaspäi meiden erad amuine ivrit jäi jumalanradnikoičendan keleks päpaloin. Evrejalaižed pagižiba verhil kelil kahesatoštkümne voz'sadad. Keskaigan evrejan kelen severz'-se sijaližid formid om šingotanus Evropas.
Nügüd'aigaine evrejan kel' om udessündutadud i adaptiruidud Izrail'-valdkundan oficialižeks da paginkeleks 20. voz'sadal. Kelen reguliruindorganizacii om Ivrit-kelen akademii (‏הָאָקָדֶמְיָה לַלָּשׁוֹן הָעִבְרִית‏‎ "ha-Akademia la-lašon ha-ivrit"), sijadase Jerusalimas, om sätud vl 1953 parlamentan käskusen mödhe.
Petrovskii (sar')

Petrovskii-sar' () om Venäman sar' Piterin keskuzpalas, Neva-jogen suhištos. Sar' om röunatud Suomen lahtel i koumel jogel-vezivalul: Pen' Neva, Pen' Nevk, Ždanovk. Mülüb lidnan Petrogradan rajonha, om sen Petrovskii-ümbrikon (nomer 62) palaks.
Suomenkel'ne saren nimi om "Patsassaari" («pacazsar'»), mugoine nimituz oli venän kelel-ki eziauguižešti ("Столбовой остров"). Saren form om pit'kahk. Nügüdläine saren nimi mainitase kirjutadud purtkiš vspäi 1713, se om anttud Petr I-carin mödhe.
Söndtavaroiden da toižed varazomad sijazihe sarel 18. voz'sadal. Petran uit om sarel, laht enččes. Nügüd'aigan Petrovskii-sar' alištub eländpertišton lujale sauvomižele vhesai 2025.
Kaik kuz' avtotesildad ühtenzoittas sart lähižidenke saridenke:
Pussy Riot

«Pussy Riot» om venämalaine pankrokgrupp Moskvaspäi (vspäi 2011.).
Voden 2012 elokun 18. päiväl ičeze huliganižes tegos (pajatandas i koukičendas päjumalanpertiš) koume kollektivan solistad (Nadežda Tolokonnikova, Marija Alöhina da Ekaterina Samucevič) oliba suttud 2 vodeks.
Ganter Henri

Henri Nikolas Ganter vai Genri Günter (; sünd. 6. kezaku 1895, Baltimor, Merilend, AÜV — kol. 11. kül'mku 1918, Šomon-devan-Damvil'je, Francii) oli jäl'gmäine saldat, kudamb pölistui Ezmäižes mail'man voinas. Hän oli riktud ühtes minutas edel voinan lopud 11:00 časud kül'mkun 11. päiväl.
Edeline elo.
Om vähä informacijad Ganteran edeližes elos. Hän oli sündnu Baltimorha Merilend-štatas, vn 1895 6. päiväl kezakud. Henrin kazvatajad oliba germaniženke augotižlibundanke, hö oliba Saksanman emigrantoiden AÜV:oihe lapsed. Tat — Džordž Ganter (Georg Günter), mam — Lina Rot. Edel konz tulda armijaha voden 1917 süguz'kul, Henri oli bankradnikan.
Voinradnikoičend.
Ganter tuli ujuden Francijha heinkul 1918. Radnikoiten sai seržantan arvon, no arvod anastihe da kätihe rivičuks möst sen tagut, miše oli žal'nüs armijan elonarvoimižihe kirjeižes kodihesai, pakiči sebranikad čurazuda kucmižennopäi. Om endištadud seržantan arvos surman jäl'ghe.
Homendesel sügüz'kun 11. päiväl Ganteran jouk ainastihe kahtehe germanijalaižehe pul'kančudimpozicijha, kudambad kaičiba külän ted. Germanijalaižed pul'kančudimnikad tegiba severz'-se ambundoid amerikaižiden saldatoiden päiden ülen i sid' taciba amblusen, sikš ku teziba, miše voin oli ani lopus. No miččil-se vaukoil Ganter libui i jokseškanzi pul'kančudimnikoihepäi. Konz hän oli tulnu lujas lähele heid, hän oli amptud i koli kerdalaz.
Tegihe hibjan jändusiden egzgumacijad Francijan sodakaumištos vl 1923. Ganter om mahapandud tošti Baltimoran kaumžomha.
Kirj i fil'm.
Rožer Fen ("Roger Faindt") kirjuti kirjan Ganteran polhe: "10h59; Henry Gunther, le dernier soldat americain mort en 1918'". Sen mödhe om fil'mdud anglijankeline '"10h59'"-fil'm.
Knorkator

«Knorkator» om germanine muzikgrupp Berlinaspäi, kudamb edestab muzikad Neue Deutsche Härte-stiliš (indastrial metal), no komediženke i jumoristiženke lirikanke.
Gruppan nimi om tehtud "knorke"-sanaspäi, kudamb znamoičeb «lujas hüvä», «čoma» vai «mürk» Berlinan slengal.
In Extremo

«In Extremo» om germanijalaine muzikgrupp Berlinaspäi, kudamb edestab muzikad Neue Deutsche Härte, keskaigaine metal da folkmetal-stiliš.
Die Streuner

«Die Streuner» («kalikad» saksan kelespäi) om germanine muzikgrupp Bonnaspäi, kudamb edestab muzikad folk- da keskaigaine muzik-stiliš.
A

Aa
A (a) om latinan kirjamišton ezmäine kirjam. Libub grekan kirjamišton al'fa-kirjamespäi. Znamoičeb [a]-vokalid, erasiš keliš toižid-ki vokalid (anglijan keles [æ]- i [ɑ]-vokalid; [eɪ]-diftongad e-kirjamen lopus olendan statjas).
Se om ühtenz' kirjam vepsän kirjamištos, lugetas [aa].
Penen a kirjutamine sündui 4. voz'sadal meiden erad.
Sorzad (heim)

Sorzad () om Sorzanvuiččed-sugukundan linduden heim. Kaik 31 eläbad erikod mülütadas heimho nügüd'.
Leviganduz.
Voib vastata sorzoid mail'mas kaikuččel sijal avoinudenke vedenke da randanke. Elänzoittas nimakahid čirakoid, reskvezištoiden madalid vezid, äikerdoičendan sezonas päiči — randaližid soid.
Kazvatadas kodisorzoid munihe da lihaze näht.
Ümbrikirjutand.
Ižačud oma kirjavamb da suremb mi emäčud päiči Uden Zelandijan severziš-se erikoiš. Sorzoiden tobjan palan verend oleskeleb kahtišti vodes: kezal — täuz', sügüzel — palah'ne.
Sötlesoiš fito- i zooplanktonal, šoll'oil, henoil sel'grodatomil. Sorzad sadas niid veden üläšoidus i kagartas: pästtas levedan n'okun i lihavan kelen keskes.
Vepsän kirjamišt

Vepsän kirjamišt om vepsän kelen kirjamišt.
Istorii.
Ezmäine projekt (1913).
Ezmäižen venä-vepsläine vajehnikan oli tehtud opendai Pavel Uspenskii 1913 vodel. Vepsän sanad oliba kirjutadud siš kirillical ližakirjamidenke.
Ozaiten, Uspenskijan kirjamišt oli mugoman:
Sen kirjamišt muga ei sai suren levigandused-ki.
Nügüd'aigaline (oficialine) kirjamišt (2007—...).
Nügüd'aigaižes vepsän kirjamištos oma kaks'kümne kahesa kirjamed, lugemata apostrofan (pehmituzznaman).
Kirilližen kirjamišton oficialitoi projekt (2011).
Projekt (m. k. "uz' vepsän kirillic") om sädud 2011-des vodes. 2013. vodel Piteriš om pästtud Nikolajan Abramovan kirilline runokogoduz — «Оять-ёген рандал...». Om mugažo kaks' kirillišt vepsänkelišt saitad Internetas — Vepsän Vikii da VVIKP.
Se om venäkel'žen kirjamišton tüvel. Nügüdläižen aigan jäb lujeta leviganduseta.
Mihejan kirj

Mihejan (Mikan) kirj ( "Mihá", "Miksaias", , ) om evrejan Tanah-biblijan kudenz' kirj Neviim-jagusespäi i hristanuskondan Vanhan Zavetan 33. kirj.
Original om kirjutadud klassižel evrejan kelel. Kirj om sätud Mihei-endustajal, hän tegi pühäpaginoid 8.-7. voz'sadoil EME. Säduz kogoneb seičemes jagusespäi.
Daniilan kirj

Daniilan kirj ( "Daniel' ", "Daniil", , ) om evrejan Tanah-biblijan 9. kirj Ktuvim-jagusespäi i hristanuskondan Vanhan Zavetan 27. kirj.
Kirj om sätud Daniil-endustajal (eli 7.-6. voz'sadoil EME) vai möhemba, 2. voz'sadal EME. Original om kirjutadud evrejan i aramejan kelil, kanonitomad ližadused — amuižgrekan kelel.
Daniil-endustajan kirj jagase kahteks palaks: istorine (1.-6. jagused) i endustused (6.-12. jagused). Koumanz' pala (13. i 14. jagused) ei mülü kanonha. Ezmäine pala starinoičeb endustajan elos da Vavilonan i Midiiž-Persijan car'kundoiden aigtegoiš, kudambihe endustai sebranikoidenke ühtni. Kahtendes palas om anttud Daniilale nägudesid Judejan i paginikoiden car'kundoiden ozahudes, ned endustused valatoitiba evrejalaižiden istorijha.
Isaijan kirj

Isaijan kirj ( "Iešaja", "Hsaias", , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj Neviim-jagusespäi i hristanuskondan 23. Vanhan Zavetan kirj.
Kirj kogoneb 66 jagusespäi. Originalan 1−39 jagused oma sätud Isaija-endustajal 8. voz'sadan EME lopus. Jagused 40−66 mainitadas 6.-5. voz'sadoiden aigtegoiš.
Kirjan südäiolend om Isaijan pühäpaginad, niiden järgenduz om sistematine, eile aigan mödhe. Ezmäine pala (jagused 1−39) starinoičeb vigoiš, toine pala (jagused 40−66) tüništab Izrailin rahvast edel tulijad vaviloništ plenad.
Osijan kirj

Osijan kirj ( "Hošea", "Osie", , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj Neviim-jagusespäi i hristanuskondan Vanhan Zavetan 28. kirj.
Original om sätud evrejan kelel läz 750. vot EME, tegii om Osija-endustai. Kirjutandan sija om Samarii. Kirj kogoneb 14 jagusespäi.
Joilan kirj

Joilan kirj ( "Joel' ", "Ioel", , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj Neviim-jagusespäi i hristanuskondan Vanhan Zavetan 29. kirj.
Original om sätud evrejan kelel. Hristanuskondan kirj kogoneb koumes jagusespäi, evrejan biblijas nelläspäi, evrejan originalan kahtenz' i koumanz' jagused oma ühtenzoittud Vanhas Zavetas. Joil'-endustai tegi kirjad, Vafuilan poig, toižid tedoid hänes ei ole. Kirjan datiruind om jüged azj tarkkohtiden vajaguden tagut, kirjutandan aig voib olda 9.-5. voz'sadad EME. Endustuz om sätud Judejas vai tarkoiktemb Jerusalimas ezimeletaden, paksus mainitadud niiden nimitusiden tagut.
Voib kacta Joilan kirjad Biblijan endustajiden pätemoiden lühüdaks starinaks. Ned temad oma onetomuziden i Sündun päivän endustuz, kucund kaita uskod da tehta kajindad i nousta moralid, Hänen rahvahan Sündun päzutandan ihastuseline varastuz. Kirj om täuttud Sündun tulendan da Hänen käskuzkundan varastandal.
Joil om kajindan endustai, kucub pühännoks i loičendannoks. Hristanuskojad arvostadas Joilad sidä kesken kut Vižkümnenden päivän endustajaks. Kirjas om äi parallelid Nägudezkirjanke.
Jonan kirj

Jonan kirj ( "Jona", "Ionas", , ) om evrejan Tanah-biblijan kirj Neviim-jagusespäi i hristanuskondan Vanhan Zavetan 32. kirj. Se om Jona-endustajan elon polhe päpaloin, endustused ottas kirjan vaiše pen't palad.
Original om sätud evrejan kelel, aigemba mi 430. vodel EME. Kirj kogoneb nelläs jagusespäi.
Kinofobii

Kinofobii (amuižgrekan kelen sanoišpäi κυν "kuv" «koir» i φόβος "fobos" «varu») om fobii (irracionaline varu), koiriden varaiduz.
Levitadud fobii, vasttase ristituiden 1,5..3,5 procental. Erištadas purendan varud i koiriden läžundoiden varud. Koiran tehnus purend ei veda kinofobijannoks, levitadud meled vaste. Fobii ozutase norudes i jäb ristitunke elon hätkte, spravitase psihoterapijal vai zellil.
Koir lugese islamal «redukahaks» živataks. Sil-žo aigal kinofobii lugese moralin murenduseks veroližiš kul'turoiš koiriden avaronke kävutandanke, ned rahvahad oma, ozutesikš, Edahaižen Pohjoižen, Kavkazan erased rahvahad, Evrazijan kalaidajad, pomorad.
Tetrafobii

Tetrafobii (amuižgrekan kelen kahtes sanaspäi: τετράς "tetras" «nell'» i φόβος "fobos" «varu») om fobii (irracionaline varu), 4-lugun varaiduz.
Fobii om levitadud Päivnouzmaižen Azijan maiš tobjimalaz, kus kirjkel' om kitajižiden ijeroglifoiden alusel: Kitai, Japonii i Korei. Pagin kävutase joga päiväl. Vär meletuz libub kahten ijeroglifan pojavas virkandaspäi: 四 "si" «nell'» i 死 "si" «surm», kitajan keles virkand erištase vaiše tonal.
Latinan kirjamišt

Latinan kirjamišt om latinan kelen kirjamišt. Nügüd' sen bazižes variantas om 26 kirjant.
Mendelejev Dmitrii

Dmitrii Ivanovič Mendelejev (; sünd. 8. uhoku 1834, Tobol'sk, Tobol'skan gubernii, Venäman imperii — kol. 2. uhoku 1907, Piter, Venäman imperii) oli venämalaine himik da polimat, Imperatorižen Piterin universitetan professor i Piterin Tedoakademijan ühtnii.
Mez' om Himižiden elementoiden periodižen tabluden avaidajan, nece om üks' fundamentaližiš käskusišpäi mail'mas. Tedomez' sädi «Himijan alused»-monografijan ().
Biografii.
Dmitrii oli sündnu Tobol'skan ümbrikon školoiden i gimnazijan Ivan Mendelejev-direktoran kanzha jäl'gmäižeks seičemetoštkümnendeks lapseks, mam oli Marija Mendelejeva (Kornil'jeva). Dmitrii Mendelejev openui Tobol'skan gimnazijas vspäi 1841, oli Päižen pedagogižen institutan pästnikan vl 1855 (kut hänen Ivan-tat-ki vl 1807). Vahvišti kandidatan dissertacijad kristallografijas vl 1856.
Vll 1857−1890 tedomez' radoi opendajan Imperatorižes Piterin universitetas. Sai himijan doktoran arvod (1865).
Kanz.
Mez' oli naižiš kahtišti. Ezmäine ak oli Feozva Leščeva Tobol'skaspäi (vai Fiza, 1826−1906) vspäi 1862, kaks' last sünduihe i kändihe täuz'kaznuzikš. Kahtenz' ak oli Anna Popova (1860−1942), Urüpinskan kozakan tütär, vspäi 1881 sünduihe nell' last.
Mušt.
Muzei-arhiv radab Piterin valdkundaližes universitetas. Muzei-usadib sijadase Moskvan agjan Klinan rajonan Boblovo-žilos.
Panihe äi muštnikoid, büstoid i barel'jefoid Mendelejevan muštoks, niiden kesken koumin Piteriš i Moskvas, kaks' Tümenin agjas i Bakus, üksin Murinos, Üläufaleiš, Dubnas, Tomskas, Kijevas, Londonas.
Venäman Mendelejevsk-lidn (Tatarstan) om nimitadud tedomehen kanzannimen mödhe, žilo, raudtestancii, irdad, Tobol'skan mikrorajon, Tümenin lendimport, Jaroslavlin kivivoinümbriradai tegim, Moskvan Mendelejevskaja-metrostancii.
Äiluguižed Venäman tedoorganizacijad, suim, konkurs i premii oma Mendelejevan nimed.
Jäžomad Kirgizstanas i Antarktidas, Jävaldmeren mägisel'g, vulkan Kunašir-sarel, asteroid (2769) i Kudmaižen krater saiba Mendelejevan nimed.
Barbadosan flag

Barbadosan flag () om Barbados-valdkundan üks' oficialižiš simvolišpäi. Se om vahvištadud 1966-nden voden 30. päiväl kül'mkud. Flagan proporcii om "2:3". Dizainan tegii om Grantli U. Preskod ("Grantley W. Prescod"), hänen variant om valitud ohjastusel konkursan läz tuhas taričendaspäi.
Oigedsaumaine tera kogoneb koumes püštoiktas tazostadud šoiduspäi sinižen, pakuižen i möst sinižen mujun. Poseidonan (hän-žo Neptun-jumal rimalaižes mifologijas) koumešorpuine hang vardeta kuvadase keskuses.
Sinine muju simvolizuruib mert, pakuine — letet. Hang ozutab ohjandusen «rahvahaspäi, rahvahanke, rahvahan täht»-formulad, mugažo koukeroičeb valdkundan kolonialižhe enččehe Surenke Britanijanke («meriden valdoičijanke»).
Barbadosan valdkundznam

Barbadosan valdkundznam () om Barbadosan üks' oficialižiš simvolišpäi. Se om vahvištadud 1966-nden voden 14. päiväl uhokud.
Ümbrikirjutand.
Bardakaz fikus om kuvatud rindhankatusel, «bardakaz» ispanijan kelel linneb "barbudos", mi andoi nimitust sarele da valdkundale. Kaks' sijališt čomakulu cezal'pinii-änikod () oma laudan üläčogiš. Barbadosan londusen sur' korifen i bur pelikan pid'oiteldas rindhankatust polišpäi. Ricarin šlöm sijadase laudan päl äjiden enččiden britanižiden territorijoiden vuitte.
Venc i barbad oma pakuižed i rusttad mujul. Ned mujud sättudas rindhankatusen i sen orhidejiden mujuile. Käzi rindhankatusen tagaspäi kandab saharrogon kaht seikast, sen kazvatand om valdkundan ižandusen aluz voz'sadoiš.
"Pride and Industry"-deviz kändase anglijan kelespäi kuti «ülenpäižuz i radonnavedind».
Ristitun hibj

Ristitun hibj om ristitun fizine struktur, ristitun organizm. Ristitun hibj kogoneb erazvuiččiden tipoiden stajišpäi, kudambad organizuiše kudehiže. Kudehed formiruidas elimid, täuttas avarut ümbri niiš vai kattas polel. Täuz'kaznuden ristitun hibjad tehtas läz koumedkümned trillionad stajid. Stajad oma ümbärtud stajidenkeskeižel substancijal, kudamb varatoitab niiden mehaništ tüged i todenzoitab himižiden substancijoiden sirdandad.
Ristitun hibjas erištadas päd, kaglad, hibjrungod, ülä- da alalopusid.
Zoščenko Mihail

Mihail Mihailovič Zoščenko (; sünd. 9. eloku 1895, Piter, Venäman imperii — kol. 22. heinku 1958, Sestroreck, Leningrad, Venäman NFST, NSTÜ) oli venämalaine i nevondkundaline kirjutai da satirik, kändai, dramaturg.
Tuleban aigan kirjutai oli sündnu pirdajan i aktrisan-kirjutajan kanzha, bajarišton augotižlibundanke. Lopi gimnazijad, openui vot Imperatorižen Piterin universitetan juridižel fakul'tetal. Sodaškolan jäl'ghe ühtni Ezmäižhe mail'man sodaha i Rahvahaližhe sodha Venämas. Kirjuti sadoid sanutesid da fel'jetonid 1920-nzil vozil, pästtihe hänen kogodusid surel tiražal 1920−1930-nzil vozil. Elon lopus alištui püdamižele tobmuden polespäi varmdan pozicijan tagut. Zoščenkon päine «Edel päiväižen nouzmad»-starin om pästtud Nevondkundaližes Ühtištuses vaiše vl 1987.
Barbadosan dollar

Barbadosan dollar () om Barbadosan valdkundvalüt. Vajehti päivnouzmkariban dollarad valdkundan territorijal vn 1973 tal'vkus.
1 dollar = 100 centad. Valütkod om "BBD". Simvol: Bds$. Valütan regulätor om Barbadosan Keskuzbank. Valütkurs om ha sidodud kovas: 1 US$ = 2 BBD$.
Rahad pörundas: rahuded 1 cent (ei ole uzid pästandoid, vn 2014 semendkuspäi arvoiden hašk om 5 centad), 5, 10, 25 centad i 1 dollar, banknotad 2, 5, 10, 20, 50, 100 dollarad nominalanke.
Kurilan sared

Kurilan sared vai Kurilad () om sariden čep' Kamčatk-pol'saren da Hokkaido-saren keskes, kudamb erigoitab Ohotskan mert Tünes valdmerespäi. Sel'gän piduz — 1200 km. Täuz' pind — 15,6 tuhad km². Sared mülüdas Venäman Sahalinan agjaha.
Klimat om vilu da neps.
Sariden nimikirjutez.
Sariden nimikirjutez, kudambiden pind om enamb 1 km², pojhoižespäi suvehe.
Gefirofobii

Gefirofobii (grekan kelen sanoišpäi γέφυρα "gefura" «sild» i φόβος "fobos" «varu») om situativine fobii (irracionaline varu), sildoiden varaiduz. Om akrofobijan (bateofobijan, korktusen varun) toižend. Kaimdase tervhuden toižil löumendusil päpaloin.
Ristitud necen fobijanke varaidas, miše sild voib poukahtuda vai lohketa poleti, miše voib ajelta poiš sildaspäi vai langeta ku kova tullei puhuškandeb. Hö ectäs ümbärteid sildoita niiden süiden tagut.
Ortodoksižen hristanuskondan jumalankodikund

Ortodoksižen hristanuskondan jumalankodikund (, "Orthódoksi Ekklisía") om hristanuskondan kahtenz' surtte konfessii katoližen jumalankodikundan jäl'ghe i koumanz' surtte čuraduz (katolicizman i protestantizman jäl'ghe). Lugetas, miše jumalankodikund sündui läz 33. vot meiden erad Jerusalimas.
Kaik om 225−300 mln uskojid jumalankodikundas mail'madme, enamba kaiked Venämas i Ukrainas. Vepsläižed da venälaižed oma ortodoksižed hristanuskojad tobjimalaz vai alištudas sen jumalankodikundan kul'turale.
Om erižmelid ortodoksoiden i katolikoiden keskes, no vspäi 1980 tehtas Segoitadud jumalantedoližen ortodoksiž-katoližen laudkundan vasttusid tolkun paginha näht kahten jumalankodikundan keskes.
Openduz.
Jumalankodikundan kaikiden palakundoiden üks'jäine pämez' om Iisus Hristos, hot' niiden administrativine ohjastuz om erazvuitte, avtonomine toine toižespäi, i ei ole ühthišt keskust.
Ortodoksižen hristanuskondan jumalankodikundan openduz om Pühä Toštelmaz. Se mülütab necidä jäl'gust: Biblii (Vanh Zavet i Uz' Zavet), Mail'man i erasiden Sijaližiden suimiden märhapanendad, kanonad (apostoloiden, Mail'man i erasiden Sijaližiden suimiden ohjandimiden kogodused), vahvištadud Jumalankodikundal liturgijan tekstad, Pühätatoiden sädused, pühiden elonstarinad, mugažo Jumalankodikundan verod.
Stahlhelm

Stahlhelm (vepsän kirjamil "Štal'hel'm", znamoičeb «teraraudkasuk» saksan kelel, äilugu "Stahlhelme") om germanine kasuk Ezmäižen- da Toižen mail'man voinoiden aigan. Germanijan jaugvägiden kaikiš tetabamb simvol.
Antofobii

Antofobii (amuižgrekan kelen sanoišpäi ἄνθος "antos" «änik» i φόβος "fobos" «varu») om fobii (irracionaline varu), änikoiden varaiduz.
Mokičesoiš antofobijaspäi ristitud mujadas varud kazvajiš padoiš änikoišpäi päpaloin. Fobijan toižend löumendusenke om olmas, konz ristit ümbärdab änikoid i niiden sijid, no pölgastoitab nähten änikoiden harakterižid paloid-ki, ozutesikš umbištadud änikusid vai änikoiden seikhid lehtesidenke.
Änikoiden varu oleskeleb neniden süiden tagut: allergii erasiden änikoiden erikoile i akarofobii — mezjäižiden da toižiden gavediden varu. Spravitadas psihoterapijal.
Gidrozofobii

Gidrozofobii ( "hidroo" «higostun» i φόβος "fobos" «varu») om fobii (irracionaline varu), varaiduz higostuda. Oleskeleb süiden tagut, ozutesikš varu sada kül'mehtust i higon haižun vastmel'žuz.
Toižiden ristituiden higon varu kaclese fobijan löumendusen aigan, ka läžujad ümbärtas kundaližid sijid higostunuzidenke.
Fobijan simptomad oma panižen atakan tundused: arterialižen painuden ližaduz, lopusiden säraiduz, lujetud südäikeranlönd, nahkan mujun rusktuz vai vauhištuz.
Spravitandan mahtused: olemine veresal il'mal, hibjan higoneritamižen polenduz, nevrozan spravitamine.
Lipofobii

Lipofobii (grekan kelen sanoišpäi "λίπος" «razv» i "φόβος" «varu») om fobii (irracionaline varu), razvasižen sömän varaiduz. Nervižen ortoreksijan toižend.
Fobijan nimituz sündui AÜV:oiš vl 1977.
Lipofobijan kazvand mäneb šingotadud ristitkundoiš. Vastolendaks lipofilii om enambuses veroližes kundas. Lipofobijan leviganduz tegese koumen sün tagut: elo medicinan mödhe i tervhudehe näht, modan tarbhaičendad i hibjan estetik, sömän kulutusen har'gmused.
Novodvorskaja Valerija

Valerija Il'jinična Novodvorskaja (; sünd. 17. semendku 1950, Baranovičad, Vaugedvenäman NST, NSTÜ — kol. 12. heinku 2014, Moskv, Venäma) oli NSTÜ:n i Venäman politikanmez', oigedliberaližen «Demokratine ühtištuz»-partijan alusenpanii. Naine oli tetab kut publicistikan kirjoiden sädai, dissident da antikommunist üläopenikoiden aigaspäi.
Ühesavozne sirdi Moskvha kazvatajidenke, hö oliba Moskvan üläopendusen aluzkundoiden pästnikad. Valerijan al'ma-mater om Moskvan verhiden keliden institut, hän openui tehmahas kändajaks i pedagogaks.
Germanijan imperii

Germanijan imperii () oli Germanijan valdkundan nimituz vozil 1871−1918.
Administrativiž-territorialine jagand.
Kaik 26 valdkundad mülüiba Germanijan imperijha:
Abramova Marja

Marja Abramova (; sünd. Ladvha, Leningradan agj, NSTÜ — kol. 4. reduku 2020) oli vepsläine runokirjutai.
Nikolai Abramov-runokirjutajan mam. Naižen runod vepsän kelel oma paindud erazvuiččiš keradusiš da periodikas. Marja kirjuti sarnoid-ki. Runokirjutajan runod oma täuttud fol'klorižil motivoil, ned oma lujas pajonvuiččed.
Makenzen August fon

August fon Makenzen (; sünd. 6. tal'vku 1849, Lipnic-küläerižpert', Saksonii, Germanijan imperii — kol. 8. kül'mku 1945, Burghorn, Alasaksonii, Germanii) oli germanine jeneral-fel'dmaršal (22. kezaku 1915) i sodapämez', Ezmäižen mail'man voinan ühtnii.
Biografii.
Laps'aigan August lopi Galle-lidnan gimnazijad. Tuli služdä armijan joudjale radnikusele 2. leibgusarpolkha vl 1869. Ühtni voziden 1870−1871 franciž-prussijan sodaha, sai leitnantan arvod. Vll 1870−1873 mez' oli varas, openui Gallen universitetas, sid' pördui sihe-žo polkha.
Vspäi 1880 Makenzen služi Päštabas. Vl 1887 käski 9. dragunpolkan eskadronal, vspäi 1888 radnikoiči 4. divizijan štabas.
Ezmäižen mail'man sodan aigan sodamehen joukud saiba tarbhaižiden vägestusiden rived, i oigetaškanzihe Makenzenad frontan kaikiš jügedambihe ezipirdoihe.
Vl 1920 mez' läksi erindha. Nacistine propagand tegihe Makenzenad päfiguraks, mitte ühtenzoiti Germanijan aigad kahten mail'man sodan keskes. Iče fel'dmaršal distanciruihe nacional-socializman ideologijaspäi. Koli anglijan okkupacijan zonas.
Nicc

Nicc ( [nis], provansalin dialekt: "Niça", "Nikaia", [ˈnittsa], ) om lidn da kommun Francijan suvipäivnouzmas, Provans — Al'pad — Azur'ne rand-regionas. Se om valdkundan videnz' kommun eläjiden lugun mödhe, üks' populärižiš kurortižiš lidnoišpäi Francijas da mail'mas, järed meriport i transportsol'm. Lidn om Mererandaližed Al'pad-departamentan administrativižeks keskuseks, mülüb sihe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud grekalaižil 4. voz'sadal EME, nimitihe vägestusen Nika-jumalnaižen mödhe. Vll 1388−1860 lidn oli alištunu Savoijan gercogkundan tobmudele päiči lühüdoiš aigkeskustoiš, sid' ühtištadihe gercogkundad Francijanke.
Nicc om kurortaks, šingotase lebuturizmal (5 mln matknikoid vodes, kahtenz' sija valdkundas adivpertiden mülündmäran mödhe), meriportal, sömtegimištol, parfüman i meblin tehmižel, tekstilin i elektrotehnikan pästandal, omblendedheotandoil. Änikoiden i ploduiden kazvatuz om ezilidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Keskmeren Azur'žel randal, 0..520 m korktusil, 10 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Nicc om ümbärtud Al'pad-mägil. Matkad Italijan röunhasai om 30 km, Monakohosai — 20 km pohjoižpäivnouzmha, Parižhasai om 960 km lodeheze.
Klimat om Keskmeren, keza om räk da päivoikaz. Voden keskmäine lämuz om +16,3 C°, heinkun-elokun +24,1..+24,5 C°, tal'vkun-uhokun +9,5..+10,3 C°. Ekstremumad oma −7,2 C° (viluku) i +37,7 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +8,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +25,8 C° (uhoku). Voib olda haloid tal'vkus-keväz'kus vaiše, tal'vel voib panda lunt harvas. Paneb sadegid 791 mm vodes, enamba redukus-kül'mkus (128..138 mm kus), vähemba heinkus-elokus (14..17 mm kus). Meriveden lämuz vajehtase +13,0..+23,6 C° kuidme.
Eläjad.
Vl 1962 kommunan eläjiden lugu oli 292 958 ristitud. Kaik 342 637 eläjad oli lidnas vl 2016. Läz 1 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas (2016).
Azur'žen randan universitet (, 35 tuh. üläopenikoid) om lidnan üläopendusen aluzkundaks i tedoidusuden keskuseks, se om sätud vl 2019 Niccan Sofija-Antipolis universitetan sijas päpaloin ("Université de Nice Sophia-Antipolis"), kudamban aluz oli pandud vl 1965, Sofija-Antipolis om lähižen tehnologižen parkan nimi.
Transport.
Avtobusad i tramvaid oma kundaližeks transportaks lidnas. Raudte i punolendimed ühtenzoittas Monakonke. Limpii-port ("Lympia") om matknikoiden i jüguiden täht (cement), ühtenzoitase Korsikanke ehtatimel.
Rahvahidenkeskeine civiline «Nicc Azur'ne Rand»-lendimport ("NCE / LFMN", , 14,1 mln passažiroid vl 2023, koumanz' sija valdkundas) sijadase kudes kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi. Tehtas reisid Evropadme, Keskmeren lähižihe sarihe i päivnouzmaižihe randoihe, Tunisha i Marokho, Monrealihe, mugažo Francijadme, om äi sezonreisid.
.ee

.ee om Estinman Internet-domen. Se om avaitud 1992-nden voden 3. päiväl kezakud.
Voib registriruida domennimen kahtendel i koumandel tazopindoil. Kompanijad i personad valdoitas domennimel. Personale pidab olda Estinman rahvahanikudenke vai nägunke elämižhe Estinmas, toižin ka ozutada ezitajad niidenke andmusidenke.
Domennimen kävutand tarbhaičeb maksmižen 22,31..92,03 evrod vodes. Vl 2017 saitan registracii maksoi kuz' evrod vodes. Voib sada registracijad ühteks, kahteks vai koumeks vodeks.
Kahtenden tazopindan avaros levitadud domenad:
Šuman Klara

Klara Žozefina Vik Šuman (; sünd. 13. sügüz'ku 1819, Läipcig, Saksonii-kunigahuz, Germanine Ühtnend — kol. 20. semendku 1896, Frankfurt Mainal, Prussii-kunigahuz, Germanine imperii) oli romantizm-aigan saksalaine pianist, muzikankirjutai da muzikaline pedagog. Robert Šuman-muzikankirjutajan ak i hänen sädusiden ezmäine vändai vspäi 1840.
Muzikankirjutajaks Klara Šuman tegi äi sädusid fortepjanon täht, sidä kesken nell' koncertad orkestran täht fortepjanonke. Tegi muzikad pajoile tetabiden saksalaižiden runokirjutajiden runoiden alusel.
Kub zero

«Kub zero» vai «Kub nol'» () om voden 2004 kanadine ülävarun da fantastikan fil'm.
Se om Kub-fil'man prikvelan, trilogijan koumanz' fil'm vaumičendan aigan mödhe. Om pästtud bräd DVD-diskoil, ezikacundoita kinoteatroiš.
Režissör — Erni Barbaraš-scenarist, se om hänen debütine täuz'piduzline fil'm režissöraks.
Runet (termin)

Runet () om eriline termin Internetan venäkel'žen segmentan znamoičendan täht. Om olmas vspäi 1997.
Venäman tobmuden organad märhapandas runetad kut serverad vaiše valdkundan südäimes.
Vn 2020 sügüz'kus 8,7% kümnes millionas kaikiš populärižembiš saitoišpäi mail'mas kävutiba venäkel't päižeks, W3Techs-kompanijan tedoidusen mödhe.
Barto Agnija

Agnija L'vovna Barto (), nimi sündundan jäl'ghe — Gitel' Leibovna Volova (ven.: "Гитель Лейбовна Волова"; sünd. 4. uhoku 1906, Kovno, Venäman imperii — kol. 1. sulaku 1981, Moskv, NSTÜ), oli tetab nevondkundaline lapsenrunokirjutai, radiovedai da kinoscenarist. Stalinan premijan (1950, kahtenz' märpord) i Leninan premijan (1972) laureat.
Kirjutajan runoiden tobj pala om sätud peniden lapsiden täht. Om kebn lugeda i panda muštho Barton runoid. Tegii kosketab lapsidenke oikti, kesknikoita, koveritomal kelel lirižita ümbrikirjutandoita da lähtendoita polihe. Kaik personažad runoiš nimitasoiš nimen mödhe.
Brams Iogannes

Iogannes Brams ( [joːˈhanəs ˈbʁaːms]; sünd. 7. semendku 1833, Gamburg, Saksanma — kol. 3. sulaku 1897, Ven, Avstrii, om mahapandud sigä-žo) oli saksalaine muzikankirjutai da pianist, romantizman aigan päezitajišpäi. Professionaližen elon tobj pala mäni Venas.
Biografii.
Brams oli sündnu Jakob Brams-muzikanvändajan kanzha. Tat oli kontrabasanvändajal Gamburgan teatras i andoi poigale vändon soitoil ezmäižid mahtoid. Iogannes openui hätken muzikpedagogoil, ühtni erasihe koncertoihe. Lopi privatišt reališt školad, i nell'toštkümnevoččel andoi ezmäižen soližen koncertan. Vn 1853 sulakus Brams sädi gastrolid mad'jaran E. Remenji-violižnikanke, se ajeluz abuti säta tundmusid tetabidenke muzikankirjutajidenke.
Elon aigan mez' besedoiči äjidenke naižidenke, no jäi naimatoman.
Sädused.
Bramsan ezmäižiš sädusišpäi om koume sonatad fortepjanon täht (1853). Pajod, skerco i p'jesad fortepjanon täht oma pästtud Läipcigha vl 1854. Joga vodel Brams sädi midä-se ut ičeze surmhasai.
Muzikankirjutai tegi läz 160 sädust (kaik om 122 nomeruidud opusad) kaikiš žanroiš päiči operas: pajod ühten i äjiden äniden täht, variacijad, p'jesad, sonatad da koncertad fortepjanon täht, nell' nomeruidud simfonijad orkestran täht. Kaikiš suremb i tetabamb säduz om «Saksalaine rekviem» (1865−1869, ) seičemes palas horan i orkestran täht.
Belih Nikita

Nikita Jur'jevič Belih (; sünd. 13. kezaku 1975, Perm', Permin agj, Venäman NFST, NSTÜ) om venämalaine politikanmez' da ekonomist.
Biografii.
Nikita Belih om sündnu radnikoičijoiden kanzha. Tat i mam — tedoiden kandidatad. Politikanmez' om Permin valdkundaližen universitetan pästnik, sen ekonomižen fakul'tetan. Openui universitetan aspiranturas, mäni stažiruindas läbi Oksfordas, ekonomižiden i istorižiden tedoiden kandidat.
Vll 2001−2004 i 2007−2008 Belih oli valitud i radoi deputatan Permin agjan Käskesenandajas suimas. Oli Permin agjan varagubernatoran vll 2004−2005. Vll 2001−2008 ühtni «Oiktoiden vägiden ühtnend»-partijha, vspäi 2005 oli sen ezimehen. Belih radoi Kirovan agjan 3. gubernatoral i agjan ohjastusen ezimehel ühten aigan (15.01.2009 − 28.07.2016). Vspäi 2018 om türmatud kahesaks vodeks rahoiden illegitimižes otandas suril lugumäril, vedab strokud Räzanin agjan kolonijas.
Rengazavtote ümbri Piteriš

Rengazavtote ümbri Piteriš (RÜP) vai Piterin ümbärte vai KAD () om Venäman federaližen znamoičendan maksutoi valdkundaline avtote, se mäneb Piterin i Leningradan agjan territorijoidme. Trassan nomer om A118, se om avtomagistralin statusanke kaikel pidusel.
Avtoten tarbhaižuz mainitase ezmäižen kerdan Leningradan vn 1965 genplanas. Se om saudud vll 1998−2011 federaližen büdžetan rahoišpäi. Erižtazoristteiden sauvomine jätktase tämbäi-ki. Avtoten holitai om Federaližen teagentusen Federaližiden avtoteiden «Lodeh»-ohjanduz N. V. Smirnovan nimed, se om valdkundaline aluzkund.
KAD-2-trassan sauvond projektiruiše severziš-se kümenikoiš kilometrid RÜP:aspäi Leningradan agjan territorijal. Sauvomine planiruiše 2020-nziš vozišpäi vhesai 2035.
Piterin kaičendsauvusiden kompleks sur'vezišpäi

Piterin kaičendsauvusiden kompleks sur'vezišpäi vai muite Damb (, "Дамба") om dambiden i erazvuiččiden gidrotehnižiden sauvusiden kompleks, kudamb vanuse poikpoli Suomen lahtes — Bronkaspäi Kotlin-sarehesai (kudambal sijadase Kronštadt) i sid' Kotlin-sarespäi Sestroreckhasai (Gorskaja-žilo).
Dambadme mäneb Rengazavtote ümbri Piteriš‎, sen täht umal Bronkan da Kronštadtan keskes om ajatud vedenalaine tunnel'.
Sauvond vedihe 32 vot (1979−2011), projektan maksarv — 87,3 mlrd rubläd (2010).
Sauvusiden kompleks om tehtud kogonaz i radogoiti vs 2011 elokun 12. päiväspäi.
Vikingad

Vikingad (amuižnorv. "víkingar", , , , ) oliba amukeskaigaižed skandinavižed merimatkadajad, hö eliba 8.-11. voz'sadoil. Mehed tehliba merimänendoid Evropan pohjoižpäivnouzmha (Biarmii) i Pohjoižafrikha, ujuiba Pohjoižamerikan randištonnoks (Vinland).
Vikingoiden heimoiden kodima om nügüdläižiden Danijan, Norvegijan i Ročinman territorijad. Hö ei tekoi feodalizmad völ, eliba roduil. Oliba paganičuil päiči harvoiš mehiš. Ristitišton liig i näl'g vediba vikingoid verhiže maihe.
Päivlaskmaižen Evropan purtked mainitadas vikingoid normannad-nimitusenke (). Venäs vikingad oliba tutabad kuti varägad. Skandinavijan purtkiš viking-sana oli negativižeks i znamoiči sociališt nägust, verhiden maiden anastandan processad, torguindan erineden. Islandijan sagad nimitadas vikingoikš piratoid da röstajid, verenhimoičijoid mehid.
Lugedas, miše vikingoiden aig vedihe vozil 789−1066. Heiden istorii jäi läz dokumentoita, sikš miše Skandinavijan rahvahiden kirjkel' om formiruinus vaiše hristanuskondan tulendan jäl'ghe vikingoiden aigan lopus. Suline sagad-žanr andab erast-se mel'kuvad vikingoiden elos, no sätihe i kirjutihe sagoid äjan möhemba tobjan palan. Araban purtkiš om tedoid 9.-11. voz'sadan Venän vikingoiš.
Voiničan käzikirjutuz

Voiničan käzikirjutuz (, ) om peitol'ne kirj, kudamb om kirjutadud läz 600 vot tagaze.
Kirjan avtor om tundmatoi, kel' i sen kirjamišt oma tundmatomad mugažo. Käzikirjutuz kogoneb 272 lehtpolespäi. Pergament kirjan täht om sätud 15. voz'sadan ezmäižes poles tedoidusen mödhe.
Käzikirjutuz, ezimeletaden, om kazmusiden polhe, om kuvid. Dešifruindan naprindad jätktasoiš 17. voz'sadaspäi.
Päivnouzmaiž-frizan kel'

Päivnouzmaiž-frizan kel' vai Zaterlandan kel' (ičeze nimitused: "Seeltersk", "Seelterfräiske") om germanižen gruppan indoevropine kel'. Kelel pagištas vaiše Zaterlandas (Saksanma).
Pagižijoiden lugu om läz 2 000 ristituid (mamankel'). Päivnouzmaiž-frizan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal.
The 1st Album

«The 1st Album» ("Ezmäine al'bom") om Modern Talking-duetan debütine al'bom. Se om pästtud 1. päiväl vilukud, vodel 1985.
Künz'lauk

Künz'lauk () om äivozne heinäsine kazmuz Amarillisaižed-sugukundaspäi. Om populärižeks maplodkul'turaks i magutez. Lauk-heimon tipine erik.
Leviganduz.
Libub Keskuzazijan "Allium longicuspis"-mägilaukaspäi, niiden genetine mülünd om ühtejitte. Todud Keskuzazijaspäi amuine kul'turkazmuz, kazvatihe Amuižes Indijas (zelläks), kävutihe sömäks Amuižes Egiptas i Rimas. Navedib päivänvauktust i täizöšt nepsut.
Ümbrikirjutand.
Kazvab 60..100 sm kortte, änikusenkandai seikh — 60..150 santimetrhasai, erased toižendad oma änikseikheta. Künz'laukan lehtesed oleldas 30..100 sm pitte. Terav magu i tioefiriden harakterine haju om kazmusel.
Äikerdoičese laukkeran i il'mlaukkeran paloil, läz ei anda semnid. Laukkera jagase 2..50 palaks-kül'gurbaks. Ištutez voib olda sügüzline i keväz'line. Lehtesed i änikseikhed oma södabad mugažo, ottas sömäks niid noriš kazmusišpäi.
Kävutand.
Maplod om levitadud mail'man rahvahiden kul'turas. Kävutadas medicinas antiseptikaks i sömäks.
Maplodun päkazvatai om Kitai, mail'man satusen (26,5 mln tonnoid vl 2016) nell' videndest. Toine järed kazvatai om Indii (1,4 mln tonnoid sil-žo vodel).
Die Ärzte

«Die Ärzte» (veps. "lekarid") om germanine pankrokgrupp Berlinaspäi.
Masterboy

«Masterboy» om saksalaine anglijankel'ne evrodensgrupp Val'dorfaspäi. Muzikgrupp om olmas vspäi 1989.
Nügüdläine mülükund oma "Tommi Šlee", "Enriko Cabler" i "Triksi Del'gado".
Istorii.
«Masterboy»-muzikgrupp (kirjutamižen variant om MBOY) om alusenpandud kahtel muzikankirjutajal, hö oma Tommi Šlee ("Tommy Schleh") i Enriko Cabler ("Enrico Zabler"), pätiba rata ühtes ičeze vasttusen jäl'ghe Baden-Vürtembergas vl 1989. Vn 1990 "Dance to the Beat"-singl kändihe heiden ezmäižeks säduseks, se oli änetadud eziauguižešti "The Kinki"-kluban täht. Se singl oli Saksanman čartoiš nell'toštkümne nedalid, sid' pästtihe "Shake It Up and Dance"-singlad. Vodes päliči koumanz' "I Need Your Love"-singl oli pästtud, sen ühtes debütine "The Masterboy Family"-al'bom evrohaus-stiliš. Sil aigal Devid Atterberri-reppajatai i Mendi Li-vokalistnaine radoiba gruppas mugažo.
Sketmen Džon

Džon Sketmen (), todesine nimi — Džon Pol Larkin (; sünd. 13. keväz'ku 1942, El-Monte, Kalifornii-štat, AÜV — kol. 3. tal'vku 1999, Los Andželes, Kalifornii, AÜV) oli amerikaine pajatai i džazmuzikant, segoiti pajatandad sket- i evrodens-stiliš.
Pajatai sai populärižust mail'mas vn 1994 «Scatman»-singlan pästandan jäl'ghe, om mödud severz'-se millionoid kopijoid.