tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Kazahlaižed

Kazahlaižed (kazahan kelel: "қазақтар/qazaqtar/قازاقتار", üks'lugu: "қазақ" [qɑzɑq]) — üks' türkižiš rahvahišpäi. Ičeze nimituz kändase kuti «kalaidai», «ozaitelemižiden ecii».
Rahvahan lugumär.
Lugumär om läz 18 mln ristituid (2018). Kazahlaižiden enambuz eläb Kazahstanas, 12,5 mln rist. (67,5% ristitištos, 2019), sid' Kitaiš (1,6 mln vl 2010), Uzbekistanas (0,8 mln vl 2017), Venämas (647,7 tuh. vl 2010) i Mongolijas (101,5 tuh. vl 2010).
Etnogenez.
Nügüdläižen rahvahan etnogenez tegihe 13.-15. voz'sadoil päpaloin genetikan tedoidusiden mödhe, Kuldaižen ordan olendan aigan. Siš-žo aigaspäi islam vajehti tengrizmad uskondaks.
Erištadas 50 olijad sured heimod, ühtenzoittas heid koumhe «žuz:ha»: Vanhemb suvipäivnouzmas (, 12 heimod), Keskmäine keskuses i päivnouzmas ("Орта жүз", 7 heimod) i Noremb päivlaskmas ("Кіші жүз", 29 heimod koumes joukus). Tetas koume heimod erazvuiččenke todištadud augotižlibundanke, niišpäi kaks' ei mülügoi žuzoiden klassifikacijha: "tore" Mongolijaspäi, Čingishanan aigaspäi; "hodža" Lähižes Päivnouzmaspäi, Arabijan missioneroiden jäl'gnikad; "arginad" (Keskmäine žuz) Iranan mägištolpäi. Kaik heimod pagištas ühtel kelel, 11 mln ristitud tezihe kazahan kel't vl 2012.
Organizacijad.
Kazahlaižiden Ezmäine mail'man kurultai (suim) mäni Almatiš vl 1992 (28. sügüz'ku — 4. reduku), kus sädihe Kazahlaižiden Mail'man associacijad (). Kurultai oleskeleb kaikuččel videl vodel.
Repatriacijan program om vahvištadud da radab Kazahstanas ripmatomuden sandan aigaspäi vl 1991. Enamba 580 tuhad kazahlaižid sirdi Uzbekistanaspäi programan mödhe.
Kazahan kel'

Kazahan kel' (ičeze nimituz: "қазақ тілі") om altaižen kel'kundan kel'. Kazahan kel' om Kazahstanan valdkundkel'. Pagižijoiden lugu — 13 mln ristituid (2019).
Ümbrikirjutand.
Formirui 14.-17. voz'sadoil. Keles om koume päpaginad: pohjoižpäivnouzmaine (kirjankelen aluz), suvine i päivlaskmaine. Kirjankel' nimitase "Әdebi қазақ тілі".
Kazahan kelen reguliruindorganzacii om Kazahstanan kul'turan da informacijan ministruz, sijadase Astanas.
Kirjamišt.
Kazahan kelen nügüdläine kirjamišt om kirilližen kirjamišton pohjal, kogoneb 42 kirjamespäi. Vll 1929−1940 se oti latinicad aluseks. Uz' kelen kirjamišt om vahvištadud latinican pohjal vn 2017 redukus, sen täuz' kävutamine linneb edel 2025 vot.
Kazan'

Kazan' (, ) om kudenz' surtte millionerlidn, lidnümbrik da järed raudtesol'm Venämas. Se om Tatarstanan Tazovaldkundan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Ezmäižen kerdan lidn mainitase kirjutadud purtkiš vl 1391. Vozil 1438−1552 Kazan' oli Kazanin hankundan pälidnan. Vl 2005 oigetihe Kazanin olendan tuhant voz'päiväd.
Kazan' šingotase mašinansauvomižel (koume aviategint), himižel i kivivoinhimižel sarakoil, sömtegimištol, turizmal (3,5 mln turistoid vl 2019), bankoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kazank-jogen molembil randoil sen Volgha lanktendan sijas, Volgan hural randal, 60 metrad valdmeren pindan päl keskmäižel korktusel. Matkad Moskvhasai om 820 km päivlaskmha orhal.
Klimat om ven kontinentaline. Suvine i päivlaskmaine tulleid enambištudas. Voden keskmäine lämuz om +5,1 C°, kezakun-elokun +18,3..+20,5 C°, tal'vkun-uhokun −8,0..−10,0 C°. Ekstremumad oma −46,8 C° (viluku) i +39,0 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −1,4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +6,1 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus-elokus (elokun minimum om +1,0 C°). Paneb sadegid 563 mm vodes, enamba kezakus-elokus (60..67 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (30..34 mm kus).
Tobmuz.
Kazan' om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidn jagase seičemeks administrativižeks rajonaks. Severziden-se rajoniden administracijad oma ühthižed, kaik nell' om niid, sen ližaks vanhan lidnan ičeze administracii radab.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Kazan'-lidnan eläjiden lugu oli 1,143,535 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Enamba 1,7 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas (2022).
Rahvahad (vn 2010 rahvahanlugemine, enamba 0,3 %): venälaižed — 48,5 %, totarlaižed — 47,4 %, čuvašalaižed — 0,8 %, ukrainalaižed — 0,4 %, marilaižed — 0,3 %, toižed rahvahad — 2,3 %, rahvahuden ozutandata — 0,3 %.
Transport.
Tähäsai kaikiš populärižemb kundaline transport om avtobusad, ned ottas kaikiden passažoroiden nell' videndest. Trolleibusad, tramvaid, kiruhtramvaid, ezilidnelektrojonused da taksid oma kundaližtransportaks mugažo. Kazanin metro om rados vspäi 2005 (vl 2015: üks'jäine jono kümnenke stancijanke, 15,8 km raudted).
Kaik kaks' päraudtestancijad, nell' avtobusstancijad, jogistancii i jogiport oma lidnas. Ümbäravtote i avtotesild Volgas päliči oma saudud.
Rahvahidenkeskeine civiline Kazan'-lendimport Gabdulla Tukain nimed (, "КЗН / KZN / UWKD", 3,8 mln passažiroid vl 2021) sijadase kaks'kümnes kudes kilometras suvipäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Se tegeb reisid Venämadme da Keskuzazjian maihe, mugažo čarterreisid Venäman turistoiden navedijoihe verhiže maihe. Om erasid il'mteid Tatarstanan-ki järedoihe lidnoihe. Sen ližaks, viž penembid lendimportad oma avaitud lidnas da sen ümbrištos: Borisoglebskoje (Kazanin aviategimen kodvport), Judino (Kazanin punolendimiden tegimen kodvport), Kurkači i Višnövk (sportaviacii i ühthižen kävutandan), privatine Karaiševo-lendimport.
Kazmused

Kazmused ( vai ) — biologine valdkund, üks' äistajižiden organizmiden gruppišpäi, kudambha mülüdas samlod, sänijaugad, kortehed, derägad, avoinsemnižed da änikkazmused. Kazmusikš lugetas erasti šoll'oid.
Kazmused oma ezitadud äjil elonformil — ozutesikš, puil, penzhil, heinil i m. e.
Botanik tedoidab kazmusid.
Kaži

Kaži vai Kodikaži () om kodiživat, popularižemb (koirha rindataden) «živat-kompan'jon». Kodikaži om Kažinvuiččiden sugukundan lihansöi imetaiživat. Kodikaži ("Felis silvestris catus") om meckažin alaerik nügüd'aigaižen biologižen sistematikan mel'pidegen mödhe. Živat om kodikoittud poleks, vajehtab elonmahtod i arktub kebnas ristitun eländsijan irdpolel.
Nügüd' kaikes Mas om 600 mln kodikažid, mülütadas heid 200 kodikažin suguihe.
Irdpoline nägu.
Täuz'kaznuden kažin hibjan keskmäine piduz om 60 sm händata, händan piduz sase 25..35 santimetrhasai. Kirjutadud Ginnessan rekordoiden kirjha kaikiš järedamban kodikažin piduz om 121,9 sm. Tervhen kažin hibjan keskmäine veduz om 2,5..6,5 kg, no voib vastata surembid-ki kažid (6..9 kilogrammad). Meinkunan da sibirin suguiden kažiden veduz om 11,5..13 kg. Hö voidas sabustada 20 kilogrammad — nece om razvdusen jäl'guz.
Elonlad.
Kaži mecadab üksnäze. Hän tabadab nühtajid da toižid penid živatoid, nece mahtuz om arvokaz ristitun täht enamba 10 tuhad vot. Kaži om socialine živat mugažo; hän kävutab kommunikacijan täht kulundsignalad, feromonad da hibjan likundoiden levedan diapazonan.
Mecanerik i kodierik mecatas hüvin läz tazomäras.
Söte i fiziologijan norm.
Lihansöjad živatad, södas mugažo maidod da maidproduktoid. Lipitadas nozolut ei lanktes kel't sihe koiran erineden, no nozoluden pindale, i se libub vakuumal, 4 kerdad sekundas. Söndtavarad kofenke da kakaonke voidas travida kažid.
Pul'san paksuz — 110..140 iškendad minutas, hengaiduz — 16..40 südäimehehengahtust minutas. Hibjan lämuz +38,6 C°. Veren koume gruppad om olmas: A, B i AB.
Kažihe sidodud vepsän virkehed, muštatišed da ozoitesed.
Ozoitez.
Ukoine libub päčile, korond perskes (kaži)
Keväz'ku

Keväz'ku om voden koumanz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, ezmäine keväden ku. Kogoneb 31 päiväspäi.
Kezaku

Kezaku om voden kudenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš. Se om ezmäine kezan ku Pohjoižes mapoliškos i ezmäine tal'ven ku Suvižes mapoliškos. Kogoneb 30 päiväspäi.
Voden päiv kaikiš pidembanke päivänvauktusenke Pohjoižes mapoliškos (i lühüdambanke Suvižes mapoliškos) oleskeleb 20., 21. vai 22. kezakud.
Kijev

Kijev (ukrainan kelel: "Київ" [ˈkɪjiu̯], venän kelel: "Киев") om Ukrainan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om lidn eriliženke statusanke i om Kijevan agjan administrativižeks keskuseks (ei mülü sihe).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 6.-7. voz'sadal. Sai lidnan statusad Magdeburgan oiktusen mödhe vl 1494. Oli Venäman imperijan palaks vspäi 1686. Nevondkundaližen aigan oli Ukrainan NST:n administrativižeks keskuseks. Ripmatoman Ukrainan pälidn vspäi 1992.
Geografijan andmused.
Lidn om sijatud valdkundan pohjoižhe, Dnepranjogen molembil randoil, 100..200 m ü.m.t. korktusil. Kaikiš korktemb čokkoim venub 203 metral ü.m.t..
Klimat om ven kontinentaline. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,0 C°, kezakun-elokun +19,5..+21,3 C°, tal'vkun-uhokun −1,8..−3,2 C°. Ekstremumad oma −32,2 C° (uhoku) i +39,4 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +2,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +17,3 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 617 mm vodes, enamba semendkus-heinkus (65..73 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (38..42 mm kus). Paneb lunt 73 päiväd tal'ves, lumikatken keskmäine korktuz ei ületa üks'toštkümned santimetrad. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 62..68 % röunoiš sulakus-elokus, 80..86 % kül'mkus-uhokus.
Administrativiž-territorialine jagand.
Kijev jagase kümneks administrativižeks rajonaks:
Eläjad.
Vn 2000 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 2,615,300 eläjad, vn 2010 — 2,786,518 eläjad. Vl 2018 lidnan eläjiden lugu oli 2,934,522 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik 4,031,257 eläjad oli kaikes lidnaglomeracijas vl 2022.
Rahvahad (2001): ukrainalaižed — 82,2 %, venänikad — 13,1 %, evrejalaižed — 0,7 %, vaugedvenälaižed — 0,6 %, pol'šanmalaižed — 0,3 %, toižed rahvahad — 3,1 %.
Lidn om valdkundan üläopendusen (läz 70 aluzkundad) i tedon päižeks keskuseks. Znamasižed üläopendusen aluzkundad oma Kijevan nacionaline universitet Taras Ševčenkon nimed (alusenpanend 1833 kut Imperatorine ph. Vladimiran Kijevan universitet, nügüdläine nimi om vspäi 1999, 20 tuh. üläopenikoid) i Ukrainan nacionaline tehnine «Kijevan politehnine institut»-universitet Igor' Sikorskijan nimed (alusenpanend 1898, 25 tuh. üläopenikoid 18 fakul'tetal, 15 tedoiduzinstitutad).
Transport.
Avtobusad, trolleibusad, tramvaid, jogitramvai (kezaaigan), funikulöran jono, lidnelektrojonusen rengazte (vspäi 2011), metro i taksi oma kundaližeks transportaks lidnas. Kaik om viž päraudtestancijad. Jogiport radab. Metropoliten radaškanzi vl 1960, siš om koume jonod 52 stancijanke, 67,6 km raudted, nellänz' jono om sauvomas. Kaik kahesa sildad ühtenzoittas Dnepran randoid: nell' avtotesildad, kaks' raudtesildad, üks' avtoraudtesild, üks' jaugnikoiden täht vaiše.
Om severt-se lendimportoid lidnas da sen ümbrištos. Kaikiš suremb om rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Borispol"'-lendimport ("KBP / UKBB", 15,2 mln passažiroid vl 2019), se sijadase ühtennimižes ezilidnas kahesatoštkümnes kilometras päivnouzmha Kijevan röunaspäi.
Kirilline kirjamišt

Kirilline kirjamišt (vai kirillic) om kirjutandsistem, kudamb om heimos grekan kirjamištonke da glagolicanke.
Kirjamišt om sätud Kirillal i Mefodijal Evropan suvipäivnouzmas 9. voz'sadal, nimitase Kirillan nimel.
Leviganduz.
Ottas kirillišt kirjamištod bazaks 108 eläbas keles, sidä kesken bolgarijan kel', mongolijan kel', serban kel', ukrainan kel', vaugedvenän kel' i venäkel'. Venäman igähižiden rahvahiden kaik keled kirjutadas kirillical vai kirjamišt sen alusel om olmas. Nened valdkundad pučihe kirillicaspäi Nevondkundaližen Ühtištusen čihodamižen jäl'ghe: Azerbaidžan, Kazahstan (vodele 2025), Moldov, Uzbekistan, Turkmenistan.
Kirilližen kirjamišton kävutand vepsän kirjkeles.
1930-nziden voziden kahtendes poles «Krasnoje Šoltozero»-lehtez lähtli pordon aigad vepsänkel'židenke materialoidenke, ka paindihe niid kirilližel (venälaižel) kirjamištol.
Vl 1991 pästtihe Petroskoihe abekirj vepsän kelen pohjoižpaginal. Se kirjutihe mugažo kirilližel kirjamištol. Nece naprind jäi läz jäl'gusita (kacu Nikolai Abramovan vn 2013 Оять-ёген рандал...-runokogodust i VKontakte-verkon vepsän gruppiden kommentarijoid). Nügüd' kaik vepsänkel'žed kirjad Karjalas paindas latinan kirjamištol.
Kirkjubajarklöistür

Kirkjubajarklöistür ( [ˈcʰɪr̥cʏˌˈpaiːjarˌˈkʰlœistʏr̥] «jumalanpert' + ferm + jumalankodin südäitanaz», sijaline lühenduz om "Klaustur") om külä Islandijan suves. Mülüb Suvižen agjan Skaftaurhreppür-kundha (6946 km², läz 500 eläjad), sen kaikiš suremb eländpunkt.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1186. Külä mülüb turistoiden popularižihe matkoihe čoman londusen tagut.
Külä sijadase avtotel Vik-žilospäi, kudamb om kaikiš suvemb valdkundas. Matkad Reikjavik-pälidnhasai om 190 km päivlaskmha.
Eläjad.
Vl 2011 kaikenaigaižiden elajiden lugu oli 120 ristitud.
Bankan palakund i počt, supermarket i avtotäutandstancii ratas küläs, ned holitadas ümbärdajiden fermoiden-ki eläjid.
Kobal't

Kobal't ("Co" — "cobaltum" latinan kelel) om 27nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühesandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand ​.
Kobal't om harv londuses, pala Man kores — 40 grammad tonnas, merivedes — 1,7 × 10−12.
Ročine Georg Brandt-himik avaiži kobal'tad vl 1735 i nimiti saksan kelen "Kobold"-sanaspäi «mägirahkoi». Hänen avaiduz ei sand znamasišt tetabut. Vl 1781 francine Pjer Žozef Maker-himik todesti lopuks, miše kobal't om erine himine element, hän-žo ozuti sen otandan metallurgižid mahtusid.
Kävutihe elementan mineraloid Amuižes Egiptas völ, saihe siništ mujud. Kobal'tan kivend mülütab morijad arsenan hapandusid-ki, sikš ristitud travihe metallan samižes i nägui heile. Sadas nikelin kivendon ümbriradmiženke.
Fizižed ičendad.
Kobal't om kova hobedaižvauged ferromagnitine metall pakuiženke ližamujunke hapandusiden šoidun tagut. Se oleskeleb kahtes kristalližes modifikacijas: α-Co (segluz om geksagonaline i kinktas pakuidud) da β-Co (segluz om kubine i tahkkeskustoittud), α↔β-toižetamižen lämuz om 427 C°.
Atommass — 58,9332. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 8,9 g/sm³. Suladandlämuz — 1768 K (1495 C°). Kehundlämuz — 3200 K (2927 C°).
Londuseline kobal't kogoneb üks'jäižes stabiližes 59Co-izotopaspäi. Tetas 28 ratud radioaktivišt izotopad 47..58, 60..75 atommassanke, i niiden 11 izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 60Co-izotop (T½=5,27 vot), 57Co 271,8 päivest pol'čihodamižen pordonke, 56Co (77,27 päivest) i 58Co (70,86 päivest), toižed čihotas poleks lühüdamb mi päiveses. Kaikiš hätkemb eläi izomär om 58m1Co (T½=9,04 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (48..50-izotopad) i β-čihodamižen kal't, kändasoiš raudaks (50-izotop margancaks-ki) vai nikelikš.
Himižed ičendad.
Kobal't muigotub il'mas enamba mi 300 C° lämudel. Muigotandmärad: −1..+3 tobjimalaz, mugažo −3, +4 i +5 harvoin. Metall absorbiruib vezinikad.
Kaik kobal'tan hapandused endistudas vezinikal:
 &lt;chem&gt;Co3O4 + 4 H2 -&gt; 3 Co + 4 H2O&lt;/chem&gt;
Voib sada kobal'tan hapandust(III) kobal'tan (II) ühtnendoiden kalindal:
 &lt;chem&gt;4 Co(OH)2 + O2 -&gt; 2 Co2O3 + 4 H2O&lt;/chem&gt;
Toine kobal'tan hapanduz om CoO, se sädase korktoil lämuzil i oleleb α- vai β-forman.
Lämbitamižes kobal't reaguruib galogenidenke, sen aigan kobal'tan (III) ühtnendad sädasoiš ftoranke vaiše:
 &lt;chem&gt;2 Co + 3 F2 -&gt; 2 CoF3&lt;/chem&gt;
 &lt;chem&gt;Co + Cl2 -&gt; CoCl2&lt;/chem&gt;
Kävutand.
Ottas kävutamižhe legiruimha terast i tehmaha instrumentaližid ühthesuladusid, erasiden himižreakcijoiden katalizatoraks. Kobal'tan spektran sel'ktad jonod oma järgeližed spektrometroiden kalibruindan täht. Kävutadas radioaktivišt kobal't-60-izotopad medicinas i poltuseks.
Om järedoid kivendon varoid KDT:s (pol', 6 mln tonnoid), Avstralijas (1 mln tonnad) i Kubas (500 tuh. tonnoid). Mail'man samine oli 53 tuhad tonnoid vl 2015, i KDT andoi sen koumed videndest. Kobal't maksoi US$75,000 tonnas vn 2018 vilukus.
Kodima

«Kodima» om vepsänkeline da venäkel'ne lehtez, miččen redakcii sijadase Petroskoiš.
Vodelpäi 1991 se lähtli ližanomeraks «Prionežje»-lehteses, sid' vodelpäi 1993 kätihe ičenaižeks lehteseks. Päredaktorad — N. Zaiceva, N. Fomin, N. Abramov. Nügüdläine päredaktor om Irina Sotnikova.
Lehtez lähtleb kerdan kus, se om maksutoi kahesajonoine pästand. Tiraž om 600 ekzempl'arad. Voib lugeta veresen nomeran materialoid lehtesen oficialižel saital, arhiv om olmas sigä-žo.
Koir

Koir () om kodiživat, händikahan kodikoittud alaerik, Koiranvuiččiden sugukundaspäi. Koir om populärižemb (kažin rindal) «živat-kompan'jon».
Ižač om ižakoir, emäč — emäkoir, koiranpoigaine kuctase kužu:ks i kičuk:aks.
Ümbrikirjutand.
Živat om kodikoittud Afroevrazijan territorijal möhäližes paleolitas (40..12 tuh. vozid tagaz). Äi koiransuguid om sätud selekcijan abul.
Keskmäine koir eläb kümne.. koumetoštkümne vot. Kohtusen hätkeližuz om 58..68 päiväd, emäkoir sündutab kuz' kužud kerdalaz keskmäras.
Kävutand.
Koirad oma tetabad ičeze openduzmahtusil, vändon navedindal, socialižel ičtazvedandal. Živat kävutase kaičemha territorijad eskai ižandoiden unen aigan, mecadamha, vedamha nartoid, om dekorativižid suguid. Kaimdajad koirad oma sogedoiden ristituiden täht. Radnikoičendan specializacijad voidas olda ristituiden i substancijoiden ecind, ühtnend sodategendoihe, nüguhiriden püdand, kodiživatoiden kaičend omaluižel.
"Koirvodind" om koiriden kazvatuz.
Koiv

Koiv () om puiden heim Koivunvuiččed-sugukundaspäi.
Leviganduz.
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižes mapoliškos (Evrazii i Pohjoižamerik), sen venos i subarktižes vöiš. Koivun äjad erikod märitas lehtezmecoiden i segoitadud mecoiden mülündad. Elonform om pu päpaloin, armotomankoiv ("Betula nana") om tundran i soiden penzaz.
Erikoiden tobj pala om pakaiženvastaine, ei ole mokičenus keväzližiš haloišpäi, voib eläda igähižel rougul. Koiv sädab mecan üläröunad korktoiden mägiden pautkil. Erased erikod oma lämännavedijad i oma levitadud subtropižes vös (gimalajiž-kitajižed, erased japonižed, amerikaine "Betula nigra"), kaikiš suvemb om Suvipäivnouzmaižen Azijan mägirajoniden "Betula alnoides"-erik.
Koivun erikod kazdas letemail i savikoil, kazvateližil i vägitomil mahusil, nepsoiš i kuiviš tahoiš. Putub jogiden i meriden nepsoil randoil, soidme, sokhas tundras, kuivil kivekahil pautkil, räkiš kuiviš stepiš. Koivud om päivännavedijad, no om pil'vesenvastaižid-ki erikod.
Erikod.
Läz 100 erikod, kaik oma Pohjoižes mapoliškos.
Erased erikod:
Botanine ümbrikirjutand.
Koivun erikoiden enambuz om pud 30 i eskai 45 metrhasai kortte, tüven ümbruz 120..150 santimetrhasai. Erased-se erikod oma penzhad, järedad i pened, kazdas manno tundras. Kaik heimon ezitajad oma eriližsuguižed, pölüstadud tulleil (anemofiližed) kazmused.
Koivuiden jur'sistem om varmed, lähteb süvele kon'ha vai harvemb pindaline, se rippub erikospäi i kazvandan arvoimižišpäi. Juren värtmuz koleb teravas, i laptaližed jured šingotadas vahvas, om äi hoikid da tihedoid juruzid niil. Pu kazvab vitkos ezmäižil vozil, sid' kazvandan piguz ližadase, ületab heinän korktust i vägestab tošt kazmusištod lopuks.
Puiden kor' om vauged (päpaloin), pakuižetab, ruskedvauvaz vai ruskedbur tobjimalaz, erasil-se erikoil hahk, koričma vai must eskai. Betulin om vauged tervakaz substancii, se täudub tüven tüpkudehen stajid i muga andab korele vauktad mujud. Irdpol'ne pala om toh', se om šoidukaz i lähteb šoiduil kebnas päiči noriš puiš. Vanhiden puiden tüven alahaine pala kattase muzaval ruipiškoikahal korel paksus.
Lehtesed čereduišoiš, kogonaižed, piikoikahanke röunanke, munanvuiččed romban vai koumesaumnikan formal, monosimmetrižed, seičemehe santimetrhasai pitte i nell'hä santimetrhasai levette, siledad. Tilgunvuitte aluz om leved. Nored lehtesed tarttas, vanhad kändasoiš pakuižikš edel lanktendad.
Kävutand.
Koivun äjad palad kävutasoiš ižanduses: pumaterial, kor', toh' (koren pindaline šoid), koivun südäivezi. Ottas kävutamižhe urbid da lehtesid medicinas: unotesed kut kuzenajai, bakterijanvastaine, satatesiden spravitai i räkänpolenii abutuz. Voiunotez koivun urbišpäi om dermatologižeks abutuseks.
Kävutadas erasid-se erikoid sädamha pöudonkaičijoid jonoid, mugažo dekorativižes sadunkazvatuses.
Kolumb Hristofor

Hristofor Kolumb (, ; sünd. vl 1451 elokun 26. da redukun 31. päividen keskes, Genui (vai Korsikansar', om versijoid), Genujan Tazovaldkund — kol. 20. semendku 1506, Val'jadolid, Ispanii) — merimatkadai-ispanijalaine i uziden maiden tenavaidai. Tetas händast Amerikan avaidusen tagut evropalaižiden täht (1492) tobjimalaz.
Vodel 1492 Kolumb tegihe ezmäižen ristitun, ken läbiti Atlantižen valdmeren pohjoižen mašurupoliškon subtropižes da tropižes vöiš. Hän kävui Kariban merhe i zavodi Amerikan avaidamižen processan, avaiži Keskuzamerikad i Suviamerikad. Kolumb löuzi kaik Sured Antiližed sared, Pened Antiližed sared, Bagaman sarišton palan da Trinidad-sar'. Vikingoiden erineden, löutud territorijad saiba tetabut evropalaižiden keskes i zavodiba Amerikan kolonizacijad evropalaižil.
Gorbatov Konstantin

Konstantin Ivanovič Gorbatov (; sünd. 5 (17). heinku 1876, Stavropol' (nügüd' Tol'jatti), Venäman imperii — kol. 24. semendku 1945, Berlin, Saksanma) oli venälaine pirdai.
Mel'nikov Konstantin

Konstantin Stepanovič Mel'nikov (; sünd. 22. heinku (3. eloku) 1890, Moskv, Venäman imperii — kol. 28. kül'mku 1974, Moskv, NSTÜ) — venämalaine i nevondkundaline arhitektor-konstruktivist, pirdai da pedagog, Venäman NFST:n arvostadud arhitektor. Hän oli avangardan čuradusen lideroišpäi nevondkundaližes arhitekturas vll 1923−1933.
Arhitektor sai mail'man tetabut 1930-nzil vozil, no niil-žo vozil Mel'nikovan sädamižkoncepcii oli alištunu teravale arvostelendale NSTÜ:s «formalizman» tagut. Mez' oli čuratud radmižespäi ičeze professijas, jäl'gmäine letud sauvuz hänen projektan mödhe datiruiše vodel 1936.
Konstebl Džon

Džon Konstebl (; sünd. 11. kezaku 1776, Suffolk, Anglii, Britanii — kol. 31. keväz'ku 1837, London, Sur' Britanii) oli britanine pirdai, peizažist. Romantizman ezitai.
Biografii.
Tuleban aigan pirdai oli sündnu mellican pidajan kanzha. Navedi pirta lapsessai, sädi peizažid, mugažo kuvazi elon scenoid (harv azj sil aigal, no znamasine rad meiden päividen täht). Konstebl oli runoišton i pühäpaginan kumardelijan, se toi erilišt lirižust i tarkoiktust hänen sädamižhe.
Vl 1799 Džon pakiči tatal laskendad pühätada čomamahtole ičeze elod, i openui Londonan Kunigazližes čomamahtajademijas sadud rahoišpäi. Erasen aigan radoi pirdandan opendajan "Great Marlow Military College"-aluzkundas, no jäti radnikust i pirdi portretoid samha rahoid. Oti elokast našt akaks, sid' sai tatan biznesan videndest jäl'guseks, se abuti olda ottud čomamahtho.
Pirdajan kaikiš tetabambiš töišpäi oma "Dedham Vale" (1802) i "The Hay Wain" (1821). Nügüd'aigan arvosteldas korktas Konsteblan töd, ned oma populärižed keradajil, no elon aigan pirdai ei sabustand kommertišt satust. Kändihe händast Kunigazližen čomamahtakademijan ühtnijaks vn 1829 uhokus, 52-voččen.
Kanz.
Džon oli naižiš, laps'aigan Maria Biknell-sebranik oli hänen akaks. Seičeme last oli sündnus naimiželos. Akan tervhuz oli väll', hän koli jäl'gmäižen lapsen sündutamižen aigan, i Konstebl holiti da varatoiti kaikid lapsid iče elon lophusai.
Korejine kuz'

Korejine kuz' () om kuz'-heimon puiden levitadud erik. Om erigoittud klassifikacijas Sibirižes kuzespäi vl 1919, pojav sihe irdpol'žikš.
Leviganduz.
Kazvab Edahaižes Päivnouzmmas (suvižemb mi 50nz' parallel'), Venäman, Kitain i Korejan röunmaiš. Sädab mecoid mägiden pautkil i jogiden alangištoiš.
Korejine kuz' om levitadud nepsan hobedan klimatan rajoniš. Sädab gibridoid sibiriženke kuzenke, se jügenzoitab tundištust. Nepsuz om tarbhaine, ei tirpi kuivaigoid. Pil'vesenvastaine erik, no navedib täut vauktust. Pakaiženvastaižuz om vähemb mi sibirižel kuzel.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu kuz' om 35..40 metrhasai kortte, tüvi oleleb 80 santimetrhasai sankte. Kron om piramidanvuitte, oksiden agjad kactas maha. Kor' om koričmaiž-hahk vai harvoin hahk.
Nored pakuižed vezad muzavudas koumevoččele igäle, ned oma pal'had sibirižen kuzen erineden. Korejižen kuzen käbud oma suremb mi sibirižen i sadas vit..kahesad (kümned) santimetrad pitte, 2,5..3,5 sm sankte. Pu oleskeleb küpsan 30-voččes igäs, eläb 300 vodhesai.
Kävutand.
Ottas mecan varhapanendan aigan, kävutadas kuti toižid kavag'puid: sauvond, meblin tehmine, cellülozbumagaine tegimišt.
Dekorativine pu, ištutadas korejižid kuzid lidnoiden maha, ottas kävutamižhe landšaftan dizainas.
Korol' i Šut

«Korol' i Šut» (Kunigaz da nagrnik; ) oli olmas vll 1988−2014, ezmäi nevondkundaline, sid' venämalaine muzikaline pankrokgrupp. Sen sädused oma tutabad lujas ičeze tekstoiden tagut; nened tekstad oma mistižed vai istorižed tobjimalaz. Gruppan scenine grim oli pöl'gästoitai i kožui sen imidžanke hüvin lujas.
Mülükund.
Aigpordhišt
Korsik

Korsik (francijan kelel: "Corse", korsikan dialektal: "Corsica") om Francijan sar' da üks' 18 regionaspäi, sijadase suvipäivnouzmha valdkundan kontinentaližes palaspäi.
Mülütab kaht departamentad: Suvikorsik i Üläkorsik, ned alajagasoiš 360 kundaks. Se om Keskmeren nellänz' surtte sar' pindan mödhe. Saren päine lidn om Ajaččo.
Amuižen Riman kirjutajad mainitadas sart nügüdlaiženke nimenke ("Corsica"). Se libui finikijan "horsi"-sanaspäi «mecakaz», saren kavag'mec oli ottud laivansauvomižhe avaros.
Koskhaižed

Koskhaižed vai Todesižed koskhaižed () om gavediden sugukund. Koskhaižen toižed nimitused paginoiš oma čirgjäine i skoc'k. Üks' erikoišpäi om heinkoskhaine ("Decticus verrucivorus").
Leviganduz.
Voib vastata koskhaižid kaikil kontinentil päiči Antarktidas. Kaik om läz 6400 erikod, ühtištadas niid 20 alasugukundha.
Erikoiden enambuz eläb Amazonasan vihmmecoiš, läz 2 tuhad, erased täuz'igäižed kazdas 130 millimetrhasai. Koskhaižed oma olmas venon vönen tahoiš-ki, 255 erikod elädas Pohjoižamerikas.
Ümbrikirjutand.
Igän hätkeližuz om läz üht vot. Hibj oleleb 5..130 mm pitte, suruz rippub tahondan nepsudespäi: kuivamb — ka penemb. Habinoižed oma sugasudenvuiččed, pidemb mi hibj. Hura üläsuug venub ülemb oiktad üläsuugad kaiken. Kulemiželim sijadase ezijaugoiden säril. Emäč munib kezan lopus tobjimalaz, munind tegese mahushe vai kazmusiden tüviden reiguihe.
Gavedin muju om vihand kamuflirui, kazmusiden lehtesiden pojav. Ku otta käzihe sured koskhašt, ka se rebitab nahkad harvoin, no voib tehta kibud.
Söte.
Södas lehthištod, änikoid, möuvast da semnid, no om lihansöjid-ki erikoid, ottas sömäks toižid gavedid, edenoid, eskai penid küid i šihlikoid. Erased erikod travidas maižanduzkul'turoid i puid.
Kosov (region)

Kosov, oficialižikš — Kosovon Tazovaldkund (, ), om rajon Serbijas, kudamb om albanijalaižiden kontrolil. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Prištin.
Eläjiden lugu — 2,2 mln.
Pind — 10 887 km².
Kostanai

Kostanai (, , vn 1997 kezakuhusai Kustanai) om Kazahstanan lidn valdkundan pohjoižes. Se om Kostanain agjan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1879 kuti "Nikolajevsk". Vl 1895 se sai lidnan statusad "Kustanai"-nimenke, udesnimitihe kor'ben mödhe Tobolan randal. Vl 1913 raudte tuli lidnha Čeläbinskaspäi (sijadase 260 km lodeheze orhal). 1950-nzil vozil ristitišt ližadui stepin haumhen otandan kävutamižhe taguiči.
Kostanai šingotase sauvondmaterialiden tehmižel, sömtegimištol, mašiništonsauvomižel (dizel'tegim, agromašinad) i tekstilin da kengiden edheotandoil (kezerduztrikotažine fabrik, omblendfabrik, kan'goiden ajandfabrik).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižes, Tobol-jogen () hural randal, 156 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl. Matkad Astan-pälidnhasai om 571 km suvipäivnouzmha orhal vai 770 km avtotedme, Kurganhasai (Venäma) om 307 km pohjoižhe avtotedme. Edel vn 2024 keväz'kud lidn sijazihe UTC+6-aigvönes.
Klimat om ven kontinentaline kuivahk. Voden keskmäine lämuz om +3,8 C°, kezakun-elokun +19,0..+20,8 C°, tal'vkun-uhokun −12,5..−14,9 C°. Ekstremumad oma −47,8 C° (uhoku) i +42,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −2,2 C° (kezaku), tal'ven maksimum om +6,8 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum om +2,9 C°). Paneb sadegid 352 mm vodes, enamba heinkus (52 mm), vähemba vilukus-keväz'kus (17..20 mm kus).
Tobmuz.
Vl 2022 kaik seičeme žilod alištuiba lidnan akimatale Kostanain ližaks: Amangel'di, Družb ("Sebruz"), Kaid Raižu (), Koreiskii, Kostanai-2, Kunai, Sarikol' (läz Družbad).
Edeližed lidnan pämehed (akimad) oma Kairat Ahmetov (uhoku 2019 — keväz'ku 2022), Bazil Žakupov ("Базыл Жақыпов", sügüz'ku 2015 — viluku 2019).
Eläjad.
Vn 2009 Kazahstanan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 214 961 ristitud. Kaik 239 652 eläjad oli lidnas vl 2018. Kaikiš suremb lidnan eläjiden lugu oli 233 900 ristitud vl 1991 i om nügüd'.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2018): venänikad — 43,5 %, kazahlaižed — 39,3 %, ukrainalaižed — 7,1 %, saksalaižed — 2,3 %, totarlaižed — 2,0 %, vaugedvenälaižed — 1,3 %, korejalaižed — 1,2 %, azerbaidžanlaižed — 0,5 %, toižed rahvahad — 2,8 %.
Islaman (sunnizm) i ortodoksižen hristanuskondan pühäpertid, sinagog i katoline kostöl oma saudud lidnas.
Transport.
Avtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Lidn ühtenzoitase raudtedme ezilidnoidenke i Kazahstanan suridenke lidnoidenke "Kostanai"-päraudtestancijaspäi.
Rahvahidenkeskeine lendimport Ahmet Baitursinov-kelentedomehen nimed (, edel vn 2022 kezakud "Kostanai", "KSN / UAUU /" kir. "КТН", 190 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase kahtes kilometras suvipäivlaskmha lidnaspäi. Tehtas reisid Moskvha, Kazahstanan surihe lidnoihe (Almati, Astan, Šimkent, Turkestan), om sezonreisid Gannoverha (Saksanma), čarterreisid mail'man populärižihe lebutahoiže (Antal'j, Šarm-eš-Šeih, Phuket).
Koumanz'päiv

Koumanz'päiv om koumanz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, tožnargen i nellänz'päivän keskes. Se voib olda nedalin nelländen vai videnden päivän toižiš kalendariš. Radnedalin pä, ehtal om «pen' sobat».
Pühän päiv ortodoksižes hristanuskondas tobjimalaz (päiči suriš pühänikoiš), uskojad tuldas jumalanpertihe službha näht.
Kripton

Kripton ("Kr" — "krypton" latinan kelel) om 36nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses. Man atmosferan il'man 1 m³ mülütab 1,14 sm³ kriptonad.
Anglijalaine Uil'jam Ramzei-himik avaiži kriptonan il'mas vl 1898. Nimituz libub grekan kelen κρυπτός-sanaspäi "kriptos" «peittud».
Biologine rol' ei ole löutud. Ei ole toksižust. Korged koncentracii kucub asfiksijad. Gaz om kožui anestezijan abutuseks 3,5 atm painudel.
Fizižed ičendad.
Kripton om inertine üks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta. Diamagnetik. Kovan substancijan kristalline segluz om kubine tahkkeskustoittud.
Atommass — 83,798. Ninevuz: gaz (normaližiš arvoimižiš) — 3,745 kg/m³, nozoluz (−153 C°) — 2,413 g/sm³, kova (0 K) — 3,1 g/sm³. Suladandlämuz — 115,78 K (−157,37 C°). Kehundlämuz — 119,93 K (−153,41 C°).
Londuseline kripton kogoneb kudes stabiližes izotopaspäi: 78Kr (0,35 %, T½ = 9,2 × 1021 vot, kändase selenaks), 80Kr (2,28 %), 82Kr (11,58 %), 83Kr (11,49 %), 84Kr (57,00 %) i 86Kr (17,30 %). Ližaks tetas 27 radioaktivižes izotopas 69..77, 79, 81, 85, 87..101 atommassanke i niiden kümnes izomäras. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 81Kr 229 tuhad vozid pol'čihodamižen pordonke, 85Kr-izotop (T½=10,78 vot) i 79Kr (35 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (izotopad 71, 73), β-čihodamižen i neitronižen (izotopad 92..94, 97, 101) čihodamižen kal't, kändasoiš bromaks (izotopad 71 i 73 selenaks-ki) vai rubidijaks.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe lampoiš kaičemha spiralid, fotokuviš tehmaha fotod korktanke vauktanke mujunke i lujanke tarkoiktusenke pigudel. Tehtas lämoitorvuzid ozutamha irdaližid logotipid. Kävutadas ftoranke lazeraks. Erasti täuttas gazal iknoiden keskustoid lämuzizoläcijan täht. Kripton-85 (T½=11 vot) säse uranan i plutonijan čihodamižes, löutas niiden kävutandan sijid kriptonan koncentracijan mödhe il'mas.
Kripton maksoi 0,4..0,65 US$ litras (atmosferine painuz) vl 2017, kal'hemb mi argon läz sadaha kerdha. Sadas laptaližeks produktaks atmosferižen il'man jagandan mašinoil.
Kaist

Kaist () om vepsän külä Vologdan agjan Babajevon rajonas, mülüb Vepsän rahvahaližhe küläkundha.
Vspäi 2006 vilukun 1. päiväspäi vhesai 2009 sulakun 13. päivhäsai külä oli Kaistan rahvahaližen vepsän küläkundan keskuseks.
Külä sijadase Šol-jogen basseinas, läz 160 m ü.m.t. korktusel. Matkad küläkundan Timošino-keskushesai om 27 km suvhe-suvipäivlaskmha, Babajevo-rajonkeskushesai om 118 km suvhe avtotedme. Lähembaižed eländpunktad oma Sontaga ani päivlaskmha i Prangatist 2 km pohjoižpäivnouzmha.
Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 91 ristitud, i 86% heišpäi kirjutihe venälaižikš.
Vn 2019 sügüz'kulpäi külän tobmin om Angelina Födorovna Gerasimova.
Kuld

Kuld ("Au" — "aurum" latinan kelel, znamoičeb «pakuine») om 79-nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan laptalagruppas, IB), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Kuld om üks' niiš metalloišpäi, kudambid ristitkund oli tenu süväs amussai. Element om levitadud Man kores harvoin lujas, 0,5..5 milligrammad tonnas, no voib löuta sidä joudjas olendas i palliškoil. Kuld om platinan gruppan hüväsuguine metall.
Fizižed ičendad.
Kuld om pehmed tagokaz plastine pakuine päličmänendmetall. Voib tagoda sidä lujas hoikikš lehtesikš (100 nm sankte, lehtezkuld oz. tomha pühäpertihe), lujas hoikaks vanuimeks (kahthe milligrammhasai metras). Lämudenvedandmahtuz om korged (320 Vt/m·K), elektrine vastustuz om madal (0,023 Om·mm2/m).
Atommass — 196,966569. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 19,32 g/sm³ (vol'framan 19,25 g/sm³). Suladandlämuz — 1337,33 K (1064,18 C°). Kehundlämuz — 3243 K (2970 C°), purutase hüvin edel sen lämuden sandad. Metallan jüguz (7. sija metalloiden keskes) kebnendab samišt.
Londuseline kuld kogoneb üks'jäižes stabiližes 197Au-izotopaspäi, se om kaikiš jüžmakomb monoizotopine element. Tetas 36 ratud radioaktivišt izotopad 169..196, 198..205 atommassanke, i niiden 34 izomärad. Niišpäi kaikiš hätkembad izotopad oma 195Au 186,1 päivest pol'čihodamižen pordonke, 196Au-izotop (T½=6,17 päivest) i kuld-199 (3,13 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 198m2Au (T½=2,27 päivest), 200mAu (18,7 časud) i 196m2Au (9,6 časud). Izotopad čihotas α- i protonižen (izotopad 171, 172), α- i β-čihodamižen (izotopad 173..183, 185..187, 189, 190, 193) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš platinaks, jüžmakombad artutikš, izotop 196 — molembikš, izotopad 171..183, 185..187, 189, 190, 193 — platinaks i iridijaks.
Himižed ičendad.
Kuld om inertine himižešti lujas. Reagiruib HClO4 i H2SeO4-muiktusidenke. Segoib artutiš i hlorvedes (hloran vezisegoitez: HClO, HCl, Cl2). Muigotandmärad: −1, 0 +1, +2, +3, +5, tobjimalaz +3 i +1.
Ei ole puhthan kuldan reakcijad hapanikanke miččil taht lämuzil. Zavodib reagiruida ozonanke +100 C° lämudel da sen korktemba.
Kävutand.
Kuld om lujas tetab juvelirine metall. Ottas kävutamižhe sidä mugažo elektrotehnikas, elektronikas da medicinas.
Kuld om mail'man finansižen sisteman üks' päelementoišpäi, ende oigenzi rahoiden funkcijad. Erazvuiččiden valdkundoiden päbankad tehtas ičheze sured varad kuldad. Kuldaspäi tehtas kal'hid rahuzid. Om metallan löudmižsijid äjiš valdkundoiš.
Kundlimed

Kundlimed om elektrotehnine ladim muzikan, paginan da toižiden kulundsignaliden personaližen kundlemižen täht. Sihe mülüb kaks' pen't dinamikad, harvemba — üks' ("monitor").
Kundlimiden sijaduz om kävutajan korviden sires, niiden veimed sidodas signalan purtkehe (kompjuter, kulundan vägestoitim, MP3-plejer, radio i m.e.). Veimetomad kundlimed ühtenzoittas kulundan purtkenke «Bluetooth»-tehnologijan abul vai infrarusttal sädegoičendal. Kundlimed kingitadud mikrofonanke sätas pängarniturad.
Ezmäižed satusekahad kundlimed oma tehtud Nataniel' Bolduinal vl 1910. Hän möi niid AÜV:oiden sodamerivägile.
Hätkeline kundlend lujanke komedusenke voib kucta kulemižen kadondad.
Kur'ged

Kur'ged () om linduiden heim Kur'gižed-sugukundaspäi. Kogoneb kahesas eläbas erikospäi.
Leviganduz.
Heimon lindud elädas Evropas, Azijas, Pohjoižamerikas i Avstralijas.
Kaik erikod elädas sodunuzil territorijoil vezištoidenno.
Erikod.
Kaikiš amuižemb kividunu heimon erič om löutud Romanijas, sille om 12 mln vozid, †"Grus miocaenicus"-erikospäi.
Kuruv

Kuruv vai Kurov (pol'šan kelel: "Kurów") om žilo (külä) Pol'šanman päivnouzmas, Kurovan gminan keskuz Lüblinan sodaveikundas.
Ezmäine mainitez Kuruvas vasttase XII voz'sadal. Vlpäi 1442 vhesai 1870 Kuruv oli lidnan statusanke.
Kuruv seižub Kuruvk-jogen randoil. Vl 2011 eläjiden lugu oli läz 2 800 ristitud.
Postkommunistižen Pol'šanman ezmäine prezident Voiceh Jaruzel'ski om sündnu Kuruvha vodel 1923.
Kuruvan znam

Kuruvan znam () om Pol'šanman Kuruv-municipalitetan da enččen lidnan oficialine simvol. Se om olmas vspäi 1464 i om vahvištadud oficialižeks tošti 1990-ndel vodel.
Ümbrikirjutand.
Vauged kukoi kuldaiženke azegištonke (n'ok, künzid, harj) om sijatud laudha rusttanke tagamanke. Simvolizuruib Petr Kuralaine-ricarid ( «kukoi»), hän vajehti lidnan oiktusid Pol'šanman käskusištospäi Magdeburgan käskusihe. Kukoi tob vauktad šarfad n'okul Zbaski-kanzan znamaspäi, se kanz oli lidnan pidajan vll 1464−1683.
Kuruvk

Kuruvk vai Kurovk (pol'šan kelel: "Kurówka") om jogi Pol'šanmas, Vislan oiged ližajogi. Sen piduz om 42,8 km, basseinan pind — 395,4 km². 
Kuruvkan randal om 5 eländpunktad: Garbuv, Markušuv, Kuruv, Kon'skovol' i Pulavi.
Päližajoged oma Struga Kuruv (), Bälk ("Białka"), Vodna Strug ("Wodna Struga").
Kuz'

Kuz' () om Pedaižiden sugukundan puiden heim. 
Etimologii.
Latinankel'ne nimituz libub ezimeletaden latinižes "pix"-sanaspäi, kudamb znamoičeb rugan, vai -sanaspäi («rugapu»).
Ümbrikirjutand.
Kuzed oma igähižvihandad korktad pud (korktuz 30 metralesai) čomanke kronanke. Jäl'gmäine voib olda konine, piramidan vai špilinvuitte. Jur'sistem om värtmudenvuitte 10..15 vodhesai, sid' pindaline (päine jur' koleb). Täuz'igäižed pud vastatas tulleid välläs, sortas kovan tullein painuden al.
Oksad oma härkmenvuiččed, levitadas lapakoikti vai lasktas mannoks. Ei ole uzid oksid koume..nell'voččehe igähäsai.
Koren muju voib olda hahkaspäi ruskedkoričmahasai. Kor' om hoik i somusekaz (hoikiš platuzišpäi), erasti rugan bul'kuidenke (oz., "Picea engelmannii"), aigan mändes kändase sanktembaks i vagoikahaks.
Lehtesed oma neglanvuiččed (kavag') vihandad lühüdad, nell'tahkoižed vai harvemba lapakod, kovad da nügelzoittud, erasti kärautud abaksialižel polel ülähäks, kahtenke iškendanke (ülä- i alapoles). Sijadasoiš spiralin mödhe üksin, išttas lehtezpölusuzil. Kaičesoiš vezoil severzihesai-se vozid (kuz' vot i sen hätkemba). Lankteb kavagen seičemendeshesai joga vodel.
Käbud oma pit'kähkod cilindranvuiččed nügusenke, ei čihotas, lanktas semniden küpsendan jäl'ghe ezmäižel vodel. Küpsad käbud oma rippujad, kuivad lophu vai pind om nahkanvuitte mujegel, 15 santimetrhasai pitte, koume..nell' santimetrad sankte. Kogotas värtmut, äiluguižed kattajad somuzuded riptas sil, i semenhodrad peittas niiden keskes. Kaks' semenurbad väranke suuganke šingotasoiš semnespäi üläpindal. Semned küpstas redukus, tullei levitab niid. Idümižmahtuz kaičese kahesa..kümne vot.
Käbud oleskeldas kuzel 10..60-voččes igäspäi, se rippub kazvandan arvoimišpäi mugažo. Kuzen erikoiden puiden igä om 250..300 vot, harvoin 600 vodhesai.
Erikod.
Kaik 35 erikod da kaks' gibridad mülüdas neche heimho GRIN-saitan mödhe:
Kuzedejevo

Kuzedejevo () om žilo Kemerovon agjan suvipoles, sen Novokuzneckan rajonas. Žilo om küläkundan administrativižen keskusen.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1660. Oli Kuzedejevon rajonan keskusen (22. kezaku 1939 — 23. keväz'ku 1961). Vll 1964−2004 oli lidnanvuiččen žilon statusanke.
Kuzedejevo šingotase mecan ümbriradmižel i asfal'tbetontegimel. Raudtestancii «Novokuzneck — Mundibaš»-jonol.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase Kondom-jogen randal (), läz Novokuzneckad.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 3 609 ristitud. Sur' lugumär suvivepsläižid om žilos, kudambad oma tulnuded Leningradan agjaspäi i lodaitas suvivepsän paginal.
Keskškol, 18. vsadan jumalanpert'.
Kärbhaižed

Kärbhaižed () oma gavediden heim, mülütadas Todesižed kärbhaižed-sugukundha ("Muscidae"). Kaik 67..83 erikod mülüdas heimho erazvuiččiden klassifikacijoiden mödhe.
Leviganduz.
Heimon eričud elädas kaikedme mail'madme. Erikoiden tobj pala om levitadud ristitun eländsijiš ümbri i infekcijan kandajad.
Kaikiš enamba levitadud da tetab heimon erik om "Musca domestica".
Ümbrikirjutand.
Gavediden hibj om muzav. Sil'miden pindal om hibusuzid vai ei. Aristad (kaks' ezihibused) oma pörokahad, sanktad alusenno. Sel'gan keskpalas om šoiduid pidust' hibjad.
Ižačuiden sil'mäd oma lähemba toine toižennoks, pök om pakuižidenke läipoidenke laptoiš.
Emäčud mundäs tobjimalaz, erased erikod sündutadas (oz., "Musca larvipara"). Gaved'madod kazdas živatoiden i kazmusiden jändusiš.
Kühkjaižed

Kühkjaižed () om linduiden heim Kühkjaižed-sugukundaspäi.
Erikod.
Heim mülütab 35 erikod, niišpäi kaht kadonut:
Kävutand.
Lind om kodikoittud ristitul viž voz'tuhad tagaz vai sen aigemba. Om enamba mi 800 sugud mail'mas. Kazvatadas lihaze näht, oigendamha počtad, il'mkuviden tegendan täht, mugažo kävutihe mectuses ende.
Kül'mku

Kül'mku om voden ühtenz'toštkümnenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, sügüzen koumanz' ku. Kogoneb 30 päiväspäi.
Kümne käsköd

Hristanuskondan kümne käsköd:
L'jež

L'jež ( [ljɛːʒ], [lœyk], vallonijan kelel: "Lîdje" [liːtʃ], [ˈlʏtɪç], ) om lidn Bel'gijan päivnouzmas. Se om L'ježan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt om tetab "Leodium"-lidnaks Rimalaižen imperijan aigaspäi. Nimel om parallelid germanižiš, ukrainan i venän keliš, rekonstruiruiše kut "*liudik"-, libub germanižes "*liudiz"-tüvespäi «rahvaz». Mainitase dokumentoiš vspäi 558 kuti "Vicus Leudicus". Kirjutadud purtkiden mödhe, hristanuskondan otand regionas kändihe täudeks 8. voz'sadal.
Voz'sadoiš L'jež oli sodaazegišton konstruktoroiden päsijaks. 16. voz'sadaspäi se oli hilen samižen, terasen i azegišton tehmižen kaikiš znamasižembiš keskusišpäi. Molembiden mail'man sodoiden aigan lidn oli okkupiruidud Saksanman sodavägil.
L'jež šingotase logistikan keskuseks, elektrotehnižel sarakol, aviakosmižil tegimil (Airbus:an i Arian 5-raketan palad), sömtegimištol (jondveden, oluden i šokoladan pästand).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižes, Urt-jogen lanktendan Maasha randoil. Matkad Alamaiden Maastriht-lidnhasai om 33 km pohjoižhe orhal, Saksanman Aahenhasai om 53 km pohjoižpäivnouzmha.
Klimat om ven meren, Gol'fstriman valatoitusenke. Voden keskmäine lämuz om +11,2 C°, kezakun-elokun +17,3..+19,3 C°, tal'vkun-uhokun +6,4..+7,3 C°. Ekstremumad oma −19,8 C° (viluku) i +39,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +1,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +20 C° (uhoku). Paneb sadegid 853 mm vodes, enamba kezakus-elokus (79..85 mm kus) i tal'vkus (89 mm), vähemba keväz'kus (60 mm) i sulakus (53 mm).
L'jež jagase kümneks nimitadud rajonaks ("sections de la commune"). Edel 1977. vot ned oliba erigoittud municipalitetoikš vai lähižiden kundoiden paloikš. Niišpäi kaikiš suremb om L'jež-rajon tähäsai, otab lidnan ristitišton koume videndest.
Eläjad.
Vl 2015 lidnan eläjiden lugu oli 197 013 ristitud, vl 2018 — 197 355 ristitud. Lidnan nügüdläižiš röunoiš kaikiš suremb ristitišt oli 226..243 tuhad eläjid vll 1910−1970 (242 986 ristitud vl 1970). Läz 750 tuhad ristituid elädas lidnaglomeracijas 1879 km² pindal (2008).
Augotižlibundan mödhe (2023): bel'gijalaižed sijaliženke augotižlibundanke — 43,83 %, bel'gijalaižed verazmaiženke augotižlibundanke — 36,14 %, verazmalaižed — 20,03 %.
Valdkundaline francijankel'ne L'ježan universitet () radab lidnas vspäi 1817, 26,8 tuh. üläopenikoid vl 2021.
Transport.
Kundaline transport om avtobusad da taksid.
Järedad jogiport (15,8 mln tonnoid vl 2007, koumanz' sija Evropas) i "L'jež"-lendimport (vspäi 1990, "LGG / EBLG", 1,4 mln tonnoid vl 2021, videnz' sija Evropas, i 300 tuh. passažiroid vl 2018) ratas L'ježas jüguiden täht päpaloin.
Labidostomis martensi

Labidostomis martensi om gaved' Lehtesensöjad bumbakod-sugukundaspäi ("Chrysomelidae").
Medvedev-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1983. 
Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Ladv (Leningradan agj)

Ladv ( vai "Казыченская", "Kazičenskai") om vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonan suvipäivnouzmas.
Istorii.
Külän edeližed venäkel'žed nimed: "Ladv-Sel'g" ("Ладва Сельга"), "Kozičenskai" ("Козыченская"), "Kazačenskai" ("Казаченская"). Edel 1922 vot oli Anusan gubernijas, sid' Leningradan gubernijas da agjas. Külä oli Vinglan rajonan palaks (1927−1963; niišpäi 1931−1938 rahvahaliženke statusanke). Mülüb Kos'kenaluižen rajonha vodespäi 1965.
Ladv-külä om Vinglan küläkundan palaks sen alusenpanendaspäi vodel 2006.
Geografijan andmused.
Ladvankülä sijadase Ladvanjärven suvipäivnouzmaižel randal i Ojat'-jogen oiktal randal, järven da jogen keskes. Matkad Vinglhasai om 48 km lodeheze orhal.
Kaik om viž nimitadud irdad küläs: Järvenkujo ("Озёрный переулок"), Razdol'nai-ird ("Раздольная" «avar»), Jogenläbiajo ("Речной проезд"), Jogenkujo ("Речной переулок"), Sovhoznii-läbiajo ("Совхозный проезд").
Eläjad.
Ladvan kaikiš suremb kaikenaigaine ristitišt oli 129 eläjad vodel 1997. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 89 ristitud (vepsläižed — 61%, venälaižed — 37%), vn 2010 — 58 ristitud.
Küläs om üks' parembišpäi vepsän rahvahan muzejoišpäi (sen tegii — N. Finčenko-istorik).
Sündnuded külähä tetabad mehed.
Ladv om vepsän Nikolai Abramov-runokirjutajan kodikülä.
Lakan kel'

Lakan kel' (ičeze nimituz: "Лакку маз") om nahiž-dagestanižen kel'kundan kel'. Lakan kel' üks' Dagestanan Tazovaldkundan oficialižiš kelišpäi. Pagižijoiden lugu — 200 tuh. ristituid, sidä kesken Venämas — 146 tuh. ristituid vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe.
Lakan kirjamišt.
Lakan kirjamed oma kirilližen kirjamišton pojhal:
Latinan kel'

Latinan kel' (ičeze nimituz: "lingua latina" [ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna]) om kolnu indoevropine kel', kudamban znamoičend om luja ristitkundan istorijan täht. Se om Vatikanan i Mal'tan ordenan oficialine kel', mugažo katoline jumalankodikund i biologad kävutadas sidä levedali.
Istorii.
Latinan kel' oli Mad'jaranman kunigahusen üks'jäine oficialine kel' 11. voz'sadaspäi vhesai 1844. Kel' augotihe nügüdläižen Riman ümbrištos 2. voz'tuhaspäi EME. Literaturine kel' šingotihe Rimalaižen imperijan aigan. Romanižed keled šingotihe latinan kelespäi 9.-12. voz'sadal meiden erad.
Läz 100 ristituid kävutadas kel't jogapäiväližes elos (2013). Lähembaižed nügüdläižed keled oma sardinijan kel' i italijan kel'.
Reguliruind.
Latinan kelen Papan akademii (latin. "Pontificia Academia Latinitatis") sijadase Vatikanas. Nece kelen akademii om reguliruindorganizacijaks vspäi 2012, edel sidä oli Papan tedoakademijan palaks. Erižed organizaciad reguliruidas botanikan i zoologijan kirjkelid. Rahvahidenkeskeižen associacijan kazmusiden taksonimijas keskuz sijadase Bratislavas (Slovakii), rahvahidenkeskeine laudkund zoologižes nomenklaturas — Londonas (Sur' Britanii).
Kettunen Lauri

Lauri Kettunen (mugažo suomen kelel, täuz' nimi: "Lauri Einari Kettunen"; sünd. 10. sügüz'ku 1885, Joroinen-küläkund, Suomenman Sur' ruhtinazkund, Venäman imperii — kol. 26. uhoku 1963, Hel'sinki, Suomenma) — sur' suomalaine kelentedomez', Tartun da Hel'sinkin universitetoiden professor, vepsän i toižiden Baltijan meren suomalaižiden keliden tedoidai. 
Tuleban aigan tedomez' openui Hel'sinkin universitetas, zavodi tedokar'jerad sigä-žo. Sädi suomen kelen dialektoiden kartad, kerazi andmusid sen täht Suomenman kaikuččes tulendas iče. Muga-žo tedoiži heimkelid.
Monografijad vepsän keles: «Suvivepsläižen dialektan istorine fonetik» (, 1922), «Vepsän dialektoiden teoretine tedoiduz» (, 1943), toižed tedokirjutesed vepsän kelen polhe.