tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Kemi

Kemi (mugažo suomen i ročin kelil, suomen virkand [ˈkemi]; [ˈkie̯pma]) om lidn Suomenman lodehes, sen Laplandii-agjas. Agjan koumanz' lidnankund nelläspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1869 Aleksandr II-imperatoran käskön mödhe kaičemha lahten pindad i varatoitamha lähtendad sihe. Vll 1893−1919 ezmäine cellülozantegim oli sauvomas, toine vl 1930. Raudte tuli lidnha vl 1902.
Kemi šingotase bumagan (Stora Enso) da kartonan (Metsä Fibre) tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren Botnižen lahten pohjoižrandal, nell' metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Hel'sinkihesai om 620 km suvhe orhal, 710 km avtotedme vai raudtel, agjan Rovanem'-keskushesai om 100 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 120 km avtotel vai raudtedme.
Klimat om subarktine venon klimatan röunal. Voden keskmäine lämuz om +2,3 C°, kezakun-elokun +12,8..+16,0 C°, tal'vkun-keväz'kun −5,4..−9,7 C°. Ekstremumad oma −43,2 C° (uhoku) i +32,9 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −3,4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,8 C° (viluku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum om +1,4 C°). Paneb sadegid 494 mm vodes, enamba elokus-redukus (58..63 mm kus), vähemba tal'vkus-semendkus (26..33 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 63..72 % röunoiš sulakus-heinkus, 87..92 % redukus-uhokus.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 747,16 km², sidä kesken man pind om kahesandez vaiše (95,32 km²), sokaz ma — 7,03 km², meri otab 644,81 km².
Tobmuz.
Kemin municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Tero Nissinen (keväz'ku 2012 — 2020), Ossi Repo (radoi vll 2006−2012).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 26 928 ristitud, sil aigalpäi ristitišt poleneb. Vl 2000 se oli 23 689 eläjad, vl 2010 — 22 537 eläjad, vl 2020 — 20 742 eläjad.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 95,1 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 4,7 %.
Leont'jev Valerii

Valerii Jakovlevič Leont'jev (; sünd. 19. keväz'ku 1949, Ust' Us, Komin Tazovaldkund, Venäman NFST, NSTÜ) om Venäman estradan tetab pajatai.
Biografii.
Valerii om sündnu Ust' Us-külähä, pedrankazvatajiden kanzha. Vl 1961 sirdi Jur'jevecha, sid' Vorkutha. Vl 1972 ühtni «Песня-1972»-konkursha. Radoi Komin Tazovaldkundan filarmonijan pajatajan. Vl 1981 Valerii ühtni «Ереван-81»-muzikfestivalihe. Vl 1983 hän pästi ičeze ezmäine studine «Муза»-al'bom. Vl 1989 gastrolirui ičeze koncertiženke «Дело вкуса»-programanke Nevondkundalištme Ühtištustme, mugažo Indijadme. Vl 1991 oli «Экстрасенс»-TV-fil'man kitajalaižen roliš. Vl 1994 Valerii Leont'jev tegihe ezmäižen artistan, ken tegi surt edestust (super-šoud) Venämas.
Nügüd'aigan (vl 2018) Valerii om üks kaikiš populärižiš Venäman pajatajišpäi, oleleb TV-oigendusiš. Eläb Majamiš paksus.
Giz

Giz ( "al'-Džīzah" «tazangišt», egiptine virkand [el ˈgiːze]) om lidn Egiptan pohjoižes. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Gizan agjan administrativine keskuz, mülüb Kairan megapolisha.
Istorii.
Amuižen Egiptan aigan nügüdläižen lidnan tahond oli sen Memfis-pälidnan (30 km suvhe) pohjoižeks kaumžomaks (Gizan piramidad). Eländpunktan aluz om pandud vl 642.
Giz šingotase mašinansauvomižel, himižel tegimištol, puvillan ümbriradmižel, fil'miden tehmižel, turizmal, oluden (Heineken-gruppan "Al-Ahram Beverage Company") i tabakon edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn zavodiše vides kilometras suvipäivlaskmha Kairan keskusespäi, Gizan lidnfartalad saihe Kairhasai 20. voz'sadan lopus. Giz sijadase Nil-jogen hural randal, 19 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Giz-lidn om ühtenzoittud Kairanke metropolitenal vspäi 1999.
Klimat om räk kuiv letetazangišton. Voden keskmäine lämuz om +21,2 C°, kezakun-sügüz'kun +26..+27 C°, tal'vkun-uhokun +13..+15 C°. Ekstremumad oma +2 C° i +46 C°. Paneb sadegid 17 mm vodes, ei olele niid semendkus-redukus, toižen aigan 1..4 mm kus. Pölütorokad oleskeldas keväz'kus-sulakus.
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 3 122 041 ristitud, agjan koumandez. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 4 872 448 eläjad kaikidenke alištunuzidenke lidnan tobmudele rajonidenke, agjan pol'.
Kairan universitetan (alusenpanend 1908, 230 tuh. üläopenikoid) päine kampus sijadase lidnas vspäi 1929.
Verhiden maiden sur'oigenduzkundad oma saudud neciš lidnas.
Erdenet

Erdenet ( «kalližarvoine») om lidn Mongolijan keskuzpalan pohjoižes. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Orhonan agjan administrativine keskuz (vspäi 1992).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1972 otmaha kävutamižhe vas'kižmolibdenižen Erdenetijn-ovoo-löudmižsijan. Radnikžilo sai lidnan statusad vn 1975 11. päiväl tal'vkud. Järed küllästamižtegim radab vspäi 1978, saudihe nelläs vodes. Sen pästand ližadub, vl 2007 ümbriradoihe kivendon 25 mln tonnoid, vl 2021 — 32 mln tonnoid, voziden 2020−2022 rekonstrukcii i ližajono laskeb ümbrirata 38 mln tonnoid vodes. Edheotand pästab vas'ken sadad tuhad tonnoid i molibdenan tuhad tonnoid koncentratas. Pälöudmižsijan varoid täudub, miše rata vhesai 2060.
Erdenet šingotase mugažo kebnal tegimištol (kourad, villtegesed) i sauvondmaterialiden tehmižel (sidä kesken mecan ümbriradmine).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Selengan i Orhonan jogidenkeskeižes, 1280 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Ulanbatarhasai om 340 km suvipäivnouzmha. Erdenet-stancii radab sarakon Salhit-stancijaspäi lopus, se Salhit sijadase Transmongoližel raudtel.
Klimat om terav kontinentaline mägiden, tal'v om pit'k kuiv. Voden keskmäine lämuz om +1,3 C°, kezakus-elokus +16..+18 C°, kül'mkus-keväz'kus −8..−13 C°. Paneb sadegid 341 mm vodes, niišpäi 228 mm kezakus-elokus.
Eläjad.
Vn 2000 Mongolijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 68 310 ristitud, vn 2011 — 92 tuhad ristituid, vn 2021 — 100 728 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Om äi radnikoid enččen NSTÜ:n maišpäi tähäsai.
Mongolijan tedon da tehnologijan universitetan (Ulanbatar) filial radab lidnas.
Split

Split (mugažo horvatan kelel, virktas [splît]) om lidn Horvatijan suvižel mererandal. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Splitan i Dalmacijan ümbrikon administrativine keskuz, mülüb ümbrikho.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti Amuižen Grekanman "Aspalatos"-kolonii () 3. voz'sadal EME.
Split šingotase kurortlidnaks, laivansauvomižel i sömtegimištol. Bumagan, betonan i himižsubstancijoiden edheotandad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Adriatižen meren päivnouzmaižel randal, Mar'jan-pol'sarel. Om korktoid mägid ümbrištos.
Klimat om subtropine Keskmeren. Voden keskmäine lämuz om +16,1 C°, heinkun-elokun +25..+26 C°, tal'vkun-uhokun +8..+9 C°. Ekstremumad oma −9 C° i +38 C°. Paneb sadegid 783 mm vodes, vähemba kezakus-elokus (26..47 mm kus). Meriveden lämuz om +19..+24 C° kezakus-redukus.
Eläjad.
Vn 2011 Horvatijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 178 102 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 200 459 eläjad vl 1991. Läz 342 tuhad ristituid elädas ezilidnoidenke (2021).
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas, ned-žo ajeltas ezilidnoihe i Evropan erasihe-se pälidnoihesai. Raudte ühtenzoitab lidnad Kaštel-ezilidnanke i sen lendimportanke, Splitan raudte om kaikiš suvižemb valdkundas. Splitan meriport om koumanz' passažirine port Keskmeren randal (4 mln passažiroid vodes), ehtatimed lähttas Horvatijan lidnoihe i Italijha, port vasttab kruizlaivoid-ki.
Rahvahidenkeskeine civiline Split-lendimport ("SPU / LDSP", , 3,3 mln passažiroid vl 2019) sijadase Kaštel-ezilidnas 19 km lodeheze lidnan keskusespäi. Se lendimport om kahtenz' surtte valdkundas, tehtas reisid Päivlaskmaižen i Pohjoižen Evropan äjihe lidnoihe.
Izmir

Izmir ( [ˈizmiɾ]) om lidn Turkanman päivlaskmas. Se om Izmiran agjan administrativine keskuz, valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe i kahtenz' surtte meriport (Stambulan jäl'ghe).
Mail'man 23. Universiad mäni neciš lidnas vl 2005.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud läz 6500. vot EME. Se oli tetab kuti Amuižen Grekanman Smirn-lidn ( "Smirnē") 11. voz'sadaspäi EME. Ezmäine raudtejono nügüdläižen Turkanman territorijal radaškanzi arni neciš lidnas vl 1858. Vhesai 1922 se oli grekalaižiden lidn päpaloin. Vspäi 1930 lidnan oficialine nimi om nügüdläine.
Izmir šingotase meriportal, avtobusoiden i jüguzavtoiden tehmižel, kivivoinümbriradmižel, turizmal. Izmiran agjan kogosüdäiprodukt oli 51 mlrd US$ ekvivalentas vl 2021 (US$11,668 ühtele hengele).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Egeižen meren Izmiran lahten randal, kaks' metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud madalil mägil. Meles-jogi zavodiše 18 kilometras lidnaspäi i lankteb merhe lidnrajoniš.
Klimat om Keskmeren, kezal om räk. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +18,4 C°, kezakun-elokun +26..+28,6 C°, tal'vkun-uhokun +9..+10,5 C°. Ekstremumad oma −8,2 C° (viluku) i +43,2 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +9,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +27 C° (uhoku). Ei voi panda halad sulakus-redukus. Paneb sadegid 730 mm vodes, enamba kül'mkus-uhokus (100..131 mm kus), vähemba heinkus-elokus (10 mm pordos). Paneb lunt harvoin lujas, ku pani, ka sulab ühtes päiväs. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 49..52 % röunoiš kezakus-elokus, 60..70 % redukus-sulakus.
Tobmuz.
Izmir-lidn otab agjan 12 rajonad koumekümnespäi. Kaik rajonad oma nimitadud. Administrativine keskuz sijadase Konak-rajonas.
Lidnan tobmuden pämez' om mer (). Edeližed merad oma Tunč Soier ("Tunç Soyer", sulaku 2019 — sulaku 2024), Aziz Kodžaoglu ("Aziz Kocaoğlu", kezaku 2004 — keväz'ku 2019).
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 2 847 691 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik 4,35 mln eläjid om lidnaglomeracijas 12 012 km² pindal (2019), se om kahtenz' surtte Egeižen meren randoil (Afiniden jäl'ghe).
Kaik ühesa universitetad ratas lidnas. Znamasine om Egeine universitet (, alusenpanend 1955, 65 tuh. üläopenikoid), sen päsijaduz om lidnümbrikon Bornov-rajonas ("Bornova") 3,5 km² pindal. Se universitet mülütab 16 fakul'tetad, 1 üläškol i 7 institutad, 36 tedoiduzkeskust, 6 kolledžad i 10 profškolad.
Transport.
Kundaline transport om avtobusad, tramvaid (kaks' erigoittud jonod), ehtatimed, ezilidnelektrojonusiden sistem ("İZBAN", nell' jonod 40 stancijanke, 136 km raudted, üks' jono ühtenzoitab lendimportanke), metropoliten (vspäi 2000, üks'jäine jono 17 stancijanke, 20 km raudted).
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport Adnan Menderes-päministran nimed (ADB / LTBJ, , 12,8 mln passažiroid vl 2017) sijadase kahesatoštkümnes kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Turkanman äjihe lidnoihe, Evropan i Lähižen Päivnouzmman järedoihe lidnoihe, om äi sezonreisid.
Izmiran meriport (), vai Alsandžak ("Alsancak"), radab lidnan keskuzpalas. Turkanman eksportan videndez tegese siš päliči.
Las Pal'mas

Las Pal'mas () om Ispanijan lidn da kurort Kanarižil saril. Se om valdkundan ühesanz' lidn eläjiden lugun mödhe, avtonomižen Kanarižed sared-ühthižkundan ühteks kahtes pälidnaspäi (nelläks vodeks, sid' sirdab).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1478 24. päiväl kezakud Kastilijan sodavägil, hö otiba vägestust guančiden päl. Las Pal'mas šingotaškanzihe teravas kuti kivihilen varažom da seižundtaho transatlantižiden laivoiden täht 19. voz'sadan lopus.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Gran Kanarii-saren pohjoižpäivnouzmas, Atlantižen valdmeren randal, 0..722 m korktusil, 6 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Afrikan randhasai (Marok i Päivlaskmaine Sahar) om 220..250 km päivnouzmha i suvipäivnouzmha, Madridhasai om 1930 km pohjoižpäivnouzmha orhal. Lähembaine järed lidn om Kanariden Santa Krus de Tenerife 100 km päivlaskmha-lodeheze ehtatimel.
Klimat om tropine letetazangišton. Vilu Kanarine joksmuz poleneb räkad. Voden keskmäine lämuz om +21,2 C°, heinkun-redukun +23,1..+24,6 C°, tal'vkun-keväz'kun +18,1..+19,3 C°. Ekstremumad oma +9,4 C° (uhoku) i +44,2 C° (heinku). Paneb sadegid 151 mm vodes, läz ei olele niid keväz'kus-sügüz'kus (29 mm pordos). Il'man i meriveden keskmäine lämuz vajehtase +18..+23 C° röunoiš vodes läbi.
Eläjad.
Vn 2011 Ispanijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 383 343 ristitud, se oli kaikiš suremb ristitišt.
Edeline lidnan pämez' () om Augusto Idal'go ("Augusto Hidalgo", kezaku 2015 — kezaku 2023).
Nell'kümnen valdkundan konsulused ratas lidnas.
Burs (lidn)

Burs () om lidn Turkanman lodehes. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, religijan i tervhudenkaičendan znamasine keskuz, mugažo Bursan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud läz 5200 vot EME. Amuižen Grekanman lidn oli tetab vspäi 202 EME "Prus"-nimitusenke (). Vll 395−1326 lidn mülüi Vizantijan imperijha. Vll 1326−1365 Burs oli aigaližen Osmanan valdkundan pälidnaks. Vn 1855 kaks'jaine manrehkaiduz mureni lidnad lujas.
Burs šingotase avtosauvomižel, avtopaloiden tehmižel, metro- i tramvaivagonoiden pästandal, tekstilin edheotandoil i sömtegimištol, lebukeskuseks (mägisuks'kurortad, kül'bet'terapii hulil purtkil), meblin tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Mramorižen meren randal, 155 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Stambulhasai om 92 km pohjoižhe orhal vai 154 km avtotedme, Ankarhasai — 325 km päivnouzmha orhal vai 385 km avtotedme.
Eläjad.
Vl 2014 eläjiden lugu oli 1 800 278 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 2,9 mln eläjid om lidnaglomeracijas (agjas) 10 tuh. km² pindal.
Transport.
Avtobusad, tramvaid, funikulör mägisuks'kurortannoks (8,8 km), metro da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten radab vspäi 2002 (, vspäi 2014 om 2 jonod, 38 stancijad, 39 km raudted).
Soda- da civiline Bursa Jenišehir-lendimport ("YEI", 243 tuh. passažiroid vl 2018) sijadase 45 km päivnouzmha Bursan keskusespäi, se om tatanmaižiden reisiden täht. Lähembaižed rahvahidenkeskeižed lendimportad sijadasoiš Stambulas, lidnad oma ühtenzoittud ehtatimel, avtobusan i lendimen reisil.
Darmštadt

Darmštadt ( [ˈdaʁmʃtat]) om Saksanman lidn Gessen-federacijanman suves.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 11. voz'sadal "Darmundestat"-nimenke. Se sai lidnan statusad vl 1330. Vspäi 1806 Gessenan gercogiden rezidencii sijazihe lidnas.
Toižen mail'man sodan jäl'ghe lidn putui amerikaižhe okkupacižhe zonha. AÜV:oiden armijan üks' (66nz') tedištelendjouk om tähäsai lidnan ümbrištos, sodabazad oma konservacijas, ei ole Saksanman ohjandusen al.
Biotehnologižed da farmaceftižed tegimed (Merck-kompanijan päfater), painmižsarakon edheotandad oma lidnan ižandusen päsarakoikš.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Reinan oiktal randpolel, Üläreinan tazangištos, 144 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Reinan randhasai om 15 km suvipäivlaskmha. Frankfurt Mainal sijadase 30 km pohjoižhe lidnaspäi, Visbaden- i Mainc-lidnad oma 30 kilometras lodeheze.
Darmštadt jagase ühesaks nimitadud lidnrajonaks ().
Eläjad.
Vl 1970 eläjiden lugu oli 141 224 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik 431 tuh. eläjid om ezilidnoidenke (2016).
Vspäi 1997 om olmas tedolidnan statusanke (). Nened järedad aluzkundad oma olmas lidnas: Tehnine universitet (33,5 tuh. üläopenikoid vl 2004) i sättutoitud tedoiden universitet, saksan kelen akademii, džazan da rahvahidenkeskeižen muzikan institutad, jüžmakioniden tedoiduzkeskuz, Evropan kosmižiden lendandoiden ohjanduzkeskuz.
Edeline lidnan pämez' om Johen Parč (kezaku 2011 — kezaku 2023, "Jochen Partsch").
Laht

Laht om süvenus kuivmaha valdmeren, meren, järven vai toižen vezišton pala, joudai vedenvajehtuz jäb vezištonke.
Lahten toižendad oma učulm (abai), merikar, estuarii, fjord, liman, lagun. Lugetas vulkanan upotadud päd i atollan lagunad lahteks mugažo.
Lahten gidrologižed i gidrohimižed arvoimižed oma ühtejiččed kaiken vezišton arvoimižidenke. Erasiš statjoiš klimatan sijaližed eriližused i vedhuz kontinentaspäi ližatas specifižid pirdoid lahten pindšoidun gidrologižile harakteristikoile.
Mail'man valdmeren järedad lahted: Aläskan, Bengalijan, Biskaine, Sur' Avstralijan i Gvinejan lahted. Nimitadas lahtikš erasid akvatorijoid, miččed oma mered gidrologižen režiman mödhe, oz., Meksikan, Gudzonan, Persijan i Kalifornijan lahted, muga tegihe istorižikš.
Regimägi

Regimägi (suom. i , suomen virkand: [riːhɪmækɪ]) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suves. Mülüb Kanta-Häme-agjaha.
Istorii.
Raudte tuli žilho vl 1870, järed raudtesol'm radab nügüd'. Kätihe eländpunktad lidnudeks vl 1922. Se sai lidnan statusad vl 1960.
Regimägi šingotase saksalaižen Würth-kompanijan logistižen keskusel (mašiništonsauvomine, himižed substancijad), Valio-kompanijan tegimel (sömtegimišt), toine järed radonandai om «Fortum Waste Solutions» (jändusiden ümbriradmine i mahusen rekul'tivacii).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivnouzmas. Korktusiden vajehtuz om 30..75 m, kundan kaikiš korktemb čokkoim om Hatlamminmägi (165 m ü.m.t.).
Matkad agjan Hämenlidn-keskushesai om koumekümne kilometrad lodeheze-pohjoižhe, Hel'sinkin keskuzpalhasai om 69 km suvhe. Lähembaine lidn om Hüvinkä kümnes kilometras suvhe.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 125,55 km², sidä kesken kuivma — 121,01 km², vezi da sokaz tahond ottas 4,54 km².
Tobmuz.
Regimägi jagase 31 nimitadud rajonaks (üks'lugu ), mugažo 12 küläd mülüdas lidnankundha. Regimägin municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Jere Penttilä (keväz'ku 2021 — semendku 2022), Sami Sulkko (kül'mku 2016 — sügüz'ku 2020), Seppo Keskiruokanen (2000−2016), Esko Hanninen (1983−2000).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 23 971 ristitud, vl 2000 — 26 173 ristitud, vl 2010 — 28 803 ristitud, vl 2020 — 28 815 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 29 160 eläjad vl 2016.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 94,9 %, ročin kel' — 0,4 %, toižed keled — 4,7 %.
Koupavogür

Koupavogür ( ​[ˈkʰouːpaˌvɔːɣʏr̥] «tüleninpoigaižen laht») om lidn Islandijan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan kahtenz' lidn da kund eläjiden lugun mödhe, Reikjavikan suvine ezilidn, mülüb Pälidnan agjaha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1948 1. päiväl vilukud, maižanduzfermoiden i kezaküläpertiden sijas, elänzoitmaha sirdanuzid pälidnha külälaižid Toižen mail'man sodan aigan. Žilo sai lidnan statusad vl 1955.
Koupavogür šingotase lähižiden kundoiden «magaduzrajonaks», sömtegimištol, torguindal i avtoiden möndal, meblin pästandal i toižel kommertižel aktivižusel. Valdkundan kaikiš suremb "Smáralind"-torguindkeskuz i kaikiš korktemb "Smáratorg 3"-pert' (78 metrad, 20 žirud) oma täs. Äi eläjid lähižiš-ki kundoišpäi ajeltas radmaha lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase kahesa metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel, mererand om päivlaskmaižes palas. Röunatab Reikjavikanke pohjoižes i Gardabair-lidnanke suvipäivlaskmas.
Eläjad.
Kaik 200 eläjad oli lidnan sijas 1940-nzil vozil. Vl 2010 eläjiden lugu oli 30 357 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Läz 550 openikoid om Koupavogüran konservatorijas ().
Edeline lidnan pämez' om Armann Olafsson (uhoku 2012 — kezaku 2022, "Ármann Kr. Ólafsson").
Habnarfjordür

Habnarfjordür ( [ˈhapnarˌfjœrðʏr̥] «merilahten fjord») om lidn da port Islandijan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan koumanz' lidn da kund eläjiden lugun mödhe, mülüb Pälidnan agjaha.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe 14. voz'sadan lopuspäi saren "Landnámabók"-aigkirjas. Islandijan ezmäine gidroelektrostancii om vaumitud žilonno vl 1904. Kändihe lidnaks i anttihe municipaližen statusan vl 1908.
Habnarfjordür šingotase kalanpüdandan, eksportan i importan meriportal (vspäi 1912), alüminijantegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Atlantižen valdmeren randal, kümnes kilometras suvhe Reikjavik-pälidnaspäi. Municipalitet kogoneb kahtes erigoittud palaspäi.
Klimat om subarktine valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +4,9 C°, kezakun-elokun +9..+11 C°, tal'vkun-keväz'kun +0,4..+1,2 C°. Ekstremumad oma −18 C° i +24,5 C°. Paneb sadegid 1362 mm vodes, enamba redukus (160 mm) i tal'vkus-vilukus (141..143 mm kus), vähemba sulakus-heinkus (72..77 mm kus).
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 25 913 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 29 971 eläjad vl 2020.
Aküreiri

Aküreiri ( [ˈaːkʏrˌeiːrɪ], sijaline virkand [ˈaːkʰʏrˌeiːrɪ]) om Islandijan lidn valdkundan pohjoižes. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Pohjoižpäivnouzmaižen agjan administrativine keskuz, mülüb sihe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase vspäi 1562 nügüdläiženke nimitusenke, kaikenaigaine vspäi 1778. Vl 1786 Danijan kunigaz andoi sille lidnan statusad.
Aküreiri šingotase kalanpüdandan jädumatomal meriportal i sömtegimištol (kala, olud). Lidnan tobj pala lämbitase geotermaližil purtkil 1980-nziš vozišpäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase pit'kan fjordan lopun madalal randal. Glerau-jogi () jokseb lidnas. Om korktoid mägid lidnan taga. Mäged kaitas lidnad viluid tulleid vaste.
Klimat om subarktine. Voden keskmäine lämuz om +3,8 C°, heinkun i elokun +10,7..+11,1 C°, tal'vkun-uhokun −0,8..−1,3 C°. Absolütine minimum oleli −23 C°. Paneb sadegid 540 mm vodes, enamba redukus (72 mm) i kül'mkus-vilukus (57..60 mm kus).
Eläjad.
Vl 2009 eläjiden lugu oli 18 041 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Aküreirin universitet ("Háskólinn á Akureyri", vspäi 1987, 2,8 tuh. üläopenikoid koumel fakul'tetal vl 2024) i kaks' botaništ sadud oma avaitud lidnas. Lidn om valdkundan tal'veližiden sportansuguiden keskuz.
Edeline lidnan pämez' om Eirikur Bjorgvinson (eloku 2010 — 2018, "Eiríkur Björn Björgvinsson").
Keblavik

Keblavik ( [ˈcʰɛplaˌviːk] «hagoiden (kokoroiden) merikar») om lidn Islandijan suvipäivlaskmas. Se om Südürnes-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe 16. voz'sadaspäi. Vs 1994 kezakun 11. päiväspäi mülüb Reikjanesbair-kundha.
Valdkundan kaikiš suremb rahvahidenkeskeine "Keblavik"-lendimport ("KEF / BIKF", 8,7 mln passažiroid vl 2017) om saudud koumes kilometras päivlaskmha lidnaspäi. Vll 1942−2006 AÜV:oiden armijan il'mbaz radoi täs, nügüd' Islandijan randkaičendvägiden sijaduz, üks'-se PAKO:n baz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Reikjanes-pol'saren lodehes, 5 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Merikar om lidnan randanno. Bazal'tpöudod harvoidenke änikkazmusidenke i samloidenke oma ümbrištos. Matkad Reikjavik-pälidnhasai om 30 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 50 km avtotedme. Lähembaine lidn om Gardür 10 km pohjoižhe.
Klimat om subarktine neps valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +4,4 C°, heinkun-elokun +10..+11 C°, tal'vkun-keväz'kun 0..+1 C°. Ekstremumad oma −20 C° i +24 C°. Paneb sadegid 1310 mm vodes, kuidme läz tazomäras, enamba tal'vkus (130 mm), vähemba kezakus (64 mm).
Eläjad.
Vl 2015 lidnan da lähižen Njardvik-lidnan eläjiden lugu oli 14 821 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Kundan ristitišt om 18 920 eläjad 145 km² pindal (2019).
Gardabair

Gardabair ( ['karðaˌpaiːr ̥]) om Islandijan lidn valdkundan suvipäivlaskmas. Se om Reikjavikan ezilidn, valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb Pälidnan agjaha ().
Istorii.
Lidnan territorii om ottud kävutamižhe 9. voz'sadaspäi kahtel maižanduzfermal ( i "Skúlastaðir"). Eländpunktan aluz om pandud vl 1876 kuti "Gardahreppur" (). Se sai lidnan statusad vl 1976 nügüdläiženke nimenke.
Gardabair šingotase transnacionaližel Marel-kompanijal (vspäi 1977, om olmas 30 valdkundas), tegeb mašiništod i kompjuterprogrammid sömtegimišton täht ümbriradamha lihad da kalad. 380-telestudii om päbazaks "LazyTown"-teleoigendusiden lapsiden täht. IKEA:n üks'jäine islandine lauk radab lidnas.
Geografijan andmused.
Londuseližed kel'dtahod oma lidnan ümbrištos (mäged, jäžomad). Reikjavik-pälidn sijadase pohjoižhe Gardabairaspäi Koupavogür-lidnan kal't.
Islandijan prezidentan "Bessastadir"-rezidencii (, vspäi 1944) om saudud 18. voz'sadal, mülüb Gardabairan lidnankundha vspäi 2013 ühtes enččenke Aul'ftanes-lidnanke (, läz 2,4 tuh. eläjid).
Eläjad da transport.
Vl 2014 eläjiden lugu oli 14 180 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Seičeme keskškolad om lidnas.
Avtobusad ühtenzoittas lidnad Reikjavikanke.
Librevil'

Librevil' ( [libʁəvil] «joudai lidn») om Gabonan pälidn, kaikiš suremb lidn da transportsol'm, otab valdkundan ristitišton läz pol't. Se om Estuer-agjan administrativižeks keskuseks mugažo, mülüb agjaha.
Istorii.
Vl 1846 francine laivišt anasti brazilišt «L’Elizia»-laivad orjidenke, päzutihe heid. Joudutadud 52 ristitud paniba eländpunktan alust i nimitihe sidä Fritaunan analogijan mödhe. Lidn mainitase ezmäižen kerdan vl 1849. Vl 1886 tegihe francižen Gabon-kolonijan pälidnaks, vspäi 1960 — ripmatoman Gabonan pälidn.
Librevil' šingotase sömtegimištol (tabak), tekstilin i omblendan edheotandoil, metallan i pun ümbriradmižel, laivoiden verfil. Lämuzelektrostancii radab. Eksportiruihe nenid tavaroid: kaučuk, pal'mvoi, kakao, pumaterialan tropižed sortud.
Geografijan andmused.
Librevil' sijadase Atlantižen valdmeren Gvinejan lahten randpolel, Komo-jogensunno, 13 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om subekvatorialine neps pil'vekaz. Il'man keskmäine päiväline lämuz vajehtub +24,3..+27,1 C° röunoiš kuidme vodes läbi. Paneb sadegid 2842 mm vodes, enamba keväz'kus-sulakus (339..363 mm kus) i redukus-kül'mkus (427..490 mm kus), kuivsezonan aigan (kezaku-eloku) paneb 75 mm sadegid vaiše. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 81..87 % röunoiš voden aigan.
Tobmuz.
Lidn jagase 39 fartalaks.
Eläjad.
Vl 2013 lidnan ristitišt oli 703 904 eläjad. Heiden kodikel' om francijan kel' tobjimalaz.
Universitet Omar Bongo-prezidentan nimed radab vspäi 1970 (34 tuh. üläopenikoid vl 2021). Severz'-se rahvahidenkeskeižid üläškoloid oma avaitud pälidnas.
Transport.
Avtobusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Librevil' om Atlantižen valdmeren afrikanižen randišton ühteks kaikiš surembiš portoišpäi. Sen specializacii om pumaterialiden vend ujuden verhiže maihe.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline lendimport ezmäižen Leon Mba-prezidentan nimed (, "LBV / FOOL", 721 tuh. passažiroid vl 2009) sijadase üks'toštkümnes kilometras pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Afrikan äjihe maihe, Parižha i Stambulha, valdkundan lendimportoihe. Om jügureisid Abidžanha, Addis-Abebha, Kasablankha, Lüksemburgha. Francijan kaikenaigaine il'mvägiden sodabaz sijadase läz lendimportad. Uden lendimportan projektan mödhe sen sijaduz linneb pohjoižhe pälidnaspäi mugažo.
Mu i Ran

Mu i Ran ( [ˈmuː ɪ ˈrɑ̀ːnɑ] «Mu Ranas», paginoiš i edel 1999. vot oficialižešti muite "Mu", ) om Norvegijan lidn Nurlann-agjan keskuzpalan suves. Se om Ran-kundan administrativine keskuz (vspäi 1964).
Istorii.
Puine jumalanpert' oli ezmäine sauvuz nügüdläižen lidnan territorijal vspäi 1724. Vll 1923−1964 Mu-kund oli olmas. Vll 1946−1988 raudan metallurgine tegim radoi sijaližel torhudel. Municipalitet om lidnan statusanke vspäi 1997.
Mu i Ran šingotase mašinansauvomižen kompanijoil, torguindal, tedoidusil i informacižil tehnologijoil. Om gidroelektrostancijoid lidnan ümbrištos. "Arctic Circle Raceway"-voibištelendrengaz radab 30 km pohjoižhe lidnaspäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ranfjordan suhišton randal, 70 kilometras valdmeren pärandištospäi, 26 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Ranelv-jogi lankteb fjordha. Matkad agjan Budö-keskushesai om 108 km pohjoižhe orhal vai 229 km avtoteidme. Raudte ühtenzoitab Trondheimanke i Budönke.
Klimat om subarktine neps venon röunal. Voden keskmäine lämuz om +3,2 C°, heinkun +15 C°, tal'vkun-keväz'kun −3..−6 C°. Ekstremumad oma −35 C° i +33 C°. Paneb sadegid 1430 mm vodes, enamba redukus (186 mm), vähemba sulakus-kezakus (64..74 mm kus).
Eläjad.
Vl 1964 oli Mu-kundan ühtistusen voz' lähižidenke kundoidenke, i sil aigal kundan ristitišt oli 9 616 eläjad 12 km² pindal. Vl 2013 lidnan eläjiden lugu oli 18 358 ristitud, Ran-kundan koume videndest.
Pohjoižen universitetan (Budö) Helgeland-kampus radab lidnas. Norvegijan rahvahaline kirjišt Nurlann-agjas kaičese Mu i Ranas.
Tromsö

Tromsö ( [ˈtrʊ̂msœ], [ˈromːsa]) om lidn da municipalitet (kommun) Norvegijan pohjoižes. Se om Troms-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländsijad oliba lidnan territorijal raudaigan völ. Ezmäine jumalanpert' oli saudud Tromsöhö vl 1252. Mainitase keskaigaižiš aigkirjoiš kuti lidnuz kaičemhas pomoroišpäi, konz hö eliba nügüd'aigaižen Norvegijan pohjoižpäivnouzmas. Tromsö sai lidnan statusad vl 1794. Pertišton kaikiš amuižembad olijad puižed pertid datiruišoiš vodel 1789.
Lidnan znamoičend ližadui 19. voz'sadal, konz episkopan kafedr om pandud sihe (1834), pedagogine kolledž avaiži uksid (1848) i laivankohendusen verf' radaškanzi (1872). Toižen mail'man sodan aigan Norvegijan ohjastuz ištui lidnas pordaigaližešti. Vll 2020−2023 lidn oli ühtištadud Troms i Finnmark-agjan administrativižeks keskuseks.
Tromsö šingotase kalanpüdandan eksportan portal (valdkundan kalaeksportan tobj pala), energetižel sarakol, turizmal, sömtegimištol (meriproduktad, olud), Man pindan kuviden kaimdajišpäi kompanijal i Arktikan tedoidusil. Järed läžundkodi radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan lodehes-päivlaskmas, 400 km pohjoižhe polärižes pirdaspäi. Sen keskuz om saudud Tromsöi-sarel () 22 km² pindanke 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, kundan ristitišton pol' eläb siš.
Klimat om subarktine valdmeren, vilu da pehmed lähejoksijan Gol'fstriman tagut. Keza om päivoikaz keskmäras, tal'vel ei olele päivänvauktust läz täuzin polärižen ön tagut. Voden keskmäine lämuz om +3,4 C°, kezakun-elokun +9,4..+12,3 C°, tal'vkun-keväz'kun −1,7..−3,3 C°. Ekstremumad oma −18,4 C° (viluku, uhoku) i +30,2 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om −2,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +9,7 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus-elokus (heinkun minimum om +0,7 C°). Paneb sadegid 1091 mm vodes, enamba sügüz'kus-keväz'kus (94..127 mm kus), vähemba semendkus-kezakus (56..58 mm kus). Meriveden minimaline keskmäine lämuz oleskeleb uhokus-sulakus (+4,2..+4,6 C°), kaikiš korktemb heinkus-sügüz'kus (+10,1..+11,3 C°).
Eläjad.
Vl 2012 kundan eläjiden lugu oli 71 590 ristitud, vl 2019 — 76 974 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Tromsön universitet — Norvegijan Arktine universitet radab vspäi 1968 (16 tuhad üläopenikoid vl 2016).
Koumanz' Barencan regionan igähižiden rahvahiden kongress mäni Tromsö-lidnas 2015. voden uhokun augotišes. Kaik 15 ezitajad vepsläižišpäi ühtni sihe.
Inčhon

Inčhon ( "Inch'ŏn", vanh nimituz om Čemul'po) om lidn Korejan Tazovaldkundan lodehes. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Seulan avanport Pakuižen meren randal.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1883 kuti rahvahidenkeskeine meriport. Vspäi 2003 lidnan territorii om joudai ekonomine zon vedatamha verazmaižid investicijoid.
Suvikorejan kahtenz' surtte port (Pusanan jäl'ghe) i kaikiš suremb Inčhon-lendimport (nellänz' mail'mas jüguiden mödhe) ratas lidnas, se om valdkundan znamasine transporttesol'm. Lidnan metro om ühtenzoittud Seulan metropolitenanke.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pakuižen meren Kanhvaman-lahten randal, Hangan-jogen lanktendan merhe sijas.
Inčhon jagase kahesaks ümbrikoks i kahteks rajonaks.
Eläjad.
Vl 2009 eläjiden lugu oli 2 758 431 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Läz kaks'kümned universitetad da kolledžad opetas lidnas. Edeline lidnan pämez' om Ju Čžon Bok ("Yoo Jeong-bok").
Bordo (lidn)

Bordo ( [bɔʁdo], ) om lidn da meriport Francijan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe (ezilidnoidenke), Uz' Akvitanii-regionan i sen Žirond-departamentan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kel'talaižil 6. voz'sadal edel meiden erad kuti "Burdigala". Toižen mail'man sodan aigan oli Francijan ohjastusen pordaigaližeks sijaduseks.
Bordo šingotase Ford-avtoiden i Michelin-šinoiden pästandal, aerokosmižen i kaičendtehnikan sarakol, laivansauvomižen verfil, turizman mel'heižtahoil i aigtegoil (2,5 mln matknikoid vodes), Francijan nellänz' surtte bankoiden keskuz (180 edheotandad). Om vinantehmižen rajonan keskuseks mail'man znamoičendanke.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Garonn-jogen lanktendan sijas Atlantižhe valdmerhe, 1..42 m korktusil, 6 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Istorine keskuz sijadase jogen hural randal. Jogen estuarii nimitase "Žirond:aks" (), meriport radab sen randal (9 mln tonnoid jüguid vodes). Kahesakümnekilometrine estuarii ühtenzoitase Biskaižen lahtenke. Matkad Parižhasai om 500 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 582 km avtotedme, voib sadas sihesai TGV-kiruhjonusel kahtes časus.
Klimat om subtropine valdmeren. Keza om päivoikaz kuivahk, tal'v om pil'vekaz, erasti lujas. Voden keskmäine lämuz om +14,2 C°, kezakun-sügüz'kun +18,8..+21,9 C°, tal'vkun-uhokun +7,1..+7,8 C°. Ekstremumad oma −16,4 C° (viluku) i +41,2 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +2,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +26,2 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 925 mm vodes, enamba kül'mkus-tal'vkus (106..114 mm kus), vähemba heinkus-elokus (49..57 mm kus). Paneb lunt nell' päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 75..79 % röunoiš keväz'kus-sügüz'kus, 84..88 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Bordo jagase kaks'toštkümneks nimitadud rajonaks (äilugu ).
Lidnan tobmuden pämez' om mer. Edeližed merad oma Nikolä Florian ("Nicolas Florian", keväz'ku 2019 — heinku 2020), Alen Žüppe ("Alain Marie Juppé", kezaku 1995 — tal'vku 2004, reduku 2006 — keväz'ku 2019).
Eläjad.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 241 287 ristitud, vl 2016 — 250 776 ristitud, vl 2021 — 261 804 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 267 409 eläjad vl 1921, 266 662 eläjad vl 1968 i om nügüd'. Vl 2015 ühthemänho 937 218 ristitud elihe lidnümbrikos () 1522 km² pindal. Kaik 1,2 mln eläjid om lidnaglomeracijas 5 613,41 km² pindal (2013), kudenz' sija Francijas.
Transport.
Avtobusad, tramvaid (koume jonod), elektrobus lidnan keskuses, jogilaivad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Lidn om avto- i raudteiden sol'meks. Voib sadas TGV-kiruhjonusel Parižhasai kahtes časus nelläs minutas.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Bordo-Merin'jak"-lendimport ("BOD / LFBD", 7,7 mln passažiroid vodes 2019) sijadase kümnes kilometras päivlaskmha lidnan keskuzpalaspäi Merin'jak-ezilidnas. Tehtas reisid EÜ:n i Pohjoižen Afrikan maihe, Turkanmaha, mugažo Francijan erasihe-se lidnoihe.
Taibei

Taibei ( vai 台北市; pin'jin': "Táiběi Shì" «lidn Taivanin pohjoižes») om Kitain Tazovaldkundan pälidn. Lidnan municipalitet om saren nellänz' eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kitajalaižil vl 1709, hö oliba sirdnikoil Fuczän'-provincijaspäi tobjimalaz. Čajun da toižen eksportan Tamsui-port laski Taibeile kätas saren pohjoižen päižeks lidnaks 19. voz'sadan lopule. Vl 1886 Taibei om pandud Taivan'-provincijan pälidnaks (i om mugomaks tähäsai kontinentaližen Kitain käskusiden mödhe). Vll 1895−1945 Taivan' oli Japonijan kolonijaks, i sil pordol Taibei sai administrativižen keskusen äjid pirdoid (sauvusid), lidnan nimen oficialine japonine virkand oli "Taihoku" (mugažo "Taikoku"). Vn 1949 7. päiväl tal'vkud Gomin'danan ohjastuz Čan Kaišinke pämeheks tedoti Taibeid Kitain Tazovaldkundan pordaigaližeks pälidnaks, i Nankinad — kaikenaigaižeks pälidnaks. Ekonomikan šingotez vedi ristitišton äikerdaižennoks ližadusennoks Taibein rajonas.
Taibei om saren opendusen i massinformacijan sarakon keskuseks. Vl 2007 lidnan nominaline KSP oli 160 mlrd. US$, kaiken aglomeracijan — 260 mlrd. US$. Lidnalaižiden KSP ühtele hengele sil-žo aigal oli 48 400 US$ (kahtenz' surtte Azijas Tokion jäl'ghe, siš oli 65 453 US$ ekvivalentas), no ku otta ezilidnoidenke, ka se KSP oli vaiše 25 000 US$ ühtele hengele. Industrijan päižed sarakod oma elektronikan i sen komponentoiden tehmine, tarkoiktoiden ladimiden i mašiništon pästand, tekstilin i soban edheotandad, sömtegimišt. Toižed znamasižed sarakod oma torguind, transport, bankad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Taivan'-saren pohjoižes katl'uses, 9 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Mäged 1120 metrhasai ü.m.t. kortte ümbärtas lidnad.
Klimat om subtropine neps, pil'vekaz vodes läbi, tal'vaigan eriližešti. Voden keskmäine lämuz om +23,5 C°, kezakun-sügüz'kun +27,8..+30,1 C°, tal'vkun-keväz'kun +16,6..+19,0 C°. Ekstremumad oma −0,2 C° (uhoku) i +39,7 C° (heinku). Voib panda halad harvoin lujas vilukus i uhokus. Il'man lämuz ei voi olda madalamb mi +19 C° heinkus-elokus. Paneb sadegid 2368 mm vodes, enamba semendkus-sügüz'kus (214..355 mm kus), vähemba kül'mkus-vilukus (89..97 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 70..72 % röunoiš heinkus-elokus, 74..78 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Taibei jagase kaks'toštkümneks nimitadud rajonaks.
Lidnan tobmuden pämez' om mer. Hän valičese kaikil lidnalaižil nelläks vodeks, ühten toižen strokun voimuz om olmas. Vll 1967−1994 ei olend valičendoid, keskuzline ohjastuz pani merad radnikusele. Edeline mer om Ko Ven'čže (柯文哲 "Kē Wénzhé", tal'vku 2014 — tal'vku 2022).
Eläjad.
Vl 2015 lidnan eläjiden lugu oli 2 704 810 ristitud. Röunatab saren kaikiš surembanke Nju Taibei-lidnanke kaikiš polišpäi, Czilun-avanport sijadase läz ani päivnouzmha, kaik ned sätas lidnaglomeracijad ühesa millionad ristituidenke (2021) 1059 km² pindal.
Nell' lidnalašt ühesaspäi saiba üläopendust.
Pusan

Pusan ( "Busan" [pu.sa̠n]) om lidn Korejan Tazovaldkundan suvipäivnouzmaižel mererandal, valdkundan kaikiš järedamb port. Se om kahtenz' surtte lidn valdkundas Seulan jäl'ghe, lidn-metropolii-statusanke.
Vl 2002 Kezaližed Azijalaižed vändod i Mail'man futbolčempionatan vändod mäniba lidnas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud meiden eran zavodindas. Mainitase Kočhil'sangun-nimitusenke 6. voz'sadal. Lidnan nimi oli Tonne vll 757−1910, sid' udesnimitihe nügüdläižikš sen amuižen portan mödhe. Toižed-ki eländpunktad oliba nügüd'aigaižen Pusanan territorijal. Korejan sodan aigan (1950−1953) lidn oli Korejan pordaigaližeks pälidnaks.
Pusan šingotase järedal meriportal, avtotegimel. Korejan biržan päfater om neciš lidnas (KOSPI-indeks).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Korejan sal'men randal, 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Mäged erigoittas lidnrajonid jogialangištoidenke.
Klimat om subtropine neps, pil'vekaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +15,0 C°, kezakun-sügüz'kun +21,0..+26,1 C°, tal'vkun-uhokun +3,6..+5,8 C°. Maksimaline registriruidud lämuz om +37,3 C° (eloku), kaikiš lujemb pakaine oleli −14,0 C° (viluku). Ei voi panda halad semendkus-redukus (redukun minimum om +1,8 C°). Il'man lämuz voib ületada +30 C° semendkus-redukus. Paneb sadegid 1577 mm vodes, enamba heinkus (327 mm) i elokus (266 mm), vähemba kül'mkus-uhokus (35..50 mm kus). Paneb lunt nell' päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 77..83 % röunoiš kezakus-elokus, 47..49 % tal'vkus-uhokus, 56..73 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Pusan jagase 15 administrativižeks rajonaks ("-ku, -gu"), ned alajasoiš 209 fartalaks, i üks' Kidžan-makund ("-gun") mülüb lidnha.
Lidnan tobmuden pämez' om mer ( "Busangwangyeoxijang"). Kaik rahvaz valičeb merad nelläks vodeks, edel 1995. vot valdkundan prezident pani händast radnikusele. Edeližed lidnan pämehed oma O Godon (오거돈 / 吳巨敦, heinku 2018 — sulaku 2020), So Bönsu (서병수 / 徐秉洙, heinku 2014 — kezaku 2018).
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 3 557 716 ristitud 765,94 km² pindal. Vl 2020 kaik 3 411 829 ristitud elihe lidnas i 7 mln ristituid kaikes lidnaglomeracijas.
Kaik om nell'toštkümne universitetad lidnas. Znamasine om Pusanan nacionaline universitet ( "Pusan tehakkö", alusenpanend semendku 1946, 26 tuh. üläopenikoid vl 2024), se om kaikiš amuižemb valdkundaline universitet valdkundas. Siš om 15 kolledžad (bakalavriatan palakundad) i 15 üläškolad (magistraturan alajagust).
Transport.
Avtobusad, metro, ezilidnelektrojonused, taksid i vezitramvaid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten radab vspäi 1985, siš om kuz' jonod 114 stancijanke, 116,5 km raudted. Metron erased-se stancijad oma ühtenzoittud lidnelektrojonusiden maršrutoidenke.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Kimhe"-lendimport ("PUS / RKPK", 15,7 mln passažiroid vl 2024) sijadase lidnan päivlaskmaižel röunal. Tehtas reisid Päivnouzmaižen i Suvipäivnouzmaižen Azijan äjihe surihe lidnoihe.
Eilat

Eilat ( [eˈlat], "Īlāt") om lidn-kurort Izrailin suvičogas. Mülüb Suviümbrikho.
Istorii.
Amuine "Ecion Gever"-meriport oli olmas 1. voz'tuhal EME, sen jändused oma löutud kaivandusil. Amuižen Riman aigan nimitihe lidnad "Ail:aks" (, "Aelana"), sodagarnizon sijazihe täs. Vl 1949 arabine "Umm Rašraš"-sodapost oli anastadud Izrailil sodan ripmatomudes aigan. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1951, sai lidnan statusad vl 1959.
Eilat šingotase turizmal, meriportal (Umbemeren mineraloiden eksport), kivivoinveimen kävutamižel, šoll'oiden kazvatamižen tegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Rusttan meren Akab-lahten randal, 16 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Otab Izrailin 12-kilometrišt randad täuzin. Om korktoid mägid ani lodeheze lidnaspäi. Röunatab Jordanijanke päivnouzmas i Egiptanke päivlaskmas.
Klimat om räk kuiv letetazangišton, päivoikaz lujas vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +25,4 C°, kezakun-sügüz'kun keskmäine päivän lämuz om +31,3..+33,8 C°, tal'vkun-uhokun +15,8..+17,4 C°. Absolütine minimum oleskeli +0,9 C° (viluku, uhoku), maksimum +48,3 C° (heinku, eloku). Il'man lämuz voib ülitada +32 C° miččel taht kul, i voib olda alemba mi +10 C° redukus-sulakus. Paneb sadegid 24 mm vodes, vihmub 10 päiväd vodes. Ei olele sadegid ani kezakus-sügüz'kus, paneb 1..5 mm toižiš kuiš. Meriveden lämuz vajehtase +21 C° (uhoku-keväz'ku) .. +28 C° (heinku-sügüz'ku) röunoiš. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 15..19 % röunoiš sulakus-elokus, 27..33 % redukus-uhokus.
Eläjad.
Vl 2008 lidnan kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 47 300 ristitud, vl 2017 — 50 724 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Evrejalaižed ottas lujad enambust lidnas, arabalaižed — 4 %. Läz kümned tuhad radnikoid tuldas lidnha lähižiš valdkundoišpäi kezaližen sezonan aigan.
Vspäi 2012 jäpert'kulu radab.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa päivholen keskust, 67 ezipäivkodid i päivkodid, kümne aluzškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma koume kuz'vottušt üläškolad, om specialižen opendusen školoid i religiiškoloid. Negevan universitetan Ben Gurionan nimed (Beer Šev) kampus radab Eilatas, läz 1100 üläopenikoid om siš, koume nelländest tuldas ezilidnoišpäi.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Kaks' avtoted ühtenzoittas valdkundan keskuzpalanke: nomer 12 i nomer 90. Lähembaine raudtestancii sijadase Dimon-lidnudes 35 km suvipäivnouzmha Beer Šev-lidnaspäi. Eilatan port laskeb matkoid mertme. Kontrol'punktad röunmaidenno oma Ichak Rabinan nimed (arab. "Vadi Araba") Jordanijan röunal i Tab ("Taba") Egiptan röunal.
Uz' rahvahidenkeskeine civiline "Ramon"-lendimport Ilan i Asaf Ramonan nimed ("ETM / LLER", 1,9 mln passažiroid vl 2019) om avaitud Timn-alangištos vn 2019 sulakus. Se om kahtenz' surtte valdkundas, vajehti vanhad "Eilat"-lendimportad lidnan keskuses, sijadase 18 km pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi.
Lusak

Lusak ( [luːˈsɑːkə]) om Zambijan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Lusakan agjan administrativižeks keskuseks da palaks mugažo.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1905 kuti "Lusak"-raudtestancii da žilo senno vl 1913, nimitihe ledže-heimon lähižen külän vejan mödhe. Vspäi 1931 lidn oli britanižen Pohjoižrodezii-protektoratan administrativižeks keskuseks. Om ripmatoman valdkundan pälidnaks vspäi 1964.
Lusak om valdkundan politikan, kommercijan, torguindan, opendusen i kul'turan keskuz. Lusakan fondbirž om avaitud vl 1993.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan keskuzpalan suves, 1279 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Sur'veded vihmsezonan aigan poletas ližakast geografišt sijadust.
Klimat om subekvatorialine kaks'sezonine, päivoikaz päiči vihmsezonas. Voden keskmäine lämuz om +21,5 C°, kezakun-heinkun +17,3..+18,3 C°, redukun-kül'mkun +24,4..+24,8 C°. Ekstremumad oma +3,0 C° (heinku) i +39,5 C° (kül'mku). Il'man lämuz voib ülitada +30 C° joga kul. Paneb sadegid 757 mm vodes, niiden tobj pala lankteb tal'vkus-uhokus (169..210 mm kus), kuiv sezon oleskeleb semendkus-sügüz'kus (koume millimetrad kaikes pordos). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 46..54 % röunoiš elokus-redukus, 60..69 % semendkus-heinkus i kül'mkus, 76..82 % tal'vkus-sulakus.
Eläjad.
Vl 2009 lidnan eläjiden lugu oli 1 413 000 ristituid, vn 2010 rahvahanlugemižen mödhe — 1 715 032 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 3,3 mln ristituid oli ezilidnoidenke vl 2019 (oli 2,2 mln vl 2010, valdkundan seičemendez).
Edeline lidnan pämez' () om Miles Sampa (heinku 2018 — 2021).
Transport.
Avtobusad, maršruttaksid i taksid (vahvištadud maršrutoil) oma kundaližeks transportaks lidnas. Avtobusad ühtenzoittas ezilidnoidenke.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline lendimport ezmäižen Kennet Kaunda-prezidentan nimed ("LUN / FLKK", 1,35 mln passažiroid vl 2018) sijadase 27 kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi.
Makati

Makati (mugažo filippinoiden kelel, virktas [maˈkati]) om lidn Filippinoiden pälidnan agjas, Luson-sarel.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 529 039 ristitud 21,57 km² pindal.
Barangeid.
Lidn jagase 30 "barangei:aks", ned oma municipaližikš ühtnikoikš sijaliženke ičeohjastusenke.
Iskj

Iskj () om lidn da kund (kommun) Italijan keskuzpalan suvipäivlaskmas. Mülüb Kampanii-agjan Metropolitenižhe Napol'-lidnha.
Istorii.
Kafedraline Jumalanmaman Emäganpäivän päjumalanpert' om saudud vll 1751−1752 muretud endevanhan vn 1388 pühäpertin sijas. Sarel ühthine kund oli keskusenke Iskjas vll 1938−1945.
Iskj šingotase meriportal, lebuturizmal (öližed diskotekad, restoranad). Fil'miden festival' i istorižiden kostümoiden parad oleldas, rahvahidenkeskeine lehtezmehiden premii andase täs.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tirrenižen meren Flegrin sariden vulkaniženke augotižlibundanke Iskj-saren randal, 2 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om Napolin ezilidnaks.
Vižtoštkümne eländpunktad mülüdas lidnankundha Iskjan ližaks.
Eläjad.
Vl 2011 kundan eläjiden lugu oli 18 688 ristitud, saren läz koumed kümnendest. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'.
San Sal'vador

San Sal'vador ( [san salβaˈðoɾ]) om Sal'vadoran pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om ühtennimižen departamentan administrativižeks keskuseks mugažo.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1525 sulakus ispanijalaižil, anastadud indejalaižil "Kuskatlan"-pälidnan sijha.
Vspäi 1821 San Sal'vador om Sal'vadoran pälidnaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan keskuzpalan päivlaskmas, Amakas-jogen alangištos, ühtennimižen vulkanan pautkenno, 658 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om subekvatorialine neps kaks'sezonine, päivoikaz päiči kezakys i sügüz'kus. Kun keskmäine lämuz om +23,1..+25,4 C° vodes läbi. Minimaline fiksiruidud lämuz om +8,2 C°, maksimaline +38,4 C° (sulaku). Il'man lämuz voib ületada +33 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 1781 mm vodes, kuiv sezon oleskeleb tal'vkus-keväz'kus (1..11 mm kus), sadegiden enambuz oleleb heinkus-sügüz'kus (302..322 mm kus) da läz niid. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 80..86 % röunoiš semendkus-redukus, 68..73 % tal'vkus-sulakus. Lujad manrehkaidused oleldas, oliba vozil 1798, 1854, 1873, 1965 da 1987. Tropižed torokad oma paksud nepsakahan sezonan aigan.
Tobmuz.
San Sal'vador jagase seičemeks rajonaks: istorine keskuz i kuz' nomeruidud rajonad nomer 1..6.
Lidnan tobmuden pämez' om San Sal'vador Keskuzline-municipalitetan alkal'd ("San Salvador Centro"). Edeližed lidnan pämehed oma Ernesto Muišondt ("Ernesto Muyshondt", semendku 2018 — sulaku 2021), Najib Bukele (semendku 2015 — sulaku 2018, vspäi 2019 hän om valitud da radab Sal'vador-valdkundan prezidentan).
Eläjad.
Vl 1900 138 tuh. ristitud elihe lidnas da sen ümbrištos. Vl 2015 lidnalaižiden lugu oli 257 754 ristitud. Kaik 1,7 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas vl 2015 (590 km²), se om kaikutte nellänz' ristit valdkundas.
Religijan mödhe vl 2015 eläjiden enambuz oli hristanuskojikš (85 %, sidä kesken 56 % katolikoid da 29 % protestantoid), mugažo om äi religijatomid (11 %).
Üks'jäine Sal'vadoras valdkundaline Sal'vadoran universitet (alusenpanend 1841, 60 tuh. üläopenikoid vl 2021) baziruiše pälidnas. Siš om ühesa fakul'tetad (kaik ratas pälidnas) i koume filialad valdkundan toižiš lidnoiš.
Transport.
Avtobusad, kiruhavtobusad ("SITRAMSS") da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas ezilidnoidenke. San Sal'vador om valdkundan järed avtotesol'm. Raudten maršrutad ühtenzoittas aglomeracijan erazvuiččid agjoid vspäi 2007.
Pen' regionaline soda- da civiline "Ilopango"-lendimport ("ILS / MSSS") sijadase lidnan päivnouzmas. Se om soda- da čarterreisiden täht Sal'vadoradme, lähižihe pälidnoihe — Tegusigal'p, Gvatemal.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline Sal'vadoran lendimport Oskar Arnul'fo Romero-arhiepiskopan nimed ("SAL / MSLP", 4,5 mln passažiroid vl 2023), ende "El' Sal'vador" da "Komalapa", sijadase vižkümnes kilometras suvhe lidnan keskuzpalaspäi, Tünen valdmeren randpoles, radab vspäi 1980. Sišpäi tehtas reisid AÜV:oihe, Kanadha, Meksikha, Keskuzamerikan äjihe maihe, Bogotaha i Madridha.