tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Gdan'sk

Gdan'sk (, virktas [ˈɡdãj̃sk], erasti [ˈɡdaɲsk]; kašub.: "Gduńsk" [ɡduɲsk]; vozil 1308−1466 da 1793−1945 oli Dancig-nimenke, [ˈdantsɪç] vai [ˈdantsɪk]) om lidn Pol'šanman pohjoižes. Se om Pomorjen sodaveikundan administrativižeks keskuseks, kudenz' eländpunkt valdkundas eläjiden lugun mödhe, järed port Baltijan meren randal.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 997. Se sai lidnan statusad vl 1263. Nimitihe langenijan merhe Gdan'-jogen mödhe ( kašuban augotižlibundal), sen nügüdläine nimituz om Motlav ("Motława").
Vl 1939 Saksanma ezini tarbhaičendoid pörta lidnad i antta levedoid teid ühtenzoitmaha Päivnouzmaiženke Prussijanke. Pol'sanman pučind tegihe Toižen mail'man sodan formaližeks süks.
Gdan'sk šingotase kivivoihimižel i himižel tegimištoil, laivansauvomižel da laivankohendusel, sömtegimištol. EÜ:n turizman znamasine keskuz kezaaigan. Jartalin ümbriradmižen edheotandad sijaližel torhudel. 
Geografijan andmused.
Lidn sijadase sodaveikundan pohjoižpäivnouzmas, Baltijan meren suvižel randištol, Gdan'skan lahten suvirandal, 0..180 m ü.m.t. korktusil. Om konurbacijas Gdin'-meriportanke i Sopot-kurortlidnanke. Kaks' joged jokstas lidnas: Radun' (103 km pitte, ) i Motlav ("Motława" 68 km pitte), jäl'gmäine ühtenzoitase Lenivkanke — Vislan del'tan hijamanke, laivanlikund tegese.
Klimat om ven pehmed, valdmeren i kontinentaližen röunal, pil'vekaz lujas tal'vel. Voz'aigad oma erigoittud sel'ktas. Voden keskmäine lämuz om +7,7 C°, kezakun-elokun +15,5..+17,7 C°, tal'vkun-keväz'kun −1,4..+1,8 C°. Ekstremumad oma −29,8 C° (uhoku) i +36,0 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om −0,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +18,1 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 571 mm vodes, enamba heinkus-elokus (70..79 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (24..28 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 72..75 % röunoiš sulakus-heinkus, 85..90 % redukus-uhokus.
Tobmuz.
Lidn jagase 34 lidnanlaptaks: kuz' om -statusanke i 28 nimitadas "osiedle:ks".
Edeline lidnan pämez' om Bogdan Olešek ("Bogdan Oleszek", heinku 2001 — kül'mku 2018). Edel vn 2018 kül'mkud lidnan tobmuden pämez' () oli Gdan'skan nevondkundan ("Rada Miasta Gdańska") ezimez'. Nevondkundan nügüdläine ezimez' om Agneška Ovčarčak ("Agnieszka Owczarczak") vn 2018 kül'mkuspäi. Rada kogoneb 34 deputataspäi.
Eläjad.
Vl 2014 lidnan ristitišt oli 461 489 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vll 1980−2019 lidnan ristitišt vajehtihe 456..470 tuhad eläjid röunoiš.
Läz 750 tuhad eläjid om Truimästo-lidnaglomeracijas (2017, «koumekerdaine lidn»), se om nellänz' surtte valdkundas.
Transport.
Avtobusad, tramvaid i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Kiruhelektrojonused ühtenzoittas aglomeracijan lidnoid.
Rahvahidenkeskeine civiline "Gdan'sk"-lendimport Leh Valensa-prezidentan nimed ("GDN / EPGD", 6,7 mln passažiroid vl 2024) sijadase kaks'toštkümnes kilometras lodeheze lidnaspäi.
Gelii

Gelii ("He" — "helium" latinan kelel) om kahtenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden ezmäižes periodas.
Ühthižed andmused.
Gelii om levitadud londuses lujas (23 % massan mödhe, kahtenz' sija vezinikan jäl'ghe), sikš miše se om stabiline substancii lujas i om kaičenus tähäsai Suren Poukahtusen aigaspäi. Nügüd' se sündub tähthiš levitadud vezinikaspäi. Element om harv Mas, sündub radioaktivižiden metalloiden čihodamižes da putub londuseližhe gazha, kudambaspäi sidä sadas-ki madallämuzdistilläcijal.
Francijalaine Pjer Žansen- i britanine (anglijalaine) Norman Lokjer-astronomad avaižiba uden elementan Päiväižen spektras läz ühtenaigašti vl 1868. Kahtes vodes Lokjer tariči nimitada sidä gelijaks ( "helios" «päiväine»).
Fizižed ičendad.
Gelii om inertine mujutoi üks'atomine gaz maguta da hajuta.
Atommass — 4,002602. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 0,00017846 (+20 C°) g/sm³. Suladandlämuz — 0,95 K (−272,2 C°). Kehundlämuz — 4,22 K (−268,93 C°), se om kaikiš madalamb tetabiden substancijoiden keskes.
Londuseline gelii kogoneb kahtes izotopaspäi (4He — 99,99986 %, 3He — 0,00014 %). Sen ližaks tetas seičemed ratud izotopad 2 (diproton) i 5..10 atommassanke, kaikiden niiden pol'čihodamižen pord om sekundan lühüdamb. Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 2), β- i neitronižen (nomer 8) vai muite β-čihodamižen kal't (nomer 6), kändasoiš vezinikaks (nomer 2), litijaks i vezinikaks (izotopad 6 i 8). Izotopad nomer 5, 7, 9 i 10 kändasoiš gelijan toižikš izotopoikš neitonižen čihodamižen kal't.
Himižed ičendad.
Element om kaikiš inertižemb Mendelejevan tabludes. Ei ole löutud himišt reakcijad völ, kudambas gelii ühtniži. Sädab vaiše erasid stabilitomid ühtnendoid — eksimeroid.
Gent

Gent (mugažo alaman kelel, virktas [ɣɛnt]; [ɡɑ̃]) om Bel'gijan lidn valdkundan lodehes, Flandrii-regionas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Päivnouzmaine Flandrii-agjan administrativižeks keskuseks.
Oficialine kel' om alaman kel'. Znamasine meriport radab. Lidn om järedaks openduzkeskuseks, universitet da nell' üläškolad oma avaitud.
Istorii.
Arheologijan andmused ozutadas, miše ristituiden žilod oliba Gentan nügüdläižes seižundsijas kiviaigan jo. 7. voz'sadal Gent oli järedan torguindkeskusen. Vl 1000 Gent oli Evropan kahtendeks lidnaks eläjiden lugun mödhe (jäl'ges Parižad). 
19. voz'sadal tekstiline Gent kändihe tegimišton jalos järedaks keskuseks. Lidn šingotase metallurgijan tegimel, avtotegimel, himižel i kivivoinhimižel tegimištol, cement- i betonedheotandoil, mugažo turizmal. Järedad tegimištjarmankad oleldas lidnas. Bel'gijan kahtenz' surtte "Flanders Expo"-ozutelendkompleks radab täs.
Geografijan andmused.
Gent sijadase agjan keskuzpalan päivlaskmas, Šel'd-jogen randal. Matkad Brüssel'-pälidnhasai om 50 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 58 km avtotedme.
Klimat om ven valdmeren pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +10,6 C°, kezakun-elokun +15,9..+18,1 C°, tal'vkun-uhokun +3,4..+4,0 C°. Paneb sadegid 859 mm vodes, läz tazomäras kuidme, vähemba uhokus-semendkus (51..63 mm kus), 71..84 mm toižidme kuidme.
Tobmuz.
Lidn jagase 14 nimitadud rajonaks.
Edeline lidnan pämez' () om Daniel Termont ("Daniël Termont", 2007 — tal'vku 2018). Lidnan municipalitetan nevondkund kogoneb 53 ezitajaspäi. Nevondkundan ezimez' om Kristof Peters ("Christophe Peeters") mandatanke vozikš 2022−2025.
Eläjad.
Vll 1970−1977 mülütihe 13 kommunad lidnha, i sen eläjiden lugu ližadui 148 860 ristituspäi 248 657 ristithusai. Vl 2000 kaik 224 180 ristitud elihe lidnas, vl 2021 — 263 703 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2008 municipalitetan ristitišt oli 594 582 eläjad (nellänz' surtte valdkundas) 1 205 km² pindal, vn 2018 augotišes — 560 522 eläjad sil-žo pindal.
Augotižlibundan mödhe (2020): Bel'gii — 64,5 %, Azii — 12,6 %, Päivnouzmaine Evrop — 9,1 %, Päivlaskmaine Evrop päiči Bel'gijas — 5,0 %, Pohjoine Afrik — 3,4 %, Afrik suvemb mi Sahar — 3,3 %, toižen augotižlibundan — 1,8 %.
Katoližen jumalankodikundan kaks' päjumalanpertid da jumalanpert' oma saudud lidnas.
Znamasine üläopendusen aluzkund om Gentan universitet (läz 50 tuh. üläopenikoid). Sen aluz om pandud vl 1817. Kaik om 11 fakul'tetad universitetas.
Transport.
Jogiport da valdkundan koumanz' surtte meriport sijadasoiš lidnan pohjoižes. Merilaivad ujudas kanaladme Ternözenaspäi (Alamad). Om mugažo erazvuiččid tegimid portan industrialižes zonas.
Avtobusad, tramvaid da trolleibusad oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Kiruhraudted da avtoted ühtenzoittas Gentad Bel'gijan, Francijan i Alamaiden lähižidenke järedoidenke lidnoidenke.
Germanii (himine element)

Germanii ("Ge" — "germanium" latinan kelel) om 32nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan päalagruppas, IVA), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Germanii om harv Man kores, pala — 1,5 grammad tonnas. Ei voi sidä löuta puhthas olendas.
Vl 1886 germanine Klemens Vinkler-himik avaiži ut elementad argirodit-mineralan himižel analizal i sai puhtast germanijad ezmäižen kerdan, tariči nügüdläšt nimed ičeze i mineralan augotižlibundan mödhe, Germanii-valdkundan oiktastuseks.
Löutihe germanijan penid lugumärid eläbiš olijoiš. Elementan sur' verd om toksine kaikiden täht päiči homehes. Kaks'valentine germanii om toksižemb mi toižed.
Fizižed ičendad.
Germanii om räbed kova hahkvauged hoštai metalloid (pol'metall). Om pol'veimeks. Kristalline segluz om kubine diamantanvuitte normaližiš arvoimižiš.
Atommass — 72,63. Ninevuz normaližiš arvoimižiš (kova, +20 C°) — 5,323 g/sm³, nozol (1000 C°) — 5,557 g/sm³, mülü poleneb sulandan jäl'ghe kut veden-ki mülü. Suladandlämuz — 1211,4 K (938,25 C°). Kehundlämuz — 3106 K (2833 C°).
Londuseline germanii kogoneb vides izotopaspäi, nell' oma stabiližed: 70Ge (20,52 %), 72Ge (27,45 %), 73Ge (7,76 %), 74Ge (36,52 %), 76Ge (7,75 %, T=1,92 × 1021 vot, kändase selenaks-76). Niiden ližaks, tetas 27 ratud radioaktivišt izotopad 58..69, 71, 75, 77..89 atommassanke, i koumetoštkümne izomärad. Kaikiš hätkemban 68Ge-izotopan pol'čihodamižen pord om 271,05 päiväd, sid' 71Ge (T½= 11,43 päivest) i germanii-69 (39 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (58..61-izotopad) i β-čihodamižen kal't, kändasoiš cinkaks, cinkaks i gallijaks, muite gallijaks, arsenaks.
Himižed ičendad.
Muigotandmärad: −4, −3, −2, −1, 0, +2, +3, +4, jäl'gmäine om järgeline.
Germanii seižub il'man i veden, vähäkoncentriruidud mugliden i muiktusiden vastamižpainegt vaste. Segoitase vitkos rikmuiktusen i azotmuiktusen palabiš koncentriruidud segoitesiš.
Segoib mugliš muigotajiden olendanke vaiše (oz., H2O2 vai NaOCl):
 &lt;chem&gt;Ge + 2 KOH + 2 H2O2 -&gt; K2GeO3 + 3 H2O&lt;/chem&gt;
Metalloid muigotub il'mas GeO2-hapandushesai rusttan kalindan lämudel.
Kävutand.
Kävutadas germanijad optikas (linzad, infrarusked optik, optine kuid, öližen nägendan ladimed) da elektronkas (mikropäčid, DVD-RW-diskad).
Maksoi US$1200 kilogrammas elementarine i US$840/kg dioksid (GeO2) vl 2007.
Gomer

Gomer (amuižgrekan kelel: "Ὅμηρος" «Homeros»; ezimeletaden, eli voz'sadoil 9.-8. edel m.e.) — legendarine amuižgrekalaine runoiden sädai i sarnoičii. Hän om «Iliadan» (evropižen literaturan kaikiš amuižemb muštnik) da «Odissejan» avtoran.
Gomeran elos ei ole ni-miččid eskai todhekoskujid andmusid, no nimen grekine form voi olda vaiše realižel personal. Kuvatas Gomerad sogedaks meheks antižen veron mödhe.
Sädused.
Runopajatajan poemad starinoitas realižiš aigtegoiš möhäližiden kaivandusiden mödhe. Runod oma kaičenus meiden päivihesai ližatud variantal, ei olend kirjkel't Gomeran elon aigan. Kacmata sihe, molembiden poemiden süžet om kogonaine, niiden epitetoiden kävutand ozutab üks'jäšt avtorad.
Kaks' poemad kändihe kul'turižeks Biblijaks amuižgrekalaižile. Gomeran runoiden fragmentad oma olmas läz poles löunuziden amuižgrekižiden papirusoiden keskes.
Mušt.
Nimitihe krater Merkurijal Gomeran oiktastuseks.
Google Chrome

Google Chrome ([ɡuːɡl krəum], lugeda vepsäks: "Gugl Hrom") om «Google»-kompanijan maksutoi kaclim. Sädase C++-kelel.
Ezmäine versii oli levitadud vn 2008 2. päiväl sügüz'kud. Versijad udištasoiš tähäsai. Vn 2017 heinkus se oli kaikiš populärižemb kaclim mail'mas, kävutajiden viž ühesandest otiba ičeze kompjuteroihe. Kaclimen interfeis om sätud 167 kelel.
Kaclim endustab kävutajad edel tulendad pahidoičijha saitha. Chrome sädab ičeze processad kaikuččen avaitud iknan täht tobjimalaz, muga iknoiden südäiolend ei voi valatoita toine toižhe, i ku ühten iknan process azotase äkkid, ka voib loptä sidä andmusiden kadotandata toižiš iknoiš.
Vspäi 2018 reklaman fil'tr radab kaclimes.
Gorno-Altaisk

Gorno-Altaisk (, ) om lidn da lidnümbrik Venäman suves. Se om Altajan Tazovaldkundan administrativine keskuz da üks'jäine lidn. Om ümbärtud Maiman rajonal (aimakal) kaikiš polišpäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1824 kuti "Ulal"-žilo () — ortodoksižen hristanuskondan hengeline missii Altai-mägil. Nimitihe Ulalušk-jogen mödhe ( 19 km pitte, ), se lankteb Maim-jogehe ( 60 km pitte) žilon territorijal, mitte om Katunin oiktaks ližajogeks.
Vl 1928 žilo sai lidnan statusad. Vll 1932−1948 lidnan nimi oli "Oirot-Tur" (), sid' nügüdläine.
Gorno-Altaiskan ižandusen sarakod oma turizm i sauvondmaterialoiden pästand (raudbetontegesed).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase tazovaldkundan pohjoižröunanno, Altajan mägiden katl'uses, 270..305 m ü.m.t. korktusil, Katun'-jogen oiktal randpolel (, Obin joginišk).
Matkad Moskvhasai om 3641 km päivlaskmha orhal, Bijskhasai om 105 km avtotedme (lähembaine raudtestancii), Barnaulhasai om 258 km avtotedme.
Klimat om terav kontinentaline, lämuden teravad vajehtused oleldas päivesen i sezonan aigan. Voden keskmäine lämuz om +2,8 C°, kezakun-elokun +16,4..+18,9 C°, tal'vkun-uhokun −11,4..−13,7 C°. Ekstremumad oma −48,6 C° i +40,3 C°. Paneb sadegid 731 mm vodes, enamba semendkus-sügüz'kus (78..109 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (22..29 mm kus).
Tobmuz.
Gorno-Altaisk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeline lidnan pämez' (mer) om Jurii Nečaev (sügüz'ku 2017 — tal'vku 2022).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 24 045 eläjad, vl 1959 — 27 534 eläjad. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 56 933 ristitud, vn 2021 — 65 342 ristitud. Kaik 63 295 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 65 363 eläjad vl 2022.
Rahvahad (2010): venälaižed — 70,0 %, altajalaižed — 23,0 %, kazahlaižed — 2,3 %, toižed rahvahad — 4,6 %.
Kaik ühesa pühäpertid om saudud lidnas: ortodoksižen hristanuskondan ph. Makarijan puine päjumalanpert', koume jumalanpertid i kaks' časounäd, vanhan hristanuskondan pühäpert', islamanuskondan pühäpert' i medrese, buddizman pühäpert'.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..12, 14..17), augotižškol nomer 5, viž keskškolad (nomer 7, 8, 10, 12, 13), kaks' gimnazijad (nomer 3 i 9), kaks' liceid (nomer 1 i 6), kadetškol nomer 4, ehtal'ne škol, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden "Adamant"-škol, čomamahtoine škol, muzikškol nomer 2, lidnan sportškol V. E. Arhipovan nimed.
Üks'jäine üläopendusen aluzkund radab lidnas, se om Gorno-Altaiskan valdkundaline universitet. Nell' specialižen keskopendusen aluzkundad oma avaitud: agrarine kolledž (Gorno-Altaiskan universitetan palakund), pedagogine kolledž, kul'turan da čomamahton kolledž, medicinine škol.
Transport.
Avtobusad da maršruttaksid oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes i ümbrištos.
Tatanmaine ühtennimine lendimport ("ГОР / RGK") sijadase kudes kilometras päivlaskmha lidnan keskusespäi, Katun'-jogen oiktal randal. Sišpäi tehtas reisid Moskvhasai, kezaaigan — Krasnojarskha, Novosibirskha i Tümenihe.
Gutenberg Iogann

Iogann Gensfläiš cur Laden cum Gutenberg (; sünd. keskes 1397. da 1400. vot, Mainc, Pühä Rimalaine imperii — kol. 3. uhoku 1468, sigä-žo) oli germanine sep', gravirui, juvelir da melestegii, Evropan ezmäine tipograf.
Biografii.
Gutenberg oli sündnu lidnan Frile Gensfleiš-patricijan kanzha, El'za Virih-mam libui vatken torgovanoiden perehespäi. Priha oli noremban lapsen, hänel oliba Frile-veik, El'za-sizar i Patce-sizarindam. Om kaičenus vähän tedoid Iogannan elon polhe edel 1434. vot, no voib ezimeletada, miše hän openui käziradoile. Vll 1434−1444 mez' eli Strasburgas i oli otnus pol'kalližarvoižiden kividen šlifuindha (agat, oniks), tegi zerkloid pühämatknikoiden täht. Vl 1455 sätud tipografii läksi Iogann Fust-rahaandajale käskuzkundan pätandan mödhe. Gutenberg tegi sebrad Konrad Gumerinke i pästi severz'-se kirjoid vodele 1460.
Melestegijan mahapanendan sija Maincas om tundmatoi. Hänen muštnikad oma pandud neniš lidnoiš: Mainc, Strasburg, Frankfurt Mainal, Ven. Gutenbergan muzejad oma avaitud Maincas (vspäi 1901) i Friburas (vll 1900−2000 se radoi Bernas).
Kirjoiden painmine.
Vodele 1440 Gutenberg sädi mahtusen painda likkujiden metalližiden literiden abul, tegi melel praktižen sisteman kaikid augotižpaloid. Literiden ühthesuladuz (gart) mülüti hahktinad, tinad i antimonijad, sulazihe käzijalos kebnas. Melestegii kävuti kirjamiden zerkolkuvandad, mujuid voin alusel painmižen täht, reguliruidud matricad. Puine painmižmašin oli hänen pordon maižanduzpressoiden analogan.
Gutenbergan painmižen tehnologii levitihe kaikedme Evropadme teravas i sid' mail'madme. Se vajehti kirjoiden äikerdoičendan veroližid mahtusid (käzikirjutusiden kirjutamine kädel i ksilografii), vedi kirjan massižennoks tehmižennoks i valatoiti lujas mail'man kul'turha. Melestegijan päine Gutenbergan Biblii-tö tegihe Biblijan ezmäižeks painmižversijaks.
Göte Johan Vol'fgang fon

Johan Vol'fgang fon Göte ( [ˈjoːhan ˈvɔlfɡaŋ fɔn ˈɡøːtə]; sünd. 28. eloku 1749, Frankfurt Mainal, Pühä Rimalaine imperii — kol. 22. keväz'ku 1832, Veimar, Saksen-Veimar-Eizenaht-ruhtinazkund) oli germanijalaine runokirjutai, kirjutai, valdkundan šingotai, meletai da londusentedoidai.
Kirjutajan sädamižjäl'guz tedoidase Veimar-lidnan Göten i Šilleran arhivas.
Hab

Hab () om lehtezpun erik, mülütadas Raidaižed-sugukundha. Kazvab Evrazijan venos i vilus vöiš.
Ümbrikirjutand.
Pun tüvi om kolonnanvuitte ühthe metrhasai sankte, sase 35 metrad kortte. Eläb 80..90 vot tobjimalaz, i 150 vot harvoin. Kazvab teravas, no alištub pun südäimen läžundoile. Vanhad tervhed pud puttas vaiše erasti. Levitadud jurišt süveneb maha.
Kävutand.
Hab om levitadud pumaterial. Ištutadas eländpunktoiš dekorativižeks kazmuseks, sügüzel lehtišt om erazvuitte mujul. Änikoičeb sulakus i om mezikazmuseks sil aigal, mezjäižed ümbriratas urbiden kleid propolisaks. Ottas kävutandaha kored nahkoiden dubindsubstancijaks i samha pakušt da vihandad mujud.
Haitmann Fridrih

Fridrih Haitmann (; sünd. 27. reduku 1853, Ahlen, Vestfalii, Saksanma — kol. 13. eloku 1921, Königsberg, Saksanma (nügüd' Kaliningrad, Venäma)) oli germanijalaine arhitektor.
Mez' om «Zur heiligen Familie»-jumalanpertin (Kaliningrad) avtor, nügüd' filarmonijan koncertzal radab siš. Arhitektor projektirui äiluguižid kundaližid sauvusid i eländpertid Königsbergas da sen ümbrištos: počtan sauvused, Königsbergan kirhad, erižpertid, Amalienau-kolonii (lidnrajon om sätud Kretčmann-sauvondnevojanke ühtes, nüg. Kaliningradan pala). 
Haitmann ühtni Ezmäižen mail'man sodan torihe vspäi 1914, sen jäl'ghe läžuškanzi löumai i koli tundmatoman jäl'gnikoiden täht.
Hauged

Hauged () om jogikala. Se om Haugižed-sugukundan heim koumen kesken (edel 2016. vot oli üks'jäine). Om levitadud Evropas, Sibiriš, Pohjoižamerikas.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu haug' sase 1,8 metrhasai pitte, 32 kilogrammhasai vedutte. Emäčud oma järedamban ižačuid. Eläb koumekümnevoččehe igähäsai. Hibj om torpedan kartte, hahkvihandan mujun polhe kirjav. Pä om nülak teravidenke hambhidenke. Korktas sijatud sil'mad ümbrikactas surt tahondad. Sel'gsuug i perzesuug sijadasoiš tagapalas händanno, se abutab histtä i otta pigut heredas, tehta tacindoid severzid-se ičeze hibjoid pitte.
Söte.
Haug' om lihan- da kalansöi živat, söb toižid penid kaloid tobjimalaz (särg, ahven), mugažo amfibijoid, reptilijoid, penid hirid, makondjid, vezilinduiden poigaižid, järedoid gavedid, jändusid.
Hen haug' nimitase "haugič:uks". Vaiše pohjoižed erikod södas niid (racionan videndeshesai).
Haughe sidodud vepsän muštatiž da ozoitez.
Haug' meres, a händ ülähän. (kauh vezilačus)
Hebo

Hebo vai Kodihebo () om kabjživat. Mülüb Hebonvuiččed-sugukundan üks'jäižhe jänudehe elegil Hebod-heimho, sugukund libub Pohjoižamerikaspäi.
Hebon emäč om kobul vai emähebo, hebon ižač nimitase ižahebo:ks. Hebon poigaine om varz, varzaine. Kazvanu varz om ubeh. Sauvatadud hebo — oreh.
Ippologii tedoidab heboid. Pidadas živatoid hebovodindfermas vai hebonläväs.
Kodikoičend.
Hebo om kodikoittud ristituil mechebo. Kaikiš amuižembad kodihebon jändused oma löutud Evrazijan stepiš läz Baškirijan Davlekanovo-lidnad, datiruiše 7.-6. voz'sadal EME. Hebol sur' znamoičend om ristituiden civilizacijan istorijas, vaiše voz'sada tagaz nened živatad oliba pätransportaks i maižandusen radvägeks.
Okaidud hebod arktudas teravas da kebnas. Tahondad arktunuziden heboidenke oma mail'man äjiš maiš.
Söte.
Hebo om heinänsöi živat. Söb heinän 25..100 kg päiveses omaluižel. Job 30..60 litrad vet päiväs kezaaigan i 20..25 litrad tal'vel, lugumär rippub igäspäi i vedusespäi. Üks' hebo küzub man 2 gektarad sötmižeks.
Hebon söte kogoneb kagraspäi i kuivatud heinäspäi päpaloin, vajehtadas jäl'gmäšt ol'geks erasti. Naprindad vajehtamha kagrad toižel vill'sötkel ei olgoi satusekahad, i vaiše ozr vajehtab kagrad hebon sötmižeks Päivnouzmmas da Suvievropas (Italii, Ispanii, Portugalii).
Heinku

Heinku om voden seičemenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, kezan kahtenz' ku. Kogoneb 31 päiväspäi.
Heinku om voden kaikiš lämhemb ku keskmäras Pohjoižen mapoliškon territorijan tobjas palas i kaikiš vilumb ku Suvižes mapoliškos, kus se om tal'ven kahtenz' ku.
Hil'nik

Hil'nik ("C" — "carbonium" latinan kelel) om kudenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan päalagruppas, IVA), tabluden kahtendes periodas.
Ühthižed andmused.
Hil'nikal om erazvuiččid allotropižid modifikacijoid: hil', nogi, diamant, grafit, karbin, hil'nikan nanotorvuded i m.e., kaik tetas 22 allotropišt modifikacijad. Ezmäižed nell' oma tetabad ristitkundale amussai.
Francine Antuan Lavuazje-himik el'genzi substancijad elementaks da nimiti sidä hil'nikaks () ičeze kirjas «puhthan hilen» sijas (fr. "charbone pur") vl 1787. Britanine Smitson Tennant-himik sai joudjad hil'nikad ezmäižen kerdan vl 1791 pästten fosforan puruid kal'düd melan päl, sen reakcijan rezul'tat om kal'cijan fosfat i hil'nik. 18. voz'sadan lopus francine Lui Bernar Giton de Morvo-himik kändi diamantad grafitaks hillän lämbitusen tel, i sid' hil'muiktuseks.
Fizižed ičendad.
Allotropižiden formiden äjüz om olmas hil'nikan ičendan tagut säta erazvuiččid sidoid atomoiden keskneze. Hil'nik voib säta polimerižid čepiižid, sišpäi ühtnendoiden sur'kulu lugumär mülütab hil'nikad (hil'vezinikad, vauktušed, razvad, hil'vezikod), i organine himii tedoidab niid.
Atommass — 12,011 (izotopoiden londuseline segoituz). Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,25 g/sm³ (grafit). Sublimacijan lämuz — 3915 K (3642 C°), se om kaikiš korktemb tetabiden substancijoiden keskes. Ei ole elementan nozolan olendad normaližiš arvoimižiš, no vl 2025 sätihe sidä olendad lazeral kuroks da tedoitihe toštten kodvad äi kerdoid erazvuiččidenke parametroidenke. Nozolan hil'nikan atomad sijadasoiš aniku diamantas, kaikuččel atomal om nell' tošt lähelišt atomad.
Londuseližed izotopad: 12C (98,93 %, stabiline), 13C (1,07 %, stabiline), 14C (10−12, om levitadud Man atmosferas, radioaktivine, 5730 vot pol'čihodamižen pordonke). Sen ližaks 12 ratud izotopad oma 8..11, 15..22 atommassanke, severz'-se sekundoid vai sen lühüdamb pol'čihodamižen pordonke. Ei ole izomärid.
Himižed ičendad.
Hilen süttundan lämuz om 300..500 C° (andab tuhkad), grafitan 600..800 C° i diamantan 800..1000 C° (andab grafitad). Nened muigotandmärad oleldas: +4..−4.
Inertine substancii sädab reakcijoid lujas huldutamižes. Hil'nik endištab metalloid niiden hapandusišpäi metallurgijas. Reagiruib vedenke märitud arvoimižiš monohapandusen i vezinikan sandanke.
Kävutand.
Hil'nik om terasen (2,14 % i sen vähemba) i kaugedraudan (enamba 2,14 %) znamasižeks palaks. Ristitun hibjan videndez kogoneb hil'nikaspäi, ristit sab hil'nikan 300 grammad päiväs sömižen kal't.
Hil'muiktuzgaz

Hil'muiktuzgaz vai hil'nikan dioksid, mugažo "hil'nikan hapanduz (IV)", om gaz (CO2) mujuta da läz hajuta; sil om muiktahk magu.
Hil'muiktuzgazan koncentracii Man atmosferas om 0,041 % (2018, edel industrializacijad oli 0,028 %). Substancijan ninevuz normaližiš arvoimižiš om 1,97 kg/m³, se om pol'tošt kerdad enamba mi kaiken il'man. 
Kova hil'nikan dioksid kucuse kuivaks jäks.
Fizižed ičendad.
Sublimacijan lämuz om −78,5 C°. Ninevuz kovas olendas om 1560 kg/m³. Voib sada nozoludeks painuden al, se kävutase hil'muiktuzgazan kaičendan täht, ninevuz om 925 kg/m³ 0 C° lämudel i 35,5 atmosferad painudel.
Himižed ičendad.
Hil'muiktuzgaz om muiktuzoksid. Vedhe segoiden se kändase hil'muiktuseks. Reagiruib muglidenke säten karbonatoid da gidrokarbonatoid.
Gaz ei pid'oitele palamišt, sädase palandan reakcijas.
Biologine rol'.
Hil'muiktuzgazal luja znamoičend om eläban londusen täht. Se ühtneb aktivižešti kaikihe eläban stajan metabolizman processihe. Atmosferine hil'muiktuzgaz om hil'nikan päpurde kazmusiden täht. Hil'muiktuzgaz ei ole toksine, no se ei pid'oitele hengaidust.
Eziauguižešti hil'muiktuzgaz oti kümnikoid procentoid Man atmosferas, no fotosintez poleni sen palad lujas. Gazan ülämär atmosferas ühtneb klimatan toižetamižhe, vedab kazmuzhonusen effektannoks i valdmeren veden muigotamižennoks, a se kucub eläbiden olijoiden kadomišt. Nügüd'aigan sätas projektoid i tegimid kävutamha hil'muiktuzgazad himižes tegimištos, mugažo gazan mahapanendan täht.
Ristitun organizm eritab läz üht kilogrammad hil'muiktuzgazad päiveses.
Kävutand.
Kävutadas sömližaduseks (gaziruidud vezi, konservant, rohlenzoitai, kod E290), lämoinsambutimiš, kriohirurgijas, poltuzelementaks aviamodeliruindas, pnevmatižes azegištos, sauvondas (gruntan kül'menzoituz, kaičii ümbrišt ühthekeitandan aigan). Kuiv jä om avaros levitadud agent torguindan vilugoitimiš.
Hirv'

Hirv' vai Hirb' (), vai Evropine hirv' , om meckabjživat. Mülütadas Pedranvuiččed-sugukundha.
Etimologii.
"Hirb"' om uz' velgsana suomen kelespäi (rndt. «hirb'»).
Ümbrikirjutand.
Eläb Pohjoižen mapoliškon meczonan venos vönes päpaloin (Skandinavii, Venäma, Sibir', Aläsk, Kanad). Kaik om läz pol'tošt millionad eričuid mail'mas.
Ižačud oma kaikiš järedambad pedranvuiččiden keskes, täuz'kaznuden hibjan veduz sase 360..600 kilogrammhasai, se oleleb 3 m pitte i 2,3 metrhasai kortte sägun sijas. Ei oleskele sar'vid emäčuil.
Hibj i kagl oma lühüdamb mi pedral, gurbakahanke sägunke i korktoidenke jaugoidenke. Pä om sanged, nena om gurbakaz, ülähul' rippub. Živatan sar'ved oma kaikiš järedambad Man eläbil olijoil, kazdas 180 santimetrhasai irdmäral i 20..30 kg vedutte. Tactas sar'vid joga vodel kül'mkus-tal'vkus i sar'vitomad sulakuhu-semendkuhusai. Kärb tuleb sügüz'kus-redukus, sil aigal ižačud oma agressivižed i voidas tactas ristitun päle.
Kodikoičendan naprindad oliba satusetomad, no kaks' živatfermad ratas Venämas. Om buran kondin, grizlin, händikahan i ristitun mectusen objektaks.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe tervehtajad maidod (kül'menzoittas kaičemha). Keratas ekskursijoid živatfermha.
Ratas kambakoid nahkoid. Liha om kovakaz, om vähä razvad siš, no tehtas savukurdüd kolbasad i konserviruidas.
Hired

Hired () oma imetaiživatoiden sugukund Nühtajad-heimkundaspäi.
Nimitadas "hirenpoigaižid" mugažo "hiroi-haroi" fol'kloras.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu hibj oleleb vidhe santimetraspäi (penikaine hir' "Micromys minutus") 48 santimetrhasai (suvine nüguhir' "Phloeomys cumingi"). Hired kändasoiš täuz'kaznuzikš pol'tošt..koume kud igäs, ristitun sauvusiš voidas äikerdoitas vodes läbi.
Elonmahtusen mödhe hir' om kuivmaživat. Söteltas semnil, erased erikod živatoil-ki. Londuseližed erikod kanttas varuližid tärtläžundoid, travidas villäd da ižandusen toižid varoid. Hirensöi om kaži. Kävutadas hirid biokodviden täht i imetaiživatoiden genoman tedoidusiš.
Hiren erikod.
Kaik om nell' alasugukundad, 147 heimod, 701 erikod mail'mas, sidä kesken 13 erikod elädas Venämas. Nüguhired-heim mülüb Hired-alasugukundha ("Murinae").
Erased hiren erikod:
Hir'pulo

Hir'pulo () om Evrazijan i Kanadan venon vönen levitadud meclind. Se om Pulod-sugukundan Hir'pulod-heimon ("Surnia") üks'jäine erik.
Leviganduz.
Lind om levitadud mecoidme. Voib eläda ühtes tahondas vai kalaita. Putub Skandinavijan maiš, Venäman evropižen palan pohjoižes, Sibirin suves i Edahaižes Päivnouzmas. Eläb Tän'-Šanin erasil-se tahondoil.
Ümbrikirjutand.
Lindun hibj om 35..43 sm pitte, üläh om bur vauktoidenke läipoidenke, alah om vauged läz täuzin, jonoikaz vähäižel. Suugiden maihutuzkeskust sase 60..80 santimetrhasai. Sil'mad i n'ok oma pakuižen mujun, «korvid» eile. Lenduz om terav oiged, ei edahan man pindaspäi.
Pezoitelese puiden vanhil kandoil, pol'ondusiš, harvemba ondusiš i toižiden lihansöjiden linduiden pezoiš, man pindal. Munindas om koume..ühesa vauktad munad, erasti koumetoštkümnehesai. Emäč haudub läz 25 päiväd. Poigaižed oma pezas neceverdan-žo aigan, molembad kazvatajad söteltas heid. Sen jäl'ghe poigaižed lähttas lähižiden puiden oksile.
Söte.
Hir'pulo söb henoid nühtajid päpaloin (pöudhirid, lemmingoid), ku niid om vähä, ka oravid, mugažo linduid erasti (püid, meckanoid, tedroid). Mecadab hämäran aigan, no voib päiväl-ki. Tegeb londoid ristitun päle kaiten ičeze pezad, sen aigan naprib iškta käpšuil pähä.
Hlor

Hlor ("Cl" — "chlorum" latinan kelel) om 17nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan päalagruppas, VIIA), tabluden koumandes periodas.
Ühthižed andmused.
Element om aktivine himižikš lujas. Mülütadas hlorad galogenihe. Hlor om kaikiš enamb levitadud galogen Man kores, sen 21nz' element levigandusen mödhe (126 palad millionas). Löutas enamba valdmeren vedes (19 grammad litras).
Vl 1774 ročine Karl Vil'hel'm Šeele-himik sai puhtast hlorad ezmäižen kerdan. Tedomehed lugiba sidä palakahaks substancijaks sihesai, kuni vl 1810 britanine Hemfri Devi-himik sai hlorad da natrijad keitandsolan elektrolizal i muga todesti hloran elementarišt londust. Hän tariči udele elementale "hlorin"-nimitust (). Elementan nimi libub grekan kelen χλωρός-sanaspäi "hlōrós" («vauhvihand» vai «pakuižvihand»).
Hlor-gaz om toksine i upehtoitai substancii, kävutihe muga Ezmäižen mail'man sodan aigan völ, no sen ühtnendad oma tarbhaižed eläjiden täht. Ristitun hibj 70 kg vedutte mülütab hlor-elementan 95 grammad. Hloran ionad reguliruidas stajiden südäipainut, oma vezisolvajehtusen palaks, ühtnedas fotosintezan processha.
Fizižed ičendad.
Hlor om pakuižvihand kaks'atomine gaz (Cl2, normaližiš arvoimižiš) lujanke harakteriženke metalliž-magedanke hajunke.
Atommass — 35,4527. Ninevuz — 1,56 g/sm³ (enamba mi il'man ninevuz normaližiš arvoimižiš, −35 C° lämudel). Suladandlämuz — 172,2 K (−100,95 C°). Kehundlämuz — 238,6 K (−34,55 C°).
Londuseline hlor kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 35Cl (75,78 %) i 37Cl (24,22 %). Tetas 22 ratud radioaktivišt izotopad 28..34, 36, 38..51 atommassanke i kaks' izomärad (34m, 38m). Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 36Cl 301 300 vot pol'čihodamižen pordonke (voib löuta jäl'gid londuses), 39Cl (T1/2 = 56 minutad) i 38Cl (T1/2 = 37 minutad). Niiden ližaks 34mCl-izomäran pol'čihodamižen pord om 34 minutad. Radioaktivižed izotopad hajetas protonižen (nomerad 28..30) vai β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš rikikš vai argonaks.
Himižed ičendad.
Hlor reagiruib läz kaikidenke metalloidenke. Nened muigotandmärad voidas olda: +7, +5, +3, +1, 0, −1. Segoib vedes hüvin. Luja muigotai. Poukahtub vezinikanke reagiruiden päiči vezinikan koncentracijas vähemb mi 5,8 % vai enamba mi 88,3 %.
Hobed

Hobed ("Ag" — "argentum" latinan kelel) om 47nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan laptalagruppas, IB), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om levitadud Man kores keskmäras, 0,08 palad millionas. Löutas hobedad joudjas olendas, sidä kesken sur'kuluid paloid (20-tonnaižed Saksanmas i Kanadas), sikš hobed om tetab ristitule amuižiš aigoišpäi.
Latinan nimi libub indoevropižes "*H₂erǵó-, *H₂erǵí-" tüvespäi «vauged, hoštai», kut amuižgrekan kelen "ἄργυρος"-sana-ki [árgyros].
Fizižed ičendad.
Hobed om tagokaz plastine hobedaižvauged päličmänendmetall, platinan gruppan hüväsuguine metall. Hobedan lämuzvedandmahtuz i elektrovedandmahtuz oma kaikiš korktembad metalloiden keskes honuzližel lämudel. Metallan kerteh näguse ruskedsinižeks läbitajal vauktusel.
Atommass — 107,8682. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 10,5 g/sm³. Suladandlämuz — 1234,93 K (961,78 C°). Kehundlämuz — 2435 K (2162 C°).
Londuseline hobed kogoneb kahtes stabiližes izotopaspäi: 107Ag (51,84 %) i 109Ag (48,16 %). Tetas 36 ratud radioaktivišt izotopad 93..106, 108, 110..130 atommassanke i 36 izomärad. Kaikiš hätkemban 105Ag-izotopan pol'čihodamižen pord om 41,29 päivest, sid' 111Ag (T½=7,43 päivest) i hobed-113 (5,37 časud), mugažo 108mAg-izomär (T½= 439 vot), 110mAg-izomär (250 päivest) i 106mAg-izomär (8,28 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomerad 92..96, 98), β- i neitronižen (nomerad 120..129, 131) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš palladijaks vai kadmijaks, izotopad 106, 108 i 110 — molembikš, izotopad 92..96, 98 — palladijaks i rodijaks. 120m2Ag-izomär kändase tinaks i kadmijaks.
Himižed ičendad.
Hobed om hüväsuguine metall, reakcine mahtuz om madal. Muigotandmärad: +1 (kaikiš enamba seižui), +2, +3.
Metall segoitase raudan hloridas (III), se kävutase kuviden sädandas hobedan pindal:
 formula_1
Hobed segoitase kebnas artutiš säten amal'gamad (artutin i hobedan nozol ühthesuladuz).
Metallan hibj ei reagirui hapanikanke korktal lämudel eskai, no hobedan hoik kerteh muigotub hapanikan plazmal vai ozonal ul'traruskedsinižen sädegoičendan olendanke. Hobedtegesiden pind muzavub hobedan sul'fidan (I) sädandan tagut, se segoitase pahoin i tegese nepsas il'mas kaks'valentižen rikin jäl'gidenke (räzin, rikvezinik, natrijan tiosul'fat). Oz., reakcii rikvezinikanke:
 formula_2
Samine.
Vl 2014 saihe 26,8 tuhad tonnoid hobedad mail'mas. Metallan todištadud mail'man sadud varad oliba 360 tuhad tonnoid vl 1986, i ned poletas rajadusen tagut tegimištos. Vn 2018 heinkus hobed maksoi 15,5 US$ troižes uncijas vai 495 US$ kilogrammas. Sadas vas'ken, kuldan, hahktinan i cinkan ümbriradmiženke tobjimalaz. Järedad tegijad oma Meksik, Peru i Kitai, mail'man samižen enamba pol't.
Hrom

Hrom ("Cr" — "chromium" latinan kelel) om 24nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan laptalagruppas, VIB), tabluden nelländes periodas.
Ühthine harakteristik.
Hrom sündui Kaikushe vauktoiden liliputal'židen i jüžmakoiden tähthiden poukahtusiš.
Hrom om levitadud londuses, pala Man kores — 120 grammad tonnas. Ei voi löuta elementad joudjas olendas. Francine Lui Nikola Voklen-himik sai puhtast hromad ezmäižen kerdan vl 1797. Nimitihe grekan kelen χρῶμα-sanan mödhe "hroma" «muju» ühtnendoiden erazvuiččen mujun tagut, kävutihe niid mujutimikš 19. voz'sadan augotišes.
Hroman erased ühtnendad oma tarbhaižed ristitun i živatoiden täht, mülüdas verhe i reguliruidas substancijoiden vajehtust. Puhtaz hrom i sen pölü oma toksižed. Kuz'valentine hrom om genotoksine kancerogen.
Fizižed ičendad.
Hrom om kova taivazmavauged metall. Kristalline segluz om kubine. Kändase paramagnetikaks 38 C° lämudel. Poliruidud hrom kuvastab nägujan spektran 70 % i infrarusttan sädegoičendan 90 %.
Atommass — 51,9961. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,19 g/sm³. Suladandlämuz — 2180 K (1907 C°). Kehundlämuz — 2944 K (2671 C°).
Londuseline hrom kogoneb nelläs stabiližes izotopaspäi: 50Cr (4,345 %), 52Cr (83,789 %), 53Cr (9,501 %) i 54Cr (2,365 %). Tetas 22 ratud radioaktivišt izotopad 42..49, 51 i 55..67 atommassanke, kaks' izomärad om löutud (45m i 59m). Niiden kesken kaikiš hätkembad oma 51Cr 27,7 päivest pol'čihodamižen pordonke i 48Cr (T½=21,5 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš vanadijaks i titanaks, muite vanadijaks, vai margancaks.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe metallurgijas (legiruind, rosttumatoi teraz, aerokosmižed ühthesuladused, tehmaha düzid). Tehtas čomid gal'vanižid krepindoid («hromiruind»).
Kaik 7,5 mln tonnoid ferrohromad saihe vl 2013. Hromkivendon järedad tegijad oma Suviafrikan Tazovaldkund (läz pol't vl 2013), Kazahstan, Turkanma i Indii.
Händikaz

Händikaz vai Hahk händikaz vai Järgeline händikaz (latinan kelel: "Canis lupus") om koiranvuiččiden sugukundan ("Canidae") lihansöi ("Carnivora") imetaiživat.
Händikaz, šakal ("Canis aureus"), kojot ("Canis latrans") i toižed heimolaižed živatad mülüdas Händikahad-heimho ("Canis"). Händikaz om mugažo kodikoiran oiged ezitat. Erased biologad lugedas koirid händikahan alaerikoks.
Ümbrikirjutand.
Händikaz om kaikiš järedamb živat koiranvuiččiden sugukundas: sen piduz (händanke) om 160 sm:hasai, korktuz säguhusai om 90 sm:hasai, hibjan vedaduz — 62 kg:hasai. 
Areal.
Konz-se händikahan areal Evrazijas da Pohjoižamerikas oli suremb. Aigan mändes sen areal da živatoiden lugu om penenus ristitun radmižen taguiči (londusižen landšaftan toižetuz, urbanizacii). Händikahale kadomine grazib äjiš Man regioniš, hot' neniden kontinentiden pohjoižpolil sen populäcii om stabiline.
Historižiš aigoiš händikahan areal oli toine pindan mödhe jäl'ges ristitun arealad imetaiživatoiden keskes. Meiden aighasai se om lujas penenu. Evropas händikaz eläb Ispanijas, Ukrainas, Venämas, Vaugedvenämas, Portugalijas, Italijas, Pol'šanmas, Skandinavijas, Balkanil da Baltijanmeren randaližes regionas. Azijas se eläb Korejas, Kitaiš, Indijas, Azerbaidžanas, Kazahstanas, Afganistanas, Iranas, Irakas, Arabijan pol'saren pohjoižes. Pohjoižamerikas händikaz eläb Aläskaspäi Meksikhasai.
Om 6 händikahiden alaerikod Venämas: Tundran händikaz, Keskvenälaine (vai Evropalaine) mechändikas, Sibirin mechändikas, Step'händikaz, Kavkazan händikaz, Mongolijan händikaz. Karjalan Tazovaldkundas om läz 480 evropalašt händikast ("Canis lupus lupus").
Hübj

Järgeline hübj () vai Evrazijalaine hübj, mugažo Hungjäine paginoiš, om Pulonvuiččiden heimkundan Pulod-sugukundan lihansöi meclind. Hübj om üks' kaikiš jaredambišpäi puloišpäi Mal.
Levigandmižavaruz.
Lind voib putta vastha kaiked Evrazijadme päiči tundras, Benilüksan maiš (kadonu), Britanijan sariš i Indokitaiš. Eläb Pohjoižafrikas mugažo. Virginijan hübj otab pojavad arealad Pohjoižamerikas da Suviamerikas.
Irdpol'ne nägu.
Hübj om korvikaz. Hibj om bučunvuitte, ruskedkarvaiženke ližamujunke. Venäman Lodehen lind om järedamb mi suves i Amerikas, ižačun hibj 2,1..2,7 kg vedutte, emäčud jügedamba 3,0..3,2 kilogrammhasai. Täuz'igäižen lindun suugiden maihutuzkeskust 160..190 santimetrhasai, hibj oleskeleb 60..75 sm pitte. Ištten pid'oiteleb hibjad püštti päiči hungandad.
Elonlad.
Lindud ei varaikoi ristitud, voidas elänzoitta lidnan südäimes Päivlaskmaižen Evropan maiš. Hübj ecib kebnad äilugušt sötet, tacib jänišid, nühtajid, neglikoid, kronid, vezilinduid da kananvuiččid.
Aigaižel kevädel paneb munid man kophudhe, kuden alaoksiden al (konz lumikate om völ), ronguiden vai lanktud tüviden keskes, mägen vai jogialangišton pautkel. Lind om lujanke änenke, hungab-klungab erazvuiččenke znamoičendanke.
Igling

Igling (mugažo saksan-ki kelel) om küläkund Saksanman suves, Bavarii-federacijanmas.
Istorii.
Kundan aluz om pandud vl 1971 Unterigling- i Oberigling-kundoiden ühtištusel, nimitihe Igling-zamkan i Igling-raudtestancijan (radoi vll 1871−1985) mödhe «Münhen — Buhloe»-keskustal. Vl 1978 ližatihe Hol'chauzen-kundad.
Geografijan andmused.
Kund sijadase Bavarijan suvipäivlaskmas, Leh-jogen (Dunain oiged ližajogi) hural randpolel, 593..611 m ü.m.t. korktusil. Landsberg Lehal-lidn om kundan päivnouzmaižen röunan taga, jogen randal. Lähembaižed sured lidnad oma Augsburg jogen mödvedhe, 40 km pohjoižhe avtotedme, da Münhen 65 km päivnouzmha kiruhtedme nomer 96.
Igling-kund jagase koumeks küläümbrikoks (): Hol'chauzen b. Buhloe (saks. "Holzhausen bei Buchloe"), Unterigling i Oberigling.
Eläjad.
Vl 2013 kundan eläjiden lugu oli 2 457 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Opendusen aluzkundad: päivkodi, alaškol, privatine "Regens-Wagner School" profopendusen alajagusenke.
Iisusan loičend

Iisusan loičend om loičend ortodoksižes hristanuskondas i grekan katoližes jumalankodikundas.
Venäks:
"Господи, Иисусе Христе, Сыне Божий, помилуй мя грешнаго."
Vepsäks:
"Sur' Sünd, Jumalan poig, armahta mindai, grähkhišt."
Lühüd form: "Sur' Sünd, armahta".
Ortodoksižen hristanuskondan veros se loičend voib lugetas «meliš» edel tulendad pühäpertihe. Se voib kävutadas hristanuskojal kut sanad Sündunnoks, miše Hän abutiži kaikiš statjoiš varuližusen, elon jügedusiden, manitusen aigan. Voib lugeta üks'jäižes, kahten kesken, kaikel kundal.
Iisusan loičendan sädand om pühän Makarii Egiptalaižen (eli 4. voz'sadal) apofegmoihe sidodud. Loičendan nügüd'aigaine tekst om kirjutadud ezmäižen kerdan ph. Grigorii Sinajalaižel (1268−1346) Krit-sarel.
Glazunov Il'ja

Il'ja Sergejevič Glazunov (; sünd. 10. kezaku 1930, Leningrad (nügüd' Piter), Venäman NFST, NSTÜ — kol. 9. heinku 2017, Moskv, Venäma) oli nevondkundal'ne i venämalaine voimujupirdai, scenograf, pedagog. Sai -arvnint (1980).
Biografii.
Mez' oli sündnu Leningradha intelligencijan kanzha: Sergei Glazunov-tat oli istorikan, tatan kanzan däd' — patalogoanatom i voikuviden M. Glazunov-keradai, Ol'ga-maman kanzan däd' — K. Flug-päivouzmmantedomez'. Vedihe prihašt 12-voččen blokadaspäi Elontedme i hän eli Uz'lidnan agjas, toižed lähižed heimolaižed pölištuiba Leningradan blokadas.
Priha pördui Leningradha i openui čomamahtoližes keskškolas, sid' Leningradan voimujupirdandan, skul'pturan i arhitekturan institutas Repinan nimed B. Jogansonan radhonuses (1951−1957). Pirdandan ezmäine ozutelend tegihe Moskvan Čomamahtoiden radnikoiden keskuzpertiš vn 1957 uhokus, mäni surenke satusenke. Opendusen jäl'ghe mez' oli oigetud Iževskha pirdandan i trigonometrijan opendajaks, radoi Ivanovos i Moskvas. Sergei Mihalkov-runokirjutai andoi surt abud pirdajale hätken aigan.
Vspäi 1978 Glazunov radoi portretan radhonusen ohjandajan Moskvan čomamahtoližes institutas Surikovan nimed. Vl 1981 organizui Kaiken NSTÜ:n dekorativižen da rahvahaližen čomamahton muzejad Moskvas i kändihe sen direktoraks. Vspäi 1987 Venäman voimujupirdandan, skul'pturan i sauvondan akademii radab Moskvas, sätihe sidä Glazunovan iniciativan mödhe, hän oli sen rektoran vajehtusita. Vn 2004 31. päiväl elokud Moskvan valdkundaline Il'ja Glazunovan kuvagalerei om avaitud.
Glazunov om mahapandud Novodevičii-jumalankodin kaumžomas (Moskv). Oli naižiš kahtišti, lapsed Ivan i Vera Glazunovad ezmäižes naimiželospäi, molembad oma pirdajad mugažo.
Il'bez

Evrazijalaine il'bez vai Järgeline il'bez () om Kažinvuiččiden sugukundan ("Felidae") lihansöi ("Carnivora") imetaiživat. Il'bez om kaikiš järedamb erik Il'besiden sugus da kaikiš pohjoižemb erik Kažinvuiččiden sugukundas.
Levigandmižavaruz.
Järgeline il'bez eläb Skandinavijas, Suomenmas, Balkanan nemel, Pol'šanmas, Čehanmas, Slovakijas, Mad'jaranmas, Romanijas, Penes da Keskmäižes Azijas Kitajhasai i Mongolijhasai. Venämas il'bez eläb mecvös Karjalaspäi Kamčatkhasai da Sahalinhasai. Il'besen izoliruidud populäcijad oma Karpatoil i Kavkazan mägil.
Nece lihansöi eläb mustkavag'kor'biš, taigas, hot' se voib vastata mugažo mägimecoiš, erašti mecstepiš da mectundroiš. Näl'gvozil se kävub külihe da eskai surihe lidnoihe. Istorižil aigoil il'besen areal Evropas oli levedamb. Ristitud oma koletanuded kaikid il'besid Keskuzližen da Päivlaskmpol'žen Evropan maiden enambuses, i nügüd' nece živat om harv.
Irdpol'ne nägu.
Evrazijalaine il'bez om kaikiš järedamb erik. Se om kaži jalos korktoiden jaugoiden päl: täuz'kaznuden ižačun hibj om 18..30 kg vedutte (38 kilogrammhasai Sibiriš), emäčun 8..21 kg, hibj oleleb 80..130 sm pitte. Pä om pen' kehker. Modpoliškoil karv om jalos pit'k, korvil oma sured tophad pit'käs karvospäi. Nahkan mujutuz om jalos erazvuitte mujul (tuhk-sinivauvhaspäi rusttahasai) da läipoil. Händ om lühüd, kazvab ižačul da emäčul 11..24 santimetrhasai, i sen agjaine om kaiken must. Hibjrung om lühüd da ninev. Käbälad oma järedad, tal'vel käbälil om äi höunhid da karvad. Mal om 13 il'besen alaerikod.
Elonmahtuz.
Il'bez eläb üksin, emäčud elädas pezakundanke. «Gon» oleskeleb vilukus — keväz'kus. «Gonan» aigal emäčud da ižačud kidastadas komedas. Konkuriruijad ižačud toratas emäčun tagut. Emäčun kohtuz jatkub 67..74 päiväd. Il'besel semendkus sündub 2..3 poigašt 245..300 grammad massanke. Poigaižed oma sogedad da abutomad. Sil'mad avaidasoiš 12-ndel päiväl. 
Il'bez om tipine lihansöi živat. Il'besen sömižen aluz — jänišad, hirenvuičced rouhijad, erašti pened kabjživatad. Il'besed voidas eläda kaks'kümnehe vodhesai.
Internet Explorer

Internet Explorer (lugetas: "Internet Eksplorer", lühüdas MSIE vai IE [aɪ iː]) om kaclim, Microsoft Windows-OS:an integriruidud pala edel Windows 10, kus Microsoft Edge vajehti sidä. 
Amerikaine Microsoft-kompanii tegi Internet Exploreran versijoid vll 1995−2015. Kaik 11 kaclimen päversijad om pästtud, jäl'gmäižen reliz tegihe vn 2014 8. päiväl sulakud.
Kaclimen kävutajiden pala oli 25..58% vn 2017 vilukus, lugustusen erazvuiččiden mahtusiden mödhe.
Inupiakan kel'

Inupiakan kel' (ičeze nimituz: "Iñupiatun") om eskimosiž-aleutine kel' (eskimosan kel'kund, inuitan alakel'kund). Inupiakan kel' om valdkundkel' AÜV:oiden Aläsk-štatas. Aläskas om enamba 13500 inupiakalašt da enamba 3000 inupiakan kelen pagižijoid.
Inupiakan kirjamišt.
Inupiakan kirjkel' om latinan kirjamišton alusel.
Isafjordür

Isafjordür ( [ˈiːsaˌfjœrðʏr̥], kändase «jäfjord») om lidn Islandijan lodehes. Se om Vestfirdir-agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 920. Se sai torgusen oiktusid vl 1787. Om lidnan statusanke vspäi 1866.
Isafjordür šingotase kalanpüdandal (toihe röunadusid 1980-nzil vozil), meriportal i kalan kül'menzoitandal, turizmal (matk kel'dtahoižennoks, gol'fvänd, muzikfestivalid), ümbrišton openduzkeskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vestfirdir-pol'saren lodehes, kesked Isa-fjordan Skütül'-fjordad-hijamad. Ližatas lidnan pindad koveritomal letepudotesel fjordha.
Klimat om tundran, subarktižen röunal, üks' kaikiš vilumbišpäi valdkundan tanondoiš meren tazopindanno. Voden keskmäine lämuz om +3,1 C°, kezakun-elokun +8..+10 C°, kül'mkus-keväz'kus 0..−2 C°. Ekstremumad oma −23 C° i +24 C°. Paneb sadegid 932 mm vodes, vähemba semendkus-elokus (29..48 mm kus). Relätivine nepsuz om 76..81 % vodes läbi.
Eläjad.
Läz 3,7 tuhad ristituid elädas Isafjardarbair-municipalitetas (2008).
Vspäi 2005 Aküreirin universitetan openduzkeskuz radab lidnas, lähižiden-ki kundoiden eläjiden täht. Opetas nellän programan mödhe magistran arvon sandan täht: ohjanduz merenrajonil i mererandaližil territorijoil, islandijan kel', randaližed kundad i regionaline šingotez, meriinnovacijad.
Ispanijan kel'

Ispanijan vai Kastilijan kel' (ičeze nimitused: "español, castellano") om ibero-romanine kel'. Ispanijan kirjutuzkel' om latinan kirjamišton pohjal.
Reguliruindorganizacii om «Ispanijan kelen akademijoiden associacii» (isp.: "Asociación de Academias de la Lengua Española", ASALE) vspäi 1951, päfater sijadase Madridas, om 22 ühtnijad mail'madme.
Oficialine status.
Ispanijan kel' om ÜRO:n kuden oficialižen kelen keskes. Se om valdkundkel' Argentinas, Bolivijas, Čiliš, Dominikanižes Tazovaldkundas, Ekvadoras, Ekvatorialižes Gvinejas, Gondurasas, Gvatemalas, Ispanijas, Kolumbijas, Kostarikas, Kubas, Meksikas, Nikaraguas, Panamas, Paragvaiš, Perus, Sal'vadoras, Urugvaiš, Venesuelas. Mugažo se om oficialine kel' EÜ:s, N'ju Meksiko-štatas (AÜV), Puerto Rikos (AÜV:oiden rippui territorii) i Päivlaskmaižes Saharas.
Pagižijoiden lugu.
Pagižijoiden lugu — 480 mln ristituid mamankeleks (2017) da 90 millionad kahtendeks keleks. Kaikiš järedambad ispanijankel'žed valdkundad (2017, pagižijoid kuti mamankel' i toine kel') oma Meksik (121 mln), AÜV (58 mln), Kolumbii (49 mln), Ispanii (46 mln), Argentin (43 mln).
Italijan kel'

Italijan kel' (ičeze nimitused: "italiano, lingua italiana") mülüb indoevropižhe kel'kundha (romanine jouk, italiž-romanine alajouk). Se om valdkundkel' Italijas, San Marinos, Vatikanas, Šveicarijas da EÜ:n aluzkundoiš. Pagižijoiden lugu om läz 70 mln ristituid.
Reguliruindorganzacii om Akademii della Kruska ("Accademia della Crusca", Florencii, vspäi 1583).
Italijan kirjkel' om olmas latinan kirjamišton pohjal. Nened kirjamed kävutasoiš vaiše sanoiš verazmaiženke augotižlibundanke: j, k, w, x, y. Kirjankel' om sätud Toskanan paginan alusel.