Bosnii da Gercegovin

Bosnii da Gercegovin, se om täuz' oficialine nimi (bosn., serb. i [bôsna i xěrtseɡoʋina], serban kelen kirillican kirjamil "Босна и Херцеговина"), om valdkund Suvievropas, Balkanan pol'saren keskuses. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Sarajevo.
Valdkund om PAKO:n partnöraks, vspäi 2010 oigendab planad kändmaha PAKO:n ühtnijaks. Vl 2016 Bosnii da Gercegovin andoi pakitoitusen EÜ:hü kändmaha sen ühtnijaks.
Etimologii.
Valdkundan nimi sündui Bosn-jogen nimespäi da saksalaižen Stefan Vukšič Kosača-sodavejan gercog-arvnimespäi.
Istorii.
Vn 1992 5. päiväl sulakud Bosnii da Gercegovin tedištoiti ičeze ripmatomudes Jugoslavijaspäi.
Vn 1995 14. päiväl tal'vkud Deitonan kožundkirjutesiden mödhe Bosnii da Gercegovin om tedotamatoi protektorat Horvatii- da Serbii-susedvaldkundoiden gegemonijan elementoidenke. Bosnii da Gercegovin jagase nenikš paloikš: Bosnijan da Gercegovinan Federacii, Serbine Tazovaldkund; Brčko-ümbrik kontroliruiše molembil paloil.
Deitonan kožundkirjutesed oma valdkundan Konstitucijaks.
Geografijan andmused.
Bosnii da Gercegovin om mavaldkundröunoiš Horvatijanke pohjoižes, suves da päivlaskmas (röunan piduz — 956 km), Serbijanke päivnouzmas (345 km) da Mustmäginke suvipäivnouzmas (242 km). Ühthine röunoiden piduz — 1543 km. Adriatižen mererandan piduz om 20 km.
Valdkund sijadase Balkanan pol'sarel. Dinaran mägišt otab man territorijan ühesa kümnendest. Sen kaikiš korktemb čokkoim om Maglič-mägi, 2386 m valdmeren pindan päl. Keskdunain tazangišton suvipala om pohjoižes. Kaikiš pidembad joged oma Bosn (308 km, Dunain bassein) i Neretv (225 km, lankteb Adriatižhe merhe).
Klimat om ven kontinentaline man tobjal palal. Om Keskmeren subtropine pehmed klimat vaiše läz Adriatišt mert. Paneb 1500..1800 mm sadegid vodes, tazomäran vodes läbi, alangoil 800..1000 mm.
Londuseližed pävarad oma boksitad, raudkivendod, artut'kivendod, vas'k, hahktin, cink, hrom, kobal't, marganc, burhil', keitandsol, gidroenergii, mec.
Politine sistem.
Ohjandusen form om konfederativine konstitucine parlamentine tazovaldkund. Valdkundan pämehišt om Bosnijan da Gercegovinan Prezidium ("Predsjedništvo Bosne i Hercegovine"), om koume pämest. Pämez' heišpäi vajehtase kaikuččel kahesandel kul. Rahvahad valitas heid nelläks vodeks etnižiš valičendümbrikoiš, üks' pämez' om kaikuččes rahvahaspäi. Kaks' koumandest — Bosnijan da Gercegovinan Federacijaspäi (bosnijalaižed da horvatijalaižed), koumandez — Serbižes Tazovaldkundaspäi (serbalaižed). Toine radonoigendai tobmuz om ministrišt sen ezimehenke ("Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine / Предсједавајући Савјета министара Босне и Херцеговине") i ühesanke ministrusenke. Prezidium valičeb ministrišton ezimest, parlamentan alakodi vahvištab händast radnikusele.
Parlament ("Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine") om kaks'kodine. Üläkodi om Rahvahiden Kodi ("Dom naroda"), 15 ühtnijad (vizin koumiš rahvahišpäi) kahteks vodeks, formiruiše taholižil käskuzkundoil. Alakodi om Ezitajiden Kodi ("Predstavnički dom / Zastupnički dom"), 42 deputatad (nellintoštkümnin kaikuččes rahvahaspäi) valičesoiš kaiken rahvahan änestamižel, heiden valdatusiden strok om nell' vot.
Bosnijan da Gercegovinan järgenduseližed pävaličendad (valitas Prezidiuman i alakodin ühtnijoid) oliba vn 2022 2. päiväl redukud. Boräna Krišto radab päministran vn 2023 vilukun 25. päiväspäi. Edeližed päministrad oma Zoran Tegel'tija (23. tal'vku 2019 — 25. viluku 2023), Denis Zvizdič (11. uhoku 2015 — 23. tal'vku 2019).
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Bosnijan da Gercegovinan administrativiž-territorialine jagand."
Bosnii da Gercegovin jagase koumeks palaks: Bosnijan da Gercegovinan Federacii (kümne kantonad), Serbine Tazovaldkund (seičeme regionad), Brčko-ümbrik.
Eläjad.
Vl 2018 valdkundan eläjiden lugu oli 3,427,369 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 4,377,033 eläjad vl 1991 i 3,503,634 eläjad vl 2005, siš aigaspäi ristitišt poleneb, emigracijan i madalan sündutamižmäran tagut.
Bosnijas da Gercegovinas elädas nened rahvahad: bošnäklaižed (48 %, islamuskojad serbalaižed da horvatijalaižed), serbalaižed (37 %, hristanuskojad), horvatijalaižed (14 %, hristanuskojad).
Uskondan mödhe (2013): islamanuskojad — 50,7 %, ortodoksižed hristanuskojad — 30,7 %, riman katolikad — 15,2 %, ateistad — 0,8 %, agnostikad — 0,3 %, toižed uskojad — 1,2 %, märhapanendata — 1,1 %.
Bosnijan da Gercegovinan toižed znamasižed lidnad (enamba 50 tuh. ristituid, surembaspäi penembha): Banä Luk, Tuzl, Zenic, Mostar. Ristitišton pol' oma lidnalaižed (2020).
Ižanduz.
Bosnii da Gercegovin om šingotai agrariž-industrialine ma, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2024 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 29,08 mlrd. US$ ekvivalentas (110. sija mail'mas, US$8,221 ühtele hengele, 88. sija) vai 74,28 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (110. sija mugažo, US$21,498 ühtele hengele, 83. sija). Ižandusen edhuz om madal valdkundaline velg (KSP:n 18 % kesked 2023. vot). Industrijan päsarakod oma kaivuztegimišt (hilen, hahktinan, cinkan, margancan, raudkivendon i boksitoiden samine), raudan metallurgii, kivivoin ümbriradmine, likkuimiden i kodielotehnikan pästand, tekstiline tegimišt, furnituran i mülüiden tehmine, aviacii, tabakprodukcii. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2017): maižanduz 6,8 %, tegimišt 28,9 %, holitišiden sfer 64,3 %.
Vl 2009 valdkundan päeksport oli elektruz (8 %), sobad (8 %), ištmed (sidä kesken avtoiden täht, 6 %), alüminii da sen kivend (6 %); toine eksport — koks hilespäi, detalid avtoiden täht, maidproduktad, slivad. Bosnii da Gercegovin importiruib avtoid, motorvoid i poltust (toreh kivivoi, hil'). Vl 2021 import ületi eksportad läz videndeshe. Vn 2022 vilukus pätorguindpartnörad oliba EÜ:n mad (Bosnijan da Gercegovinan eksportan 73,2 % i importan 59 %), Serbii (12,7 % i 11,3 %), Turkanma (2,5 % i 5,9 %).