tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Laris (lidn)

Laris ( [ˈlarisa] "Lárisa") om lidn Grekanman pohjoižes. Se om valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Laris-kundan keskuz da päpala, Fessalii-agjan (periferijan, om sätud vl 1987) administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunkt om olmas amussai, enamba nelläd tuhad vozid erasiden-se andmusiden mödhe. Laris oli Fessalii-agjan ohjandusen faktižeks keskuseks 8. voz'sadaspäi EME. Fessalijan ohjandajad paniba Pifijan vändoiden alust i pid'oiteliba niid. Vl 197 EME rimalaižed anastiba lidnad. Sen kaks' antikaigašt teatrad (3. voz'sada i 1. voz'sada EME) i keskaigaine lidnuz oma kaičenus paloin.
Vn 1941 keväz'kun 1. päiväl manrehkaiduz 6,3 magnitudanke tegihe i mureni läz kut tuhad pertid (nell' sauvust videspäi), no lidn oli alustunu bombardiruindale Italijan aviacijal vn 1940 tal'vkuspäi, ka ristitišt okai lidnad, i pölištuiba 40 ristitud manrehkaidusespäi.
Laris šingotase sömtegimištol kazvateližen Fessalijan tazangišton torhudel, bumagan, tekstilin i sauvondmaterialiden pästandal. Znamasižed edheotandad oma Biokarpet (kourad) i Orient Bikes (velosipedad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalas, 40 km päivlaskmha i suvipäivlaskmha Egeižen meren randhasai, 67 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Olimp-mägi om 40 km pohjoižhe. Matkad Afinad-pälidnhasai om 210 km suvipäivnouzmha, Salonikihesai om 120 km pohjoižpäivnouzmha. Laris-raudtestancii radab Pirei — Salonikid-keskustal.
Klimat om kontinentaline pol'kuiv Keskmeren pirdoidenke. Voden keskmäine lämuz om +15 C°, kezakun-elokun +24..+27 C°, tal'vkun-uhokun +5..+7 C°. Ekstremumad oma −21,6 C° i +45,5 C°. Paneb sadegid 413 mm vodes, enamba kül'mkus-tal'vkus (52..67 mm kus), vähemba kezakus-sügüz'kus (13..23 mm kus).
Eläjad.
Vn 2011 Grekanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 144 651 eläjad, Laris-kundan 162 591 eläjad 336 km² pindal, vl 2001 — 131 095 eläjad lidnas i 145 981 eläjad kaikes kundas. Kaik 164 381 ristitud elihe lidnankundas vl 2021. Kaikiš suremb lidnan i kundan ristitišt om nügüd'. Kaik 269 151 ristitud elädas lidnaglomeracijas (2021, regionaline ühtnik).
Biologine erik

Erik (, äilugu "speciei") om eläbiden organizmiden biologižen sistematikan päine strukturine ühtnik (živatoiden, kazmusiden, mikroorganizmiden); taksonomine, sistematine ühtnik, eričuiden grupp ühthižidenke tundusidenke morfofiziologijas, biohimijas i ičtazvedandas, voib äikerdoitas ičekeskeižikš i andab kazvateližid jäl'gelaižid pol'viden riveks, om levitadud märitud arealas, vajehtase pojavas ümbrišton faktoroiden valatoitusen tagut.
Erikoiden kompleks i heim oma klassifikacijan ülähän, alaerik om alahan.
Ümbrikirjutadud erikoiden lugu oli läz 1,7 millionad vl 2011, panihe olijoiden Mal erikoiden ühthišt lugumärad 8,7 mln lugul. Kadonuziden erikoiden lugu om läz 500 millionad erasiden-se arvoindoiden mödhe.
Erikon tundused.
Voib erigoitta erikoid toine toižespäi viden pätundusen mödhe:
Sitharag

Sitharag () om Kroikoinvuiččed-sugukundan levitadud lind. Erištadas 34 alaerikod.
Lindun toižed nimed paginoiš: näriž, paskharag, räč, sitkokoš, sitnäč, sitnäriž.
Leviganduz.
Sitharagan alaerikod elädas Evrazijadme (päiči Edahaižes Pohjoižes i lujas räkiš maiš) i Afrikan pohjoižes.
Meclind päpaloin. Kalaidab arealan tobjas palas, om kezalinduks sijidme, suves eläb ühtes tahondas.
Ümbrikirjutand.
Sitharag om näkan surtte. Täuz'kaznu erič om 15 sm kortte, 32..37 sm pitte händanke, suugiden maihutuzkeskust sase 50..58 santimetrhasai, 129..197 grammad vedutte (nominativine alaerik).
Höunhišt om loštai rohled. Händ om pit'kahk, znamasine leved harj om päl. Hibjan muju om koričma rusttan ližamujunke. Suugad, händ, erasil-se alaerikoil pän üläh-ki oma mustad. Händan üläh om vauktan mujun, ougiden höunhed oma loštabad taivazmad mustoidenke jonoidenke. Pän muju om rusked Sibirin närišil, vauged burjonoidenke evropižil alaerikoil.
Naprib eläda peitoiči pezoitelendan aigan, nägub hüvin jättud aigan. Nagranzoitab, mahtab toštta erazvuiččid kulundoid (oz., kirvhen iškendoid), ristitun än't da paginoid.
Volos (lidn)

Volos ( [ˈvolos]) om lidn Grekanman keskuzpalan pohjoižes. Se om valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Volos-kundan keskuz da päpala, mülüb Fessalii-agjaha (periferijha), sen kahtenz' surtte lidn.
Istorii.
Eländpunktan ümbrišt om elänzoittud amussai. Volosan lidnuz oli Ottomanan imperijan aigan. Meriport i külä senno mainitasoiš vl 1833. Vl 1884 "Volos"-raudtestancii radaškanzi, ühtenzoitab lidnan portad agjan Laris-keskusenke. Lidnan ristitišt ližadui znamasižešti grekalaižiden sirdandan aigan Anatolijan pol'sarespäi. Vn 1955 sulakun manrehkaidused mureniba lidnad lujas.
Volos šingotase meriportal, terasen tegimil (koume tegijad: METKA, SIDENOR, Hellenic Steel Industry), cementan pästandal (Heracles General Cement). Bioekonomikan i agrotehnologijan tedoinstitut radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivnouzmas, Pilion-mägiden alusenno (, 1610 metrhasai ü.m.t. kortte), Egeižen meren Pagasitikos-lahten randal, 15 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad agjan Laris-keskushesai om 60 km lodeheze, Afinad-pälidnhasai om 330 km suvhe, Salonikihesai om 220 km pohjoižhe.
Klimat om Keskmeren. Voden keskmäine lämuz om +17,4 C°, kezakun-elokun +25..+27 C°, tal'vkun-uhokun +8..+10 C°. Ekstremumad oma −8,2 C° i +44,2 C°. Paneb sadegid 429 mm vodes, enamba redukus-vilukus (47..58 mm kus), vähemba heinkus-elokus (11..15 mm kus).
Eläjad.
Vn 2011 Grekanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 86 046 eläjad, Volos-kundan 142 849 eläjad 387 km² pindal. Vl 2001 kaik 85 001 eläjad oli lidnas. Kaik 139 670 ristitud elihe lidnankundas vl 2021, agjan videndez.
Fessalijan universitet ( "Panepistimio Fessalias") baziruiše lidnas alusenpanendaspäi vl 1984. Sen palakundad om ližatud vl 2001, mülütihe toižid aluzkundoid vl 2013 i vl 2019. Läz 14 tuhad üläopenikoid (2014), kahesa fakul'tetad. Om kampusoid agjan nelläs toižes lidnas Volosale ližaks.
Leopard

Leopard () om Kažinvuiččed-sugukundan lihansöjiden imetaiživatoiden erik, "Panthera"-heimon üks' vides eläbas erikospäi.
Etimologii.
«Leopard»-sana tuli vepsän kel'he venän kelespäi, sihe putui 18. voz'sadal Päivlaskmaižen Evropan kelišpäi: , . Sündui niiš möhälatinan sanoiden "leopardus"-ühtištusespäi: "leo" «lev» i "pardus" «bars».
Leviganduz.
Erik erigoičihe toižiš panteroišpäi läz 3,8 mln vozid tagaz Azijan territorijal, sid' migrirui i eläškanzi Afrikas. Nügüd'aigaine leopardan form libui Afrikas 470..825 tuhad vozid tagaz i leviganzi Azijadme 170..300 tuhad vozid tagaz. Kadoi Evropas kümne tuhad vozid tagaz.
Erik jagase kahesaks..ühesaks alaerikoks levigandusen regionan mödhe. Eričuiden lugumär poleneb äjiš tahondoiš. Leopardan mectuz om kel'tud Azijan kaikiš maiš, oleleb kvotid Afrikan maiš.
Ümbrikirjutand.
Suruded varjiruidas lujas alaerikho kacten. Hibjan piduz händata om 90..190 sm (160 sm keskmäras), händ om 60..110 sm pitte. Emäčun mass oleleb 32..65 kg, ižačun 60..75 kg. Ižačuiden korktuz sägus om 50..78 sm, henombiden emäčuiden oleleb 45 sm vaiše.
Živat eläb 10..11 vodhesai londuses, voib eläda 21 vot stajas. Oleskeleb täuz'kaznu elon koumandel vodel.
Alaerikod.
21. voz'sadan augun tedoidused poleniba leopardan eläbiden alaerikoiden lugud (ende oli 27:hesai) kahesha-üheshasai:
Kalahabuk

Kalahabuk () om järed lihansöi lind Habukanvuiččed-heimkundaspäi, Kalahabukad-heimon i Kalahabukižed-sugukundan üks'jäine eläb erik. Om avaros levitadud molembiš mapoliškoiš.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznuden kalahabukan piduz om 55..58 sm, maihutuzkeskustanke 145..170 sm. Emäčud oma suremb videndeses mi ižačud vedusen mödhe, suugiden maihutuzkeskust om levedamb 5..10 procentas. Pohjoižamerikan alaerikon ižačuiden mass om 1,2..1,6 kg, emäčuiden 1,6..2 kilogrammad.
Pezoiteldas kaikiš varuitomiš sijiš, kus vezišt kalan äjüdenke om olmas. Sätas pezoid koumes..vides kilometras vedespäi tobjimalaz, mugažo peza voib olda hüväs sijas ani veden päl.
Klassifikacii.
Erik jagase nelläks alaerikoks, piidab käta niid erikoikš molekuläriž-genetižiden tedoidusiden alusel:
Järgeline maimkala

Järgeline maimkala (), evropine maimkala vai muite maimkala, om reskveden somusetoi kalan erik. Mülütadas Maimkalaižed-sugukundha.
Leviganduz.
Levigandmižavaruz om Evropan i Venäman evropižen palan joged da järved, päiči Jävaldmeren basseinas. Järgeline kala Aralmeren basseinas. Om püduzkalaks amussai, räkištadas. Voib eläda vezištoiš vällänke solakahusenke.
Kala kudob kevädel zonas randanno vezikazmusišton keskes. Aktivine öline lihansöi, päiväl navedib venuda pohjanno, sen kovil haudoil i kokruškoil. Edel vezišton jädundad maimkalad keradasoiš haudoil viž..kümne eričud joukuks.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznu kala om järed, voib sadas severziden-se metrid pitte i centneran vedutte suriš jogiš (Dnepr, Dnestr, Oder). Kaikiš suremb registriruidud oficialižikš evropine maimkala oli 306 kg vedutte, enamba mi koumen metrad pitte, läz 80 vot igänke. Nügüd'aigan maimkalad enamba mi sada kilod oma harvad lujas.
Maimkalan händanalaine suug om pit'k, ei ole razvsuugad, paratomad suugad oma ogahita. Hibjan muju om bur tobjimalaz koričmavihandan ližamujuidenke, pök om vauged. Hibjan muju voib vajehtadas läz mustaspäi pakuižvauvhasai elämižtahondha kacten, om al'binosoid.
Söte.
Kazvandan aigan maimkala söb planktonad, piskuid i vezigavedid. Täuz'kaznu maimkala sötlese habukan sömäl päpaloin, mugažo eläbil kaloil, mollüskil, voib tabata veziujuid linduid i penid kodiživatoid.
Tal'vel kalad oma aktivitomad i elädas sötketa.
Stavanger

Stavanger (mugažo norvegijan kelel, virktas [stɑˈvɑ̀ŋːər]) om lidn da municipalitet (kommun) Norvegijan suvipalan suvipäivlaskmas. Se om valdkundan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe i kivivoin samižen Pohjoižmeres päkeskuz, Rugalann-agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan eziauguine nimen virkand oli "Stavangr", libub sanoišpäi "stafr" («seibaz», «batog») i "anrg" («fjord»). Se sai lidnan oiktusid vl 1125, sil aigal Stavangeran päjumalanpert' om saudud i episkopatan keskuz oli pandud. Lidn kändihe sijaližen administracijan keskuseks i znamasižeks torguindlidnaks suvipäivlaskmaižel mererandal. Lidn oli sel'din samižen znamasižiš keskusišpäi 16. voz'sadal. Vl 1825 emigracii Skandinavijaspai Amerikoihe zavodihe necen lidnan portaspäi. Kalakonserviden tegimišt oli lidnas 1880-nziš vozišpäi vhesai 1965.
Vl 1969 lidnan šingotez sai jätktandad, konz löutihe kivivoid Pohjoižmeren al. Stavanger oli valitud niiden löudmižsijiden otandan kävutamižhe bazaks. Kivivoin da gazan samižen kompanijad paniba ičeze tegimištbazoid lidnha da sen ezilidnoihe (oz., Gansfjordan sar'), kaikiš suremb om valdkundaline Equinor-kompanii. Norvegijan Kivivoin Direktoratan päfater sijadase lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Stavangeran pol'sarel i sen fjordan saril päpaloin. Municipalitetan tobj pala venub 0..50 m ü.m.t. korktusil, kaikiš korktemb čokkoim om Bandosen-mägi (514 m, "Bandåsen").
Klimat om ven valdmeren valatoitandanke. Voden keskmäine lämuz om +8,4 C°, kezakun-sügüz'kun +13..+16 C°, tal'vkun-keväz'kun +2..+4 C°. Ekstremumad oma −19,8 C° i +33,5 C°. Paneb sadegid 1256 mm vodes, enamba redukus (148 mm), vähemba sulakus-kezakus (62..67 mm kus).
Eläjad.
Vl 2010 eläjiden lugu oli 123 850 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2022 kaik 319 822 eläjad om ezilidnoidenke 2598 km² pindal, se om koumanz' surtte lidnaglomeracii valdkundas.
Stavangeran universitet () om sätud vn 2005 vilukus, läz kümned tuhad üläopenikoid.
Edeline lidnan pämez' om Kristine Sagen Helgö (reduku 2011 — reduku 2019, "Christine Sagen Helgø").
Pikš

Pikš () om merikala, Pikšad-heimon üks'jäine erik. Mülütadas Tröskižed-sugukundha.
Leviganduz.
Kalan joukud elädas täuzin solavas merivedes (32..33 ‰), Atlantižen valdmeren pohjoižes kontinentiden randanno i Islandijas ümbri, Jävaldmeren Norvegižes meres i Barencan meren suves. Vähäluguine kala Vauktas meres i läz ei ole Baltijan meres reskveden äjüden tagut niiš.
Elädas meren pohjanno i merivetme, 65..650 m süvüzil veden lämudenke +2..+10 C°. Sätas surid joukuid. Nor' pikš eläb merivetme üks'voččehe igähäsai i sötlese penemb mi sada metrad süvüdel, sid' zavodib elonmahtust pohjanno. Kala lähteb kontinentaližen šel'fan irdpolele harvoin.
Ümbrikirjutand.
Hibj om massivine, ellipsan formal, ahtištadud vähän kül'gišpäi. Se om kattud henol cikloidižel somusel, somusuzed venudas toine toižel päl. Ülälöug om edel alalöugud vähän. Su ei ole sur', kazvab alapalas. Kaik om koume sel'gsuugad, om penid keskustoid niiden keskes, i kaks' händanalašt suugad. Pal'clud oma kaikiš suugiš, no ned ei ole ogahikahad. Lateraline pird om täuz'.
Sel'g om muzahahk ruskedsinižen vai sirenižen ližamujunke, kül'ged oma vauvhamb, hobedakahan mujun, pök om maidon kartte vauged vai hobedakaz. Lateraline pird om must. Alemba sidä must vai mustan polhe läip om hibjan joga polel, sijadasoiš rindsuugan i ezmäižen sel'gsuugan keskes.
Sase 100..110 sm pitte surudel, järgeline pikšan piduz om 50..75 santimetrad. Keskmäine veduz om 2..3 kg, no puttas järedambad-ki eričud 9..12 kilogrammhasai vedutte. Rekordine oficialižikš registriruidud pikšan hibjan mass om 16,8 kg. Kala voib eläda 24 vodhesai.
Anatomii

Anatomii ( "ana-" «tošti; ülähänpäi» + "temno" «leiktan, čapan») om tedo, biologijan i sen morfologijan (tedon formas) jaguz. Tedoidab organizman (hibj) da sen paloiden sauvondad tazopindal korktemb mi kudehed.
Tedon predmet om organizman irdpol'ne sauvond, sen südäimine form i elimiden struktur. "Anatom" tedoidab anatomijad.
Nügüd'aigaine anatomii leviganzi tedoidusiden avarut leiktud preparatoiden mikroskopijan abul, mikroskopine anatomii erištui. Se om sidodud ahthas gistologijanke (tedo kudehiš) i citologijanke (tedo stajiš). Anatomii, gistologii, citologii i embriologii oma morfologii-tedon paloikš, se om tedo organizman formas, ontogenezas i sauvondas.
Kaikiš enamba levitadud sarakod oma kazmusiden anatomii, živatoiden anatomii, ristitun anatomii, rindatuzanatomii.
Läžundoiden enambuz kaimdase erazvuiččiden elimiden i niiden kudehiden sijadusen vai sauvondan strukturižil vajehtusil. Niiden vajehtusiden tedoiduz om patologižen anatomijan predmetaks.
Tedoidusen metodad.
Nügüd'aigaižes tedos om avaroid mahtusid ristitun i živatoiden hibjan sauvondan tedoidusen täht. Metodan valičend rippub tedoidusen metospäi i tegendaspäi. Erištadas:
Televizii

Televizii ( "tele" «edahan» + «nähta»), vai TV, om elektrosidon tehnologii oigendamha likujad kuvad keskustale.
Kulund oigendase kuvanke ühtenaigašti statjoiden tobjas palas. Järgeližes elos televizii-termin kävutase mugažo znamoičemha kaikid otnus teleoigendusiden sädandha da levigandushe organizacijoid. Televizii kändihe kaikiš znamasižembaks massinformacijan abutuseks 20. voz'sadan kahtendes polespäi, se om kožui bobuštusen, opendusen, uzištusiden i reklaman oigendusen täht.
Pästtud efirha TV-oigendusiden varhapanendan tehnologijad, oz., videomagnitofon i optižed diskad, ližaduiba päzumižmahtust kinematografan produkcijale, laskiba kacta fil'mid kodiš televizoral, ei ole vaiše kinoteatras. Vl 2013 mail'man kodiižandusiden 79 % oliba hot' ühtenke televizoranke. Televizijal päine rol' oli kundaližen mel'pidegen formiruindas 1950-nziš vozišpäi, zavodi kadotada sidä 2010-nziden voziden keskes korgedpiguzližen internetan i kormankompjuteriden šingotesen tagut. TV-tehnologijan suren rolin tagut biznesas da politikas ÜRO pani jogavottušt Mail'man televizijan päiväd () vspäi 1997, praznuičese 21. kül'mkud.
Termodinamik

Termodinamik ( "termi" «lämuz» i "dinamis" «vägi» sanoišpäi) om fizikan jaguz, tedoidab makroskopižiden sistemiden kaikiš ühthižembid ičendoid, energijan oigendamižen i toizetamižen mahtusid niiš sistemiš.
Tedoitas termodinamikas olendoid i processoid, ku voib otta lämuz-tärtust (temperatur) niiden ümbrikirjutandan täht. Termodinamik om fenomenologine tedo, otab ühthevendoid kodviden faktoišpäi aluseks. Mänijad termodinamižiš sistemiš processad ümbrikirjutasoiš makroskopižil suruzil (lämuz, painuz, komponentoiden koncentracijad), kudambad oma kožujad vaiše sistemiden täht henegiden surenke lugumäranke, ei voi kävutada üks'jäižen molekulan i atoman täht.
Kaik om nell' termodinamikan augud: nolänz', ezmäine, kahtenz' i koumanz'. Termodinamikan käskused oma üleižed, ripmata substancijan sauvondaspäi atomiden tazopindal, sen tagut kävutadas niid tedon da tehnikan avaros satusekahašti, mugomiš küzundoiš kut energetik, lämuztehnik, fazižed päličmänendad, himižed reakcijad, kandandan nägused, mustad reigud.
Organine himii

Organine himii om himijan jaguz, tedoidab hil'nikan ühtnendoiden strukturad, ičendoid da sintezan metodoid toižidenke himižidenke elementoidenke, mülütadas niid organižihe ühtnendoihe.
Terminan eziauguine znamoičend el'genzi hil'nikan ühtnendoiden tedoidust kazmusiden da živatoiden augotižlibundanke vaiše. Sen tagut hil'nikan ühtnendoiden rivi ei mülü organižihe (oz., hil'nikan monooksid, hil'nikan dioksid, cianvezinik, rikhil'nik, metalloiden karbonilad), kaceltas niid anorganižikš ühtnendoikš. Hil'vezinikad oma organižiden ühtnendoiden strukturan ozutesed.
Hil'nik sädab kaikiš surembad ühtnendoiden lugumärad muga nimitadud "organogenad"-elementoidenke: H, N, O, S, P. Hil'nikan ičend ühtenzoittas elementoiden enambusenke i säta molekuloid erazvuiččenke mülündanke da sauvondanke vedab organižiden ühtnendoiden erazvuiččendale. Vn 1999 semendkus tetihe 25 mln himižid ühtnendoid, niiden keskes 12 mln oliba organižed. Se lugu ližadui teravas, i vn 2018 sulakule registriruihe 141 mln himižid substancijoid AÜV:oiden Himižes referativižes radnikoičendas ("CAS"). Organižed ühtnendad (oz., nukleotidad, londuseližed aminmuiktused, hil'vezikod) vätas pärolid eläbiden olijoiden elos.
Tedon predmet.
Organižen himijan predmet mülütab nenid metoid, eksperimentaližid metodoid i teoretižid el'gendusid:
Istorii.
Erasiden-se organižiden substancijoiden samižen metodad oma tetabad amuižiš aigoišpäi. Äjad rahvahad teziba alkogoližiden jomiden tehmižen peitusud, saiba uksusad saharaspäi i trahmalanmülüjas torhudespäi.
Tedoiden edesine ližaduz zavodihe 18. voz'sadal. Vl 1747 saksalaine Andreas Marggraf-himik löuzi saharad svöklas, se om znamasine ekonomižešti tähäsai. Vll 1769−1785 Ročinman Karl Vil'hel'm Šeele-himik erigoiči severzid-se organižid muiktusid, niiden kesken jablok-, vin-, limon-, gall-, maid- i tuličuiden muiktused.
Fredrikstad

Fredrikstad (mugažo norvegijan kelel, virktas [ˈfrɛ̀drɪkstɑ], «Fredrikan lidn») om lidn da municipalitet (kommun) Norvegijan suves. Se om valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe Sarpsborg-kaimdailidnanke, mülüb Viken-agjaha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Frederik II-kunigahal vl 1567 kuti lidnuz mererandanno, keskustal palanudes sil aigal Sarpsborg-lidnaspäi, i om nimitadud kunigahan mödhe. Lidnan municipalitet om olmas vspäi 1838, se om levitadud külärajonil vl 1964 i 1994. Edel 1877. vot kirjutihe lidnad oficialižešti "Frederiksstad", vll 1877−1888 — "Fredriksstad", vspäi 1889 nügüdläižikš.
Fredrikstad šingotase himižil tegimil i meriportal. Ende mecanpilind i laivansauvomine (vhesai 1988) oliba lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Oslo-fjordan i Glomm-jogensun randoil. Matkad Ročinman röunhasai om 40 km päivnouzmha orhal vai 20 km suvhe avtotedme. Oslo-pälidn sijadase 78..90 kilometras pohjoižhe avtol. Lidnan territorijan ühthine pind om 292,56 nellikkilometrad, sidä kesken kuivma otab 284 km².
Klimat om ven valdmeren. Voden keskmäine lämuz om +6,4 C°, kezakun-elokun +14,8..+16,7 C°, tal'vkun-uhokun −1,1..−3,1 C°. Paneb sadegid 825 mm vodes, enamba voden kahtendes poles (70..105 mm kus), vähemba uhokus i sulakus (40 mm kus).
Eläjad.
Vl 2021 kundan eläjiden lugu oli 83 761 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Vl 2021 kahten lidnan ristitišt oli 118 992 eläjad, kaiken lidnaglomeracijan 141 708 eläjad, se om videnz' surtte valdkundas.
Kork

Kork ( [ˈkɔɾˠkɪɟ], [kɔːrk]) om lidn Irlandijan suvirandal. Se om valdkundan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, ühtennimižen grafkundan administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitaškanzihe 6.-7. voz'sadaspäi, Pühän Finbarran jumalankodin aluz om pandud hänel sil aigal. Nimituz libui -sanaspäi «so». Vll 915−922 norvegižed vikingad anastiba territorijad i paniba torguindportan alust, sid' se i jumalankodi šingotasoiš ühten aigan. Lidnuz oli olmas, 12. voz'sadale Kork kändihe Manster-kunigahusen päižeks lidnaks. Vl 1185 sai lidnan oiktusid i oli alištunu Anglijan tobmudele, sil aigalpäi Kork mülüi Irlandijha i Anglijha aigoidme.
Kork šingotase tervhudenkaičendal (viž läžundkodid oma lidnan 12 järedamban organizacijan keskes), meriportal, kompjutervändoiden Blizzard-kompanijan ofisal. Apple-kompanijan evropine päofis ("Apple Operations Europe") radab lidnas. "Corona Cork Film Festival"-aigtego om jogavozne vspäi 1956.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase grafkundan suvipäivnouzmas, ühesa metrad u.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan keskuzpala om sar' Li-jogen ( 90 km pitte) hijamiden keskes, ned ühthejokstas mödvedhe päivnouzmas ani keskusen taga. Randirdad i dokad oma saudud pidust' joged i vedadas Loh-Maon-merilahtennoks ( 12 km²) da Kel'tan meren Korkan merikarannoks ("Cuan Chorcaí"). Se merikar om leved, äipalaine i kaikiš surembiš londuseližiš merikaroišpäi mail'mas, ühtes rives Sidnein merikaranke.
Klimat om ven neps valdmeren. Lidnan lendimportas (151 m ü.m.t.) voden keskmäine lämuz om +9,9 C°, kezakun-sügüz'kun +13..+15 C°, tal'vkun-uhokun +5..+6 C°. Ekstremumad oma −8,6 C° i +28,7 C°. Paneb sadegid 1228 mm vodes, enamba redukus-vilukus (120..138 mm kus), vähemba sulakus-heinkus (76..82 mm kus). Kun keskmäine nepsuz (päivän 15:00 aigan) vajehtase 70..85 % röunoiš.
Eläjad.
Vn 2011 Irlandijan rahvahanlugemižen mödhe Korkan ristitišt oli 198 582 eläjad, heišpäi 119 230 ristitud eliba lidnas ( 40 km² pindanke) i 79 352 ristitud ezilidnoiš ("environs" 125 km² pindal). Vl 2019 lidnan röunad oliba levitadud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik 289 739 ristitud elihe metropolitenižen Korkan territorijal strategižen planiruindan täht (834 km²) vl 2011, grafkundan viž ühesandest.
Koiranvuiččed

Koiranvuiččed () om živatoiden sugukund Lihansöjad-heimkundaspäi. Se om üks'jäine eläb "Canoidea"-infraheimkundas.
Augotižlibund i areal.
Sugukundan ezitajad eläškanziba 40 mln vozid tagaz. Kaik om koume alasugukundad siš: kadonuded "Hesperocyoninae" (eliba 39,7..15 mln vozid tagaz) i "Borophaginae" (34..2 mln vozid tagaz), eläb "Caninae" (erigoičihe 34 mln vozid tagaz). Läz kahesad millionad vozid tagaz Koiranvuiččed leviganziba Evrazijadme Pohjoižamerikaspäi tulden. Lugetas 24 heimod kadonuzidenke, niišpäi 13 heimos om 39 eläbad erikod. Živatad oma koirad, reboid, händikahad, šakalad i kojotad, mugažo maikong ("Cerdocyon thous").
Sugukundan erikod puttas kaikil kontinentil päiči Antarktidas. Koir om kodikoittud 26 tuhad vozid tagaz vai sen aigemba. Löutas händikahiden jäl'gid ristitun seižundtahoiš 300 tuhad vozid igänke, se todištab ičekeskentehmižen toižendad heiden keskes. Koiranvuiččiden erased erikod oma karvanpramozlan i živatvodindan objektoikš.
Ümbrikirjutand.
Lihansöjad järgeližes el'genduses. Hibjan piduz voib olda 18..22 santimetraspäi 50 sm (pened reboid) i 160 santimetrhasai (händikaz). Hibj i pä oma pit'kahkod, korvad oma püštti. Händad oma pit'kad da karvakahad.
Karvan piduz i lad vajehtasoiš sezonha kacten, verüž. Karvan muju voib olda erazvuitte: monohromine, čokkoimekaz, läipoikaz, erasti kirjav lujas.
Kažinvuiččed

Kažinvuiččed () om živatoiden sugukund Lihansöjad-heimkundaspäi. Mülüb Kažinvuiččed-alaheimkundha.
Kaikiš enamba specializiruidud lihansöjad živatsötken samižele homaičematoman varastandan abul, sabustadas sališt harvemba.
Tetas 40 eläbad erikod kahtes alasugukundas: sured kažid kahtenke heimonke (mahttas äraita) i pened kažid (11 heimod). Erikoiden keskes oma kaži, il'bez, leopard, gepard, lev, tigr.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznuziden kažinvuiččiden mass i suruded oma erazvuiččed lujas: 35 sm i ühtes kilogrammaspäi kodikažil 3,8 metrhasai i 300 kilogrammhasai amuran tigral. Lopused oma sor'melkävujad, viž sor'med om ezilopusil, nell' tagalopusil. Kaikil erikoil künzad vedadas lopusen südäimehe päiči gepardas i sumatran kažiš. Om penemb hambhid (28..30) mi toižil lihansöjil, sen tagut kärz om lühüd i pä nägub kehkralaz. Kel' om ogahikaz, se abutab kažinvuiččile heitta lihad luišpäi da puhtastada karvad.
Händ om pit'k erikoiden enambusel. Karvan muju om hahkaspäi ruskedburhasai, om šoiduid, läipid, čokkoimid tobjimalaz. Karvankate om madal, pohjoižen i mägiden erikod oma karvakahambad. Mujandelimiden keskes kulemine i nägemine oma teravamba, nüh om vällemba. Kaži voib kulda korktembid kulundoid (80 kHc) mi ristit (20 kHc).
Naceinuz

Naceinuz om erasen-se aigtegon tulendan voimusen märpordaz (vai relätivine mär, kvalitativine arvoind).
Ku om enamba alusid, miše voimusine aigtego tegihe todeks, ka aigtego om naceine. Kuiži om enamba vastal'žid alusid, ka aigtego om heilükaz, uskmatoi vai fantastine. Voib olda naceinuden «tazopindoiden» erazvuiččid pordhištoid.
Naceinuden tedoiduz matematižiš nägemižtahoišpäi om eriline disciplin — naceinuden teorii. Siš i matematižes statistikas formalizuidas naceinuden tärtust kut mär aigtegoiden äjüdes znamoičendoidenke noläspäi ühtnikhasai. Voimusetoman aigtegon naceinuz om 0, todesižen aigtegon znamoičend om 1. Ku aigtegon tulendan naceinuz om "p", ka sen olmatomuden naceinuz om "1−p". Sen paloin, naceinuz 1/2 znamoičeb tazostadud voimut aigtegon tulendan i olmatomuden täht.
Nägusiden ümbrikirjutand naceinuziden abul sai avarod levigandust nügüd'aigaižes tedos, oz., ekonometrikas, termodinamižiden sistemiden statistižes fizikas. Kvantfizikas ičeze processad oma naceižed augotižlibundaspäi.
Pul'kanloi

Pul'kanloi om lamoiambundazegen toižend. Se ambub avtomatižikš jonoil vai rattemata (valegel), kävutab pul'kid lentaspäi. Metimen edhuz sase ühthe..kahthesai kilometrad.
"Pul'kanloinik" om otnus pul'kanlojan kävutamižhe. Azeg pid'oiteleb jaugväged toras. Ezmäižen mail'man sodan aigan kävutihe ogakahanke vanuimenke, konz mehele piidab ülitada sidä seišti i olda hüväks metoks, vai tegihe specialižid keskustoid vanuimes metimha niihe pul'kanlojal. Nügüd'aigaižes toras kaidas harvoin, vedas manevruindan taktikad, ka ottas kebnoid pul'kanlojid tobjimalaz. Pul'kanloinikad oma snaiperan prioritetižiden metoiden lugus. 
Palad.
Pul'kanlojan palad oma somuzlaud, magazin, patronlent, lentkonor', ambundreigun azotim, metim, svolin', sošk, aluz, turel'.
Toran aigan pandas azegid pul'kanloipezoihe, jogale mez'kund om märhapandud.
Klassifikacii.
Toižendad oma:
Toižed parametrad oma mass (kebn, jüged), amblusen edhuz (1,5..3 km), amblusen temp (600..1500 ambundad minutas), patronkonoriden lugu.
Erasti ühtenzoittas pul'kanlojid paroil vai nellin.
Versalin kožundkirjutez

Versalin kožundkirjutez (, ) om kaikiš znamasižemb kožundkirjutesišpäi, kudambad lopiba Ezmäšt mail'man sodad. Dokument om allekirjutadud Parižan Versal'-ezilidnas vn 1919 28. päiväl kezakud, sen rezul'tataks soda tuli lophu Germanijan i germanijanvastaižen koalicijan keskes.
Sätihe Versalin kožundan vahvištusid pol'vodes Kompjenan kožundaigan jäl'ghe, sidä kesken Parižan kožundkonferencijan ramuziš. Erazvuiččed, poikestusekahad paksus vägestajiden valdkundoiden metod vediba hätkeližennoks diskussijannoks kožundkirjutesen päižiš punktoiš: käskuzkundan tarbhaižuz Vil'hel'm II-kaizeran päl, Germanijan armijan lugumäras da strukturas tuleban aigan, enččen Germanižen imperijan territorijoiden ozahuz, reparacijoiden suruz.
Versalin kožundkirjutez tuli väghe vn 1920 10. vilukud sen ratifikacijan jäl'ghe Germanijal i nelläl päuhtnenudel valdkundal — Sur' Britanii, Francii, Italii, Japonii.
Mail'man tervhudenorganizacii

Mail'man tervhudenorganizacii (, ), vai Mail'man tervhudenkaičendan organizacii, MTO, om rahvahidenkeskeine aluzkund tervhudenkaičendan sferas, mülüb ÜRO:ho.
Besedoičendan päkeled oma anglijan i francijan keled. Mail'man tervhudenorganizacijan pädirektor (kahesanz' lugul) om Tedros Adanom Gebreisus-lekar' (Efiopii) vn 2017 heinkun 1. päiväspäi.
Istorii.
19. voz'sadan keskespäi oli severt-se tervhudenkaičendan organizacijoid-edelkävujid mail'mas, no ei olend kogonaižen mail'man täht. Rahvahidenkeskeižed sanitarižed konferencijad mäniba vll 1851−1938, kaik niid oli 14.
Organizacijan aluz om pandud vn 1948 7. päiväl sulakud ühtenzoitmaha mail'man naprindoid tervhuden kaičendan sferas. Päfater sijadase Ženev-lidnas, Šveicarii. Oigetas Mail'man tervhuden päiväd 7. sulakud.
Nügüd'aigan organizacii om olmas spravitamha konkretižid läžundoid i pošavid. Se klassificiruib läžundoid, märhapaneb zelliden pänimikirjutesid i lapsiden vakcinacijan mülündad. MTO radab valdkundoiden tervhudenkaičendan sisteman šingotesen päl, sädab sen sarakon standartid. Varadab mamust i laps'aigad, abutab londuseližen ümbrišton kaičendale. Vedab sanitarišt statistikad i pästab dokumentoiden äjüt sen alusel. Vll 2020−2021 MTO:n kogonaine büdžet oli US$5,8 mlrd vai sen enamba (vl 2019 US$2,5 mlrd), sida kesken 28 % oli regulärine rahaabu ühtnijoiš valdkundoišpäi, 72 % — toine rahaabu valdkundoišpäi, organizacijoišpäi i privatižiš fondoišpäi, sal'hed rahapanendaspäi.
Struktur.
Kaik 194 valdkundad da territorijad mülüdas Mail'man tervhudenorganizacijha. Pätand uden valdkundan ühtnendas tegese äniden järgeližel enambusel. Oma Mail'man tervhudenorganizacijan paloikš:
Tank

Tank (libui -sanaspäi «lahan'») om somustoittud toramašin, ujelimil paksumba kaiked, juraižimidenke i ližatud pul'kanloiazegištonke päpaloin, kudamb om sijatud punondčuhunduses täudenke käraudusenke tobjimalaz, kävutase amblusen täht metho oiktan mödhe päazjan.
Mez'kund om tankas, mülütab kaht..kut "tankistad". Heiden radnikused oma käsknik, juraižimen vedai (hän-žo varakäsknik), vedai-mehanikanradnik, täutai mez', radist, pul'kanloinik. Venämas om kel'tud naižile olda tankistoil ülitajiden normad jügedoiden šlibakoiden tagut.
Tank om paremb mi toižed toramašinad, sikš miše om kaitud hüvin i voib sirta lämoid avaros saumas teravas punondčuhundusen olendan tagut. Kävutase sodafrontan läbirebitesen päpaloin, mugažo pid'oitelemha jaugvägid, tankanvastaižiš operacijoiš. No tank om kebn met lendimen-murendajan täht. Ahthiš arvoimižiš (lidn, mägitahond) se tehnik voib toratas motorizuidud jaugvägenke vaiše.
Klassifikacii.
Klassificiruidas tankoid nenidme parametroidme:
Mamankündled

Mamankündled vai Begonii () om kazmusiden heim. Mülütadas Mamankündližed-sugukundha, sen kaikiš suremb heim erikoiden lugun mödhe (enamba mi tuha).
Etimologii.
Latinan nimi libui Francijan Kariban kolonijoiden da laivišton Mišel' Begon-intendantan kanzannimespäi (, 1638−1710).
Leviganduz.
Begonijad oma levitadud avaros nepsoiš tropižiš mecoiš, mugažo mägiden pautkil koume..nell' tuhad metrid ü.m.t. kortte. Voib löuta kuiviš tropikoiš i subtropikoiš harvemba.
Enamba kaiked om erikoid Suviamerikas, niiden areal sase Meksikhasai. Azijas mamankündled kazdas Gimalajiden päivnouzmas, Indijan suven mägitahondoiš, Malain sarištol i Šrilank-sarel. Afrik om koumanz' kontinent begonijoiden erikoiden lugun mödhe, ned oma levitadud sen nepsas päivlaskmas. Ezimeletaden, mamankündled libudas arni Afrikaspäi.
Ümbrikirjutand.
Begonijoiden keskes voib löuta üks'voččid i äivoččid heinid, penzhid (erasti ujelijoid), pol'penzhid ujelijanke vai muguloikahanke jurištonke. Kazmuz om 30..40 sm kortte. Lehtesed oma asimmetrižed päpaloin, čoman mujutandan paksus (kul'turkazmusil erilizešti). Änikod oma väran forman, üks'suguižed. Plod om konorüt.
Voib äikerdoita varzil (pälpäi i seikhen kül'gespäi), muguloil (ku oma), penzhan jagandal tostmižištutandan aigan, il'mvarzil, semnil, lehtesel. Kožui lämuz om +13..+22 C°. Tarbhaine il'man nepsuz 60 % da sen enamba. Hapneb mahusen liigan nepsuden tagut.
Valitud erikod.
Läz 125 erikod da niiden gibridoid oma ottud kul'turha 19. voz'sadan kahtendes polespäi. Kaik om läz 1600 erikod heimos, niiden kesken oma:
Diplomatii

Diplomatii om valdkundoiden pämehiden, ohjastusiden i irdpol'židen kosketusiden specialižiden organoiden radmine todenzoitmaha valdkundan irdpol'žen politikan metoid i kaičemha valdkundan mel'hetartusid röunan taga. Se radmine om praktižiden aigtegoiden, mahtusiden da metodoiden ühtmuz, kävutadas niid lugeten konkretižid arvoimižid i meton sabustandan harakterad.
Dimlomatijan radnikad oma "diplomatad", heil diplomatine rang i diplomatine immunitet oma olmas. Lugetas, miše «diplomatii»-sana libub -vaihespäi ("díplōma"). Se znamoiči «penetud kaks'haze», nimitihe sil Amuižes Grekanmas penetud kaks'haze laudaižid pandud niiden päle kirjutesidenke, anttihe niid sur'oigenuzile todestajaks kirjeižeks i vahvištajikš täuz'valdoiktusid dokumentoikš. Kävutaškanzihe diplomatii-sanad 16. voz'sadan lopuspäi, ezmäine fiksiruidud statj tegihe Anglijas vl 1645.
Diplomatii oli istorijanedeližen aigan völ tetpaižikš kut kosketusiden panendan reguliruindan metod ristituiden gruppiden keskes. Pagižmižed jädas tarbhaižikš edel sodad, sen aigan i jäl'ghe. G. Nikol'son-tedomehen melen mödhe, völ 16. voz'sadal teoretikad uskotoitiba, miše angelad oliba ezmäižikš diplomatoikš, hö tegiba sur'oigenuziden velgusidme taivhan i man keskes.
Pigustuz

Pigustuz om vektorine suruz, märhapaneb hibjan piguden vajehtusen teravut, piguden ezmäine toižetiž aigan mödhe. Ozutab hibjan piguden vektoran formula_1 vajehtusen surut hibjan likumižes märitud aigas:
 formula_2
Suruz znamoičese latinan "a"-kirjamel tobjimalaz (-sanaspäi «pigustuz»), erasti "w" mugažo. Pigustusen märičendühtnik SI-sistemas om m/s². Ladim pigustusen märičendan täht om akselerometr, kirjutandanke — akselerograf.
Ozutesikš, joudjaližešti lanksijad hibjad läz Man pindad pidust' püštoiktad ližatas ičeze pigut 9,8 m/s-surudel sekundas arvoimiženke, miše il'man vastustuz takaib nolännoks, ka joudjan lanktusen pigustuz Man pindanno om läz 9,8 m/s². Ku likund tegese koveran mödhe, ka lugetas ei vaiše piguden suruden vajehtust, no sen čuradusen-ki vajehtust, oz., likkujan ümbrusen koveran mödhe kaikenaigaiženke modulin mödhe pigudenke hibjan pigustuz ei ole tazostadud nol'hä: pigustusen modul' om kaikenaigaine, no čuradusen mödhe om vajehtui, om oigetud ümbrusen keskushe.
Pigustusen toižendad: joudjan lanktusen, keskpigustuz, pikpigustuz, kuropigustuz, pirdpigustuz, Koriolisan, ližadumižpigustuz, ičeze, tangencialine, saumpigustuz, keskenecii, keskpagoine.
Stomatologii

Stomatologii ( "stoma" «su» i "logos" «tedo» sanoišpäi) om medicinan jaguz, tedoidab hambhid, niiden sauvondad i funkcioniruindad, läžundoid i profilaktikan da spravitandan metodoid, mugažo suhavadon i löugluiden läžundoid, kosketab modon i kaglan lähižid sijid.
Stomatolog om stomatologijan specialist. Dantist-sana ( «hambaz»-sanaspäi) kävutase sen sinonimaks paksus, hot' todesižikš se tärtuz om kaidomb i znamoičeb praktikan lekarid vaiše — hambhiden spravitandan da proteziruindan specialistad, hambazferšalad, hambaztehnikad. Stomatologan-lekarin erineden, hambazlekarin openduz om medicinine keskopenduz.
Toižendad: terapevtine, hirurgine, ortopedine, estetine stomatologijad, ortodontii. Erižed stomatologižed klinikad oma lapsiden i täuz'kaznuziden täht.
Stomatologan rahvahidenkeskeine päiv () om oficialižetoi praznik, oigendase kaikiš valdkundoiš joga vodel uhokun 9. päiväl. Toine professionaline praznik znamoičese sen ližaks Venämas i äjiš toižiš maiš keväz'kun 6. päiväl, se om Hambazlekarin rahvahidenkeskeine päiv. Praznikad ei ole tetpaižed lebupäiväd.
Belen (Par)

Belen ( [beˈlẽj], Viflejem-lidnan portugaline nimi) om lidn Brazilijan pohjoižel mererandpolel. Se om valdkundan üks'toštkümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Par-štatan administrativine keskuz (vspäi 1772).
Istorii.
Ende indejalaižiden šukuru-heim eli lidnan tahondas.
Eländpunktan aluz om pandud portugalijalaižil "Feliz Lusitânia"-nimenke sodaekspedicijan aigan vn 1616 12. päiväl vilukud varjoičemha Amazonasan suhištod. Sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1655. Kabanažen-vasthalibundan aigan («golliden», 1835−1840) agjan ristitišton koumandez oli riktud. Šingotihe saharrogon kazvatandal 17. voz'sadan lophusai, živatvodindal 18. voz'sadan lophusai, kofen, risan i puvillan kazvatandan agjan keskuz 19. voz'sadan keskhesai. Londuseline kaučuk toi surid sal'hid lidnan torgovanoile 19. i 20. voz'sadoiden röunal, vei äi migrantoid.
Belen šingotase metallurgijal, himižel sarakol, punümbriradmižel, sauvondal, sömtegimištol, turizmal i torguindal, eksportan meriportal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase sadas kilometras avoinuden Atlantižes valdmerespäi, Guažar-lahtenno (se-žo Par-jogen estuarii), Par-jogen randal, Guam-jogen () lanktendan sijas, 10 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kaikis järedamb mail'mas Maražo-jogisar' om Paran vastrandal. Matkad Brazilia-pälidnhasai om 2132 km suvhe.
Klimat om ekvatorialine neps. Il'man lämuz vajehtase +22..+31 C° röunoiš vodes läbi. Ekstremumad oma +14 C° i +37,3 C°. Paneb sadegid 2889 mm vodes, enamba vilukus-semendkus (360..466 mm kus), vähemba redukus-kül'mkus (111..116 mm kus).
Belen jagase kahesaks ümbrikoks.
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 1 393 399 ristitud. Kaikis suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 2,5 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas (2020, 11. sija valdkundas), järed suvipäivnouzmaine Ananindeua-ezilidn (535 tuh. eläjid vl 2020) mülüb sihe.
Religijan mödhe: riman katolikad — 75 %, protestantad — 20 %, toižed uskojad — 5 %.
Kedr

Kedr () om Pedaižed-sugukundan igähižvihandoiden kazmusiden heim, kogoneb koumes erikospäi.
Leviganduz.
Kedroiden nügüd'aigaine londuseline areal om Keskmeren mägirandoiden päivnouzm i suvi (1000..2200 m ü.m.t. korktusil), Gimalajiden päivlaskm (1500..3200 m ü.m.t.). Pud oma naturalizuidud satusekahašti Krim-pol'saren suvirandal. Om kedran mecoid Edahaižes Päivnouzmmas (26 tuhad km²). Kazvab ištutadud formal mail'madme: Britanižil saril, Avstralijan suves, Udes Zelandijas, Amerikan maiš. Liliputal'ne form kävutase bonsaikš.
Kazmuz voib äikerdoitas semnil tahondoiš ekstremumanke korktemb mi −25..−30 C° erikoidme. Kedr kazvab paremba rohlil mahusil, mouckiven vajagudenke, toižin mokičese hlorozan tagut.
Ümbrikirjutand.
Tauz'kaznuded pud oma 40..50 metrad kortte, kron om leved. Kor' om muzahahk, siled noril tüvil, räbed vanhil. Vezad oma lühüdad i pit'kad, jäl'gmäižiden kavag' kazvab spiraližikš. Neglanvuiččed lehtesed oma 8..25 mm pitte, 60 millimetrhasai gimalajižel erikol.
Änikoičeb sügüzel. Kedroiden i pedajiden käbuiden struktur om kaikiš pojavamb.
Kävutand.
Vahv pumaterial om arvokaz amuižiš aigoišpäi. Ottas pertiden i laivoiden sauvomižhe, meblin tehmižhe. Ei voi otta sömäks kedran erikoiden semnid, pedajiden-«kedroiden» erineden. Kedr kävutase parfümerižes tegimištos.
Ištutadas puištoiš, taivazman i hobedan polhe formad oma kaikiš enamba dekorativižed.
Erikod.
Kaik lugetas koume erikod heimos:
Ende livanižen kedran toižend oli erižeks nelläks erikoks:
Istorijanedeline kund

Istorijanedeline kund, vai eziaig, eziistorii, om pord ristitkundan istorijas edel kirjkelen sädandad. Meiden täht sen päine socialine ühtnik om arheologine kul'tur, sikš miše ei ole kirjutadud purtkid.
Tärtuz tuli eloho 19. voz'sadal. Voib kävutada «istorijanedeline»-terminad mitte taht pordon täht Man sundundaspäi, no kaidos el'genduses kävutadas sidä ristitkundan polhe vaiše. Anttas aigkeskustad järgeližešti terminan ühtes, oz., «miocenan istorijanedeližed (eziistorižed) oblezjanad» (23..5,5 mln vozid tagaz) vai «Keskpaleolitan "Homo sapiens"» (300..30 tuhad vozid tagaz). Sadas informacijad istorijanedeližes kundas neniden tedoiden andmusišpäi: arheologii, etnologii, paleontologii, biologii, geologii, antropologii, arheoastronomii, palinologii, arheogenetik. "Eziistorikad" tedoitas istorijanedelišt kundad.
Kirjkel' sündui erazvuiččil rahvahil erazvuiččen aigan, ka äjile kul'turoile ei voi kävutada istorijanedeline-terminad, vai sen el'genduz i aigkeskust oma toižed, mi kaikel ristitkundal. Sen paloin, edelkolumbižen Amerikan pordhišt om toine Evrazijan i Afrikan rindataden. Järgeline pordhišt om kiviaig (ala-, kesk- i üläpaleolit; mezolit, neolit), bronzaig (ezmäižiden kirjutadud purtkiden libund), raudaig.
Ristitud eliba istorijanedeližkundaližel järgendusel. Eziauguižed tobmuden institutoiden formad i ičtazvedandan velgusižed normad formiruihe ristitkundan istorijanedeližel pordhal. Politižen tobmuden i valdkundaližiden institutoiden olmatomuz harakterizuib sidä pordast. Sen aigan socialižed normad oliba verod, verotegod i tabud. Pord edel religijad oli ristitkundal, sid' vägevad kul'tad šingotihe, no ei olend völ niiden radnikoičijoid.
Materializm

Materializm (-sanaspäi «materialine»), vai materialistine filosofii, om filosofižen mail'mannägendan toižend, konz materii om objektivine realižuz i om eziauguks (süks, arvomižeks, röunaduseks) olendan sferas ontologižikš, a idealine (tärtused, vald, tunde da m.e.) om sekundarine (rezul'tat, jäl'guz).
Necen filosofijan polenpidajad oma "materialistad". Materializm vahvištab materijad üks'jäižeks «absolütižeks» substancijaks olendan sferas. Kaik olmused oma sätud materijaspäi. Idealižed nägused (niiden kesken tunde) oma materialižiden olmusiden ičekeskentehmižen processikš. Materialižen mail'man käskused oma väges kaikes mirus, ristitkundas i ristitus-ki.
Evropan filosofijas «materialine — immaterialine»-dihotomii («idealine», «hengeline», «ülämujandline») zavodi pandas 4. voz'sadal EME. Mail'man filosofižen melen istorijas voib jäl'geta materializman šingotest sen augotižlibundaspäi meiden päivihesai. Gotfrid Leibnic toi «materializm»-terminad, hän harakterizui «materialistoikš» Epikurad (kudambad lugi ičeze edelkävujan), mugažo ičeze materializman i idealizman sintezan vastustajiden palad. Idealizm om vastal'ne mail'mannägend, siš meletuz om primarine materijan rindataden. Immaterializm eidab materijan olendad.
Klassine mehanik

Klassine mehanik om mehanikan jaguz, baziruiše Njutonan käskusil (sišpäi toine nimi om Njutonan mehanik) i Galilein relätivižusen principal. Mehanik om fizikan jaguz, tedoidab hibjoiden sijadusiden käskusid avarudes aigan mändes i sen olendan kucujid süid. Jagusen vähemba levitadud nimi om tehnine mehanik.
Klassižen mehanikan jagused:
Voib ümbrikirjutada necidä fizikan jagust nelläl matematižel mahtusel, ned oma ekvivalentižed keskneze: Njutonan käskused, Lagranžan formalizm, Gamil'tonan formalizm, Gamil'tonan — Jakobin formalizm.
Löutihe klassižen mehanikan kävutandan rounöid 20. voz'sadan augotišele. Se tedon jaguz andab tarkoiktoid rezul'tatoid lujas, no hibjoiden piguz piidab olda äjan vähemba mi vauktusen piguz («3 x 108 m/s; toižin se statj alištub relätivistižen mehanikan käskusile), suruded enamba znamasižešti mi atom i molekul (»10−9 metrad; ku voib rindatada, ka kvantmehanik ümbrikirjutab statjad), keskustoil vai arvoimižil, konz voib lugeta gravitacijan levigandusen pigut lopmätoman (kendan kvantteorii kacleb relätivižid kvanteffektoid).
Klassine mehanik jäb znamasižen ičeze koveritomuden tagut toižiden teorijoiden rindataden i ümbrikirjutab muupäivälišt avarod realižust hüvin. Voib kävutada sidä mehanikad ümbrikirjutamha äjiden fizižiden objektoiden likundad: järgeližed objektad (kuti ripakmellic vai hloptan mäč), astronomižed objektad (planetad, tähthad), äjad mikroskopižed objektad.
Päižed tärtused: avaruz, aig, mass, piguz, vägi, mehanine rad, energii, impul's.
Marksizm

Marksizm om filosofine, ekonomine i politine openduz, sen alusenpanijad oma Saksanman Karl Marks- i Fridrih Engel's-tedomehed. Openduz om nimitadud Marksan kanzannimen mödhe kut teorijan pätegijan.
Teorijan polenpidajad i tedajad oma "marksistad".
Publikoitud vl 1867 «Kapital. Politižen ekonomijan arvostelend»-kirjan ezmäine tom () kändihe marksizman kaikiš znamasižembaks säduseks. Kirjan kahtenz' (1885) i koumanz' (1894) tomad oliba publikoitud Engel'sal Marksan surman jäl'ghe. Marksan opendusen erazvuiččed interpretacijad oma olmas, ned oma erazvuiččihe politižihe partijoihe i likundoihe sidodud kundaližes meles i politižes praktikas. Politine marksizm om socializman ühteks variantoišpäi.
Lugetas veroližikš, miše nened koume vahvištust oma surenke znamoičendanke Marksan teorijas:
Erasiden nügüd'aigaižiden tedoidajiden melen mödhe, Marksan teorijan keskuzline punkt kaičeb aktualižust meiden päivihesai, se koncepcii om ristitun čuradusen šingotez hänen tön produktoišpäi, hänen ičeze olmusespäi i kändand tegimištprocessan punohudeks kapitalistižes kundas. Se čuraduz om socialižiden kesksidoiden formaks, veraz ristitule socialine struktur, valdoičeb hänen päl, anastab sädamižšingotesen voimusid, murendab hänen olmust.
Marksizman istorižen rolin arvoindad vastkaroitas toine toižele, niid om pozitivižid i negativižid. Ristitišton elon tazotomuden ozutimed oma korktemba valdkundoiš socialiž-demokratižeta valatoitandata.
Lämuz

Lämuz vai temperatur (-sanaspäi «sättui segoitez», «normaline olend») om skalärine fizine suruz, harakterizuib termodinamišt sistemad, ozutab hibjoiden lämbitusen märpordhiden el'gendust.
Fizižen suruden znam om "T" vai "t". Sistemine märičendühtnik lämuden täht om kel'vin (K). Järgeližes elos kävutadas Cel'sijan gradusad (C°, °C), mugažo Farengeitan gradusad (F°, °F) anglijankel'žiš maiš, om erasid toižid pordhištoid (oz., Reomüran). Ladim märičemha lämut om lämänmäričim vai gradusnik. Ei voi märita lämut oikti, vaiše hibjoiden toižiden ičendoiden vajehtusen kal't (mülü, painuz, elektrovastustuz, elektrolikutai vägi, sädegoičendan intensivižuz).
Absolutine nol' (0 K = −273,15 C°) om lämuden minimaline voimusine znamoičend. Lämuden üläznamoičend om röunatud Plankan lämudel, sen teoretine znamoičend om 1,41679(11)⋅1032 K. Kaikiš madalamb sadud ristitul lämuz om 1,7⋅10−7 K, amerikaižed Erik Kornell i Karl Viman saiba sidä rubidijan atomoiden vilugoitusel vl 1995. Kaikiš korktemb sadud ristitul lämuz om ~ 10⋅1012 К (kuti Kaikuses sen elon ezmäižil sekundoil), Suren adronkollaideran tedomehed saiba sidä vl 2010 pigustadud läz vauktusen pigudehesai hahktinan ioniden ainastusel.
Kaikiš enamba levitadud lämuded oma empirine, absolütine, termodinamine. Fazižen päličmänendan lämuded: sulamižen, kehundan, kondensacijan, sintezan, gomologine, koumekerdaine čokkoim, Debain (harakteristine), Kürin, Nejelan. Erased sättutoitud lämuded: reakcijan zavodindan, palastusen, honuzline, irdlämuz, idändan, kuivatesen, vilugoitusen, jähtundan, kül'mandan, kalindan, ühthekeitandan, kritine.
Gojanii

Gojanii ( [ɡojˈjɐniɐ]) om lidn Brazilijan keskuzpalan suves. Se om valdkundan kümnenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Gojas-štatan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1933 24. redukud kut štatan uz' pälidn, ende Gojas-lidn oli keskuseks. Valitihe nimitust štatan lehtesen konkursal. Ezmäine literaturine säduz Gojasas nimitase muga-žo, se om vn 1896 epine poem. Letihe Gojanijad planan mödhe, se ezimeleti 50 tuhad eläjid. Vozil 1937−1942 štatan ohjastuz sirdi lidnha.
Gojanii šingotase maižanduzmašiništon, instrumentoiden da heretusiden pästandal, sauvondal, avtoiden möndal da holitišil, medicinan keskuseks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase štatan keskuzpalan suves, 749 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Brazilia-pälidnhasai om 209 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme.
Klimat om subekvatorialine. Kun keskmäine lämuz vajehtase +21..+24 C° röunoiš vodes läbi. Paneb sadegid 1570 mm vodes, kuiv sezon oleskeleb kezakus-elokus (27 mm pordos).
Gojanii jagase seičemeks administrativižeks regionaks. Ned alajagasoiš läz 640 ümbrikoks ().
Eläjad.
Vn 2010 Brazilijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 302 001 ristitud (12. sija valdkundas sil aigal). Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'. Läz 2,6 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas 7315 km² pindal (2020, kümnenz' surtte valdkundas).
Kaik koume universitetad ratas lidnas.