Kizil

Kizil ( [qɤ̀zɤɫ] «rusked», [kɨˈzɨl]) om lidn da lidnümbrik Venäman Sibirin suves. Se om Tuvan Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn.
Mongolijan generaline konsuluz radab lidnas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud venämalaižil vl 1914 kuti "Belocarsk"-lidn. Vozil 1918−1926 se oli sanu "Hem-Beldir"-nimed, vspäi 1926 om olmas nügüdläiženke nimenke. Vspäi 1944 oli mülünu NSTÜ:he VNFST:n Tuvan avtonomižen agjan pälidnaks.
Kizil šingotase valdkundaližil holitišil, Kizilan LEK:al sijaližel hilel. Om kaivuztegimišton edheotandoid lidnan ümbrištos.
Geografii.
Lidn sijadase tazovaldkundan keskuses, Tuvan katl'uses, 630 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kaks' joged ühthejokstas lidnan rounoiš: Sur' Jenisei () da Pen' Jenisei (, "Кызыл-Хем"). Se om Jenisein joginišk (). Lähembaižed järedad lidnad oma Minusinsk, Abakan da Černogorsk 390 km lodeheze avtotedme, lähembaine raudtestancii om Minusinskas.
Klimat om terav kontinentaline kuiv. Keza om päivoikaz lujas, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om –0,7 C°, kezakun-elokun +17,9..+21,1 C°, tal'vkun-uhokun –23,1..–28,7 C°. Lidnan klimat om tazostadud Edahaižhe Pohjoižhe. Ekstremumad oma –54,0 C° (uhoku) i +40,7 C° (heinku). Kezaaigan minimum om –1,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +1,6 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum om +2,8 C°). Ei voi olda sulasäd da vihmoid tal'vkus i vilukus, voib olda lujid pakaižid kül'mkus-keväz'kus (–45 C° da sen alemba). Paneb sadegid 236 mm, enamba kezaaigan (137 mm, 33..56 mm kuidme), vähemba uhokus-keväz'kus (4..5 mm kus). Paneb 10..20 sm lunt tal'ven 103 päiväs. Voib olda pölütorokoid da kovid tulleid semendkus-heinkus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 42..50 % röunoiš sulakus-kezakus, 77..80 % kül'mkus-uhokus, 73 % keväz'kus, 57..66 % heinkus-redukus.
Tobmuz.
Kizil om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind — 200,37 km². Lidn om ümbärtud koumen kožuunan (rajonan) territorijoil: Kizilan kožuun (sen keskuz om Kizilan ezilidn, lidnanvuitte Kaa-Hem-žilo) levitase pohjoižhe i suvhe, Kaa-Heman kožuun om päivnouzmas, Pii-Heman kožuun om päivlaskmas.
Edeline lidnan pämez' om Vladislav Hovalig (eloku 2008 — reduku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 109 918 ristitud, vn 2021 — 125 241 ristitud. Kaik 116 015 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Tazovaldkundan koumandez eläb Kizilas.
Rahvahad (2010): tuvalaižed — 68,1 %, venälaižed — 28,4 %, toižed rahvahad — 3,5 %.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koumekümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3..12, 18..20, 24, 25, 28..40), üks'toštkümne keskškolad (nomer 1..4, 7, 8, 11, 12, 14, 17, 18), kaks' gimnazijad (nomer 5 i 9), kaks' liceid (nomer 15 i 16), keskškol nomer 10 lapsiden täht tervhuden röunatud voimusidenke, škol-internat lapsiden täht kulemižen vigoidenke, Tuvan kadetkorpus (škol-internat), čomamahtoiden škol Nadä Ruševan nimed, muzikaliž-čomamahtoine aluzškol-internat R.D. Kendebilän nimed.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Tazovaldkundan medkolledž, Kizilan čomamahtoiden kolledž, Kizilan kulutandkooperacijan ekonomikan da oiktusen tehnikum, Tuvan politehnine tehnikum, Tuvan maižanduztehnikum, Tuvan sauvondtehnikum, Tuvan valdkundaline universitet (alusenpanend 1952 kut opendajiden institut, reorganizacii 1995, 11 fakul'tetad).
Transport.
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Avtobusad da jogitransport ühtenzoittas lidnad kaikidenke rajonkeskusidenke. Projektiruidas raudted, linneb Krasnojarskan randan Kuragino-žilospäi.
Regionaline civiline Kizil-lendimport ("KYZ / UNKY / КЫЫ", 91,2 tuh. passažiroid vl 2022) sijadase lidnan suves, kudes kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi. Tehtas regularižid reisid Irkutskha, Krasnojarskha da Novosibirskha, mugažo Tuvan Tazovaldkundan eländpunktoihe.