tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Balahn

Balahn () om Venäman lidn Alalidnan agjan keskuzpalan päivlaskmas, Alauz'lidnan lodehline ezilidn. Se om agjan ühesanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Balahnan ümbrikon (edel vn 2020 sulakud — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Ristitud elädas niiš tahoiš amussai. Eländpunkt nügüdläiženke nimenke mainitase kirjutadud purtkiš ezmäižen kerdan vl 1536 kuti muretud paloin elokaz Balahn-lidn Kazanin Safa-Girei-hanan londan jäl'ghe. Se voz' lugese lidnan alusenpanendan oficialižeks vodeks, ezmäine puine lidnuz oli saudud pigai totarlaižid londoid vaste. Keitandsolan samižen keskuz 17. voz'sadhasai, laivansauvomižen keskuz 18.-19. voz'sadal. Vspäi 1925 NiGRES radab lidnas (vll 1933−1991 nimitihe GoGRES:aks), sijaližel turbhal edel 1984, sid' londuseližel gazal. Vspäi 1993 lidnanvuitte Pravdinsk-žilo mülüb lidnha mikrorajonaks, ristitišt ližadui kahthe kerdha 1992. voden rindataden.
Balahn šingotase avtosauvomižel (pened avtobusad, specialižen kävutamižen avtod), elektrotehnižel sarakol (radiotegim, elektrolaudad), cellülozbumagaižel kombinatal (Venäman gazetbumagan videndez) i kartonan edheotandal, pakuitesen pästandal (stökolmülüd, polipropilenkerteh).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmaiženno röunanno, Volg-jogen oiktal randal, 75 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Alauz'lidnan röunhasai om kümne kilometrad suvipäivnouzmha kaikil teil, keskuzpalhasai — 34 km. Toižed lähembaižed lidnad oma Gorodec 17 km pohjoižhe orhal vai 33 km avtotedme i Dzeržinsk 29 km suvhe orhal, 36 km avtotedme vai raudtedme. Lidnan raudtestancijad oma "Balahn, Pravdinsk, Vanäti".
Balahnan lidnankund oli vn 2020 sulakuhusai, lidn oli sen üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 70,63 km². Lidnfartaloiden pind om 48 km².
Eläjad.
Vl 1931 ristitišt oli 15 300 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 51 519 ristitud, rajonan kaks' koumandest, vn 2021 — 48 569 ristitud. Kaik 49 364 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 63 600 eläjad vl 1996.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks'toštkümne jumalanpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kümne jumalanpertid i kaks' časounäd. Jumalankatken mez'jumalankodi oli olmas vhesai 1783. Niiden ližaks Sündun Voznesenjan päjumalanpert' (oli saudud vll 1726−1727, panihe mantazole vl 1930) i nell' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičemetoštkümne nomeruidud päivkodid (nomer 2, 6, 8, 14, 16, 17, 19, 20, 21, 23, 24, 27, 29, 30, 36, 37, 42), seičeme keskškolad (nomer 3, 4, 6, 9, 11, 12, 14), specialine (korrekcine) škol-internat, školanirdaližen radon keskuz (palakundad lidnadme), čomamahtoiden škol, kaks' muzikškolad (nomer 1 i 2), čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol. Balahnan tehnine tehnikum i Alalidnan universitetan Lobačevskii nimed Balahnan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Aloe

Aloe (), om äivoččiden änikoičijoiden kazmusiden-sukkulentiden heim Asfodeližed-sugukundaspäi. Heim kogoneb enamba mi 500 erikospäi, "Aloe perfoliata"-erik om tipine. Elonform voib olda pu, penzaz, heinäsine kazmuz.
Leviganduz.
Kazmused Aloe-heimospäi libudas suvižen i tropižen Afrikan, Madagaskaran i Arabijan pol'saren pol'kuiviš agjoišpäi. Aloed navettäs lämäd da kuivad klimatad, mahttas kaita vet lehtesiden südäimes.
Punvuitte i järgeline aloed oma levitadud honuzkazmusikš.
Ümbrikirjutand.
Aloen lühüd seikh (vai tüvi) pid'oiteleb sanktoid lihakahid mekanvuiččid lehtesid. Erasiden erikoiden lehtesed sadas 60 santimetrad pitte. Lehtesen röun voib olda piine vai siled. Kazmused kaitas vet lehtesiš, niiden sanktuz voib ližaduda lujas. Ku kuivaig tuleb, ka kazmuz tacib alalehtesid i sauptab porid, veden purustuz poleneb.
Aloeiden änikod oma pened torvikahad seikhen ladvaks, oleskeldas vauktan, rusttan, pakuižen vai ruskedpakuižen mujun, änikuz om toppaz.
Kazmusen seikh i lehtesed mülütadas nenid tarbhaižid substancijoid: allantoin, londuseližed antioksidantad (B-kompleksan vitaminad, C- i E-vitaminad), beta-karotin (kändase A-vitaminaks organizmas). Tetihe aloen spravitajiš ičendoiš koume tuhad vozid tagaz völ, kirjutadud purtkiden mödhe.
Uren'

Uren' () om Venäman lidn da avtotesol'm Alalidnan agjan pohjoižpäivnouzmas. Se om Urenin ümbrikon (edel vn 2020 semendkud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1719 kuti vanhuskolaižiden "Tröhsvätskoje"-žilo (). "Uren' "-raudtestancii radab 1920-nziden voziden keskespäi. Oli radnikžiloks vspäi 1959. Sai lidnan statusad vl 1973.
Uren' šingotase biohimižel tegimel, sömtegimištol (voitegim, leibtegim), mugažo mebel'- i omblendfabrikad ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Ustanjogen oiktal korktal randpolel ( 253 km pitte, Volgan hurapol'ne bassein), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
«Alauz'lidn — Kirov»-raudtekeskust jagab lidnad poleti, «Alauz'lidn — Kirov»-mante ümbärdab lidnad lodehespäi. «Uren' — Kotlas»-avtote augotase lidnas. Matkad Alauz'lidnhasai om 165 km suvipäivlaskmha orhal, 210 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Vetlug 43 km pohjoižhe orhal vai 46 km avtotedme i Šahunj 54 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal, 57 km avtotedme vai raudtedme.
Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +18,0 C°, vilukun −12,9 C°.
Tobmuz.
Artamonovo-külä (135 rist. vl 2010) i Sosnovk-žilo kaikenaigaižeta ristitištota mülüihe lidnankundha Urenin ližaks. Lidnankundan pind oli 100,15 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Duman ezimez'. Lidnan Dum om likvidiruidud vn 2021 vilukus. Aleksandr Blagovarov oli likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2020 sügüz'kuspäi, hän-žo radoi Duman jäl'gmäižen ezimehen (sügüz'ku 2015 — sügüz'ku 2020). Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2020 kül'mkus. Jäl'gmäine Administracijan pämez' oli Vladimir Gorišnii vn 2020 kül'mkuhusai.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 304 ristitud, lidnankundan — 12 439 ristitud, rajonan kaks' videndest. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 12 450 eläjad. Kaik 12 385 ristitud elihe lidnas i 12 502 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 13 tuhad eläjid vll 1979−2001 (13 560 rist. vl 1989).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma väges lidnas: Koumen Pühämehen jumalanpert' (om saudud vl 1829) i vanhuskolaižiden Spasan Armahtajan puine jumalanpert' (letihe vll 1991−1995).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1, 2), korrekcine škol-internat, lapsiden sädamižen pert', lapsiden da norišton keskuz, čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol. Urenin industrialiž-energetine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Künänikod

Künänikod (, eziauguine sinonim om "Polygonum bistorta") om äivozne heinäsine kazmuz. Heimon tipine erik, mülüb Grečanvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Kazmuz om levitadud Pohjoižen mapoliškon tundras, venon vönen meczonas i stepiš, sidä kesken kaikedme Venämadme. Sädab žomid sokhil turbaznituil i nepsoil luhtoil, vezištoiden randoidme. Voib löuta mecpallištoil, penzhištos.
Navedib nepsoid väghižid mahusid väll'muiktanke reakcijanke, tirpib lähižid gruntvezid. Ei tirpi pimitandad.
Ümbrikirjutand.
Seikh om oiged, vähä sarakoid, 30..150 sm kortte. Jur' om sanged lühüd, koveroičese kün kartte, muzarusttan mujun, jurusen pala nägub man pindal. Künänikoiden lehtesed čereduišoiš, ned oma pit'kahkod, 30 santimetrhasai pitte i 1..7,5 sm levette, išttas varzil, alah om hahksinine.
Änikuz kazvab ülähän, se om tähkanvuitte, 1,5..7 sm pitte. Änikod oma henod — läz 3,5 mm pitte, vauhruskedvauvhad, harvašti vauktad vai rusttad, pölükäd oma ruskedsinižed. Änikoičeb semendkus-kezakus, plodud küpsnedas kezakus-heinkus. Plod om koumetahkoine siled loštai koričma pähkmut 3..4,5 mm pitte.
Sinun nimi

«Sinun nimi» ( "Kimi-no Na-va") om voden 2016 japonine täuz'piduzline animemul'tfil'm.
Gorodec

Gorodec () om Venäman lidn da lidnankund Alalidnan agjan päivlaskmas. Se om Gorodecan ümbrikon (edel vn 2022 semendkud — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan Lavrentijan aigkirjas vl 1171 kuti lidn (mugoi nimituz-ki) da Vladimiran Venän lidnuz kaičemhas Volgan Bulgarijaspäi. Se voz' lugese Gorodecan oficialižen alusenpanendan vodeks, i kaivandused vahvištoittas, miše ei olend eländpunktad aigemba mi 12. voz'sadan kahtendes poles. Lidnuz oli saudud marilaižiden mal, sen marin eziauguine nimi oli , sijadase läz Kitežan kukhid. Vll 1263−1282 oli Gorodecan ruhtinazkundan pälidnaks. Vn 1408 tal'vkus Kuldaižen Ordan Edigei-valdoičii polti lidnad, i hätken aigan se mainitase kuti Pall'az Gorodec. Udessündutihe 16. voz'sadan lopus.
Gorodec šingotase istorižel i rahvahanpramozloiden turizmal, laivansauvomižel, sömtegimištol (maidtegim, pränikad), mugažo puhtastandharjoiden i avtoelektroveimišton edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan päivlaskmas, Volgan hural randal, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Alauz'lidnan keskushesai om nell'kümne kahesa kilometrad suvipäivnouzmha orhal vai 61 km avtotedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Balahn 17 km suvhe vai 33 km avtotedme, Zavolžje kahtes kilometras päivlaskmha orhal vai kahesa kilometrad avtotedme (rajonan kaikiš suremb lidn i lähembaine raudtestancii) i Čkalovsk kaks'kümnes kilometras lodeheze orhal vai 50 km avtotedme.
Tobmuz.
Gorodec oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Duman ezimez'. Lidnan Dum om likvidiruidud vn 2023 uhokus, Aleksandr Žiräkov radoi sen likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2022 redukuspäi, hän-žo oli Duman jäl'gmäižen ezimehen vn 2015 redukuspäi. Lidnan erigoittud Administracii om likvidiruidud vn 2016 tal'vkus, Aleksandr Kudräšov radoi likvidacižen laudkundan ohjandajan vn 2015 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 658 ristitud, rajonan kaks' videndest, vn 2021 — 28 660 ristitud. Kaik 30 493 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 33..35 tuhad eläjid vll 1970−2001 (35 727 rist. vl 1979).
Ortodoksižen hristanuskondan Feodorovskii-mez'jumalankodi kafedraliženke Jumalanmaman Feodorovskii-jumalaižen päjumalanpertinke, kahesa jumalanpertid i kaks' časounäd oma kaičenus i saudud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma vižtoštkümne päivkodid (nomer 4, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 21, 24, 29, 46, 49), seičeme keskškolad (nomer 1, 2, 4, 5, 7, 12, 13), kaks' škol-internatad (V i VIII toižendan), lapsiden sädamižen "Raduga"-keskuz («jumalanbembel'»), čomamahtoiden škol, "Start"-sportškol. Gubernijan Gorodecan kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Vetlug (lidn)

Vetlug (, , ) om Venäman Alalidnan agjan kaikiš pohjoižemb lidn. Se om Vetlugan ümbrikon (edel vn 2022 sulakud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud marilaižil 13. voz'sadal, oli varmitadud vl 1285. Lidn oli anastadud Galičun ruhtinasiden sodavägil vl 1468, hö paniba lidnad mantazole, i Juran ristitišt oli pen' pit'kan aigan. Kazvataškanzi 17. voz'sadan augotišes tošti kuti Venäman sirdnikoiden "Voskresenskii pagast", sid' "Voskresenskoje"-žilo. Nimitihe 18. voz'sadan zavodindaspäi "Ülävoskresenie"-žiloks (), se sai makundan lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1778, oficialine venäkel'ne nimituz om anttud jogen mödhe.
Vetlug šingotase standartatoman mašiništon tegimel (järedad metalltegesed), mecan varhapanendal i sömtegimištol (leibtegim, mineralveziden tegim, likörvintegim). Ende tipografii radoi mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmas, Vetlug-jogen keskjoksmusen oiktal korktal randal (, , Volgan hura ližajogi), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
«Uren' — Kotlas»-avtote läbitab lidnan päivnouzmašt palad, om saudud pidust' amušt tarabošsijad. Matkad Kostroman agjhasai om 12 km lodeheze, Alauz'lidnhasai om 200 km suvipäivlaskmha orhal vai 245 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Šahunj 54 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal vai 66 km avtotedme, Uren' 43 km suvhe vai 46 km avtotedme, Šarj (Kostroman agj) 60 km pohjoižhe orhal vai 74 km avtotedme, kaikes koumes lidnas om raudtestancijoid.
Tobmuz.
Vetlug oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 18,22 nellikkilometrad.
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Duman ezimez'. Lidnan Dum om likvidiruidud om vn 2023 uhokus, likvidacižen laudkundan ezimez' oli Vladimir Golovin vn 2022 redukuspäi. Duman jäl'gmäižed ezimehed oliba Mihail Begaev (sügüz'ku 2020 — reduku 2022), Vladimir Guščin (sügüz'ku 2015 — sügüz'ku 2020). Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2023 uhokus mugažo, Sergei Filippov radoi sen jäl'gmäižen pämehen (reduku 2015 — sügüz'ku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8 954 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 — 7 681 ristitud. Kaik 8 501 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 10 tuhad eläjid vl 1959 i vll 1979−2001 (10 400 rist. vl 1998).
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' (letihe vl 1805), Hristan Elädzdusen päjumalanpert' (1859, ei ole väges), Ph. Jekaterinan jumalanpert' (saudihe vl 1850) i koume časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid (nomer 2, 5, 6, 7), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), škol-internat, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, lapsiden da norišton "Čaika"-sportškol («kajag»). Professionaližen opendusen aluzkundad oma Vetlugan mecagrotehnine tehnikum i Alalidnan medicinižen kolledžan Vetlugan filial.
Küz'mäine pu

Küz'mäine pu () om penzhiden heim. Oiktad, kerdujad vai ujelijad kazmused. Mülütadas Küz'mäižpuižed-sugukundha. Erasiden erikoiden plodud oma södabad, no äjiden erikoiden plodud oma travijad.
Leviganduz.
Heim om levitadud Pohjoižen mapoliškon äjiš rajoniš. Erikoiden tobj pala kazvab Gimalajas i Päivnouzmaižes Azijas. Venämas om 14 mecerikod, voib vastata mecanröunoiš i sarikoiš.
Ümbrikirjutand.
Järedahkod änikod oleldas vauktan, ruskedvauvhan, pakuižen i sinivauvhan mujun. Änikod i sid' plodud kazdas paroil lehtesiden alusišpäi vai barban lopus. Änikon vencudes om viž pölükäd i pit'kahk petkloine. Plodud kazdas ühthe paksus, kuti ülälehtesed-ki (erasil erikoil kaik lehtesed). Venäman erikod änikoitas semendkun lopuspäi kezakun keskhesai.
Kävutand.
Küz'mäižen pun äi erikod ištutadas da kazvatadas saduiš čomikš dekorativižikš penzhikš. Ned sättudas gruppiden, allejoiden i kezapavil'joniden täht. Erased erikod oma medenkandajad. Kova pumaterial kožub sädamha penid tegesid.
Sädihe severz'-se kümnikoid dekorativižid sortuid södabidenke marjoidenke sinižen (kamčatižen) i södaban ("Lonicera edulis") küz'mäižiden puiden alusel.
Valitud erikod.
Kaik om 180 küz'mäižen pun erikod, niiden keskes enamba sadad om dokumentiruidud.
Pervomaisk (Alalidnan agj)

Pervomaisk (, ) om Venäman lidn Alalidnan agjan suves. Se om Pervomaiskan lidnümbrikon (edel 2012. vot — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 19. voz'sadal kuti "Tašino"-radnikžilo kaugedraudan valamižtegimenno. Nikolai Karamzin-istorikan Aleksandr-poig sauvoi tegint ičeze Natal'ja-akan päluižespäi da valdoiči sil, ka nimiti žilod akan sulal "Taša"-nimel. Kaidraižuine raudte tuli žilho 1920-nzil vozil. Radnikžilo sai lidnan statusad nügüdläiženke nimenke vl 1951, saudihe levedraižušt raudted sil-žo aigal. Nimitihe lidnad «Keväden i radon päiv»-praznikan toižen «Pervomai»-nimen mödhe.
Pervomaisk šingotase raudtemašiništon «Transpnevmatika»-tegimel (azotimed i kompressorad, mašinad, ladimed), mecpilindan edheotandal, sömtegimištol (leibtegim, maidon vajehtimen tegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suves, 155 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Umoč (Umač)-jogi läbitab lidnad (21 km pitte, Suran hurapol'ne bassein).
Matkad Mordovijan Tazovaldkundhasai om viž kilometrad suvhe, Alauz'lidnhasai om 163 km pohjoižhe orhal, 184 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Sarov 31 km päivlaskmha orhal, 38 km avtotedme vai raudtedme, i Lukojanov 48 km päivnouzmha-pohjoižpäivnouzmha orhal, 58 km avtotedme vai 85 km raudtedme.
"Pervomaisk-Gor'kovskii"-raudtestancii radab «Alauz'lidn — Saransk»-keskustan 55-kilometrižen sarakon ühteks kahtes lopstancijaspäi (toine om Sarov) lidnan keskuzpalas.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 568 ristitud, lidnümbrikon seičeme kümnendest, vn 2021 — 13 223 ristitud. Kaik 13 626 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 16..17 tuhad eläjid vll 1979−1998 (17 tuhad ristituid vl 1998).
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Kazanin jumalaižen puine jumalanpert' radab lidnas, om saudud vll 2000−2002. Islaman Al'-Kärim-pühäpert' om letud vll 2015−2018.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud päivkodid, keskškol, ližaopendusen keskuz, čomamahtoiden škol, fizkul'turine tervehtamižkompleks. Pervomaiskan politehnine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Käbuhein

Käbuhein () om heinäsižiden kazmusiden heim "Lamiaceae"-sugukundaspäi. Heim mülütab kahesa erikod da niiden viž gibridad.
Leviganduz.
Erikoiden tobj pala kazvab Evropas, Azijas, Pohjoižamerikas, mugažo Afrikan pohjoižes.
Levigandeb pustolänil, sädab žomid teravas. Kul'turine käbuhein äikerdoičese semnil, kevädel i sügüzel — kazmusen jagamižel.
Ümbrikirjutand.
Käbuhein sase 60 santimetrhasai kortte, seikh om püštoiged. Lehtesed oma höunhenvuiččed. Purpurižed vai vauktad änikod ühtenzoittas tähkanvuiččeks änikuseks.
Kävutand.
Ištutadas čomitamha miksborderoid, klumbid, al'pinarijoid. Lipkaižiden erasiden erikoiden (oz., "Coleophora albitarsella") gaved'madod sötlesoiš käbuheinäl.
Zelläd käbuheinäspäi kuctas antiseptižid da antibakterialižid tegendoid. Kävutadas preparatoid morindad sömäl vaste. Pohjoižamerikan lodehližen randišton indejalaižed otiba käbuheinän südäivet čapatesiden, ajatišiden (bul'kuiden) i palatusiden spravitandan täht. Rahvahaline kitajine medicin tegeb tervehtandjomad.
Erikod da gibridad.
Koumetoštkümnendes erikospäi da gibridaspäi kaks' mecerikod kazdas Venäman evropižes palas — hernehhein i järedänikoine käbuhein.
Kulebaki

Kulebaki () om Venäman lidn Alalidnan agjan suvipäivlaskmas. Se om Kulebakin lidnümbrikon (edel 2015. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1677 aigkirjas kuti "Kulebaki"-külä, eli mecan varhapanendal da vugonkal-ajandal. Kändihe žiloks vl 1818. Vn 1861 maorjusen tühjituz andoi puhud enččele pomeššikale sauda metallurgišt tegint sijaližel torhudel. Oli radnikžiloks vspäi 1927. Sai lidnan statusad vn 1932 1. päiväl uhokud.
Kulebaki šingotase raudan metallurgijan i metallan ümbriradmižen «Ruspolimet»-kompanijal (terased da niiden ühthesuladused, renghad avialikutimiden täht, tagodud tegesed), sauvondmaterialiden sarakol (raudbetonantegim, mecan ümbriradmine, metalližkonstrukcijad), sömtegimištol (lihakombinat, leibtegim, maidtegim), mugažo specialižen soban omblendfabrik (Alauz'lidnan «Meridian»-kompanijan pala) radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižes, 105 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Muroman mecad ümbärtas lidnad. Ei ole znamasižid jogid lidnas. Om turbhan, raudkivendon i mouckiven löudmižsijid läz lidnad.
Matkad Alauz'lidnhasai om 137 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 188 km avtotedme vai 242 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Viks kaks'kümne viž kilometrad suvipäivlaskmha orhal vai 43 km avtotedme, Murom (Vladimiran agj) 34 km päivlaskmha-lodeheze orhal, 53 km avtotedme vai raudtedme, i Navašino 24 km lodeheze orhal, 30 km avtotedme vai 28 km raudtedme.
Lidnan raudtestancii radab vemha jüguid vaiše. «Vladimir — Murom — Arzamas»-avtote läbitab lidnad päivlaskmaspäi suvipäivnouzmha.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 35 759 ristitud, lidnümbrikon kaks' koumandest, vn 2021 — 32 184 ristitud. Kaik 32 943 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 44..48 tuhad eläjid vll 1959−2001 (48 135 rist. vl 1979).
Rahvahad (2010): venälaižed — 99,5 %, toižed rahvahad — 0,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma avaitud lidnas: kaks' jumalanpertid, kaks' časounäd, loičendpert'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 8..11, 14, 15, 17, 18, 29, 32), kuz' keskškolad (nomer 1, 6..10), licei nomer 3, specialine (korrekcine) škol, lapsiden da norišton keskuz, lapsiden tehnižen sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol — fizkul'turine tervehtamižkeskuz. Kulebakin metallurgine kolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Tomat

Tomat () om üks'vozne vai äivozne heinäsine kazmuz. Se mülüb Paslönanvuiččed-sugukundan Paslön-heimho.
Ümbrikirjutand.
Jurišt om leved värtmenvuitte, levigandeb 1,5..2,5 m diametral, sase ühthe metrhasai süvüdel. Seikh oleleb püštoiged vai ujelii koumekümnes santimetraspäi kahthe metrhasai kortte, sarakoičese lujas. Änikod oma henod pakuižed ičtazpölüstoitandan voimusenke, änikuz om toppaz.
Plod om äijagusekaz lahed marj. Küps plod oleskeleb vauktan, vihandvauvhan, rusttan, pakuižen mujun i babarmmujun. Voib äikerdoita semnil i kül'gvezoil.
Kazvatand.
Plodud oma znamasine sömprodukt. Tetas enamba 10 tuhad sortuid mail'mas. Mail'man satuz oli 177 mln tonnoid vl 2016, järedad kazvatajad (enamba 10 mln tonnoid, 2016): Kitai (56,3), Indii (18,4), AÜV (13), Turkanma (12,6 mln tonnoid).
Viks

Viks () om Venäman lidn Alalidnan agjan suvipäivlaskmas. Se om agjan kahesanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Viksan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel 2011. vot — rajonan) da pala.
Istorii.
Uz' raudantegii edheotand oli saudud tulalaižil Batašovad-vellil mordvinalaižiden mal vll 1765−1766, radoi sijaližel torhudel. Tegim () i eländpunkt senno sünduiba vn 1754 Jelizaveta Petrovna-imperatornaižen käskön tagut mugomiden tegimiden sauptandas 200 virstas Moskvaspäi kaičemha mecoid. Nimitihe žilod penen Viksun'-jogen (Viksunk) mödhe. 1830-nzil vozil Venäman evropižen palan kaugedraudan koume kümnendest tegihe Viksas, mugažo mehanizmoid tekstil'tegimišton täht, purulaivoiden likutimid i terasišt kodiinstrumentad. Sai lidnan statusad vl 1934. Vn 2010 ümbrikon lujad mecanpalod valatoitiba lidnad.
Viks šingotase raudan metallurgijan tegimel (suren diametran teraztorved, kezrad vagonrividen täht), mašinansauvomižel (rouhimed i survoimed, sodatransportan somuzkorpusad), sauvondmaterialiden sarakol i sömtegimištol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižes, Okanjogen oiktal randpolel kümnes kilometras päivnouzmha jogespäi, 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Železnic-jogi ( 57 km pitte, Okan ližajogi) läbitab lidnad, Viksunk-jogi jokseb lidnan suvipalas. Üläviksunkan uit, Varauit i Alauit oma saudud lidnan alusenpanendanke sen suves.
Matkad Alauz'lidnhasai om 160 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 184 km avtotedme vai 240 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Murom (Vladimiran agj) 29 km pohjoižhe-lodeheze orhal, 51 km avtotedme vai raudtedme, Navašino 25 km pohjoižhe orhal, 29 km avtotedme vai raudtedme (lähembaine passažirraudtestancii), i Kulebaki kaks'kümne viž kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal vai 43 km avtotedme.
Kahesa raudtestancijad i vedimdepo ratas lidnas vemha jüguid vaiše, pohjoine "Viks-Tegimištoline" () om kaikiš järedamb stancii.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 56 201 ristitud, lidnümbrikon kaks' koumandest, vn 2021 lidnan — 45 240 ristitud. Kaik 53 406 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 60 tuhad eläjid vll 1987−2003 (63 400 rist. vll 1996−1998).
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,2 %, toižed rahvahad — 1,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan ühesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Sündun Raštvoiden kafedraline päjumalanpert', Viksan Iverine naižjumalankodi (Eläban Eziauguižen Stroican päjumalanpert' i kaks' jumalanpertid), kaks' jumalanpertid, valatandpühäpert' i kaks' časounäd.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičemetoštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2..4, 7, 12, 13, 19..21, 24..27, 30, 32, 33, 36), aluzškol (nomer 10), seičeme keskškolad (nomer 3, 4, 6, 8, 9, 11, 12), gimnazii (nomer 14), lapsiden sädamižen pert', lapsiden kul'turan "Raduga"-pert' («jumalanbembel'»), čomamahtoiden škol, čomamahtoine škol B.N. Bedinan nimed, "Viksunec"-sportškol («viksalaine»), lapsiden da norišton turizman i kodirandantedištandan keskuz, lapsiden "Kostör"-tervehtamižopenduzkeskuz («pažag»).
Professionaližen opendusen aluzkundad:
Morkofk

Morkofk vai Mecmorkofk () om kaks'vozne, harvas üks'vozne heinäsine kazmuz. Mülütadas Sel'derejižed-sugukundha. Om "Daucus"-heimon tipine erik. Pöudoline morkofk ( subsp. "sativus") om sen alaerikoks-maižanduzkul'turaks.
Leviganduz.
Meckazmuz putub Evropas, Afrikan pohjoižes, Päivlaskmaižes i Keskuzazijas. Kazvab Venäman evropižen palan suves. Om ottud kul'turha nell' tuhad vozid tagaz, sädihe pöudmorkofkan äi toižendoid i sortuid (kul'tivarid).
Mecmorkofk navedib kazda pöudoiden röunoidme, teveril, pustolänil, kuivil nituil, penzhištos, saduiš i linmaiš.
Ümbrikirjutand.
Jur' om sanged pit'k, erazvuiččen mujun (vauged, ruskedpakuine, muzarusked), terav magul. Lehtesed oma koumesaumnikan kartte, 14..20 sm pitte i 4..6 sm levette. Seikh šingotase elon kahtel vodel, se oleleb 25..100 sm kortte, üläpala voib sarakoitas.
Änikuz om vihmankatusenvuitte, 4..10 sm diametral, äiluguižed änikod oma vauktad vai pakuižed mujul, harvoin ruskedvauvhad vai purpurižed. Änikoičeb kezakus-heinkus. Plodud küpsnedas elokus, ned oma ellipsanvuiččed ogakahad, kogotas kahtes pol'ploduspäi.
Volodarsk

Volodarsk () om Venäman lidn Alalidnan agjan päivlaskmas. Se om Volodarskan ümbrikon (edel vn 2022 semendkud — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1920 kuti "Volodari"-žilo () Miski-žilon i viden külän ühtištusel. Kätihe radnikžiloks vn 1932 uhokus da mülütihe sihe kuz' eländpunktad ližaks, niiden kesken Rusked Seim (). Radnikžilo sai lidnan statusad vl 1956, udesnimitihe Venäman imperijan revolücižen likundan V. Volodarskii-ühtnikan psevdoniman mödhe.
Volodarsk šingotase sömtegimištol (jauhkombinat, lindfabrik), erazvuiččiden kanghiden fabrikal, betonan i raudbetontegesiden pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suvipäivnouzmas, Okanjogen hural randpolel, kudes kilometras pohjoižhe jogespäi, 75 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
"Seim"-stancii () radab «Alauz'lidn — Kovrov»-raudtekeskustal. Matkad Alauz'lidnan röunhasai om koumekümne nell' kilometrad päivnouzmha orhal, 40 km avtotedme vai raudtedme, keskuzpalhasai — 51 km orhal vai 62 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Dzeržinsk 12 km päivnouzmha orhal vai kaikil teil, Bogorodsk 22 km suvipäivnouzmha orhal vai 72 km avtotedme, Vorsm i Pavlovo 25 km suvhe orhal vai 85..90 km avtotedme, Gorbatov 13 km suvipäivlaskmha orhal vai 117 km avtotedme, Gorohovec (Vladimiran agj) 25 km päivlaskmha orhal, 40 km avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Volodarsk oli lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnankundan pind oli 88,64 km². Se om kätud ümbrikon territorialižeks palakundaks vn 2022 semendkuspäi.
Jäl'gmäine lidnankundan pämez' (Duman ezimez') oli Igor' Krivonogov, radoi vll 2010−2022, koli vn 2023 uhokus. Lidnankundan Administracijan jäl'gmäine pämez' om Vladimir Kočemajev (keväz'ku 2016 — kezaku 2023). Se Administracii om likvidiruidud vn 2023 kezakule. Nügüd'aigan territorialižen palakundan pämez' vajehti händast.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 928 ristitud, rajonan kudendez, vn 2021 — 9 705 ristitud. Kaik 10 021 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 195 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Blagoveššenjan jumalanpert' om kaičenus i avaitud, se om saudud vl 1816.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 10), čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton "Avangard"-sportškol. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad sijadasoiš Dzeržinsk-lidnas.
Višn'

Višn' ( subg. "Cerasus") om plodpuiden i penzhiden alaheim, mülüb Rozanvuiččed-sugukundha. Lugetas läz 60 erikod.
Ümbrikirjutand.
Lehtesed sijadasoiš pit'kin urbas. Severz-se änikoid i ploduid ühtes sijaspäi. Lehtesed šingotadas ühten aigan änikoidenke vai möhemba niid. Oleskeleb viž, harvamb kuz' äniklehtest änikos. Plod om siled lumarj kertheta.
Kazvatand da kävutand.
Kazvatadas maižanduzkul'turaks Pohjoižes mapoliškos tobjimalaz. Magedan višnän mail'man satuz oli 2,25 mln tonnoid vl 2014, päkazvatajad (enamba 150 tuh. tonnoid) — Turkanma (445), AÜV (330), Iran (172). Muiktan višnän mail'man satuz oli 1,36 mln tonnoid vl 2014, päkazvatajad (enamba 50 tuh. tonnoid) — Venäma (198), Ukrain (183), Turkanma (182), Pol'šanma (176), AÜV (138), Iran (112), Serbii (94), Mad'jaranma (92).
Tehtas nenid sömproduktoid višnän ploduišpäi: keitiž, likör, südäivezi, kompot, sirop. Ližatas paštatesihe paremboičemha magud. Višnänpusad kävutase tahondan dekorativižeks formiteseks mugažo. Višn' om znamasine medenkandai kazmuz änikoičendan aigan.
Knäginino

Knäginino () om Venäman lidn da lidnankund Alalidnan agjan keskuzpalan suvipäivnouzmas. Se om Knägininon rajonan administrativine keskuz (vn 1944 kül'mkuspäi).
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan M.I. Vorotinskii-ruhtinasen hengeližes kirjeižes vn 1569 uhokus kuti "Knäjinino"-žilo (). Sai makundan lidnan statusad vn 1779 28. päiväl tal'vkud, generališt planad vl 1784. Lidnan nimituz oli "Knäginin". Anastihe lidnan statusad vl 1926 da nimitihe "Knäginino"-žiloks. Kätihe lidnanvuiččeks žiloks vl 1968. Radnikžilo sai lidnan statusad tošti vn 1998 keväz'kun 17. päiväl.
Knäginino šingotase maidtegimel i omblendfabrikan (eriližsobad vägistrukturiden täht).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan päivlaskmas, Imz-jogen oiktal randal tobjimalaz ( 91 km pitte, Suran hurapol'ne bassein), 120 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Knägink-jogi () lankteb Imzha oiktalpäi.
Matkad Volghasai (Čeboksaran vezivaradim) om koumekümne kilometrad pohjoižhe, Alauz'lidnan keskuzpalhasai om 85 km lodeheze orhal vai 105 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Sergač (raudtestancii) 43 km suvipäivnouzmha orhal vai 45 km avtotedme, Perevoz (raudtestancii) 39 km suvipäivlaskmha orhal vai 50 km avtotedme, i Liskovo 23 km pohjoižhe orhal vai 27 km avtotedme.
Gorškovo-külä (273 rist. vl 2017) mülüb lidnankundha Knägininon ližaks. Lidnankundan pind — 10,95 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 708 ristitud, lidnankundan — 6 964 ristitud, rajonan koume videndest, vn 2021 lidnan — 6 447 ristitud. Vl 2017 kaik 7 062 eläjad oli lidnas i 7 335 eläjad kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 6 700 eläjad vl 1856, läz 7 tuhad eläjid vll 1996−2017 (7 092 ristitud vl 2016).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,2 %, čuvašalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 4,5 %.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..4), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), muzikškol, lapsiden da norišton sportškol. Professionaližen opendusen aluzkund om Alalidnan valdkundaline inženeriž-ekonomine universitet (lüh. Knägininon universitet), sen nell' institutad kudespäi sijadasoiš Knäginino-lidnas. Ülä- i keskopendusen programad mändas universitetas, kaik om läz 4,3 tuhad üläopenikoid.
Lukojanov

Lukojanov (, ) om Venäman lidn Alalidnan agjan suves. Se om Lukojanovan ümbrikon (edel vn 2022 semendkud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 16. voz'sadal kuti külä ümbri erasen Ivaška Lukojanovan vezimellicas. Ekonomine žilo 17. voz'sadan keskespäi. Sai makundan lidnan statusad vl 1779 nügüdläiženke nimitusenke. Aleksandr Puškin-runokirjutajan usadib sijazihe makundas, ka hän oleli lidnas. Lähine suvine Kudejarovo-žilo ei ole lidnan palaks, siš ičeze administracii radab (2019).
Lukojanov šingotase pörutügiden i leibän tegimil, avtopaloiden edheotandal. Ende maidtegim i stöklan edheotand radoiba mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, pidust' Töš-jogen üläjoksmusen randoid ( 311 km pitte, Okan oiged ližajogi), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, «Alauz'lidn — Saransk»-avto- i raudtekeskustal.
Matkad Alauz'lidnhasai om 145 km pohjoižhe orhal, 170 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Pervomaisk 48 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 58 km avtotedme vai 85 km raudtedme, i Arzamas 58 km lodeheze orhal, 63 km avtotedme vai raudtedme.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +4,5 C°, kezakun-elokun +17..+19 C°, tal'vkun-uhokun −8..−9 C°. Paneb sadegid 577 mm vodes, enamba kezakus-elokus (64..71 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (30..32 mm kus).
Tobmuz.
Ul'janovo-žilo (948 rist. vl 2017) mülüi lidnankundha Lukojanovan ližaks. Lidnankundan pind oli 57,34 km².
Vspäi 1995 sijaližen ičeohjandusen pämez' oli lidnan Duman ezimez'. Lidnan Dum om pästtud radmaspäi vn 2023 vilukus, Nikolai Mitrohin oli sen likvidacižen laudkundan ezimehen vn 2022 redukuspäi. Duman ezimehed oliba Aleksei Simonov (reduku 2020 — reduku 2022), Sergei Kotikov (reduku 2015 — reduku 2020). Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2023 vilukus. Valerii Klimov radoi lidnankundan Administracijan jäl'gmäižen pämehen vn 2020 kül'mkuspäi. Edeline lidnan Administracijan pämez' oli Nikolai Maruškin (sulaku 2016 — reduku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14 951 ristitud (kaikiš suremb ristitišt), lidnankundan — 15 904 ristitud, rajonan pol', vn 2021 lidnan — 12 652 ristitud. Kaik 14 136 ristitud elihe lidnas i 15 084 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,1 %, mordvinalaižed — 4,0 %, toižed rahvahad — 1,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Katken uz' kafedraline päjumalanpert' om avaitud vspäi 2010, sen ližaks uz' puine jumalanpert' om avaitud lidnas i Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' sijadase Ul'janovo-žilos. Mordvinalaižiden pühäsarikod kazdas lidnan ümbrištos: «Lukaš», «Javlei», «Kšekuravai».
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kuz' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3..6, 8), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol.
Lukojanovan gubernine kolledž (ende maižanduztehnikum), Lukojanovan pedagogine kolledž i Arzamasan medkolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Sergač

Sergač () om Venäman lidn Alalidnan agjan suvipäivnouzmas. Se om Sergačun ümbrikon (edel vn 2022 semendkud — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1382, kuti külä potašan tehmiženke — vspäi 1649. Sai makundan lidnan statusad vl 1779. Oli tetab virzuiden pästandal i kondiden kodikoičendal (äi babarmikoid oli ümbrištos). Vll 1913−1914 «Arzamas — Šihrani»-raudtekeskust läbiti lidnad, saudihe depod vodele 1918. Gazifikacii mäni lidnas 1990-nzil vozil.
Sergač šingotase raudtetransportan edheotandoil, metalližiden sauvondformiden tegimel, sömtegimištol (leibtegim, saharan edheotand), mugažo likkuimiden stökolplastikdetaliden tegim, omblendfabrik i optižiden detaliden edheotand ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon suves, Pjan-jogen alajoksmusen hural randpolel ( 436 km pitte, Suran hurapol'ne bassein), ühtes..koumes kilometras jogespäi, 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Alauz'lidnhasai om 128 km lodeheze orhal, 149 km avtotedme vai 239 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Šumerl' (Čuvašii) 58 km päivnouzmha orhal, 80 km avtotel vai 63 km raudtel, Perevoz 59 km päivlaskmha orhal, 73 km avtotedme vai 64 km raudtedme, i Knäginino 43 km lodeheze orhal vai 45 km avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +19,3 C°, vilukun −11,8 C°. Paneb sadegid 525 mm vodes.
Tobmuz.
Mostovk-külä (, 34 rist. vl 2010) i Tartalei-žilo raudtesarakonno (kaks' ristitud vl 2010) mülüiba lidnankundha Sergačun ližaks. Lidnankundan pind oli 123,08 km². Se om tühjitadud vn 2022 semendkuspäi.
Enzne lidnan pämez' om Igor' Polaznov, radoi vn 2015 sügüz'kuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 21 386 ristitud, lidnankundan — 21 422 ristitud, rajonan seičeme kümnendest, cn 2021 — 20 256 ristitud. Kaik 20 416 ristitud elihe lidnas i 20 447 ristitud kaikes lidnankundas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 25 tuhad eläjid vll 1989−2000 (25 600 ristitud vl 1996).
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,7 %, mordvinalaižed — 2,0 %, totarlaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus 19. voz'sadaspäi lidnas, kaik oma avaitud: nell' jumalanpertid i časoun'. Niiden ližaks ph. Ioann Damaskalaižen puine jumalanpert' (oli vll 1855−1936) ei ole kaičenus, paloi lophu.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne päivkodid, kuz' keskškolad (nomer 1..6), čomamahtoine škol, muzikškol, lapsiden sädamižen keskuz, lapsiden i norišton sportškol. Sergačun agrotegimištoline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Cikorii

Cikorii () vai Järgeline cikorii, om äivozne (meckazmuz) vai kaks'vozne (kul'turaks) heinäsine kazmuz. Mülüb Puzuänikoižed-sugukundan Cikorii-heimho, sen tipine erik.
Leviganduz.
Kazvab Evrazijan venos i tropižes vöiš, Afrikan pohjoižes. Om invazivižeks erikoks Afrikan suves, Amerikas, Avstralijas, Udes Zelandijas.
Putub vastha nituil, mecpallištoil, heinäsižil pautkil, paksus kuti rujohein pidust' teid, pustolänil i pöudoil.
Ümbrikirjutand.
Seikh om püštoiged 15..150 sm pitte. Jur' om pit'k värtmenvuitte.
Änikused avaitas vaiše aigaližil časuil i pil'višton aigan. Äniklehtesed oleldas vauktan, sinivauvhan vai ruskedvauvhan mujun ližamujuil.
Kävutand.
Ottas cikorijan jauhotud jurid kofen vajehtimeks, sen mönd söndtavaraks om lasktud.
Medenkandai kazmuz. Kävutadas zelläks.
Semönov (lidn)

Semönov () om Venäman lidn Alalidnan agjan pohjoižpalas. Se om Semönovan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel vn 2010 tal'vkud — rajonan), mülüb sihe.
Istorii.
Ende marilaižed oliba enambuses lidnan sijas. Eländpunktan aluz om pandud 17. voz'sadan augotišes kuti vanhuskolaižiden külä. Mainitaškanzihe kirjutadud purtkiš vspäi 1644 ("Semönovskoje"-žilut, ), vl 1717 — "Semönovo"-žilo. Sai makundan lidnan statusad vl 1779 nügüdläiženke nimitusenke. Toihe ajaden Semönovha luzikoid i toižid puižid tegesid (kandičud, kokarid, kehkrad burakod), čomitihe i mujutihe niid lidnas, sid' oigetihe Alalidnan jarmankha. Lidn oli Venäman üks'jäine sija lestoukiden tehmiženke 19. voz'sadal.
Semönov šingotase valamiž-mehanižel tegimel (torvarmatur), hohloman čomitandan edheotandal i sijaližen čomitandan fabrikal (mebel', bobaižed, suvenirad, oigetas tavaroid verhiže-ki maihe), vähäžiruižiden pertiden tegimel, turizmal, mugažo faneran tegim, maidtegim i kombisötken edheotand ratas lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suvipäivlaskmas, Sanoht-jogen hural randal tobjimalaz ( 29 km pitte, Volgan hurapol'ne bassein), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Sanoht lankteb Kerženec-jogehe, kudamb jokseb vides..kümnes kilometras päivnouzmha lidnaspäi. «Alauz'lidn — Kirov»-avtote ümbärdab lidnad lodehespäi. "Semönov"-raudtestancii radab «Alauz'lidn — Kotel'nič»-keskustal.
Matkad Alauz'lidnhasai om vižkümne ühesa kilometrad suvipäivlaskmha orhal, 78 km avtotedme vai raudtedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Bor 57 km suvipäivlaskmha orhal, 69 km avtotel vai 63 km raudtel, Gorodec 64 km päivlaskmha orhal vai 73 km avtotedme, i Uren' 108 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 135 km avtotedme vai raudtedme.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 473 ristitud, lidnümbrikon pol', vn 2021 — 25 075 ristitud. Kaik 24 536 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli enamba 26 tuhad eläjid vll 1989−2001 (26 600 ristitud vll 1992 i 2000).
Rahvahad (2010): venälaižed — 98,2 %, toižed rahvahad — 1,8 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koume jumalanpertid oma avaitud lidnas: ph. Vladimiran, Kaikiden pühämehiden i vanhuskolaižiden Mikulai-čudonsädajan.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma ühesa nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 2, 4..11), nell' keskškolad (nomer 1..4), licei A.S. Puškinan nimed, ortodoksižen hristanuskondan gimnazii ph. Luka-apostolan nimed, ehtal'ne škol, lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol I.T. Šesterikovan nimed, čomamahtoine škol, «Olimp»-sportškol. Semönovan industrialiž-čomamahtoline tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Ret'khein

Ret'khein () om Kapustižed-sugukundan heim. Kogoneb läz 22 erikospäi, mülütab kaks'voččid i äivoččid heinäsižid kazmusid.
Leviganduz.
Erikoiden augotižlibundan tahod oma Evropas, Azijas, Pohjoižamerikas. Om invazivižeks kazmuseks Avstralijas (kaks' erikod). "Barbarea verna"-erik om ottud kul'turha Anglijas 17. voz'sadal kuti heinän purde salatoihe.
Ümbrikirjutand.
Kazmusen lehtesed oma muzavihandad. Änikod oma pakuižed nellänke äniklehtesenke. Änikused oma tophanvuiččed, kogotas äi änikoid tobjimalaz. Änikod kändasoiš pauguikš semnidenke küpsnemižes.
Ret'kheiniš om glikozidoiden erazvuiččid toižendoid. Erased erikod mülütadas saponinoid, ka ned oma travijad gavedile.
Kiparis

Kiparis () om Kiparisaižed-sugukundan heim. Mülütab igähižvihandoid puid i penzhid. Tetas 14..25 erikod heimos, niiden enambuz om pen' izoliruidud.
Heimon kazmused oma levitadud Pohjoižen mapoliškon subtropižes i tropižes vöiš: Keskmeren randad, Sahar, Kavkazantaguine, Gimalajad, Kitain suvi, AÜV i Meksik.
Kron om piramidanvuitte vai leved. Käbud oleskeldas mužiksugun i naižsugun, küpsnedas kahtel vodel.
Kiparisiden pumaterial om pehmed da kebn (päiči "Cupressus arizonica"-erikos), fungicidanke i insekticidanke. Ottas kävutamižhe sauvondas, laivansauvomižes, tehmaha meblid, henoid tegesid, sidä kesken jumalanpertin kaluid.
Čkalovsk (Alalidnan agj)

Čkalovsk () om Venäman lidn Alalidnan agjan päivlaskmas. Se om Čkalovskan lidnümbrikon (vhesai 2015 — rajonan) administrativine keskuz da pala.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 12. voz'sadal kuti "Vasilöva Slabad" () Jurii I Pit'kkäded-ruhtinasen Vasil'ko-poigan-sodavejan nimen mödhe. Panihe slabadan alust Vasil'kon käskön mödhe kuti varalidnuz Gorodecan täht Volgan vastrandal. Vspäi 1764 Vasilövo oli ekonomižeks žiloks. Läz 25 astiinikoiden edheotandad radoi siš 19. voz'sadan keskes. Laivanlikund madalzdujadme jogedme ližadui, i vl 1883 sauvoškanzihe žilos kohenduzedheotandoid jogen pohjan süvendusen laivišton täht.
Udesnimitihe žilod vn 1937 elokus sündnuden žilho Vasilii Čkalov-lendajan kanzannimen mödhe hänen lendusen jäl'ghe Pohjoižnaban kal't Amerikannoks. Čkalovskan pala putui upotamižen zonha Gor'kijan GES:an sauvondan aigan 1950-nzil vozil, ka udessaudihe erasid-se pertid i laivansauvomižen tegint udel sijal. Žilo sai lidnan statusad vl 1955.
Čkalovsk šingotase verfil, «Polöt»-tegimel (tarkoiktad metalližed tegesed ladimiden, avtoiden i raudten täht), omblendfabrikal i elektromehanižel tegimel, mugažo šampanj-vinan tegim radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Volgan oiktal randal (Gor'kijan vezivaradim) i langenijal sihe Sanaht-jogen hural randal ( 28 km pitte), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Ivanovon agjan röunhasai om kümne kilometrad pohjoižhe orhal, Alauz'lidnan keskushesai om 67 km suvipäivnouzmha orhal vai 103 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Gorodec 20 km suvipäivnouzmha orhal vai 50 km avtotedme, Zavolžje (lähembaine raudtestancii) 17 km suvipäivnouzmha-suvhe orhal vai 39 km avtotedme, i Pučež (Ivanovon agj) 25 km pohjoižhe orhal vai 44 km avtotedme.
Vll 2004−2015 lidn oli rajonan lidnankundaks.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 368 ristitud, lidnümbrikon viž ühesandest, vn 2021 — 11 535 ristitud. Kaik 11 569 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 15 tuhad eläjid vll 1989−1998 (15 100 rist. vl 1996).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: ph. Anastasija-sol'menpätajan jumalanpert' (1995) i Sündun Eläbzdusen časoun'. Niiden ližaks kaks' jumalanpertid ei ole kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 4, 7..10, 17, 20), kaks' keskškolad (nomer 4 i 5), škol-internat, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Čkalovskan transportan i informacižtehnologijoiden tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Geran'

Geran' () om Geranižed-sugukundan heim. Kaik tetas 380..430 erikod heimos, sidä kesken läz 40 erikod voib vastata Venämas. Heim mülütab üks'voččid, kaks'voččid i äivoččid heinäsižid kazmusid da pol'penzhid.
Ühtenzoittas erikoid 18 sekcijha, niišpäi nell' oma "Erodioidea"-alaheimos i 14 sekcijad "Geranium"-alaheimos. Tipižed erikod oma Mecgeran' ("Geranium sylvaticum") i Nitgeran' ("Geranium pratense"). Vedihe kul'turha Evropas 17. voz'sadal, om levitadud mecerikoiden-ki sortuid.
Ümbrikirjutand.
Heimon nimituz libub grekan kelen "geranion" ("geranios") sanaspäi «kur'g», sikš miše kazmusen plodud oma kur'gen n'okun pojavad.
Lehtesed kazdas varzil, ned oma pehmdad karvakahad tobjimalaz. Üks'..koume änikod vardel, viž äniklehtest. Änik oleleb vauktan, purpurižen, sinižen vai ruskedsinižen mujun. Geran' änikoičeb 20..45 päiväd. Äikerdoičese semnil i vegetativižikš. Ištutadas sortuid vezoil.
Perevoz (Alalidnan agj)

Perevoz () om Venäman lidn Alalidnan agjan suvipalas. Se om Perevozan lidnümbrikon (edel vn 2017 kezakud — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1593 kuti külä traktan ehtatusenno. Toine nimituz oli "Pjanskii Perevoz". Kändihe žiloks 1630-nzil vozil pühäpertin sauvondan jäl'ghe. Sai makundan lidnan statusad vl 1779, tehtihe muite lidnaks vspäi 1798. Vll 1913−1914 «Arzamas — Šihrani»-raudtekeskust läbiti lidnad, "Perevozskai"-stancii () radab. Kätihe lidnad žiloks vn 1917 jäl'ghe. Radnikžilo vspäi 1962. Žilo sai lidnan statusad tošti vn 2001 uhokus.
Perevoz šingotase valdkundaližil holitišil, hebonfermal, asfal'ttegimel i uzil järedoil villänpurnuil (vspäi 2021, villän 130 tuhazesai tonnoid). Kombisötken tegim, leibtegim i omblendfabrik ei ole rados.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalas, Pjan-jogen keskjoksmusen oiktal randal ( 436 km pitte, Suran hurapol'ne bassein), 100 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om kos'kid joges.
Matkad Alauz'lidnhasai om kahesakümne kahesa kilometrad lodeheze-pohjoižhe orhal, 113 km avtotedme vai 175 km raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Knäginino 39 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 50 km avtotedme, Sergač 59 km päivnouzmha orhal, 73 km avtotedme vai 64 km raudtedme, i Arzamas 50 km suvipäivlaskmha orhal, 58 km avtotel vai raudtel.
Tobmuz.
Čergat'-külä (199 rist. vl 2017) mülüi lidnankundha edel sen tühjitust vl 2017. Lidnankundan pind oli 6,63 km².
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 201 ristitud, lidnümbrikon viž ühesandest, vn 2021 — 8 999 ristitud. Kaik 8 928 eläjad oli lidnas vl 2017. Lidnan ristitišt om läz 9 tuhad eläjid vspäi 2000, kaikiš suremb oli 9 386 ristitud vl 2002.
Rahvahad (2010): venälaižed — 94,8 %, jezidad — 2,2 %, toižed rahvahad — 3,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman katken jumalanpert' (letihe vl 1816) om väges lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), korrekcine škol-internat, lapsiden da norišton keskuz (sportühtelmasenke), čomamahtoiden škol. Perevozan sauvondkolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Kukoinkarang

Kukoinkarang () om levitadud penzaz lehtesenlähtendanke sügüzel. Mülüb Rozanvuiččed-sugukundha.
Leviganduz.
Penzaz kazvab Evropas, Afrikan pohjoižes, Azijan päivlaskmas i keskuses.
Kukoinkarang navedib harvoid mecoid, pallištoid, pilitišid, mecatomid pautkid, jogiden i ojiden randoid, teverid, pustolänid.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz sase 1..5 metrad kortte. Kukoinkarangon lehtesed kazdas 7..9 sm pitte. Harvad ogahad oma penzhan seikhil, ned oma tihedamb no penemb noril vezoil. Kor' ruskneb päiväižen polespäi. Vauktad vai ruskedvauvhad hajutomad änikod oleldas 4..6 santimetrhasai diametral, kazdas üksin vai 3..5 tophas.
Änikoičend oleskeleb semendkus-heinkus. Plodud küpsnedas elokus, ned oma siledad rusttad vai ruskedpakuižed 15..26 mm pitte. Kukoinkarang äikerdoičese vegetativižikš i semnil.
Kävutand.
Kävutadas ploduid zell'čajuks kül'mehtust vaste. Plodud mülütadas C-vitaminad (0,24..0,85% kuivatud ploduiš). Tehtas sadroziden juritandad kukoinkarangho. Ištutadas lidnantagažil teveril dekorativižikš jonoikš.