Turkmenistan

Turkmenii, oficialižikš Turkmenistan ( [tʏɾkmønʏˈθːɑːn]), om valdmererandatoi valdkund Keskmäižes Azijas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Ašhabad ().
Turkmenistan om neitraline valdkund.
Istorii.
Vn 1991 27. päiväl redukud Turkmenistan tedištoiti ripmatomudes Nevondkundaližes Ühtištusespäi.
Valdkundan uz' Konstitucii () om vahvištadud vn 1992 18. päiväl semendkud. Se om väges voziden 1995, 1999, 2003, 2006, 2008 i 2016 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Turkmenistan om mavaldkundröunoiš Kazahstananke (röunan piduz — 413 km) da Uzbekistananke (1793 km) pohjoižes, Irananke (1148 km) da Afganistananke (854 km) suves. Ühthine röunoiden piduz om 4158 km. Valdkundan päivlaskmaižed randad lainištab Kaspijan meri. Necen järven randanpird — 1768 km. Turkmenistan om valdmererandatoi valdkund.
Karakum-letetazangišt otab nell' videndest valdkundan territorijad. Turkmenistanan kaikiš korktemb čokkoim om Airibab-mägi, 3139 m valdmeren pindan päl. Kaikiš madalamb čokkoim om Akčakai-alang (−81 m) valdkundan lodehes.
Znamasižed vezivalud oma Amudarj päivnouzmas i sen sarak Karakuman kanal suves. Saum vezid — 3,7 % (18 170 km²).
Londuseližed pävarad oma londuseline gaz (nellänz' surtte mail'mas) da kivivoi, toižed varad — rik, keitandsol, turbaz.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine prezidentine tazovaldkund. Prezident () om valdkundan da radonoigendajan tobmuden pämez'. Kaik rahvaz valičeb händast seičemeks vodeks, strokuiden lugu om lopmätoi (hänen elon hätkte, ku valitihe).
Parlament om üks'kodine Medžlis () 125 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks.
Prezidentan valičendad oliba järgenduseližen kerdan vn 2017 12. päiväl uhokud. Nügüdläine Gurbanguli Berdimuhamedov-prezident sai 97,69 % ühesan kandidatan keskes (vl 2012 — 97,14 % kahesan kandidatan keskes), se om hänen koumanz' strok, radab vn 2006 tal'vkun 21. päiväspäi. Valdkundan parlamentan i sijaližen tobmuden ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2018 25. päiväl keväz'kud.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Turkmenistanan administrativiž-territorialine jagand."
Turkmenistan jagase kudeks regionaks: viž agjad (üks'lugu ) da üks' Ašhabad-pälidn agjaha tazostadud. Agjad alajagasoiš 44 ümbrikoks (üks'lugu turkmen.: "etraby", sidä kesken nell' om Ašhabadas).
Eläjad.
Vl 2014 valdkundan eläjiden lugu oli 5,171,943 ristitud. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad (2003): turkmenalaižed — 85 %, uzbekad — 5 %, venänikad — 4 %, toižed rahvahad — 6 %.
Kodikelen mödhe (2020): turkmenan kel' — 72 %, venäkel' — 12 %, uzbekan kel' — 9 %, toižed keled — 7 %.
Uskondan mödhe (2020): islamanuskojad — 89 %, ortodoksižed hristanuskojad — 9 %, märhapanendata — 2 %.
Toižed sured lidnad (enamba 100 tuh. ristituid vl 2009, surembaspäi penembha): Turkmenabat, Dašoguz, Mari. Vl 2016 kaik oli 47 lidnad valdkundas. Lidnalaižiden pala om 52,5 % (2020).
Ižanduz.
Turkmenistan om keskmäižen šingotesen agrariž-industrialine valdkund. Ižanduz baziruiše londuseližen gazan i kivivoin eksportal, ned transportiruišoiš veimil päpaloin. Läz kaik maižandusen i tegimišton edheotandad oma valdkundaližed, privatizacii mäni holitišiden sferas vaiše. Vl 2023 valdkundan nominaline kogosüdäiprodukt oli 81,8 mlrd. US$ ekvivalentas (US$12,934 ühtele hengele) vai 126,1 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (94. sija mail'mas; US$19,939 ühtele hengele). Radotomudenmär oli 15 % vl 2020. Valdkudaline velg oli KSP:n 31..33 % surtte vll 2017−2020. Industrijan znamasižed sarakod oma londuseližen gazan samine, kivivoin ümbriradmine, himine, mašinansauvomine, sauvond i sauvondmaterialiden tehmine (cement, stökol), puvillkanghiden i kouriden pästand, sömtegimišt. Laivoiden sauvomižen da kohendusen sarak šingotase. Maižandusen päižed kul'turad oma nižu (eksportan-ki objekt) i puvillan kazmuz, toižed — ris (Amudarjan alangištos), fruktpud (enamba jablokpud i abrikosad), arbuzad, dinid, maplodud, živatvodindan erikod — lambhad i verblüdad. Fiskaline voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2018 andmused): maižanduz 12,7 %, tegimišt 50,1 %, holitišiden sfer 37,7 %. Vn 2018 andmusiden mödhe radnikoiden 44,2 % oma ottud maižandushe, 15,0 % ratas industrijas, 40,8 % — holitišiden sferas.
Valdkundan päeksport om londuseline gaz (38 %, sidä kesken nozoltadud), kivivoi (27 %), puvill (18 %); toine eksport — turbaz (4 %), polipropilen (4 %), sobad (läz 3 %), elektruz (1 %), mujutimed da dubindsubstancijad maploduišpäi (1 %). Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii i mašiništ, himikalijad, söndtavarad. Vll 2018−2019 eksport ületi importad läz kahthe kerdha, vll 2015−2017 import oli ületanu eksportad pol'toštha-kahthe kerdha. Eksportan tobj pala lähteb Kitaihe (70 % vl 2016), toižed eksportan partnörad oma Iran, Italii, Afganistan i Venäma. Importan päpartnörad oma Venäma (nelländez vl 2016), Iran (kümnendez), Japonii, Saksanma, Suvikorei, Kitai i Italii (5..10 % kaikutte).