Haiti

Haiti, täuz' oficialine nimituz — Haitin Tazovaldkund ( [ɣepibˈlik ajiti], [ʁe.py.bˈlik da.i'ti]), om valdkund Kariban meres, otab Haiti-saren päivlaskmpol't (saren läz koumandest). Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om Port-o-Prens.
Etimologii.
Valdkundan nimi kändase taino-indejalaižiden kelespäi kuti «mägikaz ma».
Istorii.
Vn 1804 1. päiväl vilukud Haiti tedištoiti ezmäižen kerdan ičeze ripmatomudes Francijaspäi. Francii tundišti ripmatomut vn 1825 sulakun 17. päiväl.
Vn 1934 1. päiväl elokud Haiti tedištoiti ičeze ripmatomudes AÜV:oišpäi.
Vn 2004 29. päiväl uhokud sodakukerduz tegihe valdkundas, küksihe prezidentad, sen jäl'ghe otiba mad.
Vl 2010 luja manrehkaiduz mäni valdkundadme.
Valdkundan ezmäine Konstitucii oli olmas vspäi 1801. Jäl'gmaine 28nz' lugul Konstitucii om hüvästadud parlamental vl 1987, sen versii om väges vn 2012 kezakun 20. päiväspäi.
Geografijan andmused.
Haiti om mavaldkundröunoiš Dominikanižen Tazovaldkundanke päivnouzmas, röunan piduz — 376 km. Mererandan pird om 1771 km.
Rel'jef om mägikaz. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om La Sel'-mägenoc, 2680 m kortte valdmeren pindan päl.
Klimat om tropine passatine. Paneb sadegid 2500 mm vodes pautkiden tulleipolil, 500..800 mm pautkiden tulleinalaižil polil. Om kaks' vihmsezonad (sulaku-kezaku, sügüz'ku-kül'mku). Voden keskmäine lämuz om +25 C° penidenke köläidusidenke. Murenijad tropižed ciklonad oma paksud (kezakus-sügüz'kus tobjimalaz).
Londuseližed varad oma boksitad, vas'k, mouckivi, kuld, mramor, gidroenergii, väghine mahuz.
Politine sistem.
Ohjandusen form om unitarine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (, ). Prezident paneb parlamentan ezipartijan liderad radsijha päministraks, sid' parlament ratificiruib päministrad radnikusele. Kaik rahvaz valičeb prezidentad videks vodeks, kahtenden strokun voimuz om olmas vaiše viden voden mändes prezidentištintata.
Parlament om kaks'kodine Nacionaline Suim (, ). Üläkodi om Senat ("Sénat") 27 ühtnijanke, kaikuččel kahtel vodel valitas udes sen koumandest. Alakodi om Ezitajiden Kodi (, ) 119 deputatanke. Kaik rahvaz valičeb sen ühtnijoid nelläks vodeks.
Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vl 2015 (9. eloku, 25. reduku) i vl 2016 (20. kül'mku), vn 2019 redukun valičendad oma pidestunuded 26. sügüz'ku 2021-dathasai. Prezidentan pidestunuded (protestad i luja londuseline torok) valičendad oliba ühtes turas vn 2016 kül'mkul. Žovenel' Mojiz radoi prezidentan vn 2017 uhokun 7. päiväspäi, sai 55,7 %, nece oli hänen ühtenz' strok, rikoihe händast ičeze rezidencijas vn 2021 7. päiväl heinkud. Klod Žozef tegi päministran velgusidme vn 2021 sulakun 14. päiväspäi, tegeb prezidentan velgusiden mödhe Mojizan rikondan jäl'ghe. Valitud prezidental päministr om Ariel' Anri vn 2021 heinkun 5. päiväl.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: Haitin administrativiž-territorialine jagand."
Valdkund jagase kümneks agjaks (departamentaks). Agjad alajagasoiš 42 ümbrikoks (), ümbrikod — 140 kommunaks.
Eläjad.
Haitiš elädas haitilaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 9,996,731 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe: afrikalaižed — 95 %, segoitadud augotižlibundanke i evropalaižed — 5 %.
Uskondan mödhe (2003): riman katolikad — 54,7 %, protestantad — 28,5 %, vudu — 2,1 %, toižed uskojad — 4,5 %, religijatomad — 10,2 %. Eläjiden äjüz' praktikuib vudu-religijan veroid toižen uskondan ližaks.
Valdkundan toižed sured lidnad (enamba 300 tuh. ristituid vl 2011, surembaspäi penembha): Karrefur, Del'm, Petjonvil' (nene koume lidnad mülüdas pälidnan agjaha), Gonaiv, Kap Aitjen. Lidnalaižiden pala om 57,1 % (2020).
Ižanduz.
Haiti om lujas goll' agrarine ma, rippub verhiden maiden abuspäi. Vl 2020 valdkundan nominaline KSP oli 8,35 mlrd. US$ ekvivalentas (145. sija mail'mas; US$732 ühtele hengele, 172. sija) vai 19,7 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (143. sija; US$1,728 ühtele hengele, 174. sija). Ristitišton pol' ei ole kirjnikoikš i om näl'gan röunal kaikenaigašti, 13,2 % oma radotomad. Šingotez vitkostase sodakukerdusil, lujil manrehkaidusil da torokoil (no ned ei ole süikš saren päivnouzman täht). Ižandusen problemad oma korrupcii, giperinfläcii, verhiden maiden rahapanendoiden olmatomuz, torguindan disbalans (import ületab eksportad severzihe-se kerdoihe). Sen päsarakod oma tekstiline i maižanduz, toižed sarakod oma sömtegimišt (sahar, jauh), cementan pästand, ühthekeradusen edheotandad importiruidud komponentoišpäi. Finansine voz' zavodiše 1. redukud.
Kogosüdäiproduktan palad (vn 2017 andmused): maižanduz 21,9 %, tegimišt 20,8 %, holitišiden sfer 57,3 %. Radnikoiden järgenduz sektoroidme vl 2010: maižanduz 38,1 %, tegimišt 11,5 %, holitišiden sfer 50,4 %.
Vl 2009 valdkundan päeksport oli erazvuiččed sobad (läz 90 %); toine eksport — fruktad, kakao, parfümerižed void, muil, kofe. Importan tavarad oma söndtavarad, kulutajiden tavarad, mašinansauvomižen produkcii i transportmašiništ, erazvuitte poltuz, torhuzmaterialad. Vl 2017 import ületi eksportad koumhe polenke kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2022) oma AÜV (Haitin eksportan 84,2 % i importan 30,8 %), Dominikanine Tazovaldkund (importan 26,1 %) i Kitai (importan 16 %).