tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Salvador (lidn, Baii, Brazilii)

Salvador (mugažo portugalijan kelel, znamoičeb «Spas», «pühä päzutai») om Brazilijan lidn da municipalitet valdkundan päivnouzmas. Se om Baii-štatan administrativine keskuz, Brazilijan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe. Port Atlantižen valdmeren randal.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud sirdnikoil-portugalijalaižil vn 1549 29. keväz'kud, i vhesai 1763 se oli kolonialižen Brazilijan ezmäižeks pälidnaks, sid' Rio. Lidnan täuz' nimi om San-Salvador-da-Baija-di-Toduz-us-Santus (). Ižandusen päsarakod oliba saharan eksport i orjiden tond. Vl 1552 Amerikan ezmäine portugaline katoline diocez om sätud lidnas, se om Brazilijan katolicizman pälidnaks tähäsai.
Salvador šingotase turizmal (kül'bendrandad, karnavalad, kolonialižen pälidnan arhitektur), kivivoin ümbriradmižel, mašinansauvomižel (tehtas avtoid-ki), meritransportal, äjil toižil sarakoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase pol'sarel Kaikiden Pühämehiden merikaran (Toduz-us-Santus, ) i Atlantižen valdmeren keskes, kahesa metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Man kaks' tazopindad om Salvadoras, ned ühtenzoitasoiš Laserdan libutimel. Matkad Brazilia-pälidnhasai om 1530 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha.
Klimat om ekvatorialine, räk da neps, vai tropižiden vihmmecoiden tulleikaz. Kun keskmäine lämuz om +23,6..+27,1 C° vodes läbi. Ekstremumad oma +17,5 C° (heinku) i +37,0 C° (keväz'ku). Paneb sadegid 1833 mm vodes, enamba sulakus-heinkus (194..302 mm kus), vähemba tal'vkus-vilukus (63..77 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 79..85 % röunoiš voden aigan. Upar' pehmdase tulleil Atlantikaspäi.
Tobmuz.
Lidn jagase 18 nimitadud administrativižeks rajonaks vspäi 1987.
Lidnan tobmuden pämez' om prefekt (). Edeline lidnan pämez' om Antoniu Karlus Magal'jains ("Antônio Carlos Magalhães Neto", viluku 2013 — tal'vku 2020).
Eläjad.
Vl 1970 lidnalaižiden lugu ületi millionad i oli 1 007 195 ristitud. Vn 2010 Brazilijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 2 675 656 eläjad, se ristitišt oli kaikiš suremb. Läz 3,9 mln ristituid elädas ezilidnoidenke 4375,1 km² pindal (2020, vn 2010 lugu oli 3,6 mln), valdkundan seičemenz' surtte lidnaglomeracii.
Augotižlibundan mödhe: pardu — 51,7 %, afrikalaižed — 27,8 %, evropalaižed — 18,9 %, azijalaižed — 1,3 %, toižen augotižlibundan — 0,3 %.
Uskondan mödhe lidnalaižiden pol' om katolikad, videndez — protestantad, toižed eläjad oma ateistad päpaloin.
Transport.
Avtobusad, maršruttaksid, metro i Laserdan libutim (lift 72 m kortte) oma kundaližeks transportaks lidnas. Metropoliten radaškanzi vl 2014, siš om kaks' jonod, 20 stancijad, 31,6 km raudted (2023). Lidnan meriport vasttab sadahasai kruizlaivoid turistoidenke joga vodel, fruktoiden eksport tegese sen kal't mugažo.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Salvador"-lendimport Luis Eduardu Magal'jains-politikanmehen nimed ("SSA / SBSV", 7,7 mln passažiroid vl 2018) sijadase 20 km pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Suviamerikan lähižihe pälidnoihe, Madridha, Lidsabonha i Varšavha, mugažo Brazilijadme, sidä kesken jügureisid-ki.
Fortalez

Fortalez ( [foʁtaˈlezɐ] «lidnuz», sijaline virkand [fɔɦtaˈlezɐ]) om lidn Brazilijan pohjoižpäivnouzmas. Se om valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Sear-štatan administrativine keskuz (vspäi 1799).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1726 13. päiväl sulakud. Nimituz om alamaižhe Shonenborh-fortha sidodud (), kudamb oli 17. voz'sadan keskespäi. Šingotihe kut puvillan kazvatandan agjan keskuz 19. voz'sadal. Raudten sauvond vll 1865−1872 ližazi lidnan ristitištod znamasižešti ezmäižen kerdan.
Fortalez šingotase sömtegimištol, farmaceftikan edheotandoil, kivivoin ümbriradmižel, kengiden i sobiden tehmižel, turizmal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Atlantižen valdmeren randal, 21 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Brazilia-pälidnhasai om 2285 km suvipäivlaskmha.
Klimat om ekvatorialine kaks'sezonine tropižen savannan. Il'man päiväline lämuz vajehtase +23..+30 C° röunoiš vodes läbi, meritullei poleneb räkad. Ekstremumad oma +17,7 C° (eloku) i +35,2 C° (tal'vku, viluku, uhoku). Paneb sadegid 1584 mm vodes, enamba keväz'kus (337 mm) i sulakus (385 mm), kuiv sezon oleskeleb elokus-kül'mkus (10..20 mm kus).
Tobmuz.
Lidn jagase kudeks nomeruidud rajonaks (I..VI) i keskuzpalaks.
Edeline lidnan pämez' () om Roberto Klaudio ("Roberto Cláudio", viluku 2013 — tal'vku 2020).
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 2 452 185 ristitud. Läz 4,15 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas 7440,05 km² pindal (2021, kudenz' sija valdkundas). Kaikiš suremb lidnan i sen aglomeracijan ristitišt om nügüd'.
Augotižlibundan mödhe: pardu (segoitadud augotižlibundanke) — 60,0 %, evropalaižed — 32,7 %, afrikalaižed — 7,0 %, azijalaižed — 0,1 %, indejalaižed — 0,1 %, toižen augotižlibundan — 0,1 %.
Religijan mödhe (lidnan eläjad, 2010): riman katolikad — 67,9 %, protestantad — 21,3 %, religijatomad — 6,6 %, spiritistad — 1,3 %, toižed uskojad — 2,9 %.
Severz'-se valdkundaližid i privatižid üläopendusen aluzkundoid ratas lidnas. Znamasine om Searan federaline universitet (, 31,4 tuh. üläopenikoid vl 2015), sen alusenpanend tegihe vn 1954 tal'vkus. Universitet mülütab nenid jagusud: viž fakul'tetad, nell' institutad, nell' specializiruidud tedokeskust, kaks'kümne kirjištod.
Transport.
Avtobusad, metropoliten (vspäi 2012, kaks' jonod, 30 stancijad, 43,6 km raudted) i lidnelektrojonuz (kümne stancijad) oma kundaližeks transportaks lidnas. Federaline BR-116-mante augotase lidnas i ühtenzoitab Portu Alegri-lidnanke valdkundan suves.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Fortalez"-lendimport Pintu Martins-lendajan nimed ("FOR / SBFZ", 7,2 mln passažiroid vl 2019) sijadase ühesas kilometras lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Lissabonha i Parižha, mugažo Brazilijan surihe lidnoihe.
Belu Orizonti

Belu Orizonti ( [ˈbɛlu oɾiˈzõtʃi], sijaline [ˌbɛloɾiˈzõtʃi] «čoma taivhanröun») om lidn Brazilijan suvipäivnouzmas. Se om valdkundan kudenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Minas Žerais-štatan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1701. Se sai lidnan statusad vl 1897. Om saudud genplanan mödhe augotišespäi.
Belu Orizonti šingotase raudan metallurgijal, himižel tegimištol (biodizelin pästand), sömtegimištol, sauvondmaterialiden tehmižel, mašinansauvomižel, zell'fabrikoil, meblin edheotandoil i juvelirižil töil. «Google»-kompanijan braziline päfater om saudud lidnha.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase štatan keskuzpalan suves, 852 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Brazilia-pälidnhasai om 590 km lodeheze avtotedme, Atlantižen valdmeren randhasai om läz 500 km suvipäivnouzmha i suvhe.
Klimat om tropižen savannan kaks'sezonine, päivoikaz kuivan sezonan aigan. Voden keskmäine päiväline lämuz om +22,1 C°, kuidme +19,4..+24 C°. Ekstremumad oma +3,1 C° (kezaku) i +38,4 C° (reduku). Paneb sadegid 1578 mm vodes, enamba tal'vkus-vilukus (331..339 mm kus), vähemba kezakus-elokus (27 mm pordos). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 54..60 % heinkus-redukus, 66..71 % kül'mkus-sulakus.
Tobmuz.
Belu Orizonti jagase ühesaks administrativižeks regionaks. Ned alajagasoiš läz 160 ümbrikoks () vspäi 2002.
Edeline lidnan pämez' () om Alešandre Kalil ("Alexandre Kalil", viluku 2017 — keväz'ku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 Brazilijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 375 444 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 2 501 576 eläjad vl 2018. Kaik kuz' millionad eläjid om lidnaglomeracijas (2022, metropolitenine region 9 459,1 km² pindanke, oli 5,3 mln vl 2018, koumanz' surtte valdkundas).
Augotižlibundan mödhe (2022): evropalaižed — 43,6 %, segoitadud augotižlibundanke (pardu) — 42,6 %, afrikalaižed — 13,5 %, azijalaižed — 0,2 %, indejalaižed — 0,1 %.
Lidn om štatan üläopendusen keskuseks. Znamasine aluzkund om Minas Žeraisan federaline universitet (, 45 tuh. üläopenikoid vl 2010), sen aluz om pandud vl 1927 nellän üläškolan ühtištusel, federaline status om anttud vl 1949.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas "BHTRANS"-kompanijan ohjandusen al. Metropoliten radab vspäi 1986 (üks'jäine jono, 19 stancijad, 28,1 km raudted).
Rahvahidenkeskeine civiline "Belu Orizonti"-lendimport (vai "Konfins — Tankredu Nevis", "CNF / SBCF", 10,5 mln passažiroid vl 2023) sijadase 30 kilometras pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Latinižen Amerikan erasihe-se pälidnoihe i Lissabonha, Brazilijan äjihe lidnoihe.
Panam (znamoičendad)

Panam voib znamoita:
Jurmal

Jurmal ( [ˈjuːrmala] «mererand», ) om lidn Latvijan keskuzpalas. Se om valdkundan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe, Rigan päivlaskmaine ezilidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1785. Vspäi 1920 se om lidnan statusanke. Vozil 1946−1959 lidn oli Rigan lidnrajonaks. Vn 1959 11. kül'mkud Latvijan NST:n Ülembaine Nevondkund päti säta "Jurmal"-lidnad Rigan Jurmalan rajonaspäi, sil-žo aigal mülütihe Slok- ("Sloka") i Kemeri-lidnoid Jurmalha.
Jurmal šingotase Rigan «magaduzsijaks», kurortaks (letkesine kül'bendrand 33 km pitte), turizman i raudtetransportan edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren Rigan lahten randištol, kuz' metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jurmal vedase 32 kilometrha pidust' mererandad koumekilometrižel šoidul, šoid om röunatud Lielupe-jogel. Röunatab Rig-pälidnanke, matkad Jurmalan keskuzpalaspäi Rigan keskuzpalhasai om 25 km päivnouzmha.
Lidnan ühthine pind om 101,23 nellikkilometrad, sidä kesken kuivma otab 88,98 km².
Klimat om ven valdmeren, kontinentaližen klimatan röunal. Ekstremumad oma −39,3 C° (viluku) i +37,2 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +6,7 C° (eloku), tal'vaigan maksimum om +11,6 C° (tal'vku). Ei voi panda halad sulakus-sügüz'kus. Paneb sadegid 636 mm vodes, enamba heinkus-sügüz'kus (76..79 mm kus), vähemba vilukus-keväz'kus (25..33 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 70..75 % röunoiš sulakus-heinkus, 85..89 % redukus-uhokus. Meriveden lämuz om 0..+1 C° vilukus-keväz'kus, +19..+23 C° heinkus-sügüz'kus.
Tobmuz.
Lidn jagase 26 mikrorajonaks.
Lidnan tobmuden pämez' om sen Duman ezimez' (). Edeline lidnan pämez' om Gatis Truksnis (sügüz'ku 2010 — kül'mku 2022), radoi nell' aigkeskustad lühüdoidenke rat'kaigoidenke.
Eläjad.
Vl 1959 lidnan eläjiden lugu oli 37 954 ristitud. Vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe kaik 50 840 ristitud elihe lidnas. Kaik 57 371 eläjad oli lidnas vl 2016. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 61 041 eläjid vl 1991.
Rahvahad (enamba 0,7 % vl 2011): latvijalaižed — 53,3 % (heiden kesken latgalijalaižed — 2,3 %), venänikad — 34,4 %, vaugedvenälaižed — 3,5 %, ukrainalaižed — 2,3 %, pol'šanmalaižed — 1,5 %, litvalaižed — 0,9 %, evrejalaižed — 0,8 %, čiganalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 2,6 %.
Transport.
Avtobusad (seičeme maršrutad), ezilidnelektrojonused (nell' stancijad i kümne platformad), maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes.
Sestrikaine

Sestrikaine () om pen' penzaz langenijanke lehthištonke tal'veks. Erik mülüb Karvmarjanvuiččed-sugukundha.
Ümbrikirjutand.
Kazmuz om 1..2 metrad kortte hahkan vai pakuižetaban mujun vezoidenke. Möuvaz om lehedan mujun, varden südäin om vauvaz.
Lehtesed oma 3..5-laboižed, hambhanvuiččenke röunanke da siledanke loštajanke ülähäiženke pindanke. Lehtesen alapind om vauvhambanke ližamujunke, soned oma karvakahad erašti.
Änikod oma nägumatomad helgud, pakuižvihandan vai ruzaburan mujun, keratud tophiže. Änikoičend oleskeleb semendkus.
Plodud oma loštakahad rusttad küpsad marjad, mugažo keratud tophiže. Marjad oma muiktad magul, 8..12 mm diametras.
Levigandmižavaruz.
Londuses sestrikaine kazvab mecoiš kaikedme Evrazijadme. Penzaz navedib ojiden randoid da jogiden kendäkoid, voib vastata sidä pidust' mecanröunoid. Sädab žomid.
Kazvatuz.
Sestrikaižen sortuiden pakaiženvastaužuz rippub augotižlibundan sijaspäi, penzhan vaumičendaspäi tal'veks, säspäi tal'vel. Mugažo urbiden erazvuiččend painab päzundha niiden augus.
Äikerdoitas sestrikaižen penzhid jurdunuzil noril vezoil.
Kävutand.
Sömhä.
Sikš ku sestrikaižen marjad oma čigičaižen muiktemb, ka kazvatadas sestrikašt ümbriradamha džemihe, keitišihe, želehe vai toižihe konservihe tobjimalaz. Konservoidas tomatoid sestrikaiženke.
Kävutadas Skandinavijan maiš fruktkeitosiden da pudingan komponentaks paksus. Saksanmas södas sestrikaižen marjoid maidkremanke vai bezeidenke, ližatas tortoihe täudimeks.
Zelläks.
Keratas da kuivatas lehtesid rahvahaližen medicinan täht.
Maižanduses.
Sestrikaine om mezikazmuz.
Jordanijan administrativiž-territorialine jagand

Administrativiž-territorialižikš jagadas Jordanijad 12 agjaha ("muhafaz:ha", edel 1994 vot oli 8). Agjad alajagasoiš 52 ümbrikho ("liva:ha", pälidnad — "nahia"), ned — alaümbrikoihe ("kuda:ha").
Jordanijan kunigaz paneb agjoiden pämehid (gubernatorid) radsijha. Agjoiden pämehed alištudas südäiazjoiden ministrusele.
Ühtenzoittas agjoid koumhe regionha:
Bagdad

Bagdad ( [baɣˈdaːd] "Baġdād" — «Ülähäižel anttud», ) om Irakan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Bagdadan agjan administrativine keskuz da päpala. Bagdad om araban mail'man kahtenz' surtte lidn (Kairan jäl'ghe), Päivlaskmaižen Azijan kahtenz' surtte lidn (Tehranan jäl'ghe).
Lidn om valdkundan järedaks transportsol'meks, opendusen i kul'turan keskuseks. Bagdad om tetab kuti «Tuha da üks' ö»-sarnan pälidn.
Istorii.
Lidnan aluz om pandud Tigr-jogen päivlaskmaižel randal vl 762 meiden erad heinkun 30. päiväl. Se oli pandud kuti Abbasidoiden halifatan pälidn vajehtamha Damaskad. Vozil 2003−2011 lidn oli alištunu AÜV:oiden sodavägile.
Bagdad šingotase turizmal, om severt-se järedoid muzejoid. Irakan kogosüdäiproduktan kaks' videndest tehtas pälidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Irakan keskuzpalas, Tigr-jogen molembil randoil, 34 m valdmeren pindan päl keskmäižel korktusel.
Klimat om subtropine kuiv päivoikaz. Voden keskmäine lämuz om +22,8 C°, semendkun-sügüz'kun +28,3..+34,8 C°, tal'vkun-uhokun +9,7..+12 C°. Ekstremumad oma −11 C° (viluku) i +51,8 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +14,6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +27,1 C° (uhoku). Paneb 156 mm sadegid vodes, enamba tal'vkus-keväz'kus (26..28 mm kus), ei ole sadegid kezakus-sügüz'kus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 21..30 % röunoiš semendkus-sügüz'kus, 53..71 % kül'mkus-keväz'kus. Pölü- da letetorokad («hamsin:ad») todas lodehližil tulleil semendkus-kezakus.
Tobmuz.
Bagdad jagase ühesaks administrativižeks ümbrikoks, ned alajagasoiš 89 lidnanlaptaks.
Edeline lidnan pämez' om Zikra al'-Viš ("Zekra Muhammed Jaber Alwash", uhoku 2015 — sügüz'ku 2020).
Eläjad.
Vl 2016 lidnan ristitišt oli 7 180 889 eläjad. Edel sodad kaik 5,1 mln eläjid oli lidnas vl 2003. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Islaman uskojad oma ristitišton enambuz (ühesa kümnendest). Sunnitad oliba enambuses vhesai 2003, sid' šiitad saiba enamba oiktusid AÜV:oile alištusen aigan. Vspäi 2014 om äi pagenikoid, heiden kesken hristanuskojid, hö elädas lidnas da sen ümbrištos ILIV:an tulendan tagut valdkundan pohjoižhe. Om lidnanlaptoid märitud rahvahiden enambusenke i segoitadud augotižlibundan eläjidenke.
Läz kümned universitetad ratas lidnas. Znamasine om Bagdadan universitet (71,8 tuh. üläopenikoid vl 2022), sen aluz om pandud vl 1959.
Transport.
Ezilidnelektrojonused da taksid oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes. Kebn metro om sauvomas vspäi 2008, ezmäižen jonon (14 stancijad) jäl'geline sauvomine jätksihe vl 2023.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Bagdad"-lendimport ( "Matar Baġdād ad-Dovali") ("BGW / ORBI", 7,5 mln passažiroid vl 2009) sijadase 16 km päivlaskmha lidnan keskusespäi. Sišpäi tehtas passažirreisid Azijan lähižihe maihe (Turkanman da Iranan lidnad tobjimalaz), Kairha, Evropan pohjoižihe maihe da Irakadme.
Sebruzlidnad.
Bagdadal om viž sebruzlidnad:
Kukoi

Kukoi (, erasti "Gallus domesticus") om kodikoittud lind, kanan ižač.
Diminutivižed nimed: "kukoihut", (lapseline) "kukša".
Ümbrikirjutand.
Kukoin päl čoma harj i lapkaižed oma, händan i kaglan höunhišt om rohl da kirjav paksus, kanan erineden, šporad oma käpšuil. Veduz om kilogrammhasai enamba mi kanal, sughu kacten varjiruiše 1,5..6−7 kg röunoiš (päiči liliputaižiš kanansuguiš). Höunhišton muju i harjan form oleldas erazvuiččed lujas i rippudas suguspäi. Harj abutab reguliruida hibjan lämut.
Kana om kaikiš enamba levitadud linduiden erik mail'mas 21. voz'sadal, i kukoid oma tarbhaižed heiden äikerdoičendan täht. Üks' kukoi kävutase 8..12 kanan täht kaks'..koume vot. Ku severz'-se kukoid om joukus, ka üks' heišpäi om dominirujaks kukoikš. Voib pidada kanoid kukoita ani, emäč voib toda plodutomid munid ristitule söndtavaraks kümnehe vodhesai.
Kukoihe sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed.
Ozoitez.
Küläs rahvast om, kukoid ei launugoi, i rahvaz ei libugoi (kaumišt).
Beliz (znamoičendad)

Beliz om toponim. Se voib znamoita:
Namibijan administrativiž-territorialine jagand

Vn 1992 elokus reorganizuihe valdkundan 26 ümbrikod, se oli udištamine ripmatomuden sandan jäl'ghe vl 1990. Administrativiž-territorialižikš Namibii jagase 14 agjaha (, edel vn 2013 elokud — 13), ned alajagasoiš 107 valičemižümbrikho (, edel 2002 vot — 102).
Šrilankan administrativiž-territorialine jagand

Administrativiž-territorialižikš Šrilank jagase 9 agjaha ( "Paḷāta", "Mākāṇam"). Agjad alajagasoiš 25 ümbrikho ( "Disa", "Māwaddam"). Jagadas ümbrikoid 335 municipalitetha, kaikutte alištub ühtele lidnale.
Alžir (znamoičendad)

Alžir om geografine nimituz. Se voib znamoita:
Mozambikan administrativiž-territorialine jagand

Administrativiž-territorialižikš Mozambik alajagase 11 agjaha (provincijha). Agjad alajagasoiš 128 ümbrikho (), ümbrikod — "postoihe" (port.: "posto administrativo"), kaik om 405 postod valdkundadme.
Painmižpästandoiden nimikirjutez materialoidenke vepsän kelel

Painmižpästandoiden aktualine nimikirjutez materialoidenke vepsän kelel:
Pl'zen'

Pl'zen' ( [ˈpl̩zɛɲ], ) om Čehanman nellänz' surtte lidn eläjiden lugun mödhe. Se om Pl'zenin randan administrativine keskuz, raudtesol'm.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 976 kuti lidnuz-zamk. Čehanman Vaclav II-kunigaz andoi sille lidnan oiktusid vodel 1295, nügüd' se om Stari-Pl'zenec-lidn. Läz 1295 vot se-žo kunigaz pani Pl'zenin alust 10 kilometras vanhas lidnaspäi. Vl 1859 Škoda-kompanijan aluz om pandud neche lidnha.
Pl'zen' šingotase mašiništonsauvomižen edheotandoil (avtoinstrument, gidravližed pressad, pol'vekahad värtmuded, mašiništ sömtegimišton täht), elektromašiništon tehmižel (kondicionerad), järedal oludtegimel mail'man tetabanke Pilsner-torguindmarkanke i fernetan (liköran heinil) pästandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 293..452 m korktusil, 310 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, nellän jogen ühthejoksmusen sijas: Mže, Radbuz (čeh. "Radbuza"), Uglav (čeh. "Úhlava"), Uslav (čeh. "Úslava"). Berounk-jogi lähteb (, Vltavan kaikiš znamasižemb hura ližajogi). Matkad Praghasai om 90 km pohjoižpäivnouzmha.
Pl'zen' jagase 10 nimitadud rajonha.
Eläjad.
Vn 2011 Čehanman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 170 222 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 175 229 eläjad vl 1986.
Rahvahad (2017): čehalaižed — 69,6%, slovakalaižed — 1,8%, ukrainalaižed — 1,2%, vjetnamalaižed — 0,6%, toižed rahvahad i rahvahuden ozutandata — 26,8%.
Tunis (znamoičendad)

Tunis voib znamoita:
Kair

Kair ( "El'-Kāhira" — «vägestusekaz», sijaline virkand [el.qɑ(ː)ˈheɾɑ]), om Egiptan pälidn, sen kaikiš suremb lidn-agj da kahtenz' lidn Afrikas eläjiden lugun mödhe (Lagosan jäl'ghe). Kaikiš järedamb arabankel'ne lidn mail'mas.
Sur' Kair om turizman järed keskuz.
Istorii.
Ezmäine johtutez lidnas om datiruidud vl 969. Vl 1347 mustmoran pošav tegihe lidnas.
Vspäi 1854 Aleksandrii om ühtenzoittud Kairanke raudtel. Se om ezmäine raudte Afrikas.
Kair sädab Egiptan kogosüdäiproduktad kaht ühesandest. Lidn om järedaks avtoiden da likkuimiden tegijaks.
Geografijan andmused.
Kair sijadase Egiptan pohjoižes. Lidn seižub Nil-jogen molembil randoil, edel sen suhištod mödvedhe. Matkad Keskmeren randhasai om 165 km pohjoižhe orhal.
Klimat om subtropine kuiv tropižen röunal, päivoikaz, sulakus-sügüz'kus eriližešti (ul'traruskedsinižen sädegoičendan indeks om 9..11,5). Voden keskmäine lämuz om +22,5 C°, kezakun-elokun +28,2..+29,2 C°, tal'vkun-uhokun +14,4..+15,9 C°. Ekstremumad oma +1,2 C° (viluku) i +47,8 C° (semendku). Kezaaigan minimum om +16 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum +34,2 C° (uhoku). Il'man lämuz voib ületada +30 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 25 mm vodes, enamba kül'mkus-keväz'kus (3..6 mm kus), ei ole sadegid kezakus-sügüz'kus. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 46..54 % röunoiš uhokus-kezakus, 58..61 % heinkus-vilukus.
Tobmuz.
Kair om ühtennimižen muhafaz:an keskuz da üks'jäine lidn. Se jagase 46 nimitadud policiirajonaks ("kism:aks"). Municipalitetan sauvuz (se-žo valdoičijan Nacionaližen Demokratižen partijan päfater) paloi lophu revolücijan aigan vn 2011 uhokus.
Edeline lidnan pämez' (gubernator) om Atef Abd El' Hamid (radoi vspäi 2016).
Eläjad.
Vl 2011 lidnan ristitišt oli 10 230 350 eläjad. Lidnas lugetas Egiptan eläjiden ühesandest. Vl 2018 Suren Kairan aglomeracijas elihe 22 183 000 ristitud 2734 km² pindal, se ristitist oli kaikis suremb (vl 2011 oli 16,9 mln elajid). Valdkundan koumanz' ristitištol Giz-lidn om sijatud suvipäivlaskmpolehe.
Znamasižed üläopendusen aluzkundad oma valdkundaližed Ain-Šams-universitet (alusenpanend 1950, kaks'kümne fakul'tetad, 156 tuh. üläopenikoid 2022/23-openduzvodel) i islaman Universitet al'-Azhar (alusenpanend 988, ühesa fakul'tetad). Äi universitetoid ratas aglomeracijan lidnoiš, niiden kesken Kairan universitet Gizas.
Transport.
Avtobusad, metropoliten, jonused, maršruttaksid da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos. Vl 1987 avaitihe metron ezmäižen jonon, se om ezmäine Afrikas alusenpanendan aigan mödhe (vn 2024 semendkuspäi 84 stancijad ratas koumel jonol, 106,8 km raudted). Metropolitenan nellänz' jono om sauvomižes vll 2024−2028. Monorel'san kaks' jonod Udhe Kairha oma sauvomižes mugažo i lindäs avaitud vl 2025.
Rahvahidenkeskeine civiline Kairan lendimport ("Maṭār El Qāhira El Dawli", "CAI / HECA", 14,7 mln passažiroid vl 2012) sijadase vižtoštkümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Se om kaikiš suremb valdkundas, nellänke lendahtamižsarganke.
Sebruzlidnad.
Kairal om koumetoštkümne sebruzlidnad:
Maplodud

Maplodud om kulinarijan tärtuz. Se om kazmusen södab pala (ozutesikš, plod vai mugul), mugažo kaikenvuitte kova kazmussöm, päiči fruktiš, surmiš, seniš da babukoiš, pähkmiš. Kulinarijan «maplod»-tärtuz voib kävutadas niiden södabiden ploduiden täht, kudambid botanikas lugetas marjoikš da fruktikš (oz., tomat).
Maplodud oma ristitun racionon znamasižeks palaks. Maplodunkazvatuz tedoidab maploduiden kazvatust.
Klassifikacii.
Maplodud alajagasoiš alemba kirjutadud toižendoikš:
Himine mülünd.
Om äi hil'vezikoid maploduiš. Vauktušiden mülü om alemba äjan mi lihan südäimes. Maplodud läz ei mülütand razvoid. Mugoižed kazmused oma arvokahad, sikš miše bioaktivižed substancijad mülüdas niihe: vitaminad (C-vitamin, karotin, foliimuiktuz), mineraližed substancijad, organižed muiktused, stajišt da pektinad.
Erasiden maploduiden himine mülünd da sömarvuz oma kirjutadud alemba pandud tabludes:
Kävutand slokostmähä.
Erazvuiččiden maploduiden ühtnend sömižen racionos om hüvä ristitun organizman täht. Maploduiden kävutand sömhä ližadab kaikuččen vitaminan otandan procentad. Ezikät, racionaline sömine andab organizmale magedad da slokosttüd hüvin sömäd ičeze aigal da oikti. Mugoine söm mülütab erazvuiččid tarbhaižid substancijoid sen täht. Äi maploduid om olmas sädamha racionališt sömišt. Ned oma jogapäiväližen racionon tarbhaine da sur' pala, vitaminoiden purde, mülüdas äi toižid organižid da mineraližid substancijoid.
Maplodud voidas libutada litud da lujeta sömänsulatusen rauguiden sekrecijad. Erased maplodud kävutasoiš sömhä torhikš. No paksumba kaiked maploduid slokosttäs — keittas, hauttas, räkištadas, tehtas korvaid vai latkad, pašttas. Maploduiden biologine arvuz poleneb lujas lämänümbriradmižen tagut i väran varadusen aigan. Kävutadas nenid mahtusid varadamha maploduid pit'kha: konserviruind, soladuz, marinuind, väl'kištuind, kül'menzoitand, kuivatez. Tarbhaižiden substancijoiden znamasine pala kaičese väl'kištuindan, heredan kül'menzoitandan da sublimirujan kuivatesen aigan.
Kävutadas maploduid dietižhe sömižhe avaras. Kaikuččen päivän aigvoččele tervhele ristitule tariž söda enamba 600 grammad maploduid.
Utreht

Utreht ( [ˈytrɛxt], utrehtan pagin: "Ut(e)reg" [ˈyt(ə)ʁɛχ]) om Alamaiden lidn da kund valdkundan keskuzpalas. Se om Utreht-agjan administrativine keskuz, valdkundan kaikiš suremb raudtesol'm i nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb "Randstad"-konurbacijha (7 mln eläjid). Riman katoližen arhieparhijan keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 1. voz'sadan keskes meiden erad kuti rimalaižiden "Traektum"-lidnuz enččen batavalaižiden žilon sijas, Reinan suhišton randal. Se lidnuz oli kivine 2. voz'sadaspäi. Aigan mändes Rein vajehti vagod, i nügüd' Dom-torg () i Utrehtan päjumalanpert' (vspäi 1254) oma lidnusen sijas.
Utreht šingotase holitišiden sferal (üläopenduz) i raudten edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan i valdkundan keskuzpalas, Amsterdam — Rein-kanalan randoil, +5 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnakundan pind om 99,21 nellikkilometrad, sidä kesken kuivma 93,83 km², vezi otab 5,38 km².
Klimat om ven valdmeren. Keza om päivoikaz relätivižešti, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +10,6 C°, kezakun-elokun +16,1..+18,2 C°, tal'vkun-uhokun +3,6..+4,2 C°. Kaikiš lujemb pakaine oleli −24,8 C° (viluku), kaikiš lujemb räk +37,5 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +0,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +18,9 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 850 mm vodes, läz tazomäras kuidme, enamba heinkus-tal'vkus (77..85 mm kus), minimum oleskeleb sulakus (41 mm). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 75..81 % röunoiš keväz'kus-elokus, 87..89 % kül'mkus-vilukus.
Tobmuz.
Lidn jagase kümneks rajonaks.
Lidnan tobmuden pämez' om burgomistr (). Edeližed lidnan pämehed oma Peter den Oudsten (vn 2020 heinku-tal'vku, velgusentäutai), Jan van Zanen (viluku 2014 — kezaku 2020), Aleid Vol'fsen ("Aleid Wolfsen", viluku 2008 — tal'vku 2013).
Eläjad.
Vl 2014 lidnan eläjiden lugu oli 330 772 ristitud, vl 2017 — 343 779 ristitud. Kaikiš suremb lidnan municipalitetan ristitišt om nügüd'.
Religijan mödhe (2013): religijatomad — 61,0 %, riman katolikad — 13,4 %, protestantad — 10,2 %, toižed hristanuskojad — 4,4 %, islamanuskojad — 9,5 %, induistad — 0,8 %, buddistad — 0,6 %, judaistad — 0,1 %.
Alamaiden kaikiš järedambad universitetad oma avaitud lidnas: Utrehtan universitet (vspäi 1636, 30 tuhad üläopenikoid vl 2012) i Utrehtan sättutoitud tedoiden universitet (vspäi 1988 ühtištusen jäl'ghe, 38 tuh. üläopenikoid).
Transport.
Avtobusad i ezilidnelektrojonused oma kundaližeks transportaks lidnas da sen ümbrištos.
Utrehtan Keskuzline päraudtestancii om kaikiš suremb valdkundas. Valdkundan raudteiden kahten kompanijan päfaterad sijadasoiš lidnas: "Nederlandse Spoorwegen" (Alamaiden raudted) i "ProRail" (raudteiden sauvond da holituz). Utreht ühtenzoitase raudtel Shiphol-lendimportanke, mugažo Saksanmanke ("InterCityExpress, ICE"). Lidnan port radab kanalal.
Johannesburg

Johannesburg (mugažo kirjutadas anglijan kelel i afrikaans, angline virkand: [dʒoʊˈhænɪsbɜrɡ], afrikaans [joˈhɑnəsbʏrx], [ɛˈɡɔːli], ) om Suviafrikan Tazovaldkundan kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe. Se om Gauteng-provincijan administrativižeks keskuseks da palaks.
Suližed lühüdad nimed: Jozi, Joburg, Jo'burg, "The City of Gold" («kuldan lidn»).
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1886 kuldsäruläžundan i kuldan samižen tahondas. Pätihe sauda lidnad haotižen pertišton sijas, i lidn om nimitadud ezmäižiden Johan Rissik- i Johan Jubert-arhitektoriden nimiden mödhe. Äi irdoid oma nimitadud enččiden kaivusiden mödhe tähäsai.
Suviafrikan Tazovaldkundan Konstitucine Käskuzkund sijadase Johannesburgas. Vl 2010 lidn vastsi Mail'man futbolčempionatan vändoid ühesan lidnan keskes. Azjaline Hillbrou-keskuzrajon om okaidud vaugedverižen vähembusen tobmuden lopindan jäl'ghe, azjaline elo sirdi Sendton-rajonha. Vspäi 2002 enččiden radnikžiloiden suvipäivlaskmaine Soueto-rajon mülüb lidnha.
Johannesburg šingotase terasen i cementan tehmižel. Valdkundan kaivuztegimišton kompanijoiden päfaterad i fondbirž sijadasoiš lidnas, kuldan da diamantoiden torguind mäneb täs mugažo.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan pohjoižpäivnouzmas, Korged Veld-mägitazangištol, 1753 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om subtropine kaks'sezonine korktoiden mägiden, päivoikaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +15,5 C°, redukun-keväz'kun +17,1..+19,5 C°, semendkun-elokun +9,6..+12,6 C°. Ekstremumad oma −8,2 C° (kezaku) i +41,4 C° (viluku). Paneb sadegid 713 mm vodes, enamba kül'mkus-vilukus (105..125 mm kus), kuiv sezon oleskeleb semendkus-elokus (32 mm pordos).
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 4 434 827 ristitud, kaiken lidnaglomeracijan — läz 8 mln ristituid (Pretorii-pälidnanke).
UNESCO:n Mail'man jäl'gusen Ristitkundan kätte-muštnik (474 km²) zavodiše 25 km lodeheze lidnaspäi löutud 30 karas ristitun ezitatoiden jändusidenke (2,3 mln vodhesai).
Dakar

Dakar ( [dakaʁ], ) om Senegalan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Afrikan kontinentaližen palan kaikiš päivlaskmaižemb lidn, Dakaran agjan administrativine keskuz mugažo.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 1860-nzil vozil francižeks fortaks kolonijan südäiterritorijan anneksijan jäl'ghe. Vl 1902 vajehti pohjoišt Sen Lui-lidnad Francižen Päivlaskmaižen Afrikan pälidnaks. Vspäi 1960 Dakar om ripmatoman valdkundan pälidnaks.
Dakar šingotase pälidnan funkcijoil i om znamasižeks transportsol'meks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kap-Ver-nemel, Atlantižen valdmeren randal, 0..104 m korktusil, 27 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om subekvatorialine pol'kuiv valdmeren valatoitusenke. Meribriz puhub vodes läbi i poleneb räkän. Nepsuz om korged eskai kuivan sezonan aigan (kül'mku-kezaku, 19 mm kaikes pordos) meritullein tagut. Voden keskmäine lämuz om +24,0 C°, heinkun-redukun +26,9..+27,4 C°, tal'vkun-semendkun +19,9..+22,7 C°. Ekstremumad oma +14 C° (viluku) i +40,4 C° (keväz'ku, kül'mku). Paneb sadegid 411 mm vodes, enamba elokus-sügüz'kus (299 mm pordos), läz ei ole sagegid kül'mkus-semendkus (viž millimetrad pordos). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 78..81 % röunoiš sulakus-redukus, 66..69 % tal'vkus-vilukus. Meriveden lämuz om +20..+27 C° kuidme.
Tobmuz.
Dakar jagase ühesatoštkümneks lidnümbrikon kommunaks ().
Edeližed lidnan pämehed (merad) oma Halifa Ababakar Soll (fr. "Khalifa Sall", 2009−2018), Mamadu Diop ("Mamadou Diop", 1984−2002).
Eläjad.
Vl 2011 lidnan eläjiden lugu oli 1 056 009 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Kaik läz 3,9 mln ristituid elädas ezilidnoidenke vl 2023 (550 km², Dakaran agj, vl 2011 oli enamba 3,6 mln eläjid), valdkundan ristitišton nelländez.
Islamanuskojad oma enambuses lidnalaižiden keskes. Om severt-se hristanuskondan jumalanpertid.
Transport.
Kiruhelektrobusad i raudteekspress (kaik 14 stancijad om projektas) oma kundaližeks transportaks lidnas. Koume transafrikan manted zavodišoiš lidnas: Kairhasai, Ndžamenhasai i Lagoshasai. Dakaran avtonomine meriport (10 mln tonnoid jüguid vl 2006) radab lidnan suvipäivnouzmas.
Rahvahidenkeskeine civiline lendimport Blez Dian'-parlamentarijan nimed ("DSS / GOBD", 2,6 mln passažiroid vl 2022) sijadase nell'kümnes koumes kilometras päivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas reisid Afrikan pohjoižpalan äjihe surihe lidnoihe, Evropan erasihe-se pälidnoihe, AÜV:oihe (Nju Jork, Vašington).
Brazzavil'

Brazzavil' ( [bʁazavil], kongo: "Balazavile") om Kongon Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1880 redukus kuti francijalaižiden "Nkun"-sodapost () da lidnuz ekspedicijan Pjer Savornjan de Brazza-ohjandajan käskön mödhe. Om olmas nügüdläiženke nimenke vspäi 1884. 19. voz'sadan lopus kävutihe lidnad torguindkeskuseks, vspäi 1903 se tegi kolonijan administrativižiden funkcijoiden mödhe. Vl 1912 saudihe lidnan ičeohjastusen pertid i panihe ezmäšt merad radsijha. Vl 1934 raudte 512 km pitte ühtenzoiti lidnad Atlantižen valdmeren Puent-Nuar-meriportanke, läz 400 km päivlaskmha orhal, Brazzavil' om sen lopstancijaks. Vspäi 1960 Brazzavil' om ripmatoman valdkundan pälidnaks.
Brazzavil' šingotase pälidnan funkcijoil. Tegimišton päsarakod oma mašinansauvomine, tekstiline i nahkoiden ümbriradmine. Todas portha lidnaspäi nenid tavaroid: kaučuk, pumaterialad, maižandusen produkcii.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kongo-jogen oiktal randal, 320 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Jogiport radab lidnas. KDT:n Kinšas-pälidn seižub vastrandal. Lidnad ühtenzoitasoiš ehtatimil i privatižil motorvenehil, avto- da raudtesildan sauvomine niiden keskes mäneb vll 2023−2028.
Klimat om subekvatorialine kaks'sezonine, pil'vekaz vodes läbi. Kun keskmäine lämuz vajehtase +23,4..+26,7 C° röunoiš, voden keskmäine lämuz om +25,6 C°. Ekstremumad oma +10,3 C° (heinku, eloku) i +40,2 C° (eloku, tal'vku). Il'man lämuz voib ületada +33 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 1495 mm vodes, vähemba kaiked kezakus-elokus (23 mm pordos), enamba kaiked kül'mkus (264 mm). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 71..73 % röunoiš elokus-sügüz'kus, 76..82 % toižiš kuiš.
Tobmuz.
Brazzavil' jagase ühesaks nimitadud rajonaks (üks'lugu ), kümnenden rajonan ühtnend ezimeletase.
Eläjad.
Vn 2007 Kongon Tazovaldkundan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1,373,382 ristitud, valdkundan koumandez. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'.
Rahvahad oma afrikalaižed päpaloin: bakongo, bateke, mboši i sanga.
Religijan mödhe hristanuskojad oma enambuses, om islamanuskojid-ki.
Transport.
Avtobusad da vihandan mujun taksid oma kundaližeks transportaks lidnas.
Rahvahidenkeskeine soda- da civiline "Maja-Mai"-lendimport (, "BZV / FCBB") radab lidnas. Tehtas reisid Afrikan lähižiden maiden surihe lidnoihe, Parižha, Luandha, Kasablankha, Addis-Abebha. Om jügureisid Abu Dabihe, Addis-Abebha, Lagosha, Lüksemburgha.
Nagoi

Nagoi ( "Nagoja-si" [naꜜɡoja]) om nellänz' lidn Japonijas eläjiden lugun mödhe. Se om Aiti-prefekturan administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1610 kuti Tokugava Iejasu-šögunan zamk da žilo senno, vaumitihe zamkad kahtes vodes. Nagoi-žilo sai lidnan statusad vn 1889 1. päiväl redukud, tegihe valdkundan nelländeks surtte lidnaks kerdalaz. Vl 2005 Nagoi vastsi mail'man Ekspo-ozutelendad.
Nagoi ezilidnoidenke šingotase avtoiden (Toyota) i niiden detaliden pästandal, aviasauvomižel (Mitsubishi), mašinansauvomižel (Mori Seiki), kivivoin ümbriradmižel, himižel i tekstil'tegimištol, metallurgijal. Järed meriport radab lidnas, kormatas 110 mln tonnoid jüguid vodes.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Honšü-saren keskuzpalan suves, Tünen valdmeren randal, −2..+198 m ü.m.t. korktusil. Ise-merikaran veded oma lidnan suves.
Klimat om subtropine, pil'vekaz vodes läbi. Kezal om räk. Voden keskmäine lämuz om +16,2 C°, heinkun-elokun +26,9..+28,2 C°, tal'vkun-uhokun +4,8..+7,2 C°. Kaikiš lujemb hala oleli −10,3 C° (viluku), absolütine maksimum om +40,3 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +8,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +23,5 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-redukus. Paneb sadegid 1580 mm vodes, enamba heinkus (211 mm) i sügüz'kus (232 mm), vähemba tal'vkus-uhokus (50..65 mm kus). Paneb lunt kaks'toštkümne santimetrad sezonas keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 58..60 % röunoiš uhokus-sulakus, 66..73 % kezakus-tal'vkus.
Tobmuz.
Lidn jagase 16 nimitadud rajonaks ( "ku").
Valitas merad nelläks vodeks. Edeline lidnan pämez' ( "Nagoja-si čou") om Takehisa Matsubara (松原 武久 "Matsubara Takehisa", sulaku 1997 — sulaku 2009).
Eläjad.
Lidnan ristitišt ületi millionad läz vl 1930 (991 833 eläjad), oli läz millionad ani Suren sodan jäl'ghe (971 374 eläjad vl 1945), ületi kaht millionad vodele 1970 (2 036 053 eläjad). Vl 2015 lidnan eläjiden lugu oli 2 277 077 ristitud, vl 2020 — 2 330 178 ristitud. Läz 10,2 mln ristituid (2021) elädas lidnaglomeracijas, se om koumanz' surtte valdkundas. Kaikiš suremb lidnan i aglomeracijan ristitišt om nügüd'.
Znamasine üläopendusen aluzkund om Nagojan universitet ( "Nagoja daigaku", lüh. 名大 "Meidai", 15,7 tuh. üläopenikoid vl 2020). Sen aluz om pandud vl 1859, mülütab ühesa fakul'tetad i nell' tedoiduzinstututad.
Transport.
Avtobusad (privatižed, municipaližed) i metro oma kundaližeks transportaks lidnas. Municipaline metropoliten om avaitud vn 1957 kül'mkuspäi, siš om kuz' jonod, 87 stancijad, 93,3 km raudted. "Nagoi"-raudtestancii radab vn 1886 semendkuspäi, seižutez «Sinkansen»-raudtejonol. Stancijan nügüdläine sauvuz om avaitud vn 1999 tal'vkus kaikiš surembanke mail'mas lavan pindanke.
Rahvahidenkeskeine civiline "Čubu Centereir"-lendimport ( "Čūbu Kokusai Kūkō", "NGO / RJGG", 12 mln passažiroid vl 2018) om saudud ratud sarel merilahtes.
Klaiped

Klaiped ( [ˈkɫɐɪpʲeːdɐ], ) om lidn Litvanman lodehes. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Litvanman kaikiš suremb jädumatoi meriport. Om Klaipedan statistižen agjan keskusen.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Livonijan ordenan saksalaižil vl 1252 kuti puine "Memel'burg"-lidnuz. Vodele 1258 se lidnuz oli kivine jo i sai torguindlidnan oiktusid.
Klaiped šingotase meriportan radol, laivansauvomižel i kohendusel, sömtegimištol, biopoltusen tehmižel, mecanümbriradmižel i meblin pästandal, pakuitesen edheotandoil. Lidnan sen ezilidnoidenke kogosüdäiprodukt oli €7 mlrd vl 2022.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Baltijan meren päivnouzmaižel randal, 21 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Vil'nüshasai om 214 km suvipäivnouzmha.
Klimat om ven meren tulleikaz. Voden keskmäine lämuz om +8,5 C°, kezakun-sügüz'kun +14,3..+18,5 C°, tal'vkun-keväz'kun −0,9..+1,8 C°. Ekstremumad oma −33,4 C° (uhoku) i +36,6 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −2,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +15,4 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus-elokus. Paneb sadegid 853 mm vodes, enamba elokus-kül'mkus (90..108 mm kus), vähemba keväz'kus-semendkus (36..47 mm kus). Meriveden lämuz vajehtase +1,6..+5,8 C° röunoiš tal'vkus-sulakus, +15,0..+19,3 C° kezakus-sügüz'kus.
Eläjad.
Vn 2011 Litvanman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 162 360 ristitud. Kaik 164 310 eläjad oli lidnas vl 2018. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 207 100 eläjad vl 1992. Lidnan ristitišt poleni ezilidnoiden sauvomižen tagut da emigracijan Evropan maihe taguiči, vspäi 2015 eläjiden lugu ližadui. Kaik 217 839 eläjad om ezilidnoidenke 1434 km² pindal (2023).
Rahvahad (2011): litvalaižed — 73,8 %, venänikad — 19,6 %, ukrainalaižed — 1,9 %, vaugedvenälaižed — 1,7 %.
Cele

Cele ( [ˈtsɛːljɛ], ) om lidn Slovenijan keskuzpalan päivnouzmas. Se om valdkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, mülüb statistižhe Savin'sk-regionha.
Istorii.
Eländpunkt oli Rimalaižen imperijan palaks kuti "Civitas Celeia". Celen lidnuz mainitaškanzihe vspäi 1137. Lidn oli Celen grafkundan keskuseks 14.-15. voz'sadoil, se oli slovenijalaižiden üks'jäine ripmatoi valdkund Keskaigan.
Ende cinktegim, sid' titanan dioksidan tegim radoiba Celes, tekstiline tegimišt sijazihe ezilidnoiš. Nügüd'aigan ižandusen sarakod oma torguind (Tuš Holding), sauvondmaterialiden i sadmahusen tehmine, instrumentoiden avtotegimišton täht industrii, personaližiden dokumentoiden i pakuitesen painmine, mugažo sömtegimišt radab ezilidnoiš (fruktsiropad, aromatizatorad, lihaproduktad, maidtegim). Toižed edheotandad pästtas emaliruidud astjoid, kaluištod ofisan täht. Jogavozne Rahvahidenkeskeine käzitöiden jarmank vedase.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Savinj-jogen alangištos ( 101 km pitte, Dunain oigedpol'ne bassein), 238 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Cele-lidn jagase kümneks ümbrikoks (), i sen municipalitet-lidnankund — ühesaks sijaližeks kundaks ("krajevna skupnost").
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 37 777 ristitud, lidnankundan — 50 039 ristitud (kaikiš suremb kaikes aigas) 94,9 km² pindal. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 38 079 eläjad. Läz 70 tuhad eläjid om ezilidnoidenke.
Lidnan nell' eläjad videspäi oma slovenijalaižed.
Läojuan'

Läojuan' (, pin'jin': "Liáoyuán" «Läo-joginišk») om Kitain lidn da lidnümbrik valdkundan pohjoižpäivnouzmpoles, Girinan agjan suvipäivlaskmas.
Istorii.
Vhesai 1896 se tahond kävutihe imperatorižen mectusen täht püdamiženke, sikš kel'tihe säta eländpunktoid. Dunpin-makundan administrativižen keskusen aluz om pandud vl 1903, Sian'-makundan — vl 1904. Kätihe Sianin keskust lidnaks vl 1948, udesnimitihe Läojuanikš vl 1952 päzutamhas petusišpäi ühtennimižen amuižen lidnan olendan tagut. Lidnümbrik om olmas vspäi 1983.
Läojuan' šingotihe kivihilen samižen keskuseks sada vot 1990-nzihe vozihesai, no hilen varad tuliba lophu. Nügüd' lidn om kebntegimišton (puvillnoskad) keskuz, mugažo «Apple»-kompanijan ladimiden alüminiikorpusad tehtas täs.
Venäman Čerepovec om sebruzlidnaks.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 260 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Dunläo-joginišk («päivnouzmaine Läo») om lidnümbrikon territorijal. Matkad agjan Čančun'-pälidnhasai om 100 km pohjoižhe.
Klimat om ven mussonine. Voden keskmäine lämuz om +5,8 C°, kezakun-elokun +21..+23 C°, vilukun −16 C°. Ekstremumad oma −32 C° i +41 C°. Paneb sadegid 622 mm vodes, kuiv sezon oleskeleb kül'mkus-keväz'kus (52 mm pordos).
Läojuan jagase kahteks lidnrajonaks (Lunšan'-ku 龙山区 i Sian'-ku 西安区) i kahteks makundaks (Dunfen-sian' 东丰县, Dunläo-sian' 东辽县).
Eläjad.
Vn 2010 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon eläjiden lugu oli 1 176 645 ristitud, sidä kesken lidnrajoniden — 462 233 ristitud 429 km² pindal.
Grünberg

Grünberg (mugažo saksan kelel) om lidn Saksanman keskuzpalan suvipäivlaskmas, Gessen-federacijanman keskuses.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1186 "Gruninberc"-nimitusenke. Vl 1222 se sai lidnan oiktusid. Vl 1364 mainitase kuti "zue Grunenburg", vl 1591 — "Grunbergk", sid' nügüdläižikš.
Grünberg šingotase kurortaks, plastikan i metallan koverikahiden paloiden edheotandal (MekuForm), elektrokaičendan Bender Group-kompanijan päfater om saudud lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 264 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om äi penid jogid lidnümbrikon territorijal, sen keskuz seižub Ešersbah-jogen randoil ( 13 km pitte, Reinan bassein). Lähembaine järed lidn om Frankfurt Mainal 60 km suvhe.
Kaik 13 lähišt küläd oma alištunuded lidnan tobmudele vn 1970−72 territorialižen reforman jäl'ghe.
Eläjad da transport.
Vl 2013 eläjiden lugu oli 13 648 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 14 200 eläjad vl 2000.
Koume raudtestancijad om lidnas da sen küliš, valdkundaline kiruhte nomer 5 (saks. "Bundesautobahn 5") läbitab lidnan pohjoižpalad.
Limanov

Limanov ( [lʲima'nɔva], ) om lidn Pol'šanman suves. Mülüb Penen Pol'šanman sodaveikundha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1493. Mainitase vl 1496 kuti šlähtan ühtnijoiden "Ilmanov"-usadib ("Ilmanowa"), nimituz libub saksan personaližes Hilman-nimespäi. Limanov sai lidnan oiktusid vl 1565 Sigizmund II-kunigahaspäi. Paloi i oli muretud sodategendoil severz'-se kerdoid. Ezmäižen mail'man sodan aigan Tora Limanovanno tegihe vn 1914 tal'vkus, i lidnan pala paloi ambundoiden tagut. Toižen mail'man sodan aigan nacistine getto oli lidnas, läz koumed tuhad Limanovan evrejalaižid oliba riktud (eliba lidnas vspäi 1640).
Limanov šingotase turizmal (koume turistmaršrutad), sidä kesken sportivižel (mägisuksed). Maižanduzrajonan keskuz. Ende kivivoin ümbriradmižen tegim (sauptihe vl 1933) i punümbriradmižen tegimed radoiba.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 400..700 m ü.m.t. korktusil. Matkad sodaveikundan Krakov-pälidnhasai om 56 km lodeheze. Lähembaine sur' lidn om Novi-Sonč 23 km suvipäivnouzmha. Raudtejono ei ole elektrificiruidud i seižub radmata, lähižed raudted vajehtiba sidä 1970-nziš vozišpäi.
Lidnan palad da laptad oma Keskuz ("Zentrum"), Lososina Gorn ("Łososina Górna"), Sovlini ("Sowliny").
Eläjad.
Vl 2012 eläjiden lugu oli 15 132 ristitud, vl 1988 13 302 ristitud. Vspäi 1995 lidnan ristitišton lugu vajehtase 14..15 tuhad röunoiš.
Professionaližen opendusen aluzkundad oma Käzitöiden i edheotaikundan gil'dijan bazine profškol, Krakovan pedagogižen universitetan filial, Koumanden igän universitet.
Dual (lidn)

Dual (, mugažo anglijan kelel) om Kamerunan üks' kahtes kaikiš surembas lidnaspäi. Lidn om Mererandaližen agjan i sen Vuri-departamentan (923 km²) administrativine keskuz, departamentan üks' kahtes kommunaspäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud läz 1650. vot kuti duala-rahvahan žilo. "Kamerun-Siti" oli sätud sen sijas i oli torguindan keskuseks evropalaižiden i afrikalaižiden keskes 19. voz'sadan keskespäi. Saksalaižed nimitiba lidnad "Kamerunštadt:aks" i sauvoiba meriportad vll 1881−1885. Lidn nimitase nügüdläižikš vspäi 1907. Se oli Kamerunan pälidnaks vll 1940−1946.
Dual šingotase eksportan meriportal (kivivoi, kakao i kofe, pumaterialad, metallad i fruktad), laivankohendusel, himižel sarakol, mecümbriradmižel, alüminijan tehmižel, ühthekeradamižen edheotandoil. Keskafrikan fondbirž ("BVMAC") baziruiše lidnas, om olmas vspäi 2003.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan suvipäivlaskmas, Vuri-jogen estuarijan suvirandal tobjimalaz, 24 kilometras Atlantižen valdmeren merospäi, 13 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Levitase kuivatud soiden tahondas. Matkad Jaunde-pälidnhasai om 250 km päivnouzmha. Raudted ühtenzoittas meriportad valdkundan südäiagjoidenke.
Klimat om tropine mussonine neps. Kun keskmäine lämuz om +25..+28 C° vodes läbi. Ekstremumad oma +16 C° i +39 C°. Paneb sadegid 3602 mm vodes, kuivahk sezon oleskeleb tal'vkus-uhokus (27..55 mm kus). Voden keskmäine relätivine nepsuz om 83 %, i upar' om paks.
Eläjad.
Vl 2005 lidnan eläjiden lugu oli 1 907 000 ristitud, vl 1956 — 224 300 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Ann Arbor

Ann Arbor (mugažo anglijan kelel, virktas [(ˌ)æn-ˈɑːrbər]) om AÜV:oiden lidn Mičigan-štatan suvipäivnouzmas, Detroitan päivlaskmaine ezilidn. Štatan videnz' lidn eläjiden lugun mödhe. Mülüb Uoštino-ümbrikho i om sen administrativižeks keskuseks.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud kahtel man möjal vl 1824 kuti , heiden nimed oma Džon Allen ("John Allen") i Eliša Ramzi ("Elisha Walker Rumsey"). Eländpunkt oli registrirudud küläks vl 1833. Mičiganan universitetan päine kampus sijadase lidnas vspäi 1837, mugažo sen universitetan Čomamahtoine muzei i Detroitan observatorii. Ann Arbor om lidnan statusanke vspäi 1851.
Ann Arbor šingotase Mičiganan universitetal, se sädab 30 tuhad radinsijid, niiden kesken 12 tuhad oma medicinižes keskuses. Läz 37 tuhad üläopenikoid oliba registriruidud lidnas vl 2000 (koume eläjad kümnespäi). Con-way-kompanijan (logistik) i Domino’s Pizza-kompanijan (kirhuližen sömižen restoranoiden verk) päfaterad oma saudud lidnas. Korktoiden tehnologijoiden kompanijad baziruišoiš lidnas 1930-nziš vozišpäi, nügüd' ned oma elektrotehnižhe i informacižhe sarakoihe sidodud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Guron-jogen randoil ( 210 km pitte), om levitadud 230..309 m ü.m.t. korktusil. Matkad Detroitan keskushesai om 56 km päivnouzmha, sen pertišthosai om 12..15 km päivnouzmha. Štatan administrativine Lansing-keskuz om 85 kilometras lodeheze orhal vai 107 km avtoteidme.
Klimat om ven kontinentaline Suriden järviden valatoitusenke. Voden keskmäine lämuz om +9,3 C°, kezakun-elokun +20..+22 C°, tal'vkun-uhokun −2..−4 C°. Ekstremumad oma −31 C° i +41 C°. Paneb sadegid 972 mm vodes, enamba sulakus-elokus (87..99 mm kus), vähemba uhokus (64 mm).
Eläjad.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 113 934 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Läz 370 tuhad eläjid om ezilidnoidenke (2020).
Tiran

Tiran (amuižgrekan "τύραννος"-sanaspäi) — otnu tobmut vägel person Amuižes Grekanmas. Nügüd'aigan znamoičeb «kovamel'ne despot», «paha mokičii». Erasti kävutadas «diktator»-sanan sinonimaks.
Amuižes Grekanmas pidihe polisoiden tiranoid negativižešti variantoita 5. voz'sadale EME. Tiranad napriba säta dinastijoid, no enamba kaht pol'ved ei tulend demokratijan arvoimižiš, rikoihe jäl'gnikoid teravas. Platon- i Aristotel'-filosofad märičiba tiranad ristituks, kudamb ohjandab käskusiden irdpolel, kävutab kovid metodoid ičeze rahvast da toižid vaste.
Tiranii ičeksaz pidihe täuz'kaznudel civiližel tuntkel kut oiktusekahuden murenduz. Tiranan olend i üleine tazooiktuz käskusen edel (civiližen kundan olendan aluz) eliba eriži.
Tiranad valdoičiba Päivnouzmmas hätkemba, carid kaičiba ičeze metoid i andoiba abud heile. Pojavad amuižgrekižhe znamoičendha tiranad oliba Italijan keskaigaližiš valdkundoiš.
Tiran (znamoičendad)

Tiran voib znamoita: