tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Aparteid

Aparteid vai rassanerigoičend ( «erigoičend» — elämižes, rados i m.e.) oli Suviafrikan Tazovaldkundan Nacionaližen partijan oficialine valdkundaline politik vll 1948−1994.
Märhapanend.
Segregacii mitte taht tundusen mödhe voib nimitadas aparteidaks SAT:an istorižen segregacijan analogijan mödhe. Väritused aparteidas ezitihe erasen aigan Brazilijan, Francijan i Saudoiden Arabijan tobmudele. Vl 1973 ÜRO:n Päassamblei vahvišti «Rahvahidenkeskeine konvencii aparteidan ogeruden tugedamižes i ustavzoitandas sen tagut»-dokumentad. Rahvahidenkeskeižen kriminaližen käskuzkundan Riman statut om väges vn 2002 heinkun 1. päiväspäi, se harakterizuib aparteidad ühteks 11 ogerudespäi ristitližusen vaste.
Istorii Suviafrikas.
Vägestunu Nacionaline partii vahvišti käskusiden tobjad palad vhesai 1960 kaičemba vaugedverišt penembust, mugažo Konstitucijan kohendusid. Niiden mödhe kel'dod oliba mille taht rasale päiči vauktad — tulda kuna taht ičeze sijadusespäi-«bantustanaspäi», kävutada vaugedverižiden valdkundaližid aluzkundoid, muzaverižed valitihe ezitajid vaiše ičeze tobmuden aluzkundoihe, anastihe rahvahanikust heil, eländsijid-ki erasti. Transport i sportjoukud oliba erižed 1980-nzihe vozihesai. Nened kel'dod jätiba jäl'gid Suviafrikan kul'turas tähäsai.
Toižed valdkundad (AÜV) pučihe mugoižes käskusištospäi, Afrikan enččed kolonijad kändiba valdkundoikš i pörduiba muzaverižen ristitišton oiktusid, sil-žo aigal Suviafrik oti kävutamižhe uzid käskusid erigoičemha ristituid.
Pučind aparteidaspäi.
Vaugedverižen ristitišton palan vähenemine videndespäi kümnendeshesai vll 1940−1990 vei aparteidan politikan tühjitusennoks. Frederik de Klerkan ohjastuz zavodi reformid vl 1990. Pästtihe türmatud politižikš mehid (Nel'son Mandela i völ 6 tuhad ristituid), se vei joudjaližennoks üläühthižennoks valičendannoks vl 1994. Aparteidan sisteman likvidacii abuti kaita federativišt valdkundad i heitta rahvahidenkeskeižid sankcijoid.
Nikol'skoje (lidn, Leningradan agj)

Nikol'skoje (, ) om Venäman lidn da lidnankund Leningradan agjan keskuzpalas. Mülüb Tosnon rajonha, sen kahtenz' surtte lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1710 kuti manmehiden-kivinikoiden külä, sirdanikoiden Moskvan alpäi tobjimalaz. Nimitihe "Nikolajevskoje"- i "Nikol'skoje"-žiloks saudud vodele 1717 puižen jumalanpertin mödhe ph. Mikulai-čudonsädajan oiktastuseks. Vll 1801−1936 ühtennimine kivine jumalanpert' oli olmas. 19. voz'sadan lopus mainitase mugažo "Plitnaja Lomk"-nimenke (). Vspäi 1877 porhtegim om saudud. Vll 1906−1909 Frank-velliden stöklanastjoiden tegim oli sätud. Žilo oli okkupiruidud Germanijan sodavägil Suren sodan aigan, küksihe nacistoid vn 1944 23. päiväl vilukud. Sodan jäl'ghe saudihe severt-se tegimid, i kätihe žilod lidnanvuiččeks vl 1958. Vspäi 1963 se oli alištunu Tosno-lidnan Nevondkundale. Vs 1990 elokun 15. päiväspäi Nikol'skoje om lidnan statusanke.
Nikol'skoje šingotase sauvondkompleksan edheotandoil (savič, keramine apakut, keramižed torved, keramzit), himižel tegimel, mašiništonsauvomižen tegimel (mašiništ laivoiden täht, venehed), porhantegimel i praznikambuškelusiden edheotandal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan lodehes-pohjoižes, Tosn-jogen oiktal randal (, Nevan hura ližajogi), 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Piter-regionan röun mäneb kahtes kilometras lodeheze, sen Kolpinon rajon. Toižed lähembaižed lidnad oma Otradnoje koumes kilometras pohjoižhe, sen "Ivanovskai"-raudteplatformanke, i Tel'manan lidn kümne kliometrad päivlaskmha orhal vai 13 km avtol. Matkad Tosno-rajonkeskushesai om 19 km suvhe orhal vai 26 km avtotedme.
Tobmuz.
Kaik koume eländpunktad mülüdas lidnankundha Nikol'skojen ližaks: Gladkoje-külä (740 rist. vl 2017), Pustink-külä (61 rist.), Pustin'k-žilo raudtestancijanno (5 rist.). Lidnankundan pind — 14,44 km².
Edeline lidnankundan pämez' om Vera Jusina (reduku 2009 — reduku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 280 ristitud, lidnankundan — 20 089 ristitud, rajonan kudendez, vn 2021 lidnan — 22 355 ristitud. Vl 2017 kaik 21 888 ristitud elihe lidnas i 22 694 ristitud kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 22 490 eläjad vl 2019.
Rahvahad (2010): venälaižed — 93,7 %, armenijalaižed — 1,2 %, ukrainalaižed — 1,1 %, toižed rahvahad — 4,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan oiktastuseks i puine ph. Nikolai II-moknikan-carin muštoks. Niiden ližaks koume časounäd oma kadonuded.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid (nomer 10, 11, 18, 34, 38), kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), gimnazii nomer 1, specialine (korrekcine) škol-internat 7. toižendan, lapsiden šingotesen koume keskust, kul'turkeskuz, muzikškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Arabiž-izrailine rida

Arabiž-izrailine rida om jätkustui vastustuz arabialaižiden (AVÜ:n) i sionizman likundan (Izrailin) keskes.
Istorii.
Zavodihe 19. voz'sadan lopus evrejalaižiden borcuindaspäi sädamha ičeze valdkundad. Vl 1948 Izrailin i Palestinan olendan aluz om pandud, no araban mail'man valdkundad pučtas Izrailin täudes tundištamižespäi tähäsai päiči Egiptad (vn 1979 kožundkirjutez) i Jordanijad (vn 1994 kožundkirjutez).
Palestiniž-izrailine rida om regionaližeks. Etnosankeskeižen konfliktan vägi lujeneb erazvuiččen uskon taguiči (judaizm i islam), mail'man Suriden valdkundoiden valatoitandaspäi.
Problemad.
Ridan päproblemad: Jerusaliman jagund, pagenijad mehed (evrejalaižed araban maišpäi i arabialaižed Palestinaspäi), uziden eländpunktoiden leviganduz.
Äiluguižed sodad da incidentad, terroran aktad kaimdas Izrailin šingotest. Kaik läz 55 tuhad sodamehid pölištuiba konfliktan aigan.
Ridan aigtegod.
Znamasižiden aigtegoiden nimikirjutez:
Visock

Visock (, , «kaid sal'm») om pen' lidn, lidnankund da Baltijan meren meriport Venäman i sen Leningradan agjan lodehes. Mülüb Viipurin rajonha, sen kaikiš penemb lidn da kund.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1532. Pohjoižen sodan aigan anastihe Viipurid Ročinmaspäi vl 1710, i saudihe "Trongzund-varmitesid" Viipurin lahten kaidanno sijanno ühtennimižen sal'men randal, nimitihe eländpunktad dokumentoiš Trongzund:aks mugažo. Vll 1864−1867 "Trongzund-lidnuz" om saudud, se om kaičenus paloin. Vll 1917−1940 oli ripmatoman Suomenman palaks oficialiženke "Uuras"-nimenke (). Šingotihe žilod meriportaks i saudihe raudted sennoks, veded Viipurin randanno oliba madalad.
Žilo oli mülütadud NSTÜ:he vn 1940 sulakuspäi Karjalaiž-Suomalaižen NST:an palaks i sai lidnan statusad. Vozil 1941 (sügüz'ku) — 1944 (kezaku) oli okkupiruidud Suomenman sodavägil. Mülütihe Venäman NFST:n Leningradan agjaha vl 1944. Udesnimitihe lidnad vl 1948 ezmäi "Petroostrov:aks", sid' nügüdläižikš pölištunuden läz Trongzund-sart NSTÜ:n Kuz'ma Visockii-vägimehen muštho, mugažo nimitihe sart-ki.
Visock šingotase "Visockii"-torguindmeriportaks (hilen, kivivoin i nozoltadud gazan terminalad, 17,6 mln tonnoid vl 2017). Armijan valdkundröunmeriväged baziruišoiš lidnanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan lodehes, Karjalan kaglhan päivlaskmas, Suomen lahten pohjoižpäivnouzmaižel randal, Visockii-saren pohjoižes.
Matkad Piterin keskuzpalhasai om 123 km orhal vai 160 km avtotedme, om 100 km sen röunhasai orhal, Suomenman röunhasai — koumekümne kilometrad lodeheze orhal. Lähembaine lidn da port om Viipur kaks'kümne kilometrad pohjoižpäivnouzmha orhal lahtedme vai 30 km avtotedme, Saiman kanalan agj om Viipuriš.
Tobmuzv.
Visock om municipaližen ühtnikan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan pämez' om Deputatoiden nevondkundan ezimez'. Lidnan Administracijan pämez' om Jevgenii Šestakov vn 2022 sulakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 244 ristitud, rajonan ristitišton 0,6 %, vn 2021 — 1 129 ristitud. Kaik 1 120 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 1 750 eläjad vl 2007.
Ortodoksižen hristanuskondan Eläban Eziauguižen 
Stroican pühäpert' om sauvomas lidnas vspäi 2013.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi i aluzškol. Keskškolad i professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš (Viipur).
Holmsk

Holmsk (, "Horumusku", edel 1946. vot — "Maok", "Maoka") om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren suvipäivlaskmas. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, Holmskan lidnümbrikon (edel 2006. vot — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Venäman imperijha "Mauk"-kaičendsodapostaks () vn 1870 21. päiväl semendkud ainalaižiden amuižen penen külän sijas. Nimitihe külän mödhe, šingotihe merikalanpüdandal i merikapustan kazvatandal. Vll 1905−1945 udesnimitadud "Maok" oli Japonijan palaks sodan rezul'tataks, om lidnan statusanke vspäi 1922. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad vn 1945 20. päiväl elokud. Udesnimitihe mererandaližiden kukhiden mödhe.
Holmsk šingotase Tünen valdmeren meriportaks i «Vanino (Nevondkundaline Port) — Holmsk»-ehtatimel, sömtegimištol (leibänkombinat, lihakombinat, maidtegim, kalanpüdandan laivišton baz) i lehtraudaižastjoiden järedal fabrikal kalakonserviden täht, laivankohendusen «Sahalinremflot»-tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tünen valdmeren Tataran sal'men suvipäivnouzmaižel randal, 29 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Suvisahalinskhasai om 53 km päivnouzmha orhal, 83 km avtotel vai 263 km raudtel. Toine lähembaine lidn om Nevel'sk 43 km suvipäivlaskmha orhal, 44 km raudtedme vai 47 km avtotedme. "Holmsk-Pohjoine"-, "Holmsk-Suvine"-, "Holmsk-sortiruind"- raudtestancijad i vedimdepo ratas lidnas. Vspäi 1994 ei ole oiktad raudted Suvisahalinskhasai.
Tobmuz.
Lidn jagase seičemeks mikrorajonaks territorialižešti. Kaik 23 žilod mülüdas lidnümbrikho Holmskan ližaks.
Edeližed lidnan pämehed (merad) oma Aleksei Letečin (vn 2019 vilukuspäi tal'vkuhusai), Andrei Suhomesov (keväz'ku 2016 — viluku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 937 ristitud, lidnümbrikon koume nelländest, vn 2021 — 25 677 ristitud. Kaik 28 217 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 51 800 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma avaitud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan kivine (saudihe vll 1994−2005 nevondkundaližes pertišpäi) i Spasan Toižetamižen puine (letihe vll 2005−2009).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa päivkodid, nell' keskškolad, kaks' liceid, korrekcine škol, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol (seičeme palakundad), lapsiden da norišton kompleksine sportškol. Sahalinan saraktehnologijoiden da holitusen tehnikum i Sahalinan ülämeriškol oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Aleksandrovsk Sahalinal

Aleksandrovsk Sahalinal () om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren keskuzpalan päivlaskmas. Se om «Aleksandrovskan Sahalinal rajon»-lidnümbrikon administrativine keskuz (vspäi 2005).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Venäman imperijha kaičendsodapostaks, tetas "Aleksandrovskii"-postaks vspäi 1862. Nimitihe Aleksandr II-imperatoran mödhe, šingotihe mecan varhapanendal i kivihilen samižel, kävutihe katargan türmatud mehiden töid. Anttihe lidnan statusad vl 1917. Vozil 1920−1925 lidn oli okkupiruidud Japonijal. Vl 1926 udesnimitihe nügüdläižikš i kätihe Sahalinan ümbrikon keskuseks Edahaižen Päivnouzmpolen randas. Vll 1932−1947 oli Sahalinan agjan administrativižen keskusen.
Aleksandrovsk Sahalinal šingotase kivihilen samižel i sömtegimištol (leibänkombinat, kalanpüdand), mugažo meriport radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tünen valdmeren Tataran sal'men pohjoižpäivnouzmaižel randal, 31 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Suvisahalinskhasai om 440 km suvhe orhal vai 550 km avtotel. Lähembaižed lidnad om Poronaisk i Uglegorsk 200 km suvhe orhal. Avtote ühtenzoitab lidnad lähembaiženke Timovskoje-raudtestancijanke (), se om 60 km päivnouzmha.
Klimat om ven. Lidnan tahondan londuseližed arvoimižed om Edahaižen Pohjoižen arvoimižihe tazostadud. Voden keskmäine lämuz om +1,2 C°, heinkun-elokun +15,5..+16,7 C°, tal'vkun-uhokun −12,0..−15,4 C°. Ekstremumad oma −41,0 C° (viluku) i +32,0 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −2,4 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +5,7 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus-elokus (heinkun minimum om +0,5 C°). Paneb sadegid 706 mm vodes, enamba elokus-redukus (88..96 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (31..35 mm kus). Meriveden lämuz om −1,5..+0,5 C° kül'mkus-sulakus, +13,8..+16,7 C° heinkus-sügüz'kus. Il'man keskmäine vozne relätivine nepsuz om 78 %. Meriveden keskmäine lämuz vajehtase −0,1..−1,5 C° röunoiš tal'vkus-sulakus, +13,8..+16,7 C° heinkus-sügüz'kus.
Tobmuz.
Kaik 13 žilod mülüdas lidnümbrikho Aleksandrovskan Sahalinal ližaks. Lidnümbrikon pind — 4 777,4 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez' (mer). Edeline lidnümbrikon pämez' om Vladimir Il' ("Владимир Иль", uhoku 2018 — eloku 2021). Lidnümbrikon Suiman ezimez' om Vladimir Dobrodomov vn 2023 redukuspäi. Edeline lidnümbrikon Suiman ezimez' om Oleg Salangin (kül'mku 2018 — reduku 2023).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 613 ristitud, lidnümbrikon — 13 404 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 8 854 eläjad. Kaik 9 504 ristitud elihe lidnas i 11 143 ristitud kaikes lidnümbrikos vl 2018. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 24 905 eläjad vl 1939 i 19 400 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Katken jumalanpert' om udessaudud vll 1993−2012.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..4), kaks' keskškolad (nomer 2 i 6), lapsiden sädamižen "Raduga"-keskuz («Jumalanbembel'»), čomamahtoiden škol, sportškol V.S. Oščepkovan nimed. Sahalinan bazižen medicinižen kolledžan filial i Sahalinan valdkundaližen universitetan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Rimalaine imperii

Rimalaine imperii (, "Basileja tōn Rōmajōn") oli Amuižen Riman valdkundan form Riman tazovaldkundan jäl'ghe. Oli olmas vll 27 e.m.e. — 395 m.e., sid' čihozi Päivnouzmaižhe (vhesai 476) i Päivlaskmaižhe (oli vhesai 1453) Rimalaižihe imperijoihe. Üks'jäine valdkund istorijas, kudamban randpol' mülüti Keskmeren randištod täuzin.
Oktavian Avgust pani imperijan alust da oli sen ezmäižeks imperatoraks. Kaik oli nell' dinastijad principatan aigan (Julijad-Klavdijad, Flavijad, Antoninad, Severad) i kaks' dinastijad dominatan aigan (Konstantinan vai 2nz' Flavijad, Valentinianan-Feodosijan).
Imperii oli äikel'žeks valdkundaks. Kahten kelen tobmuz — latinan kel' päivlaskmas i amuižgrekan kel' päivnouzmas veiba imperijad čihodamižhe aigan mändes. Evropižen civilizacijan amuižed tedopurtked oma kirjutadud molembil nenil kelil. Romanižed rahvahad i niiden keled jäl'gniba imperijan kul'turad.
Uglegorsk (Sahalinan agj)

Uglegorsk (, "Uguregorusku") om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren päivlaskmas. Se om Uglegorskan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel 2017. vot — rajonan).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 20. voz'sadan augotišes. Vozil 1905−1945 oli Japonijan palaks, nimitihe "Esutoro-šičö" (). Saudud japonijalaižil cellülozbumagaine kombinat radoi sijaližel torhudel 1990-nzihe vozihesai. Anttihe lidnan statusad vl 1946.
Uglegorsk-lidn šingotase kivihilen i buran hilen samižel ümbrištos tomha verhiže maihe — «Päivnouzmaine kaivuzkompanii» da toižed, i sömtegimištol (leibtegim, oludtegim, kalanümbriradmine), meriport radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tünen valdmeren Tataran sal'men päivnouzmaižel randal, 15 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lühüd Tuhlänk-jogi om lidnan pohjoižröunaks, nimitihe "Masurao-kanalaks" japonižen sauvomižen jäl'ghe, lankteb Tataran sal'mhe. Uglegork-jogi () ümbärdab lidnan päivnouzmpoles i pohjoižespäi kahtes kilometras, lankteb merhe mugažo.
Matkad Suvisahalinskhasai om 240 km suvhe orhal vai 290 km avtotel. Lähembaižed lidnad oma Poronaisk 77 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 220 km avtotedme i Makarov 73 km suvipäivnouzmha orhal vai 270 km avtol.
Tobmuz.
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnümbrikon pämehed oma Dmitrii Cukanov (tal'vku 2021 — viluku 2023) i Sergei Doroščuk (sulaku 2016 — tal'vku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 381 ristitud, lidnümbrikon nell' seičemendest, vn 2021 — 8 041 ristitud. Kaik 9 070 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 18 800 eläjad vl 1935 i 19 100 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma avaitud lidnas: Jumalanmaman Vladimiran jumalaižen (om saudud vl 2014) i ph. Joann-edelkävujan sündundan. Sintoizman kahten pühäpertin jändused oma kaičenus.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Lähembaine professionaližen opendusen aluzkund om Sahalinan kaivuztehnikum, sijadase lidnanvuiččes Šahtörsk-žilos kümnes kilometras pohjoižhe, mugažo regionaline lendimport.
Uglegorsk

Uglegorsk om toponim venäkel'žiš maiš. Se voib znamoita:
Korsakov (lidn)

Korsakov (, "Korusakofu", edel 1946. vot — "Ootomari") om Venäman lidn da meriport Sahalinan agjan Sahalin-saren suves. Se om agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Korsakovan municipaližen ümbrikon (edel vn 2024 tal'vkud lidnümbrikon, edel 2006. vot — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Japonižed purtked mainitadas "Kusunkotan"-žilod () vspäi 1679. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Venäman imperijha "Muravjovskii"-kaičendsodapostaks vn 1853 4. päiväl redukud, ainalaižiden "Tomari-Aniv"-külän sijas (). Se oli imperijan ezmäine eländpunkt sarel. Evakuiruihe postad Kriman sodan zavodindan tagut vl 1854 i panihe alusen tošti vl 1869 kuti "Korsakovskii"-sodapost. Molembad nimitused sünduiba Päivnouzmaižen Sibirin jenaral-gubernatoriden kanzannimišpäi. Šingotihe katargan sijaks. Vll 1905−1945 udesnimitadud "Otomari:kš" žilo oli Japonijan palaks sodan rezul'tataks. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad vn 1945 16. päiväl elokud. Om lidnan statusanke vspäi 1946. Edel 2006. vot lidn alištui agjan tobmudele oikti.
Korsakov šingotase Tünen valdmeren torguindmeriportaks, sömtegimištol (severz'-se kalanümbriradajid tegimid, kalanpüdandan laivišton baz, agar-agaran tegim), mugažo londuseližen gazan järed nozoltai tegim radab eksportha lidnanno vspäi 2009.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tünen valdmeren Anivan lahten randal, lahten kaidan sijan — Lohiden pohtan () — pohjoižel nemel, 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Korsakovk-jogi () om 17 km pitte, se lankteb lahthe.
Matkad Suvisahalinskan keskuzpalhasai om 36 km pohjoižhe orhal, 40 km avtotedme vai raudtel. Toine lähembaine lidn om Aniv 20 km lodeheze orhal lahtedme vai 71 km avtotedme.
Tobmuz.
Kaik 17 žilod mülüdas lidnümbrikho Korsakovan ližaks. Lidnümbrikon pind — 2623,58 km².
Municipaližen ümbrikon tobmuden pämez' om sen Suiman ezimez'. Edeline Suiman ezimez' om Larisa Atroščenkova, radoi vn 2017 redukuhusai. Ümbrikon Administracijan pämez' (mer) om Aleksandr Ivašov vn 2021 sulakuspäi. Edeližed merad oma Jana Kirjanova (heinku 2020 — sulaku 2021), Timur Maginskii (sügüz'ku 2017 — semendku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 33 526 ristitud, lidnümbrikon — 41 411 ristitud. Vl 2017 kaik 33 213 ristitud elihe lidnas i 40 398 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 45 300 eläjad vl 1992.
Rahvahad (2010): venälaižed — 86,4 %, korejalaižed — 6,1 %, ukrainalaižed — 3,2 %, toižed rahvahad — 4,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma saudud lidnas: koume jumalanpertid i časoun', niiden kesken Sündun Voznesen'jan jumalanpert' (vspäi 1999) Jumalanmaman Katken mez'jumalankodinke. Baptizman «Elon purde»-pühäpert' om avaitud vspäi 2014.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškolad.
Professionaližen opendusen aluzkundad:
Poronaisk

Poronaisk (, "Poronaisku", edel 1946. vot — "Sikuka / Sisuka" augotižlibundanke ainan kelespäi) om Venäman lidn da meriport Sahalinan agjan Sahalin-saren keskuzpalan päivnouzmas. Se om Poronaiskan lidnümbrikon (edel 2006. vot — rajonan) administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti Venäman imperijan "Tihmenevskii"-kaičendsodapost igähižiden rahvahiden külidenno vn 1869 elokus. Šingotihe pästnuzil mehil katargaspäi, tehtihe jarmankoid. Vozil 1905−1945 oli Japonijan palaks. Udesnimitihe Poronai-jogen mödhe ( 350 km pitte). Cellülozbumagaine tegim, cementan i omblendfabrik radoiba 1990-nzihe vozihesai.
Poronaisk šingotase poltuzenergetižel sarakol (sadas hil't, järed Sahalinan GRES) i sömtegimišton edheotandoil (maidtegim, leibkombinat, kalan ümbriradmine), mugažo torguindmeriportal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Poronai-jogensun oiktal randal tobjimalaz i Tünen valdmeren Ohotskan meren suvipäivlaskmaižel randal (Tirpandan laht, ), koume metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Suvisahalinskhasai om 250 km suvhe orhal, 290 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Makarov seičemekümnes kilometras suvhe orhal, 77 km avtotedme vai raudtel i Uglegorsk 77 km suvipäivlaskmha orhal vai 220 km avtotedme. "Poronaisk"-raudtestancii radab vspäi 1936, se om passažiroiden i jüguiden täht, sijadase «Korsakov — Nogliki»-jonon läz pol'tel.
Klimat om ven mussonine, Edahaižen Pohjoižen klimatha tazostadud. Voden keskmäine lämuz om +0,7 C°, heinkun-elokun +13,9..+16,2 C°, tal'vkun-uhokun −13,1..−14,6 C°. Ekstremumad oma −39,8 C° (viluku, uhoku) i +36,2 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −2,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,4 C° (tal'vku). Ei voi panda halad heinkus vaiše. Paneb sadegid 744 mm vodes, enamba heinkus-redukus (82..126 mm kus), vähemba tal'vkus-keväz'kus (21..33 mm kus).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 16 120 ristitud, lidnümbrikon koume nelländest. Kaik 15 311 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 19 463 eläjad vl 1935 i 26 100 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Tihonan Moskvalaižen jumalanpert' om pühästadud vl 2012.
Opendusen aluzkundad lapsiden täht oma viž keskškolad, čomamahtoiden škol, sportškol. Sahalinan politehnine keskuz nomer koume om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Aleksandr Radomskii (tal'vku 2017 — uhoku 2022).
Dolinsk

Dolinsk (, "Dorinsku", edel 1946. vot — "Otiai") om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren suves. Se om Dolinskan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel 2006. vot — rajonan).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Venäman imperijha "Galkino-Vrasskoje"-žiloks elänzoitmaha tahondad ainalaižiden külidenno vl 1884 "Naibuči"-kaičendsodapostan sijas (tetihe vspäi 1867). Vozil 1905−1945 oli Japonijan palaks, šingotihe cellülozbumagaižel fabrikal. Vl 1911 raudte ühtenzoiti žilod Tojoharanke. Sai lidnan statusad vn 1946 5. kezakud, sirtihe sihe kükstud mehid tobjimalaz. NSTÜ:n aigan tehtihe äi erazvuittušt bumagad tegimel, oludtegim i maidtegim radoiba.
Dolinsk šingotase mehanižel tegimel, leibänkombinatal i mecan ümbriradmižel (pilindmaterialad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Naib-jogen (, ainan kelel: "Naibuči") i sen oiktan Sur' Takoi-ližajogen () ühthejoksmusen oiktal randal, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, mugažo pen' Dolink-jogi () om lidnan suves.
Matkad Tünen valdmeren Ohotskan meren randhasai om seičeme kilometrad pohjoižhe avtotedme (Starodubskoje-žilo). Matkad Suvisahalinskan keskuzpalahasai om 41 km suvhe orhal, 44 km avtotedme vai raudtedme, se om lähembaižeks lidnaks.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +3,3 C°, heinkun-elokun +17,6..+18,1 C°, kezakun i sügüz'kun +14,1 i +13,6 C°, tal'vkun-uhokun −9,8..−12,6 C°. Paneb sadegid 1002 mm vodes, enamba elokus-redukus (110..119 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (52..62 mm kus).
Tobmuz.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez' (mer). Edeline mer om Vitalii Danilov, radoi edel vn 2016 redukud. Lidnümbrikon Suiman ezimez' om Galina Dvoräninova vn 2005 kül'mkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 12 200 ristitud, lidnümbrikon pol', vn 2021 — 11 740 ristitud. Kaik 11 708 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 000 eläjad vl 1967 i 15 900 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Emäganpäivän puine jumalanpert' om saudud vl 2010.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma koume nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), škol-internat, čomamahtoiden škol, sportškol. Sahalinan sauvondan i eländkodikommunaližen ižandusen tehnikum, sen Dolinskan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Nevel'sk

Nevel'sk (, "Neberisku", edel 1946. vot — "Honto") om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren suves. Se om Nevel'skan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel 2010. vot — rajonan).
Istorii.
Ainalaižiden "Ponto-Kesi"- i "Turumai"-küläd mainitasoiš vspäi 1789. Vll 1855−1875 kaks'jaine ohjanduz oli küliš — Venäman imperijan i Japonijan. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud Japonijha 20. voz'sadal lidnalaižes "Honto"-volostikš Maokan makundas. Vl 1920 raudte ühtenzoiti žilod Maokanke. Vhesai 1945 oli Japonijan palaks, šingotihe kalankazvatusel, jädumatomal meriportal (vspäi 1927) i imperatorižel sodaškolal. Sai lidnan statusad vl 1946, nimitihe Gennadii Nevel'skoi-admiralan kanzannimen mödhe.
Nevel'sk šingotase kalanpüdandan meriportal i kalankazvatusel, mugažo merikolledž i röunman sodaväged sijadasoiš Nevel'skas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tataran sal'men suvipäivnouzmaižel randal, lühüdoiden Nevel'skai- () i Kazačk- () jogiden alangištoiš (lanktas merhe), seičeme metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Suvisahalinskhasai om 73 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 91 km avtotedme vai 307 km raudtel. Lähembaine lidn om Holmsk 43 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal, 44 km raudtedme vai 47 km avtotedme.
Nevel'sk om Venäman lähembaine Japonijannoks lidn, matkad Hokkaidon Soi-nemehesai om 124 km suvhe orhal. Sidon optine kabel' 570 km pitte zavodiše lidnas i ühtenzoitab Japonijan Sapporon Isikari-ezilidnanke.
Meriport om saudud pudotadud gruntal. Jäl'gmäine luja manrehkaiduz oli vn 2007 2. päiväl elokud (6,1 magnitudanke). Nevel'sk alištub lavinoile.
Tobmuz.
Kaik kümne žilod mülüdas lidnümbrikho Nevel'skan ližaks, znamasine om Gornozavodsk-žilo (3711 rist. vl 2021). Ümbrikon pind om 1445,40 nellikkilometrad.
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan pämehed oma Vladimir Pak (2005−2017), Vasilii Rotočev (1998−2005).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 682 ristitud, lidnümbrikon kaks' koumandest, vn 2021 — 10 608 ristitud. Kaik 10 681 eläjad oli lidnas i 15 716 eläjad kaikes lidnümbrikos vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 24 800 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud puspäi lidnas: Jumalanmaman Sündundpäivän (letihe vll 1995−1998) i Jumalanmaman «Kacu tüništoitushe»-jumalaižen (om sätud vll 2013−2015).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 2 i 3), čomamahtoiden škol, lapsiden sädamižen keskuz. Sahalinan merikolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Aniv (lidn)

Aniv (, "Aniva", edel 1946. vot — "Rutak", "Rutaka") om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren suves. Se om Anivan lidnümbrikon (edel 2005. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Venäman imperijha vl 1886 kuti "Lütogankülä" (), nimitihe jogen mödhe. Vll 1905−1945 udesnimitadud "Rutak:aks" žilo () oli Japonijan palaks sodan rezul'tataks. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad vl 1945. Om lidnan statusanke i nügüdläiženke nimenke vspäi 1946, nimitihe lahten mödhe.
Aniv šingotase sömtegimištol (kalanpüdand, kalankazvatuz i kalan ümbriradmine, mineralveden edheotand), mechozal i punümbriradajal tegimel, londuseližen gazan samižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Lütog-jogen molembil randoil () läz sen jogensud, i Tünen valdmeren Anivan lahten randal, lahten kaidan sijan — Lohiden pohtanno (), koume metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Suvisahalinskan keskuzpalahasai om 31 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 37 km avtotedme. Raudte sihesai om likvidiruidud vl 1995, "Aniv"-raudtestancii radoi vll 1926−1993. Toine lähembaine lidn om Korsakov kaks'kümnes kilometras suvipäivnouzmha orhal lahtedme vai 71 km avtotedme.
Tobmuz.
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez' (mer). Edeline lidnümbrikon pämez' om Artöm Lazarev (tal'vku 2017 — tal'vku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 115 ristitud, lidnümbrikon pol'. Kaik 9 430 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 9 638 eläjad vl 2021.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Serafim Sarovalaižen puine jumalanpert' om saudud vll 2006−2011. Baptizman «Blagodat'»-loičendpert' om avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 7, 8, 9), kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, sportškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Kiviaig

Kiviaig vai Kiviaigad om tärtuz märičemha ristitkundan šingotesen avarod pordod edel metalloiden aigad (eneolit i bronzaig).
Ühthine harakteristik.
Arheologine era zavodihe 3 mln vozid tagaz, konz ezmäine gominid oti kived kädhe azegeks. Kiviaigad lopihe 6 tuhad vozid tagaz metallurgijan sädandanke, 19. voz'sadal Avstralijan i Afrikan erasiš sijiš. Ottihe kivid kävutamižhe ühtes metalloidenke erasiš kul'turoiš, kävutadas jauhtabkivid i seraižid tähäsai. Sauvused kivespäi da kivižiš materialoišpäi oma kaikiš amuižed.
Pordod.
Jagadas erad nenikš pordoikš: paleolit (aigaline, keskmäine, üläpaleolit), mezolit, neolit. Vas'ken kävutamine — eneolit, om päličmänendpord kiviaigaspäi bronzaigha. Afrikan kiviaig jagase koumeks pordoks: aigaline, keskmäine i möhäine kiviaig.
Ristitun kul'turan šingotez.
Kiviaigan ristit kävuti kivižid azegid mecadamha da rikomha živatoid, sauvomha pordaigaižid peitsijid i pert'kuluižid savenke, tehmaha toižid azegid, vaumičemha jauhod mectähkheinišpäi, omblemha sobad. Saudihe sur'kuluid dol'menid kivižen telan abul, pühäpertid, kivirongid teveril. Kiven varmduz laskeb arheologile löuta uzid tedoid amuižes kundas kall'pirdandkuvišpäi da petroglifoišpäi. Primitivine torguind (vajehtuz tavaroil), religijan eziauguižed mujandad, mahapanend i ritualižed verod karguidenke oliba olmas.
Kiviaigal ristitun levigandmižavaruz ližadui Päivnouzmaižen Afrikan savannaspäi kaikhe mail'mhasai. Živatoiden kodikoičend i živatvodind zavodihe kiviaigan lopus. Ottihe ičeze kivid erazvuiččiden kävutandoiden täht: ola i mouckivine šoidkivi oliba tehmaha azegid i veičid, bazal't i čurukivi — mellickivid. Mugažo pumaterialan, luiden, munakoren i pedran sar'viden kävutand leviganzi. Amuižed kivižed kalud elädas meiden päivil-ki, toižed hajetas aigan mändes, i arheologii tedoidab endišt kividen mödhe tobjimalaz.
Makarov (lidn)

Makarov (, "Makarofu", edel 1946. vot — "Sirutoru / Siritoru") om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren keskuzpalan suves. Se om Makarovan lidnümbrikon (edel 2006. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Venäman imperijha kuti "Selütor" (, nimi ainan augotižlibundanke) vl 1892. Šingotihe kükstud mehil «Korsakovskii — Aleksandrovsk Sahalinal»-počttraktal. Vozil 1905−1945 oli Japonijan palaks. Japonijalaižed sauvoiba cellülozbumagašt tegint i kaivusid, ned radoiba satusekahas 1990-nzihe vozihesai. Udesnimitihe Stepan Makarov-admiralan muštoks.
Makarov-lidn šingotase sömtegimištol: kalan ümbriradmine, leibän tehmine.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tünen valdmeren Ohotskan meren suvipäivlaskmaižel randal (Tirpandan laht, ), 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Suvisahalinskhasai om 185 km suvhe orhal, 213 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad oma Poronaisk 70 km pohjoižhe orhal, 77 km avtotedme vai raudtel i Uglegorsk 73 km lodeheze orhal vai 268 km avtotedme.
Klimat om ven. Lidnan tahondan londuseližed arvoimižed om Edahaižen Pohjoižen arvoimižihe tazostadud. Voden keskmäine lämuz om +2,5 C°, heinkun-elokun +17,3..+17,5 C°, tal'vkun-uhokun −11,1..−13,8 C°. Ekstremumad oma −27,4 C° (viluku, uhoku) i +29,9 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +0,2 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +3,3 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus. Ei oleskele sulasäd vilukus (lämuden maksimum om −0,6 C°). Tullein keskmäine piguz om 6,3 metrad sekundas. Voden keskmäine relätivine nepsuz om 70 %.
Tobmuz.
Kaik kümne žilod mülüdas lidnümbrikho Makarovan ližaks. Lidnümbrikon pind — 2 148,43 km².
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Andrei Kraskovskii (reduku 2016 — kezaku 2021). Lidnümbrikon Suiman ezimez' om Galina Muslimova vn 2013 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 705 ristitud, lidnümbrikon — 8 579 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 5 848 eläjad. Vl 2017 kaik 6 717 ristitud elihe lidnas i 8 166 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 15 735 eläjad vl 1935 i 13 919 eläjad vl 1959.
Ortodoksižen hristanuskondan Donan Jumalanmaman jumalaižen uz' puine jumalanpert' om saudud vll 2005−2008.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Kuril'sk

Kuril'sk (, "Kuririsku", edel 1947. vot — "Sän"-külä, "Säna-mura") om Venäman lidn Sahalinan agjan Iturup-saren keskuzpalan lodehes. Se om Kuril'skan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel 2005. vot — rajonan).
Istorii.
Ainalaižiden amuine "Sän"-eländpunkt () om olmas 2. voz'tuhaspäi edel m.e.. Vll 1855−1945 oli Japonijan oficialižeks palaks. Suren sodan aigan Rusked Armii anasti lidnad vl 1945. Sai lidnan statusad vl 1947, nimitihe Kurilan sariden mödhe.
Kuril'sk šingotase kalantegimen radol sijaližel torhudel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kurilk-jogensun randal (, 22 km pitte), 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Tünen valdmeren Ohotskan meren suvirandal.
Matkad Suvisahalinskhasai om 440 km lodeheze orhal, voib sadas merilaivištol vai lendimel.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 070 ristitud, lidnümbrikon nelländez. Kaik 1 547 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 2 699 eläjad vl 1989 i om nügüd'.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: Jumalannägundan jumalanpert' (letihe vll 1999−2002) i ph. Panteleimon-spravitajan puine časoun' läžundkodinno (2010).
Tomari (Venäma)

Tomari (, "Tomari", edel 1946. vot — "Tomarioru") om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren suves. Se om Tomarin lidnümbrikon (edel 2006. vot — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Venäman imperijha kuti "Tomarioru" vl 1870, nimituz libub ainan kelespäi. Vozil 1905−1945 oli Japonijan palaks. Japonijalaižed sauvoiba cellülozbumagašt tegint i kaivusid, tegim radoi satusekahas 1990-nzihe vozihesai. Anttihe lidnan statusad vl 1946 i kebnetihe nimed venäkel'žen ristitišton täht.
Tomari šingotase sömtegimištol (kalan ümbriradmine), hilen samižel, mecan varhapanendal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tomarink-jogensun randoil (, 41 km pitte) i Tünen valdmeren Tataran sal'men suvipäivnouzmaižel randal, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Suvisahalinskhasai om 102 km suvipäivnouzmha orhal, 182 km avtotedme vai raudtedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Dolinsk 75 km suvipäivnouzmha orhal, 140 km avtotedme vai raudtel i Holmsk 79 km suvhe orhal, 91 km avtol vai raudtedme.
Tobmuz.
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Aleksandr Kobelev (kül'mku 2016 — sügüz'ku 2020).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 4 541 ristitud, lidnümbrikon pol'. Kaik 3 774 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 8 865 eläjad vl 1935, 9 909 eläjad vl 1959 i 8 121 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan Sündun Tozimel'žen Ristan Zdvižen'jan uz' puine jumalanpert' om saudud vll 2004−2007. Sintoizman pühäpertin kompleksan jändused oma kaičenus sambnuden vulkanan päl.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Oh (lidn)

Oh () om Venäman lidn Sahalinan agjan Sahalin-saren pohjoižes. Se om agjan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe, Ohan lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Vl 1880 pen' "Ohe"-žilo () oli olmas kivivoin pindlöudmižsijanno. Ectihe enamba kivivoid, no satusetomašti, i tacihe žilod. Vl 1910 «Zotovan jäl'gnikad da kompanii» löuzi ezmäšt surt kivivoid, no se jäi kävutandata. Vll 1920−1925 Japonii okkupirui Sahalinad, i vl 1921 saihe ezmäšt kivivoid surel mülündal. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1925, nimitihe jogen mödhe. Om lidnan statusanke vspäi 1938.
Vl 1942 saudihe «Oh — Komsomol'sk Amural»-kivivoinveimen. Vn 1995 (28. semendku, 7,2-ballaine) Neftegorskan manrehkaiduz mureni Ohan-ki sauvusid paloin. Vspäi 2005 ühtištadihe Ohan rajonad lidnanke, kätihe lidnümbrikoks. Om severz'-se vahtkundan žiloid lidnas ümbri.
Oh-lidn šingotase mehanižel i raudbetonan tegimil, kivivoin i londuseližen gazan samižen Ohotskan meren šel'faspäi äiluguižil projektoil, mugažo Ohan lämuzelektrokeskuz radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon pohjoižpäivnouzmas, Ohotskan meren Urkt-lahten-järven randal, 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Suvisahalinskhasai om 740 km suvhe orhal vai 850 km avtotedme. Lähembaine raudtestancii sijadase Nogliki-žilos, 230 km suvhe avtotel. Lähembaine lidn om Nikolajevsk Amural (Habarovskan rand) 156 km päivlaskmha orhal. Vll 1999−2006 demontiruihe raudted Noglikišpäi.
Klimat om ven meren, om tazostadud Edahaižen Pohjoižen rajonha vilun Päivnouzmaižsahalinan merijoksmusen tagut. Voden keskmäine lämuz om −0,2 C°, heinkun-elokun +16,1..+16,7 C°, vilukun-uhokun −17,2..−17,9 C°. Il'man keskmäine vozne relätivine nepsuz om 71,7 %.
Tobmuz.
Kaik kümne žilod mülüdas lidnümbrikho Ohan ližaks. Ühthemänho 26 eländpunktad om likvidiruidud NSTÜ:n olendan jäl'ghe. Lidnümbrikon pind — 14 815,87 km².
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed Administracijan pämehed oma Jelena Kasjanova (sulaku 2021 — sügüz'ku 2022), Natal'ja Ričkova (kezaku 2020 — sulaku 2021), Sergei Gusev (keväz'ku 2017 — kezaku 2020). Lidnümbrikon Suiman ezimez' om Nikita Bibik vn 2023 redukuspäi. Edeližed suiman ezimehed oma Andrei Silenginskii (reduku 2018 — reduku 2023), Jevgenii Pereverzev (radoi vn 2018 redukuhusai).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 23 008 ristitud, lidnümbrikon — 25 855 ristitud, vn 2021 lidnan — 20 357 ristitud. Vl 2018 kaik 20 715 ristitud elihe lidnas i 22 612 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 37 000 eläjad vl 1992.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Sergii Radonežalaižen kivine jumalanpert' om saudud vll 1995−2001.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma seičeme nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1, 2, 5, 7, 8, 10, 20), augotižškol (nomer 2), koume keskškolad (nomer 1, 5, 7), škol nomer 4, lapsiden da norišton pert', kaks' čomamahtoiden školad (nomer 1 i 2), sportškol. Sahalinan industrialine tehnikum i Sahalinan valdkundaližen universitetan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Severokuril'sk

Severokuril'sk (, "Seberokuririsku", edel 1946. vot — "Kasivabar", "Kasivabara") om Venäman lidn Sahalinan agjan Paramušir-saren pohjoižes. Se om Severokuril'skan lidnümbrikon administrativine keskuz (edel 2006. vot — rajonan) da üks'jäine elänzoittud eländpunkt.
Istorii.
Vspäi 1711 Venäman imperijan merimatkadajad tedoižiba Kurilan sarid Petropavlovskaspäi Kamčatkal. Vll 1875−1945 oli Japonijan oficialižeks palaks. Japonijalaižed paniba "Kasivabar"-žilon alust ainalaižiden "Ottomai"-külän sijha. Sirtihe ainalaižid Šikotan-sar'he. Nimitihe žilod «Ivaki»-tedoiduzlaivan kapitanan kanzannimen mödhe. Suren sodan aigan AÜV:oiden aviacii bombardirui meriportad da sodalendimportad žilos vspäi 1943. Se sai lidnan statusad vl 1946, nimitihe Kurilan sariden mödhe. Vn 1952 5. päiväl kül'mkud luja (kümne metrad kortte) cunami pani lidnad mantazole, i se om udessündutadud uzil korktusil.
Severokuril'sk šingotase kalantegimišton radol sijaližel torhudel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kurilan kahtenden sal'men randal (), 30 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, Tünen valdmeren Ohotskan meren päivnouzmaižel randal.
Matkad Suvisahalinskhasai om 1060 km suvipäivlaskmha orhal, no voib sadas kalalaivištol vai punolendimel vaiše Petropavlovskan Kamčatkal kal't (Kamčatkan rand) 312 km pohjoižpäivnouzmha orhal, se om lähembaine lidn.
Klimat om subarktine meren märg. Voden keskmäine lämuz om +2,8 C°, heinkun-sügüz'kun +10..+12 C°, vilukun-uhokun — −4..−5 C°. Ekstremumad oma −21 C° i +26,4 C°. Paneb sadegid 1844 mm vodes, enamba redukus-kül'mkus (230..248 mm kus), vähemba uhokus-kezakus (107..128 mm kus). Voib panda tuhkad lähižes Ebeko-vulkanaspäi seičemes kilometras.
Tobmuz.
Baikovo-sodažilo jäb kaikenaigaižeta ristitištota 20. voz'sadan lopuspäi, mülüb lidnümbrikho Severokuril'skan ližaks. Lidnümbrikon pind — 3501,23 km².
Municipaližen ühtnikan pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnümbrikon pämez' om Aleksandr Serebräkov (keväz'ku 2014 — kezaku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 536 ristitud. Kaik 2 587 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 7 733 eläjad vl 1959 i 5 180 eläjad vl 1989.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Innokentii Moskvalaižen puine jumalanpert' om letud vll 2003−2005.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodi, keskškol. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Petropavlovskas Kamčatkal.
Tulun

Tulun () om Venäman lidn da lidnümbrik Irkutskan agjan suvipäivlaskmas. Se om Tulunan rajonan administrativine keskuz, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1735 kuti "Tulunovskai"-külä (). Šingotaškanzihe žiloks kahten traktan sauvondan jäl'ghe — Moskvaspäi (1762−1774, nüg. «Sibir'»-trass) i Bratskhasai (19. voz'sadal, tämbäi nimitadas «Vitim»-trass). Transsib läbiti žilod, i vl 1897 ezmäine jonuz tuli Tulun-stancijha. Toine raudtestancii om Nür (). Tulun sai lidnan statusad vl 1927.
Tulun šingotase sömtegimištol, buran hilen samižel i mecan ümbriradmižel. Stöklantegim om sauptud vl 2002, gidrolitine tegim ei ole rados.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan pohjoižpalan keskuses, Ii-jogen känman molembil randoil ( 484 km pitte, lankteb Bratskan vezivaradimhe, Angar-jogen hurapol'ne bassein), Päivnouzmaižen Sajanan ezimägišton mecstepin zonas, 460 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Voib olda sur'vezid (1984, 2006, 2019).
Matkad Irkutskhasai om 352 km suvipäivnouzmha orhal vai 392 km «Sibir'»-avtotedme. Lähembaine lidn om Alaudinsk 107 km päivlaskmha-lodeheze orhal, 117 km avtotel vai Transsibal.
Klimat om terav kontinentaline. Keza om päivoikaz lujas, tal'v om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om −0,8 C°, kezakun-elokun +14,6..+17,5 C°, tal'vkun-uhokun −17,0..−20,4 C°. Ekstremumad oma −47,2 C° (uhoku) i +36,5 C° (eloku). Kezaaigan minimum om −5,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,7 C° (uhoku). Viib panda halad kezan miččel taht kul (heinkun minimum om −0,4 C°). Paneb sadegid 373 mm vodes, enamba kezakus-elokus (54..76 mm kus), vähemba kül'mkus-keväz'kus (10..17 mm kus). Lumikatken keskmäine maksimaline korktuz om 35 santimetrad. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 54..63 % röunoiš keväz'kus-semendkus, 72..75 % uhokus i heinkus-redukus, 78..83 % kül'mkus-vilukus.
Tobmuz.
Tulun om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez' (mer). Edeline mer om Jurii Karih ("Юрий Карих", heinku 2014 — heinku 2024). Lidnan Duman ezimez' om Aleksandr Sčastlivcev vn 2024 sügüz'kuspäi, hän-žo radoi sen ezimehen edel vn 2019 redukud. Edeline Duman ezimez' om Aleksei Kolpakov (reduku 2019 — sügüz'ku 2024).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 44 611 ristitud, vn 2021 — 38 440 ristitud. Kaik 41 671 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 56 tuhad eläjid vl 1987.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma kaičenus lidnas: kivine Pühän Jumalanmaman Katken (1913) i puine Mikulai-čudonsädajan (1909).
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kahesa keskškolad (nomerad 1, 2, 4, 6, 7, 19, 25, «Era»), škol-internat (nomer 28), lapsiden da norišton sädamižen šingotesen «Kristall»-keskuz, čomamahtoine škol, lapsiden da norišton sportškol.
Tulunan agrarine tehnikum, medicinine kolledž i Bratskan pedagogižen kolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Alaudinsk

Alaudinsk (, ) om Venäman lidn da lidnankund Irkutskan agjan päivlaskmas. Se om Alaudinskan rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha vspäi 2010.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Jelisei Tümencev-atamanan ohjandusel kuti "Pokrovskii"-lidneihut () tal'vdundan sijaks vl 1648. Nimitihe "Udinskii"-lidnusudeks () vl 1649. Alaudinsk sai makundan lidnan statusad vl 1783, nimitihe erištamha Üläudinskaspäi. Vspäi 1899 "Alaudinsk"-raudtestancii i depo ratas Transsibal.
Alaudinsk šingotase loštkiven ümbriradmižen fabrikal, sömtegimišton edheotandoil (Novosibirskan Konditerižen «Sibir'»-fabrikan filial, oluden edheotand), sauvondmaterialiden sarakol.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan pohjoižes, Ud-jogen keskjoksmusen zavodindan randoil (, Angar-jogen hurapol'ne bassein), 420 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Irkutskhasai om 506 km suvipäivnouzmha. Lähembaižed lidnad oma Tulun 107 km päivnouzmha-suvipäivnouzmha orhal, 117 km avtotel vai Transsibal, i Alzamai seičemekümne kuz' kilometrad pohjoižhe orhal, 91 km avtotedme vai Transsibadme.
Klimat om terav kontinentaline. Tal'v om kuiv, i sil aigal voib olda vilu lujas. Voden keskmäine lämuz om 0 C°, kezakun-elokun +15,5..+18,3 C°, tal'vkun-uhokun −16,0..−20,6 C°. Ekstremumad oma −49,7 C° (viluku, tal'vku) i +36,4 C° (kezaku, eloku). Kezaaigan minimum om −4,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +12,9 C° (uhoku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul (heinkun minimum om −0,8 C°). Paneb sadegid 410 mm vodes, enamba heinkus-elokus (89..90 mm kus), vähemba kül'mkus-keväz'kus (7..14 mm kus).
Tobmuz.
Alaudinsk om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Aleksandr Putov (keväz'ku 2012 — reduku 2022). Lidnan Duman ezimez' om Jelena Jabločkina vn 2022 redukuspäi, edeline om Dmitrii Averjanov.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 36 999 ristitud, vn 2021 — 29 995 ristitud. Kaik 33 954 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 44 tuhad eläjid vll 1992−1996.
Ortodoksižen hristanuskondan puine ph. Mikulai-čudonsädajan jumalanpert' om letud vll 1907−1908. Sündun Voznesenjan koume pühäpertid oma kadonuded: päjumalanpert', jumalanpert', časoun'.
Openduz.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma üks'toštkümne nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..3, 11..13, 15, 130, 172, 208), kahesa keskškolad (nomer 1, 2, 9..12, 25, 48), kaks' školad-internatad (nomer 5 i 26), specialine (korrekcine) škol nomer 6, lapsiden sädamižen pert', čomamahtoiden škol, čomamahtoine škol, sportškol.
Alaudinskan raudtetransportan tehnikum i medicinine škol oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.