tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Bumag

Bumag om kuidukaz material mineraližidenke ližadusidenke. Sadas sidä kazmusiden cellülozaspäi, kudamb oleleb verez i toštmižtorhudespäi.
Sädamine.
Bumagan ezmäine tegii om kitajalaine Cai Lun'. Vl 105 hän sädi sen kleidüd läbi toižendad bapshaižiden pezoihe kacten. Sil aigalpäi bumagan tehmižen process paremboičese kaikenaigašti, ližaškanzihe trahmalad da mujutimid, mugažo mel, tal'k i kaolin. 11.-12. voz'sadoil bumagan tehmižen tehnologii putui Evropha arabalaižišpäi Ispanijan kal't. Vspäi 1803 kävutadas bumagantegendmašinoid pästmaha bumagod. Vspäi 1857 zavottihe bumagan massižen tehmižen pumaterialaspäi.
Mail'man surembad bumagan tegijad baziruišoiš neniš valdkundoiš: Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (International Paper, Georgia-Pacific, Weyerhaeuser, Kimberly-Clark), Suomenma (Stora Enso, UPM-Kymmene, Metsä Board), Portugalii (The Navigator Company), Ročinma (Svenska Cellulosa Aktiebolaget), Avstrii (Mondi), Suviafrikan Tazovaldkund (Sappi).
Toižendad.
Om bumagan erazvuiččid sortuid kävutamha äjil teil: kirjoiden da lugendlehtesiden pästand, kirjutamine, pirdand, pakuitez, pertin elo, čomitesed, bobuštused, sauvondmaterial (špalerad i kleindlent), tegimištladimed (fil'trad, izolätorad), letebumag, indikatorbumag, fotobumag, banknotad.
Sanktuz om bumagan parametraks, märičese grammil nellikmetras. Bumag kadotab vahvut ühten nepstoindan jäl'ghe.
Bumagan otand kävutamižhe toštmižtorhudeks om kožui ekologijanke, sikš miše sen ümbriradmine küzub elektrust kahthe kerdha vähemb, pahoid jändusid — koumhe kerdha vähemb tehmižhe vereses cellülozaspäi rindataden. Bumagan tehmine kazvoi kahthe kerdha polenke jäl'gmäižes kahtes voz'kümnes dokumentoiden elektronižhe pörundha kacmata. Tactud mahushe bumag kadotab kahtes-koumes vodes.
Standart kävutandan pordon klassan mödhe.
Meloitud i melatoi bumag da karton jagadas kävutandan pordon mödhe DIN 6738-standartan mödhe (vspäi 1999):
Bumag (znamoičendad)

Bumag voib znamoita:
Emeral'das

Emeral'das-kunigaznaine ( "Kuīn Emerarudasu") om tedoližen fantastikan riven kul'tine melestehtud personaž, vägelaine, kosmine merirazbainik. Ezmäižen kerdan hän ozutihe "Kosmine Harlok-merirazbainik"-mangas (1977). Harlokan serbanik, Meitelan sizar da Prometiuman tütär. Hän sobib must vihmsoba da kostüm päle.
Mukherdži Rani

Rani Mukherdži (, [rɑ:niː mʉkhərdʒiː], ; sünd. 21. keväz'ku 1978, Kolkat, Päivlaskmaine Bengalii, Indii) om indijalaine Bollivudan aktris.
Biografii.
Rani om sündnu Kolkat-lidnha, Ram-kinorežissöran i Krišna-pajatajan sämižkanzha. Openui «Maneckji Cooper High School»-aluzkundas Mumbain pohjoižes Džuhu-ezilidnas. Om naižuniversitetan pästnikan (Mumbai).
Fil'mdase vspäi 1996 hindikel'žes kinos tobjimalaz.
Kanz.
Vspäi 2014 aktris om lähtnu mehele. Aditja Čopra om hänen mužik, režissör. Vl 2015 Rani kändihe mamaks, Adira-tütär om sündnu.
Meri

Meri om valdmeren pala solakahan veden surenke lugumäranke. Ühtenzoitase valdmerenke sal'mil, erištub sišpäi kuivmal da madalal pohjal. Kaikutte meri om ičeze ekosistemanke. Om südäimerid da avoinuzid merid.
Kaik om 63 mert Mas. Kaikiš surembad oma Sargassanmeri läz 6 mln km² pindanke da Filippinoiden meri (5726 tuh. km²). Kaspii, Aral, vezivaradimed da levedad joged nimitadas merikš värin i tobjimalaz oficialitomašti, sikš miše ned oma vedhudetomad vezištod vai merod reskvedenke. Om «merid» — pimedoid läipid — Kudmaižen i Marsan pindoil.
Meri om tarbhaine vedamha jüguid, püdumha kalad da meriproduktoid. Se om sadud tegimil reskveden üks' purtkišpäi tihedasti elänzoittud maiš, Persijan lahten erasiš maiš. Meriškolad opetas ohjastada laiv.
Mail'man merenpäiv praznuičese sügüz'kun lopnedalin ühtel päivišpäi, ohjastuz paneb sen datad jogo valdkundas.
Merhe sidodud vepsän muštatišed da ozoitesed.
Ozoitez.
Haug' meres, a händ ülähän. (kauh vezilačus)
Japonijan jen

Japonijan jen ( "en") om Japonijan valdkund- da mail'manvalüt.
1 jen = 100 senad, ei ole senoid rahanpörundas vspäi 1954. ¥-znam om jenan simvolaks. Valütkod om "JPY". 円-ijeroglif i sen koverikaz 圓- da koveritoi 元-analogad voiba znamoita Kitain juanid-ki.
1, 5, 10-tuhaižed banknotad (2004 voden serii) i 2-tuhaižed banknotad (2000 voden serii), mugažo rahuded 1, 5, 10, 50, 100 da 500 jenad nominalanke oma rahanpörundas. Rahuzid kävutadas veroid-ki oigendamha, sen tagut ned oleldas reigunke.
Jen kävutase mail'manvalütaks kaičemha rahoiden varoid. Vozil 1995−2001 se oli 5..7% verazmaižiš valütvaroiš, vozil 2003−2014 oti penemban palan, 3..4%.
Han Saif Ali

Saif Ali Han (, [ˈsɛːf əˈli ˈxaːn]), todesine nimi — Sadžid Han (; sünd. 16. eloku 1970, Uz' Deli, Indii), om indijalaine akt'or da prodüser.
Biografii.
Sadžid om sündnu Deli-lidnha, Šarmila-aktrisan da hänen Mansur-mužikan kanzha. Sara Ali om Sadžidan sizar, mugažo aktris.
Om islamanuskojan lapsessai. Openui «Winchester College»-školas prihaižiden täht (Anglii). Pördui Indijha i fil'maškanzi reklaman rolikoiš. Debütirui kinos vl 1993.
Kanz.
Akt'or om naižiš koumanden kerdan. Karina Kapur om hänen nügüdläine ak, aktris. Hanal koume last om olmas: Sara Ali-tütär (ühtendes naindaspäi, sünd. 1993), Ibragim Ali-poig (ühtendes naindaspäi, sünd. 2001) da Taimur Ali-poig (koumandes naindaspäi, sünd. 2016).
Panaman kanal

Panaman kanal om ratud vll 1904−1920 sauvuz Panaman kaglhal, Panam-valdkundas. Se ühtenzoitab Tünen i Atlantižen valdmerid jügulaivoiden täht.
Ohjanduz.
Edel 2000. vot kanal oli AÜV:oiden ohjastusen al. Kanal om strategiženke znamoičendanke tähäsai, sikš miše ei ole oiktad ted AÜV:oiden südäimes niiden päivnouzmaižen da päivlaskmaižen mererandištoiden keskes. Kitajižed kompanijad Honkongaspäi kontroliruidas kanalan.
Ümbrikirjutand.
Panam- da Kolon-lidnad seištas kanalan agjoidenno, raudte da avtote pidust' kanalad ühtenzoittas niid. Kanalan nügüdläine piduz om 81,6 km, sidä kesken kontinentadme 65,2 km, Panaman i Limonan lahtidme 16,4 km. Se om 150 m levette, 26 m kortte valdmeren pindan päl, kaidoiš sijiš (šlüzad) — koume ted, kaks' ted oma 12 m süvütte da 33,5 m levette (110 futad), koumanz' te (avaitud 26.06.2016-dataspäi) om 18 m süvütte da 55 m levette.
Kanal kogoneb ratud veziteišpäi, koumes šlüzaspäi (koumekamerine Gatun, kaks'kamerine Miraflores i üks'kamerine Pedro Migel'), kahtes ratud järvespäi (Gatun-järv i Alahuel-vezivaradim).
Kävutand.
Konteinerlaivoile 32,3 metrhasai (106 futad) levette sab ujuda kanalan kaikiden teiden kal't. Laiv ujub kanaladme 9 časud. Vn 2016 heinkuhusai oli voimuz pästta kanalan kal't 48 laivhasai päiveses, i läbiujundan järgendust osttihe aukcionaspäi. Vl 2015 vedihe 340 mln tonnoid jüguid kanalan kal't.
Al'ternativad kanalale: varakanal Nikaraguan kal't, raudted Gvatemalan, Kostarikan da Sal'vadoran Gondurasanke kal't.
Purumašin

Purumašin om lämuzlikutim irdpalandanke. Se kändab vezipurun energijad tulkmen vai puruturbinan labidoižiden radho, sid' värtmuden likundha. Puru tegese eriližes ladimes — katl'as.
Sädand.
Šotlandijalaine Džeims Uatt sädi ezmäižen levitadud mail'mas purumašinan likujanke värtmudenke vl 1781. Kivihil' oli sen poltuseks. Tegimištkukerdusen zavodind Anglijas om sidodud neche likutimhe.
Vl 1832 saudihe ezmäižen purumašinan Venämas Gerkules-purulaivan täht.
Ümbrikirjutand.
Purumašinan eriližuseks om se, miše levitandan da ahtištandan izotermižed ciklad tehtas vajehtamatoman tulnuden painuden aigan katl'aspäi. Purumašinan tarbhaižen tegendan koefficient rippub äjiš süišpäi, se om 25% ližaladimita. Pidab kävutada purunülälämbitand, tulnuden veden (sidä kesken boileriš) lämbituz tagapurul, elektrostancijoil — purun andmišt gazturbinoihe, sid' puruturbinoihe. Purun lämuden täuz' kävutand lujeneb TTK:n 60..90 procenthasai, nakuverz' poltust kävutase azjan ližaks.
Voib kävutada min taht poltuseks, turbhaspäi uranhasai.
Kävutand.
Ende kävutihe purumašinoid purulaivoiš. Edel Tošt mail'man sodad saudihe purulendimid i purutraktorid, ned radoiba normaližešti da judutomašti.
Nügüd'-ki kävutadas puruturbinoid LES:oil (86% elektrust mail'mas), purupall'oid mašiništonsauvomižes, atomlaivoiden ajaimlikutimid, puruvedimid mägirajoniš. Südäipalandlikutimed leviganzihe transportan enambuses 20. voz'sadan augotišes, sikš miše niiden TTK om korktemb znamasižešti, poltuz jokseb iče torvedme i pidab penemb sijad poltusen täht, ei ole vet varaks.
Zinta Priti

Priti Zinta (, ; sünd. 31. viluku 1975, Šiml, Himačal Pradeš, Indii) om indijalaine Bollivud:an aktris, TV-vedai da prodüser.
Biografii.
Priti om sündnu Šiml-lidnha, Indijan armijan Durganand Zinta-oficeran da hänen Nilprabhi-naižen kanzha. Hänel Dipankar-veik i noremb Maniš-vell' oma olmas. Priti openui Šiml-lidnan Sündun da Jumalanmaman jumalankodin školas-internatas tatan radon tagut. Tat pölištui avtoavarijas i mam oli satatadud, konz Priti oli 13-vozne. Om «St. Bede's College»-aluzkundan pästnikan anglijan literaturanke pälekcijoikš.
Kanz.
Vspäi 2016 om lähtnu mehele. Džin Gudenaf om hänen mužik, finansine konsul'tant.
Viking (fil'm, 2016)

«Viking» () om voden 2016 venämalaine istorine fil'm. Ezmäine ozutez Venämas oli vn 2016 29. päiväl tal'vkud.
Režissör — Andrei Kravčuk.
Kavutadäs virkehid ročin, norvegijan i grekan kelil fil'man erasiš paginoiš.
Dhavan Varun

Varun Dhavan ( [ʋəɾʊɳ d̪ʱəʋən]; , ; sünd. 24. sulaku 1987, Mumbai, Maharaštr, Indii) om indine hindikel'ne akt'or.
Biografii.
Varun om sündnu Mumbai-lidnha, Devid Dhavan-kinorežissöran sämižkanzha. Sai professionališt keskopendust torguindan da ekonomikan kolledžas. Mez' openui britanižes "Nottingham Trent University"-aluzkundas, om pästtud sišpäi biznesan ohjandusen arvonke.
Debütirui akt'oraks vn 2012 «Voden üläopenik»-fil'mas, se om satusekaz kommertižikš.
Vn 2021 24. päiväl vilukud Varun Dhavan nai, oti Nataša Dalal-modandizaineran akaks, mel'heižed besedoičiba edel sidä hätken.
Suecan kanal

Suecan kanal (, "Kanāt es-Sevēs") om ratud vll 1859−1869 (kahtenz' jono vll 2014−2015) Egiptan radnikoiden vägil sauvuz Sinain pol'saren päivlaskmaižröunaks, Egipt-valdkundas. Se om šlüzatoi, ühtenzoitab Indižen (Rusttan meren Suecan laht) i Atlantižen (Keskmeri) valdmerid jügulaivoiden täht.
Enzne da nügüd'.
Kaidan kanalan ezmäižed palad oliba saudud Egiptan faraoniden aigoiš. Persijan Darii I-carin aigan lopihe kanalan jonod läz 500 vot edel m.e. Egiptan i Rimalaižen imperijan ohjastajad leviganziba da süvenziba sidä, se oli tetab kuti «Trajanan jogi». Vodele 776 putkotihe mad kanalha Mansur-halifan käskön mödhe, miše torguind jäiži halifatan toižiš sijiš.
Kanalan toštsauvomine zavodihe akcionerižen sebran ohjastusen al, Francii da Egipt oliba sen pidajikš. Egiptan Ismail Paša-ohjastai möi akcijoid suriden velgusiden tagapäi, i vozil 1875−1956 Sur' Britanii ohjasti kanalal faktižešti. Vn 1956 26. päiväl heinkud Egiptan Gamal' Abdel' Naser-prezident nacionalizirui kanalad. Vozil 1956−1957, 1967 i 1973−1975 likundad kanaladme ei olend sodategendoiden tagut.
Egiptan «Suecan kanalan administracii» ohjastab nügüd' kanalal ( lüh. "SCA"). Egiptan sodaväged sauvoiba toižen ten 35 km pitte i süvenzihe völ 37 km, no sen jäl'ghe-ki kanal om üks'teine erasiš sijiš, vl 2014 ümbärteiden ühthine piduz oli 78 km (40%).
Südäin.
Port Said- da Suec-lidnad seištas kanalan agjoidenno, raudte da 2 avtoted pidust' kanalad ühtenzoittas niid. Ismailii-lidn om kanalan keskuzpalan randal, reskveden Ismailii-kanal ühtenzoitab kanalad da lidnad Kairanke.
Kanalan nügüdläine piduz om 173,3 km, sidä kesken kontinentadme 161 km, Keskmeredme 9 km i Suecan lahtedme 3 km. Se om 205 metrhasai levette, valdmeren tazopindanke, 23 m süvütte. Konteinerlaivoile 77,5 metrhasai levette sab ujuda kanalan kal't. Laiv ujub kanaladme 12..16 časud. Vn 2015 elokuhusai oli voimuz pästta kanalan kal't 49 laivhasai päiveses, nügüd' kahtendenke tenke nece lugu om 97. Vl 2009 vedihe mail'man jüguiden kümnendest kanalan kal't.
Kanal kogoneb ratud veziteišpäi i nelläs järvespäi (Manzal Keskmerenno, Timsah, Sur' Solakaz järv da Pen' Solakaz järv).
Toižed ted.
Al'ternativad kanalale: Pohjoine merite (Venäman pohjoižrandanno) i raudte Negev-letetazangišton kal't (Izrailin territorii, om projektas).
Viking (znamoičendad)

Viking (latin.: "Viking") om 8.-11. voz'sadoiden Skandinavijan merimatknikoiden ezitai.
Nece sana voib znamoita mugažo:
Kul'turrevolücii Kitaiš

Sur' proletarine kul'turrevolücii (, kebn. 无产阶级文化大革命, pin'jin': "Wúchǎn Jiējí Wénhuà Dà Gémìng", vepsän kirjamil: "Učan' czeczi ven'hua da gemin", lühüdas 文化大革命 "Ven'hua da gemin" vai 文革 "Ven'ge") om idejiž-politižiden kampanijoiden jono Kitaiš vll 1966−1976, Maon surmhasai. Mao Czedun oli niiden iniciatoraks da ohjandajaks, vai mainitihe hänen nimen kampanijas. Hänen Czän Cin-ak ühtni da abuti kaikes, se ozutihe Maon surman jäl'ghe.
Istorii.
Satusetoman «sur' hüpähtuz»-politikan jäl'ghe Mao kadoti pozicijoid partijan ohjanduzkundas. Hän päti, miše voib kadotada tobmut, i sirdi vigoid «sures hüpähtuses» partijan vastustajiden päile rahvahan sil'miš (Lü Šaoci i Den Säopin) da «revizionistoiden» Nevondkundaližhe Ühtištushe. Massine buržuazijan da intelligencijan terror, haos zavottihe Kitain territorijas. Muga Mao heiti ičeze konkurentoid da oigenzi rahvahan vihad toižhe polehe.
Jäl'gused.
Kul'turrevolücii satati 100 mln ristituid, läz 1 mln oma riktud torokaigan rezul'tataks. Kitain Rahvahaližpäzutai armii oli alistunu Mao Czedunale. Kitain kommunistižen partijan 5 mln ühtnijoid 21:späi oliba repressiruidud. Kitain profühtnendad, komsomol da pionerorganizacii oliba likvidiruidud. Vll 1970−1973 ottihe 10..12 mln uzid sättujid ühtnijoid partijha, heil ei olend hökkähtamatomuden mahtoid. Toroknikad da hunveibinad heitihe äjad Kitain rahvahiden mail'man jäl'gusespäi: tuhad amuižid muštpachid, pühäpertid, kirjoid, kuvid. Läz kaikid jumalankodid da pühäpertid panihe mantazole Tibetas, kudambid kaičihe völ kul'turrevolücijan zavodindale.
Nügüdläine Kitain kommunistine partii kaičeb ičeze legitimižut segoitadud ekonomikan aigan, se pani kaikid vastusenpidandoid Mao-ezimehen palahtelendan päle i partijan «kontrrevolücižihe gruppihe».
Han Amir

Amir Han (, ; sünd. 14. keväz'ku 1965, Bombei, Maharaštr, Indii) om indijalaine akt'or, prodüser da režissör.
Biografii.
Amir om sündnu Mumbai-lidnan Tahir Hussein-prodüseran sämižkanzha. Fil'mzihe händast kinos ezmäižen kerdan lapsen völ, vl 1973.
Hänel om ičeze «Aamir Khan Productions»-kompanii.
Om naižiš kahtenden kerdan. Kiran Rao om hänen nügüdläine ak, prodüser. Hanal koume lapsed oma olmas: Džunaid-poig (ühtendes naindaspäi, sünd. 1993), Aira-tütär (ühtendes naindaspäi, sünd. 1998) da Azad-poig (kahtendes naindaspäi, sünd. 2011).
Dvojurodnii Imran-sizarenpoig om akt'or mugažo.
Vägimez' (fil'm, 2016)

«Vägimez'» () om vn 2016 Venäman istorine fil'm. Ezmäine ozutez Venämas oli vn 2016 keväz'kun 31. päiväl. Se om Dima Bilan-pajatajan debüt täuz'piduzližes kinos.
Valdmeri

Valdmeri om kaikiš suremb veziobjekt, kudamb om Mail'man valdmeren palaks, sijadase kontinentiden da sariden keskes. Kogoneb merivedespäi, sen mülünd om läz ühtejitte kaiktä. Om ičendoid: joksii ümbrišt (veziden cirkuläcii i joksmused, purun sündund atmosferas), vastaimižpainegen Man atmosferanke da korenke kaikenaigaižuz.
Kaik om viž valdmert (suruden mödhe): Tün', Atlantine, Indine, Jävaldmeri i Suvivaldmeri. Mail'man valdmeri kogoneb niišpäi, sen pind om 361 mln km², nece om 71 % planetan pindad i 94,1 % Man gidrosferad. Merivezi peitab koverikahan reljefan valdmeriden pohjas. Valdmered jagasoiš merihe, lahtihe da sal'mihe.
Valdmeritedo om pühätadud valdmeriden tedoidusele. Valdmeren biologii tedoidab valdmeren florad da živateläjištod.
Mail'man valdmeriden päiv () znamoičese joga vodel 8. päiväl kezakud vedatamha tarkust Mail'man valdmeren problemoihe. Se om pandud vl 1992, vedase kaikiš valdkundoiš ÜRO:n egidan al vspäi 2009, erazvuiččenke pätemanke joga kerdan.
Laht (znamoičendad)

Laht voib znamoita:
Meitelan kosmine simfonii

Meitelan kosmine simfonii: Tähtazkundan ekspressan 999 sanutez-sarak ( "Supēsu Simfonī Mēteru: Ginga Tetsudō Surī Nain Gaiden") om japonine anime-serial tedoližen fantastikan žanras. Režissör om Šin'jiči Masaki.
Kaik om 13 epizodad serialas. Se läksi ekranoile vn 2004 elokus-redukus.
Meitelan legend

Meitelan legend ( "Mēteru Redzendo") om vn 2000 japonine anime-serial tedoližen fantastikan žanras. Režissör om Kadzujoši Jokota. Akt'oriden valičend — Naomi Šindo. Serialas om kaht epizodad.
Rampal Ardžun

Ardžun Rampal (, ; sünd. 26. kül'mku 1972, Džabalpur, Madh'ja Pradeš, Indii) om indijalaine akt'or i model'.
Biografii.
Ardžun om sündnu Džabalpur-lidnha. Openui Delin Indižes kolledžas, sai ekonomistan professijad.
Edel akt'oran kar'jeran zavodindad radoi modelikš seičeme vot. Radab modelin tähäsai, fil'mzihe soban, alkogolin i bardveičen kaluiden reklamas.
Kanz.
Vspäi 1998 om nainu, Mehr Džesija om hänen ak «Miss Indii 1986»-arvnimenke i mugažo fotomodel'. Vl 2002 Ardžun kändihe tataks, Mahika-tütär om sündnu, vl 2005 Mira-tütär om sündnu. Nügüd'aigan Ardžun eläb Gabriella Demetriades-modelinke.
Puri Om

Puri Om (, ), täuz' nimi Om Radžeš Puri (; sünd. 18. reduku 1950, Ambal-lidn, Pendžab-štat, Indii — kol. 6. viluku 2017, Mumbai, Maharaštr, Indii) oli indijalaine fil'miden i televizijan akt'or. Edesti rolid mugažo Suren Britanijan, AÜV:oiden i Pakistanan erasiš fil'miš.
Om kinoarvlahjoiden rivin laureatan, sidä kesken Indijan: Filmware Awards (1981, 2009 elonaigaižiš satusiš) i Rahvahaline kinopremii (1982, 1984).
Biografii.
Om Puri oli sündnu Ambal-lidnha (). Radžeš Puri-tat radoi raudtel i Indijan armijas. Lapsessai Om radoi surustuzsijas i čailaukas da openui.
Školan jäl'ghe Om Radžeš Puri ühtni Rahvahaližhe dramškolha Deliš. Aktivine kar'jer jätkustui vspäi 1972 surmhasai.
Om Puri koli Mumbai-lidnas südäikeran kurospäi.
Kanz.
Akt'or oli naižiš kaks' kerdad, akad: Sima Kapur-kirjutai (1991, erigoitihe) i Nandita Puri-lehtezmez' (1993−2013, erigoitihe), Ishaan-poig kahtendes naižimelospäi.
Koume idiotad

«Koume idiotad» ( "Thri aaidijets", ) om vn 2009 indine kinokomedii.
Miime

Miime () om tedoližen fantastikan riven kul'tine melestehtud personaž, verazplanetalaine naine, kosmine merirazbainik. Sen-žo personažan nimed oma Klio (Harlock 78) i Mima (Harlock 84). Äneti Noriko Ohara-aktris.
Sarnaližen naižen hibused oma azur'žed mujul, sil'mad oma pakuižed. Hänel om üläpsihižid i psionižid voimusid, korged mujandmär i el'genduz, voib antta arvokast nevondad teravas situacijas. Miime om jäl'gmäine jänu elegiš Dzür-planetan eläi ("Dzüra") atomsodan i lihasöjiden kazmusiden levitandan jäl'ghe, Harlok päzuti händast. Naine oti pätandan jäta joukus ičeze kitandaks. Kapitanan lähembaine abunik, naine om vaumiž kaita händast ičeze elon arvol eskai. Miime om suta, no voib kulutada sömäd i vet. Abutab Zero-lekarile, konz satatadud oma tömehištos. Vändab arfal hüvin.
Harlock Saga:n OVA-serijas Miime om ristit, i biografii om toine, hän om Nibelung-klanan ühtnijan. Vn 2013 fil'mas naine om kuvatud gumanoidaks, no hänen sil'mad i su oma järgeližed.
Kei Juki

Kei Juki () om tedoližen fantastikan riven kul'tine melestehtud personaž, kosmine merirazbainik. Vaugedverine. Hän sobib ruzav tunik.
Mirkovič Dragana

Dragana Mirkovič (; sünd. 18. viluku 1968, Kasidol-külä, Serbii, Jugoslavii) om serbalaine pajatai.
Biografii.
Dragana om sündnu Kasidol-külähä.
Vspäi 1999 om lähtnu mehele, avstrine Toni Bijelič-biznesmen om hänen mužik. Heil om üks' tütär da üks' poig: Manuela da Marko.
Abraham Džon

Džon Abraham (, , ), toine zoroastrine nimi — "Farhan Abraham" (mugažo anglijan kelel; sünd. 17. tal'vku 1972, Kočči, Keral, Indii), om indijalaine akt'or da prodüser, model' enččel.
Singh Ranvir

Ranvir Singh (, ; sünd. 6. heinku 1985, Mumbai, Maharaštr, Indii) om indijalaine akt'or.
Biografii.
Ranvir om sündnu Mumbai-lidnha. Hän openzihe Indianan universitetas (AÜV).
Kimura Takuja

Takuja Kimura ( "Kimura Takuja"; sünd. 13. kül'mku 1972, Tokio, Japonii) om japonijalaine ak'tor, pajatai da «SMAP»-muzikgruppan solist.
Biografii.
Takuja om sündnu Tokio-lidnha. Kuz'voččehe igähäsai eli Osakan prefekturan Minoo-lidnas, sid' sirdi Čib-lidnha (Tokion ezilidn), om sen školan pästnikan. Vn 1987 kül'mkus priha oli homaitud lahjakahiden mehiden ecindan «Johnny &amp; Associates»-agentuses. Vl 1988 Džonni Kitagava-prodüser sädi «SMAP»-muzikgruppad, i Takuja Kimura ühtni sihe kuden kesken.
Vspäi 2000 Takuja om nainu, Šizuka Kudo om hänen ak, pajatai. Heil om kaks' tütärt.
Šroff Džeki

Džeki Šroff (, ); todesine nimi — Džeikišen Kakubhai Šroff (hindi: "जयकिशन काकुभाई श्रॉफ"; sünd. 1. uhoku 1957, Udgir, Maharaštr-štat, Indii) om indijalaine akt'or uiguriženke augotižlibundanke.
Biografii.
Džeki om sündnu Udgir-lidnha. Edel fil'madandoid Džeki radoi modelin.
Vspäi 1987 om nainu, Aješa Datt om hänen ak. Heil om üks' poig da üks' tütär: Taiger-poig (om sündnu vl 1990), Krišna-tütär (om sündnu vl 1993). Poig jätktab tatan radod, radab akt'oran mugažo.
Kuroki Meisa

Meisa Kuroki ( "Kuroki Meisa"), todesine nimi — Sacuki Šimabukuro (jap.: 島袋 さつき "Šimabukuro Sacuki"; sünd. 28. semendku 1988, Nago, Okinavan prefektur, Japonii) om japonijalaine aktris, pajatai da model.
Biografii.
Sacuki om sündnu Nago-lidnha. Openui «Okinawa Actors School»-aluzkundas, om sen 2007. voden pästnikan.
Vll 2004−2011 ühtni TV-serialioden fil'madandha.
Kanz.
Vspäi 2012 aktris om lähtnu mehele, Dzin Akaniši-parajale. Vl 2012 Meisa kändihe mamaks, Teia-tütär om sündnu. Nügüd'aigan (vl 2017) hän kandab tošt last.
Phumipon Adul'jadet

Phumipon Adul'jadet ( [pʰūːmípʰōn àdūnjādèːt]; sünd. 5. tal'vku 1927, Kembridž (Massačusets), AÜV — kol. 13. reduku 2016, Bankok, Tailand), mugažo oli tutab Rama IX-arvnimenke, oli Tailandan kunigaz vodes 1946 kezakun 9. päiväspäi i ičeze surmhasai. Oli mülünu Čakri-dinastijha.
Sinha Sonakši

Sonakši Sinha (, ; sünd. 2. kezaku 1987, Mumbai, Maharaštr, Indii) om indine aktris, model' da pajatai. Vändab rolid hindikel'žes i tamilan kinos.
Biografii.
Sonakši om sündnu Mumbai-lidnha, Šatrughan Sinha-akt'oran da politikanmehen i Punam Sinha-aktrisan sämižkanzha. Lav- i Kuš-kaks'jaižed-velled oma Sonakšil. Hänen dvojurodnii Pudža Ruparel-sizar om aktrisan mugažo.
Naine zavodi aktrisan kar'jerad vl 2010. Edel fil'madandoid Sonakši radoi kostümoiden dizaineraks i ei vauvhatand olda aktrisan, no Salman Han homaiči händast vn 2009 Indijan korktan modan nedališ da tariči väta rolid satusekahas kommertižikš «"Pöl'gästumatoi"»-fil'mas.
Oguri Šün

Šün Oguri ( "Oguri Šün"; sünd. 26. tal'vku 1982, Kodair, Tokio, Japonii) om japonijalaine akt'or da režissör.
Biografii.
Šün om sündnu Tokio-lidnha.
Vspäi 2012 Šun om nainu, Ju Jamada om hänen ak. Heil üks' tütär om olmas.
Bhatt Alija

Alija Bhatt (, [ˈɑːliə ˈbʌt]; sünd. 15. keväz'ku 1993, Mumbai, Maharaštr-štat, Indii) om indine aktris da pajatai, hindikel'ne päpaloin.
Biografii.
Alija om sündnu Mumbai-lidnha, Maheš Bhatt-kinorežissöran da Soni Razdan-aktrisan sämižkanzha. Fil'mzihe Alijad kinos ezmäižen kerdan lapsen völ, vl 1999.
Vn 2022 sulakuspäi aktris om lähtnu mehele, Ranbir Kapur-akt'or om hänen mužik.
Alija om neniden torguindznamoiden ezitajan: "Coca-Cola", "Garnier", "Maybelline".
Miura Haruma

Haruma Miura (; sünd. 5. sulaku 1990, Cučiur, Ibaraki-prefektur, Japonii — kol. 18. heinku 2020, Tokio, Japonii) oli japonine akt'or da pajatai.
Biografii.
Haruma Miura oli sündnu Cučiur-lidnha. Fil'mzihe händast televizijan täht ezmäižen kerdan lapsen völ, vl 1997. Sil aigalpäi akt'or vändi äiluguižid rolid TV-serialoiš da toižiš televizijan oigendusiš.
Miura debütirui soližeks pajatajaks «Fight for Your Heart»-singlanke vl 2019. Kahtenz' i jäl'gmäine «Night Diver»-singl om pästtud vl 2020. Molembad platad saiba populärižust Japonijas.
Akt'or koli edel aigad, lopi elod ičtazrikondal ičeze eländkodiš policijan ühthevendoiden mödhe.
Velled (fil'm, 2015)

«Velled» ( "Bradars", , verazmaižes ozuteses "Brothers: Blood Against Blood" «Velled: Veri vert vastaiti») om vn 2015 indine dramfil'm. Om AÜV:oiden vn 2011 Saldat-fil'man oficialine remeik.
Fernandes Žaklin

Žaklin Fernandes (; sünd. 11. eloku 1985, Manam, Bahrein) om šrilankaiž-indijalaine aktris da fotomodel'. Fil'mdase Bollivudan hindikel'žiš i anglijankel'žiš sädusiš.
Biografii.
Žaklin om sündnu Manam-lidnha, pagenuded Elroi-muzikantan Šrilankaspäi i Kim-stüardessan Malaizijaspäi kanzha, mam om indiženke i kanadiženke augotižlibundanke. Om norembaižen kanzas, kaks' velläd da sizar om Žaklinal. Openui Bahreinas i ühtni sen TV-serialoihe. Om Sidnein universitetan pästnikan (massižed kommunikacijad), radoi televizijan lehtezmehen Šrilankas. Hän ühtni čomuden «Miss Mail'm 2006»-konkursha (Los Andželes) "Miss Universe Sri Lanka"-arvnimenke.
Besedoiči kahtenke mužikanke, no jäb naimiželota.
Šarma Anuška

Anuška Šarma (, ; sünd. 1. semendku 1988, Bangalor, Karnatak-štat, Indii) om indijalaine Bollivud:an aktris, prodüser da fotomodel'. Fil'mdaze hindikel'žiš sädusiš.
Biografii.
Anuška om sündnu Bangalor-lidnha, armijan oficeran i kodiemägen kanzha. Sai gumanitarišt opendust Bangaloran «Mount Carmel»-kolledžas. Zavodi kar'jerad 15-voččen modelikš. Ühtni fil'mdandha ezmäižen kerdan vl 2008.
Vodespäi 2017 om lähtnu mehele, kriketan Virat Kohli-sportnikale, edel sidä besedoičihe severt-se vot.
Saldat (fil'm, 2015)

«Saldat» () om voden 2015 venämalaine dramfil'm. Om vn 2011 AÜV:oiden Saldat-fil'man oficialine remeik.
Kumar Akšai

Akšai Kumar (, , angl. i franc.: "Akshay Kumar"), todesine nimi — Radživ Hari Om Bhatia (angl. "Rajiv Hari Om Bhatia"; sünd. 9. sügüz'ku 1967, Amritsar, Pendžab-štat, Indii), om indijalaine Bollivud:an akt'or, kaskadör, TV-vedai da prodüser. Om Kanadan rahvahanikusenke.
Biografii.
Akšai om sündnu Amritsar-lidnha. Hänen tat oli sodaoficeran. 
Vspäi 2001 om nainu, Hanna Tvinkl om hänen ak, enzne aktris. Heil om üks' tütär da üks' poig: Araav (om sündnu vl 2002) da Nitara Hanna Bhatia (om sündnu vl 2012).
Akšail om ičeze «Hari Om Productions»-kompanii.
Akaniši Dzin

Dzin Akaniši ( "Akaniši Dzin"; sünd. 4. heinku 1984, Tiban prefektur, Japonii) om japonijalaine pajatai da akt'or.
Biografii.
Dzin om sündnu Tiban prefekturha, Sur' Tokio.
Vozil 2006-2009 Dzin oli «KAT-TUN»-gruppan solistan.
Vl 2014 hän lopi «Johnny’s Entertainment»-kompanijan kontraktad, kerazi ičeze parahimid sebranikoid da sädi änetamižen «Go Good Records»-markad.
Vspäi 2012 om nainu, Meisa Kuroki om hänen ak, aktris, pajatai mugažo. Sil-žo vodel Dzin tegihe tataks, Teia-tütär om sündnu.
Badžirao da Mastani

«Badžirao da Mastani» (, ) om vn 2015 indine istorine fil'm.
Malhotra Sidharth

Sidharth Malhotra (mž. anglijan kelel; ; sünd. 16. viluku 1985, Deli, Indii) om indijalaine akt'or.
Lupin koumanz' (fil'm)

«Lupin koumanz'» ( "Rupan sansei", ) om vn 2014 japonine torafil'm. Nece fil'm om sätud ühtennimižiden mangan (ezmäine pala om pästtud vll 1967−1969) da animen mödhe.
Fil'mdand mäni vn 2013 redukus-tal'vkus Japonijan, Honkongan (Kitai), Singapuran i Fillipinoiden territorijoil, no tobjimalaz (kaks' kud) oli Tailandas.
Točiro Ojama

Točiro Ojama ( "Ōjama Točirō") om tedoližen fantastikan riven kul'tine melestehtud personaž, kosmine merirazbainik. Ezmäižen kerdan hän ozutihe "Gun Frontier"-mangas (1972). Maju Ojaman tat.
Britanine imperii

Britanine imperii vai Britanijan imperii () oli kolonialine valdkund vižsadad vot (1497−1997). Se oli üks' kaikiš järedambišpäi ristitkundan istorijas, oli olmas kaikil kontinentil.
Imperii oli kaikiš suremb 1920−1930-nzil vozil, sen pind da ristitišt saiba nelländest kaikes maspäi. Erazvuiččen aigan Afrikan i Valdmerimaiden äjad mad, AÜV, Avstralii, Indii, Pakistan, Bangladeš, Kanad oliba Britanižen imperijan palaks. Vn 1997 heinkuspäi andoihe Honkong Kitaile, sen jäl'ghe pened sared mail'madme da sodameribazad jäiba Suren Britanijan palaks Kunigahusele ližaks. Nügüd' enččiden kolonijoiden enambuz mülüb Nacijoiden Ühtištushe.
Om äi jäl'gusid imperijan olendaspäi:
Kher Anupam

Anupam Kher (mugažo anglijan kelel; ; sünd. 7. keväz'ku 1955, Šiml, Himačal Pradeš-štatan pälidn, Indii) om indijalaine akt'or. Fil'mdase Bollivudas i verhiš maiš.
Biografii.
Anupam om sündnu Šiml-lidnha. Openui Delin Draman čomamahton nacionaližes školas, om vn 1978 pästnikan. Ühtni 450 fil'mdandha i 100 teatran lavastushe, hindi-kelel tobjimalaz.
Vozil 2001−2004 oli Indijan kinocenzuran laudkundan ezimeheks. Anupamal ičeze akt'oran čomamahton škol om avaitud Čandigarhas.
Kanz.
Vspäi 1985 om nainu, Kirron Kher om hänen ak, aktris. Anupamal om Sikander-poigindam (sünd. 1981, Kirronan poig ezmäižes naimiželospäi), hän radab akt'oran.
Tecuro Hošino

Tecuro Hošino () om tedoližen fantastikan riven kul'tine melestehtud personaž, vägimez'. Ezmäižen kerdan hän ozutihe "Tähtazkundan ekspress 999"-mangas (1977). Kazvoi armotoman lapsen.
Tadž Mahal

Tadž Mahal ( "Tadž Mahal", "Tadž Mhl" «pert'kuluiden venc», ), lühüdas Tadž («venc»), om mavzolei da islaman pühäpert'. Se sijadase Uttar Pradeš-štatan Agr-lidnas, Džamn-jogen randpolel, 200 km suvipäivnouzmha Udes Delišpäi.
Istorii.
Suriden Mogoliden imperijan Šah-Džahan I-padišah käski sauda pert'kulud ičeze kolnuden Mumtaz-Mahal-akan muštoks, ak koli nelländentoštkümnenden lapsen sündutaden vn 1631 kezakus. Vl 1666 mahapanihe Šah-Džahanad-ki mavzoleiha.
Projektan tegii oli Ustad Ahmad Lahauri-arhitektor-tadžikalaine (1580−1649), hän-žo oli Arhitektoroiden Nevondkundan pämehen sauvomižes. Arhitekturine kompleks om saudud vll 1632−1653, 20 tuhad radonmahtajid da mastarid ühtniba sauvomižes. Panihe seinid šagukahas pol'irgäs mramoraspäi, vedelihe sidä härgil da elefantoil Makran-lidnaspäi 300 km päivlaskmas. Kalližarvoižiden i pol'kalližarvoižiden kividen 28 toižendad oma todud Azijan äjiš maišpäi i sijatud mramorha.
Ümbrikirjutand.
Mečetin vižkumploine kaks'žiruine sauvuz om 73 m kortte, om pandud platformha, kudambad sijazihe ratud kukhaze 50 m kortte Džamn-jogen tazopindan päl. Sen ližaks, nell' minaretad seištas platforman saumoil, i sad basseinoidenke da fontanoidenke ümbärdab platformad. Pühäpertin kompleksan ühthine pind om 17 gektarad.
Pühäpert' ühtenzoitab indijan, persijan i araban arhitekturan stilid, lugese mogoliden arhitekturan ezikuvaks. Vspäi 1983 Tadž Mahal mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen objektoiden nimikirjuteshe. Sauvusiden kompleks vasttab koume..viž millionad turistoid vodes, sidä kesken enamba 200 tuhad ristituid tuldas verhiš maišpäi.
Diskon kargaidai

«Diskon kargaidai» (, ) om vn 1982 indine muzikfil'm. Ezmäine ozutez Indijas oli vodel 1982. Läksi ekranoile NSTÜ:s voden 1984 kezakus, 60 mln kacundoid.
Jattaran

Jattaran om tedoližen fantastikan riven kul'tine melestehtud personaž, kosmine merirazbainik. Ezmäižen kerdan hän ozutihe "Kosmine Harlok-merirazbainik"-mangas (1977).
Li Bön Hon

Li Bön Hon (, ; sünd. 12. heinku 1970, Sonnam, Suvikorei) om Korejan akt'or, pajatai da model.
Biografii.
Li Bön Hon om sündnu Seulan suvipäivnouzmaižhe Sonnam-ezilidnha.
Vspäi 2013 om nainu, Li Min-Džung-aktris om hänen ak. Vl 2015 Li tegihe tataks, Li Džun-hu-poig om sündnu.
Olimpižed vändod

Nügüd'aigaižed Olimpižed vändod vai Olimpiadvändod oma kaikiš järedambad rahvahidenkeskeižed kompleksižed voibuižed sportan erazvuiččiš toižendoiš. Keratas Olimpiadad kerdan nelläs vodes Rahvahidenkeskeižen olimpižen komitetan (ROK:an) egidan al. Sadud mötalid oma arvokahad lujas, lugetas niid ühtes kaikiš znamasižembiš satusišpäi sportaten.
Istorii.
Olimpižiden vändoiden keradandan vero sündui Amuižen Grekanman Olimpii-pühäagjas kuti paganičiden religižen kul'tan pala. Vspäi 776 edel m.e. vhesai 394 meiden erad tegihe 293 Olimpiadad.
19. voz'sadan lopus francijalaine kundaline Pjer de Kuberten-šingotai udessünduti Olimpiadvändoiden verod, no religižeta palata. Vspäi 1896 kerazihe Vändoid kaikuččes nelläs vodes päiči mail'man sodaaigoiš. Ezmäi kaik Olimpižed vändod oliba kezaližikš. Vspäi 1924 zavottihe kerata tal'veližid-ki vändoid, vhesai 1992 ned kezaližidenke oliba ühtes vodes. Jäl'geližed Tal'veližed vändod oliba keratud vl 1994, i nügüd'aigan Olimpižed vändod oleskeldas kaikuččes kahtendes vodes.
Paralimpižed vändod.
Vspäi 1960 keratas Kezaližid Paralimpižid vändoid, vspäi 1976 — Tal'veližid Paralimpižid vändoid. Sätas mugomid vändoid niiden ristituiden täht, kudambiden fizižed voimused oma röunatud. Paralimpižed vändod mändas Olimpiadvändoiden jäl'ghe, zavottäs niid sil-žo sijal ühtes kus Päolimpiadan zavodindan jäl'ghe.
Tegimišt

Tegimišt om kaik edheotandad (tegimed, kombinatad, fabrikad, kaivuded, elektrostancijad), kudambad tehtas radazegid, sadas torhut, elektroenergijad da materialoid, sadas da pästtas poltust, ümbriratas materialid, pol'fabrikatoid da maižandusen torhut tavaroihe kulutajiden täht, sidä kesken tegimištkulutajiden täht.
Kapitalizm šingoti tegimištod käzitöišpäi manufakturiden kal't. Tegimištkukerduz zavodihe Sures Britanijas vll 1760−1825, vei fabrikoiden sündundannoks. 20. voz'sadal elektronikan šingotez vei avtomatižele da sitktale tehmižele. Kactas deindustrializacijad negativižeks, kaik šingotadud mad oma ezinenas tegimišton ühthižen pästandan mödhe.
Klassifikacii.
Om kaks' surt gruppad tegimištos: samižtegimišt i ümbriradai tegimišt.
Jagadas tegimištod nenihe päsarakoihe:
ÜRO pästab «Rahvahidenkeskeine standartine sarakoiden klassifikacii»-dokumentad (RSSK, , "ISIC") vspäi 1958, sured vajehtused oliba vozil 1968, 1989 i 2008, nellänz' versii (ISIC v4) om väges.
Kul'tur

Kul'tur (latinan kelen "cultura"-maižanduzsanaspäi — «kazvatuz», «kul'tiviruind», möhemba — «ristitun kazvatuz», «openduz», «šingotez», «kumardelend») om äiznamoičendaline tärtuz, kävutase ristitun radmižen äjiš statjoiš. Ristitun radmine, tedištuz da sädamine oma kul'turan purtkikš.
Märhapanendad.
Om olmas enamba pol'tuhad kul'turan märhapanendoid. Kul'tur om ristitun radmižen mugomad kaik seižujad formad, kudambita se ei voi sündutada tošti. Ičtazvedandan kul'tur om kodoiden keraduz, se paneb melid da palahtelendoid homaičematomihe ramuzihe. Artefaktad (kalud, sauvused), elonmahtused, moral' da käskused harakterizuidas kul'turad.
Edel 1830-nzid vozid ei olend «kul'tur»-sanad Venämas. Se putui valdkundha Päivlaskmaižen Evropan tedotöišpäi «vauktustuz»-znamoičendanke.
Kul'turan tedoiduz.
Äi disciplinad tedoitas kul'turan aspektoid: kul'turologii, etnologii, čomamahtontedo, filosofii, politologii, psihologii, ekonomik da pedadogik.
Kul'turan i londusen ičekeskentehmine veb ekologižen tuntken šingotamižennoks. Ristit om londusen palaks i ei voi travida sidä. Modernizman leviganduz kucui tegimišton da lidnoiden kazvatust i sil-žo aigal kul'turan degradacijad. Kul'turoiden erazvuiččend om ristitkundan stabiližen i satusekahan olendan sü voz'tuhiden aigan.
Evropižen kul'turan istorijan pordod.
Nügüd'aigaine kul'turologii jagab Evropan kul'turan istorijad kudhe pordho:
Maču Pikču

Maču Pikču (kečuaks: "Machu Piсchu" — «vanh (mägen)pä») om amuižen lidnan nügüdläine nimituz Perun territorijal. Lidn seižub elämatoman Ispanižen londan jäl'ghe Peruhu (zavodihe vl 1532). Amerikalaine Hairam Bingem-tedoidai avaiži sidä mail'male vn 1911 24. päiväl heinkud.
Istorii.
Maču Pikčun todesine nimi om tundmatoi. Lidn om saudud inkiden Pačakutek Jupanki-imperatoran aigan (ohjasti vll 1438−1471) läz 1440 vot valdkundan rezidencijaks da pühälidnaks. Se oli koumanz' mugoine imperijas. Pojav sihe Čokekirao-lidn sijadase sil-žo Kuskon regional.
Kaik om läz 200 sauvusid kaikes Maču Pikčun kompleksas — pühäpertid, imperatoran rezidencijad, valdkundan varažomad, eläjiden kundaližed honused. Vihmsezon oleleb lidnas, manrehkaidused, no lidnan alused oma varmdad. Inkiden eziauguine te pidust' joged om kaičenus, se läbitab ülämänegid mägiden keskes, mända severz'-se päiväd.
Vl 1983 UNESCO pani lidnad Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe. Turistoiden valu om röunatud kaičemha kompleksad murendusespäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Uaina Pikču-mägen pautkel, 2450 m valdmeren pindan päl, Perun suves. Urubamb-jogi jokseb mägenno. Lähembaine žilo da raudtestancii om Aguas Kal'jentes () hulidenke purtkidenke Urubamb-jogen randal, 6 kilometras keskustal vai 30 minutas avtobusal 2040 m korktusespäi. Voib sadas amuižhe lidnhasai raudtel Kuskospäi, sid' avtobusal.
Tarkan

Tarkan (), todesine nimi om Hüsamettin Tarkan Tevetoglu (; sünd. 17. reduku 1972, Al'cai, Reinland-Pfal'c-federacijanma, Saksanma), om turkanlaine pajatai.
Biografii.
Tarkan om sündnu germanižhe Al'cai-lidnha.
Vspäi 2016 om nainu, Pinar Dilek om hänen ak. Heil Lidja-tütär om sündnus vn 2018 12. heinkud.
Pajatajal om ičeze «Hitt Müzik»-markad.
Amuine Egipt

Amuine Egipt ( da -sanoišpäi; ičeze nimitused: "Ta-kemet" «Mustma», "Ta-meri" «Kokteižen ma», "Ta-uji" «Kaks' mad», "Ide-buji" «Kaks' randad») om istorižen regionan da kul'turan nimituz, sijazihe Afrikan pohjoižpäivnouzmas. 4. voz'tuhan keskespäi EME 4. voz'sadahasai m.e. se oli Amuižen mail'man civilizacijan znamasižeks palaks. Oli olmas Nil-jogen alajoksmuses.
Egiptologii tedoidab Amuižen Egiptan aspektoid.
Istorijan pordod.
Amuižen Egiptan istorii om 40 voz'sadad hätkte i jagase nelläks pordoks:
Čihozi da oli anastadud arabalaižil 7. voz'sadal.
Valdkundaline šingotez.
Väghine ma Nilan alangištos andoi hüvid villän satusid, sikš voimuz oli pidada regulärišt armijad kontroliruimha ristituid. Valdkundapparat oli šingotadud, faraon oli valdkundan pämehen. Ičeze kel', ijeroglifine kirjkel', politeistine religii oliba valdkundas. Se andab nügüd'-ki modan tendencijoid, suren i penen arhitekturan stilid (piramidad, pert'kulud, muštpachad).
Kolizei

Kolizei (, latinan kelen "colosseus"-sanaspäi «sur'kulu», «ogibal», «kolossaline») vai Flavijoiden amfiteatr () om amuine Riman amfiteatr.
Sauvomine.
Kolizei om saudud Rimalaižes imperijas 1. voz'sadal meiden erad Flavijoiden dinastijan koumen imperatoran aigan (Vespasian, Tit i Domician), vozil 72−80 tobman palan i vll 81−96 ližasauvondad. Kogoneb travertinaspäi, vulkanižes tufaspäi da betonaspäi.
Kävutand.
Amfiteatr seižub putkotadud Neronan järven sijas. Sauvuz oli kaikiš suremb mugoine imperijas, mülüti 50 tuhad kacujid, kävutihe sidä bobuštamha rahvahad. Kolizei om saudud ozutamha imperatoran vägevut, kundaližeks ičezkaluištoks Neronan järvespäi erineden. 6. voz'sadal varvarad kävutihe Kolizejan keskuzpalad kaumžomaks i seinäd eländtahoks.
Vn 1349 manrehkaiduz mureni sauvusen sein, sil aigalpäi zavottihe otta savičuid Kolizejaspäi.
Nügüdläine olend.
Nügüd' vaiše koumandez om kaičenus eziauguižes sauvusespäi. Arhitekturižen kompleksan olend om avarijal'ne. Vspäi 1980 Kolizei mülüb UNESCO:n mail'man jäl'gushe palaks.
Valdkund

Valdkund om ristitkundan organizacii ohjandusen da vägen eriližidenke mehanizmidenke, se om suverenižusenke i paneb oiktuzližid järgendusid märitud territorijal. Nügüd'aigan kaik kuivma Mal Antarktikas päiči i valdmered randoidenno oma jagadud läz kaks'sadan valdkundan keskes.
Ku valdkundad da ohjastused oma vaumhed sädamha diplomatižid kesksidoid objektanke, ka se om tundištadud valdkundaks. ÜRO:n kaikenaigaižed ühtnijad oma pävaldkundoikš, ned oma voimusenke panda kel'dod pätindoiden vägehe.
Valdkund tomotab ičeze radmižhe kaik ristitištod, rahvahanikoid. Personid rahvahanikuseta nimitadas apatridoikš.
Valdkundan olendan tundused:
Soda Vjetnamas

Soda Vjetnamas vai Voin Vjetnamas (, ) om kaikiš suremb sodakonflikt Vjetnamas 20. voz'sadal. Oli Toižen sodan Indokitaiš i Vilusodan palaks. Tegihe vozil 1957−1975 kuti Sodan ripmatomudes Francijad vaste (1945−1954) jätktuz da Vjetnaman jagandan jäl'guz. Soda Vjetnamas oli ühtenaikte Rahvahanikoiden sodoidenke susedližiš Laos- i Kambodž-valdkundoiš.
Voib jagada sodad koumhe pordho:
Sodan jäl'gused:
Glorija (pajatai)

Glorija (), todesine nimi om Galina Ivanova (; sünd. 28. kezaku 1973, Ruse, Bolgarii) om bolgarijalaine popfolkpajatai.
Biografii.
Glorija om sündnu Ruse-lidnha.
Vl 1991 Glorija oli «Извор»-ansamblin solistaks. Sid' hän oli lähtnu gruppaspäi da sädi ičeze «Лира»-gruppan. Siš Glorija edesti verazmaižiden tegijoiden pajoid, sidä kesken Uitni Hjustonan da Madonnan pajoid.
Heil om üks' tütär: Simona Zagorova. Tütär jätktab maman radod, edestab pajatajaks mugažo.
Marks Karl

Karl Marks (; sünd. 5. semendku 1818 Trir-lidnha, Prussii — kol. 14. keväz'ku 1883, London, Sur' Britanii) oli saksalaine filosofijan da sociologijan tedai, ekonomist, kirjutai da runokirjutai, politine lehtezmez' da kundaline šingotai. Om tetab kuti marksizman alusenpanii, sen paloin materialistižen dialektikan tedometodan sätai da ližamaksarvon teorijan tegii.
Tedotöd.
Marks kirjuti 30 tedotöid filosofijas, ekonomikas i istorijas, sidä kesken kaks' znamasišt kirjad. «Kommunistižen partijan manifest» (1848) kirjuti Fridrih Engel's-sebranikanke da ühtmel'nikanke.
Kaikiš suremb monografii om «Kapital. Politižen ekonomijan kritik», se om klassine tedotö politižes ekonomijas. Kirjuti molembid kirjoid Londonas olden. Marks lopi Kapital:an 1nz' tom vl 1867, 2nz' (1885) da 3nz' (1894) tomad oma pästtud Marksan strukturamatomikš käzikirjutusikš Engel'san ümbriradmižes Marksan surman jäl'ghe, 4nz' tom (1905−1910) om sätud Marksan mustkirjutusespäi ližamaksarvon teorijoiden kritikas, Karl Kautskii-filosof pästi.
Kanz.
Karl Marks eli Ženni fon Vestfalen-akanke (1814−1881) läz 40 vot. Paral sünduihe seičeme last, nell' heišpäi koliba laps'aigas. Koume tütärt eliba hätkemba i läksiba mehele: Ženni, Laura i Eleonora. Vspäi 1850 Marks kanzanke elihe Londonas, ende oli kükstud Francijaspäi, Bel'gijaspäi i Germanijaspäi kommunistižiden demonstracijoiden sädandan tagut.
Jäl'gusen tedoiduz.
NSTÜ:n Marksizman-leninizman institut (1931−1991) kaiči da tedišteli Marksan jäl'gust. Sen nügüdläine jäl'ghetulii om Socialižiden komplekstedoidusiden keskuz, mülüb Venäman Tedoakademijan Sociologijan institutha vspäi 2005. Toižed Marksan tedoidusen institutad oliba Indijas (vspäi 1964) i Pol'šanmas (1974−1984).
Pušilin Denis

Denis Vladimirovič Pušilin (, ; sünd. 9. semendku 1981, Makejevk, Doneckan agj, Ukrainan NST, NSTÜ) om ičetedištoittud Doneckan Rahvahaližen Tazovaldkundan valdkundtegii.
Mez' openzihe Doneckan sauvondan da arhitekturan akademijas «edheotandan ekonomik»-tedokundal, no keskusti opendust. Kaikenaigaine täuz'valdaine DRT:an ezitai koumepol'žen kontaktgruppan Minskas pagižmižil.
Pušilin oli DRT:n Rahvahan nevondkundan ezimehen vs 2015 sügüz'kun 11. päiväspäi vhesai 2018. Vspäi 2018 tegeb DRT:n pämehen velgusidme. Vn 2021 tal'vkuspäi om Venäman «Ühthine Venäma»-partijan ühtnijan.
Vn 2014 semendkuspäi Ukrainan varuitomuden radnikoičend ecib händast pidazoitmaha. Pušilinan tulend i aktivad oma kel'tüd EÜ:n maiš, hän om sankcijoiden nimikirjuteses neniš valdkundoiš mugažo: Avstralii, AÜV, Kanad, Lihtenštein, Norvegii, Šveicarii.
Boris Dali

Boris Dali (), todesine nimi om Borislav Orlinov Delibaltov (; sünd. 24. keväz'ku 1982, Bobov Dol, Bolgarii), om bolgarijalaine pajatai. Ezitab pajoid popfolk- i fol'klor-stiliš, bolgarijan kelel.
Biografii.
Borislav om sündnu Bobov Dol-lidnha.
Vl 2005 Borislav läbiti «Планета търси суперзвезда»-TV-šoun kasting, sen aigan hän eziti Milko Kaladžijevan, Lüsi:n i Kost'a Markovan pajoid. Muga pajatajan kar'jer zavodihe. Vl 2006 Borislav pästi ičeze ezmäine studine «Пак съм сам»-al'bom. Vl 2007 radoi mugažo Bobov Dol-lidnan municipaližen nevojan. Pajatai sai üläopendust biznesan ohjandajan specializacijanke.
Nai pajatajan kar'jeran augus, Lili-Krasi om hänen ak. Heil om kaks' poigad: Krasi da Konstanstin.
Kund

Kund vai Ristitkund om üläpersonaline ristituiden ühtnend, kudambil ühthižed mel'hetartused, kal'huded da metod oma olmas. Voib ümbrikirjutada kund kut kaik kontaktad sen subjektoiden keskes (personad, sebrad, organizacijad).
Tön erigoitmine da socialine stratifikacii oma kundan heilümatomikš harakteristikoikš. Ristitkundan strukturan nügüd'aigaine toižend zavodihe industrialižen revolücijan jäl'ghe. Voib harakterizuida kund neniden tundusiden mödhe: rahvahuz, valdkund, kul'tur, region, aig, tehmižen mahtuz.
Kund (znamoičendad)

Kund voib znamoita:
UNESCO

UNESCO (anglijan kelen sanoišpäi: "United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization" — «Ühtenzoittud Rahvahiden Organizacii opendusen, tedon da kul'turan azjoiš») vai Mail'man kul'turfond, om ÜRO:n specialine aluzkund, päfater sijadase Parižas. Se om ÜRO:n üks'jäine palakund «tedo»-sananke nimituses. Oficialižed keled oma ÜRO:nke ühtejiččed.
Alusenpanend.
Organizacijan aluz om pandud vn 1945 16. päiväl kül'mkud. Se kändihe Nacijoiden Ühtnendan Rahvahidenkeskeižen komitetan intellektualižiš ühthižtöiš oiktuzližeks jäl'ghetulijaks (aluz oli pandud vl 1922). Kaik ÜRO:n ühtnijad oma UNESCO:n-ki ühtnijad päiči Lihtenšteinas.
Vn 1946 4. päiväl kül'mkud 20nz' valdkund vahvišti UNESCO:n Päkäskuz, i se oti väged. Sil-žo vodel (19. kül'mku — 10. tal'vku) organizacijan ezmäine Päkonferencii oli männu Parižas. Sil aigalpäi Päkonferencii oleleb kerdan kahtes vodes, Parižas tobjimalaz.
Radmine.
UNESCO:n radmine mülütab nenid temoid: kirjutandmahtmatomuden heitand, diskriminacijan lopind opendusen samižes; rahvahankul'turoiden tedoiduz i rahvahaližiden kadroiden vaumištuz; socialižiden tedoiden küzundad, geologijan, Mail'man valdmeren i biosferan problemad. Vspäi 2008 Afrik i suguiden tazooiktuz oma organizacijan tarkusen keskuses.
Valdoiktused da struktur.
Päkonferencii om organizacijan pätai organ, keradase kerdan kahtes vodes, valitas prezidentad, varaprezidentid, Radonoigendajan nevondkundan ühtnijoid, sekretariatan pädirektorad (kerdan nelläs vodes). Vahvištadas pätusid konsensusan abul (tulendal ühthe mel'he). Radonoigendai nevondkund (58 valdkundad-ühtnijad) om kaikenaigaine pätai organ, keradase kaks' kerdad vodes. Mohammed Sameh Amr Egiptaspäi om valitud da radab Radonoigendajan nevondkundan ezimeheks vn 2013 kül'mkuspäi. Bolgarijalaine Irina Bokova-diplomat om vahvištadud sekretariatan pädirektoraks vl 2009 redukun 15. päiväl.
Organizacijan palakundad oma mail'man kaikil kontinentil. Kaik om 10 regionališt bürod, 27 klasterofisad, 27 rahvahališt ofisad, 11 institutad da keskust. Vn 2010−2011 büdžet oli US$653 mln, sen ližaks US$462 mln toižiš purtkišpäi: rahvahidenkeskeižed agentused, sebrfinansiruind, rahvahanikkund, privatižed investorad. G7:n ühtnijad anttas enamba pol't büdžetan rahoid.
Sandal Mustafa

Mustafa Sandal (mugažo turkan kelel; sünd. 11. viluku 1970, Stambul, Turkanma) om üks' kaikiš tetabambiš turkižiš pajatajišpäi, TV-šouiden i fil'miden ak'tor, muzikankirjutai da prodüser. Edestab pajoid pop-, tehno-, r'n'b- i kargmuzikan stiliš. Hänen muzikal'bomoiden enamba mi 17 millionad egzemplärid oma mödud.
Biografii.
Mustafa om sündnu Stambul-lidnha. Školan aigaspäi tahtoi edestada pajoid. Kazvatajad tahtoiba, miše poig oliži biznesmenan, ka Mustafa lopi kolledžad Ženevas i AÜV:oiš, no pördui kodimaha. Ezmäine vn 1994 muzikal'bom (möihe 1,7 mln kopijoid) toi mehele populärižust Turkanmas ezikät. Pajatai sai tetabut Evropadme neniden pajoiden edestusenke: «All My Life» ("Kaik minun elo"), «Moonlight» ("Kudmaižen vauktuz") и «İsyankar» ("Toroknik").
Vspäi 2008 Mustafa oli nainu, Emina Jahovič oli hänen ak, pajatai mugažo. Heil om kaks' poigad: Jaman da Javun. Vl 2018 par tedoti erigoičendas naimiželospäi.
Kompjuter

Kompjuter (anglijan kelen "computer"-sanaspäi [kəmˈpjuː.tə(ɹ)] — «lugii», «lugim») vai Tedomašin om ladim vai sistem, kudamb om mahtusenke oigeta da vaumita anttud operacijoiden jäl'gendust, sen aigan nece jäl'genduz om märitud sel'ktas, i voib vajehtada sidä (avtomatan-ladimen erineden). Operacijoiden jäl'genduz nimitase "program:aks", se mülütab lugustusid, "tondan-vendan" operacijoid-ki.
Elektronine lugim om kompjuteran realizacijan üks' variantoišpäi. Anglijalaine Alan Tjuring-matematikantedomez' ozuti statjoid, kudambid ei voi pätta kompjuteran abul.
Kompjuteran kävutand erazvuiččile metoile ümbrikirjutase nenil tärtusil: avtomatiziruidud (oz., kontrol'), mašinine (oz., grafik), lugend- (oz., lugendtehnik).
Radio

Radio (latinan kelen sanoišpäi: "radio" «sädegoičen», «pästan lähtten», «lasken» i "radius" «sädeg») om kävutai radiolainhid tehnologii tomha da oigendamha informacijad (sidä kesken internet-signalad), sidon vanuimetoi toižend.
Radiolainhed tegesoiš da oigendasoiš elektromagnitižen energijan ičendoiden sistematižel modeliruindal. Nene ičendad oma amplitud, paksuz, faz, leveduzimpul'smoduläcii.
Avaidusen istorii.
Radion avaidusen da tedoidusen process oli pit'k, äi ristituid ühtniba sihe kaiken 19. voz'sadan aigan. Vl 1831 Maikl Faradei avaiži elektromagnitižen indukcijan nägust. Vl 1897 sulakun 24. päiväl Aleksandr Popov-radiotehnikantedomez' oigenzi ezmaižen Venämas «Генрих Герц»-radiogramman ("Genrih Herc") 250 metraha Piterin universitetan sauvusiden keskes.
Radion oigendusen da sandan processan ližaladimed oma mikrofon, oigendim, oigenduzantenn, sandantenn, radiosandapparat, vägestoitim, dinamikad vai kundlimed.
Kävutand.
Radiosidon toižendad:
Radion levedad kävutandad oma kaikenaigaine radiooigenduz, televizijan oigenduz, digitaline radio, radiopagižmižed, mobiližed telefonad, radionavigacii, radar, lämbituz (mikrolainhižen päčin effekt), radioohjanduz, radioastronomii.
Radioho sidodud tedod: radioastronomii, radionavigacii, radiotedištelend.
Sidon diapazonad.
Radiolainhiden pädiapazonad: