tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Lelistad

Lelistad ( [ˈleːlistɑt]) om Alamaiden lidn, Flevoland-agjan pälidn (vspäi 1986) da sen üks' kudes kundaspäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1967 tahondas kuivatoitmižradoiden jäl'ghe. Nimitihe Afslöitdeik-damban Kornelis Leli-projektirujan kanzannimen mödhe, se om saudud vll 1927−1933 i laski tehta kuivatoitmišt. Lidnankund om sätud vl 1980, levitase kuivatud da pudotadud territorijal täuzin.
Lelistad šingotase severzil-se biznesparkoil i tegimil: kartohkčipsoiden pästand, «Giant»-kompanijan velotegim, sauvondan i telekommunikacijoiden edheotandad. Meriport i lendimport ratas lidnankundas. Eläjiden znamasine pala radab Amsterdamas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 3..5 metrad alemb meren tazopindad. Municipalitetan kuivma otab 234,13 km², toine om vezi. Matkad Amsterdaman keskushesai om 43 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal, 58 km avtol vai raudtedme.
Klimat om ven valdmeren, tal'v om pil'vekaz. Voden keskmäine lämuz om +9,8 C°, heinkun-elokun +17 C°, tal'vkun-elokun +3 C°. Kaikiš lujemb pakaine oleli −22,9 C°. Relätivine nepsuz om 80..90 % vodes läbi.
Eläjad.
Vl 2014 kundan eläjiden lugu oli 76 285 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Leonardo da Vinči

Leonardo da Vinči, täuz' nimi om Leonardo di ser Pjero da Vinči (; sünd. 15. sulaku 1452, Ankiano-külä läz Vinči-lidnad, Florencijan Tazovaldkund — kol. 2. semendku 1519, Klo Lüse-lidnuz, Francii) oli sur' italijalaine pirdai (voimujupirdai, skul'ptor da arhitektor) i tedomez' (anatom, matematikantedomez', mehanikantedomez'). Mez' om «universaližen ristitun» ("homo universale") toižendan — italižen Renessansan idealan — znamasine ezitai.
Tedomez' oli tetab ičeze aigan kut inžener da projektirui, hot' nügüd'aigan mö tedam Leonardod pirdajaks edel kaiked. Lugetas, miše da Vinči tegi meles nenid kaluid: parašut, kezranvuitte lukkol ambundazegišton täht, velosiped, tank, kebnad sirdandsildad armijan täht, prožektor, katapul't, robot, kaks'linzaine teleskop.
Ranke Leopol'd fon

Leopol'd fon Ranke (; sünd. 21. tal'vku 1795, Vie, Türingii, Pühä Rimalaine imperii — kol. 23. semendku 1886, Berlin, Saksanma) — Prussijan oficialine istoriograf (vspäi 1841). Hän sädi nügüd'aigaižen istoriografijan metodologijad arhivan purtkiden alusel. Toi istorijan openduzseminaroid akademižhe eloho.
Lev

Lev () om järed kažinvuitte živat, erik mülüb "Felidae"-sugukundha. Om kaičenus läz kut alaerikod, völ läz vit alaerikod kadoiba.
Lev om lihansöi živat, sömčepiihuden lopind, niken ei sö händast londuses. Amerikaižed levad ("Panthera leo atrox") kadoiba 10 tuhad vozid tagaz. Edel sidä aigad levad oliba kaikiš enamba levitadud lihansöjad mail'mas ristitun jäl'ghe.
Ümbrikirjutand.
Živat om kaikiš järedambaks kažinvuiččeks tigran ühtes, levan izačuiden veduz voib olda 150..250 kg, emäčuiden — 120..182 kg. Levan igä om 10..14 vot londuses, torad toižid izačuid vaste poletas igäd znamasižešti, elädas kaks'kümnehe vodhesai stajas.
Levan sugudimorfizm om šingotadud lujas, se azj om harv lihansöjiden keskes. Lühüdan karvan muju om pakuižhahk ližamujuidenke. Pän tukad oma karvan mujun paksumba kaiked, no oleleb muza i must eskai. Voib märita alaerikod pän tukiden mujun mödhe tobjimalaz. Ižalevan händ lopiše tukiden tophal.
Nügüd'aigaižed levad elädas savannas päpaloin, sirtas penzhištho vai mecha erasti.
Lev lebaidab 20 časud päiveses. Mecadab öl i joukus, voib joksta heredas vaiše lühüdad keskustad. Ristit ei ole levan mectusen eziauguižeks metoks.
Alaerikod.
Voib olda levan gibridoid tigranke, leopardanke, jaguaranke. Nügüd'aigan niiden sädand ei lugekoi hüväks, kaitas alaerikoiden puhthut.
Molibden

Molibden ("Mo" — "molybdaenum" latinan kelel) om 42nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan laptalagruppas, VIB), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses, pala Man kores — koume grammad tonnas. Ei voi löuta sidä joudjas olendas.
Vl 1817 ročine Jöns Jakob Bercelius-himik sai puhtast molibdenad ezmäižen kerdan, endišti molibdenan hapandust vezinikal. Nimitihe -sanaspäi "molibdos" «hahktin» molibdenitan (MoS2) irdpol'žen koskundan tagut galenitha (PbS).
Fizižed ičendad.
Molibden om hoštai hahkvauvaz päličmänendmetall. Pind muigotub il'mas 400 C° lämudel da sen korktemba.
Atommass — 95,95. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 10,22 g/sm³. Suladandlämuz — 2896 K (2623 C°). Kehundlämuz — 4912 K (4639 C°).
Londuseline molibden kogoneb kudes stabiližes izotopaspäi: 92Мо (15,86 % massan mödhe), 94Мо (9,12 %), 95Мо (15,70 %), 96Мо (16,50 %), 97Мо (9,45 %), 98Мо (23,75 %), i ühtes vähäradioaktivižespäi, 100Мо (9,62 %, T½ = 8,5 × 1018 vot, kändase rutenijaks kaksitadud β-čihodamižen kal't). Sen ližaks tetas 26 ratud radioaktivišt izotopad 83..91, 93, 99, 101..115 atommassanke i niiden kahesa izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 93Мо-izotop nell' tuhad vozid pol'čihodamižen pordonke, 99Мо (T½=2,75 päivest) i 90Мо (5,5 časud), mugažo 93mМо-izomär (6,85 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 83, 87), β- i neitronižen (nomer 110) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't. Izotopad 83 i 87 kändasoiš niobijaks i cirkonijaks, izotopad 84..86, 88..91, 93 — niobijaks, izotopad 99, 101..113 — tehnecijaks (nomer 110 — sen kahteks izotopaks).
Himižed ičendad.
Metall muigotub il'mas teravas 600 C° lämudel da sen korktemba MoO3-trioksidan sädandanke. Muigotandmärad: +2, +3, +4, +5, +6.
Molibdenan samine zavodiše kivendoiden küllästamižespäi flotacižel metodal. Sadud molibdenine koncentrat poltase hapandusen (VI) sädandhasai:
 &lt;chem&gt;2 MoS2 + 7 O2 -&gt; 2 MoO3 + 4 SO2,&lt;/chem&gt;
sid' se alištub ližapuhtastandale. Edemba МоО3 endištase vezinikal:
 &lt;chem&gt;MoO3 + 3 H2 -&gt; Mo + 3 H2O.&lt;/chem&gt;
Molibden sädab ühtnendoiden rived galogenidenke, sen aigan elementan muigotandmärad oma erazvuiččed. Metallan tuhkan vai МоО3-hapandusen ičekeskentehmine ftoranke F2 andab molibdenan geksaftoridad МоF6 mujutomaks kebnašti kehujaks nozoludeks. Molibden (+4 i +5) sädab kovid МоHal4- i МоHal5-galogenidoid (Hal = F, Cl, Br). Tetas üks'jäižes ühtnendas jodanke, se om molibdenan dijodid МоI2.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe molibdenad legiruimha terasid, tehmaha lazeriden zerkloid, samha tehnecijad-99 medicinižen diagnostikan täht. Čaptas metalloid molibdenanvanuimel elektroerozionižiš tömašinoiš.
Sadas enamba neniš valdkundoiš: Kitai, AÜV, Čili, Peru, Meksik, Kanad, Armenii, mugažo om löudmižsijid Avstralijas i Norvegijas. Saihe 250 tuhad tonnoid mail'mas vl 2014. Maksoi 11 750 US$ tonnas vl 2016.
Moskv-Siti

Moskv-Siti (ven.: "Москва-Сити") om biznesrajon Moskvas, Presnin randirdal. Se linneb azjaližen aktivižusen zonaks; nügüd' om sauvomižen stadijas. Sauvomine om augotanus vl 1995 i lopiše vhesai 2017.
Territorii — 100 gektarad, dai 60 niišpäi — uzile sauvusile.
Mozilla Firefox

Mozilla Firefox ([moʊˈzɪlə ˈfaɪ(ɹ)fɑks]) om kaclim Internetan täht. Ezmäine versii om pästtud vn 2002 23. päiväl sügüz'kud. Produkt šingotase da levitase amerikaižel Mozilla Corporation-kompanijal (Mauntin Vju, Kalifornii), mugažo kaiken mail'man ičetahtnikoil.
Se om joudai (maksutoi) kaclim, voib sada eriži vai Linux:an Ubuntu-distributivanke. Nügüdläižed versijad ottas Quantum-likutint aluseks. Firefox om mail'man nellänz' kaclim levigandusen mödhe (200..300 mln kävutajid) i ühtenz' joudjan programholitusen keskes, sen pala torgusel oli 7,49 % vn 2021 keväz'kus.
Kaclim om levitadud avaros Saksanman da Evropan toižiden maiden territorijal, Indonezijas, Afrikan keskuzpalas, Kubal. Vn 2021 kezakun versijad oma sätud 88 kelel (vl 2004 niid oli 24).
Firefox ei anda kaikid voimusid standartižes programas, no edestab levigandusiden mehanizman, se laskeb kävutajile modificiruida kaclint ičeze tarbhaižusiden mödhe.
Must kuz'

Must kuz' () om kuzen levitadud erik.
Leviganduz.
Kazvab kavag'mecoiš Kanadadme, AÜV:oiden Aläskas i pohjoižpäivnouzmaižiš štatoiš. Putub segoitadud mecas harvoin lujas.
Londuses voib säta gibridoid lähembaižidenke erikoidenke, ned oma rusked kuz' ("Picea rubens") i harvemba hahksinine kuz' ("Picea glauca").
Kazvatadas dekorativižeks kazmuseks Evropas 18. voz'sadaspäi, Venämas 19. voz'sadan keskespäi. Kul'turas pud oma korktemb tobjimalaz, kron om pehmdamb. Erikon liliputal'ne form ("Picea mariana Nana") om levitadud mugažo, se om pol'metrad kortte.
Ümbrikirjutand.
Täuz'kaznuden pun korktuz om 7..15 metrad i 30 metrhasai, tüven sanktuz — 15..50 sm, rippub klimatan arvoimižišpäi.
Kor' om hoik, hahkkoričman mujun. Kavag' om 6..15 mm pitte, sinižvihand i vihand. Käbud oma kaikiš penembišpäi kuzen heimos, 2,5..4 sm pitte i 1..2 sm levette, niiden muju vajehtase ruskedkoričmaspäi ruskedsinižhesai.
Kävutand.
Mustan kuzen pumaterial om vahv i notked, sen vahvuz om korged tazomäraižen fakturan oksita tagut.
Tehtas meloid ujumha venehel. Ende ottihe pumaterialaks lendimiden sauvondan täht, tegihe purehlaivoiden pall'ast südäimes rangoutad.
Nal'čik

Nal'čik (, , ) om lidn da lidnümbrik Venäman suvipäivlaskmas. Se om Kabardinijan da Balkarijan Tazovaldkundan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, järed lebutaho.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1724. "Nal'čik"-lidnuz om saudud vozil 1818−1822, nimitihe jogen mödhe. Se sai lidnan statusad vl 1921.
Nal'čik šingotase elektrotehnižel sarakol (pol'veimed, telemehanik, elektrovakuumine tegim, elektroladimed kaičendministrusen täht), mašinansauvomižel (jüguavtoiden vaumičend geotedištelendan i kaivuzsamižen täht), «Gidrometallurg»-tegimel (vol'framan hapandusen pästand), metallanümbriradajan «Čercvetmet»-tegimel, ratud nahkan i vihmankatuzkanghiden «Iskož»-kombinatal, sömtegimištol (halvantegim pästab olut-ki), bal'neologižeks kurortaks (läz 40 aluzkundad — sanatorijad, lebukodid, turistižed bazad, pansionatad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase tazovaldkundan keskuzpalas, Kavkazan ezimägištol, Nal'čik-jogen randoil (Terekan i Kaspijan meren bassein), 420..849 m korktusil valdmeren pindan päl, 512 metrad om korktusen keskmäine znamoičend. Matkad Moskvhasai om 1430 km pohjoižhe orhal.
Klimat om ven ezimägišton. Voden keskmäine lämuz om +10,5 C°, kezakun-elokun +20,3..+23,0 C°, tal'vkun-uhokun −0,3..−1,8 C°. Paneb sadegid 637 mm vodes, enamba semendkus-kezakus (94..107 mm kus), vähemba tal'vkus-uhokus (21..27 mm kus). Paneb lunt 40 päiväd tal'ves. Kun relätivine nepsuz vajehtase sase 65..66 procenthasai kezaaigan, 85..86 % tal'vaigan.
Tobmuz.
Kaik nell' žilod mülüdas lidnümbrikho Nal'čik-lidnan ližaks: Adijuh, Hasanj (), Kenže, Vauged Jogeihut ("Белая Речка"). Lidnümbrikon pind om 133,31 km².
Lidnümbrikon pämez' om Sijaližen ičeohjandusen nevondkundan ezimez'. Lidnümbrikon Administracijan pämez' om Taimuraz Ahohov vn 2018 sulakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 240 203 ristitud, vn 2021 — 247 054 ristitud. Vl 2017 kaik 239 200 ristitud elihe lidnas i 265 162 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 275 tuhad eläjid vozil 2002−2003.
Rahvahad (eländpunkt, enamba 0,4 % vl 2010): kabardalaižed — 49,3 %, venälaižed — 28,8 %, balkarijalaižed — 12,2 %, osetinalaižed — 2,0 %, ukrainalaižed — 0,8 %, armenijalaižed — 0,7 %, čerkesalaižed — 0,7 %, čečenalaižed — 0,5 %, gruzijalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 4,1 %, rahvahuden ozutandata — 0,5 %.
Islaman Keskuzline mečet', kahesa organizacijad i Pohjoižkavkazan islamine universitet Abu Hanifa-imaman nimed ratas lidnas. Ortodoksižen hristanuskondan Marija Magdalinan kafedraline päjumalanpert' (letihe vll 2004−2010) i Simeon Stolpnikan jumalanpert' oma avaitud. Judaizman pühäpert' om saudud mägievrejalaižiden täht.
Lidnan üläopendusen aluzkundad oma Kabardinijan da Balkarijan valdkundaline universitet H. M. Berbekovan nimed, Kabardinijan da Balkarijan valdkundaline agrarine universitet V. M. Kokovan nimed, Pohjoižkavkazan valdkundaline čomamahtoiden institut, Kabardinijan da Balkarijan biznesan institut, kahten akademijan i koumen universitetan filialad (Rostov Donal, Belgorod, Taganrog, Krasnodar). Venäman Tedoakademijan Mägiterritorijoiden ekologijan institut radab mugažo.
Natrii

Natrii ("Na" — "natrium" latinan kelel) om 11nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om ühtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — ühtenden gruppan päalagruppas, IA), tabluden koumandes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Latinine "natrium"-nimituz (rindatusen täht "nitron") om velgsanaks keskegiptan kelespäi (nṯr), sen znamoičendoiden keskes oliba «sod», «mugl natr».
Natrii om levitadud londuses sen ühtnendoikš, om keitandsolan (NaCl) palaks. Pala Man kores — 25 kilogrammad tonnas, merivedes 10,5 g/L. Vl 1807 anglijalaine Hemfri Devi-himik sai natrijad metallan nägus ezmäižen kerdan natrijan gidrohapandusen (kaustižen sodan) elektrolizan abul. Voib löuta metallišt natrijad keitandsolan ližaduseks, andab sille siništ ližamujud.
Natrijan solad oma tarbhaižed ristitun hibjan täht, no niiden liig kucub turzet.
Fizižed ičendad.
Natrii om pehmed hahkvauvaz muglmetall, süttub il'mas. Kristalline segluz om kubine, kändase geksagonaližeks 5 K lämudel (−268 C°) da sen alemba. Üläpainuden al metall kändase läbinägujaks rusttanke ližamujunke.
Atommass — 22,989768. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 0,971 g/sm³. Suladandlämuz — 370,94 K (97,79 C°). Kehundlämuz — 1156,09 K (882,94 C°).
Londuseline natrii kogoneb üks'jäižes 23Na-izotopaspäi. Tetas mugažo 19 ratud radioaktivišt izotopad 18..22, 24..37 atommassanke, i kaks' izomärad (22m, 24m), niiden keskes kaikiš hätkemb om 22Na 2,6 vot pol'čihodamižen pordonke. 24Na-izotopan pol'čihodamižen pord om 15 časud, toižiden izotopoiden lühüdamb mi üks' minut. Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't päpaloin i kändasoiš neonaks vai magnijaks.
Himižed ičendad.
Se muglmetall muigotub il'mas kebnas natrijan hapandusen sädandanke, reagiruib vedenke teravas dai ujub sen pindal, ka varatas metallad mineralvoin šoidun al vai karasinas. Nened muigotandmärad oma: +1, 0. Metallal om vitkod reakcijad azotanke, ei ole reakcijoid nenidenke substancijoidenke: jod, hil'nik, inertižed gazad. Segoib nozolas ammiakas (−34..−77 C°), segoitez om sinine.
Natrijan hapandusen sädand:
 &lt;chem&gt;4Na + O2 -&gt; 2Na2O&lt;/chem&gt;.
Natrijan peroksid sädase palamižes il'mas vai hapanikas:
 &lt;chem&gt;2Na + O2 -&gt;[t] Na2O2&lt;/chem&gt;.
Niiden ližaks natrijan ozonid om olmas.
Reagiruib vedenke teravas, pandud vedhe metallan pallišk libub pindale, sulab reakcijan lämuden tagut i kändase vauktaks šurudeks, kudamb likkub veden pindadme erazvuiččiš čuradusiš. Vezinik erigoičese i voib süttuda reakcijan aigan, sen tazostuz:
 &lt;chem&gt;2Na + 2H2O -&gt; 2NaOH + H2 ^&lt;/chem&gt;.
Nazran'

Nazran' (, ) om Venäman lidn da lidnümbrik Ingušetijan Tazovaldkundan keskuzpalas. Se om tazovaldkundan kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe, mugažo Nazranin rajonan administrativižeks keskuseks, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1781 kuti venämalaižiden varjoičendpost Nazrank-jogel kaičemha ted Gruzijha sijaližiden heimoiden londoišpäi. Mainitase redutaks ezmäižen kerdan vl 1810. Vl 1894 raudte tuli žilho. Vll 1944−1959 nimitihe žilod "Kosta-Hetagurovo" osetižen runokirjutajan muštho, oli Pohjoižosetijan palaks. Nazran' sai lidnan statusad vn 1967 16. päiväl redukud, elektroinstrumentan tegim radoi. Ühtištuihe lähižidenke žiloidenke vl 1995. Oli Ingušetijan faktižeks pälidnaks vll 1992−2000, edel Magasan sauvondad.
Nazran' šingotase mujumetalloiden tegimištol (alüminijasižen profilän tegim läz lidnad, kebnad ühthesuladused), peniden elektrolikutimiden tegimel, sauvondmaterialiden pästandal (beton, savič, katuzmaterialad), sömtegmištol (leibän paštandsija, maidtegim), poligrafijan kombinatal i omblendedheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 522 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl.
Lähembaine om tazovaldkundan administrativine Magas-keskuz nelläs kilometras suvipäivnouzmha Nazranin röunaspäi. Pohjoižosetijan — Alanijan Tazovaldkund levigandeb ani lidnan suvipäivlaskmaižen röunan taga.
Tobmuz.
Nazran' om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidn jagase nelläks administrativižeks ümbrikoks, ned ei olgoi municipaližikš ühtnikoikš.
Edeline lidnan pämez' (Administracijan pämez') om Alihan Tumgoev (2012 — sügüz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 93 335 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 116 020 eläjad. Vll 2001−2009 severz'-se lähižid žiloid oli mülütadud lidnha, sid' jagadihe niid rajonidme, i Nazranin kaikiš suremb ristitišt oli 136 991 eläjad vl 2009.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010, ozutadud rahvahudenke): ingušad — 98,8 %, čečenalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 0,8 %.
Islaman kaks'kümne pühäpertid oma olmas lidnas, niišpäi viž oma surembad. Ortodoksižen hristanuskondan ph. Stroican časoun' om avaitud sodapalakundanno.
Nellänz'päiv

Nellänz'päiv om nellänz' nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, koumanz'päivän i pätničan keskes. Se voib olda nedalin videnden päivän toižiš kalendariš.
Kaik nellänz'päiväd oma pühätadud apostoloile i Mikulai-čudonsädajale ortodoksižen hristanuskondan jumalankodikundas.
Neodim

Neodim ("Nd" — "neodymium" latinan kelel) om 60nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes, lantanoidoiden gruppaspäi (koumanz' grupp, kudenz' period), vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagrupp, IIIB.
Ühthine ümbrikirjutand ​.
Element om harv Man kores, 25..37 grammad tonnas. Sadas ekstrakcijal küllästadud cerijan kivendospäi prazeodiman ühtes, sid' erigoittas prazeodimaspäi metallotermižikš vai elektrolizan mahtusel 850 C° lämudenke.
Avstrine Karl Auer fon Vel'sbah-himik avaiži neodiman vl 1885 didim-segoitusen jagamižel, erigoiti neodimad prazeodimaspäi. Sikš nimitihe elementad grekan kelen sanoispäi νέος "neos" «uz'» i δίδυμος "didumos" «kaks'nik».
Fizižed ičendad.
Neodim om pehmed tagokaz notked hobedaižvauged mametall kuldaiženke ližamujunke. Londuseline neodim om vähäradioaktivine (10 Bk/kg) izotopan nomer 144 tagut päpaloin.
Atommass — 144,242. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 7,007 g/sm³. Suladandlämuz — 1297 K (1024 C°). Kehundlämuz — 3347 K (3074 C°).
Londuseline neodim kogoneb seičemes stabiližes izotopaspäi, niišpäi kaks' oma vähänradioaktivižed: 142Nd (27,2 %), 143Nd (12,2 %), 144Nd (23,8 %, T½=2,38 × 1015 vot, kändase cerijaks-140 α-čihodamižen kal't), 145Nd (8,3 %), 146Nd (17,2 %), 148Nd (5,7 %), 150Nd (5,6 %, T½=7 × 1018 vot, kändase samarijaks kaksitadud β-čihodamižen kal't). Sen ližaks, tetas 31 ratud radioaktivišt izotopad 124..141, 147, 149, 151..161 atommassanke, i niiden 13 izomärad. Kaikiš hätkembad oma 147Nd-izotop 11 päivest pol'čihodamižen pordonke, 140Nd (T½=3,37 päivest) i neodim-138 (viž časud), mugažo 139m1Ne-izomär (5,5 časud). Izotopad čihotas β- i protonižen (izotopad 127..129, 131) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš prazeodimaks, jüžmakombad prometijaks, izotopad 127..129 i 131 — prazeodimaks i cerijaks.
Himižed ičendad.
Muigotandmär: +3. Neodim muigotub il'mas kebnas lujas i kändase hapanduseks.
Kävutand.
Ottas neodimad kävutamižhe metallurgijas, optikas, magnitoiden tehmižes i m. e. Tehtas ühthesuladusid alüminijanke i magnijanke sauvomha lendimid da raketoid. Puhthan titanan legiruind (neodiman 1,5 %) ližadab sen varmdust pol'tošt kerdha.
Metallan päeksportör — Kitai, mugažo om neodiman löudmižsijid AÜV:oiš, Kazahstanas, Venämas, Ukrainas, Avstralijas, Brazilijas, Indijas da Skandinavijas. Maksoi 70 US$ kilogrammas vl 2014.
Neon

Neon (mugažo latinan kelel, znamoitas "Ne") om kümnenz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan päalagruppas, VIIIA), tabluden kahtendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Anglijalaižed Uil'jam Ramzai- i Moris Travers-himikad avaižiba neonan il'mas nozoltandan jäl'ghe vl 1898, konz hapanik, azot, argon i kaik il'man jüžmakombad komponentad oliba nozoltadud i čuratud. Nimitihe grekan kelen νέος-sanaspäi ("neos") «uz'».
Neon om videnz' element londuses levigandusen mödhe, mail'man massan 0,13 %. Se om äjiden tähthiden koumanz' element vezinikan i gelijan jäl'ghe. Pala Man atmosferas om 18,2 × 10−6 mülün mödhe, vai 1 / 55 000. Neonan varad Man atmosferas oma läz 7,8⋅1014 m³. Neon om lujas harv Man kores, 7 × 10−11 massan mödhe.
Fizižed ičendad.
Neon om inertine üks'atomine gaz mujuta, maguta da hajuta. Vauvhatub rusttal elektrojoksusen olendan aigan.
Atommass — 20,1797. Ninevuz (−246 C° lämudel) — 1,204 g/sm³. Suladandlämuz — 24,56 K (−248,59 C°). Kehundlämuz — 27,1 K (−246,05 C°).
Londuseline neon kogoneb koumes stabiližes izotopaspäi: 20Ne (90,48 %), 21Ne (0,27 %) i 22Ne (9,25 %). Tetas 16 ratud radioaktivišt izotopad 16..19, 23..34 atommassanke, izomärid ei ole. Kaikiš hätkemb ratud izotop om 24Ne 3,38 minutad pol'čihodamižen pordonke. Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't päpaloin i kändasoiš hapanikaks, ftoraks vai natrijaks.
Himižed ičendad.
Ei ole himižid ühtnendoid, neon om kaikiš inertižemb element mail'mas gelijan kartte. Om vaiše toižetujid segoitesid-klatratoid, oz., vedenke Ne·6Н2О. Muigotandmär om 0. Neonan ionad oma olmas: Ne+, (NeAr)+, (NeH)+ i (HeNe)+.
Kävutand.
Neon kävutase segoituses gelijanke okeanavtoiden hengaidusen täht. Kucub asfiksijad korktas koncentracijas. Ottas kävutamižhe vilugoitimiden agentaks tobjimalaz. Sadas il'maspäi laptaližeks produktaks fil'tracijan abul.
Neoneuromus coomani

Neoneuromus coomani om gavediden erik Koridalidad-sugukundaspäi.
Johannes-Antuan Lestaž-entomolog (1879−1945, "Johannes-Antoine Lestage") avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1927.
Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Nevondkundaližiden Socialistižiden Tazovaldkundoiden Ühtištuz

Nevondkundaližiden Socialistižiden Tazovaldkundoiden Ühtištuz ("Nevondkundaline Ühtištuz"; ven.: "Союз Советских Социалистических Республик") — valdkund oli vodespäi 1922 vodhesai 1991 Evropas da Azijas.
Valdkund oli südäitukuiženke azegištonke.
Eläjiden lugu — 293 047 571 (1989) (nellänz' surtte mail'mas).
Pind — 22 402 200 km² (kaikiš suremb mail'mas).
Pälidn oli Moskv.
Istorii.
Ühtištuz oli sätud enččen Venälaižen imperijan sijas Suomenman i Pol'šanman territorijoita (saiba ripmatomut) Rahvahanikoiden sodan rezul'tataks.
Vozil 1940−1956 16 tazovaldkundad oli NSTÜ:s. Vspäi 1956 Karjal läksi VNFST:n alistušhe, i tegihe 15 tazovaldkundad. Nevondkundaline Ühtištuz sai ekonomišt kilad Vilusodas.
Üks' tazovaldkundoišpäi, Venälaine Federacii, tegihe valdkundan täudeks oiktusenjäl'ghetulijaks.
Geografijan andmused.
Nevondkundaline Ühtištuz sijazihe Päivnouzmaižes Evropas, Pohjoižes i Keskmäižes Azijas. VNFST oli kaikiš suremb tazovaldkundoiden keskes.
Politine sistem.
Üks'jäine partii oli olmas valdkundas — NÜKP. Sen Keskuzkomitetan generaline sekretar' oli de-fakto valdkundan pämehen.
Eläjad.
Nevondkundaline Ühtištuz oli koumandel-nelländel sijil ristitišton mödhe mail'man valdkundoiden keskes (Kitain da Indijan jäl'ghe, AÜV:oidenke läz tazostadud).
Ižanduz.
Planekonomik oli valdkundas. NÜKP:n suimad anttihe generaližen linijan sen šingotesele.
Ižandusen ülämäraine militarizacii i vajagan energoeffektivižuz oliba NSTÜ:n čihodamižen süiden keskes.
Nikel'

Nikel' ("Ni" — "niccolum" latinan kelel) om 28nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand ​.
Nikel' om levitadud Man kores keskmäras, 0,01 % massan mödhe vai 100 grammad tonnas. Voib löuta ičesündujad nikelid vaiše meteoritoiš raudanke ühtes. Vl 1751 ročine Aksel' Fredrik Kronstedt-himik sai puhtast nikelid ezmäižen kerdan.
Metall da sen ühtnendad oma toksižed, kuctas allergišt reakcijad. Nikelin otand südäimehe om vitiligon ühteks süišpäi.
Fizižed ičendad.
Nikel' om lujas kova plastine tagokaz korrozijanvastaine hobedaižvauged päličmänendmetall. Elementan elektroniden konfiguracii orbitaliden mödhe voib olda mugoi-ki: 2, 8, 17, 1.
Atommass — 58,6934. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 8,9 g/sm³. Suladandlämuz — 1728 K (1455 C°). Kehundlämuz — 3003 K (2730 C°).
Londuseline nikel' kogoneb vides stabiližes izotopaspäi: 58Ni (68,27 %), 60Ni (26,10 %), 61Ni (1,13 %), 62Ni (3,59 %), 64Ni (0,91 %). Tetas 26 ratud radioaktivišt izotopad 48..57, 59, 63, 65..78 atommassanke, i kahesa izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad čihodajad oma 59Ni-izotop (T½=76 tuhad vozid), 63Ni 100,1 vot pol'čihodamižen pordonke i 56Ni-izotop (T½=6,07 päivest).
Himižed ičendad.
Nikel' om vähäaktivine himižešti. Ei ole reakcijad nenidenke substancijoidenke: vezi, muglad i erased muiktused. Muigotandmärad: +3..+1, mugažo +4 harvoin. Metall om kattud hapandusen kerthel normaližiš arvoimižiš. Nikel' palab il'mas tuhkan nägus vaiše i sädab kaht hapandust: NiO i Ni2O3.
Metall segoitase aktivižikš vähän koncentriruidud azotmuiktuses:
 formula_1
i koncentriruidud palabas rikmuiktuses:
 formula_2,
reakcii mäneb vitkos solmuiktusenke i vähän koncentriruidud rikmuiktusenke.
Kävutand.
Ottas nikelid kävutamižhe tehmaha rosttumatont terast (sadud nikelin kaks' koumandest), raudatomid i räkänvastaižid ühthesuladisid. Kävutadas nikeliruimha pindoid, tehmaha vanuimid, akkumulätorid i järgeližid rahuzid. Renein nikel' om himižiden reakcijoiden katalizatoraks.
Saihe 2,25 mln tonnoid mail'mas vl 2016. Pätegijad (enamba 200 tuh. tonnoid) oma Filippinad, Venäma, Kanad, Avstralii, Uz' Kaledonii (Francii). Vl 2012 maksoi 15,5..17,6 US$ kilogrammas.
Abramov Nikolai

Nikolai Viktorovič Abramov (; sünd. 24. viluku, 1961, Ladv-külä, Kos'kenaluižen rajon, Leningradan agj — kol. 23. viluku 2016, Petroskoi, Karjalan Tazovaldkund) oli Venälaižen Federacijan kirjutajiden ühtištusen ühtnii, vepsänkel'ne runokirjutai, lehtezmez', Bengtan Pohjaižen literaturan premijan (2006) laureat da Karjalan Tazovaldkundan premijan (2009) laureat. Abramov oli etnine vepsläine.
Biografii.
Abramov oli sündnu Ladvaha, Podporožjen (Kos'kenaluižen) rajonha, Leningradan agjha vn 1961 24. päiväl vilukud. Keskškolan jäl'ghe Nikolai Abramov openzihe Leningradas da Karjalan valdkundaližes pedagogižes akademijas Petroskoiš. Nikolai Abramov oli vepsän Kodima-lehtesen toimitajan. 
Abramovan vepsänkeližed da venäkel'žed runod oma paindud 1980-ndel vodelpäi. 1994-ndel vodel ozutihe «Koumekümne koume»-runokogodust, ezmäine vepsänkeline čomamahtoine kirj. Abramovan runod oma kätud suomen, estin, mad'jaran kelihe da toižihe kelihe.
Kirjutai oli otnus fotografijha professionaližikš literaturradon ližaks. Tegi koumed personališt fotoozutelendad Petroskoiš. Abramovan fotokuvad oliba ozutadud Venäman, Norvegijan i Ukrainan ozutelendoil, publikoitihe niid aiglehtesiš i fotoal'bomoiš.
Fomin Nikolai

Nikolai Fomin () — vepsläine kirjutai. Om ühteks «Kodima»-lehtesen redaktorišpäi enččes. Sanutesed i publicistik erazvuiččiš kirjoiš da periodikas.
Nikosii

Nikosii (vai Lefkosii, "Lefkosía" [lefkoˈsi.a], [lefˈkoʃa], kipran araban kelel "Nikusija") om Kipran pälidn da kaikiš suremb lidn.
Klimat om Keskmeren, pol'letetazangišton pirdoidenke. Voden keskmäine lämuz om +20,1 C°, kezakun-sügüz'kun +26,7..+30 C°, tal'vkun-uhokun +10,7..+12,5 C°. Ekstremumad oma −2,9 C° (uhoku) i +45,6 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +10,5 C° (heinku), tal'vaigan maksimum om +28,4 C° (tal'vku). Paneb sadegid 330 mm vodes, enamba kül'mkus-uhokus (39..64 mm kus), vähemba heinkus-elokus (kuz' millimetrad pordos).
Niobii

Niobii ("Nb" — "niobium" latinan kelel) om 41nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om videndes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — videnden gruppan laptalagruppas, VB), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses, ei voi löuta sidä joudjas olendas, pala Man kores — 18 grammad tonnas.
Anglijalaine Čarl'z Hetčett-himik avaiži niobijan vl 1801 sadud Massačusets-štataspäi kolumbit-mineralas, i vhesai 1950 nimitihe elementad «kolumbii» (Cb) Sures Britanijas i AÜV:oiš, AÜV:oiden üläihastuseližen nimen mödhe sil aigal. Saksalaine Genrih Roze-himik erišti elementad tantalaspäi i nimiti sidä Tantalan Nioba-tütren oiktastuseks. 19. voz'sadan lopus francine Anri Muassan-himik sai puhtast niobijad ezmäižen kerdan, hän kävuti elektrotermišt mahtust i endišti niobijan hapandust hil'nikal elektropäčiš.
Fizižed ičendad.
Niobii om hoštai hobedaižhahk metall.
Atommass — 92,90637. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 8,57 g/sm³. Suladandlämuz — 2750 K (2477 C°). Kehundlämuz — 5017 K (4744 C°).
Londuseline niobii kogoneb üks'jäižes stabiližes 93Nb-izotopaspäi. Kaik toižed 32 izotopad oma radioaktivižed, sadud da tedoitud ratud tel, ned oma 81..92, 94..113 atommassanke, tetas mugažo 25 izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 92Nb-izotop 34,7 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, 94Nb (T½=20,3 tuhad vozid) i 95Nb (35 päivest), mugažo 91m1Nb-izomär (60,86 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 81, 84), β- i neitronižen (nomerad 104..110) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš cirkonijaks vai molibdenaks, izotop 92 — molembikš, izotopad 81, 84 — ittrijaks i cirkonijaks.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe üläveimiš, tegimišton torvikš da mülüikš, lendandapparatoiden detalikš. Alüminijan (niobijan pala 0,05 %) i vas'ken (20 %) legiruind toižetab niiden ičendoid lujas. Niobijan 0,6-procentine ližadand rosttumatomha terashe kaičeb sidä rostet vaste ühthekeitandan jäl'ghe. Pästtas muštrahuzid.
Sadas 50 tuhad tonnoid vodes (2012), päeksportör — Brazilii, toine järed tegii om Kanad. Om löudmižsijid mugažo AÜV:oiš, Japonijas, Malaviš, Venämas (Kolan pol'sarel).
Biologine rol'.
Metallan putnuded palaižed kuctas organizman südäiorganoiden ärdutandad i lopusiden kid'žmoitust. Erased ühtnendad oma toksižed.
Njuton Isaak

Ser Isaak Njuton ( [ˌaɪzək ˈnjuːtən]; sünd. 4. viluku 1643 grigorianižen kalendarin mödhe, Vulsthorp läz Kolstervortad, Anglii — kol. 31. keväz'ku 1726, Kensington, Sur' Britanii) oli sur' anglijalaine fizikantedomez', matematikantedomez' da astronom, üks' klassižen fizikan sädajišpäi.
Njuton om fundamentaližen «Naturaližen filosofijan matematižed augud»-tedotön avtor. Neciš tedotös hän andoi mail'man gravitacijan käskusen i mehanikan koume käskust, kudambad linniba klassižen mehanikan aluseks. I. Njuton sädi differencialižen da integraližen lugemižen, mujun teorijan i toižid matematižid da fizižid teorijoid.
Biografii.
Isaak Njuton oli sündnu henon manpidajan kanzha. Hänen tat koli edel aigad, i nimitihe poigad tatan oiktastuseks. Priha oli otnus tedoho i sädi mehanizmoid lapsessai. Vspäi 1661 Njutonan elo oli sidodud Kembridžan universitetha enamba mi 30 vot.
Tedomez' oli Londonan kunigazližen sebran ühtnijan (vspäi 1672 reflektoran ozutandan jäl'ghe) da prezidentan (vspäi 1703 surmhasai).
Nened fizikantedomehed andoiba tedoalust Njutonan sädamižele enamba kaiked: Galilei, Dekart, Kepler. Njuton jätksi heiden töid, ühtenzoiti niid universaližeks sistemaks mirus.
Nägudezkirj

Nägudezkirj (Joann-jumalantedajan, "Apokalupsis Ioannou", ) om Biblijan i sen Uden Zavetan jäl'gmäine kirj. Original om sätud amuižgrekan kelel.
Biblijan üks'jäine apokaliptine kirj ("Ἀποκάλυψις" «nägudez»). Starinoičese aigtegoiš edel Iisusan Hristan toštmižtulendad maha, toštmižtulend ičeksaz da mi linneb sen jäl'ghe. Kirjutadud Biblijha aigaližembiden endustusiden mödhe, äiluguižed kataklizmad da onetomuded lindäs edel toštmižtulendad starinoitud aigtegoiden aigan.
Tedofantastikan apokaliptik- i postapokaliptik-žanrad sädasoiš tuleban aigan globaližen katastrofan ümbrikirjutandoišpäi.
Nemž

Nemž om vepsän külä Leningradan agjan Kos'kenaluižen rajonas.
Valdmerimad

Valdmerimad (vai Okeanii) (angl., bislama i , , , tok-pisin: "Osenia") om Man kuiv pala, kaikiš suremb sariden kogoduz planetas. Sijadase kaikil šurupoliškoil, Afrikan kartte. Avstralii-kontinent, Uz' Gvinei-sar' da Tünen valdmeren erigoittud sared atolloidenke mülüdas sihe.
Ühthižed andmused.
Pind — 8,52 millionad km² (Avstralijata 1,52 mln km²). Eläjiden lugu — 36,6 mln ristituid (vl 2010, 15,4 mln Avstralijata).
Kaik 16 valdkundad da 21 rippujad territorijad sijadasoiš Valdmerimaiš. Mugažo Indonezijan pala otab Uz' Gvinei-saren päivlaskmpol't, AÜV:oiden pala om (Havajad-štat) i Čilin severz'-se sarid. Avstralii, Papua — Uz' Gvinei, Uz' Zelandii, Havajad i Fidži oma järedad niiden keskes.
Nimitadas Valdmerimaiden eläjid da sündnuzid regionan mödhe: avstralijalaižikš, udenzelandijalaižikš, udengvinejalaižikš, polinezijalaižikš, melanezijalaižikš i mikronezijalaižikš.
Geografii.
Kaikiš suremb sarišpäi om Uz' Gvinei (786 tuh. km²). Sarištod: Havajan sared, Solomonan sared, Marianan sared, Maršalan sared, Fidžin sared, Uded Gebridad, Bismarkan sarišt, Markizan sared. Järedad pol'sared: Keip-Jork i Arnemlend (Avstralii), Čendravasih i Papuan pol'sar' (Uz' Gvinei).
Valdmerimaiden randad lainištab Tün' valdmeri. Uden Gvinejan suvipäivlaskmaižed randad i Avstralijan pohjoižed randad lainištab Indižen valdmeren Arafuran meri. Sariden enambuz om vulkaniženke augotižlibundanke. Om vähä tarbhaižid kaivatusid päiči Avstralijas sen metallkivendoidenke. Sared alištudas kovile tulleile, manrehkaidusile, cunamile, pit'kile valegile.
Murrei sen Darling- i Marrambidži-ližajogidenke (Avstralii), Sepik i Flai (Uz' Gvinei) oma Valdmerimaiden znamasižed joged. Järedad järved oma Eir (9500 nellikkilometrhasai), Torrens, Gerdner, Makkai i Amadius (kaik oma solakahad, Avstralii), Marri i Sentani (Uz' Gvinei-sar'), Taupo (Uz' Zelandii). Penil saril om lagunoid da penid ojid.
Kaikiš korktemb čokkoim om Džai-mägi (4884 m) Indonezijas, Uden Gvinejan päivlaskmas. Kaikiš alahamb om kuivanuden Eir-järven pohj (−15 m) Avstralijan keskusen suves.
Klimat.
Tropižed klimatižed vöd oma Valdmerimaiden tobmas palas, penil saril klimat om neps.
Ola

Ola ("Si" — "silicium" latinan kelel) om 14nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan päalagruppas, IVA), tabluden koumandes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Ola om levitadud londuses lujas, se om kahtenz' Man koren element hapanikan jäl'ghe (27,6..29,5 %, paksumba SiO2 — 12 % Man koren massad). Koncentracii merivedes om 3 mg/L. Olakahad pämineralad — lete, olakivi, kvarc, pöudšpat, silikatad. Voib löuta londuses ičesündujad olad harvoin lujas.
Vl 1811 francižed Žozef Lui Gei-Lüssak- i Lui Žak Tenar-himikad saiba irgäd olad. Nimitihe latinižen "silex"-sanan mödhe «olakivi». 
Fizižed ičendad.
Puhtaz amorfine ola om bur tuhk. Ola om räbed, plastižuz ližadub vaiše ülemba 800 C°. Aktivitoi himižešti normaližiš arvoimižiš, sen palaižed oma kattud hapandusen kerthel. Olan palaižed i olakivi oma kovad, künzäidused jädas stöklal.
Atommass — 28,0855. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,33 g/sm³. Suladandlämuz — 1687 K (1414 C°). Kehundlämuz — 3538 K (3265 C°).
Londuseližed koume izotopad oma stabiližed: 28Si (92,23 %), 29Si (4,67 %) i 30Si (3,10 %). Kaik 20 ratud radioaktivišt izotopad oma sätud 22..27 i 31..44 atommassanke, niiden keskes 14 elädas sekundad lühüdamb. Ei ole izomärid. Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 32Si 153 vot pol'čihodamižen pordonke i 31Si (T1/2 = 157 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't i kändasoiš alüminijaks, magnijaks i fosforaks.
Kävutand.
Nügüd'aigaine elektronik om saudud olal — mikroshemad, batarejad päiväiženergijal. Ližatas raudan metallurgijas paremboičemha ühtnendoid. Kävutadas leted tehmaha keramikad (savič, porcellan), cementad i ten alust. Kvarclete om torhudeks stökoltegimen i optižen edheotandan täht. Om olmas äi olan ühtnendoid, ottas kävutamižhe silikatoid levedali.
Tarbhaine biologine rol' om olal, tähkheinäd i kortehein kogotas olad enamba. Pidab kaitas olan pölüspäi, se ärdutab hengaiduzteid.
Kiviaigan kävutihe olakivid avaros noliden lopusikš, tehmaha azegid da veičid. Ottas kaks' kived vai piritanke iškemha lämoin kibinoid viritimiš i tuikutimiš. Olakivi om hüvä čomitandmaterial, om erazvuiččen mujun mineraloiš.
Omsk

Omsk ( [omsk]) om millionerlidn da lidnümbrik Venäman keskuzpalan suves. Se om Omskan agjan administrativine keskuz (vspäi 1934) da kaikiš suremb lidn, kahtenz' surtte Sibirin lidn.
Omskan agjan kaikutte koumanz' ristit videspäi eläb Omskas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1716 Omskan lidnuseks. Vl 1782 žilo udenke lidnusenke oiktal randal saiba lidnan statusad.
Vozil 1918−1920 Venäman rahvahanikoiden sodan aigan Omsk oli Venäman valdkundan da Vauktan Gvardijan likundan pälidnaks. Vn 1921 kezal sirtihe Sibirin keskusen aluzkundoid Novosibirskha. Vl 1930 ühtištadihe "Leninsk-Omskii"-lidnad i Omskad, vl 1933 — "Novo-Omsk"-lidnad Omskanke. Vll 1947−1958 lidn alištui Venäman NFST:n tobmudele oikti.
Omskan ekonomikan päsarakod oma kivivoin ümbriradmine, himine sarak (sintetine kaučuk, katalizatorad, tehnine hil'nik, polipropilen), aerokosmižed tegimed, sodatehnikan tehmine (tankad, somuzavtod), maižanduztehnikan pästand, radioladimiden i avtodetaliden tehmine, sömtegimišt.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Irtiš-jogen muugotil randoil Ominjogen lanktendan sijas, 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lähembaižed lidnad oma Kalačinsk 65 km päivnouzmha raudtel vai avtol i Isil'kul' 149 km päivlaskmha raudtedme vai avtotedme.
Klimat om ven kontinentaline kuivahk päivoikaz. Voden keskmäine lämuz om +2,1 C°, kezakun-elokun +16,9..+19,6 C°, tal'vkun-uhokun −13,8..−16,3 C°. Ekstremumad oma −45,5 C° (viluku, uhoku) i +40,4 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om −3,1 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +8,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +2,1 C°). Paneb sadegid 415 mm vodes, enamba kezakus-elokus (51..66 mm kus), vähemba vilukus-sulakus (18..23 mm kus). Il'man vozne keskmäine nepsuz om 71 %.
Tobmuz.
Omsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Se jagase videks administrativižeks ümbrikoks vspäi 1945.
Edeline lidnan pämez' om Oksana Fadina (tal'vku 2017 — sügüz'ku 2021).
Eläjad.
Omsk kändihe millionerlidnaks vl 1979. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 1 154 116 ristitud, vn 2021 — 1 125 695 ristitud. Kaik 1 178 391 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 1 169 tuh. eläjid vl 1992 i 1 178 tuh. eläjid vll 2016−2017.
Rahvahad (ozutanuziden rahvahudes pala vl 2010): venälaižed — 88,8 %, kazahlaižed — 3,4 %, ukrainalaižed — 2,0 %, totarlaižed — 1,9 %, saksalaižed — 1,3 %, toižed rahvahad — 2,6 %.
Transport.
Avtobusad da trolleibusad oma kundaližeks transportaks lidnas. Vspäi 1992 metro vai kiruhtramvai sauvose lidnas, viž manalašt stancijad lindäs ezmäižeks jonoks.
Transsiban raudtestancii om saudud Omskas vl 1896. Järed jogiport levineb läz raudtestancijad. Jogistancijaspäi passažirlaivad ujudas Salehardhasai.
Rahvahidenkeskeine civiline da Venäman policijan "Omsk-Keskuzline"-lendimport ("OMS / ОМС / UNOO / УНОО", 1,35 mln passažiroid vl 2019) sijadase vides kilometras suvipäivlaskmha lidnan keskusespäi. Vspäi 1989 uz' civiline "Omsk-Födorovk"-lendimport om sauvomas vajehtamha vanhad lendimportad. Sauvond sijadase 32 kilometras lodeheze lidnan keskuzpalaspäi.
Oper

Oper ( — «azj», «tö», «rad») om muzikaliž-dramatižen čomamahtusen žanr, kudambas südäiolend anttas muzikaližen dramaturgijan abul. Oper om vokaline žanr. Operan literaturine aluz om libretto.
Žanran istorii.
Oper om sündnu Italijaha. Operan ezitat om misterii — mugoine hengeline spektakl', kus om muzikad. Hengeline komedii «Pühän Pavlan kändmine hristanuskojaks» (1480, avtor Beverini) om jo tozine tö, kus muzikad om kaikiš paloiš. 16. voz'sadas lujas populärižikš tegihe pastoralid (paimniden vändod), kus oli horid: motetoid, madrigaloid. Vl 1597 Modenas ozutihe «garmonižen komedijan» (Commedia armonica) «Amfiparnasso» (avtor Oracio Vekki), kus hor kaiken pajati madrigaloid scenan taga, a akt'orad vändiba scenal.
16. voz'sadan lopus ningoižiš spektakliš zavodiba kävutada üksänine pajatand (monodii), i žanr šingotaškanzihe lujas. Avtorad nimitiba ičeze muzikaliž-dramatižed sädused «drama in musica» vai «drama per musica»; «opera»-nimi om sündnu 17. voz'sadan ezmäižes poles.
Ezmäižen operteatran publikan täht avaitihe vl 1637 Italijaha, Venecijha. Ezmäine sur' oper oli Perin Džakomon «Evridik»-oper (1597). Venecii oli ezmäine operan keskuz Evropas.
Operan toižendad.
Om tehnus muga, miše tämbäi voib kundelta operan erazvuiččed toižendad:
Komižes operas muzikaližiden nomeroiden keskes voib olda dialog muzikata. No dialogad voib löuta i toižiš operoiš, ozutesikš, Bethovenan "Fidelios" vai Veberan "Noidambujas".
Operan elementad.
Oper om sintetine žanr. Sihe mülüdas dramaturgii, muzik, pirdand (dekoracijad, scenižed sädod), horeografii (balet).
Operan kollektivas oma: solistad, hor, orkestr i m.e.
Operas oma naižäned — soprano, meccosoprano, kontral'to, i mehenäned — tenor, kontrtenor, bariton da bas.
Oper jägadas aktoihe, kuvihe, scenoihe i nomerihe.
Operan palad — rečitativad, ariozod, pajod, arijad, duetad, triod, kvartetad, ansamblid i m.e.; simfonižed formad — ezivänd, introdukcii, antrakt, marš, baletmuzik i m.e.
Orav

Orav(ad) ( amuižgrekan kelen σκιά "skia" i οὐρά "oura" sanoišpäi «pilvez-händ») om mecživatoiden heim Nühtajad-heimkundaspäi.
Erikod.
Voib löuta oravid Evropas, Azijas (ven vö), Pohjoiž- i Suviamerikas.
Tetas 30 erikod "Sciurus"-heimos:
Irdpol'ne nägu.
Hibj i händ oma pit'kad, korvad oma pit'kähkod, karvan muju — muzabur vauktanke pökonke, karv voib olda mugažo hahk tal'vele vai kaiken.
Živat om mectusen objektaks karvha näht. Voib mända puitkele pagon aigan.
Söte.
Oravad varatas pähkmid tal'veks, kaidas maha niid mugažo, se abutab puile äikerdoitas. Voib harjoitada oravad söteltas käzišpäi, no ei rekomendui necidä, mecživat voib satatada kät i voib läžuda mustmoral, ozutesikš. Södas kazmusiden paloid tobjimalaz (käbud, urbad, semned, plodud i vihoštez), senid, gavedid, munid (vilumaiš pähkmen sijas), eskai penid linduid, erasti penikaižid imetaiživatoid i löcuid.
Oravad kuludas hambhid puil, no ei voigoi erištada pun oksad elektroveimespäi, muga hö kuctas elektrusen keskustusid. Voib panda räzinlaudad vai küksta oravad kodiživatoiden (koir, kaži) tactud karval.
Osmii

Osmii ("Os" — "osmium" latinan kelel) om 76nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahesandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden kudendes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses, pala Mankores — viž grammad tonnas. Ei voi löuta sidä joudjas olendas, no putub londuseližes ühthesuladuses iridijanke nevjanskit- i sisertskit-mineraloiš (kaimdas ičesündijad platinad päpaloin), se ühthesuladuz mülütab osmijan 10..50 %. Anglijalaine Smitson Tennant-himik avaiži osmijan vl 1804. Nimi libub -sanaspäi "osme" «haju», sikš ku osmijan-iridijan muglühthesuladusen segoitand vedes vai muiktuses veb haižujan osmijan tetrahapandusen sädamižhe.
Osmijal ei ole ičenašt biologišt rolid. Osmijan ülembaine hapanduz (OsO4) om toksine lujas.
Fizižed ičendad.
Osmii om hudr hoštai hobedaižtaivazma päličmänendmetall. Metalline osmii andase mehanižele ümbriradmižele hondoin lujas. Om paramagnetikaks.
Atommass — 190,23. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 22,587 g/sm³ (kaikiš korktemb elementarižiden substancijoiden keskes). Suladandlämuz — 3306 K (3033 C°). Kehundlämuz — 5285 K (5012 C°).
Londuseline osmii mülütab seičemed izotopad, niišpäi viž stabilišt i kaks' vähäradioaktivišt: 184Os (0,02 %, T½=3 × 1013 vot, kändase vol'framaks-180 α-čihodamižen kal't), 186Os (1,59 %, pol'čihodamižen pord — 2 × 1015 vot, kändase vol'framaks-182 α-čihodamižen kal't), 187Os (1,96 %), 188Os (13,24 %), 189Os (16,15 %), 190Os (26,26 %), 192Os (40,78 %). Tetas 30 ratud radioaktivišt izotopad 161..183, 185, 191, 193..197 atommassanke, i ühesa izomärad. Niiden keskes kaikiš hätkembad oma 194Os-izotop kuz' vot pol'čihodamižen pordonke, 185Os (T½=93,6 päivest) i osmii-191 (15,4 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 191mOs (T½=13,1 časud), 183mOs (10 časud) i 189mOs (5,81 časud). Izotopad čihotas α- (izotopad 161, 162, 184, 186), α- i β-čihodamižen (izotopad 163..174) vai muite β-čihodamižen kal't (kaik toižed), kebnembad kändasoiš renijaks, jüžmakombad iridijaks, izotopad 163..174 — renijaks i vol'framaks, izotopad 161, 162, 184 i 186 — vol'framaks.
Himižed ičendad.
Muigotandmärad: −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7, +8. Kaikiš enamba levitadud oma +2, +3, +4 i +8.
Osmijan tuhk lämbitamižes reagiruib nenidenke substancijoidenke: hapanik, galogenad, rikin purud, selen, tellur, fosfor, azot- i rikmuiktused. Kompaktižel osmijal ei ole reakcijoid ni muglidenke, ni muiktusidenke, no sulatud muglidenke sädab segoitajid vedes osmatoid.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe osmijad metallurgijas, elektrotehnikas da elektronikas. Tegihe osram-ühthesuladust (osmii vol'framanke) lampoiden kalindnitiden täht. Osmii om hüvä katalizator mugažo.
Kaikiš järedamb löudmižsija om Suviafrikan Tazovaldkundas (Bušvel'd), znamasižed löudmižsijad sijadasoiš Venämas, AÜV:oiš, Kanadas i Kolumbijas. Osmijan puhthiden londuseližiden izotopoiden samine om jüged azj. Oz., Kazahstan eksportiruib puhtast osmijad-187.
Palladii

Palladii ("Pd" — "palladium" latinan kelel) om 46nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahesanden gruppan laptalagruppas, VIIIB), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Element om harv londuses lujas, pala Man kores om 10−8. Voib löuta sidä joudjas olendas — allopalladijaks. Anglijalaine Uil'jam Haid Uollaston-himik avaiži palladijan vl 1803. Om nimitadud Pävönen 2 Pallas-asteroidan mödhe (avaitihe vl 1802). Nimitihe asteroidad Amuižen Grekanman mifologijan Pallada-personažan mödhe ( "Pallas"). Lugetihe, ku jumalnaižen puine kuvapatshaine ("palladuim") om olmas miččel-se sijal, ka se om murendamatoi.
Palladii om platinan gruppan hüväsuguine metall. Sadas nikelin, hobedan i vas'ken sul'fidkivendoiden ümbriradmiženke.
Fizižed ičendad.
Palladii om tagokaz plastine hobedaižvauged päličmänendmetall, paramagnetik. Ei voi segoitada sidä vedhe. Kogoneb vezinikad ičeze 900 mülühüsai. Kristalline segluz om tahkkeskustoittud kubanvuitte.
Atommass — 106,42. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 12,02 g/sm³. Suladandlämuz — 1828,05 K (1554,9 C°). Kehundlämuz — 3236 K (2963 C°).
Londuseline palladii kogoneb kudes stabiližes izotopaspäi: 102Pd (1,00 %), 104Pd (11,14 %), 105Pd (22,33 %), 106Pd (27,33 %), 108Pd (26,46 %) i 110Pd (11,72 %). Sen ližaks tetas 29 ratud radioaktivišt izotopad 91..101, 103, 107, 109..124 atommassanke i 13 izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 107Pd 6,5 mln vozid pol'čihodamižen pordonke, 103Pd-izotop (T½=17 päivest) i palladii-100 (3,6 päivest). Kaik radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš rodijaks vai hobedaks.
Himižed ičendad.
Palladii om kaikiš aktivižemb himižikš platinanvuiččiš metalloišpäi. Ei ole reakcijad nenidenke substancijoidenke: vezi, vähäkoncentriruidud muiktused, muglad, ammiakan segoitez. Reagiruib palabidenke koncentriruidud rik- i azotmuiktusidenke. Segoib koncentriruidud hlormuiktuses toižiden platinmetalloiden erineden, endištab muiktust hlorhasai:
 &lt;chem&gt;7 Pd + 16 HClO4 -&gt; 7 Pd(ClO4)2 + Cl2 + 8 H2O&lt;/chem&gt;
(kaik toižed platinmetallad endištadas hlorad +5-muigotandmärhasai).
Voib segoida metallad azot- i solmuiktuses anodan abul:
 &lt;chem&gt;Pd + 4 HNO3 -&gt; Pd(NO3)2 + 2 NO2 ^ + 2 H2O&lt;/chem&gt;
 &lt;chem&gt;Pd + 2 HCl + Cl2 -&gt; H2[PdCl4]&lt;/chem&gt;
 &lt;chem&gt;Pd + 2 HCl + 2 Cl2 -&gt; H2[PdCl6]&lt;/chem&gt;
Honuzližel lämudel palladii reagiruib carinvodkanke, nepsoidenke hloranke i bromanke. Lämbitamižes om reakcijoid nenidenke elementoidenke: ftor, rik, selen, tellur, arsen, ola. Muigotub ühthesuladamižes kalijan gidrosul'fatanke KHSO4, reagiruib sulatud natrijan peroksidanke.
Metall seižub lämbitusen aigan il'mas läz 300 Cel'sijan gradushasai i korktemb mi 850 C° lämudel. Keskustal 300..850 C° palladijan hapanduz (II) PdO sädase metallan pindal, se kerteh hajeneb edesižes lämbitamižes.
Kävutand.
Palladii om hüvä katalizator. Kävutadas puhtastamha vezinikad.