tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Heinol

Heinol (suom. i , suomen virkand: [ˈhei̯nolɑ]) om Suomenman lidn valdkundan suves. Mülüb Päijät-Häme-agjaha, sen kahtenz' lidn koumespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud Ročinman Gustav III-kunigahan käskön mödhe vl 1776 kuti Kümenkartano-agjan administrativine keskuz. Ezmäine Heinolan pühäpert' om avaitud vl 1811, ezmäine škol — vl 1822. Žilo sai lidnan statusad vl 1839, šingotihe erazvuiččil pramozloil, vinan i hoikan tehmižel päazjan, i torguindal. Vl 1843 sätihe agjoid udeks, i sirtihe keskust Mikoihe. Heinol oli kurortaks 1890-nziš vozišpäi i edel Tošt mail'mansodad, mugažo školopendajiden institut radoi vhesai 1998. Raudtesarak om saudud lidnannoks Lahtespäi vl 1932. Heinolan küläkund om mülütadud lidnankundha vl 1997.
Heinol šingotase mecanümbriradmižen tegimil (Stora Enso — puapakod, Versowood). Lidn om tetab ištundan saunas čempionatal i revmatizman hirurgiikeskusel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivnouzmas, Ruotsalainen- i Konnivesi-järviden keskes.
Matkad agjan Laht-keskushesai om koumekümne kilometrad suvipäivlaskmha kaikil teil, Hel'sinkihesai om 130 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal, 138 km avtotedme vai raudtel. Toižed lähembaižed lidnad oma Mikoi (Suvisavo) 85 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 93 km avtotel i Kouvol (Kümenlakso) 52 km suvipäivnouzmha orhal vai 73 km avtotedme.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 839,28 km², sidä kesken kuiv ma — 676,00 nellikkilometrad, vezi da sokaz ma ottas videndest (163,28 km²).
Tobmuz.
Lidnankund jagase 30 nimitadud rajonaks (äilugu ). Heinolan municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Jussi Teittinen (keväz'ku 2014 — reduku 2017).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 21 441 ristitud, vl 2000 — 21 178 ristitud, vl 2010 — 20 258 ristitud, vl 2020 — 18 661 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 22 255 eläjad vl 1990. Lidnankundan ristituiden ühesa kümnendest elädas territorijan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 96,6 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 3,2 %.
Iisalmi

Iisalmi (mugažo suomen kelel, virktas [ˈiːsɑlmi], ) om Suomenman lidn valdkundan keskuzpalan suves. Se om Pohjoižsavo-agjan kahtenz' lidnankund eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Saudihe sijališt jumalanpertid vl 1627, i pened küläd oliba siš ümbri 17. voz'sadaspäi. "Iisalmi"-eländpunktan aluz om pandud vl 1856 torguindžiloks. Se sai lidnan statusad vl 1891. Raudte tuli lidnha vl 1902, möhemba jätksihe raudted Oulunnoks. Iisalmin küläkund om ühtištadud lidnanke vl 1970.
Iisalmi šingotase elektrotehnižel «Genelec»-edheotandal (studižed aktivižed monitorad i kolonkad), mašinansauvomižel (kaivuzmašiništ i tonnel'sauvondmašinad, kiruhabumašinad i policiiavtod), alkogoližjomiden «Olvi»-kompanijal (jäl'gmäine suomen mugoine edheotand, toižed oma osttud verazmalaižil). Maižanduzrajonan keskuz. Ende punümbriradai tegimišt, metallurgii, tömašinoiden pästand oliba lidnas. «Rompepäivät»-aigtego om vanhiden kaluiden jarmank i meled niiden utilizacijas. Oludkompanijan jogavoččed «Oluset»- i «Limuset»-festivalid oleskeldas heinkus.
Geografijan andmused.
Lidnankund sijadase agjan pohjoižes, lidn om saudud Porovesi-järven i Paloisjärven randoil. Kaik 111 järved om lidnankundas.
Matkad Hel'sinkihesai om 395 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal, 470 km avtotedme vai raudtedme, agjan Kuopio-keskushesai om 78 km suvhe orhal vai 86 km avtotedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Kiuruvezi 35 km päivlaskmha avtol i Kajani 79 km pohjoižhe orhal vai 88 km avtotedme.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 872,17 km², sidä kesken kuivma — 762,99 nellikkilometrad, vezi i sokaz ma ottas kahesandest (109,18 km²).
Tobmuz.
Lidnankund jagase 35 nimitadud rajonaks. Iisalmin municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Martti Harju (1987−2013).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 22 648 ristitud, vl 2000 — 23 113 ristitud, vl 2010 — 22 095 ristitud, vl 2020 — 21 374 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 24 042 eläjad vl 1995. Ristituiden koume nelländest elädas lidnankundan keskuzpalas.
Vn 2016 andmusiden mödhe suomen kel' oli mamankeleks 97,6 % täht lidnalaižišpäi, toižed keled — 2,4 %.
Kangasal

Kangasal (suom. i ; suomen virkand: [ˈkɑŋŋɑsˌʔɑlɑ]) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvipäivlaskmas. Mülüb Pirkanma-agjaha, Tamperehen päivnouzmaine ezilidn, agjan nellänz' lidn eläjiden lugun mödhe kaks'toštkümnespäi. Valdkundan 35nz' lidnankund eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Čudonsädajad purtked oma kävutandas nügüdläižen lidnan tahondoiš 18. voz'sadaspäi. Eländpunktan aluz om pandud vl 1865. Vspäi 2005 Sahalahti-kund om ühtištadud Kangasalanke, vspäi 2011 — Kuhmalahti-kund. Municipalitet sai lidnan statusad vl 2018.
Kangasal šingotase londuseližel turizmal (čomad romantižed landšaftad järviden saridenke) i kurortaks, Tamperehen magaduzrajonaks, mugažo betonantegim radab lidnas. Avtoiden kaks' muzejad, muzikfestivalid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suves, kundan päivlaskmas, Vesijärven suvipäivlaskmaižel randal. Toine znamasine järv om Kirkkojärvi lidnan suves.
Agjan Tampereh-keskuz levitase ani päivlaskmha Kangasalaspäi, matkad Tamperehen keskushesai om 18 km päivlaskmha-lodeheze avtotedme. Rahvahidenkeskeine soda- da civiline Tampereh-Pirkkalan lendimport ("TMP", 222 tuh. passažiroid vl 2019) radab 25 km päivlaskmha Kangasalaspäi. Matkad Hel'sinkihesai om 152 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal vai 164 km avtotedme. Toine lähembaine lidn om Orivezi 28 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 35 km avtotedme.
Tobmuz.
Vn 2020 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 870,86 km², sidä kesken kuivma — 658,07 km², vezi da sokaz ma ottas 212,79 nellikkilometrad.
Edeline lidnan pämez' om Jukka Mäkelä (1991−2013).
Eläjad.
Vl 1805 kaik 3 853 ristitud elihe nügüdläižen kundan territorijal. Vl 1996 Kangasalan eläjiden lugu oli 21 714 ristitud, vl 2010 — 28 466 ristitud. Kaikiš suremb municipalitetan ristitišt om nügüd'.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,7 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 2,1 %.
Pieksämägi

Pieksämägi (suom. i , suomen virkand: [ˈpie̯ksæˌmæki]) om lidn da raudtesol'm Suomenman suvipalan keskuses. Mülüb Suvisavo-agjaha, sen kaikiš penemb lidnankund koumespäi.
Istorii.
Pieksämägin volost' oli olmas vspäi 1575. Vl 1889 «Kouvol — Kuopio»-raudtekeskust läbiti žilod, vl 1914 raudtesarak ühtenzoiti Savonlidnanke. Erigoittihe Pieksämägi-žilod () volostišpäi vl 1930. Keskuzird om saudud vn 1934 žilon generaližen planan mödhe. Žilo sai lidnan statusad ("kaupunki") vl 1962. Mülütihe Pieksänmaa-kundad Pieksämägihe vl 2007.
Pieksämägi šingotase tervhudenkaičendan i socialižholitišiden sektoral, raudten VR-kompanijan mehanižel cehal i kompanijoil senno, sauvondmaterialiden tehmižel (eriližed metalližed konstrukcijad), sömtegimištol (glütenatomad i kül'menzoittud leibäntegesed), mugažo kassoiden i meblin pästandan edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan lodehes, Pieksänjärven suvirandal.
Matkad agjan Mikoi-keskushesai om 66 km suvhe orhal, 76 km avtotedme vai raudtedme, Hel'sinkihesai om 265 km suvipäivlaskmha orhal, 300 km avtotel vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Varghuz (Pohjoižsavo) 42 km päivnouzmha orhal da kaikil teil, i Suonenjogi (Pohjoižsavo) 37 km pohjoižhe orhal, 42 km avtotedme vai raudtedme.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 1 836,24 km², sidä kesken kuivma — 1 569,03 km², vezi i sokaz tahond ottas seičemendest (267,21 km²).
Tobmuz.
Pieksämägin municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Ulla Nükänen ("Ulla Nykänen", uhoku 2018 — sügüz'ku 2024), Tapio Turunen (2002−2018).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan ristitišt oli 23 781 eläjad, vl 2000 — 22 040 eläjad, vl 2010 — 19 869 eläjad, vl 2020 — 17 661 eläjad. Kaikiš suremb kundan eläjiden lugu oli 24 217 ristitud vl 1985. Ristitišton koume nelländest eläb lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,4 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 2,5 %.
Üliviesk

Üliviesk (suom. i , suomen virkand: [ˈyliˌʋie̯skɑ]) om Suomenman lidn valdkundan keskuzpalan päivlaskmas, Pohjoižpohjanma-agjas. Se om agjan koumanz'-nellänz' lidn 11:späi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Municipalitetan aluz om pandud vl 1867. Raudte läbiti žilod vl 1886. Se sai lidnanvuittušt statusad () vl 1965. Kätihe lidnaks ("kaupunki") vl 1971.
Üliviesk šingotase sauvondkonstrukcijoiden tehmižel (balkad sildoiden täht, sured zalad, torvveimed elektrostancijoiden täht, merisauvused), palaban cinkuindan tegimel, punümbriradajal edheotandal, torguindkeskusil (om 90 tuhad eläjid ümbärdajidenke küläkundoidenke) i maidživatvodindal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, Kalajogi-jogen randoil ( 130 km pitte, lankteb Baltijan merhe).
Matkad agjan Oulu-pälidnhasai om 114 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal, 130 km avtotel vai raudtel, Hel'sinkihesai om 435 km suvhe orhal, 512 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad (avtoteidme) oma Kannus (Keskpohjanma) 40 km suvipäivlaskmha, Kokkol (Keskpohjanma) 80 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha, Kalajogi 40 km lodeheze, Raahe 88 km pohjoižhe, Oulainen 35 km pohjoižpäivnouzmha, Haapavezi 40 km päivnouzmha, Nival 28 km suvipäivnouzmha.
Raudtesol'm, raudte ühtenzoitab Iisalmi-lidnanke päivnouzmas-suvipäivnouzmas, mugažo Oulunke i Kokkolanke. Ülivieskan lendimport ("YLI / EFYL") radab kümnes kilometras päivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 574,20 km², sidä kesken kuivma — 569,83 km², vezi da sokaz ma ottas 4,37 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Ülivieskan municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Terho Ojanperä (2010−2018).
Eläjad.
Vl 1980 kundan eläjiden lugu oli 11 738 ristitud, vl 2000 — 13 248 ristitud, vl 2010 — 14 067 ristitud, vl 2020 — 15 258 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt om nügüd'. Kundan eläjiden nell' videndest oma Üliviesk-lidnas.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 98,3 %, ročin kel' — 0,3 %, toižed keled — 1,4 %.
Jämsä

Jämsä (mugažo suomen i ročin kelil, suomen virkand: [ˈjæmsæ]) om Suomenman lidn valdkundan suves. Mülüb Kesksuomenma-agjaha, sen kahtenz' lidnankund kudespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Municipalitetan aluz om pandud vl 1866. Se sai lidnanvuittušt statusad () vl 1969, kätihe lidnaks ("kaupunki") vl 1977. Mülütihe Kuorevesi-kundad lidnha vl 2001, Längelmäki-kundad — vl 2007 (paloin), Jämsänkoski om lidnankundan palaks vspäi 2009.
Jämsä šingotase UPM-kompanijan kahtel bumagantegimel (), Patria-koncernan lendimfabrikal i aerokosmižel keskusel (ned oma üks'jäižed valdkundas), hobasižiden kengiden edheotandal. Rahvahidenkeskeine FinnMetko-ozutelend oleskeleb lidnas kerdan kahtes vodes. Himos-lebukeskuz suks'tramplinanke radab municipalitetas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, Jämsänjogen randal kudes kilometras sen lanktendan sijaspäi Päijänne-järvhe.
Matkad agjan Jüväskülä-keskushesai om 58 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha kaikil teil, Hel'sinkihesai om 190 km suvhe orhal, 225 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Mänttä-Vilppul (Pirkanma) 40 km lodeheze avtotedme.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 1 823,90 km², sidä kesken kuiv ma — 1 571,39 km², vezi i sokaz ma ottas seičemendest (252,51 km², 465 järved).
Tobmuz.
Jämsän municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Ilkka Salminen radoi lidnan edeližen pämehen vll 2010–2019.
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan ristitišt oli 26 371 eläjad, vl 2000 — 25 023 eläjad, vl 2010 — 22 691 eläjad, vl 2020 — 20 157 eläjad. Nügüdläižen lidnankundan territorijan kaikiš suremb ristitišt oli 28 261 eläjad vl 1968.
Kodikelen mödhe (2016): suomen kel' — 98,0 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 1,8 %.
Karkkil

Karkkil (, , suomen virkand: [ˈkɑrkːilɑ]) om Suomenman lidn valdkundan suvipäivlaskmas. Mülüb Udenma-agjaha, sen 12. surtte lidnankund koumetoštkümnespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Municipalitetan aluz om pandud vl 1932 lidnanvuiččen žilon () statusanke, erigoittihe Pühäjärvi Ul-kundaspäi. Ühtištadihe senke kundoidenke möst vl 1969. Karkkil sai lidnan statusad ("kaupunki") vl 1977.
Karkkil šingotase elektrotehnižel tegimel (Helvar, pidatezladimed), mehanižel ümbriradmižel (SEW), konditerižel fabrikal (Fazer). Ende metallurgine tegim radoi lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan lodehliženno röunanno. Saavajogi lankteb Pühäjärvhe (läz kaht nellikkilometrad) lidnas, Vanjogi () jokseb järvespäi. Agjan kaikiš korktemb čokkoim seižub neciš kundas, se om Loukkumäki 174 m ü.m.t. kortte.
Matkad agjan Hel'sinki-keskushesai om 57 km suvipäivnouzmha orhal vai 69 km avtotedme. Lähembaižed lidnad (avtotedme) oma Lohj 40 km suvhe, Forss 40 km lodeheze, Regimägi 50 km pohjoižpäivnouzmha i Hüvinkä 45 km päivnouzmha.
Lidnankundan ühthine pind om 255,32 km², sidä kesken kuiv ma 242,36 km², vezi i sokaz ma 12,96 km².
Tobmuz.
Karkkilan municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Tuija Telen ("Tuija Telén", kezaku 2018 — tal'vku 2023), Marko Järvenpää (2015 — kezaku 2018).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 8 330 ristitud, vl 2000 — 8 753 ristitud, vl 2010 — 9 209 ristitud (kaikiš suremb ristitišt), vl 2020 — 8 696 ristitud.
Kodikelen mödhe (2016): suomen kel' — 94,0 %, ročin kel' — 0,9 %, toižed keled — 5,1 %.
Lao-czi

Lao-czi (, pin'jin': "Lǎo Zǐ"; sünd. 604. voz' EME, Čžou-valdkund — kol. 5. voz'sada EME, sigä-žo) oli Amuižen Kitain filosof. Daosizman klassine filosofine «Dao De Czin»-traktat om sätud hänel, ezimeletaden. Traktat om kirjutadud Čžou-valdkundan pälidnas i starinoičeb kaluiden da azjoiden ten polhe amuižkitajan kelel äiznamaižil sanoil.
Mez' radoi Čžou-dinastijan imperatoran tanhan arhivariusal i kirjištmeheks elon tobmad palad. Märičese tedoliteraturas kut daosizman alusenpanii, hot' nügüd'aigaine istorine tedo paneb heilündan alle filosofan istorižut. Lao-czi i Konfucii vastsihe vl 517 EME legendan mödhe. Daosizman školoiden päpala kumardelese Lao-czile, lugeb händast ühteks Koumes Pühäspäi, toižin sanoin jumalaks. Filosofan jumaloičend zavodihe koumandel voz'sadal EME. Tan-dinastijan imperatorad (618−907) lugihe Lao-czid ičeze ezitataks, letihe pühäpertid hänen oiktastuseks i andoihe korktoid arvoid.
Lao-czin filosofijan keskuzmel' om kahten augun meletuz — Dao i De, agnosticizman elementoidenke. Mirun šingotez tegese ezikuviden i principiden mödhe, ei sa märhapanda niid sel'ktas, no voib nimitada, ozutesikš, «Dao:ks». Daon oletusen parahim mahtuz om tahtotoman, spontanižen aktivižusen princip («u-vei»). De om universaline vägi, Mail'man garmonijan käskuz.
Todusen polhe.
Lao-czin melen mödhe, ristit sab todusen el'gendust ičeze joudutamižen kal't kaikes kelastusespäi, i mistine maht lopib realižusen ecindoid. Filosof oli mistikan polenpidajan nügüdläižes el'genduses.
Kurikk

Kurikk (suom. i ) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan päivlaskmas. Se om Suvipohjanma-agjan kahtenz' lidnankund kahesaspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Jumalanpertin tulend mainitase vspäi 1672. Municipalitetan aluz om pandud vl 1868. Kurikk-eländpunkt kändihe lidnanvuiččeks () vl 1966, sai lidnan statusad ("kaupunki") vl 1977. Vspäi 2009 enzne Jurv-municipalitet (suom. "Jurva") mülüb lidnha, vspäi 2016 — Jalasjärvi-kund.
Kurikk šingotase mašinansauvomižel («Fortaco Oy», ende «Velsa», — avtokabinad, «Relicomp Oy» — palad krepindanke lehtezterasespäi) i meblin edheotandal («Pohjanmaan Kaluste Oy»). Lidnan municipalitet valdoičeb «Neste»-kompanijan i «Fortum»-koncernan akcijoiden palal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas. Kürönjogi (, 127 km pitte) läbitab kundan keskust, sädase Jalasjogen i Kauhajogen ühthejoksmusel lidnan suves 45 m ü.m.t.. Kundan kaikiš korktemb čokkoim om Lehtivuori päivlaskmha lidnaspäi, se om 196 m ü.m.t. kortte.
Matkad lidnaspäi agjan Seinjogi-keskushesai om 29 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 34 km avtotedme, Hel'sinkihesai om 304 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal, 345 km avtol vai raudtel. Toine lähembaine lidn (avtol) om Kauhajogi 24 km suvipäivlaskmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 1 743,91 km², sidä kesken kuivma — 1 724,63 km², vezi i sokaz ma ottas 19,28 nellikkilometrad (kaik om 34 järved).
Tobmuz.
Kurikkan municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Paavo Türväinen () radoi lidnan edeližeks pämeheks (2009−2015). Jalasjärvi-kundan Juha Luukko-pämez' radoi Kurikkan lidnanpämehen velgusentäutajaks vspäi 2016 pordon aigad.
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 27 208 ristitud, vl 2000 — 24 406 ristitud, vl 2010 — 22 811 ristitud, vl 2020 — 20 656 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 27 312 eläjad vl 1985.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 98,2 %, ročin kel' — 0,3 %, toižed keled — 1,5 %.
Pietarsaari

Pietarsaari (mugažo suomen kelel, virktas [ˈpie̯tɑrˌsɑːri], [ˈjɑːkopˌstɑːd], paginkeles ühthine nimituz om "Jeppis") om Suomenman lidn valdkundan päivlaskmas, Botnižen lahten randal. Se om Pohjanma-agjan kahtenz' lidnankund kudespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud "Pedersöre"-tulendha vl 1652 lidnan statusanke. Ročinman Jakob Pontusson Delagardi-sodamehen (1583−1652) Ebba Brahe-leskiak (1596−1674) pani lidnad vanhan merikaran randal i nimiti ičeze mužikan muštoks. Jumalanpertin tulend om olmas 1520-nziš vozišpäi, «Pedran sar'» ročikš, nimituz om kaičenus suomen keles. Nügüd'aigan lidn röunatab Pedersöre-küläkundanke.
Vl 1714 Venäman sodaväged poltiba lidnad, mugažo Jakobstad paloi vl 1835. Torguindport laivoidenke oliba muretud Kriman sodan aigan 19. voz'sadan keskes.
Pietarsaari šingotase UPM-kompanijan cellülozbumagaižel tegimel, purehvenehiden tehmižen edheotandal («Nautor Oy Ab»), jahtansauvomižen kompanijal («Baltic Yachts»), kalibruindan elektroladimiden pästandal («Beamex Oy Ab») i meriportal. Tabakfabrik om sauptud vl 1998. «Rusk»-muzikfestival' oleskeleb joga vodel kül'mkun lopus.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase mererandal, agjan pohjoižpäivnouzmaižes čogas.
Matkad agjan Vas-lidnhasai om 84 km suvipäivlaskmha orhal, 98 km avtol vai raudtel, Hel'sinkihesai om 407 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal, 475 km avtotedme vai raudtel. Lähembaižed lidnad avtotedme oma Kokkol (Keskpohjanma) 27 km pohjoižpäivnouzmha i Uusikaarlepüü kaks'kümne kilometrad suvipäivlaskmha-suvhe.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 396,35 km², sidä kesken kuivma — 88,45 km², vezi i sokaz tahond ottas 3,43 km², meri om 304,47 km².
Tobmuz.
Pietarsaarin municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Kristina Stenman (uhoku 2016 — 2020), Mikael' Jakobsson (2006–2015).
Eläjad.
Vl 1980 kundan eläjiden lugu oli 20 700 ristitud (kaikiš suremb ristitišt vspäi 1880), vl 2000 — 19 636 ristitud, vl 2010 — 19 656 ristitud, vl 2020 — 19 212 ristitud.
Vn 2016 andmusiden mödhe, suomen kel' om mamankeleks 35,8 % täht lidnalaižišpäi, ročin kel' — 56,1 %, toižed keled — 8,1 %.
Orimattil

Orimattil (suom. i , suomen virkand: [ˈoriˌmɑtːilɑ]) om Suomenman lidn valdkundan suves. Mülüb Päijät-Häme-agjaha, sen kaikiš penemb lidn koumespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Orimattilan tulend om olmas vspäi 1636. Šingotihe tekstil'tegimištol 19. voz'sadaspäi, mujutihe villad. Municipalitetan aluz om pandud vl 1865. Se sai lidnan statusad vl 1992. Artjärvi-küläkund om mülütadud lidnankundha vl 2011.
Orimattil šingotase metallurgijan «Orima»-kompanijal, kaivuzmašiništon kompanijal (Allu Group) i plastiktegesiden pästandal sauvondan täht (Kera Group). Villfabrik radoi vhesai 2012.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suviröunanno, Palojogen randoil ().
Matkad agjan Laht-keskushesai (se-žo lähembaine lidn) om kaks'kümne kilometrad pohjoižhe kaikil teil, Hel'sinkin keskuzpalahasai om 83 km suvipäivlaskmha orhal, 93 km avtotedme vai raudtel.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 814,01 km², sidä kesken kuiv ma — 785,26 nellikkilometrad, vezi da sokaz tahond ottas 3,5 procentad (28,75 km²).
Tobmuz.
Orimattilan municipaline suim kogoneb 33 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Osmo Pieski (2011 — uhoku 2022), Martti Heinonen (radoi vn 2010 elokuhusai).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 15 184 ristitud, vl 2000 — 15 629 ristitud, vl 2010 — 16 309 ristitud, vl 2020 — 16 005 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 16 326 eläjad vl 2015. Lidnankundan ristituiden koume videndest elädas territorijan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,0 %, ročin kel' — 0,6 %, toižed keled — 2,4 %.
Kauhav

Kauhav (suom. i ) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan päivlaskmas. Se om Suvipohjanma-agjan koumanz' lidnankund kahesaspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Ezmäižed küläd nügüdläižen lidnankundan territorijal mainitasoiš 16. voz'sadaspäi. Municipalitetan aluz om pandud vl 1867, nimitihe jogen mödhe ezimeletaden. Kund sai lidnan statusad vl 1986. Vspäi 2009 enččed Alahärmä, Ülihärmä i Kortesjärvi-municipalitetad mülüdas lidnankundha.
Kauhav šingotase mašinansauvomižel («MSK Group», «Lillbacka Powerco Oy» da toižed), sauvondmaterialiden pästandal (iknad, uksed — «Skaala IFN Oy»), meblin edheotandal («Unico Finland Oy») i "puukko"-veičiden fabrikal («Iisakki Järvenpää Oy» vspäi 1879, ende oli viž edheotandad). «Powerpark»-bobuštuzkeskuz kartingan trassanke ratas lidnas. Veičiden jogavozne rahvahidenkeskeine festival' mäneb kezakus. Lihaživatvodind i hernhen kazvatand oma lidnankundas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižes, Kauhavanjogen randoil ( 40 km pitte, Lapuanjogen oiged ližajogi).
Matkad lidnaspäi agjan Seinjogi-keskushesai om 37 km suvhe avtotedme vai raudtedme, Hel'sinkihesai om 340 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal, 396 km avtol vai raudtel. Lähembaine lidn om Lapua 17 km suvhe avtol vai jonusel.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 1 328,38 km², sidä kesken kuivma — 1 313,85 km², vezi i sokaz tahond ottas 14,53 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Kauhavan municipaline suim kogoneb 43 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Markku Lumio (radoi vn 2015 vilukuspäi), Harri Mattila (2009−2014).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 19 924 ristitud, vl 2000 — 18 967 ristitud, vl 2010 — 17 308 ristitud, vl 2020 — 15 716 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 20 359 eläjad vl 1985. Ristituiden kaks' videndest eläb lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 96,7 %, ročin kel' — 0,6 %, toižed keled — 2,7 %.
Lapua

Lapua (mugažo suomen kelel, , suomen virkand: [ˈlɑpuɑ]) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan päivlaskmas. Se om Suvipohjanma-agjan nellänz' lidnankund kahesaspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Ezmäine eländpunkt lidnan sijas oli 14. voz'sadan augotišespäi. Ročilaižed nimitihe tahondad i joged sijaližiden saamalaižiden mödhe (). Tora mäni Lapuanno Venälaiž-Ročin sodan aigan (1808−1809) heinkun 2. (14.) päiväl, ročilaižed otiba vägestust.
Municipalitetan aluz om pandud vl 1865. Mülütihe Lappajärvi-municipalitetad küläkundha vl 1938. Antikommunistine likund oli olmas žilos. Lapuan fabrik tegi sobid Suomenman armijan täht Tal'vsodan aigan. Kätihe kundad lidnanvuiččeks () vl 1964. Järed poukahtuz tegihe sodaamunicijan fabrikal vn 1976 13. sulakud, 40 ristitud pölištuiba, naižed päpaloin. Se om kaikiš suremb onetomuz Suomenman nügüd'aigaižes istorijas, mugoman jäl'ghe sirtihe fabrikad videndele kilometrale lidnan keskuzpalaspäi. Kund sai lidnan statusad ("kaupunki") vl 1977.
Lapua šingotase mašinansauvomižel («MSK Group»), mašiništon pästandal geotermaližen energijan samižen täht («Suomen Lämpöpumpputekniikka Oy»), mectuz- i sodaamunicijan fabrikal (pul'kad da niiden kartridžad, sobad — «Nammo Lapua»), äisarakoižen «Metso»-kompanijan «Metso Power Oy»-edheotandal, mugažo ümbrišton openduzkeskuseks. Nened muzikfestivalid oleskeldas lidnas: "Vanhan Paukun Festivaali", "Ritafest", "Lapuan Urkufestivaali".
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižpalas, Lapuanjogen randoil ( 150 km pitte, lankteb Botnižhe lahthe).
Matkad lidnaspäi agjan Seinjogi-keskushesai om 27 km suvhe-suvipäivlaskmha avtotedme vai raudtedme, Hel'sinkihesai om 328 km suvhe-suvipäivnouzmha orhal, 384 km avtol vai raudtel. Lähembaine lidn om Kauhav 17 km pohjoižhe avtol vai jonusel.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnan ühthine pind om 750,78 km², sidä kesken kuivma — 737,16 km², vezi i sokaz tahond ottas 13,62 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Lapuan municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Arto Lepistö radoi edeližeks lidnan pämeheks (2012−2017).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 14 567 ristitud, vl 2000 — 14 055 ristitud, vl 2010 — 14 428 ristitud, vl 2020 — 14 280 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 14 644 eläjad vl 1985 i 14 609 eläjad vl 2015. Ristituiden koume nelländest eläb lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,4 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 2,5 %.
Loviis

Loviis ( [ˈloʋiːsɑ], [luˈvǐːsɑ]) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvirandal. Mülüb Udenma-agjaha, sen kümnenz' lidnankund koumetoštkümnespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud kuti "Degerbü"-lidnuz () Venäman röunanno lidnan statusanke vl 1745, Rosen- i Ungern-čuhundused oma kaičenus. Ročinman Adol'f Frederik-kunigaz tuli lidnha i udesnimiti sidä nügüdläižikš vl 1752 ičeze Luiza Ul'rika Prussalaine-kunigaznaižen-akan ezmäižen nimen mödhe (, valdoiči vll 1751−1771). Lidn sai torguindan laskendad verhidenke maidenke i šingotihe muga. Vl 1855 läz kaik vanh lidn paloi lophu. Vl 2010 mülütihe Pernai- (), Lil'jendal- i Ruotsinpühtää-municipalitetoid lidnankundha.
Loviis šingotase "Valko"-torguindmeriportal (mec, pudotadud i pakuidud jügud) ani suvhe lidnaspäi, raudte ühtenzoitab Laht-lidnanke. Turizman kompanijad, pened torguindkeskused i mehanižed laukad oma olmas lidnas. Loviis-atomelektrostancii (Fortum-koncernan pala) radab vižtoštkümnes kilometras suvipäivnouzmha lidnaspäi Hästholmen-sarel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan päivnouzmaižes čogas, Baltijan meren randpolel, Suomen lahten Loviisan lahten randal.
Matkad agjan Hel'sinki-keskushesai om 77 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 87 km avtotedme. Lähembaižed lidnad (avtotedme) oma Kotk (Kümenlakso) 40 km päivnouzmha i Porvoo 37 km päivlaskmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 1751,52 km², sidä kesken kuiv ma 819,81 km², vezi i sokaz tahond ottas 25,83 km², meri — 905,88 km².
Tobmuz.
Loviisan municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Jan Didrik Oker-Blom (tal'vku 2017 — tal'vku 2023), Olavi Kaleva (radoi vll 2001−2017).
Eläjad.
Vl 1980 nügüdläižen lidnan territorijan eläjiden lugu oli 17 587 ristitud (se oli kaikiš suremb ristitišt), vl 2000 — 15 833 ristitud, vl 2010 — 15 595 ristitud, vl 2020 — 14 745 ristitud. Ristituiden pol' eläb lidnankundan keskuses.
Kodikelen mödhe (2016): suomen kel' — 54,9 %, ročin kel' — 41,3 %, toižed keled — 3,8 %.
Kankaanpää

Kankaanpää (mugažo suomen i ročin kelil) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvipäivlaskmas. Mülüb Sadakund-agjaha, sen nellänz' lidnankund seičemespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Municipalitetan aluz om pandud vl 1865. Kätihe sidä lidnanvuiččeks () vl 1967, anttihe lidnan statusad ("kaupunki") vl 1972. Honkajoki-municipalitet linni ühtištadud lidnankundanke vl 2021.
Kankaanpää šingotase terazvanundtegimel («Ruukki», lehtesed polimerkrepindanke) i professionaližen opendusen keskuseks: torguindan škol, politehnine škol, artillerijan sodaškol. Sodamehiden sijaduz i harjoituzbaz oma lähižes Niinisalo-küläs.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmas. Ruokojärvi (läz üht nellikkilometrad) om lidnan suves. Karvianjogi läbitab kundad ( 110 km pitte, lankteb Botnižhe lahthe).
Matkad agjan Pori-keskushesai om 48 km suvipäivlaskmha orhal vai 52 km avtotedme, Hel'sinkihesai om 225 km suvipäivnouzmha orhal vai 271 km avtotedme. Lähembaižed lidnad (avtoteidme) oma Parkano (Pirkanma) 42 km pohjoižpäivnouzmha i Ikaalinen (Pirkanma) 47 km päivnouzmha.
Tobmuz.
Vl 2020 lidnan ühthine pind — 704,74 km², sidä kesken kuivma 689,63 km², vezi da sokaz tahond ottas 15,11 km².
Paavo Karttunen radoi lidnan edeližen pämehen (2003−2016).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 13 516 ristitud, vl 2010 — 12 135 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 13 652 eläjad vl 1985. Ristituiden seičeme kümnendest elädas lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,4 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 2,5 %.
Basketbol

Basketbol (anglijan kelen "basket"- «puzu» i "ball"- «mäč» sanoišpäi) vai Puzumäčvänd om jouksportansugu, mäčvänd, konz tactas mäčud käzil vastustajan «puzuhu» (renghaze verkonke).
Istorii.
Amerikaižen kolledžan Džeims Neismit-opendai tegi melel vändod vn 1891 lopus vedatamha openikoiden tarkust mihe-se toižhe gimnastikan ližaks. Aigan mändes vänd leviganzi AÜV:oidme i sai kaikiš surembad šingotest siš. Regulärižed Evropan basketbolčempionatad oleldas vspäi 1935; klubiden voibuižed oma Evroühtnend, Evrokupk i FIBA:n kucundan kupk. Sportansugu mülüb Olimpižihe vändoihe vspäi 1936. Mail'man basketbolčempionat vedase mehiden keskes vspäi 1950, naižiden keskes — vspäi 1953. Tarbhaižed sportkalud oma basketbollavut i basketbolmäč.
Mail'man basketbolan päorganizacii om Rahvahidenkeskeine basketbolfederacii () päfateranke Ženevas, om olmas vspäi 1932. Se ühtenzoitab kaikid nacionaližid basketbolfederacijoid, märičeb vändon šingotesen päčuradusid. Professionaližen basketbolan kaikiš znamasižemb organizacii om Nacionaline basketbolassociacii (), se om Pohjoižamerikan mez'basketbolühtnend i om sätud vl 1946, päfater sijadase Nju Jorkas.
Ohjandimed.
Kaks' joukud vätas, kaikutte kogoneb vides ühtnijaspäi, voib vajehtada vändajid röunatusita. Vänd zavodiše «ridasižes mäčuspäi» lavuden keskuses. Joga joukun met om tacta mäčud vastustajan renghaze verkonke («puzuhu») i telustada toižele joukule otta mäčud da tacta sidä ičeze puzuhu. Renghan korktuz om 3,05 metrad lavudespäi (10 futad). Standartine basketbollavut om 28 x 15 m surtte, zalan korktuz pidab olba 7 metrad vai sen enamba. Vändon hätkeližuz om nell' kümneminutašt pordod (12 minutad NBA:s), aig lugese vaiše konz mäč om vändos. Rat'kaigad pordoiden keskes oma kaks', sid' vižtoštkümne, i lopuks kaks' minutad.
Mäčun järgeline tacind ozaidusenke renghaze lugese kahteks punktaks. Ku oiged tacind om tehtud edahaižen jonon tagapäi, ka koumeks punktaks. Puttud puzhu štraftacind om üks' punkt.
Kalajogi (lidn)

Kalajogi (suom. i ) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan keskuzpalan päivlaskmas. Mülüb Pohjoižpohjanma-agjaha, sen videnz' lidnankund 11:späi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Municipalitetan aluz om pandud vl 1865. Vl 1973 Rautio-kund om ühtištadud senke. Kund sai lidnan statusad vl 2002. Mülütihe Himank-kundad () lidnha vl 2010.
Kalajogi šingotase jügumeriportal, metalližkonstrukcijoiden sauvondal, mecpilindan edheotandal sijaližel torhudel, tarbhaižiden kaivatusiden tedištelendkompanijal, tulleielektropuištol («TuuliWatti Oy»). Lidn om ümbärtud maižanduzfermoil, ned kazvatadas produkcijad lidnantorgusen täht, mugažo villäd (nižu i rugiž).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, ühtennimižen jogen ( 130 km pitte) lanktendanno Botnižhe lahthe.
Matkad agjan Oulu-pälidnhasai om 111 km pohjoižpäivnouzmha orhal vai 132 km avtotedme, Hel'sinkihesai om 445 km suvhe orhal vai 550 km avtotedme. Lähembaižed lidnad (avtol) oma Raahe 60 km pohjoižpäivnouzmha, Oulainen 46 km päivnouzmha, Üliviesk 40 km suvipäivnouzmha, Kannus (Keskpohjanma) 51 km suvhe i Kokkol (Keskpohjanma) 68 km suvipäivlaskmha.
Vl 2020 lidnankundan pind — 2 391,29 km², sidä kesken kuivma 924,05 km², vezi da sokaz tahond ottas 6,98 nellikkilometrad, meri — 1 460,26 km².
Eläjad.
Vl 1980 kundan eläjiden lugu oli 11 984 ristitud, vl 2010 — 12 562 ristitud, vn 2020 augus — 12 358 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 12 814 eläjad vl 1995. Ristituiden pol' eläb lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,7 %, ročin kel' — 0,4 %, toižed keled — 1,9 %.
Lieks

Lieks (suom. i , suomen virkand: [ˈlie̯ksɑ]) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan päivnouzmas. Se om Pohjoižkarjal-agjan kahtenz' lidn videspäi eläjiden lugun mödhe i kaikiš suremb lidnankund pindan mödhe.
Istorii.
Brage-lidn () oli olmas Lieksan territorijal vll 1653−1685, om pandud mantazole Ročinman tobmuden pätandan mödhe. Municipalitetan aluz om pandud vl 1900. Nimituz libub jogen nimespäi, a se saamen kelen "leakša"-sanaspäi «sokaz alangišt». Šingotihe mecan samižel da möndal. Vl 1934 vanh lidn oli muretud lämoipalol. Kätihe kundad lidnanvuiččeks () vl 1936. Kund sai lidnan statusad vl 1973, sil-žo aigal ližatihe Pielisjärvi-kundad Lieksan lidnankundha.
Lieks šingotase kartonbumagaižel kombinatal («Pankaboard Oy»), mecanümbriradajal tegimel («Binderholz Nordic»), mecpilindan edheotandal («Anaika Wood»), pakuitezmaterialiden tehmižel sömtegimišton täht («Amcor Flexibles»), kompozitmaterialiden tehmižel («Joptec Composites») i räzintegesiden tegimel («Suomen Kumitehdas Oy»). Vas'ksoitoiden jogavozne "Vaskiviikko"-muzikfestival' oleskeleb lidnas vspäi 1980.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižpalas, Pielinen-järven päivnouzmaižel randal (894 km², 93 m ü.m.t., Neva-jogen bassein), Lieksanjogen () lanktendanno sihe. Kaks' rahvahališt puištod oma lidnankundan territorijal: Koli i Patvinsuo.
Matkad Venäman röunhasai om 30 km pohjoižpäivnouzmha orhal. Matkad agjan Jogensu-keskushesai om 85 km suvhe orhal, 95 km avtotel vai raudtel, Hel'sinki-pälidnhasai om 440 km suvipäivlaskmha orhal, 528 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaine lidn om Nurmes 46 km lodeheze orhal, 55 km avtotedme vai raudtedme.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 4 067,70 km², sidä kesken kuiv ma — 3 417,86 km², vezi i sokaz tahond ottas kudendest (649,84 km²).
Tobmuz.
Lieksan municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Jarkko Määttänen (2015 — kül'mku 2023).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 19 157 ristitud, vl 2000 — 15 208 ristitud, vl 2010 — 12 687 ristitud, vl 2020 — 10 719 ristitud. Vspäi 1975 kaikiš suremb kundan ristitišt oli 19 474 eläjad vl 1975. Eläjiden kaks' koumandest koncentriruidas lidnankundan keskuses.
Mamankel' (2016): suomen kel' — 96,0 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 3,9 %.
Lidnankund om professionaližen opendusen keskuseks: Hristianine kolledž, muzikkolledž, Rahvahaline profškol, «Riverii»-kolledžan filial oma avaitud.
Bobanvuiččed

Bobanvuiččed () om Kaksidülehtesižed-klassan kazmusiden sugukund. Kaik 19400 erikod mülüdas 730 heimho.
Elonform oleskeleb hein, lian, penzaz i pu (oz., sar'vutpu, akacii).
Leviganduz.
Sugukundan ezmäižed kazmused sünduiba 65 mln vozid tagaz kaivandusiden andmusiden mödhe. Se om koumanz' sugukund erikoiden lugun mödhe Orhidejiden i Puzuänikoižiden jäl'ghe, otab 7 procentad änikkazmusiden keskes. Ristitun evolücii om sidodud Bobanvuiččiden kävutandha lujas.
Erikoiden järgeline leviganduz om tropižed vihmmecad mail'madme, Amerikan i Afrikan kuivad mecad.
Ümbrikirjutand.
Lehtesed čereduišoiš, ned oma palakahad ezilehtesenke tobjimalaz.
Änikuz om toppaz, harvemb ripsud. Änikod oma kaks'suguižed kaks'pol'ženke simmetrijanke, gavedid pölüstoittas niid. Viž äniklehtest, kümne pölükäd. Bobanvuiččiden plod om bob tedos i paug jogapäiväližes elos, semned endospermata järedoidenke idülehtesidenke. Plod om kuiv äisemnikaz, avaidase kebnas, no oleleb ühtenke semnenke i om jüged avaita mugošt.
Kävutand.
Kazvatadas erasiden kazmusiden ploduid, ottas paugun semnid sömäks (järgeline herneh, soi, fasol', arahis).
Semetas heinformid sideratoikš mahusen rekul'tivacijan täht. Erased erikod oma söteheinäd: vik, imičaine, lücern, verblüdankarang. Voib löuta dekorativižid erikoid kaikuččes sures alasugukundas.
Alasugukundad.
Vspäi 1985 Rahvahidenkeskeine program Bobanvuiččiden andmuzbazan i inforadnikoičendan sädandha näht radab (), baziruiše Reding-lidnas, Sur' Britanii.
Kaik om kuz' alasugukundad:
Kitee

Kitee (mugažo suomen kelel, virkand: [ˈkitɛː], ) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvipäivnouzmas. Se om Pohjoižkarjal-agjan koumanz' lidnankund videspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Kitee-eländpunkt mainitase Uz'lidnan Vodin pätinan aigkirjas vspäi 1500 "Kit'jag"- () i möhemba "Kitehes"-nimitusidenke. Municipalitetan aluz om pandud vl 1631. Kund sai lidnan statusad vl 1992. Mülütihe Kesälahti-kundad sihe vl 2013.
Kitee šingotase sauvondmaterialiden pästandal: mecpilindan i poltuzgranuloiden fabrik («Stora Enso»), krepindad («Surfactor Finland Oy»), klejanfabrik («Momentive Specialty Chemicals Oy»), kividen rouhim («Kivisampo»). Toižiden sarakoiden edheotandad oma «Veekmas»-avtogreideriden kompanii, magaduzmeblin koivuspäi tegim («Kiteen Huonekalutehdas Oy»), dizainerkaluiden «Marimekko»-kompanijan omblendfabrik, maidtegim («Kiteen Meijeri Oy»). Kiteen raudtestancii om kahtenz' surtte valdkundas mecjüguiden tranzitan mödhe, radab kahesas kilometras lidnan keskusespäi. Ende lidn oli tetab illegaližen alkogolin pästandal. «Nightwish»-muzikgrupp om lidnan rezidentaks i järed valdkundmaksoidenandai.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvižes čogas, ühtennimižen järven (, läz 25 km²) päivlaskmaižel randal. Kaik om 13 järved municipalitetas.
Matkad Venäman röunhasai om kaks'kümne kilometrad suvipäivnouzmha. Matkad agjan Jogensu-keskushesai om 59 km pohjoižhe-lodeheze orhal, 67 km avtotel vai raudtel, Hel'sinki-pälidnhasai om 355 km suvipäivlaskmha orhal, 400 km avtotedme vai raudtedme. Toižed lähembaižed lidnad (avtol) om Sortaval (Venäma) 101 km suvipäivnouzmha i Savonlidn (Suvisavo) 84 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha. «Kouvol — Jogensu»-raudtekeskust läbitab Kiteed.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 1 724,38 km², sidä kesken kuiv ma — 1 253,82 km², vezi i sokaz tahond ottas nelländest (470,56 km²).
Tobmuz.
Kiteen municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Eeva-Liisa Auvinen (sügüz'ku 2013 — keväz'ku 2021), Kirsi Hämäläinen (2003 — sügüz'ku 2013).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 14 546 ristitud, vl 2000 — 13 283 ristitud, vl 2010 — 11 666 ristitud, vl 2020 — 10 129 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 14 653 eläjad vl 1985. Ristituiden pol' eläb lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 95,3 %, toižed keled — 4,7 %.
Veliko Tirnovo

Veliko Tirnovo ( [vɛˈliko ˈtɤrnovo] «Sur' Tirnovo») om Bolgarijan lidn keskuzpalan pohjoižes. Se om ühtennimižen kundan i Veliko Tirnovon agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Tirnovon aluz om pandud vl 1185, se oli Kahtenden Bolgarijan car'kundan pälidnaks vll 1186−1393. Vl 1393 turkad anastiba lidnad i poltiba sidä. Vl 1878 Tirnovo kändihe joudutadud Bolgarijan pordaigaližeks pälidnaks, oli mugoman vhesai 1879. Lidn eli läbi znamasižes manrehkaiduses vn 1913 1. päiväl kezakud.
Vspäi 1965 "Veliko"-prefiks ližadui lidnan oficialižhe nimitushe.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmaiženno röunanno, Jantr-jogen randal ( 285 km pitte, Dunain oiged ližajogi), 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kaikiš korktemb čokkoim om Garga Bair-kukkaz (373 m ü.m.t.).
Nurmes

Nurmes (mugažo suomen i ročin kelil) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan keskuzpalan päivnouzmas. Se om Pohjoižkarjal-agjan nellänz' lidnankund videspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Municipalitetan aluz om pandud vl 1810. Nimitihe Nurmesjärven mödhe, sen nimi libub karjalan "nurma"-sanaspäi «normik». Mülütihe Nurmesan küläkundad sihe vl 1973, i ühtištadud kund sai lidnan statusad vl 1974. Valtimo-kund om lidnankundan palaks vspäi 2020.
Nurmes šingotase mecan pilindal i ümbriradmižel, sömtegimištol (glütenatoi leib, kala- i lihaproduktad), metalltegesiden inžiniringal, mugažo mägisuksiden Jurttivaar-keskusel (). Himižiden produktoiden tehmine biotorhudel (pumaterial) projektiruiše. Muzikfestivalid oleskeldas Raštvoiden kanman, i Nurmes om tetab Evropas kuti «Raštvoiden pajoiden lidn».
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižes, Pielinen-järven pohjoižrandal (894 km², 93 m ü.m.t., Neva-jogen bassein). Kaik om 409 järved municipalitetas.
Matkad Venäman röunhasai om 45..50 km päivnouzmha orhal. Matkad agjan Jogensu-keskushesai om 127 km suvhe avtotel vai raudtel, Hel'sinki-pälidnhasai om 435 km suvipäivlaskmha orhal, 508 km avtotedme vai raudtedme. Toižed lähembaižed lidnad oma Lieks 46 km suvipäivnouzmha orhal, 55 km avtotedme vai raudtedme, i Kuhmo (Kainu-agj) 68 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal, 80 km avtotedme vai raudtedme. «Jogensu — Kajani»-raudtekeskust läbitab Nurmesad vspäi 1911.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan pind om 2 692,84 km², sidä kesken kuiv ma — 2 401,37 km², vezi i sokaz tahond ottas ühesandest (291,47 km²).
Tobmuz.
Nurmesan municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Asko Saatsi (keväz'ku 2012 — 2022), Pertti Vainionpää (radoi vll 1974–2012, kaikiš hätkemb strok Suomenmas meran radnikusel).
Eläjad.
Vl 1980 nügüdläižen lidnankundan territorijan eläjiden lugu oli 15 569 ristitud (kaikiš suremb ristitišt vspäi 1980), vl 2000 — 12 783 ristitud, vl 2010 — 10 966 ristitud, vl 2020 — 9 501 ristitud. Ristituiden pol' eläb lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 98,3 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 1,6 %.
Kauhajogi (lidn)

Kauhajogi (suom. i , suomen virkand: [ˈkɑu̯ɦɑˌjo̞ki]) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvipäivlaskmas. Se om Suvipohjanma-agjan videnz' lidnankund kahesaspäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Eländpunkt mainitase 16. voz'sadaspäi, časoun' om olmas vspäi 1584. Municipalitetan aluz om pandud vl 1868. Suomenman parlament sijazihe kundas pordaigaližešti Tal'vsodan aigan, tegi 34 ištundad koumes kus. Kund sai lidnan statusad () vl 2001.
Kauhajogi šingotase laudoiden pästandal tehmižsauvondan täht («CLT Plant Oy»), torguindal (severz'-se järedoid torguindkeskusid) i plastmasstegesiden pästandal («Serres Oy»: imimed läžundkodin operaciihonusiden täht, fansisteman fitingad), mugažo «Suupohjan Osuuspankki»-bankan päfater radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan suvipäivlaskmas, ühtennimižen jogen randoil ( 73 km pitte, Kürönjogen bassein).
Matkad lidnaspäi agjan Seinjogi-keskushesai om 52 km pohjoižpäivnouzmha orhal, 58 km avtotedme vai raudtedme, Hel'sinkihesai om 290 km suvipäivnouzmha orhal, 345 km avtol vai raudtel. Lähembaižed lidnad oma Kurikk 24 km pohjoižpäivnouzmha avtol vai jonusel, Närpes i Kaskinen (Pohjanma) 50 km päivlaskmha avtotedme.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 1315,54 km², sidä kesken kuivma — 1298,99 km², vezi i sokaz tahond ottas 16,55 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Kauhajogin municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Edeližed lidnan pämehed oma Linda Leinonen (uhoku 2018 — 2021), Keijo Kuja-Lipasti (2009−2017).
Eläjad.
Vl 1980 lidnankundan eläjiden lugu oli 14 946 ristitud, vl 2000 — 14 831 ristitud, vl 2010 — 14 269 ristitud, vl 2020 — 13 187 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 19 027 eläjad vl 1950 i 15 643 eläjad vl 1990. Ristituiden kaks' koumandest elädas lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,5 %, ročin kel' — 0,3 %, toižed keled — 2,2 %.
Paimio

Paimio (mugažo suomen kelel, suomen virkand: [ˈpɑimio], ) om Suomenman lidn da lidnankund Suvipäivlaskmaine Suomenma-agjas. Se om agjan ühesanz' lidn eläjiden lugun mödhe üks'toštkümnespäi.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1325. Paimio-kund sai lidnan statusad vl 1997.
Paimio šingotase asfal'tsegoitajiden «Amomatic»-mašinoiden tehmižel, turizmal (nell' muzejad).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan keskuzpalas, Paimionjogen molembil randoil (110 km pitte, , ), sen lanktendanno Baltijan merhe.
Matkad agjan Turku-keskushesai om 27 km päivlaskmha kaikil teil. Matkad Hel'sinki-pälidnhasai om 128 km suvipäivnouzmha orhal, 142 km avtotedme vai raudtedme. «Turku — Hel'sinki»-mante i raudte läbitadas lidnad. Toižed lähembaižed lidnad (orhal i kaikil teil) oma Kaarin kaks'kümne kilometrad päivlaskmha i Salo 28 km päivnouzmha.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 242,27 km², sidä kesken kuivma — 238,51 km², vezi da sokaz tahond ottas 1,53 nellikkilometrad, meri — 2,23 km².
Tobmuz.
Paimion municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Eläjad.
Vl 1980 kundan eläjiden lugu oli 8 366 ristitud, vl 2000 — 9 815 ristitud, vl 2010 — 10 402 ristitud, vl 2020 — 10 848 ristitud. Kaikiš suremb lidnankundan ristitišt om nügüd'. Ristituiden koume nelländest elädas lidnankundan keskuses, sen toine nimituz om Vist ().
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,0 %, ročin kel' — 1,0 %, toižed keled — 2,0 %.
Mänttä-Vilppul

Mänttä-Vilppul (, ) om Suomenman lidn da lidnankund valdkundan suvipalan keskusen päivlaskmas. Se om Pirkanma-agjan kahesanz' lidnankund kaks'toštkümnespäi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Municipalitetan aluz om pandud vspäi 2009 lidnan statusanke, ühtištadihe Mänttä-lidnad Vilppul-küläkundanke. Kundan keskuzpalan ristitišt ližadui ühtištusen jäl'ghe, toižel territorijal se poleni lujas. Kävutadas enččen Vilppul-municipalitetan znamad.
Mänttä-Vilppul šingotase «Metsä Tissue»-kompanijan cellülozbumagaižel tegimel (läz 400 radnikad vl 2019).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase agjan pohjoižpäivnouzmaiženno röunanno. Kaik om 136 järved kundas, znamasižembad järved oma Ruovesi, Kuorevesi i Keurusselkä.
Matkad agjan Tampereh-keskushesai om 75 km suvipäivlaskmha orhal vai 90 km avtol, Hel'sinkihesai — 210 km suvhe orhal vai 263 km avtotedme. Lähembaižed lidnad (avtol) oma Keuruu (Kesksuomenma) 33 km pohjoižhe, Jämsä (Kesksuomenma) 40 km suvipäivnouzmha i Orivezi 48 km suvhe-suvipäivlaskmha. Kahesakilometrine raudtesarak tuleb Mänttähä Vilppulaspäi.
Tobmuz.
Lidnan ühthine pind — 657,09 km² (vn 2022 andmused), sidä kesken kuivma 534,84 km², vezi i sokaz tahond ottas 122,25 nellikkilometrad.
Edeližed lidnan pämehed oma Markus Auvinen (viluku 2018—), Esa Sirviö (radoi vll 2012−2017).
Eläjad.
Vl 1980 lidnan nügüdläižen territorijan eläjiden lugu oli 15 147 ristitud (kaikiš suremb ristitišt siš vodespäi), vl 2000 — 12 738 ristitud, vl 2010 — 11 413 ristitud, vl 2020 — 9 850 ristitud. Seičeme ristitud ühesaspäi elädas kundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 97,4 %, ročin kel' — 0,2 %, toižed keled — 2,4 %.
Nival

Nival (suom. i ) om Suomenman lidn valdkundan keskuzpalan päivlaskmas, Pohjoižpohjanma-agjas. Se om agjan kudenz' lidn 11:späi eläjiden lugun mödhe.
Istorii.
Municipalitetan aluz om pandud vl 1867. Vspäi 1942 nikelin da vas'ken samine oli läz Nivalad. Kätihe lidnaks () vl 1992. Jäl'gmäine kaivuz tuli bankrotnendale vl 2017 ekologijan tarbhaičendoiden tagut.
Nival šingotase elektrotehnižel tegimel («Nordic Aluminium», alüminijasižed komponentad elektronikan täht), opendusen da tedon keskusil, turizmal.
Geografijan andmused.
Lidnankund sijadase agjan suves, Kalajogen randoil ( 130 km pitte, lankteb Baltijan merhe). Kaikiš znamasižemb järv om Pidisjärvi (se-žo kundan istorine nimituz) ani suvhe municipalitetan keskusespäi, Kalajogi läbitab sidä. Kaks' tošt järved oma Suojärvi suvižes čogas i Erkkisjärvi päivnouzmas. Malisjogi (suom. Malisjoki) läbitab Nivalan keskust i lankteb Pidisjärvhe.
Matkad agjan Oulu-pälidnhasai om 150 km pohjoižhe avtotel vai raudtel, Hel'sinkihesai om 418 km suvhe orhal, 482 km avtotedme vai raudtedme. Lähembaižed lidnad (avtoteidme) oma Haapajärvi 27 km suvipäivnouzmha, Haapavezi 37 km pohjoižpäivnouzmha i Üliviesk 28 km lodeheze. Nivalan raudtestancii radab «Iisalmi — Üliviesk»-keskustal.
Vn 2022 andmusiden mödhe lidnankundan ühthine pind om 536,24 km², sidä kesken kuivma — 527,18 km², vezi da sokaz tahond ottas 9,06 nellikkilometrad.
Tobmuz.
Nivalan municipaline suim kogoneb 35 ezitajaspäi.
Edeline lidnan pämez' om Kari Valtanen (2008−2015).
Eläjad.
Vl 1980 kundan eläjiden lugu oli 10 515 ristitud, vl 2000 — 11 079 ristitud, vl 2010 — 11 025 ristitud, vl 2020 — 10 643 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 11 379 eläjad vl 1995. Ristituiden pol' eläb lidnankundan keskuses.
Mamankelen mödhe (2016): suomen kel' — 99,2 %, ročin kel' — 0,1 %, toižed keled — 0,7 %.