Cürih

Cürih ( [ˈtsyːrɪç], šveic. "Züri" [ˈt͡sʏrɪ], [zyʁik], [dzuˈriːɡo], [tuˈritɕ]) om Šveicarijan kaikiš suremb lidn da transporttesol'm. Se om saksankel'žen Cürihan kantonan administrativine keskuz.
Istorii.
Kel'tiž-saksalaine "Turikum"-eländpunkt oli olmas 1. voz'sadaspäi EME. Cürih mainitase lidnaks ezmäižen kerdan vl 929. Cürihan kanton kändihe Šveicarijan videndeks palaks vl 1351.
Vl 1847 ezmäine Šveicarijan raudte ühtenzoiti Cürihad Bazelinke. Lidn om finansižeks keskuseks 19. voz'sadan kahtendes polespäi. Toižen mail'man sodan aigan vn 1945 4. päiväl keväz'kud eli bombardiruindas läbi petuseks AÜV:oiden armijaspäi, oli heittud 24 tonnad aviabomboid, niiden pol' oli viritajad bombad.
Lidn om Šveicarijan ižandusen keskuz da finansine päsija. Finansižiden UBS-holdingan i Credit Suisse-konglomeratan päfaterad sijadasoiš Cürihas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan pohjoižes, kantonan päivlaskmas, Cürihan järven lodehližen lahten randoil i Limmat-jogen lähtendan sijas (Reinan hurapol'ne bassein), 392..871 m ü.m.t. korktusil, keskmäine — 408 metrad. Al'pad seištas koumekümnes kilometras suvhe.
Klimat om ven valdmeren, nell' sezonad ozutasoiš sel'ktas. Keza om päivoikaz, tal'vaig om pil'vekaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +9,8 C°, kezakun-elokun +17,1..+19,0 C°, tal'vkun-uhokun +0,9..+1,8 C°. Ekstremumad oma −24,2 C° (uhoku) i +37,7 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +0,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +19,3 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 1108 mm vodes, enamba semendkus-elokus (119..128 mm kus), vähemba vilukus-uhokus (60..63 mm kus). Paneb lunt 71 sm tal'ven 18 päiväs keskmäras, voib panda lunt sulakus i redukus, sen ühtes tal'ven joga kul vihmub-ki. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 67..74 % röunoiš keväz'kus-elokus, 83..85 % redukus-vilukus.
Tobmuz.
Cürih jagase kaks'toštkümneks nomeruidud lidnrajonaks.
Lidnan municipaline nevondkund ("Gemeinderat") mülütab 125 ühtnijad, lidnalaižed valitas heid nelläks vodeks. Cürihan tobmuden pämez' om , hän om lidnan Administracijan ("Stadtrat") pämehen, kudamban suim kogoneb ühesas ühtnijaspäi. Lidnan ristitišt valičeb Administracijan ühesad ühtnijad nelläks vodeks mugažo. Edeližed lidnan pämehed oma El'mar Ledergerber ("Elmar Ledergerber", 2002−2009), Jozef Estermann ("Josef Estermann", 1990−2002).
Eläjad.
Vl 2012 lidnan eläjiden lugu oli 393 595 ristitud, vl 2020 — 434 335 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 440 180 eläjad vl 1962. Läz 1,2 mln ristituid elädas lidnaglomeracijas vn 2011 rahvahanlugemižen mödhe. Kaik 1,8 mln eläjid om Cürihan metropolitanižes evroregionas (2011), valdkundan ristitišton videndez.
Kodikeled (enamba 2 % vl 2011): saksan kel' — 69,3 % (kantonan oficialine), anglijan kel' — 8,8 %, italijan kel' — 7,1 %, francijan kel' — 4,5 %, serban i horvatan keled — 4,1 %, ispanijan kel' — 3,9 %, portugalijan kel' — 3,1 %, albanijan kel' — 2,3 %.
Transport.
Kundaline transport om populärine lujas, kaikiden ajandoiden pol' tegese sen äjil toižendoil: avtobusad, ezilidnelektrojonusiden sistem ("S-Bahn", 26 jonod 171 stancijanke, 380 km raudted), trolleibusad, tramvaid, motorvenehed, funikulörad. Cürihan päraudtestancii om kaikiš surembišpäi Evropas, vasttab 2,9 tuhazesai jonusid päiveses (471,3 tuh. passažiroid radinpäiväs vl 2018), niiden kesken kaikiš lähižiš valdkundoišpäi; kaik 26 ted ratas siš, niišpäi kümne oma manalaižed.
Rahvahidenkeskeine civiline "Cürih"-lendimport ("ZRH / LSZH", 31,1 mln passažiroid vl 2018) sijadase kümnes kilometras pohjoižpäivnouzmha lidnaspäi Kloten-ezilidnas, om ühtenzoittud Cürihanke raudtel. Tehtas reisid Evropan äjihe lidnoihe, Keskmeren tahoiže, mail'man pälidnoihe i järedoihe lidnoihe.