tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Big Time

«Big Time» ("Sur' aigtego") om saksalaižen C. C. Catch-pajatajan kahtenz' pajo sintipop-žanras videndes «Hear What I Say»-studijanal'bomas da ühtennimine singl, ezmäine al'bomaspäi. Ned oma pästtud 1989-ndes vodes.
Pajon tegijad oma C. C. Catch, Georg Koppehele i Martin Koppehele. Sen tekst om anglijan kelel. Singlan prodüserad oma Endi Teilor i Devid Kleiton, se saihe 26. sijhasai Saksanman čartas.
Monoteizm

Monoteizm ( "monos" — üks', θεος "theos" — jumal) om tärtuz i religine el'genduz, miše om vaiše üks' jumal, vai miše Jumal om üks'jäine. Sana kävutase ezmäižen kerdan «Jumalakahan peituz»-säduses (, 1660), tegi sidä anglijalaine Genri Mor-neoplatonik.
Monoteizman augotižlibundan kaks' versijad oma olmas: ezmäine — se oli eziauguižešti, i toine — libui politeizmaspäi.
Monoteizm oleleb eksklüzivine i inklüzivine. Eksklüzivine monoteizm ezimeletab personališt i transcendentišt Ülähäšt (vastkarin oma politeizm i panteizm). Inklüzivine monoteizm — konz jumal om olmas severziš-se formiš, no kaik ned oma ühten jumalan ezikuvad.
Avraamižed religijad (judaizm, hristanuskond i islam) harakterizuidas monoteizmal. Se om olmas mugažo induizman filosofijas, sikhizmas da toižiš uskondoiš.
Politeizm

Politeizm ( "polis" «äi», θεος "teos" «jumal») om uskondoiden sistem, religine mail'mannägend, kudamban aluses uskond äjihe jumaloihe om olmas. Hö oma keratud panteonha tobjimalaz jumaloišpäi i jumalnaižišpäi. Jumaloiden valdoičendan sferad erigoittas toine toižespäi.
Politeizm om religiisistem da teizman toižend. Teizman ramuziš politeizm sijadase monoteizmad vaste (uskond üks'jäižhe jumalha) i ateizmad vaste, kudamban mödhe nimiččid jumaloid ei ole olmas. Tedomehed rideltas, mitte istorijanedeližen ristitkundan olend oli eziauguine — politeizm sen jumaloitud londsenke, vai monoteizm jäl'ghiženke «lanktendanke» politeizmannoks-paganusennoks.
Kaičenus mifologii om teoretine aluz politeizman olendan täht amuižiš aigoiš.
Midnight Hour

«Midnight Hour» ("Südäiö") om saksalaižen C. C. Catch-pajatajan ühtenz' pajo videndes «Hear What I Say»-studijanal'bomas da ühtennimine singl, kahtenz' al'bomale. Ned oma pästtud 1989-ndes vodes.
Originaline kompozicii om sätud sintipop-žanras. Muzik i sanad: Sindi Valentain, Toni Grin. Pajon tekst om anglijan kelel. Endi Teilor prodüsirui singlad.
You Shot a Hole In My Soul

«You Shot a Hole In My Soul» ("Löid reigun minun henges") om C. C. Catch-pajatajan koumanz' pajo 
debütižes «Catch the Catch»-al'bomaspäi (1986).
Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan tegii om Diter Bolen. Originaline pajo om sätud evrodens-stilin sintipop-žanras.
Sebrsingl (G. G. Anderson-pajatajanke ühtes) om pästtud sil-žo vodel.
Babaksad

Babaksad () oli pasklindunvuiččiden linduiden heim "Leiothrichidae"-sugukundas, klassifikacijan vanhtunu takson. Nügüd'aigan heimon erikod mülüdas "Pterorhinus"-heimho (23 erikon kesken) "Cibois:an" kollegoidenke vn 2018 filogenetižen tedoidusen jäl'ghe.
Klassifikacii.
Om nell' erikod, kaik oma kadomižen grazindan al:
Kaik nell' erikod oma mülütadud Rahvahidenkeskeižhe Rusttaha kirjha.
Leviganduz.
Areal — Kitai (sidä kesken Honkong i Tibet), Indii, Mjanmar.
Lindud elädas tropikoiden i subtropižen vönen mecoiš da penzhištos, mägiden pautkil i alangoiš. Tibetine "Babax koslowi"-erik vasttase korktusil 4500 metrhasai ü.m.t..
Ümbrikirjutand.
Suugad oma lühüdad kehkranvuiččed 10..14 sm pitte, händ om pit'k, 16 sanimetrhasai. N'ok om pit'kahk i kover vähäižin. Nenasärmiden pind om hibusikaz.
Varn

Varn om tärtuz äjidenke znamoičendoidenke:
Avto

Avto vai Avtomobil' ( — iče i — likkui) om motorine rel'satoi teine transportlikkuim minimum nellänke kezranke.
Avtotransport tegeb sirdmižiden tobmad palad šingotadud maiš. Vedab ajelten ristituid i jüguid. Erasti voib ajada tahodme teita.
Nügüd'aigaine avto kogoneb 15..20 tuhad detališpäi, niiden 150..300 oma kaikiš znamasižembad i tarbhaitas rajadusid kävutamižes. Kaik avtod mülüdas nenid surid paloid: šassi, konor' (pull' da kabin jüguavtos), likutim.
Klassifikacii.
Avton toižendad oma kebnavto, jüguavto, specialižed avtod, avtobus, trolleibus, somuzavto. Sil-žo aigal traktor i motocikl oma toižed likkuimed.
Erištadas avtoid likutimen poltusen mödhe: vezipuru, benzin, dizel', ahtištadud londuseline gaz, nozoltadud gaz (propan-butanan segoituz), gazangeneratorine likutim, akkumuliruidud vezinik, akkumulätorbatarejiden elektruz, gibridine avto.
Tehmine.
Avtosauvomine om tegii avtoid ižandusen sarak, mašinansauvomižen pala. Se tarbhaičeb äi detalid, niiden tehmine andab radod ristituiden znamasižele lugule kaikedme valdkundadme. Ühthekeratas avtoid unificiruidud detališpäi avtokompanijan tegimel. Amerikaižed «Oldsmobile»- i «Ford»-kompanijad kävutaškanziba konvejerad ühthekeradamižes i zavodiba massižen avtomobilizacijan mail'mas.
Kaikiš järedambad avtoiden tegijad (kuz'..ühesa millionad avtoid vodes, 2012): General Motors, Volkswagen Group, Toyota, Hyundai Motor, Ford, Renault-Nissan.
AÜV oli mail'man lideran pästtud avtoiden lugun mödhe hätken aigan. 1980-nzil vozil Japonii tegihe mugomaks lideraks. Vspäi 2009 Kitai om avtoiden pästandan ezinenas lugumäran mödhe i niiden kaikiš suremb südäitorguz.
Veneh

Veneh om pen' astii, edel laivad.
Ümbrikirjutand.
Venäman Sodamerivajehnikas veneh märičese kuti veziastii ühesha metrhasai pitte, koumhe metrhasai levette, vidhe tonnhasai jügutoitmižvoindanke. Likkub ujuden meloiden abul tobjimalaz, saudas purehvenehid mugažo. Pened sportivižed purehastjad nimitasoiš jahtoikš. Motor panese veneheze erasti, se voib abutada ujuda (likutimveneh) vai olda kaikenaigaižeks pälikutimeks (kater). Ühtenzoittas kaht vai sen enamba venehid poikpoli (katamaran). Erasti ližatas balansirad, miše veneh oliži seižui, se om vahvas ühtenzoittud venehenke parz' keskustal kaks'..nell' metrad laidaspäi ühtes vai molembiš polišpäi.
Tehtas venehid kebnoiš ühthesuladusišpäi (düralüminii päpaloin), puižiš lahkoišpäi (sen paloin habasižed), kompozitmaterialoišpäi (plastik) i polimerišpäi.
Kävutand.
Nügüd'aigan ottas kävutamižhe venehid samha lebud, kalanpüdandan täht, tomha jüguid laivaspäi randannoks kuiži ei ole valdmoid, mugažo päzutandabutuseks sur'veden aigan i laivan varaastjoikš.
Istorii.
Ujui jogedme pun tüvi voi antta istorijanedeližile ristituile ezmäšt koukeroičendad venehes. Živatad-ki kävutadas mugoižid tüvid likkumha vetme. Ristit tegi pud sättujaks, miše ujuda siš paremba: nügelzoiti üht vai molembid agjoid i tauti südäimes. Mail'man äjad rahvahad otiba kävutamižhe mugomid sätud ühtes puspäi venehid kaivandusiden andmusiden mödhe.
Aigan mändes ližatihe laidoid lahkoil, vajehtihe melan agjan formad, tehtihe rulid melaspäi, tehtihe meles pureht.
Kater

Kater (anglijan kelen "cutter"-sanaspäi) om peniden astjoiden da kebnoiden sodamerilaivoiden nimituz stacionariženke likutimenke vägimašinaks (likutimvenehen erineden, kus kalliž likutim om stacionaratoi). Erasti om voimust ližata severt-se likutimid ližadamha kateran vägevut, se oleskeleb sadad hebonvägid. Nügüd'aigaižes kateras voib olda honusud magaduzsijidenke i tualet.
Eziauguižešti nimitihe kateroikš (kutteroikš) kebnoid astjoid üks'jäiženke mačtanke. Kateran kävutand om lühüdad ujundad. Sodarandkaičend otab kävutamižhe avaros. Kateran azegišt om väll' kaiken.
Likutimveneh

Likutimveneh (vai motorveneh) om venehen toižend; alamäraine laiv, kudambas likutim om olmas. Sen likutim ei ole stacionarine — i "nece om päerinend kateraspäi".
Sättutoitase transportižiden, ižanduz-, turistižiden, bobuštuz-, sportižiden da toižiden metoiden täht.
Istorižikš likutimveneh oli saudud aigemba mi kater, 20. voz'sadan augotišes. Odav transport, voib heitta da peitta kallišt likutint. Likutimvenehed oma penen laivišton aluz, no niiden voimused oma röunatud lujas.
Petri Julius Rihard

Julius Rihard Petri (; sünd. 31. semendku 1852, Barmen (nüg. Vuppertalin pala), Prussii — kol. 20. tal'vku 1921, Caic, Saksanma) oli saksalaine mikrobiolog. Tedoradoiden riven tegii, pästi kahesa tedotöd vai sen enamba vll 1876−1897.
Biografii.
Vll 1871−1875 mez' openui kunigazližes medicinižes sodaakademijas. Opendusen sandan jäl'ghe lekaroiči Berlinan Šarite-klinikas. Vl 1876 Petri kändihe doktoranturan pästnikaks i jätksi radod sodalekarikš, sai medicinižen radnikoičendan majoran arvod lopuks.
Petri oli Robert Koh-tedomehen abunikan. Vl 1877 tetab mail'madme eriline laboratorine astii om sätud hänel — Petrin mall'aine.
Lapsiden kaičendan päiv

Lapsiden kaičendan päiv () om rahvahidenkeskeine päiv. Se om valdkundpraznik Venämas-ki, radinpäiv. Oigetas kezakun 1. päiväl vodespäi 1950; praznik om vahvištadud Parižas vn 1949 Rahvahidenkeskeižen demokratižen naižfederacijan kongressal vedatamha tarkust abortoiden problemale.
Mahfuz Nagib

Nagib Mahfuz Abdel' Aziz Ibragim Ahmed Baša (; sünd. 11. tal'vku 1911, Kair, Egipt — kol. 30. eloku 2006, sigä-žo) oli tetab egiptalaine kirjutai-romanist da dramaturg romantizm- i realizm-žanroiš. Literaturižen Nobelän premijan laureat (1988).
Üks' tetabižiš egiptalaižiš kirjutajišpäi, kudamb valatoiti nügüdläižhe arabižhe literaturha. Sädusiden pätematikad — ekzistencializm (olendfilosofii), liberalizm i eskai nacionalizm. Ei kaik hänen romanoišpäi oli ottud pozitivižikš sijaližes (eriližikš islamižes) kundas.
Jump In My Car

«Jump In My Car» ("Hüpni minun avtoho") om Secret Star-pajatajan pajo da hänen ühtennimine singl Diter Bolenan avtorusenke. Pajon tekst om anglijan kelel.
Pajo om sätud Bolenalpäi Secret Star:ale (todesine nimi — Sabina Lürenbaum) da C. C. Catch-pajatajale (edestajad oliba tundmusiš ühthižtön «Optimal»-muzikgruppas tagapäi). Secret Star:an singl linni hänen debütižeks soližeks radoks, se om pästtud 1986-nden voden keväz'kul. Päliči kus, sulakun 28. päiväl, pajo om pästtud C. C. Catch-pajatajan «Catch the Catch»-al'bomal. Arni toine versii, hot' ei olend pästtud kut singl, linni enamb populärižeks. Mugažo nece pajonversii oli populärine NSTÜ:s.
Edestajiden rivi änetiba ičeze necen pajon kaverversijoid: ozutesikš, Mari Roos (saksalaine versii "«Bleib' Wie Du Bist»"-nimenke), (kitailaine versii "«伤心的我»"-nimenke), (vjetnamalaine versii "«Hãy Tìm Đến Bên Em»"-nimenke).
Čomuz

Čomuz om estetine, praktitoi kategorii, kudamb znamoičeb vigatomust, objektan aspektoiden garmonijad; i nece objekt (vai näguz) ajab hengidusen mujandoid kaclijal. Se om üks' kul'turan päkategorijoišpäi. Änikod oma kaikiš paksumbaks čomuden simvolaks. Vastal'ne kategorii om kamedind.
Ristitun čomuz oleleb hibjan da irdpol'ne čomuz, i hengeline čomuz. Čomuden konkursad, čomamahtoiden i modan ozutelendad vedasoiš äjiš maiš.
Tärtusen šingotez.
Amuižen Grekanman filosofad pidiba čomut objektivižeks i ontologižeks näguseks, kacuiba čomudhe Universuman vigatomuden sidoiš:
Keskaigaline Homoi Akvinlaine-filosof sanui, miše nened ičendad oma tarbhaižed čomuden täht:
Pavlov Igor'

Igor' Pavlov () om programist Venäman augotižlibundanke, tutaban 7-Zip-ahtištimen programholitusen arhiviruindan täht i 7z-failformatan tegii, andmusiden LZMA- i LZMA2-ahtištandalgoritmiden melestegii.
Mez' ühtni MailStore-elektropočtan arhiviruindprograman sädandha. Tegi toižid programid: Document Press, 7-max, 7-benchmark, 777, BIX i UFA.
Ditrih Marlen

Marlen Ditrih (), todesine nimi — Marija Magdalena Ditrih (saks.: "Marie Magdalene Dietrich"; sund. 27. tal'vku 1901, Šöneberg (Berlin), Germanii — kol. 6. semendku 1992, Pariž, Francii) oli germanine i amerikaine aktris da pajatai kontral'to-änenke.
Aktris sai AÜV:oiden rahvahanikust vl 1939, ühtni sodakoncertoihe Toižen mail'man sodan aigan. Edesti rolid anglijan i saksan kelil, Ditrihan kinokar'jer jätkustui 1920−1980-nzil vozil. Om mahapandud Berlinas.
Elon aigan völ aktris kändihe legendarižeks, sädi naižen üht kaikiš vigatomembiš mel'kuvišpäi kinos, valatoiti lujas modad, stilid, naižiden tundet.
Merilin Monro

Merilin Monro (), todesine nimi — Norma Džin Mortenson (angl. "Norma Jeane Mortensоn"; sünd. 1. kezaku 1926, Los Andželes, Kalifornii, AÜV — kol. 5. eloku 1962, sigä-žo) oli amerikalaine kinoaktris, pajatai naine i sekssimvol.
Biografii.
Kazvoi armotoman laps'aigan tobjan palan, Monron mam läžui psihižikš. Zavodi radod radiol ohjastadud lendimiden tegimel, oli homaitud i kändihe AÜV:oiden propagandan radnikaks-modelikš vl 1945. Sirdi Los Andželesha radmaha «Blue Book»-model'agentuses i otaškanzi populärižust. Kar'jer jätksi kinoaktrisaks vll 1947−1962, Monro edesti pärolid tobjimalaz.
Black Rebel Motorcycle Club

«Black Rebel Motorcycle Club» («BRMC» — «mustoiden toroknikoiden motoklub») om amerikalaine indi-/noiz-/psihodelikrokgrupp Los Andželesaspäi. Om olmas 1998. vlpäi.
Mugoižed muzikkollektivad tegiba valatoitust «BRMC»:ha: The Jesus and Mary Chain, The Stone Roses, My Bloody Valentine i Ride.
Mülükund.
Kaik om koume ühtnijad gruppas nügüd':
Summer Kisses

«Summer Kisses» ("Kezaližed čoksuižed") om C. C. Catch-pajatajan kahtenz' pajo nelländes «Big Fun»-studijanal'bomas da ühtennimine singl, kahtenz' al'bomaspäi. Ned oma pästtud 1988-ndes vodes.
Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan sädai i singlan prodüser om Diter Bolen. Originaline pajo om änetadud sintipop-žanras.
Nothing But a Heartache

«Nothing But a Heartache» ("Nimidä päiči hengenkibus") om saksalaižen C. C. Catch-pajatajan kahesanz' pajo nelländes «Big Fun»-studijanal'bomas. Se i ühtennimine singl, koumanz' al'bomaspäi, oma pästtud 1988-ndes vodes.
Pajo om sätud sintipop-žanras, sen tekst om anglijan kelel. Kompozicijan tegii i singlan prodüser om Diter Bolen.
Baby I Need Your Love

«Baby I Need Your Love» ("Raha, minei pidab sinun armastust") om saksalaižen C. C. Catch-pajatajan kudenz' pajo nelländes «Big Fun»-studijanal'bomas (1988). Ühtennimine pajonke singl, nellänz' al'bomaspäi, om pästtud vl 1989.
Pajon tekst om anglijan kelel. Kompozicijan sädai i singlan prodüser om Diter Bolen. Originaline pajo om änetadud sintipop-žanras.
Mir

Mir (vai Kaikuz, Londuzkund, mugažo — Mail'm) om fundamentaline termin astronomijas da filosofijas, konkretižeta märhapanendata. Ühtnižes hamas, Mir om olmižen kaiken kund ümbri meiš, sidä kesken planetad, tähthad, galaktikad; a mugažo kaiked materijad da energii. Pojavad terminad — kosmos, mail'm, londuz.
«Mir»-tärtuses voib olda kaks' erazvuittušt hamad: "spekulätivine" da "materialine"; materiališt Mirud kuctas astronomižeks Miruks (vai, harvemba, Metagalaktikaks).
Erasišti lugedas, miše om olmas "kuverz'-se" mirud (n. k. leveduzpirdaižed mail'mad), nece gipotetišt miruiden kundad kuctas Mul'timiruks.
Džezv

Džezv vai turk (, ) om astii kauhan nägul kofen keitandale päivnouzmaižen ladun mödhe (turkižen ladun mödhe). Veroline džezv tegese tagodud vas'kespäi.
Keittud džezvas kofe om täudenke magunke i segoitamatomiden palaižiden äjudenke. Räkištadud kofejüvan läz kaik substancijad kaičesoiš jomas.
Kofen vaumičend džezvas om amuine metod, ka om äi receptoid tehta kofed päivnouzmaižen ladun mödhe.
The 7-Inch Decade Remix

«The 7-Inch Decade Remix» ("Voz'kümnen seičemedüimaine remiks") om C. C. Catch-pajatajan megamiks-singl. Se om sätud anglijan kelel, voib märhapanda žanrad kuti evrodisko i sintipop.
Plat om pästtud 1990-ndel vodel, da vaiše Ispanijha. Se om pajatajan hitoiden kogoduz-remiks ühthižtöiden Diter Bolenanke voziš. Singlan prodüserad oma Diter Bolen i Luis Rodriges.
C. C. Catch Megamix '98

«C. C. Catch Megamix '98» ("C. C. Catch:an megamiks, 98. voz' ") om C. C. Catch-pajatajan «megamiks»-singl i kaks' jäl'gmäšt kompozicijad (19. i 20.) «Best of '98»-kompiläcijanal'bomas. Singl i al'bom oma pästtud 1998-ndes vodes. Singl om sätud ühthižtöiš Krayzee-repanpajatajanke.
Classics

«Classics» ("Klassik") om C. C. Catch-pajatajan kahtenz' kompiläcijanal'bom. Se om pästtud vodel 1989.
Pajod oma sintipop-žanras. Diter Bolen kirjuti kaikid niid, hän-žo prodüsirui al'bomad.
Čandar Krišan

Krišan Čandar (; ; sünd. 23. kül'mku 1914, Vazirabad, Pendžab, Britanine Indii (nüg. Pakistanas) — kol. 8. keväz'ku 1977, Bombei, Maharaštr-štat, Indii) oli indiž-pakistanine kirjutai.
Biografii.
Tuleban aigan kirjutai oli sündnu lekarin kanzha. Mäneti laps'aigad Punč-lidnas (nüg. Džammu i Kašmir-štatas), siš Krišanan tat radoi sijaližel maharadžal. Vhesai 1934 openui Formanan Hristianižes kolledžas (Lahor).
Mez' kirjuti ezmäšt «Sadhu»-starinad vl 1932, urdu-kelel. Ühtni Pendžaban socialistižhe partijha, oli socializman polenpidajan. Sirdi Delihe 1940-nziden voziden augotišes.
Sädused.
Mez' kirjuti enamb 20 romanad, 30 sanutezkogodust (kirjutajan päžanr), mugažo äi radiop'jesoid, kinoscenarijoid da satirižid sädusid. Hänen radod oma sätud urdu-kelel tobjimalaz, i hindi-kelel edelespäi. Sädused oma kätud Indijan rahvahiden 16 kelel i verhižiden maiden päkelihe.
«Kukertud pu» da «Oslan iloazjad» oliba kaikiš tetabambad sädused NSTÜ:s. Sanutesiden pätemad oma Indijan lidnoiden golliden mehiden i manmehiden elo, Indijan kastoiden sisteman kritik, Britanižen Indijan istorii i jago.
Violine

Violine () om populärine kaikes mail'mas jändesoit. Sil znamasine rol' om Evropan kul'turas.
Rahvahaline augotižlibund om necil soitol. Violine sai nügüdläšt nägud 16. voz'sadan keskes Italijan pohjoižes. Levini 17. voz'sadal kut soline soit, kändihe populäižeks Päivnouzmaižen Evropan maiš. Violine i fortepjano oma akademižen (klassižen) muzikan päsoitod. 18. voz'sadan keskespäi violine om simfonižen orkestran i jändekvartetan päsoit.
Violižen mastarid tehtas soitoid. Kaik nell' (viž harvašti) jändet om olmas violižel. Muzikant soitab niil tauguden abul.
Violižen än' (tembr) om sanged alaregistras, pehmed keskregistras i lošt üläregistras. Nell' jändet oma lattüd kvintoiden mödhe: GM D1 A1 E2. Se om jändesoitoiden kaikiš korktemb registrine toižend i kaikiš penemb soit.
Sekator

Sekator ( latinan kelen "seco"-sanaspäi «čapan») vai Sadraudad om käziinstrument vezoiden da hoikiden barboiden čapandan täht, sidä kesken kuivid i kahthe santimetrhasai sankte. Formuidas penzhiden i puiden kronad, kävutadas vinmarjan keradandas, čaptas änikoid.
Kävutadas eriližid raudoid Azijan maiš (Kitai, Japonii, Vjetnam) voz'tuhoiš sadradoiden aigan i bonsain holitandan täht. Tegihe melel ezmäšt evropišt sekatorad Francijas vl 1815 ümbriradamha vinmarjan penzhid i keradamha vinmarjan satust.
Sekatorad oleldas tagodud vai štampuidud detališpäi, tagodud oma varmdamb. Om sekatoroid pit'kanke vardenke radmaha pordhita. Tariž teravzoitta, kingitada da voita terad (teroid) radon jäl'ghe. Sekatoran terad rosttumatomas terasespäi vai titankrepindanke ei küzugoi voižet.
Saturn

Saturn () om kudenz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas. Planetan astronomine znam om ♄. Se kogoneb gazoišpäi, om sisteman kahtenz' surtte planet Jupiteran jäl'ghe.
Planet om tetab ristitkundale amuižiš aigoišpäi. Rahvahidenkeskeine nimituz om anttud Amuižen Riman manümbriradmižen Saturn-jumalan mödhe.
Ümbrikirjutand.
Saturnan perigelii om 1 353 572 956 km (läz 9 astronomišt ühtnikad), afelii om 1 513 325 783 km (läz 10,1 astronomišt ühtnikad). Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 29,46 maižes vodes. Päivesen hätkeližuz om 10 časud 32..33 minutad. Lujad kovad tulleid puhudas Saturnal, 1800 kilometrhasai časpigudenke. Keskmäine radius om 58 232 ± 6 km (vaiše videndesen penemba mi Jupiteral). Planetan mass om 95,2 kerdad enamba mi Man mass. Keskmäine ninevuz om 0,687 g/sm³, se om sisteman üks'jäine planet, kudamban ninevuz om vähemba mi vedel. Joudjan lanktusen pigustuz ekvatoral om 10,44 m/s² (läz mugoine om Mal i Neptunal).
Planet kogoneb vezinikaspäi (96%) i gelijaspäi (3%) tobjimalaz. Südäitukun mass om 9..22 Man massad, se om pen' Saturnan suruzihe kacten i mülütab raudad, nikelid i jäd, metalline vezinik kattab sen pindad. Lämuz südäitukun keskuses sase 11 700 C°. Planet sädegoičeb avarudehe kahthe polenke kerdha energijad enamba, mi sab Päiväižespäi, sel'gitadas Kel'vinan — Gel'mgol'can mehanizmal (lämuden ližaduz planetan ahtištandan tagut) i kondensiruidud gelijan tippuiden lanktendal südäitukun pindale.
Erazvuiččed jäd i jügedad elementad oma renghiš. Magnitkend sase üht millionad kilometrid Päiväižen polehe.
Kaik om olmas 83 Saturnan kaimdajad. Titan om kaikiš suremb niišpäi.
Jupiter

Jupiter ( vai "Iupiter") om videnz' planet Päiväižespäi lugeden Päiväižen sistemas. Se om kaikiš suremb Päiväižen sisteman planet, kogoneb gazoišpäi. Planetan astronomine znam om ♃.
Planet om tetab ristitkundale amuižiš aigoišpäi. Rahvahidenkeskeine nimituz om anttud Amuižen Riman jumalanjurun Jupiter-jumalan mödhe.
Harakteristikad.
Jupiteran perigelii om 7,405736·108 km, afelii om 8,165208·108 km. Planet punose ümbri Päiväižes da tegeb kogonaižen punondan 11,86 maižes vodes. Jupiteran päivesen hätkeližuz om 9,92 časud.
Kaik om 80 Jupiteran kaimdajad. Galileo Galilei avaiži nell' kaikiš järedambid vl 1610: Io, Evrop, Ganimed i Kallisto.
Gazgigantan atmosferižiden nägusiden rivi om kümned kerdad lujemb mi Man pindal: štormad, samaldused, lunad. Znamasine atmosferine Sur' rusked läip om ogibal kaikenaigaine štorm, tetas 17. voz'sadaspäi.
Planetan ekvatorialine radius om 71,5 tuhad km, polärine 66,85 tuh. km. Mülü om 1321 Man mülüd, mass om 317 Man massad. Punondan värtmuden saum orbitan püštoiktale om 3,13°, ka ei oleskele voz'aigoid Jupiteras.
Jupiteran mülünd: vezinik 89,8±2,0 %, gelii 10,2±2,0 %, metan ~0,3 %, ammonii ~0,026 %, vezinikan deiterid ~0,003 %, etan 0,0006 %, vezi 0,0004 %. Voib pidada Jupiterad kehujaks kaikenaigaižikš vezinikan valdmereks. Kova südäituk sijadase planetan keskuses ezimeletaden, se om Man pol'tošt diametrad surtte i kogoneb metalližes vezinikaspäi.
Tedoidused.
Vedadas planetan tedoidusid teleskopoiden abul Man pindaspäi da manverižes orbitaspäi. Kaik kahesa avtomatišt apparatad oli oigetud amerikaižel NASA:l Jupiterannoks 1970-nziš vozišpäi, niiden kesken «Pionerad», «Vojadžerad», «Galileo», «Junona».
Keil Džon

Džon Devis Keil (; sünd. 9. keväz'ku 1942, Garnant, Karmartenšir, Uel's, Sur' Britanii) om britanine (uel'salaine) pajatai, muzikan vändai äjil instrumentil, muzikankirjutai da prodüser.
Biografii.
Mez' openui vändole soitoil lapsessai. Täuz'kaznuden gastrolirui Sures Britanijas, sirdi elämhä AÜV:oihe. Vl 1965 pani «The Velvet Underground»-rokgruppan alust Lu Ridanke ühtes, no läksi gruppaspäi kahten al'boman jäl'ghe Ridan erižmel'žusiden tagut vl 1968.
Džon Keil zavodi solišt kar'jerad, tegi änetusid toižidenke muzikantoidenke, oli estradan muzikal'bomoiden prodüseran hätken. Ühtni The Velvet Underground-gruppan toštmižsündundha vspäi 1993.
Plener

Plener ( «avoinudes il'mas») om objektoiden kuvadandan voimujupirdandan tehnik londuseližes päivänvauktuses i londuseližiš arvoimižiš. Kuvan sädamižen aig om röunatud vajehtujal säl i päivän hätkeližusel.
Augotižlibund.
Pleneran mahtod augotihe Sures Britanijas (Anglii) 19. voz'sadan zavodindal, Džon Konstebl- i Ričard Parks Bonington-pirdajad oliba edelkävujikš. Plenerizm kändihe pirdajiden estetikan aluseks, vauktuz da il'm sadas ičevuittušt znamoičendad i mel'hetartust. Kuvan predmet tegese sel'ktoita konturoita vai kadob kompozicijaspäi eskai. Pleneran tehnik leviganzi avaros francižiden impressionistoiden keskes, arni sen tagut plener-termin sai tetabut francijan kelespäi.
Voimujupirdandan sädand vauktusel om tetab amussai, kävutihe sidä pirdmaha eskizoid. Francijan pirdajad andoiba sille tehnikale ut elod.
Vikal'vi

Vikal'vi (, sijaližel paginal: "Ucàluë") om kommun (kund) da žilo Italijan keskuzpalan suves. Mülüb Lacio-agjan Frozinonen provincijha.
Kund sijadase 590 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Vn 2011 Italijan rahvahanlugemižen mödhe kommunan eläjiden lugu oli 806 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 1 207 eläjad vl 1931.
Pämel'heižtahod oma keskaigaine zamk da katoline jumalankodi, kudamb om avaitud Franciskal Assizilpäi vodes 1222.
Ganzingen

Ganzingen ( [ˈg̥ɑnsig̥ə], sijaline virkand [ˈg̥ɑnsiŋ̥ə]) om lidnut da kund (kommun) Šveicarijas, Argau-kantonas. Mülüb kantonan Laufenburg-ümbrikho.
Istorii.
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud 5.-6. voz'sadas, enččen rimalaižiden žilon territorijha. Mainitase ezmäižen kerdan vl 1240 kuti "Gansungen"-külä ph. Jurgijan jumalanpertin tulendas. Hätken aigan se oli Avstrijan valduses. Jumalanpertin nügüdläine sauvuz om letud 19. voz'sadal.
Ganzingenan kundan eläjad ratas maižanduses i lähižiš kundoiš. Vaiše 180 radinsijad om kundan südäimes (2015).
Geografijan andmused.
Kund sijadase valdkundan i kantonan pohjoižes, 362..698 m korktusil, 382 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, läz Saksanman röunad. Om mecoid, villänpöudoid, omaluižid i saduid kundan territorijal.
Eläjad.
Vl 2012 kundan eläjiden lugu oli 969 ristitud, vl 2000 — 927 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 1 053 eläjad vl 1850 i om nügüd'.
Päine kodikel' (2000): saksan kel' — 96,7 %, anglijan kel' — 0,6 %, toižed keled — 2,7 %.
Vn 2015 Šveicarijan rahvahanlugemižen mödhe, eläjiden koume videndest oma riman katoližen jumalankodikundan uskojad (vl 2000 oli koume nelländest), 15,7 % — Šveicarijan protestantižen jumalankodikundan polenpidajad, 23,9 % — toižed uskojad i religijatomad (vl 2000 mugomid oli 8,6 %).
Arkindeil

Arkindeil () om külä da civiline tulend Suren Britanijan keskuzpalas, Pohjoine Jorkšir-grafkundas.
Külä sijadase Anglijan pohjoižes. Lähembaine lidn om Harrogit 10 km suvipäivlaskmha.
Vn 2001 Suren Britanijan rahvahanlugemižen mödhe külän eläjiden lugu oli 278 ristitud.
Nened aluzkundad oma Arkindeilas: pab, jumalanpert', külän administrativine pert'.
Centropogon cazaletii

Centropogon cazaletii om kazmuzerik "Campanulaceae"-sugukundas. Jeppesen-tedomez' ümbrikirjuti sidä vl 1981.
Ekvadoran endemik. Kazvab nepsoiš tropižiš i subtropižiš mecoiš, mägiden pautkil.
Heim om kadomižen grazindan al.
Pterolepis glomerata

Pterolepis glomerata om tropižiden kazmusiden erik Melastomižed-sugukundas.
Kazvab Suviamerikas i Penil Antil'jan Saril. Om levitadud nepsoidme nituidme da saduiš.
Alaerikoid ei ole, no kümne variaciad om.
St. Magdalene

«St. Magdalene» oli šotlandijalaižen viskin tegii Linlitgouspäi (Šotlandii, Sur' Britanii). Oli olmas vlpäi 1798 vhesai 1983.
Douson-kanz (angl. "Dawson") pidi kompanijad kaiken 19. voz'sadan aigan. Vl 1912 tegim oli mödud «Distillers Company»-edheotandale.
Diamant

Diamant vai Almaz (ezitürkan kelespäi "almaz" «ei andnus» [’almās] sanan kal't i "adámas" «murendamatoi») om mineral, hil'nikan (C) kubine allotropine form.
Londuseline diamant om kaikiš kal'hembiš kalližarvoižiš kivišpäi, ühtes rives izumrudanke, rubinanke i aleksandritanke. Tahkoitud čomudehesai diamant nimitase bril'jantaks. Vedusen märičendühtnik om karat (gramman videndez).
Ičendad.
Mineral om metastabiline, i sikš voib olda olmas hätken agjatomašti normaližiš arvoimižiš. Diamant om sel'ged i läz ireg, sen ližasegoituz — azot. Voib olda erazvuitte mujul, must vai mujuta, kaikiš enamba levitadud mujud oma pakuine i koričma. Lüminesciruib vauktuses vai toižes sädegoičendas (katodsädeged, röntgenine, erasti ul'traruskedsinine), toižin sanoin, säib erazvuiččil mujuil.
Vakuumas vai inertižiš gazoiš (korktal lämudel) kändase grafitaks hilläšti.
Harakteristikad.
Londuseližen diamantan erased harakteristikad oma ekstremaližed tetabiden materialiden keskes, oz., se om kaikiš kovemb mineral Moosan pordhišton mödhe 10 arvonke, no räbed sil-žo aigal. Korged kovuz märičeb ekstraordinarišt kulutamižvastaižust hosindan aigan. Almazan lämuzvedandmahtuz om kaikiš suremb koviden hibjoiden keskes: 900..2300 Vt/(m·K). Elastižusen modul' om kaikiš korktemb, ahtištandan koefficient om kaikiš madalamb tetabiden substancijoiden keskes.
Pol'veim avaros diapazonas. Ninevuz — 3,47..3,55 g/sm³. Palab il'mas 850..1000 C° lämudel i kändase hil'muiktuzgazaks täuzin. Voib sulata diamantad 3700..4000 C° lämudel läz 11 GPa painuden al.
Rilovice

Rilovice ( [rɨwɔˈvit͡sɛ]) om külä Pol'šanman suvipäivnouzmas, Sventokšistan sodaveikundan päivnouzmas, sen Sambožec-gminas (kundas).
Vll 1975−1998 Tarnobžegan sodaveikund oli olmas, i külä oli mülünu sihe.
Nimitadud pöudod da nitud ümbärtas küläd. Matkad sodaveikundan Kel'ce-pälidnhasai om 72 km lodeheze. Lähembaine lidn om Sandomir 16 km päivnouzmha, külä mülüb sen ümbrikho ("poväthä").
Külän eläjiden lugu oli 143 ristitud 2007-ndes vodes.
Eupithecia turpis

Eupithecia turpis om lipkaižiden (kojegiden) erik "Geometridae"-sugukundas. Andras Voinic-biolog ("András Vojnits") ümbrikirjuti erikod ezmäižen kerdan vl 1981.
Kitain Jun'nan'-provincijan endemik.
Kristal Leik (Massačusets)

Kristal Leik (; aigemba — Visvolls Pond (angl.: "Wiswall's Pond") om pen' londuseline reskveden järv AÜV:oiden pohjoižpäivnouzmas, Njuton-lidnanno (Massačusets-štat).
Pind om 0,13 km² (13 ga), sijadase 43 m ü.m.t. korktusel. Järv om 9,4 m süvütte. Kül'bend järves om lasketud vaiše penes tahos.
Kosru

Kosru () om žilo Kot d'Ivuaran suves, sen Atlantižen valdmeren randpolen keskuzpalas.
Žilo mülüb Lagün-ümbrikon Dabu-departamentha. Eländpunkt oli erižeks kundaks vn 2012 keväz'kuhusai, edel administrativišt reformad.
Kosru sijadase ümbrikon suvipäivlaskmas, ühtennimižen merikaran randal. Matkad ekonomižhe Abidžan-pälidnhasai om 79 km päivnouzmha, ümbrikon i departamentan Dabu-keskushesai om 33 km päivnouzmha.
Penton Brajan

Brajan Penton (; sünd. 21. eloku 1904, Brisben, Kvinslend, Avstralii — kol. 24. eloku 1951, Sidnei, Uz' Suviuel's, Avstralii) oli tetab avstraline kirjutai da lehtezmez'.
Penton radoi tetabiš jogapäiväližiš lugendlehtesiš 1920-nziš vozišpäi ("Brisbane Courier", Sidnein "The Daily Telegraph"). Kommentirui sportan i politikan aigtegoid. Mez' kirjuti statjoidme paginoid Avstralijan kahten päministran täht.
Kirjutai sädi kaks' istorišt romanad — «Man anastajad» (1934, "Landtakers: The Story of an Epoch") i sen «Jäl'gestajad»-sikvel (1936, "Inheritors"). Födor Dostojevskijan radod tegiba valatoitusen Pentonan mail'mannägendha i literaturstilihe. Hänen sadusiš om realizman elementad — se oli Avstralijan literaturan harakterine pird sil aigal.
Noibert German

German Noibert (; sünd. 23. viluku 1935, Mangeim, Saksanma — kol. 11. eloku 2003, Bül', Baden-Vürtemberg-federacijanma, Saksanma) oli saksalaine jurist da mikolog.
Tedomez' radoi miksomicetoiden ümbrikirjutandan päl. Nomenkulaturinicialad — «H.Neubert». Avaiži severz'-se heimoid "Cribraria" i "Lamproderma"-heimkundoiš.
Biografii.
Noibert openui oiktust Geibel'bergas i sai doktoran arvod. Vspäi 1966 radoi sudijan Bül'-ümbrikon käskuzkundas, sid' oli sen direktoran-ki. Vl 2000 läksi erindha (penzijale).
1960-nzil vozil Noibert ozuti mel'hetartust seniden polhe. Vl 1965 hän löuzi "Trichia favoginea"-vilikod ezmäižeks. Vl 1969 publikui ezmäižen kirjutusen mikologijas, kaik sädi kuz'toštkümne tedopublikacijad ičeze elos.
Emanuel' Devid (model'jer)

Devid Emanuel' (; sünd. 17. kül'mku 1952, Bridžent, Uel's, Sur' Britanii) om britanijalaine (uel'salaine) model'jer. Tetab kut saiplat'kön tegii Diana-princessan täht.
Biografii.
Tuleban aigan model'jer openui Kardiffan čomamahtoiden da dizainan školas (1972−1975). Tedoizi modan dizainad Čomamahtoiden Harrou-školas (London, 1974−1975), siš hän vastsi Elizabet Veiner-neidišt, mel'heižed vändiba sajad vl 1976. Devid i Elizabet Emanuel' jätksihe opeta dizainad ühtes London-palidnan Kunigazližes čomamahtoiden kolledžas (1976−1977).
Gal'špah

Gal'špah () om lidn da torguindkommun Avstrijan pohjoižes, Üläavstrii-federacijanmas.
Eländpunktan aluz om pandud 11. voz'sadal. Pämel'heižtaho om Gal'špahan vedezamk, se om saudud edel 1120. vot.
Lidn sijadase 365 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Kahesa küläd mülüdas kommunha Gal'špah-lidnan ližaks.
Vl 2018 lidnan eläjiden lugu oli 1 885 ristitud. Vl 2016 kommunan ristitišt oli kaikiš suremb, 2 843 eläjad.
Kagrlinduine

Kagrlinduine, mugažo čirkuine paginoiš (), om lind Pasklindunvuiččed-heimkundaspäi. Navedib söda kagran jüvid, i voi nähta paksus heboiden purnoidenno.
Leviganduz.
Vasttase londuses Evropan da Päivlaskmaižen Azijan venon vönen levedusil. Tal'vdub koditahol, vilul tal'vel lendab arealan suvipalaha. Lind tuli laivoil ujuden Udhe Zelandijha, nügüd' om levitadud sigä avaros.
Lind navedib avaroid tahondoid koverikahanke reljefanke, harvmecoid i penzhištoid, niiden kesken oma mecanröunad, pallištod, bizirkad, mecanšoidud, puištod. Tal'vel kagrlinduine pidase pöudoihe i eländpunktoiden röunoiden peitol'žihe sijihe.
Ümbrikirjutand.
Hibj om 16..20 sm pitte, 23..36 g vedutte, suugiden maihutuzkeskust sase 26..30 santimetrhasai. N'ok om lühüd. Ižačun pä, puzu da händ oma pakuižen polhe.
Suguküpsnend tuleb elon voden jäl'ghe. Sauvob pezoid kaks'-koume kerdad vodes. Igän keskmäine hätkeližuz om koume vot, kaikiš vanhemb registriruidud erič (Saksanmas) eli 13 vot.
Ville-la-Komb

Ville-la-Komb () om Francijan kund (kommun) Burgundii — Franš-Konte-regionan päivnouzmas, sen Du-departamentas.
Kund sijadase Al'piden ezimägištol, 617..823 m ü.m.t. korktusil. Lähembaine sur' lidn om Bezanson 33 km päivlaskmha.
Vn 2011 Francijan rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 48 ristitud. Kaikiš suremb kundan ristitišt oli 238 eläjad vll 1836 i 1846.
Trefl'

Trefl' () om jogi Francijan suvipäivlaskmas, Uz' Akvitanii-regionan keskuzpalan päivlaskmas. Om Sön'-jogen päližajogi, Šarant-jogen basseinan hurapol'ne pala.
Augotab joksta Kordeon-kommunanno; mugažo jokseb Tuverak-, Barbez'je Sen Iler-, Le Tatr-, Ren'jak-kundoiden i toižiden kommunoiden territorijoidme.
Piduz om 47,3 kilometrad, basseinan pind — 280 nellikkilometrad. Kaik om kuz' ližajoged, niišpäi kaikiš suremb om Tatr-ližajogi läz 20 kilometrid pitte.
K'jarelli Alis

Alis Elizabet Rouz K'jarelli () om italijalaine pianist «Alice in Darkland»-gruppas.
Hän om tetab kut Lacuna Coil:an koncertühtnii (1998. vodes). Mugažo hän ühtni gruppiden riven al'bomoiden änetamižhe.
Jonkblut Villem Jozef Andreas

Villem Jozef Andreas Jonkblut (; sünd. 6. heinku 1817, Hag, Alamad — kol. 19. reduku 1885, Visbaden, Saksanma) oli alamalaine literaturan istorik.
Mez' radoi Leidenan universitetan professoran, ühtni Generaližiden štatoiden kahtendehe kodihe.
Lugetas, miše Jonkblut sädi alamaiden literaturan ezmäšt tedolišt istorijad.
Tüterbah

Tüterbah () om Saksanman pen' jogi Pohjoine Rein da Vestfalii-federacijanmas.
Vezivalu om Trüggel'bah-jogen oiged ližajogi (toine ližajogi om oiged Zunderbah), Ems-jogen basseinan pala. Jokseb Bilefel'd-lidnan Brakvede-ümbrikon territorijadme, maižanduzmaiden da sarikoiden keskes.
Piduz om 2,8 kilometrad. Korktusiden vajehtuz om 12 metrad: joginišk 105 m ü.m.t., lankteb 93 m ü.m.t. korktusel.
El' Kahas

El' Kahas () vai Rahvahaline «El' Kahas»-puišt (, kečuaks: "Cajas mama llaqta parki") om londuseline puišt Ekvadoran suvižes Asuai-provincijas. Se om avaitud 1996-nden vodel kül'mkun 5. päiväl.
Pind om 288 km² (läz 28 800 ga).
Rahvahaline puišt levitase korktoiden mägiden rajonas, 3100..4450 m ü.m.t., zavodiše läz 30 km päivlaskmha Kuenk-lidnaspäi. Tünen i Atlantižen valdmeriden vezijagandan kaikiš päivlaskmaižemb suviamerikaine tarh mülüb puištho. Läz 270 järved oma puišton territorijal, niiden keskes znamasine om Lusp-järv ("Luspa") 78 ga pitte i 68 m süvütte. Kahas-puišt varatoitab jondvedel Kuenkan rajonad, koume videndest tarbhaižusespäi. Jäžomad oma äjiden järviden purtkeks. Tomebamb-, Janunkai- i Paute-joged mülüdas Amazonasan basseinha, Balao- i Kanjar-jogiden veded jokstas Tün'he valdmerhe.
Mante om saudud Tres-Kruses-ülämänegedme (4167 m). Kazmusišt om korktoiden mägiden nepsad "paramo"-nitud. Puišt om koditaho imetaiživatoiden 44 erikon täht, sidä kesken "Chibchanomys orcesi"- i "Caenolestes tatei"-erikod oma Kahasan endemikad. Niiden ližaks linduiden 157 erikod i reptilijoiden 17 erikod elädas täs.
Lonstonan zamk

Lonstonan zamk (, korn.: "Kastell Lannstefan") om keskaigan zamk penen Lonston-lidnan ümbrištos (Kornuoll-grafkund, Anglii, Sur' Britanii).
Lidnuz om saudud normandijan stiliš vodele 1067 kuti grafkundan administrativine keskuz. Oli mugoman 13. voz'sadahasai. Nügüd'aigan om ruiniruidud olendas. Hal'g rižase turistoil.
Istorii.
Lidnuz om sätud normannižes stiliš Mott- i Beili-tipiden mödhe. Britanižed istorikad lugetas, miše lidnusen aluz om pandud 11. voz'sadal Vil'hel'm Valloitajan Robert-vellel, Kornuollan ezmäižel grafal. Toižen tundištadud vähätodhižeks versijan mödhe, lidnusen aluz om pandud Bretonan Brajanal.
Lidnuz kändihe grafkundan administrativižeks keskuseks sauvondan jäl'ghe kerdalaz i Kornuollan grafoiden rezidencijaks.
Eziauguižešti Lonstonan zamk ei olend znamasižeks varmituseks, ližatihe donžonad 12. voz'sadal vaiše.
13. voz'sadan lopus sirtihe administrativišt keskust Lostuitiel-lidnha.
Vodes edel vn 1549 Kornan vasthalibundad Tomas Kranmeran mehed ümbärziba da anastiba 28 kornan lidnust. Ottihe plenha Uil'jam Badin rikondan tagut, kudambale Kranmeran käskön mödhe pidi paganzoitta Hel'stonan katoližid pühäpertid. Katoližen jumalankodikundan likvidacii Kornuollas oli keskuzohjastusen ühteks pätegendoišpäi Reformacijan aigan.
Jäl'ges zamk tuli lanktushe. Anglijan revolücijan aigan lidnusen seinäd oliba mugoižes pahas olendas, miše parlamentan sodaväged pätiba olda murendamata sidä anastandan jäl'ghe rojalistoilpäi.
Lidnuz kadoti znamoičendad kaik enamba, vaiše sen pohjoine pol' oli elänzoittud. Vl 1764 muretihe lidnust paloin sauvomha kivišt sauvust Lonston-lidnas. Sid' 18. voz'sadaspäi 19. voz'sadan augotišhesai lidnusen pala kävutihe türmaks. Sen sauptandan jäl'ghe zamk kändihe kundaližeks lebusijaks.
Vl 1973 Lonstonan lidnuses Čarl'z-ruhtinaz om tedotadud Kornuolan gercogaks oficialižikš. Tradicijan mödhe gercogale pidab otta feodaližid andoid da velgusid. Todud gercogale obrokan keskes oliba: par vauktoid sor'mikoid, par mectuzkoirid, punt percad da tminad, kuldatud kangad, 100 hobedad šillingad, lauk, keihaz da lämoi.
Asymbolus galacticus

Asymbolus galacticus om Kažiakulad-sugukundan ("Scyliorhinidae") erik "Asymbolus"-heimos. Om ümbrikirjutadud ezmäižen kerdan vl 2008.
Eläb Avstralijan randoidenno, läz Uden Kaledonijan suvipalad, vedenalažiden mägiden pautkil 235...550 m alemba meren tazopindad. Sase 47 santimetrhasai pitte. Äikerdoičese munindoil.
Vaugedjärv

Vaugedjärv vai Valgjärv, paginoiš mugažo "Valgär' ", "Vaugär' ", "Volgdar' ", "Vaagar' "; amuižvepsäks "Vouktar" ( (mugažo sijaližel paginal — "Бело озёро"), ) om reskveden järv Venäman Vologdan agjan päivlaskmaižes palas, sen Vaškiden dai Belozerskan ümbrikoiš. Mülüb Volg-jogen i Kaspijan meren basseinha.
Ühthižed andmused.
Pind om läz 1290 km², mülü — 5,2 km³. Se om agjan koumanz' surtte vezišt, Evropan seičemenz' londuseline järv pindan mödhe. Järven süvüz om 20 metrad, keskmäine süvüz — 4,1 m. Basseinan pind om 14 tuhad nellikkilometrid.
Järven pind reguliruiše i sijadase 113 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Bassein.
Langenijad joged oma Kovž, Kem, Megr, kaik om läz kuz'kümned ližajogid da ojid. Üks'jäine Šeksnanjogi lähteb järvespäi.
Ümbrikirjutand.
Vaugedjärv om tektonižen augotižlibundan, formiruihe mankoren laskendoil da libutandoil penenke amplitudanke. Randad oma venod, läz lahtita. Järv om kehker formal, 43 kilometrhasai pitte i 32 km levette. Om bongid 15 metrhasai. Madal vezi üks' metr da sen vähemba süvütte levitase erasti ühteks kilometraks randaspäi.
Geografižed arvoimižed abutadas hätken kovan tullein puhundale (päividen koumandez vodes), se telustab laivanlikundale. Sen tagut ümbärdai Belozerskan kanal om saudud järven suvižen i päivlaskmaižen randoidenno vll 1843−1846, ühtenzoitab Kovž-joged Šeksnanjogenke.
Kahten ümbrikon keskused — Belozersk i Lipin Bor — sijadasoiš järven randal, ned-žo oma sen kaikiš znamasižembad eländpunktad.
Juhannus

Juhannus (, «keskkeza») om Ivan Kupalan päiv, suomalaižiden kezapühänik kezakus, päividen kaikiš hätkembanke vauktusenke veroline praznik.
Znamoičese valdkundaližeks praznikaks Suomenmas, ühten aigan nacionaližen flagan päivänke. Oigetas kezakun sobatal 20. i 26. päividen keskes. Videnz'päiv edel pühänikad om lebupäiv mugažo.
Venämas se om inkeriläižiden (ingermanlandijalaižiden) rahvahaline praznik, kudambad oigetas Tuutari-puištos läz Piterid.
Koivuine

«Koivuine» om surmanjäl'ghine vepsläižen runokirjutajan da radioradnikan Alevtina Andrejevan runokogoduz vepsän da venän kelil. Kirj om pästtud 2000. vodes Juminkeko-fondan abunke.
Kodima, Vepsänma

«Kodima, Vepsänma» om Karelija-pästandkodin i Juminkeko-fondan pästand. Se om vepsän kelel täuzin, mülütab 69 lehtpol't, kaik om 72 lehtpol't.
Kirjas-al'bomas om Markkun Niemižen Vepsänman äiluguižid mujufotokuvid i neniden vepsläižiden runokirjutajiden runoid: Marja Abramova, Nikolai Abramov, Alevtina Andrejeva, Mihail Bašnin, Ol'ga Jeršova, Viktor Jeršov, Gul'a Polivanova, Nina Potaševa, Valentina Rogozina, Nina Zaiceva. Redaktor om Markku Nieminen. Kirjankoren formitai Ahti Heikkinen.
Kirj om pästtud Petroskoihe vl 2003 vn 2002 vepsän kul'turvoden vasttusiden jäl'ghe. Sen tiraž om tuha egzemplärid. Kirjan painduz om Juminkegon (Suomenma) i Vepsän kul'tursebran (Petroskoi, Venäma) ühthižtön satuz.
Pohjoižčudin keles

«Om det Nord-Tshudiska språket» () om suomalaižen Elias Lönnrot-tedomehen doktordissertacii vepsän kelen polhe. Original om sätud ročin kelel.
Nece kirj om ezmäine vepsän kelen tedoiduz. Se om pästtud 1853. vodel da udespästtud vodel 2002 Juminkeko-fondan abunke.
Käte-ške käbedaks kägoihudeks

«Käte-ške käbedaks kägoihudeks» () om vepsläižiden voikuiden kirj vepsän i venän kelil. Se om pästtud Petroskoihe 2012. vodel Juminkeko-fondan abunke, pästandkodi om Venäman Tedoakademijan Karjalan tedokeskuz.
Kirjan tegii om Kelen, literaturan da istorijan institutan Nina Zaiceva-radnik, redaktorad oma Nina Zaiceva i Ol'ga Žukova. Institutan fonogrammarhiv oli kävutadud kirjan sädandas. Kaik voikud oma kätud venäks sil-žo lehtpolel.
Kaik om 83 voikud kirjas 226 lehtpolel. Mülüdas vepsän kelen korpusha. Joga voik om pühätadud elon eriližele statjale.
Vepsän rahvahan sarnad (2012)

"Vepsän rahvahan sarnad" om Ol'gan Žukovan vepsän rahvahan sarnoiden kirj vepsän kelel.
Se om pästtud 2012 vodel Juminkeko-fondan abunke.
Om mugažo necen kirjan pästandad suomen da mad'jaran kelil.
Virantanaz

"Virantanaz" om vepsläine epos.
Sen tegii om Nina Zaiceva.
Kirj om pästtud vodel 2012 Juminkeko-fondan abul.
Lendi linduine (kirj)

«Lendi linduine» () om Valentina Lebedeva-kirjutajan literaturkogoduz vepsän kelel. Om nimitadud hänen runon mödhe.
Kirj om pästtud 2012. vodel Juminkeko-fondan pästandkodiš i sen abunke.
Vauktan unen süles

«Vauktan unen süles» om vepsläižen Nina Zaiceva-kirjutajan runokogoduz vepsän kelel. Se om pästtud Petroskoihe «Periodika»-pästandkodil vodel 2008, kogoneb 90 lehtpolespäi.
Toižiden runokirjutajiden runoiden kändused mülüdas kogodushe mugažo: O. Mišina- i A. Volkov-karjalaižiden karjalan kelespäi, Oleg Mošnikov-vepsläižen venän kelespäi. Runoišt lapsiden täht om keratud erigoittud jaguses, oz., «Ilosiine kirjamišt»-vänd vepsän kirjamišton openduses i nell'rivižed «Minun armhad sebranikad»-runod živatoiš da linduiš.
Kodirandaine

«Kodirandaine» om erazvuiččiden runokirjutajiden kogoduz vepsän kelel.
Runoiden i sanutesiden ezmäine vepsänkel'ne kogoduz om pästtud Petroskoihe «Karjala»-pästandkodil vl 1996. Mülütab 125 lehtpol't. Vaumiči pästandale Nina Zaiceva.
Ozatoi kalatez

«Ozatoi kalatez» om komikskirj vepsän kelel. Se om pästtud Petroskoihe «Karjala»-pästandkodil vl 1992. Pirdi Vladimir Lukkonen.
Komiksas om 14 lehtpol't. Kändi vepsän kelele vepsläine Nina Zaiceva-tedonaine.
Meiden sana

«Meiden sana» om lugendkirj vepsän kelel norembile škol'nikoile. Se om pästtud vodel 1998 Petroskoihe.
Kirjan avtorad oma Anna Kottina, Aleksandr Maksimov da Nina Zaiceva.
Izo Lizoi

«Izo Lizoi» om vepsän Nina Zaiceva-kirjutajan runokogoduz vepsän kelel norembile škol'nikoile.
Kirj om pästtud Petroskoihe «Periodika»-pästandkodil vodel 2005. Kogoneb 32 lehtpolespäi, kuvidenke. Pirdi N.V. Truhin.
ISBN 5881701445, ISBN 9785881701444.
Iče kulin, iče nägin

«Iče kulin, iče nägin» om vepsän rahvahan sarnoiden kirj. Sen tegii om Ol'ga Žukova.
Kirj om pästtud 2011. vodel Petroskoihe.
Ičemoi lugemišt

"Ičemoi lugemišt" om lugendkirj vepsän kelel norembile škol'nikoile. Se om pästtud 1994 vodel.
Kirjan avtorad oma Nina Zaiceva da Marija Mullonen.
Ičemoi londuz

"Ičemoi londuz" om lugendkirj vepsän kelel, londusentedon openduzkirj. Sen avtor om Igor' Brodskii.
Om pästtud 2000 vodel Petroskoiš.
Soitoine (kirj vepsän kelel)

"Soitoine" om pajokirj lapsile vepsän kelel. Se om pästtud 1994 vodel.
Kirjan tegii om Vepsän rahvahaližen horan ohjandai Lüdmila Melent'jeva.
Lühüdad pajoižed

«Lühüdad pajoižed» om vepsläižiden pajoiden kirj vepsän kelel. Pajoiden keradai om Rürik Lonin.
Kogoduz om pästtud Petroskoi-lidnha.
Mäthudel

«Mäthudel» om runoiden da pajoižiden kirj lapsile vepsän kelel. Se om pästtud Petroskoihe Periodika-pästandkodil 2011. vodel. Mülütab 16 lehtpol't da kor't.
Kirjan avtor om Ol'ga Žukova. Muzikan tegii I.B. Semakova, redaktor N.G. Zaiceva.
Todesižed sebranikad

«Todesižed sebranikad» om sanutesiden kirj lapsiden täht vepsän kelel. Se om pästtud Petroskoiš 2006. vodel.
Sanutesiden avtor om Natal'ja Silakova, vepsän kel'he kändai — Marina Ginijatullina.
Vepsän man mujud

«Vepsän man mujud» om erazvuiččiden vepsäläižiden sarnoiden, sanutesiden da toižiden materialoiden kogoduz vepsän i venän kelil. Kogoduz om pästtud vodel 2012 Petroskoihe.
Kirjan tegijad oma J. Markov da N. Markova.
Vepsläižed (kirj)

«Vepsläižed» om kundaližen Zinaida Strogal'ščikova-šingotajan kormankirj vepsläižiden polhe vepsän kelel. Se om pästtud 2008. vodel Petroskoihe.
Kirjan venäkel'ne-ki versii om olmas.
Kahtišti koumekümne koume

"Kahtišti koumekümne koume" om Nikolajan Abramovan runokogoduz vepsän da mad'jaran kelil. Mad'jaran kel'he kändai om Katalin Nad'.
Kirj om pästtud 2010 vodel Mad'jaranmas.
Pol'tošt paginad

«Pol'tošt paginad» () om Nikolai Grigor'jevan starin.
Pästtihe necidä starinad vepsän kelel 1937. vodel. Kändai oli M. Loginov. Venäkel'žed pästandad oliba vozil 1933−1934. 
Nece kirj jäi üks'jäižeks čomamahtoižeks pästandaks 1930-nziden voziden vepsän kirjkelel.
Vepsän opas

«Vepsän opas» om kirj suomen kelel vepsän kelen polhe. Pästtihe sidä Hel'sinkihe «Suomen kirja»-pästandkodil vodel 1945. 
Nened tegijad sädiba kirjan: Martti Airila, Aimo Turunen, Jussi Rainio. Kirj mülütab 90 lehtpol't.
Kirjas kuvastub pohjoižvepsän paginan normiruindan naprind.
Vepsän rahvhan sarnad (1996)

«Vepsän rahvhan sarnad» ("rahvhan" — muga om originalas) om vepsläižiden sarnoiden "paginal'ne" kogoduz vepsän i venän kelil. Se om pästtud Petroskoihe vodel 1996, 261 lehtpol't.
Kirjan kogodajad oma Marija Zaiceva da Nina Onegina.
Kirjas om pästtud 55 sarnad 13 vepsän küläspäi. Nenišpäi 22 sarnad oliba kirjutadud Karjalan Tazovaldkundas (Šoutjärv', Mecantaga, Kaleig, Šokš, Matfejansel'g, Tihoništ), 19 — Leningradan agjas (Ladv, Järved, Pecoil, Šidjärv, Sodjärv), i 14 sarnad — Vologdan agjas (Pondal, Kuja).
Nece kirj om arvokaz lujas ei vepsän fol'kloristikale vaiše, no vepsän paginantedole-ki.
Оять-ёген рандал...

«Оять-ёген рандал...» (oficialižes latinan orfografijas — "Ojat'-jogen randal...") om vepsän Nikolai Abramov-kirjutajan kirilline runokogoduz. Se om pästtud Piterihe 2013. vodel. Kirjan maketan tegii om Maksim Kuznecov.
Kirjaha mülüi enamba 90 runod da runokändmišt. Kirjankorel om N. Abramovan fotokuva hänen «Vauktan vesin kuvastuz»-fotoozutelendalpäi.
Nece kirj om ezmäine kirilline pästand vepsän kelel vodelpäi 1992.
Eristalis intricaria

Eristalis intricaria (vai "Eristalis intricarius") om gaved' (kärbhaine) "Syrphidae"-sugukundas.
Eläb Venämas, Kazahstanas, Kirgizijas dai päivlaskmaižes i pohjoižes Evropas. Gaved' elänzoitab mecoid i sokhid tahondoid.
Živat kävutab ürghiden imitacijad.
Platyptilia morophaea

Platyptilia morophaea om lipkaižiden erik "Pterophoridae"-sugukundas. Anglijalaine Meirik-entomolog () avaiži da ümbrikirjuti lipkaižen vl 1920.
Eläb tropižes Afrikas (Efiopii, Kenii).
Necil lipkaižel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Cyrtophrys lynchii

Cyrtophrys lynchii om sordaikärbhaižiden erik "Asilidae"-sugukundas. Bret-entomolog ("Brèthes") avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1904.
Gajanan endemik. Sötlese toižil gavedil tobjimalaz.
Necil kärbhaižel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Siccia stictica

Siccia stictica om lipkaižiden erik Erebidad-sugukundas ("Erebidae"). Anglijalaine Džordž Hampson-entomolog avaiži da ümbrikirjuti sidä vl 1914.
Gaved' eläb tropižes Afrikas, Ganaspäi Zimbabvehesai.
Necil lipkaižel, ezimeletaden, ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Marginal

Marginal om ristit, kudambal socialine status kadoi, vai ei ole sidä. Tobjimalaz marginalad oma «röunal» (latinan "margo"-sanan znamoičend) erazvuiččiden socialižiden gruppoiden keskes, i ei mülügoi konkretižhe kundaližhe klassha. Erasišti «autsaiderad»-termin kävutase.
Lugedas marginaloikš nenid ristituid: radotomiden pala, koditomad, bomžad, niššatad, hizaidajad, arestantad; mugažo meletomad, čudižed, invalidad, autistad, subkul'turoiden riven ezitajad (gopnikad, ).
Elo erazvuiččiden socialižiden normiden keskes valatoitab ristitun psihikad i telustab hänele adaptiruidas uziš socialižiš arvoimižiš.