tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Belogorsk (Amuran agj)

Belogorsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Amuran agjan suvipalas. Se om agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Belogorskan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo (ei mülü rajonha).
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1860 kuti "Aleksandrovskoje"-žilo sirdanikoil Permin i Vätkan gubernijoišpäi. Se sai lidnan statusad vl 1926. Vspäi 1957 om nügüdläiženke nimenke.
Belogorskan tegimišton päsarakod oma sauvondtegesiden pästand (raudbetontegesed, läbinägujad konstrukcijad), sömtegimišt sijaližel torhudel, raudten edheotandad (distancii, koume depod). Lidn om maižanduzrajonan keskuz. Turizm šingotase Belogorskas, kahesa adivpertid om saudud lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Tom'-jogen alajoksmusen hural randal ( 433 km pitte, Zejan hura ližajogi), 170 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Belogorsk om Transsiban raudtesol'meks, 109-kilometrine raudtesarak ühtenzoitab Blagoveščenskanke suvipäivlaskmas.
Om sada kilometrad matkad Blagoveščenskhasai avtotedme. Lähembaine lidn om Svobodnii 56 km lodeheze orhal vai raudtedme, 63 km oiktal avtotel vai 109 km «Amur»-avtoted kävutaden.
Klimat om terav kontinentaline mussonižen pirdoidenke. Keza om läm' vihmakaz päivoikaz, tal'v om vilu kuiv. Voden keskmäine lämuz om +0,3 C°, kezakun-elokun +18,8..+20,9 C°, tal'vkun-uhokun −18,3..−24,4 C°.
Tobmuz.
Nizinnoje-žilo (472 rist. vl 2017) mülüb lidnümbrikho Belogorskan ližaks. Lidnümbrikon pind — 117,6 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Lidnümbrikon Rahvahaližiden Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Viktorija Gratii vn 2022 tal'vkuspäi, hän-žo radoi sil radnikusel vn 2021 redukuhusai. Vl 2022 Svetlana Trembač i Anna Volkova radoiba Nevondkundan ezimehikš aigkeskustas.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 68 249 ristitud, lidnümbrikon — 68 716 ristitud. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 61 440 eläjad. Vl 2017 kaik 66 445 ristitud elihe lidnas i 66 917 ristitud kaikes lidnümbrikos. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 75 tuhad eläjid vl 1992.
Om kaht ortodoksižen hristanuskondan pühäpertid: Eläban Eziauguižen Stroican jumalanpert' (om sätud anttud sauvusespäi vspäi 2005 enččen ühtennimižen pühäpertin territorijal) i Jumalanmaman «Rigomanahin'»-jumalaižen puine jumalanpert' (om sätud vll 1947−1958 osttud pertišpäi).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Professionaližen opendusen aluzkundad oma sijaline Amuran profkvalifikacijoiden äifunkcionaline keskuz i Amuran torguindan da servisan kolledžan nellänz' palakund (Blagoveščensk, vspäi 2013, enzne Belogorskan sömtegimišton tehnologine tehnikum).
Raičihinsk

Raičihinsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Amuran agjan suves.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1932 kuti "Raičih"-žilo () samha burad hil't, nimitihe jogen mödhe. Vspäi 1934 oli radnikžiloks. Raičih sai lidnan statusad vn 1944 semendkus, udesnimitihe siloi-žo.
Raičihinsk šingotase buran hilen samižen kar'jeroil tähäsai, niiden ližaks kaivuzmašiništon mehanine kohenduztegim radab. Ende oli kebntegimišt (mebel', kengiden i omblendfabrikad), sömtegimišt radoi (oludtegim, maidtegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Raičih-jogen (Amuran hura ližajogi) randal, 200 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kitain valdkundröunhasai (Amur-jogi) om vižkümne kilometrad suvhe, Blagoveščenskhasai om 165 km lodeheze. Lähembaine lidn om Zavitinsk 40 km pohjoižhe avtotedme. Transsiban raudtesarak lopiše "Raičih"-stancijal lidnas vspäi 1934, stancii ei ole rados vspäi 2012.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +0,5 C°, kezakun-elokun +17,6..+20,3 C°, tal'vkun-uhokun −17,6..−22,2 C°.
Tobmuz.
Kaik koume žilod mülüdas lidnümbrikho Raičihinskan ližaks: Zel'vino (1410 rist. vn 2018 augus), Širokii (1225 rist. vl 2018), Ugol'noje (41 rist. vl 2018). Lidnümbrikon pind — 225,52 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Tat'jana Rodionova (sügüz'ku 2017 — kül'mku 2022). Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Natal'ja Lebec vn 2013 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 20 534 ristitud, lidnümbrikon — 21 933 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 17 590 eläjad, lidnümbrikon — 20 271 eläjad. Vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe lidnan ristitišt oli 15 797 eläjad. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 27..28 tuhad eläjid vozil 1959−1967 i vll 1979−1998 (28 060 rist. vl 1979).
Ortodoksižen hristanuskondan Vladimiran Jumalanmaman jumalaižen pühäpert' (1998) om saudud i avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' aluzškolad (nomer 3 i 22), keskškol (nomer 1), gimnazii (nomer 8), lapsiden i norišton pert'kulu, čomamahtoiden škol, sportškol. Raičihinskan industrialine tehnikum da Amuran medicinižen kolledžan filial (Blagoveščensk) oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Skovorodino

Skovorodino () om Venäman lidn da lidnankund Amuran agjan päivlaskmas. Se om Skovorodinon ümbrikon (edel vn 2022 sulakud — rajonan) administrativine keskuz da üks'jäine lidn.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1908 kuti "Zmeinii"-žilo () raudtestancijanno Transsibal. Vl 1909 udesnimitihe sidä, i vhesai 1911 žilon nimi oli "Never-1". Vozil 1911−1938 eländpunktan nimi oli "Ruhlovo", ühtenzoituzteiden Sergei Ruhlov-ministran kanzannimen mödhe, hän ajeli žilho. Lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad vl 1927. Om nimitadud nügüdläižikš vn 1938 16. päiväl tal'vkud žilon nevondkundan ezmäižen Afanasii Skovorodin-ezimehen mödhe, japonižed interventad amptihe händast vn 1920 uhokus.
Skovorodino šingotase transportsol'meks: raudtesol'm, «Päivnouzmaine Sibir' — Tün' valdmeri»-kivivoinveim.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase rajonan keskuzpalan pohjoižpäivnouzmas, Sur' Never-jogen (Amuran hura ližajogi) randal, 400 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kitain valdkundröunhasai om kuz'kümne kilometrad suvhe, Blagoveščenskhasai om 480 km suvipäivnouzmha orhal, 650 km raudtedme vai «Amur»-avtotedme. Lähembaine lidn om Tind 140 km pohjoižhe orhal, 185 km avtotedme vai raudtedme.
Tobmuz.
Pen' Lesnoi-žilo (, 332 rist. vl 2018) mülüi lidnankundha Skovorodinon ližaks. Lidnankundan pind oli 740,84 km².
Tat'jana Bezuglova radoi lidnankundan pämehen vn 2014 tal'vkuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 9 564 ristitud, rajonan ristitišton koumandez, vn 2021 — 7 057 ristitud. Kaik 9 283 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 14 100 eläjad vozil 1992−1996. Motoambujan sodajoukun lähtend kucui depopuläcijad.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Ondrii Ezikuctud-apostolan jumalanpert' i Illän Muromalaižen časoun' (2005) oma saudud da avaitud lidnas.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma viž nomeruidud päivkodid (nomer 1, 3, 8..10), kaks' keskškolad (nomer 1 i 3), čomamahtoiden škol. Ende rajonan lapsiden sädamižen pert' i lapsiden da norišton sportškol radoiba mugažo. Lähembaižed professionaližen opendusen aluzkundad ratas Tindas.
Svobodnii (Amuran agj)

Svobodnii () om Venäman lidn da lidnümbrik Amuran agjan keskuzpalan suves. Se om agjan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, om Svobodnijan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1912 kuti "Aleksejevsk" () lidnan statusanke Aleksei-carinpoigan oiktastuseks. Vl 1917 sulakul nimitihe lidnad nügüdläižikš.
Svobodnii šingotase raudten, sauvondmaterialiden (raudbetontegesed, keramine savič) i sömtegimišton edheotandoil. Kaikiš järedamb om vagonoiden kohenduztegim, se om üks'jäine Baikalaspäi Edahaižes Päivnouzmpoles. Vspäi 2015 Amuran londuseližen gazan ümbriradai tegim om sauvomas 15 kilometras lidnaspäi.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Zei-jogen (Amuran hura ližajogi) oiktal randal, 190 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Blagoveščenskhasai om 146 km suvhe avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Belogorsk 56 km suvhe orhal vai raudtedme, Šimanovsk 60 km lodeheze raudtedme, Ciolkovskii 45 km pohjoižhe.
Tobmuz.
Svobodnii om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnfartaliden pind om 20..40 nellikkilometrad, kaiken lidnümbrikon — 225 km².
Edeline lidnan pämez' om Jurii Romanov (sulaku 2017 — eloku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 58 778 ristitud, vn 2021 — 48 517 ristitud. Kaik 54 156 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 81 300 eläjad vl 1992, se oli agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe.
Ortodoksižen hristanuskondan koume pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan puine jumalanpert' (saudihe vll 1912−1914), ph. Aleksei-carinpoigan kivine jumalanpert' (letihe vll 2017−2019), časoun' hänen-žo oiktastuseks (om saudud vll 2005−2010 nevondkundaližes pertišpäi). Vanhuskolaižiden kundan pert' om saudud. Seičemenden päivän adventistoiden jumalankodikundan tulendpert' om avaitud.
Professionaližen opendusen aluzkundad: Amuran tehnine kolledž i Amuran raudtetransportan institut — Edahaižen Päivnouzmpolen raudteühtenzoitusen valdkundaližen universitetan filial, medicinine škol i raudtetehnikum mülüdas institutha.
Šimanovsk

Šimanovsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Amuran agjan keskuzpalan suves. Se om Šimanovskan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo, ei mülü rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1910 kuti Transsiban "Per"-žilo raudtestancijanno (). Vll 1914−1920 žilon nimituz oli "Gondatti". "Vladimiro-Šimanovskii"-radnikžilo sai lidnan statusad vl 1950 nügüdläiženke nimenke. Vspäi 1975 alištub agjan tobmudele oikti.
Šimanovsk šingotihe sauvondmaterialiden tehmižel BAM:an täht edel 1990-nziden voziden lopud. Järedoiden edheotandoiden bankrotnendan jäl'ghe mašiništonsauvomižen tegimen pala i mecan edheotand ratas lidnas. Ristitišton enambuz radab kosmodroman objektoiden sauvondas Ciolkovskii-lidnanno.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Sur' Per-jogen üläjoksmusen randoil (, Zejan oiged ližajogi), 270 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Blagoveščenskhasai om 190 km suvhe orhal vai 245 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Ciolkovskii koumekümne ühesa kilometrad suvipäivnouzmha orhal, 52 km avtotedme vai raudtedme, i Svobodnii 75 km suvipäivnouzmha orhal vai 100 km niil-žo teil.
Klimat om ven. Keza om läm' neps, tal'v om hätkeline vilu kuiv. Voden keskmäine lämuz om −1,5 C°, kezakun-elokun +17,4..+20,1 C°, tal'vkun-uhokun −20,6..−25,6 C°. Ekstremumad oma −49,0 C° (viluku, tal'vku) i +39,1 C° (kezaku). Kezaaigan minimum om −2,0 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +2,7 C° (uhoku). Ei voi panda halad heinkus vaiše (minimum +1,2 C°). Ei voi olda sulasäd tal'vkus-vilukus. Paneb sadegid 496 mm vodes, enamba kezakus-elokus (79..126 mm kus), vähemba kül'mkus-keväz'kus (6..17 mm kus).
Tobmuz.
Šimanovsk om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez' (mer). Edeline mer om Pavel Berezovskii (2007−2011, sulaku 2016 — semendku 2022). Lidnan Rahvahandeputatoiden nevondkundan ezimez' om Svetlana Boeško vn 2021 tal'vkuspäi, hän radoi sil-žo radnikusel vn 2019 redukuhusai. Edeline nevondkundan ezimez' om Tat'jana Domnikova (reduku 2019 — tal'vku 2021).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 19 815 ristitud, vn 2021 — 16 488 ristitud. Kaik 18 706 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 25..26 tuhad eläjid vll 1979−1998 (26 500 rist. vl 1992).
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' jumalanpertid oma saudud i avaitud lidnas: kivine Spasan Londuseližen Mel'kuvan (letihe vspäi 2005) i puine Jumalanmaman Emäganpäivän (saudihe vll 1995−2000 edelrevolücižes pertišpäi).
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, nell' keskškolad (nomerad 1..4), lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol (ende eriži muzikškol i čomamahtoine škol), sportškol. Amuran tehnižen kolledžan (Svobodnii) palakund nomer 3 om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Zavitinsk

Zavitinsk () om Venäman lidn Amuran agjan suves. Se om Zavitinskan ümbrikon (edel vn 2021 vilukud — rajonan) administrativižeks keskuseks da palaks.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1906 kuti "Zavitai"-külä (). Vl 1912 Transsiban sauvond mäni läz küläd. Kätihe küläd lidnanvuiččeks "Zavitai"-žiloks vl 1936. Žilo sai lidnan statusad vl 1954, udesnimitihe siloi-žo.
Zavitinsk šingotase valdkundan holitišil, torguindal i raudten holitusen edheotandoil (ten mašinstancii-306 nellänke cehanke: jonusiden kohenduz, rel'soiden i špaloiden ühthekeradamine raudtepaloikš, raudteinstrumentan pästand).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon keskuzpalan suvipäivlaskmas, Zavitai- da Burei-jogiden keskes (Amuran hurad ližajoged), 230 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Rel'jef om tazo, kukhikaz vähän.
"Zavitai"-raudtestancii () radab Transsibal vspäi 1914. Matkad Blagoveščenskhasai om 162 km päivlaskmha. Lähembaine lidn om Raičihinsk nell'kümne kilometrad suvhe avtotedme. «Amur»-trass (Čit — Habarovsk) läbitab lidnan pohjoižpäivnouzmašt palad.
Klimat om terav kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om −0,1 C°, kezakun-elokun +17,9..+20,4 C°, tal'vkun-uhokun −18,6..−24,3 C°.
Tobmuz.
Červonaja Armii-žilo (, 190 rist. vl 2018), Novoaleksejevk-žilo ("село Новоалексеевка", 111 rist. vl 2018) da Tur-raudtestancii ("Тур") kaikenaigaižeta ristitištota mülüiba lidnankundha Zavitinskan ližaks. Lidnankund om tühjitadud vn 2021 vilukuspäi. Lidnankundan pind oli 245 km².
Lidnankundan tobmuden pämez' oli Administracijan pämez'. Sen jäl'gmäine pämez' oli Tat'jana Docenko (sügüz'ku 2016 — reduku 2021). Lidnankundan Administracii om likvidiruidud vn 2022 keväz'kus.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 481 ristitud, lidnankundan — 11 811 ristitud, rajonan ristitišton koume nelländest, vn 2021 — 9 615 ristitud. Vl 2017 kaik oli 10 743 eläjad oli lidnas i 11 057 eläjad kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 20..22 tuhad eläjid vozil 1989−1998 (22 300 rist. vl 1992).
Nevondkundaližel aigal sodadivizii baziruihe lidnas, sodalendimport oli olmas. Läz ei ole sodavägid lidnas 2000-nziš vozišpäi.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Mikoi-arhangelan puine jumalanpert' oli vll 1990−1998, paloi. Uz' kivine jumalanpert' om saudud vspäi 1999.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' päivkodid, koume keskškolad (nomer 1, 3, 5), čomamahtoiden škol, sportškol. Amuran agrarižen kolledžan (Blagoveščensk) palakund om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Zei (lidn)

Zei () om Venäman lidn da lidnümbrik Amuran agjan keskuzpalas. Se om Zejan rajonan administrativižeks keskuseks mugažo.
Enzne i nügüde.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1879 kuti "Zejan Varažom" () Üläamuran kuldansamižkompanijan täht. Om nimitadud jogen mödhe (-sanaspäi «tera»). Žilo sai lidnan statusad vl 1906 uden "Zejan Valdmad"-nimenke (). Vspäi 1913 lidn nimitase nügüdläižikš.
Lidnan kaikiš suremb edheotand om Zejan GES. Se om kahtenz' surtte gidroelektrine stancii Venäman Edahaižes Päivnouzmpoles da Amuran agjas Burejan GES:an jäl'ghe. Mugažo sadas kuldad da mecad lidnan ümbrištos.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbärdajan rajonan suvipäivlaskmas, Zejanjogen keskjoksmusen oiktal randal (Amur-jogen hura ližajogi), Tukuringr-mägisel'gan pautkenno, 220 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Blagoveščenskhasai om 385 km suvhe orhal vai 530 km avtotedme, lähembaižhe Skovorodino-lidnhasai om 220 km päivlaskmha orhal vai 312 km avtotedme. Lähembaine raudtestancii om Transsiban Tigd () 104 km suvipäivlaskmha.
Klimat om terav kontinentaline. Tal'v om vilu, ei voi olda sulasäd tal'vkus-vilukus. Voden keskmäine lämuz om −0,9 C°, kezakun-elokun +17,5..+20,4 C°, tal'vkun-uhokun −18,4..−24,2 C°. Ekstremumad oma −48,9 C° (tal'vku) i +40,0 C° (heinku). Kezaaigan minimum om −3,9 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +7,2 C° (uhoku). Voib panda halad miččel taht kul, heinkun minimum om 0 C°. Paneb sadegid 529 mm vodes, enamba kezakus-elokus (95..123 mm kus), vähemba kül'mkus-keväz'kus (5..10 mm kus).
Tobmuz.
Zei om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez', edel vn 2018 sügüz'kud nevondkundan ezimez' oli lidnümbrikon pämehen. Edeline Administracijan pämez' om Sergei Gibadullin (sügüz'ku 2018 — heinku 2021). Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Väčeslav Soročuk vn 2023 redukuspäi. Edeližed nevondkundan ezimehed oma Tat'jana Abazova (heinku 2020 — reduku 2023), Ol'ga Dolženko (sügüz'ku 2018 — heinku 2020), Sergei Matvejev (sügüz'ku 2013 — sügüz'ku 2018).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 24 986 ristitud. Kaik 23 505 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 32 400 eläjad vl 1992.
Rahvahad (2010): venälaižed — 95,7 %, ukrainalaižed — 1,8 %, toižed rahvahad — 2,5 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pujumalanpertid oma saudud lidnas vspäi 1994: ph. Mikulai-čudonsädajan, ph. Varvara-moknikan.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, viž keskškolad (nomer 1, 4, 5, licei, opendusen keskuz), muzikškol, lapsiden sädamižen "Rovesnik"-pert' («Ühtenigäine»), sportškol. Privatine Pokrovskii-kaivuzkolledž i Amuran medkolledžan filial oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Tind

Tind () om Venäman lidn da lidnümbrik Amuran agjan lodehes. Se om Tindan ümbrikon (edel vn 2021 vilukud — rajonan) administrativižeks keskuseks mugažo (ei mülü sihe), agjan nellänz' surtte lidn. Kuctas Tindad «BAM:an pälidnaks».
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1907 kuti "Tindinskii"-žilo. Se sai lidnan statusad vn 1975 kül'mkus, udesnimitihe siloi-žo, kändamha «BAM»-raudten sauvondan keskuseks.
Tindan tegimišton päsarakod oma raudten holituz (kaks' depod), raudten da avtoten sauvondan edheotandad, mecan varhapanend da ümbriradmižen kompleks. Pened edheotandad pästtas leibtegesid. Sauptihe sömtegimišton edheotandoid (lihamaidkombinat, leibtegim, alkogolitomiden jomiden tegim).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ühtennimižen jogen randal (Amuran hurapol'ne bassein), 520 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Om ümbärtud taigmecal sambnuziden vulkanoiden pautkil. Lidn alištub sur'vezile (jäl'gmäine oli vn 2022 elokus), manrehkaidusile (5,9 ballad vn 2011 14. redukud).
Matkad Blagoveščenskhasai om 572 km suvipäivnouzmha orhal vai 820 km «Amur»-avtotedme. Lähembaine lidn om Skovorodino 140 km suvhe orhal, 180 km avtotedme vai raudtedme.
Klimat om terav kontinentaline mussonan pirdoidenke. Keza om lühüd läm', tal'v om vilu lujas i kuiv. Voden keskmäine lämuz om −4,3 C°, kezakun-elokun +14,3..+17,3 C°, tal'vkun-uhokun −22,5..−28,0 C°. Voib panda halad i lunt elokus. Paneb sadegid 399 mm vodes, enamba kezakus-elokus (72..86 mm kus), vähemba kül'mkus-keväz'kus (4..13 mm kus).
Tobmuz.
Tind om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnfartaliden pind om 34 km².
Lidnümbrikon tobmuden pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeližed lidnan pämehed (merad) oma Marina Mihailova (reduku 2018 — tal'vku 2022), Jevgenii Cerenkov (tal'vku 2012 — sügüz'ku 2018), Mark Šul'c (1992−2004, semendku 2008 — tal'vku 2012), Viktor Zubovatkin (2004 — semendku 2008). Lidnan Duman ezimez' om Nikolai Čirkin vn 2023 sügüz'kuspäi. Edeline Duman ezimez' om Igor' Magarlamov (sügüz'ku 2018 — sügüz'ku 2023).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 36 275 ristitud, vn 2021 — 28 625 ristitud. Kaik 33 189 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 65 tuhad eläjid vl 1991.
Ortodoksižen hristanuskondan kaks' pühäpertid oma saudud lidnas: Eläban Eziauguižen Stroican kafedraline päjumalanpert' (om letud vll 1994−2001), Jumalanmaman Katken Tindan naižjumalankodi (vspäi 2002) puiženke jumalanpertinke.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nimitadud i nomeruidud päivkodid (nomer 1..3, 5..7, 11, 12), koume keskškolad (nomer 2, 6, 7), klassine gimnazii (nomer 2), licei (nomer 8), äiprofil'ne lapsiden sädamižen keskuz, muzikškol, čomamahtoine škol, koume sportškolad (nomer 1, 2 i nomer 4 «Olimp»). Lidnan professionaližen opendusen aluzkund om Baikalan-Amuran raudtetransportan institut (Edahaižen Päivnouzmman valdkundaližen ühtenzoituzteiden universitetan (Habarovsk) filial) i sen Tindan raudtetransportan tehnikum.
Arhangel'skan agjan lidnad

Kaik om koumetoštkümne lidnad (, sidä kesken 1 SATÜ) i 15 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Arhangel'skan agjas.
Enččed lidnad.
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad, nügüd' žilod:
Kargopol'

Kargopol' () om Venäman lidn da lidnankund Arhangel'skan agjan suvipäivlaskmas. Se om Kargopolin rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
1146. voz' lugese lidnan alusenpanendan vodeks oficialižikš, Uz'lidnan kolonizacijan aigan. Gavriil Deržavin löuzi aigkirjad Kargopolin ühtes jumalankodišpäi kirjutesenke Belozerskan ruhtinasen toras sijališt ristitištod vaste, kudamb pani lidnust vägestusen jäl'ghe "Kargino Pole:he" (). Kargopolin tahond mainitase ezmäižen kerdan Nikonan aigkirjas vl 1380, om kirjutadud siš Kargopolin Gleb-ruhtinasen polhe hänen oigetud sodajoukunke Kulikovon toran täht.
Eländpunkt mainitase dokumentoiš vspäi 1447 kuti "Kargo Pole" (). Se sai makundan lidnan statusad vl 1784 kuti "Kargopol' ". Ezmäi se oli Uz'lidnan gubernijan palaks, vozil 1801−1919 mülüi Oloncan gubernijha, vhesai 1929 — Vologdan gubernijha. Om Arhangel'skan agjan palaks vspäi 1937.
Kargopolin ižandusen päsarakod oma mecan ümbriradmine, sömtegimišt (leibtegim, maidkombinat) i rahvahanpramozlad.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Änižjogen hural randal tobjimalaz (navigacii om jogedme), koumes-vides kilometras pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha Lač-järvespäi, 78 km matkad lähembaižhe Nändom-lidnhasai da raudtestancijhasai. Om 493 km matkad Arhangel'skahasai pohjoižhe. Distancii Moskvhasai om läz tuhad kilometrid.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +2,1 C°, kezakun-elokun +14..+17 C°, tal'vkun-uhokun −10..−12 C°. Ekstremumad oma −43,5 C° i +35,1 C°. Voib panda halad kaikil kuil päiči heinkus. Paneb sadegid 665 mm vodes, enamba heinkus-elokus (68..82 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (38..39 mm kus).
Pen' Zažigino-külä (7 rist. vl 2010) mülüb lidnankundha Kargopolin ližaks, sijadase lodeheze lidnaspäi. Lidnankundan pind om 38,73 nellikkilometrad.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 10 745 ristitud, rajonan ristitišton nell' seičemendest. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 300 eläjid vl 1996. Kaik 10 055 eläjad oli lidnas vl 2017.
Ortodoksižen hristanuskondan päjumalanpert' da kümne jumalanpertid om lidnas, niiden keskes kaks' vaiše jumalanpertid eliba kohenduses läbi da oma väges.
Kargopolin industrialine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Lidnankundan administracii om tühjitadud vn 2016 7. päiväspäi sügüz'kud, rajonan administracii tegeb sen velgusidme.
Transport.
Kaik üks' avtobusan maršrut om lidnadme, taksi om toižeks kundaližeks transportaks. Puižed jogivaldmad oma olmas, avtotesild Änižjoges päliči.
Kargopol' ühtenzoitase avtobusoil Nändomanke, Pleseckanke, Konevo-žilonke, Arhangel'skanke, Severodvinskanke, mugažo Kargopolin rajonan eländpunktoidenke.
Koräžm

Koräžm () om Venäman lidn da municipaline ühtnik (lidnümbrik) Arhangel'skan agjan suvipäivnouzmas.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1535 kuti "ph. Mikulain mez'jumalankodi". Jumalankodi om tühjitadud vodel 1917, no sen pühäpertid oma väges. Valdmad "Koräžm"-nimitusen nügüdläiženke formanke () mainitase vl 1909. Projektiruihe cellülozbumagašt tegint vspäi 1936, zavodihe sauda radnikžilod da tegint vl 1954, kävutihe türmatud mehid rados. Radnikžilo kombinatanke saiba lidnan statusad vl 1985, om lidnaks agjan alištusenke.
Koräžman ižandusen järed sarak om bumagan tehmine. Mugažo himine tegim i sauvondtrest oma olmas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vičegd-jogen hural randal (Pohjoižen Dvinan oigedpol'ne bassein), 90 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Arhangel'skhasai om 635 km lodeheze. Lähembaižed lidnad oma Kotlas 30 km päivlaskmha i Sol'vičegodsk 12 km päivlaskmha.
Klimat om ven, Edahaižen Pohjoižen klimatha tazostadud. Voden keskmäine lämuz om +1,1 C°, kezakun-elokun +14,1..+16,7 C°, tal'vkun-uhokun −11,4..−15,2 C°. Paneb sadegid 562 mm vodes, enamba heinkus-elokus (69..73 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (24 mm kus).
Tobmuz.
Koräžm om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks.
Edeližed lidnan pämehed oma Valerii Jelezov (2008 — keväz'ku 2016), Aleksandr Dementjev (2003−2008), Valerii Mal'čihin (1985−2003).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 39 641 ristitud. Kaik 37 092 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 42..44 tuhad eläjid vozil 1979−2009.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 93,3 %, toižed rahvahad — 1,5 %, rahvahuden ozutandata — 5,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Koräžman ph. Mikulai-čudonsädajan jumalankodi om avaitud lidnas, kaks' jumalanpertid i časoun' oma siš.
Koräžman industrialine tehnikum da üläopendusen aluzkundoiden kaks' filialad anttas professionališt opendust.
Transport.
Avtobusad oma kundaližeks transportaks lidnas, ned-žo ühtenzoittas Koräžmad lähembaižidenke järedoidenke lidnoidenke. Ajeltas kümne kilometrad "Nizovk"-raudtestancijhasai (om «Kotlas — Uht»-raudtekeskustal), raudtesarak radab lidnas vaiše jüguiden täht.
Lähembaine lendimport sijadase Kotlasas.
Mirnii (Arhangel'skan agj)

Mirnii ( [ˈmʲirnɨj]) om Venäman tedolidn Arhangel'skan agjan päivlaskmas. Se alištub Federacijan tobmudele kut «Mirnii»-SATÜ:n keskuz i alištub Arhangel'skan agjan tobmudele kuti Mirnii-lidnümbrikon administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1957 kut kontinentidenkeskeižiden raketoiden pästajiden sodalidnut saumovha kosmodromad. Nimitihe eländpunktad "Leningrad-400", "Leningrad-300" i "Mirnii-12". Mirnii sai lidnan statusad vl 1966.
Mirnii šingotase kosmodroman holitusel, mašinansauvomižen tegimel, elektrotehnikan tedotehmižühtelmasel, sauvondan järedal kompanijal.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 115 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, om ümbärtud mecal. Kaidan Plesci-järven () randad sijadasoiš lidnan suvipäivlaskmas.
Matkad Arhangel'skhasai om 195 km orhal i raudtedme vai 310 km avtotedme. Lähembaine lidn om Nändom 120 km suvhe orhal i raudtedme vai 250 km avtotedme. Lähembaine eländpunkt om lidnanvuitte Pleseck-žilo nelläs kilometras suvhe, ühtenzoitase avtotel da raudtel.
Vl 2004 sätihe Mirnii-lidnümbrikod, i lidn om üks'jäižeks elandpunktaks siš. Lidnümbrikon pind om 1762 km².
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 30 502 ristitud, vn 2010 — 30 280 ristitud, vn 2021 — 27 262 ristitud. Vspäi 1996 kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 32 245 eläjad vl 2016 i 32 894 eläjad vl 2020. Kaik 32 175 eläjad oli lidnas vl 2017.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 91,3 %, ukrainalaižed — 1,5 %, totarlaižed — 1,0 %, vaugedvenälaižed — 0,4 %, baškiralaižed — 0,4 %, čuvašalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 3,0 %, rahvahuden ozutandata — 2,0 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kahesa pühäpertid oma saudud i avaitud lidnas: viž jumalanpertid, pühäpert' kodiš, kaks' časounäd.
Mirnijan valdkundaline tegimištoliž-ekonomine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
"Lidnalaine"-raudtestancii () radab lidnas, ezilidnjonused ajeltas raudtedme kosmodroman erasihe sijihe kaikuččel päiväl.
"Pleseck/Plesci"-sodalendimport sijadase koumes kilometras suvipäivnouzmha, nimitihe sidä "Pero:ks" 1990-nzihe vozihesai.
Novodvinsk

Novodvinsk () om Venäman lidn da lidnümbrik Arhangel'skan agjan pohjoižes, Arhangel'skan suvine ezilidn.
Istorii.
Vspäi 1924 penen «Rusked zor'a»-kommunan aluz () oli pandud rahvahatomha sijha Pohjoižen Dvinan Mečka-Polai-hijaman randal. Vl 1935 zavottihe sauda sul'fit-cellülozišt kombinatad necil sijal i nimitihe sauvomišt "Arhbumstroi:aks".
Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1936 sauvojiden žiloks kombinatanno, kävutihe türmatud-ki mehiden radod. Žilo sai oficiališt statusad vl 1941 kuti "Vorošilovskii"-radnikžilo, sikš miše kombinat oli jo nimitadud Vorošilovan kanzannimel. Vl 1957 udesnimitihe sidä "Pervomaiskii"-žiloks, mülüi Arhangel'sk-lidnan Isakogorkan rajonha. Lidnanvuitte žilo sai lidnan statusad vn 1977 24. päiväl kül'mkud, nimitihe nügüdläižikš, se kändihe lidnaks agjan alištusenke.
Arhangel'skan cellülozbumagaine kombinat om järed lidnan edheotand (3,9 tuh. radnikoid vl 2015). Sen ližaks, raudbetontegesiden tegim i Arhangel'skan fanerantegim ratas Novodvinskas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Pohjoižen Dvinan (sen huran Mečka-Polai-hijaman) hural randal, 20 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, kümnes kilometras päivnouzmha M8-avtotespäi.
Matkad Arhangel'skan keskushesai om 20 km pohjoižhe orhal vai 27 km avtotedme, röunhasai — üks' kilometr jogedme lodeheze.
Tobmuz.
Pavlovo-külä (ristitišton lugu om tundmatoi) mülüb lidnümbrikho Novodvinskan ližaks.
Lidnümbrikon pämez' om sen Administracijan pämez'. Edeline lidnan pämez' om Sergei Andrejev (sulaku 2016 — kül'mku 2023). Lidnümbrikon Deputatoiden nevondkundan ezimez' om Viktor Dmitrijevskii vn 2022 redukuspäi. Edeline nevondkundan ezimez' om Andrei Korotkov (reduku 2017 — reduku 2022).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 40 615 ristitud, vn 2021 — 33 294 ristitud. Kaik 38 735 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 49..50 tuhad eläjid vozil 1986−1995.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 90,9 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,5 %, rahvahuden ozutandata — 7,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell' pühäpertid oma avaitud lidnas: kaks' jumalanpertid i kaks' časounäd.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma kahesa nimitadud i nomeruidud päivkodid (sidä kesken nomer 10, 12..14, 17), kuz' keskškolad (nomer 1, 2, 3, 4, 6, 7), Novodvinskan gimnazii, lapsiden sädamižen pert', norišton pert', čomamahtoiden škol, lapsiden da norišton sportškol. Novodvinskan industrialine tehnikum om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Transport.
Avtobusad da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas, ned-žo ühtenzoittas lidnad lähižidenke eländpunktoidenke, niiden kesken Severodvinskanke.
Lähembaine "Isakogork"-raudtestancii sijadase ühesas kilometras päivlaskmha i mülüb Arhangel'skha, radab passažiroiden i jüguiden täht.
Severodvinsk

Severodvinsk (, vozil 1938−1957 oli "Molotovsk"-nimenke) om Venäman lidn da lidnümbrik Arhangel'skan agjan pohjoižes, Venäman atomlaivansauvomižen keskuz. Se om agjan kahtenz' surtte lidn, alištub sen tobmudele oikti.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1936 kuti "Sudostroi"-radnikžilo. Vn 1938 se sai lidnan statusad. Toižen mail'man sodan aigan lidnan meriport oli sanu abud amerikalaižišpäi lend-lizan mödhe.
Severodvinsk šingotase sodameribazal, VA-laivoiden sauvomižel da kohendusel, konstrukcijoiden sädandal kosmodromoiden täht, laivmeblin pästandal, diamantoiden ümbriradmižel bril'jantoikš, sömtegimištol (leibtegim, maidtegim, lihakombinat). Kaks' LEK:ad ratas, suremb LEK otab londuselišt gazad veimespäi.
Geografijan andmused.
Severodvinsk sijadase Vauktan meren randal, seičeme metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel, läz Pohjoižen Dvinan Nikol'skii-jogensud. Om 35 km matkad lodehližhe polehe lähembaižes Arhangel'sk-lidnaspäi.
Klimat om ven meren. Voden keskmäine lämuz om +1,3 C°, kezakun-elokun +12,7..+15,8 C°, tal'vkun-uhokun −8,7..−11,4 C°. Ekstremumad oma −43,0 C° (viluku, uhoku) i +35,9 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +1,3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +5,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-elokus. Paneb sadegid 566 mm vodes, enamba elokus (93 mm) i kezakus-heinkus (70..71 mm kus), vähemba vilukus-semendkus (22..32 mm kus). Lujad tulleid oleldas lidnan sijadusen tagut mererandan tazol sijal, no tullein keskmäine piguz kuidme om ven (2,6..3,2 m/s). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 65..73 % röunoiš sulakus-heinkus, 82..87 % sügüz'kus-uhokus.
Tobmuz.
Municipaližen «Severodvinsk»-ühtnikan pind om 119 349 gektarad, lähižed eländpunktad (kümne lugul: nell' žilod, kuz' küläd, läz tuhad eläjid) mülüihe sihe, niita — 12 051 gektarad.
Edeline lidnan pämez' om Igor' Skubenko (sügüz'ku 2017 — kül'mku 2022).
Eläjad.
Vl 1939 lidnan ristitišt oli 21 tuhad eläjid, vl 1959 — 78 657 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 192 353 ristitud, lidnümbrikon — 193 697 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 255 tuhad ristituid vl 1990. Kaik 183 996 ristitud elihe lidnas i 185 942 ristitud kaikes lidnümbrikos vl 2017.
Rahvahad (lidnümbrik, enamba mi 0,4 % vl 2010): venälaižed — 91,1 %, ukrainalaižed — 1,6 %, vaugedvenälaižed — 0,6 %, toižed rahvahad — 2,1 %, rahvahuden ozutandata — 4,6 %.
Ortodoksižen hristanuskondan koumetoštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: ph. Mikulai-čudonsädajan päjumalanpert' i Emäganpäivän jumalanpert' enččes ph. Mikulai-čudonsädajan Korelan jumalankodiš (mainitase vspäi 1419), seičeme jumalanpertid i nell' časounäd.
Kaik viž tehnikumad (laivansauvomižen da mašinansauvomižen, laivansauvomižen da laivankohendusen, sauvondan, dizainan da tehnologijoiden, socialižen infrastrukturan, elektromontažan da sidon), Arhangel'skan medkolledžan i üläopendusen aluzkundoiden filialad oma lidnan professionaližen opendusen aluzkundoikš.
Sebruzlidnad.
Kaik om 20 aktad ühthižtöiš Venäman municipaližidenke ühtnikoidenke, sen ližaks om viž verazmašt lidnad:
Sol'vičegodsk

Sol'vičegodsk () om Venäman lidn da kurort Arhangel'skan agjan suvipäivnouzmas, Kotlasan rajonas. Se oli municipaližen «Sol'vičegodskoje»-ühtnikan (lidnankundan) administrativižeks keskuseks vll 2004−2022.
Istorii.
Eländpunktan eläjad mainitasoiš ezmäižen kerdan Sinodan aigkirjas kuti "mehed Usol'jespäi" vl 1492. Möhemba nimitihe "Usol'sk" i "Vičegdan Sol" (). Vl 1796 sai makundan lidnan statusad nügüdläiženke nimenke.
Sol'vičegodskan ižandusen päsarak om turizm (istorine lidn i vezikurort), mugažo turbhan briketiruindan tegim om saudud.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vičegd-jogen oiktal randal, 70 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Matkad Kotlashasai om 17 km suvipäivlaskmha orhal vai 35 km avtotedme, Arhangel'skhasai — 480 km lodeheze orhal vai 635 km avtotedme. Lähembaine lidn om Koräžm 12 km päivnouzmha.
"Sol'vičegodsk"-raudtestancii sijadase lidnanvuiččes Vičegodskii-žilos 12 km suvhe orhal.
Tobmuz.
Kaik 93 eländpunktad mülüiba enččehe lidnankundha Sol'vičegodskan ližaks: kahesa žilod i 85 küläd. Znamasine om Haritonovo-žilo (1419 rist. vl 2012). Lidnankundan pind oli 2190,73 nellikkilometrad. Se om kätud ümbrikon territorialižeks palakundaks vn 2022 sulakuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 2 460 ristitud, rajonan ristitišton kümnendez, lidnankundan — 5 064 ristitud. Vl 2017 lidnan ristitišt oli 2 098 eläjad, lidnankundan 4 269 eläjad. Kaik 1 952 eläjad oli lidnas vn 2021 rahvahanlugemižen mödhe. Vspäi 1856 kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz nelläd tuhad eläjid vozil 1970−2001 (4 094 rist. vl 1979).
Ortodoksižen hristanuskondan seičeme pühäpertid oma kaičenus lidnas: Pühän Jumalanmaman Blagoveššenjan päjumalanpert', Pühän Jumalanmaman Tulendan Pühäpertihe päjumalanpert', kaks' jumalanpertid, koume časounäd, niiden keskes Stroganovad-torgovanoiden. Kaik ühesa jumalanpertid oma kadonuded.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma keskškol, muzikškol, rahvahankäzitöiden škol-radhonuz. Kotlasan transportan tehnikum om lähembaine profopendusen aluzkund, radab Vičegodskii-žilos. Vll 1927−1956 pedagogine tehnikum oli Sol'vičegodskas.
Šenkursk

Šenkursk () om Venäman lidn Arhangel'skan agjan suves. Se om Šenkurskan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1929) da üks'jäine lidn.
Istorii.
Nügüdläine eländpunkt mainitase kirjutadud purtkiš ezmäižen kerdan vl 1137 kuti "Oustje-Vag" — jumalankodin andan keradandsija, vl 1229 — "Šen'g-Kurje" Šen'g-jogen mödhe. Vozil 1565−1780 se oli "Vag-lidnuz" Šen'g-Kurj-kukhal. Saudud vl 1643 lidnuz om olmas paloin nügüd'-ki. Vl 1780 eländpunkt sai lidnan statusad Šenkursk-nimenke.
Šenkurskan ižandusen päsarakod oma mecan ümbriradmine da sömtegimišt.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Vag-jogen oiktal randal. Šenkursk seižub 60 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Arhangel'skhasai om 373 km lodeheze, Vel'skhasai om 143 km suvhe avtotedme. Lähembaine znamasine lidn om Kotlas, läz 230 km suvipäivnouzmha orhal.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +1,8 C°, kezakun-elokun +14..+17 C°, tal'vkun-uhokun −11..−14 C°. Ekstremumad oma −45,2 C° i +35,7 C°. Paneb sadegid 565 mm vodes, enamba kezakus-elokus (61..79 mm kus), vähemba uhokus-keväz'kus (27 mm kus). Voden keskmäine nepsuz om 75..77 %.
Šenkursk oli lidnankundan üks'jäine eländpunkt. Lidnankundan pind oli 16,67 km², se om likvidiruidud vn 2023 keväz'kuspäi.
Eläjad.
Vl 1913 eläjiden lugu oli 2 400 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli kahesa tuhad eläjid vl 1984. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 5 702 ristitud. Kaik 4 847 eläjad oli lidnas vl 2017.
Ortodoksižen hristanuskondan viž pühäpertid oma kaičenus lidnas paloin: koume jumalanpertid, Eläban Eziauguižen Stroican naižjumalankodin (19. voz'sadan kahtenz' pol') päjumalanpert' i phh. Zosima da Savvatii Solohkalaižiden jumalanpert' (üks'jäine om avaitud).
Ust'jan industrialižen tehnikuman palakund om lidnan specialižen keskopendusen aluzkundaks.
Lidnankundan jäl'gmäine pämez' (nevondkundan ezimez') oli Irina Pitolina vspäi 2012.
Transport.
«Vologd — Arhangel'sk»-avtote (M8) mäneb pidust' Vagan hurad randad. Sild pulloišpäi ühtenzoitab lidnad M8-trassanke, matkad sihesai om kahesa kilometrad päivlaskmha.
Astrahanin agjan lidnad

Kaik om kuz' lidnad (, sidä kesken üks' SATÜ) i seičeme lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Astrahanin agjas.
Lidnanvuiččed žilod.
Niiden ližaks, 11 lidnanvuittušt žilod oli agjas, no niiden kategorii om vajehtadud nügüd'.
Ahtubinsk

Ahtubinsk () om Venäman lidn da lidnankund Astrahanin agjan lodehes. Se om agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe, Ahtubinskan rajonan administrativine keskuz, mülüb rajonha.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1959 koumen žilon ühtištusel — Vladimirovk-slabad' (, mainitase vspäi 1793), Petropavlovk-žilo () i Ahtubanžilo. Panihe niiden žiloiden alust kormadamha keitandsolad Baskunčak-järvespäi Volgan laivoihe. Ezmäine raudtesild Ahtubas päliči oli saudud vl 1912, raudtestancii nimitase "Vladimirovk:aks".
Venäman kaikiš suremb kaičendministrusen lendimiden kodvindkeskuz sijadase lidnanno, kosmonavtikan tehnologine park radab. Ahtubinsk šingotase laivoiden sauvondan da kohendusen tegimel, turizmal (15 adivpertid), mugažo sömtegimišton edheotandad ratas (lihakombinat, leibänpaštandsijad, «Russol'»-kompanijan transportkeskuz).
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volgan hijamiden (Ahtub, Vladimirovk, Kalmink) hural randal, üks' metr valdmeren tazopindan päl keskmäižel korktusel.
Matkad Astrahanihesai om 305 km suvipäivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn om Znamensk 50 km lodeheze kaikil teil.
Tobmuz.
Kaik viž pen't eländpunktad (kaks' oli kaikenaigaižeta ristitištota vl 2010) mülüdas lidnankundha Ahtubinskan ližaks. Lidnankundan pind — 1055,4 km².
Lidnan Nevondkundan ezimez' om Jevgenii Trefilov vn 2019 redukuspäi. Edeline ezimez' om Ivan Semenov, radoi edel vn 2019 redukud. Edeline lidnan Administracijan pämez' om Amanga Naruzbaev (reduku 2009 — eloku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 41 853 ristitud, lidnankundan — 41 923 ristitud, rajonan koume videndest. Vl 2017 kaik 37 883 eläjad oli lidnas i 37 906 eläjad kaikes lidnankundas. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 53 tuhad eläjid vl 1987.
Rahvahad (2010): venälaižed — 86,5 %, kazahlaižed — 6 %, ukrainalaižed — 2,2 %, toižed rahvahad — 5,3 %.
Ortodoksižen hristanuskondan kuz' pühäpertid oma letud lidnas: 18. voz'sadan Jumalanmaman Vladimiran jumalaižen pühäpert' (om udessaudud kafedraližeks päjumalanpertikš vll 2002−2010), koume jumalanpertid i kaks' časounäd.
Astrahanin avtotekolledžan filial, Astrahanin bazižen medkolledžan filial i Moskvan aviacine institut-tedoiduzuniversitetan «Vzlöt»-filial ("Lendahtamine") oma Ahtubinskan profopendusen aluzkundoikš.
Znamensk (Astrahanin agj)

Znamensk () om Venäman sauptud lidn Astrahanin agjan lodehes. Se om lidnümbrikon-ki statusanke alištamha agjan tobmudele.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1948 kuti "Kapustin Jar-1-žilo" — «Kapustin Jar»-poligonan personalan elämižkeskuz. Žilo sai lidnan statusad vl 1962 nügüdläiženke nimenke, Kapustin Jar-1-nimi jäi kirjeižidenvajehtusen täht. Nimitadas Znamenskaks oficialižikš vspäi 1993.
Znamensk šingotase mašiništonsauvomižen «Atlant»-tegimel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ahtuban Podstepk-hijaman hural randal (Volgan alangišt), 3..6 m korktusil valdmeren pindan päl. Matkad Volgogradan agjhasai om viž kilometrad lodeheze, Astrahanihesai — 350 km suvipäivnouzmha avtotedme. Lähembaine lidn om Leninsk (Volgogradan agj) 45 km päivlaskmha kaikil teil. Kapustin Jar-žilo (5724 rist. vl 2010) seižub ani lidnan päivnouzmaižen röunan taga, mülüb Ahtubinskan rajonha.
Znamensk om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 27 208 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 36 700 eläjad vl 2001.
Ortodoksižen hristanuskondan ph. Aleksandr Nevalaižen jumalanpert' om saudud vll 2001−2006.
Astrahanin valdkundaližen universitetan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Väčeslav Dubrovčenko (keväz'ku 2005 — tal'vku 2019).
Kamizäk

Kamizäk (, «rogoheinän žomad») om Venäman lidn da lidnankund Astrahanin agjan suves. Se om Kamizäkan rajonan administrativine keskuz (vspäi 1925).
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1560 kuti kalatezport, ristitišt püdi kalad. Ühtištuihe žilod lähižidenke penidenke žiloidenke da anttihe lidnan statusad vn 1973 2. päiväl uhokud.
Kamizäk šingotase sömtegimišton edheotandoil (ristegim, konservtegim, lindferm), mugažo Kaspijanrandaližen aridižen manradandan tedoinstitutan filial (edel 2018. vot erine Venäman kastlijan maploduidenkazvatusen da arbuzlinmavodindan tedoinstitut) radab lidnas.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volgan suhišton Kamizäk-hijaman randal, −24 m keskmäižel korktusel, alemba mail'man valdmeren tazopindad. Matkad lähembaižhe Astrahan'-lidnhasai om 35 km pohjoižhe avtotedme.
Kamizäk om lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 16 314 ristitud, rajonan koumandez. Kaikiš suremb ristitišt oli enamba 16 tuhad eläjid vll 2000−2017 (16 314 rist. vl 2010). Vl 2017 lidnan eläjiden lugu oli 16 077 ristitud.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman Smolenskan jumalaižen jumalanpert' om olmas lidnas, udessündutihe vodele 2008.
Kamizäkan maižanduzkolledž om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Edeline lidnan pämez' (Nevondkundan ezimez') om Dmitrii Vasil'jev (tal'vku 2013 — keväz'ku 2020).
Narimanov (lidn)

Narimanov () om Venäman lidn da lidnankund Astrahanin agjan suvipalas. Se om Narimanovan rajonan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vn 1963 21. päiväl sulakud kuti "Vododelitel' "-žilo otmaha kävutamižhe Volgan suhišton oiktad randpol't. Vn 1973 sügüz'kul vezijagajan padoseinän sauvond tuli lophu i laivoiden likund zavodihe sen kal't. Saudihe šlüzad vodele 1975. Udesnimitihe "Nižnevolžskii"-žilod nügüdläižikš Venäman kirjutajan da Azerbaidžanan NST:n Nariman Narimanov-pämehen (1870−1925) oiktastuseks da anttihe lidnan statusad vn 1984 19. päiväl redukud.
Narimanov šingotase laivansauvomižen «Lotos»-tegimel, geotekstilin «Geksa-Lotos» kompanijal, kalankazvatusen da melioracijan edheotandoil.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Volg-jogen korktal oiktal randal, valdmeren tazopindan (0 m) keskmäižel korktusel.
Matkad Astrahanihesai om 45 km suvhe «Kaspii»-avtotedme (M6), ümbärdab lidnad päivlaskmaspäi. Kivivoinvalamižport om saudud lidnas.
Tobmuz.
Narimanov om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' om sen Nevondkundan ezimez'. Edeline Nevondkundan ezimez' om Aleksandr Nikitin (reduku 2016 — sügüz'ku 2019).
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu om 11 521 ristitud, rajonan nelländez, vn 2021 — 11 104 ristitud. Kaik 11 118 ristitud elihe lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 12 300 eläjad vl 1998.
Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2021): venälaižed — 69,1 %, kazahlaižed — 11,4 %, turkad-meshetilaižed — 3,2 %, totarlaižed — 2,0 %, turkad — 1,2 %, azerbaidžanlaižed — 0,9 %, kalmikalaižed — 0,8 %, čečenalaižed — 0,6 %, ukrainalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,5 %, rahvahuden ozutandata — 7,9 %.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Blagoveščenjan jumalanpert' om saudud vozil 2001−2012.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, keskškol (om ühtištadud severziš-se aluzkundoišpäi), rajonan lapsiden sädamižen pert', lidnan čomamahtoiden škol, rajonan lapsiden da norišton sportškol. Astrahanin proftehnologijoiden valdkundaližen kolledžan filial om lidnan professionaližen opendusen aluzkundaks.
Portugalijan kel'

Portugalijan kel' (ičeze nimituz: "português", "língua portuguesa") om üks' ibero-romanižiš, indoevropižiš kelišpäi. 
Reguliruindorganzacijad oma Rahvahidenkeskeine portugalijan kelen institut ("Instituto Internacional da Língua Portuguesa, IILP", Prai, Kabo Verde, vspäi 2002), Lissabonan Tedoakademii i Brazilijan literaturan akademii (Rio-de-Žaneiro).
Leviganduz.
Kel' om Portugalijan, Brazilijan, Angolan, Mozambikan, Kabo Verden, San Tome da Prinsipin i Päivnouzmaižen Timoran valdkundkel', mugažo EÜ:n üks' oficialižiš kelišpäi.
Pagižijoiden lugu om 223 millionad ristituid kuti kodikel' (2016), heišpäi nell' videndest elädas Brazilijas, i 20 mln ristituid toižeks keleks. Lähembaine heimkel' om ispanijan kel'.
Ümbrikirjutand.
Portugalijan kirjkel' om latinan kirjamišton pohjal. Kirjamišt mülütab kaik 23 kirjant, i kirjamid diakritikanke (Á, Â, Ã, À, Ç, É, Ê, Í, Ó, Ô, Õ, Ú), diakritižed znamad ei antkoi kirjamele erilišt statusad. K-, W- i Y-kirjamed oma sanoiš verazmaiženke augotižlibundanke vaiše.
Sanoiden järgenduz om SVO, harvemba SOV (konz objekt om personaline pronomin). Substantivoil ei ole kändlust, kaks' sugud (mužik- i naižsugu) artiklinke ozutajaks, kaks' lugud (üks'lugu, äilugu). Rippui adjektiv panese substantivan jäl'ghe tobjimalaz. Adjektival koume rindatuzmärad: komparativ, superlativ, i form ladun korktanke märanke, se kändase «lujas»-sananke: "grande" «sur'», "máximo" «lujas sur'».
Kaikiš amuižembad löutud tekstad portugalijan kelen sanoidenke datiruišoiš 9.-12. voz'sadoil. Vanhan portugaližen kirjankelen norm paneškanzihe 14.-16. voz'sadoil kirjoiden painandan levitandanke.
Belgorodan agjan lidnad

Kaik om üks'toštkümne lidnad () i 18 lidnanvuittušt žilod (ven. "посёлок городского типа") Belgorodan agjas.
Enččed lidnad.
Kaičenus erižikš eländpunktoikš enččed lidnad, nügüd' žilod: