tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Sarapul

Sarapul (, ) om Venäman lidn Udmurtijan Tazovaldkundan suvipäivnouzmas. Se om tazovaldkundan koumanz' lidn eläjiden lugun mödhe, municipaližen «Sarapul-lidn»-ühtnikan üks'jäine eländpunkt.
Istorii.
Külä nügüdläiženke nimenke mainitase ezmäižen kerdan 13. voz'sadal. Mugažo oli tetab kuti "Voznesenskoje"-žilo. Sarapul sai lidnan statusad vl 1780. Ende oli torgovanoiden lidnaks.
Sarapul šingotase elektrotehnikan, mecanümbriradmižen (pilindmaterialad, meblinlaud i mebel', pordhad, parket), sömtegimišton (likörtegim) da kebnan tegimišton (kengäd, nahkan tehmine) edheotandoil. Lidn om maižanduzrajonan keskuz.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Kamanjogen oiktal korktal randal, 80 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Sarapulan rajon ümbärdab lidnad, Kambarkan rajon zavodiše ani suvipäivnouzmha.
Matkad Iževskhasai om 62 km lodeheze. Lähembaine lidn om Kambark koumekümnes kilometras suvipäivnouzmha.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +3,9 C°, kezakun-uhokun +17..+20 C°, tal'vkun-uhokun −10..−12 C°. Ekstremumad oma −39 C° i +38 C°. Paneb sadegid 575 mm vodes, enamba kezakus-elokus (60..70 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (29..31 mm kus).
Tobmuz.
Kaik om sätud 22 territoriališt nimitadud lidnanlaptad lidnas.
Edeline lidnümbrikon pämez' om Aleksandr Jessen (sügüz'ku 2015 — sügüz'ku 2020, "Александр Ессен").
Eläjad.
Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 101 381 ristitud, vn 2021 — 91 115 ristitud. Kaik 97 910 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli läz 110 tuh. eläjid vozil 1987−1994.
Rahvahad (ozutadud rahvahudenke vl 2021): venälaižed — 87,3 %, totarlaižed — 7,6 %, udmurtalaižed — 2,2 %.
Ortodoksižen hristanuskondan nell'toštkümne pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: kahesa jumalanpertid, nell' loičendpertid i kaks' časounäd. Islaman kaks' pühäpertid oma avaitud: Keskuzline mečet' (om saudud vl 1994) i Elekond-mikrorajonan «mahallä» (kundaline) mečet'.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad.
Selen

Selen ("Se" — "selenium" latinan kelel) om 34nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kudendestoštkümnendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kudenden gruppan päalagruppas, VIA), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Selen om levitadud londuses, mülünd Man kores om 0,5 grammad tonnas. Voib löuta elementad puhthas olendas.
Ročižed Jons Jakob Bercelius i Gotlib Gan-himikad avaižiba selenan vl 1817. Nimitihe grekan Kudmaižen σελήνη-nimitusen mödhe "selene", selen om telluran pojav i vasttase sen ühtes, znamoičeb «Ma».
Selen da sen ühtnendad oma morijad, no element om tarbhaine biologižikš lujas peniš koncentracijoiš.
Fizižed ičendad.
Puhtaz selen om hudr hoštai substancii. Kovan elementan nell' allotropišt modifikacijad om olmas: hahk metalline, rusked kristalline (ruskedpakuižen, muzarusttan i rusttan ližamujun), rusked amorfine, must stöklanvuitte.
Atommass — 78,971. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 4,79 g/sm³. Suladandlämuz — 490 K. Kehundlämuz — 958,1 K.
Londuseline selen kogoneb kudes izotopaspäi. Viž oma stabiližed: 74Se (0,87 %), 76Se (9,02 %), 77Se (7,58 %), 78Se (23,52 %), 80Se (49,82 %). Kudenz' om 82Se (9,19 %), kändase kriptonaks kaksitadud β-čihodamižen kal't, sen pol'čihodamižen pord om 8,76 x 1019 vot i ülitab Kaikusen igäd. Om sätud 24 radioaktivišt izotopad 65..73, 75, 79, 81 i 83..94 atommassanke i niiden ühesa izomärad. Kaikiš hätkembad čihodajad oma 79Se-izotop (T½=327 tuhad vozid), 75Se (119,8 päivest) i 72Se-izotop (T½=8,4 päivest). Kaikiš hätkembad eläjad izomärad oma 81mSe 57,28 minutad pol'čihodamižen pordonke i 73mSe (39,8 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš arsenaks (izotopad 65, 67, 69 mugažo germanijaks protonižen čihodamižen kal't penes märas) vai bromaks.
Himižed ičendad.
Selen om rikin pojav himižiden ičendoiden mödhe. Muigotandmärad: −2 (H2Se), 0, +4 (SeO2), +6 (H2SeO4). Rikin erineden, selen kut elementarine substancii ei voi palada il'mas ližadusita, i sen himine aktivižuz om vähemba. Mugažo selenan +6 muigotandmäranke ühtnendad oma lujad muigotajad, −2 — lujad endištajad (äjan lujemb mi rikin).
Poltta selenad voib lämbitamižen jäl'ghe vaiše, palab vitkos sinižel leskusel i sädab dioksidad:
 formula_1
Muigotuz rikmuiktusel:
 formula_2
Reagiruib galogenidenke honuzližel lämudel:
 formula_3
 formula_4
 formula_5
 formula_6
Kävutand.
Selen da sen ühtnendad oma pol'veimed, i sikš niiden znamoičend elektronikan täht om luja.
75Se-izotop om gamma-sädegoičendan purde, kävutase defektoskopas konstrukcijoiden i ühthekeitandan pärmgiden kontrolin täht.
Joudjaližen elementan pened lugumärad kävutasoiš medicinas äjiden läžundoiden profilaktikan täht, erigoittud i jodanke, Q10-koenzimanke ühtes. Selenan 200 mikrogramman jogapäiväline otand südäimehe poleneb rakan statjoid 40 procentas.
Ottas metallišt selenad i natrijan selenitad (Na2SeO3) stöklan rusttan i ruzavan mujutandan täht, sen paloin Moskvan Kremlin tähthaižed oma tehtud selenan kävutandanke.
Semendku

Semendku om voden videnz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš. Se om koumanz' keväden ku Pohjoižes mapoliškos i koumanz' sügüzen ku Suvižes mapoliškos. Kogoneb 31 päiväspäi.
Vepsänmal voib panda halad i lunt semendkun ezmäižes poles. Tomen änikoičendan vilud oleskeldas semendkun keskes.
Ende manmehil äi radoid oli semendkus, sikš aig ei olend sättui sajiden da kozičendan täht.
Serbine kuz'

Serbine kuz' () om Kuz'-heimon puiden erik.
Leviganduz.
Kadob londuses, no om levitadud Evropan i Pohjoižamerikan kul'turižiš ištutesiš. Avaitihe kuzen erikod tedomehile vl 1875. Eziauguine areal sijadase vaiše 60 ga pindal Drin-jogen alangištos läz Višegrad-lidnad 800..1600 m ü.m.t. korktusil, Serbijan päivlaskm i Bosnijan da Gercegovinan päivnouzm. Edel pleistocenan jäpordoid serbine kuz' oli levitadud Evropan tobjas palas.
Nece kuzen erik navedib nepsoid savikoid, no voib kazda toižil-ki mahusil.
Ümbrikirjutand.
Kazvatadas dekorativižeks puks kronan tagut kaidan piramidan kartte.
Pu pidab oksid lapakoiktas. Serbine kuz' kazvab 20..35 metrhasai, tüvi oleleb üht metrad sankte. Käbud oma 3..7 sm pitte, küpsad oma koričmad, äiluguižed noril puil jo.
Kävutand.
Znamasine dekorativine pu, sätihe läz 15 sortuid. Kazvatadas penid lugumärid enamba Pohjoiževropas, ei ole levitadud avaros vitkomban kazvandan tagut sithižen i järgeližen kuziden rindataden. Kävutadas uden voden kuzeks, pun ümbriradmižes i bumagan tehmižes.
Sibirine kuz'

Sibirine kuz' () om Kuz'-heimon puiden erik. Mülüb Pedaižed-sugukundha.
Pu kazvab 30 metrhasai kortte, tüvi oleleb 70 sm sankte. Kuz' om Sibirin mecan znamasine, se om pakaiženvastaine, voib kazda mahusil igähiženke rougunke. Kuzen kaikiš pohjoižemb erik, löutihe 71° pohjoižlevedust Taimiran jogiden alangištoiš. Pil'vesenvastaine, no vauktusennavedii erik. Pölüstoittud nored käbud seištas pihtan kartte, no kätas rippujikš küpsmižen aigan. Pu kävutase materialaks kuti järgeline kuz'-ki.
Sädab gibridoid järgeliženke kuzenke kebnas, oz., suomalaine kuz' ("Picea × fennica") Evropan pohjoižpäivnouzmas. Kavag' om lühüdamb i nügumb, käbud oma penemb, semned küpsnedas sen-žo voden sügüz'kus, järgeližes kuzespäi erineden. Korejine kuz' om lähine erik morfologižikš, sibirine kuz' erineb penembil käbuil, vihandal kavagel hahkuseta i noril vezoil savukahudenke.
Sithine kuz'

Sithine kuz' () om Kuz'-heimon puiden erik. Kazvab Pohjoižamerikas pidust' sen päivlaskmašt valdmererandad.
Leviganduz.
Londuseline areal levigandeb Amerikan Kanadas i AÜV:oiš, Aläsk-štatan suvipalaspäi Kalifornii-štatan pohjoižhesai. Nimitihe erikod Sitk-kundan mödhe. Voib säta järgmecoid i segoitadud mecoid, kazvab kavag'mecoiš pihtanke. Libub mägiden pautkidme 900..1000 ü.m.t. korktushesai, kazvab avaitud merennoks pautkil i pidust' ojid.
Nece kuzen erik om ottud kul'turha vspäi 1831, dekorativine i mecansädai kazmuz mail'madme (Irlandii, Sur' Britanii, Uz' Zelandii, Danii, Norvegii, Islandii). Navedib nepsoid, pordaigaližešti upotadud mahusid. Voib kazda vägitomil-ki mahusil, kus toižed pud ei kazgoi. Tarbhaičeb il'man i mahusen nepsut. Savun- i gazanvastaine. Täuz'kaznuded pud oma pakaiženvastaižed vähän, pakaine vigastab puid kebnas Moskvas i Piteriš. Kazvab hüvin Baltijan maiden suves, Venäman Kaliningradan agjas, Mustmeren randan suvipäivnouzmas.
Ümbrikirjutand.
Pun kron om piramidanvuitte leved, 46..60 metrad kortte (oleleb 96 metrhasai). Tüvi om 120..240 sm sankte (oleleb 480 santimetrhasai). Kor' om kärpiškoikaz hoik hahk i ruskedburanke ližamujunke. Vezad oma pal'had vauvazkoričman mujun.
Kavag' om oiged lapak čopitajaine, vihand üläh, hobedan polhe alahanpäi, 15..18 mm pitte (28:hasai), penemb mi üks' millimetr levette. Sithižen kuzen käbud kazdas pakuižvihandad cilindranvuiččed viž..kümne santimetrad pitte, 2,5..3 sm levette, vauvazkoričman mujun küpsnendan jäl'ghe, lanktas maha severziš-se kuiš. Semned oma vauvazkoričmad 2..3 mm pitte, kilogrammas om 480..580 tuhad semnid.
Kazvab vitkos kaks'..koumevoččehesai, sid' teravamb kut järgeline kuz', pol'tošt metrhasai vodes. Eläb 500..800 vodhesai.
Kävutand.
Ištutadas kul'turkazmuseks. Sijaližed indejalaižed kävutadas kuzen jurid tehmaha puzikoid i vihmanvastaižid šläpid.
Ottas kuzen südänt kebnaks i vahvaks pumaterialaks, cellülozbumagaižes tegimištos. Laudaižed oma tarbhaižed aviamodeliruindan täht, Toižen mail'man sodan aigan kävutihe todesižiš lendimiš harvan (sil aigal) alümunijan sijas. Tehtas soitoiden korpusoid.
Skandii

Skandii ("Sc" — "scandium" latinan kelel) om 21nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om koumandes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — koumanden gruppan laptalagruppas, IIIB), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Skandii om harv londuses lujas, pala Man kores — kümne grammad tonnas. Vl 1879 ročine Lars Nil'son-himik sai skandijad ezmäižen kerdan i nimiti Skandinavii-pol'saren mödhe.
Puhtaz skandii ei ühtne biologižihe čepiižihe i ei ole toksine, no sen ühtnendad voidas olda morijoikš.
Fizižed ičendad.
Skandii om kebn hobedakaz harv mametall pakuiženke ližamujunke. Element oleskeleb kahtes kristalližes modifikacijas: α-Sc magnijanvuiččenke geksagonaliženke seglusenke, da β-Sc kubiženke mülücentriženke seglusenke, α↔β-toižetamine oleskeleb 1336 C° lämudel.
Atommass — 44,95591. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,99 g/sm³. Suladandlämuz — 1814 K (1541 C°). Kehundlämuz — 3109 K (2836 C°).
Londuseline skandii kogoneb üks'jäižes stabiližes 45Sc-izotopaspäi. Tetas 25 ratud radioaktivišt izotopad 37..44, 46..60 atommassanke, i 13 izomärad. Niiden kesken kaikiš hätkembad oma 46Sc-izotop 83,8 päivest pol'čihodamižen pordonke, 47Sc (T½=3,35 päivest) i 48Sc (T½=43,68 časud). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš kal'cijaks vai titanaks.
Himižed ičendad.
Metallan himižed ičendad oma alüminijan pojavad. Muigotandmärad oma 0 i +3, harvoin +1 i +2.
Skandii kattase hapandusen kerthel il'mas. Reagiruib hloranke, bromanke i jodanke honuzližel lämudel. Ku lämbitada rusttan kalindan olendhasai, ka om reakcijoid nenidenke elementoidenke: ftor, hapanik, azot, hil'nik, fosfor. Reagiruib lujidenke vähäkoncentriruidud muiktusidenke, passiviruiše koncentriruidud muiktusil-muigotajil i ftorvezinikal. Om reakcijoid mugliden koncentriruidud segoitesidenke.
Kävutand.
Sadas metallan hapandust severt-se tonnoid vodes mail'mas. Ottas kävutamižhe kovitamha alüminijan, titanan i raudan ühthesuladusid. Pästtas üläveimid i lazerid skandijanke. 47Sc-izotop andab pozitronid paremba äjid toižid.
Skandii om tarbhaine kivihilen ümbriradmižes nozolaks poltuseks. Vll 2015−2019 metalližen skandijan keskmäine arv oli US$107..134 grammas, Sc2O3-hapandusen US$4..5 grammas.
Sobat

Sobat om kudenz' nedalin päiv, pätničan i pühäpäivän keskes. "Sobat"-sana tuleb evrejan kelespäi.
Sodjärv

Sodjärv () om vepsän külä Leningradan agjan Boksitogorskan rajonan pohjoižpäivnouzmas. Mülüb Jefimovskijan lidnkundha, edel vn 2019 semendkud oli alištunu Arskahtin küläkundale.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vn 1710 Venäman aigkirjas.
Kaikuččel vodel vepsän rahvahaline Sagudpäiv-praznik sätas küläs.
Soton

Soton ( "śāṭān", "satana", "sóṭono" lodehližsemitižes "*śṭn"-tüvespäi «satan», sanasanhaline känduz «olda vihankandajaks», «värituz») om nimi, kudamb znamoičeb väritajad i vastustajad Biblijas. Avraamižiden religijoiden mödhe, olii om Taivhan vägiden päine vastustai mal i taivhas.
Mifine olii om mužiksugun, lapsetoi ezimeletaden. Sotonan radmine om travind i ristituiden vedand grähkha heiden hengeližhe surmhasai, lähtend päzutandaspäi. Nimed toižil kelil oma Vel'zevul, Lücifer, Iblis, diavol, šaitan, amuine zmii. Adun car', lanktenuziden angeloiden vei (diavoloiden, besoiden, lemboiden).
Udes Zavetas starinoičese, miše Iisus nägui sotonan lanktendad: «Hän-žo sanui heile: Minä näguin lanktenut taivhaspäi sotonad samaldusen kartte». Iisus Hristos oti vägestust sotonan päl täuzin i lopuližikš, oti ičheze ristituiden grähkid, koli niiden tagut i om eläbzdunu kolnuzišpäi. Biblii ümbrikirjutab uskojid Hristosale ristituid mal sotonan vägestajikš.
Stounhendž

Stounhendž ( [ˈstəʊnˌhendʒ] «kivine rengaz», amuižanglijan "Stanhengues") om istorijanedeline kivine sauvuz. Se sijadase Suren Britanijan südäimes, Anglijan suves, Uiltšir-grafkundas.
Arheologine muštnik kogoneb pandud renghal kivišpäi i sauvusišpäi sen südäimes, rengaz om ümbärtud roval. Om saudud neolitan i bronzaigan toižiden muštnikoiden kompleksan keskuses. Stounhendžan sauvusiden igä om läz vit tuhad vozid. Äjad palad ei ole kaičenus, erased kived oma sirtud restavracijoiden aigan.
Muštnikan täuz' todesine znamoičend om tundmatoi. Stounhendž voi olda observatorijan vai kaumoiden tahon. Vn 2009 kaivandused löuziba 240 kremiruidud da mahapandud ristitun jändusid (datiruiše vll 2570−2340 EME päpaloin). Stounhendž om sijaližen elitan amuižeks kaumžomaks. Ezimeletaden, toihe surid sinižid kivid sauvomha Stounhendžad lodehližen Uel'san Preseli-magišpäi (380 km oikti) merel, sid' tarabošihe, mugoižiden kividen tošt lähišt löudmižsijad ei ole.
Stounhendž sijadase läz 130 kilometras suvipäivlaskmha Londonaspäi, 3,2 km päivlaskmha Eimsberišpäi i 13 km pohjoižhe Solsberišpäi. Mülüb UNESCO:n Mail'man jäl'gusen nimikirjuteshe vspäi 1986.
Stroncii

Stroncii ("Sr" — "strontium" latinan kelel) om 38nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om kahtendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — kahtenden gruppan päalagruppas, IIA), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Stroncii om levitadud londuses keskmäras, sen pala Man kores om 0,014 % massan mödhe (läz 23nz' sija), litosferas — 0,045 %. Metall om lujas aktivine himižešti, i sikš ei voi löuta sidä londuses puhthas olendas.
Vl 1808 anglijalaine Hemfri Devi-himik sai puhtast stroncijad ezmäižen kerdan. Nimituz libub stroncianit-mineralaspäi, löutihe sidä Šotlandijan Strontian-külänno ().
Fizižed ičendad.
Stroncii om pehmed tagokaz plastine hobedaižvauged muglmametall.
Atommass — 87,62. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 2,54 g/sm³. Suladandlämuz — 1050 K (777 C°). Kehundlämuz — 1650 K (1377 C°).
Stabiline stroncii kogoneb nelläs izotopaspäi: 84Sr (0,56 %), 86Sr (9,86 %), 87Sr (7,00 %), 88Sr (82,58 %). Tetas 29 radioaktivišt izotopad 73..83, 85, 89..105 atommassanke, i niiden kuz' izomärad. Kaikiš hätkembad ratud izotopad oma 90Sr 28,9 vot pol'čihodamižen pordonke, 85Sr (T½ = 64,85 päivest) i 89Sr (T½ = 50,57 päivest). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomerad 73, 75, 77), β- i neitronižen (nomerad 97..102) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš rubidijaks vai ittrijaks, izotopad 73, 75, 77 — rubidijaks i kriptonaks.
Himižed ičendad.
Stroncijan muigotandmär om +2 ühtnendoiš. Reagiruindan ičendad oma kal'cijan pojavad. Teravas reagiruib vedenke:
 formula_1
i metallatomižidenke substancijoidenke, muigotub il'mas pakuiženke kerthenke. Läz ei ole muglreakcijoid. Stroncijan tuhk voib süttuda iče il'mas, mugažo metall palab il'mas huldutamižen aigan.
Kortktoil lämuzil stroncii reagiruib hil'muiktuzgazanke säden karbidoid:
 formula_2
Kävutand.
Londuseline stroncii om toksine vähän, kävutase metallurgijas i pirotehnikas, i ei pida segoitada sidä radioaktivižidenke izotopoidenke. Ottas kävutamižhe irgäd stroncijad uranan endištandan reakcijas. Tehtas kaikenaigaižid magnitoid, stroncijan hapanduz ottase keramižen üläveimen palaks.
Sulaku

Sulaku om voden nellänz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, kahtenz' keväden ku. Kogoneb 30 päiväspäi.
Suomalaiž-ugrilaine škol

Suomalaiž-ugrilaine škol (venäkelel: "Финно-угорская школа", suomen kelel: "Suomalais-ugrilainen koulu", karjalan kelel: "Šuomelais-ugrilaini koulu", livvin kelel: "Suomelas-ugrilaine škola"), täuz' nimituz — Elias Lönnrotan nimel nimitadud Suomalaiž-ugrilaine škol keskopendusenke, om rahvahaline škol Petroskoiš. Školas opetas suomen, karjalan, vepsän, anglijan da francijan kelid, 50 openikad opetab vepsän kelen.
Suomalaiž-ugrilaine škol radab vodespäi 1994. Nügüd' školas om 921 openikad. Školan direktor om Natal'ja Valer'jevna Barkalova.
Suomalaiž-ugrilaižed keled

Suomalaiž-ugrilaižed keled om heimolaižiden keliden grupp, kudambad mülütadas uraližhe kel'kundha. Nenil kelil pagištas Venämas, Suomenmas, Mad'jaranmas, Estinmas, Ročinmas i toižiš valdkundoiš.
Suomalaiž-ugrilaižil kelil om avar ühthine sanavara. Ned oma agglütinativižed, niiš kaikiš ei ole sugun kategorijad. Suomalaiž-ugrilaižiš keliš posessivine suffiksacii om šingotadud lujas.
Suomen kel'

Suomen kel' (ičeze nimituz: "suomi, suomen kieli") om suomalaiž-ugrilaine kel', kudamb mülütadas baltijan meren suomalaižiden keliden oksha. Suomen kelel pagižeb kuz' millionad ristituid Suomenmas, Ročinmas, Venämas da toižiš valdkundoiš.
Suomen kel' om agglütinativine kel'.
Grammatik.
Suomen keles om 15 kändod:
Petr I Sur'

Petr Sur' , Petr Ezmäine vai Pötr Aleksejevič Romanov (; sünd. 30. semendku (9. kezaku) 1672, Moskv, Venäma — kol. 28. viluku (8. uhoku) 1725, Piter, Venälaine imperii) oli Romanovan dinastijaspäi, jäl'gmäine Kaiken Venän kunigaz (car', 1682 vodespäi) da ezmäine kaikenvenämalaine imperator (vodespäi 1721).
Aigaližed voded.
Petr oli sündnu Aleksei Vaikneine-carin da hänen kahtenden Natal'ja Nariškina-akan kanzha. Panihe Petrad kunigahaks vodel 1682, konz hänele oli kümne vot, ühtes hänen Ivan-veikonke. Petran da Ivanan regent oli heiden čikoi Sof'ja Aleksejevna.
Ohjanduz.
Petr zavodi ohjastada ičenaižešti vodespäi 1689 politižen kukerdusen jäl'ghe. Hän ozuteli völ noressai mel'hetartust tedoihe da röunantagaižhe elonladhu, elonveroho. Petr oli ezmäižen venälaižen kunigahan, ken tegi pit'kaigaižen matkan Päivnouzmpol'žen Evropan valdkundoihe (vozil 1697−1698). Pördutesen jäl'ghe, vodel 1698, hän augoti venälaižen valdkundan da kundaližen elon masštabižid reformid. Mugažo Pohjoižsodan (1700−1721) jäl'ghe Venälaine imperii sai maid Baltijan meren randoil. Vn 1703 16. päiväl semendkud Julianan kalendarin mödhe Petr pani Piterin lidnan alust kuti phh. Pedran da Pauloin lidnuz, i vodespäi 1712 Piter oli jo nimitadud kaiken Venäman udeks pälidnaks. 
Suren Petran ohjandusen aigal Venäma kändihe sureks evropižeks valdkundaks.
Kanz.
Oli naižiš kahtišti. Ezmäižes naimiželos (1689−1698) Evdokija Lopuhina-ak sünduti Aleksei-poigad (1690), hänespäi Petr II-imperator (1727−1730). Väritihe Evdokijad komplotas i küksihe elämha jumalankodihe. Vspäi 1703 Jekaterina (neiččel Marta Skavronskaja) kändihe carin sudaruškaks, venčaind oli vl 1712, vencastuz imperatornaižeks tegihe vl 1724. Jekaterina sünduti Petrale 11 last, vaiše kaks' kazvoiba täudhe ighäsai: Anna (1708−1728, sünduti Petr III-imperatorad, ohjasti vl 1762) i Jelizaveta Petrovna (1710−1762, Venäman imperatornaine vll 1741−1762).
Suviamerik

Suviamerik (, , , ) om kontinent. Se da Pohjoižamerik mülüdas Man kuivha Amerik-palaha. Sijadase suvižel, pohjoižel i päivlaskmaižel mapoliškoil.
Ühthižed andmused.
Pind lähižidenke penidenke saridenke — 17,84 millionad km². Eläjiden lugu — 410 mln (2015). Kaik 12 valdkundad da 3 rippujad territorijad sijadasoiš Suviamerikas, Brazilii om kaikiš suremb niiden keskes.
Nimitadas kontinentan eläjid da sündnuzid suviamerikalaižikš. Suviamerikan tobj pala mülüb Latinižen Amerikan regionha.
Geografii.
Suviamerikan päivnouzmaižed randad lainištab Atlantine valdmeri, pohjoižed — sen Kariban meri, päivlaskmaižed randad — Tün' valdmeri. Panaman röun Kolumbijanke lugetas röunaks Pohjoižamerikanke, Kariban meren sared mülüdas Pohjoižamerikha päiči Suviamerik-kontinentan šel'fas. Dreikan sal'm om kontinentan da Antarktidan keskes.
Kaikiš suremb sar' om Lämoima-sar' (Isla-Grande), 48 tuh. km². Sarištod: Čilin sarišt (Patagonijan sarištod), Lämoima-sarišt, Mal'vinan sared (Folklendad), Galapagos-sared.
Amazonas sen Purus-, Madeir-, Žapur- da Riu-Negru-ližajogidenke, Paran sen Riu-Grandi- da Paragvai-ližajogidenke i La Plat-estuarijanke, San Fransisku, Tokantins Araguajanke, Orinoko i Urugvai oma Suviamerikan da mail'man znamasižed joged. Järedad järved oma Titikak, Marakaibo da Patus. Kaikiš vägev (Iguasu) da kaikiš korktemb (Anhel') vezilanktendad sijadasoiš Suviamerikas.
Kaikiš korktemb čokkoim om Akonkagua-mägi (6961 m) Argentinan päivlaskmas. Kaikiš alahamb čokkoim om solakahan Laguna del' Karbon-järven kendäk (−105 m) Argentinan suves.
Klimat.
Tropižed klimatižed vöd oma kontinentan tobmal palal. Paneb sadegid enamba kaiked kontinentišpäi.
Sär'g

Sär'g () om jogikalan levitadud erik Karpižed-sugukundaspäi.
Leviganduz.
Eläb Evropas päiči suves, Sibirin jogiš i järviš, Kaspijan meren i Aralan basseinoiš. Sär'g om introduciruidud Avstralijan suvipäivnouzmas.
Pidase joukuil sijiš vällänke joksmusenke, kokerägoiden keskes, vezikazmusiden taga vai puiden kuvahaižen al. Adaptiruiše hüvin, eläb erazvuiččil süvüzil, veden lämudenke +4..+31 C°.
Ümbrikirjutand.
Kala om järedanke somusenke. Keruz om hambhikaz, 10..12 hambast ühthe rivehe. Sel'g om mustan polhe, kül'ged i pök oma hobedakahad, erasti kuldakahad. Sil'man muju om verev rusked. Sel'gsuug kogoneb 10..12 palaspäi. Täuz'kaznu hibj oleleb 50 sm pitte i 2,5 kilogrammhasai vedutte. Igä 21 vodhesai.
Hen i nor' kala om rohked. Sötlese zooplanktonal, kazvab vitkos, vezištod kazvahtudas. Pütas sär'gid puhtastamha vezištoid i ümbriratas sömäks vai biodizelikš.
Säs'ked

Säs'ked () oma gavediden sugukund Kaks'suugaižed-heimkundaspäi. Om levitadud kaikes mail'mas.
Säs'ked sünduiba toižiš gavedišpäi 226 mln vozid tagaz. Pojavad nügüdläižihe säs'ked oliba 79 mln vozid tagaz, nügüdläižed säs'ked oma olmas 46 mln vozid. Kaikiš amuižembad tetabad säs'ked oliba löutud jartališ.
Leviganduz.
Sugukundan erikod leviganziba kaiked mail'madme Antarktikas päiči ristitun jäl'ghe. Ei ole säs'kid Islandijas i Fareran saril mugažo. Kaik enamba koumed polenke tuhad erikoid elädas mail'mas, mülütadas heid läz 100 heimho.
Sada erikod om Venämas neciš kahesas heimospäi: Todesižed säs'ked ("Culex"), "Aedes", "Culiseta", Malärijižed säs'ked ("Anopheles"), "Toxorhynchites, Uranotaenia, Orthopodomyia, Coquillettidia".
Navettäs lämid da nepsoid regionid i sijid.
Ümbrikirjutand.
Hoik hibj om 4..14 mm pitte, suugiden maihutuzkeskust sase 5..30 millimetrhasai. Erikoiden hibjan muju oleleb pakuine, koričma vai hahk, no voib olda must i vihand. Pökut om pit'kahk kümnepalaine. Rindaz om levedamb mi pökut. Antennad oma pit'kad vižtoštkümnepalaižed. Löugapparat om puskižimii toižendal.
Elonmahtuz.
Vaiše emäčud purdas, ižačuiden löugluiden šingotez ei ole täuz'. Södas änikoiden nektarad i kazmusiden südäivet, imetaiživatoiden čakansönd om sas'kiden ektoparazitizman formaks.
Elädas severt-se kuid, voidas jäda elegiš tal'ven jäl'ghe. Emäč eläb ižačun hätkemb i paneb 30..150 munad kaikuččes kahtes-koumes päiväs. Muna kändase täuz'kaznudeks säs'keks ühtes nedališ. Leviganduz tegese ristitun transportal (laivad, jüguavtod, jonused, lendimed), ka om jüged kontroliruida karantinan märid.
Travind.
Travidas säskid biomahtusil: bakterijoiden levigandmine i genetine modifikacii. Täuz' travind ei ole kožui, säs'kiden rol' erasiden-se maveziživatoiden elos (löcud i rubilöcud) om znamasine, toižin sömčepiižen rebitand oliži.
Sügüz'ku

Sügüz'ku om voden ühesanz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, sügüzen ezmäine ku. Kogoneb 30 päiväspäi.
Süvär'

Süvär' (karjalan da suomen kelil: "Syväri"; venäkelel: "Свирь") om jogi, kudamb lähteb Evropan kahtendes pindan mödhe järvespäi Änižespäi (Ust'ka-žilo) da lankteb Evropan kaikiš surembha järvhe — Ladogha (Süvärensu-žilo). Om äi hijamid da vezisonid jogensus.
Jogi sijadase Venälaižen Federacijan lodehes, sen Leningradan agjas. Süvärin randal om 2 lidnad (mödvedhe): Kos'kenaluine da Pöud.
Voden 1942 elokun 3 päiväl Nevondkundaližen Ühtištusen vägiak Anna Lisicina upsi ehtatades Süväres poikpoli.
Ümbrikirjutand.
Süvärin piduz om 224 km. Kaks' sured ližajoged langetas Süvärihe, molembad oma hurad — Ojat' (15 km jogensuspäi) da Pašjogi (8 km jogensuspäi).
Jogen leveduz om enamba 100 metrad kaiktä. Joksmusen časpiguz vajehtase pol'kilometraspäi 10,6 kilometrhasai erazvuiččil tahoil.
Joginiškan da jogensun korktusen erinend om 28 metrad. Absolütine korktuz om 33 m Änižespäi i viž metrad jogensus.
Kävutand.
Jogel om kaht gidroelektrostancijad: Alasüvärin elektrostancii radab vodespäi 1933, Üläsüvärin elektrostancii radab vspäi 1952. Ned jagadas Süvären koumeks palaks: Alasüvär' (80 km), Keskmäine Süvär' (45 km) da Üläsüvär' (95 km). Sur', no madal Ivinan järv libui gidroelektrostancijoiden sauvondan taguiči.
Süvär' om Vaugedmeren-Baltijanmeren da Volgan-Baltijanmeren veziteiden pala. Volgan-Baltijanmeren vezite ühtenzoitab Moskvan da Piterin.
Taganrog

Taganrog () om Venäman lidn, lidnümbrik da meriport Rostovan agjan suvipäivlaskmas, sen kahtenz' surtte lidn, om «sodahoštusen lidn»-arvonke (vspäi 2011).
Istorii.
Grekalaižiden žilo, "Kremnoi" () ezimeletaden, oli olmas Taganrogan territorijal 6. voz'sadal EME.
Läz 13. voz'sadal italijalaižed sauvoiba "Porto-Pizano"-lidnad da portad täs.
Petr I pani nügüdläižen eländpunktan alust vl 1698 kuti "Troickan lidnuz Taganii Rog-nemel". Vozil 1712−1769 se oli muretud da tactud sodoiden Turkanmanke tagut, sid' saudud möst. Žilo lidnusenke saiba lidnan statusad vl 1775. Kätihe portaks vaiše torguindan täht Sevastopolin alusenpanendan jäl'ghe vl 1783.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Azovmeren Taganrogan lahten pohjoižpäivnouzmal randal, 50 metrhasai ü.m.t. korktusil. Matkad Rostovhasai Donal om 70 km päivnouzmha, Ukrainan röunhasai — 50 km päivlaskmha da lodeheze. Lähembaine lidn om Azov 40 km suvipäivlaskmha orhal meren kal't.
Vodenkeskeine il'man lämuz om +10,4 C°. Paneb sadegid 450 mm vodes. Kuivahk klimat pehmdub meritulleil.
Taganrog om lidnümbrikon üks'jäine eländpunkt. Se jagase 5 territorialižhe ohjandushe: Keskuzline, Mererandaline, Tegimišton, Päivlaskmaine da Pohjoine.
Tobmuz.
Käskusenandai tobmuz om Lidnan Dum. Sen ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2014 14. päiväl sügüz'kud (6. kucund). Duman ezimez' om lidnan pämez'.
Andrei Lisickii om valitud lidnan administracijan pämeheks i radab vn 2016 redukuspäi.
Eläjad.
Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 257 681 ristitud. Kaikiš suremb ristitišt oli 295 tuhad eläjid vl 1987.
Rahvahad (enamba 1%, vn 2002 rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 91,1%, ukrainalaižed — 3,8%, armenijalaižed — 1,1%, toižed rahvahad — 3,0%, rahvahuden ozutandata — 1,0%.
Ižanduz da transport.
Ižandusen päsarakod oma raudan metallurgii, mašinoidensauvomine, laivoiden kohenduz, meblän pästand, villän da kivihilen eksport.
Avtobusad, trolleibusad da tramvaid oma kundaližeks transportaks lidnan südäimes.
Sodavägiden da civiline Taganrog-Suvine lendimport ("TGK / ТАГ") sijadase 6 km päivlaskmha lidnan keskusespäi, mererandal.
Tal'vku

Tal'vku om voden kahtenz'toštkümnenz' ku grigorianižes da julianižes kalendariš, tal'ven ezmäine ku. Kogoneb 31 päiväspäi.
Voden päiv kaikiš lühüdambanke päivänvauktusenke Pohjoižes mapoliškos (i pidembanke Suvižes mapoliškos) oleskeleb 21. (22.) tal'vkud.
Totaran kel'

Totaran kel' (ičeze nimituz: "татар теле", "tatar tele") om altaižen kel'kundan kel' (türkan grupp, kipčakan alagrupp). Totaran kel' om Tatarstanan Tazovaldkundan oficialine kel'. Pagižijoiden lugu — 6,5 mln ristituid.
Paginad.
Totaran keles om koume paginad: mišarin pagin, kazanin pagin da sibirin pagin.
Kaikutte pagin jagase henombihe alapaginoiden gruppihe.
Taumatauakatangiangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokanuenuakitanatahu

Taumatauakatangiangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokanuenuakitanatahu (maori: "Taumata-whakatangihanga-kōauau-a-Tamatea-pōkai-whenua-ki-tana-tahu") om kukkaz Udes Zelandijas. Sen nimi om kaikiš pidemb Mal.
Tedr

Tedr () om levitadud Evrazijan meclind Fazanižed-sugukundaspäi. Seičeme alaerikod om olmas.
Leviganduz.
Eläb kaiken Evrazijan mecan i stepin zonoiš, mecanröunoil i jogiden alangištoiš. Ei navedi ottud kävutamižhe ristitul tahondoid.
Ümbrikirjutand.
Surehk lind penenke pänke i lühüdanke n'okunke. Ižačud järedamba mi emäčud. Ižačun piduz om 49..58 sm, veduz oleleb 1,0..1,4 kg. Täuz'kaznu emäč om 40..45 sm pitte i 0,7..1,0 kg vedutte.
Elonlad.
Kuivmalind, no vilul voz'aigal pidase puil, sötlese koivuiden urbil. Toižen aigan tedran söte om marjad, heiniden i haban lehtesed, villäd. Poigaižed söttas gavedid da toižid sel'rodatomid.
Živat sirdase madme kanan kartte — jokseb teravas i lendahtab läz püštti. Lind eläb joukuil äikerdoičendan sezonas päiči. Oleskeleb kahthe-koumhe sadahasai eričuid joukus, ižačuid i emäčuid tobjimalaz. Tal'veližel pakaižel (−20 C° da sen enamba) tedr kaičese lumiurus 23 čashusai päiveses.
Lind om mectusen objektaks bobuštusen tagut i lihaze näht. Tedran londuseližed söjad oma reboi, näd, mecsiga i tedrhabuk.
Tehnecii

Tehnecii ("Tc" — "technetium" latinan kelel, amuižgrekan kelen "τεχνητός"-sanaspäi — «ratud») om 43nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om seičemendes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — seičemenden gruppan laptalagruppas, VIIB), tabluden videndes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Tehnecii om kaikiš kebnemb element, kudambal ei ole stabiližid izotopoid. Sadas sidä radioaktivižiš jändusišpäi himižel mahtusel, se om ezmäine sinteziruidud element. Varadase mugažo atomreaktoriš. Saiba tehnecijad ezmäižen kerdan vl 1936 AÜV:oiden Berkli-laboratorijas molibdenan meton deiterijal bombardiruindal, no vaiše vn 1937 kezakus italijalaižed Karlo Perr'je i Emilio Džino Segre el'genziba necidä i löuziba 43. elementad meton tedoidusen aigan Palermo-lidnas.
Voib löuta tehnecijad Mal, uranan kivendoiš jäl'geks: 5 × 10−10 grammad uranan ühtes kilogrammas. Erasiden klassoiden tähthad mülütadas tehnecijad spektran mödhe.
Tehnecii om radiotoksine.
Fizižed ičendad.
Tehnecii om hoštai radioaktivine hobedaižhahk päličmänendmetall.
Atommass — 97,9072. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 11,5 g/sm³. Suladandlämuz — 2430 K (2157 C°). Kehundlämuz — 4538 K (4265 C°).
Kaik 31 radioaktivišt izotopad oma löutud 85..115 atommassanke, da niiden 22 izomärad. Kaikiš hätkembad olijad izotopad oma tehnecii-97 da -98, niiden pol'čihodamižen pord om 4,21 i 4,2 millionad vozid, sid' 99Tc (T½=211,1 tuhad vozid). Radioaktivižed izotopad hajetas β- i protonižen (nomer 85), β- i neitronižen (nomerad 109..112) vai muite β-čihodamižen (kaik toižed) kal't, kändasoiš molibdenaks vai rutenijaks, tehnecii-100 — molembikš.
Kävutand.
Kävutadas penid lugumärid südäielimiden medicinas oiktan diagnozan täht (radiodiagnostik), sidä kesken luiden i veren tedoiduses, rakan ecmižes.
Pertehnetatad (tehneciimuiktusen HTcO4 solad) oma korrozijanvastaižidenke ičendoidenke, TcO4−-ion om effektivižemb raudan i terasen korrozijan ingibitoraks mi ionad MnO4− i ReO4−.
Voib kävutada erigoittud südäitukpoltusen jändusišpäi tehnecijad torhudeks samha rutenijad südäitukuižel transmutacijal.
Tervoil

Tervoil (ven.: "Тервеничи") om Venäman külä Leningradan agjan Pöudon rajonan suvipäivnouzmas, Alöhovščinan küläkundas.
Külä om tetab 12. voz'sadaspäi. Se seižub Tervoilan järven (Ojatin bassein) päivlaskmaižel randal. Matkad Alöhovščinhasai om 18 km lodeheze (sigä om internat školanno), Pöud-rajonkeskushesai i raudtestancijhasai om 66 km lodeheze.
Vl 1910 Tervoilan ristitišt oli 21 eläjad. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 307 ristitud.
P36-avtote om päivlaskmha küläspäi.
Ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Katken Tervoilan naižjumalankodi sijadase külän suvipäivnouzmas. Jumalankodin aluz om pandud vl 1991 vanhan Uspen'jan pühäpertin jändusiden sijas.
Vspäi 1992 oigetas jogavoččen regionidenkeskeižen «Enarne ma»-praznikan ezmäšt päiväd neciš küläs. Tošt päiväd oigetas Enar'v-küläs (20 km päivnouzmha). Oigenzihe praznikad 2016 vodel-ki (heinkun 2. da 3. päivil).
Tesla Nikola

Nikola Tesla (serbohorvatan kelel: "Никола Тесла" vai "Nikola Tesla"; sünd. 10. heinku 1856, Smilän, Avstrine imperii, nügüd' Horvatijas — kol. 7. viluku 1943, Nju Jork, Nju Jork (štat), AÜV) — fizikantedomez', inžener, elektrotehnikantedomez' da melestegii. Tesla oli sündnu Avstrižhe imperijha da kaznu siš (sid' — Avstrijan da Mad'jaranman imperijas), möhemba radoi Francijas da AÜV:oiš. Vl 1891 hän kändihe AÜV:oiden rahvahanikaks.
Teslan tond elektrusen da magnetizman tedoidushe om sur'. Hänen patentad da teoretižed töd avaižiba ted nügüd'aigaižile ladimile, kudambad ratas vajehtujan joksusen abunke, äifazižile sistemile da elektrolikutimile. Kaik nened ladimed laskiba zavottä uz' etap industrialižes revolücijas.
Tesla om tutab kut efiran teorijan polenpidai.
Magnitvalun tihedusen ühtnik om nimitadud hänen nimel ("Tesla").
Biografii.
Oli sündnu hristanuskondan serbižen ortodoksižen jumalankodikundan Milutin Tesla-papin (1819−1879) kanzha. Georgina (Džuka) Tesla-mam (1822−1892) oli papin tütreks. Nikola oli nellänz' laps' videspäi.
Vll 1870−1873 Tesla openui Karlovacan korktas školas (nüg. Horvatijas), vll 1875−1878 tedoiži elektrotehnikad Gracan tehnižes korktas školas (nüg. universitet, Avstrii). Napri opetas filosofijan tedokundal Pragan universitetas vl 1880, no lopi opendust ühten semestran jäl'ghe i läksi radmaha rahoiden mairhen tagut.
Tigr

Tigr () om kažinvuiččiden (vai kažiden) sugukundan lihansöi ("Carnivora") imetaiživat. Kaik mectigrad eliba i elädas Azijas.
«Tigr»-sana sündui amuižgrekan kelen "τίγρις"-sanaspäi, kudamb sündui amuižpersijan kelen "*tigri"-sanaspäi vanhanke «"*taig"»-tüvenke, znamoičeb «terav, hered». Erik erigoiči toižiš panteroišpäi läz kaht mln vozid tagaz nügüdläižen Pohjoižen Kitain territorijal.
Kaik 4..6,5 tuhad eričuid elädas mail'mas, bengaližed tigrad ottas kaht videndest. Tigr, jaguar ("Panthera onca"), lev ("Panthera leo") da leopard ("Panthera pardus") sätas Panteroiden heimod. Tigran mectuz om kel'tud kaikes mail'mas.
Ümbrikirjutand.
Tigr om kaikiš suremb i jüžmakomb meckažiden keskes. Živatan erazvuiččed populäcijad erinedas lujas täuz'kaznuden hibjan surudel i vedusel, kontinentaližed oma suremb mi sar'hižed. Kaikiš surembad oma bengaline i Amuran tigrad, niiden ižačud kazdas 2,3..2,5 metrhasai, erasti 2,6..2,9 metrhasai pitte händata, vedadas 250 kilogrammhasai, erasti 300..350 kg. Kazv sägus oleleb 115 santimetrhasai.
Živatan pä om kehker, mod andase edehepäi znamasižikš, oc om pöng. Pämall' om massivine, čoklud sijadasoiš levedas. Korvad oma pened kehkerzoittud. Sil'miden näguižed om kehkrad, niiden mujuhel'pked oma pakuižed. Hibj om massivine, pidenzoittud, lihav da notked. Sen ezipala om šingotadud lujemb mi tagapala, ougiden korktuz om suremb mi ristlun. Händ om pit'k, sen karv kazvab tazomäraižikš. Viž sor'med om joga ezikäbälal, nellin om tagaižil, kaik künded voidas heittas südäimehe.
Alaerikod.
Tetas üks'toštkümne alaerikod: kuz' alaerikod om kaičenus 21. voz'sadan augotišel, koume kadoiba ristitun tagut, kaks' oma kividunuded živatad.
Tijaižed

Tijaižed () om pajolinduiden sugukund. Oma levitadud Pohjoižes mapoliškos i Afrikas päiči Saharas.
Ümbrikirjutand.
Terav lühüd n'ok i pän kontrasturui muju (erasti hahlakaz) erištadas linduid. Harakterižiden heimoiden erikon lindun hibj oleleb 10..16 sm pitte i 7..29 g vedutte.
Sötlesoiš semnil, pähkmil, gavedil, kerthuzil. Lindud pezoitelesoiš onziš tobjimalaz. Munimes oleleb 3..13 vauktad munad rusttoidenke läipidenke, ühten kezan tehtas kaks'-koume munint.
Elonlad.
Tijaižed oma aktivižed judukahad kundaližed lindud. Kontaktiruidas kidoil-heikoil i pajoil. Adaptiruišoiš hüvin londusen erazvuiččiš arvoimižiš. Äjad erikod elädas ristitun pertiden ümbrištos, saduiš i puištoiš. Sügüzel da tal'vel kalaitas joukuil, ned kogotas tijaižen severziš-se erikoišpäi, Pasklindunvuiččed-heimkundan toižiden sugukundoiden erikoišpäi, i tikoišpäi. Pakaiždöil ličtas lumen alle puiden i penzhiden jurenno, vai ödudas onziš da toižiš peitsijiš.
Klassifikacii.
Kaik om 63 erikod sugukundas, ühtetas niid nell'toštkümneks heimoks:
Nened tijaižed oma erigoittud sugukundoikš kacmata nimitushe: pit'khändaižed tijaižed ("Aegithalidae"), sangednökuižed tijaižed ("Paradoxornithidae") i habinoikahad tijaižed ("Panuridae" üks'jäiženke "Panurus biarmicus"-erikonke).
Timarcha maritima

Tumarcha maritima om gavediden erik Lehtesensöjad bumbakod-sugukundaspäi ("Chrysomelidae").
Bumbak om 20 millimetrhasai surtte. Suugad oma kovad loštajad mustad. Francijan endemik, om levitadud sen lodehližel mererandpolel.
Perris-entomolog avaiži da ümbrikirjuti erikod vl 1850. Necil gavedil ei ole völ nimid rahvahaližil kelil.
Tiran (lidn)

Tiran ( [tiˈɾanə], mugažo "Tirana" [tiˈɾana]) om Albanijan pälidn da kaikiš suremb lidn. Se om Tiranan agjan administrativine keskuz mugažo, mülüb agjaha.
Istorii.
Vizantijan lidnusen jändused (520. voz') oma löutud da kohetud 18. voz'sadal. Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud vl 1614 lidnan statusanke Osmanan imperijan Suleiman Bardžini-jenaralan käskön mödhe, sil vodel saudihe islaman pühäpertid, turkan kül'betid, paštandsijad i severz'-se laukoid. Kätihe valdkundan pälidnaks vl 1920.
Tiran šingotase valdkundan ižandusen keskuseks. Holitišiden sfer mülütab bankoid, telekommunikacijoiden kompanijoid, adivpertid.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase valdkundan keskuzpalas, Išmi-jogen randal ( 74..79 km pitte), 110 m ü.m.t. keskmäižel korktusel, om ümbärtud mägil (1828 metrhasai ü.m.t.) päiči pohjoižpoles.
Matkad Adriatižen meren randhasai om nell'kümne kilometrad päivlaskmha avtotedme.
Klimat om subtropine Keskmeren. Keza om päivoikaz lujas. Voden keskmäine lämuz om +15,2 C°, heinkun-elokun +23,8..+24,0 C°, semendkun, kezakun i sügüz'kun +18,0..+21,6 C°, tal'vkun-uhokun +6,7..+8,1 C°. Ekstremumad oma −10,4 C° (viluku) i +43,0 C° (heinku). Kezaaigan minimum om +4,2 C° (heinku). Il'man lämuz voib ületada +20 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 1266 mm vodes, enamba kül'mkus-uhokus (132..172 mm kus), vähemba kezakus-sügüz'kus (42..78 mm kus). Tal'vel lumi oleleb lähižiden mägiden pautkil päpaloin. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 62..64 % röunoiš heinkus-elokus, 73..79 % kül'mkus-uhokus.
Tobmuz.
Lidn jagase 11 nomeruidud rajonaks (): "Tirana 1 .. Tirana 11".
Edeline lidnan pämez' om Lül'zim Baša (heinku 2011 — heinku 2015).
Eläjad.
Vl 2010 lidnan eläjiden lugu oli 386 420 ristitud ezilidnoita. Vn 2011 Albanijan rahvahanlugemižen mödhe 557 422 ristitud elihe lidnan municipaližes ühtnikas 1 110,03 km² pindal, valdkundan kudendez, vn 2023 — 598 176 ristitud. Kaikiš suremb lidnan municipalitetan ristitišt om nügüd'.
Religijan mödhe (municipalitet, 2011): islamanuskojad — 55,7 %, ateistad i toižed uskojad — 29,1 %, ortodoksižed hristanuskojad — 6,4 %, katolikad — 5,4 %, Bektašan ordenan polenpidajad — 3,4 %.
Znamasine üläopendusen aluzkund om Tiranan universitet () 23 tuhanke üläopenikoid, se om sätud vl 1957 üläopendusen viden aluzkundan ühtištusel, politehnine universitet om erigoittud vl 1991. Kaik kuz' fakul'tetad i fizižen opendusen department ratas Tiranan universitetas.
Transport.
Avtobusad (30 maršrutad ezilidnoidenke) i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Velotehuziden verk om 30 km pitte (2020).
Rahvahidenkeskeine civiline Tiranan lendimport Tereza-maman nimed (, "TIA / LATI", 7,2 mln passažiroid vl 2023) sijadase 11 kilometras lodeheze lidnaspäi Krui-ezilidnan municipalitetas. Tehtas reisid Päivlaskmaižen i Suvižen Evropan äjihe lidnoihe, Dubaihe, om sezonižid čarterreisid Pol'šanman surihe lidnoihe, Turkanman i Egiptan lebutahoiže.
Titan (himine element)

Titan ("Ti" — "titanium" latinan kelel) om 22nz' himine element himižiden elementoiden periodižes tabludes. Sen sijaduz om nelländes gruppas (vanhtunuden klassifikacijan mödhe — nelländen gruppan laptalagruppas, IVB), tabluden nelländes periodas.
Ühthine ümbrikirjutand.
Titan om levitadud Man kores, otab 0,57 % massan mödhe. Vl 1791 anglijalaine Uil'jam Gregor-mineralog i vl 1795 saksalaine Martin Klaprot-himik avaižiba titanan oksidad (TiO2), Klaprot nimiti elementan titanaks amuižgrekan mifologijan titanad-personažiden mödhe. Vl 1825 ročine Jens Jakob Bercelius-himik sai elementarišt titanad ezmäižen kerdan. Vl 1910 amerikaine Uden Zelandijan augotižlibundanke Met'ju Hanter-metallurg sai puhtast titanad (99,9 %).
Metall om inertine fiziologižikš, hot' sen pölü om kancerogenine.
Fizižed ičendad.
Titan om kebn hobedaižvauged metall, korrozijanvastaine lujas. Om paramagnetikaks enamba 73 K lämudel. Elementan pölü voib poukahtuda 400 C° lämudenke, piskuižed paladas. Oleskeleb kahtes kristalližes modifikacijas. Kristalline segluz om geksagonaline edel 883 C°, sen lämudel puhtaz titan vajehtab seglust kubižhe. Metall om varmed teraraudan kartte, no 45 % kebnemb.
Atommass — 47,88. Ninevuz (normaližiš arvoimižiš) — 4,54 g/sm³. Suladandlämuz — 1941 K (1668 C°). Kehundlämuz — 3560 K (3287 C°).
Londuseline titan kogoneb vides stabiližes izotopaspäi: 46Ti (7,95 %), 47Ti (7,75 %), 48Ti (73,45 %), 49Ti (5,51 %), 50Ti (5,34 %). Tetas 21 ratud radioaktivišt izotopad 38..45, 51..63 atommassanke, i kaks' izomärad (43m1 i 43m2), niiden kesken kaikiš hätkembad oma 44Ti 60 vot pol'čihodamižen pordonke i 45Ti (T½=185 minutad). Radioaktivižed izotopad hajetas β-čihodamižen kal't, kändasoiš kal'cijaks i skandijaks, muite skandijaks, vai vanadijaks.
Himižed ičendad.
Muigotandmärad: +2, +3, +4. Metall seižub korrozijad vaste hapanduzkerthen tagut. Reagiruib kebnas vällidenke muiktusidenke eskai komplekssädajiden olendas. Lämbitamižes om reakcijoid galogenidenke, oz., hloranke 550 C° lämudel. Titan palab azotan atmosferas.
Ku lämbitada metallad il'mas 1200 Cel'sijan gradushasai, ka se palab loštajal vauktal leskusel TiOx-hapandusiden sädandanke.
Kävutand.
Ottas kävutamižhe metallurgijan ühthesuladusiš, luiden i hambhiden vajehtimeks, juvelirtegesikš, gazoiden absorbirujaks sädamha vakuumad. Vauged titanan dioksid (TiO2) kävutase levedas mujuikš (titanan kulutamižen koume videndest), bumagan i plastikan tehmižes (titanan mail'man kulutamižen koumandez).
Titanan dioksidan mail'man tehmine oli 4,5 mln tonnoid vl 2002, kaikiš znamasižembad varad oma Kitaiš i Venämas (järed löudmižsija läz Uhtad). Mail'man arv oli US$5,9..6 kilogrammas vn 2014 vilukul.
Toižeg

Toižeg (, , ) om amuine vepsän külä Karjalan Tazovaldkundan Änižröunan (Änižrandan) rajonas, istorijan kompleksine muštnik. Mülüb Kaleigan vepsän küläkundha.
Külä sijadase rajonan suvipäivnouzmaižes čogas, Änižen suvipäivlaskmaižel randal. Kaks' nimitadud irdad: Zarečnai, Sosnovai.
Vl 1905 külän ristitišt oli 678 eläjad. Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe külän kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 98 ristitud.
Tom'

Tom' ( «slivpu Pojogen randaspäi», sinonim "Padus avium") om pu i penzaz. Mülüb Rozanvuiččed-sugukundan Višn'-alaheimho ("Cerasus").
Leviganduz.
Eziauguine areal om Evrazii. Tom' om introduciruidud erikoks kaiken mail'man venos vönes. Kazvatadas dekorativižeks i medenkandajaks kazmuseks.
Navedib nepsad, kazvatelišt mahust lähiženke gruntvedenke. Kazvab jogiden randoil, jogirandal'žiš mecoiš i penzhištos, mecanröunoidme, letkil, lagedištol. Sädab tomžomid (tomištoid).
Ümbrikirjutand.
Pu vai penzaz oleskeleb 0,6..10 m kortte. Änikoičeb semendkus-kezakus, änikoiden haju om luja. Plodud-tomičaižed küpsnedas heinkus-elokus. Äikerdoičese vegetativižikš tobjimalaz.
Kävutand.
Varhapandas zell'torhudeks tomišt kor't aigaližel kevädel, änikoid semendkus, lehtesid, küpsid ploduid-tomičuid () heinkus-sügüz'kus. Ottas kor't nahkoiden dubindsubstancijaks, südäinpud — materialaks sädamha küläižandusen tomesižid tegesid.
Lehtesed i plodud kogotas "morijoid" glikozidoid erasiden imetaiživatoiden täht.
Tožnarg

Tožnarg om kahtenz' ("toine") nedalin päiv rahvahidenkeskeižen ISO 8601-standartan mödhe, ezmärgen i koumanz'päivän keskes. Se voib olda nedalin koumanden päivän toižiš kalendariš.
Joann-Valatajan päiv ortodoksižen hristanuskondan veros.
Trut or Konsekuenses

Trut or Konsekuenses (, lühüdas "T or C", sana sanha znamoičeb "«tozi — vai jäl'gused»") om AÜV:oiden lidn Nju Meksiko-štatan suvipäivlaskmas.
Lidn sijadase Rio Grande-jogen randal, 1 294 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Vn 2010 AÜV:oiden rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6 475 ristitud.
Tu-154

Tupolev Tu-154 (venäkelel: "Ту-154"; PAKO:n kodifikacijan mödhe: Careless — «"Holetoi"») om passažirlendim koumenke likutimenke keskpidusen avialinijoiden täht. Se om sädud 1960-nzil vozil Nevondkundaližes Ühtištuses Tupolevan Konstruktorbüros Tu-104:n vajehtusen täht.
Kävutandan istorii.
Ezmäine lendand om tehtud vn 1968 3. päiväl redukud. Oli pästtud serijha vodespäi 1968 vodhesai 1998. Kaik pästtihe 935 lendint, sidä kesken Tu-154M-modifikacijan 313 lendint. 1998-ndes vodespäi 2011-ndehe vodhesai oli mugažo vähäseriine tehmine «Aviakor»-tegimes. Jäl'gmäižed lendimed oma anttud Venäman kaičendministrusen täht. Vn 2013 uhokul lendimen tehmine oli loptud Samar-lidnas, no tehnine holituz i sured kohendused jädas.
Se om kaikiš massižemb nevondkundaline reaktivine passažirlendim, kudamb oli XXI. voz'sadan augotišes lujas levitadud keskpidusen maršrutoil Venämas. Tu-154:n kaikiš lühüdamb maršrut oli Baku — Aktau (388 km), i kaikiš pidemb — Moskv — Nerüngri (5200 km). Vozil 2008 da 2009 S7-, Aeroflot- da Rossija- aviakompanijad pučihe Tu-154:späi moraližen kulutusen i ekonomižen effektatomuden tagut.
Modifikacijad.
Tu-154-lendimel om erazvuiččid modifikacijoid: Tu-154A, Tu-154B, Tu-154B1, Tu-154B2 da Tu-154M. Vaiše Tu-154М-modifikacijale voib lendelta Evropan Ühtišusen maihe, toižil kel'd om lujan judun taguiči.
Ümbrikirjutand.
Lendimen veduz om 54 tonnad, suugiden maihutuzkeskust om 37,55 metrad, füzeläžan piduz om 47,9 metrad. Lendim om 11,4 metrad korkte, passažiroiden lugu oleskeleb 152:späi 180:he ristithusai.
Tähtaz

Tähtaz om taivhaline hibj, kudambas kaiken mändas sintezan reakcijad (termonuklearižed reakcijad). Päiväine om spektraližen G-klassan tipine tähtaz.
Tähthad oma massivižed paštajad gazižed (plazmaližed) šurud. Ned sündusoiš gaziž-pölüsižes ümbrištospäi — vezinikaspäi da gelijaspäi. Südäilämuz tähthiš — millionad K (kel'vinoid), pindan lämuz — tuhad K (kel'vinoid). 
Kaikiš lähižemb tähtaz (päiči Päiväišt) om Centavran proksima. Keskmäine matk Maspäi Centavran proksimhasai om läz 39 trillionad kilometrid vai 4,2 vauktusenvot. Ristit voib nähta pal'hal sil'mäl taivhal 6000 tähthid. Enamba 200 milliardad tähthid om olmas meiden galaktikas. 
Päiči Päiväižes, tähthad nägudas öližel taivhal čokkoimikš erazvuiččenke loštabusenke, niiden sijaduz näguse kaikenaigaižeks toine toižhe rindataden. Erištadas tähthid strukturan i himižen mülündan mödhe. Mugomad parametrad kut raduis, mass, vauktusenmär — erigoittas kümnihe kerdha märpordhas toižel tähthal toižespäi. Tähthad sätas kogodusid i galaktikoid gravitacijan painudel.