tartuNLP/wikipedia-smugri-20251201 huggingface dataset:
Toine mail'man soda

Toine mail'man soda (1. sügüz'ku 1939 — 2. sügüz'ku 1945) oli soda kahten mail'man sodapolitižiden koalicijoiden keskes.
Ühthižed andmused.
Kuz'vozne soda linni kaikiš surembaks azekhaks konfliktaks ristitkundan istorijas. 62 valdkundad ühtniba sihe, sil pordol kaik oli 73 valdkundad mail'mas (Mašurun ristitišton nell' videndest). Sodategendad oliba koumen kontinentan territorijoil (Evrop, Azii i Afrik) da kaikiden valdmeriden veziš. Se om üks'jäine konflikt, kus atomazegišt oli kävutadud.
Kaks' koalicijad kogotihe: «värtmuden mad» (Saksanma, Italii, Japonii rippujiden valdkundoidenke) da niihe ühtnenuded i antigitlerine koalicii (päühtnijad — Sur' Britanii ičeze dominionidenke, NSTÜ, AÜV, Francii, Kitai).
Sodan süd.
Linniba sodan süikš:
Jäl'gused.
Sodan lopmižiden keskes:
Kirkorov Filipp

Filipp Bedrosovič Kirkorov (, ; sünd. 30. sulaku 1967, Varn, Bolgarii) om venälaiž-bolgarijalaine estradpajatai, muzikankirjutai, akt'or da prodüser.
Biografii.
Filipp Kirkorov om sündnu Varn-lidnha, Bedros-pajatajan i Viktorija-artistan sämižkanzha. Vl 1971 Filipp kazvatajidenke sirdab Nevondkundaližhe Ühtištushe. Ezmäine ezinend oli vl 1986 televizijan «Šire krug»-oigenduses (sana sanha «Levitagha rengazkund»). Vl 1989 hän pästi ičeze ezmäine «Filipp»-al'bom. Vspäi 1994 Filipp oli nainu Alla Pugačova-pajatajal. Vl 2005 hö saiba joudobut naimiželospäi i toine toižespäi.
Vl 2011 Filipp kändihe tataks, Alla-Viktorija-tütär om sündnu. Seičemes kus sen jäl'ghe Martin-Kristo-poig om sündnu. Vozil 2011−2013 Fillip oli TV-vedajan «Faktor A»-TV-šouhu. Nügüd'aigan (vl 2019) Filipp gastroliruib rattemata koncertiženke «Ja»-programanke («Minä»).
1967

1967 (tuha ühesasadad kuz'kümne seičemenz') voz' — järgeline voz', kudamb augotihe pühäpäiväl grigorianižen kalendarin mödhe.
1949

1949 (tuha ühesasadad nell'kümne ühesanz') voz' — järgeline voz', kudamb augotihe sobatal grigorianižen kalendarin mödhe.
Dobrič

Dobrič () om lidn Bolgarijan pohjoižpäivnouzmas. Se om Dobričun agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eziauguižen eländpunktan aluz oli Ezmäižen Bolgarijan car'kundan aigan (10. voz'sada), pečenegad paniba sidä mantazole 11. voz'sadal. Nügüdläine eländpunkt om olmas 16. voz'sadaspäi, ezmäi kuti "Kuruskelä-külä", sid' turkan "Hadžioglu-Pazardžik"-lidn. Vl 1882 udesnimitihe "Dobrič:uks". Vll 1916−1940 lidnan nimituz oli "Bazaržik" Romanijan palaks. Vll 1949−1990 nimitihe "Tolbuhin:aks".
Dobrič šingotase erazvuiččel sömtegimištol, omblendal i kengiden tehmižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase 225 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad Sofii-pälidnhasai om 380 km päivlaskmha orhal vai 480 km avtotedme. Sadas jondvet mareiguišpäi i lähižiš vezivaradimišpäi. Lähembaine järed lidn da meriport om Varn 50 km suvhe avtotedme.
Klimat om subtropine kuivahk. Heinkun i elokun lämuz om +24,2 C°, vilukun +1,2 C°, voden keskmäine lämuz om +13,2 C°. Paneb sadegid 537 mm vodes, läz tazomäras sezonidme, 35..56 mm kus.
Eläjad.
Vl 2011 eläjiden lugu oli 91 030 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 116 066 ristitud vl 1991.
Rahvahad (lidnan eläjad, enamba 0,4% vl 2011): bolgarijalaižed — 80,9%, turkad — 7,5%, čiganalaižed — 2,7%, toižed rahvahad — 0,6%, rahvahuden ozutandata — 8,3%.
Preslava

Preslava, todesine nimi om Petä Koleva Ivanova (, "Петя Колева Иванова"; sünd. 26. kezaku 1984, Dobrič, Bolgarii) om bolgarijalaine popfolkpajatai.
Biografii.
Preslava om sündnu Dobrič-lidnha. Školvoziden aigan hän sädi klassan sebranikoidenke «Шанс»-muzikgruppad.
Vl 2004 Milko Kalaidžijev znamoiči händast statjaližikš da tariči hänele ühtneda gruppan gastroliš Mustmeren randadme. Sil-žo vodel hän pästi ičeze ezmäine studine «Преслава»-al'bom, nimiti sidä ičtaze päle.
Vl 2016 Preslava ühtni «Като две капки вода»-TV-šouhu (venämalaižen «Один в Один»-TV-šoun adaptacii). 
Nügüd'aigan (vl 2017) Preslava om üks' kaikiš populärižiš pajatajišpäi Bolgarijas.
Vl 2018 pajatai naine sünduti Paola, no peitab hänen tatan nimen.
1984

1984 (tuha ühesasadad kahesakümne nellänz') voz' — ližapäivvoz', kudamb augotihe pühäpäiväl grigorianižen kalendarin mödhe.
Nüša

Nüša, täuz' nimi om Nüša Jur'jevna Šuročkina (, "Нюша Юрьевна Шурочкина"; sünd. 15. eloku 1990, Moskv, Venäman NFST, NSTÜ) om Venäman poppajatai, aktris da muzikankirjutai.
Biografii.
Nüša ("Anna-nimen vepsläine variant Vologdan agjas") om sündnu Moskv-lidnha Anna-nimenke, muzikkanzha. Hänen kaks'voččes igäs kazvatajad eriganziba toine toižespäi, no tat tütrenke nägihe paksus. Hänel sizar da vell' oma olmas. Seičemetoštkümnevoččes igäs vajehti ičeze nimen, kändi Nüšaks.
Vl 2008 Nüša ühtni Jurmalan rahvahidenkeskeižhe "«Новая волна»"-konkursha ("«Uz' ald»"), sigä hän sai kudenden sijan. Vodes päliči Nüša pästi ičeze ezmäižen "«Вою на Луну»"-pajon ("«Ulaidan Kudmaižhe»"). Vl 2010 hän pästi ičeze ezmäine studine al'bom "«Выбирать чудо»" ("«Valita čudod»"). Vl 2012 pästihe "«Снежная королева»"-mul'tfil'mad ("«Lumikunigaznaine»"), siš Nüša änetoiti Gerda-pävägelašt. Sil-žo vodel hän pästi "«Это Новый Год»"-pajod ("«Nece om Uz' Voz'»") videoklipanke. Vl 2015 hän pästi "«Где ты, там я»"-pajod ("«Kus sä, sigä mä-ki»") azijalaižen temanke. Vl 2016 pästi "«Целуй»"-pajod ("«Čukoide»") sintipop-žanras.
Vspäi 2017 om lähtnu mehele, Igor' Sivov om hänen mužik. Heil om üks' tütär: Simba-tütär (sünd. 2018).
Jegor Krid

Jegor Krid (), rahvahidenkeskeižele scenale — Egor Kreed, KReeD; todesine nimi — Jegor Nikolajevič Bulatkin (; sünd. 25. kezaku 1994, Penz, Penzan agj, Venäma), om venälaine hiphoppajatai. Radab Black Star Inc.-leiblal.
Biografii da kar'jer.
Jegor om sündnu vl 1994 Penz-lidnha, biznesmenoiden kanzha. Hänen čikoi — Polina, om mugažo pajatai; hän eläb da radab AÜV:oiš, i ezineb Polina Feit-psevdoniman al (); Jegor Krid äneti Polinanke ühten hänen pajoišpäi "«Расстояния»"-nimenke.
Zavodi ül'düda hiphopha lapsessai, siloi-žo zavodi kirjutada tekstad-ki. Ajoi edelespäi Moskvha muzikkar'jeran augotišele.
Vl 2011 mez' fil'mzi videoklipad "«Любовь в сети»"-pajole, kudamb om sanu populärižuz YouTube-internetservisal. Ühtel kul nece video om kacuhtadud enamba mil'jonad kerdoid, mugoi-žo satuz toštihe hänen toižed videoklipad-ki. Prodüser i repmuzikanedestai Timati homaičeb Jegorad Kridad, i jal'gmäine allekirjutab kontraktad «Black Star»-leiblanke. Vn 2014 "«Самая самая»"-singl tegihe lujas satusekahaks Venäman radiočartoiš. "«Невеста»", "«Будильник»" i toižed pajod oliba mugažo tutabad.
Jegor Krid om üks' venälaižiš pajatajišpäi, kudambile om kel'dud ajandad i gastrolid Ukrainas Kriman anneksijan (ühtnendan) pid'oiteldusen taguiči.
Ani Lorak

Ani Lorak (), todesine nimi om Karolina Miroslavovna Kujek (; sünd. 27. sügüz'ku 1978, Kicman', Černovcin agj, Ukrainan NST, NSTÜ), om ukrainalaine poppajatai. Om sädusid ukrainan, venän i anglijan kelil.
Biografii.
Karolina om sündnu Kicman'-lidnha. Händast nimitihe televizijan «Кабачок 13 стульев»-serijan Пани Каролинка-personažan nimen mödhe. Vl 1992 Karolina ezini Ukrainan ühtel festivališpäi, kudamban aigan hän tegi tundmust Jurii Falösa-prodüseranke i allekirjuti ičeze ezmäšt professionališt kontraktad. Vl 1995 pajatai ühtni «Утренняя звезда»-konkursha nügüdläiženke peitnimenke. Vl 1996 hän pästi ičeze ezmäine «Хочу летать»-al'bom. Vl 2008 Ani Lorakad valitihe Evrovizijha Ukrainan ezitajaks. Hän ühtni sihe da oti kahtenden sijan "Shady Lady"-pajonke, Filipp Kirkorov om sen avtoraks. Vl 2011 Ani Lorak ühtni «Призрак Оперы»-TV-šouhu Ezmäižel kanalal.
Vspäi 2009 oli lähtnu mehele, turkaine Murat Nalčadžiolgu-biznesmez' oli hänen mužik. Vl 2011 Ani Lorak tegihe mamaks, Sofija-tütär om sündnu, nimiti händast iče Sofija Rotarun nimen mödhe.
Nügüd'aigan Ani Lorak om üks' Ukrainan populärižiš pajatajišpäi.
Timur Rodrigez

Timur Rodrigez (), todesine nimi — Timur Mikaliovič Kerimov (ven.: "Тимур Микаилович Керимов", ; sünd. 14. reduku 1979, Penz, Penzan agj, Venäman NFST, NSTÜ), om mez' azerbaidžaniženke augotižlibundanke, Venäman pajatai, TV-vedai, akt'or.
Biografii.
Timur om sündnu Penz-lidnha. Hänen azerbaidžanlaine tat om tätüteatran akt'or, evrejalaine mam — kändai anglijan i saksan kelišpäi.
Timur zavodi akt'oran kar'jerad "«КВН»-šous" ühtes Pavel Volä- da Leonid Škol'nik-sebranikoidenke. Vozil 2005−2007 Timur oli «Comedy Club»-šoun rezidentan. Vl 2009 hän zavodi pajatajan kar'jerad. Vl 2013 Timur ühtni "«Один в один»"-TV-šouhu. Änetoitab mul'tfil'miden vägelaižid.
Nügüd'aigan (vl 2017) Timur Rodrigez om populärine TV-vedai da pajatai.
Kanz.
Vspäi 2007 Timur om nainu, Anna Devočkina om hänen ak. Timur tegi hänele südäimen taričendad Etn-vulkanan päs jonoštamha poukahtusel varuližust heiden kesksidoiš. Vl 2009 Timur kändihe tataks, Migel'-poig om sündnu. Vl 2012 Daniel'-poig om sündnu.
Meladze Valerii

Valerii Šotaevič Meladze (; sünd. 23. kezaku 1965, Batum, Gruzijan NST, NSTÜ) om Venäman pop- da rokpajatai, akt'or i muzikankirjutai. Venäman arvostadud artist (2006).
Biografii.
Valerii om sündnu Batum-lidnha. Hänen Konstantin-vell' om muzikankirjutai. Vozil 1990−1993 Valerii oli «Dialog» ("Диалог")-gruppan solistan. Lähtendan jäl'ghe Valerii zavodi solistan kar'jerad.
Vl 1995 hän pästi ičeze ezmäine studine al'bom «Сэра» ("Sera"). Vozil 2012−2013 Valerii oli TV-vedajan «Битва хоров»-TV šouhu.
Kanz.
Vspäi 1989 Valerii oli nainu, Irina oli hänen ak. Vl 1991 Inga-tütar om sündnu, vl 1999 Sofija-tütar om sündnu, vl 2002 Arina-tütar om sündnu. Vl 2014 Valerii da Irina saiba joudobut naimiželospäi i toine toižespäi. Nügüd'aigan Valerii eläb Albina Džanabaeva-pajatajanke.
Vorsm

Vorsm () om Venäman lidn Alalidnan agjan päivlaskmas. Se om Pavlovon ümbrikon palaks (rajonan lidnankund edel vn 2020 semendkud).
Istorii.
"Voräs'man tahond" mainitase 14.-15. voz'sadoil. Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan vl 1588 kuti "Vorsmankülä" (). Sijaline mahuz om vägitoi, järg savi da savik, i 18. voz'sadaspäi pästtas raudasižid tegesid sijaližes soraudaspäi: raudad, veičed, luklod, tuikutimed, sabläd, medicinine instrument.
Vspäi 1926 Vorsm oli žilon statusanke (). Vl 1955 se sai lidnan statusad. Tehtihe NSTÜ:n veičiden enambust arni neciš lidnas: penenijoid veičid kulutajile, specialižid armijan täht, nevondkundaližile ohjandajile lahjaks. Pästtas veičid (kuz' edheotandad) da medicinižid ladlusid tähäsai. Vspäi 2014 mülütihe Vorsmad Venäman monolidnoiden nimikirjuteshe hüvänke socialiženke olendanke. Mugažo leibänedheotand radab.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase ümbrikon päivnouzmas, Kišm-jogen randoil ( 71 km pitte, Okan oiged ližajogi). Jogi läbitab Toskank-vezivaradint lidnan päivnouzmas (Vorsmanjärv, 1,26 km²).
Lähembaine lidn om ümbrikon Pavlovo-keskuz kümnes kilometras päivlaskmha avtotedme. Matkad Alauz'lidnhasai om 62 km pohjoižpäivnouzmha avtotedme. "Vorsm"-raudtestancii sijadase 15 km lodeheze lidnaspäi.
Tobmuz.
Vorsman lidnankund oli olmas vll 2004−2020, lidn oli sen üks'jäižeks eländpunktaks.
Lidnankundan tobmuden pämez' oli sen Duman ezimez'. Vadim Šilin radoi Duman ezimehen. Lidnankundan Dum om tühjitadud vn 2020 sügüz'kuspäi. Lidnan Administracii om likvidiruidud vn 2021 vilukus. Sen jäl'gmäine pämez' oli Aleksandr Prokofjev (kül'mku 2015 — viluku 2021).
Eläjad.
Vl 1931 žilon eläjiden lugu oli 6 300 ristitud. Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 11 620 ristitud, vn 2021 — 10 162 ristitud. Kaik 10 589 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 13 968 eläjad vl 1979.
Ortodoksižen hristanuskondan ühesa pühäpertid oma kaičenus i saudud lidnas: Ostrovojezerskii Stroican naižjumalankodi (päjumalanpert', kaks' jumalanpertid, kaks' časounäd) i koume jumalanpertid, nellänz' jumalanpert' om udessündutamižes.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma severz'-se päivkodid, kaks' keskškolad (nomer 1 i 2), lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden lapsidenškol. Nened valdkundaližed sportobjektad oma avaitud Vorsmas: fizkul'turine tervehtamižkompleks, kaks' štarglavut, futbolklub stadionanke. Professionaližen opendusen aluzkundad ratas lähembaižiš lidnoiš.
Lel' Jekaterina

Jekaterina Nikolajevna Lel' , psevdonim om Katä Lel' (, "Екатерина Николаевна Лель"; todesine familii om "Čuprinina"; sünd. 20. sügüz'ku 1974, Nal'čik, Kabardinii da Balkarii, Venäman NFST, NSTÜ) om Venäman poppajatai.
Biografii.
Jekaterina om sündnu Nal'čik-lidnha. Laps'aigan openui muzikškolas kahtele čuradusele: fortepiano i horan dirižiruind. Ühtni professionaližhe muzikškolha, sid' Pohjoižen Kavkazan čomamahtoiden institutha. Vl 1994 Jekaterina ajoi Moskvha i ühtni rahvahidenkeskeižhe «Музыкальный старт»-konkursha, sen jäl'ghe radoi Lev Leščenkon ohjandusen al. Vl 1998 hän pästi ičeze ezmäine studine «Елисейские поля»-al'bom. Vl 2013 Jekaterina pästi «Тобой живу»-duetpajod ročilaiženke Bosson-pajatajanke.
Koume pajod sai «Kuldaine grammofon»-arvlahjad da kändase «Voden pajo»-festivalin laureataks: «Горошины» ("Hernhuded", 2001), «Мой мармеладный» ("Minun marmeladine", 2003) i «Долетай» ("Lenda lophusai", 2004 i 2003).
Vspäi 2008 om lähtnu mehele, Igor' Kuznecov om hänen mužik. Vl 2009 Jekaterina kätihe mamaks, Emilija-tütär om sündnu.
Nügüd'aigan (vl 2017) Jekaterina gastroliruib da ezineb hüvädtegijidenke koncertoidenke.
Gorky Park

«Gorky Park» (anglijaks znamoičeb "Gor'kijan Puišt", ) om tutab NSTÜ:n da Venäman anglijankel'ne muzikgrupp, kudamb edestab muzikad glemmetal- da hardrok-stiliš.
Gruppan aluz om pandud vl 1987.
Istorii.
Vl 1989 pästi ičeze ezmäine studine «Gorky Park»-al'bom.
Blaž

«Blaž» (), toine nimi «Armastan sindai» (), om venämalaižen Nikolai Noskov-pajatajan ezmäine studijanal'bom. Se om pästtud vl 1998.
Po pojas v nebe

«Po pojäs v nebe» ( «Vöhösai taivhas») om venämalaižen Nikolai Noskov-pajatajan nellänz' studine al'bom. Se om pästtud vl 2006, ezmäine ozutez tegihe 11. päiväl keväz'kud suren koncertan aigan Kremlin pert'kulus (Moskv).
Paranoja (al'bom)

«Paranoja» (, "Paranoi"), toine nimi «Stöklad i beton» (ven. "Стёкла и бетон") vn 2000 toštmižpästandas, om venämalaižen Nikolai Noskov-pajatajan kahtenz' studijanal'bom. Se om pästtud vodel 1999.
Dišu tišinoi

«Dišu tišinoi» (, "Hengaidan hillüdel") om venämalaižen Nikolai Noskov-pajatajan koumanz' studijanal'bom. Se om pästtud vl 2000.
Al'boman prezentacii tegihe Moskvan Kremlin pert'kulus vn 2000 10. päiväl redukud. Akademine "Musica Viva"-kamerorkestr ühtni al'boman änetushe i akkompanirui Noskovale prezentacijan aigan.
15 (al'bom)

«15» om ukrainižen Ani Lorak-pajatajan ühesanz' al'bom. Se om pästtud vl 2007.
Objedinenije

«Objedinenije» (, "Ühtenzoituz") om venämalaižen Nüša-pajatajan kahtenz' studijanal'bom. Se om pästtud vl 2014.
Al'boman kaikiden pajoiden sädai om Nüša.
Vibirat' čudo

«Vibirat' čudo» (, "Valita čudod") om venämalaižen Nüšan ezmäine studijanal'bom. Se om pästtud vl 2010.
DruGoy

«DruGoy» (, "ToiNe") om venämalaižen Filipp Kirkorov-pajatajan 13. studine al'bom. Se om kompiläcijanal'bomaks päpaloin, no om uzid-ki pajoid. Al'bom om änetadud «Lopatin Sound Lab»-studijal i om pästtud vn 2011 8. päiväl redukud.
For You

«For You» ("Sinun täht") om Kirkorovan Filippan 17. studine al'bom, kudamb om pästtud vl 2007.
Kropivnickii

Kropivnickii ( [kropeu̯nɪt͡sʲkɪi̯], enččel "Єлисаветград" ("Elisavetgrad") vhesai 1924, vozil 1924−1934 "Зінов'євськ" ("Zinovjevsk"), vll 1934−1939 "Кiрово" ("Kirovo") i vozil 1939−2016.07 "Кіровоград" ("Kirovograd")) om Ukrainan lidn, sijadase agjan i Ukrainan keskuzpalas. Se om Kirovogradan agjan administrativine keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1754 kuti lidnuz ph. Jelisavetan nimenke. Vl 1775 lidnuz ümbärdajidenke slabadoidenke saiba lidnan statusad. Lidn oli Ukrainan ižandusen znamasižeks keskuseks edel Odessan, Nikolajevan i Hersonan alusenpanendad.
Vl 2016 udesnimitihe Mark Kropivnickii-akt'oran da dramaturgan muštoks.
Kropivnickii šingotase maižanduztehnikan pästandal, sömtegimištol i urankivendon samižel da küllästamižel.
Geografijan andmused.
Lidn sijadase Ingul-jogen randoil da Dnepranveren ülüden pautkil, 124 m ü.m.t. keskmäižel korktusel.
Klimat om ven kontinentaline. Voden keskmäine lämuz om +8,2 C°. Paneb sadegid 534 mm vodes, enamba kezal (50..70 mm kus).
Eläjad.
Vl 1897 ristitišt oli 62,5 tuhad eläjid. Kaikiš suremb eläjiden lugu oli 269 803 ristitud vl 1989.
Rahvahad (vn 2001 rahvahanlugemižen mödhe, enamba 0,4%): ukrainalaižed — 85,8%, venälaižed — 12,0%, vaugedvenälaižed — 0,5%, toižed rahvahad — 1,7%.
Bez nazvanija

«Bez nazvanija» (, "Nimituseta"), toine nimi «Mezi» (), om Nikolai Noskovan 6. al'bom, kudamb om pästtud vl 2012. Al'bom om änetadud Saksanmas, Horst Šnebelän studijas. Oli voimust ostta al'boman licenziruidud kopijad Noskovan koncertal vaiše.
Kaik om kuz' pajod al'bomas. Kahtenz' i nellänz' pajod oma kirjutadud Nikolai Gumilöv-runoidenke. «Noč'»-pajo Vladimir Majakovskii-runoidenke oli kel'tud nevondkundaližen aigan artistan repertuaras i om pästtud ezmäižen kerdan. «Mezi»-pajo om nostal'gii Jamaikan matkaspäi i jonuzmatkoišpäi Venämadme.
Pudožan rajon

Pudožan rajon (, karj.: "Puudožin piiri", vai "Puutoisten piiri") om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om Pudož-lidn.
Istorii.
Rajon om sätud vl 1927, sügüz'kun 23. päiväl.
Suren Tatanman sodan aigan ei olend Suomenman sodavägid rajonas.
Rajon om olmas nügüdläižil röunoil vn 1994 kezakun 2. päiväspäi.
Geografijan andmused.
Pudožan rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvipäivnouzmaine taho. Pind — 12 745 nellikkilometrad (seičemenz' sija tazovaldkundas 18:späi). Mec otab territorijan seičeme kümnendest, se om kavag'mec tobmas palas (pedai, kuz').
Om röunoid Venäman kudenke rajonanke:
Änine lainištab rajonan päivlaskmaižid randoid.
Erigoitai pird jagab Änižjärven i Vauktan meren basseinoid, läbitab rajonan keskust madalikš kukhikš. Andoman ülüden pohjoine pala (kudendez) sijadase rajonan suvipäivnouzmas.
Rajonan kaikiš suremb järv-vezivaradim om Vodlajärv (334 km²). Vodlajärven rahvahaline puišt (4683 km², sidä kesken kel'dtaho — 994 km²) om kaikiš suremb Evropas, sijadase röunal Onegan rajonanke.
Klimat om ven pehmed. Heinkun keskmäine lämuz om +16,5 C°, vilukun −12,1 C°.
Londuseližed varad oma metallad (titan, vanadii, hrom, äimetalližed kivendod), sauvondmaterialad (rugižkivi, ozrikkivi, šebin'), mec, kala, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase kahesaks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da seičeme küläkundad.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 27 538 ristitud, vn 2010 — 21 659 ristitud, vn 2021 — 14 964 ristitud.
Kaik om 73 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidn, 24 külänvuittušt žilod da 48 küläd.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Šal'skii-žilo (1,6 tuh. rist. vl 2013) da Päl'm-žilo (1,4 tuh. rist. vl 2013), molembad sijadasoiš Änižen randpolel.
Ižanduz.
Rajonan ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend, mecan ümbriradmine, rugižkiven samine, turizm.
Belomorskan rajon

Belomorskan rajon (, , ) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om Belomorsk-lidn. Rajonan ristitišton koume videndest eläb siš.
Istorii.
Rajon om sätud vl 1927 kuti "Sorokan rajon", Sorok-külä oli sen keskusen. Vn 1938 sügüz'kun 2. päiväl ühtištadihe Sorok-küläd kahtenke lähiženke radnikžilonke da Sorok-raudtestancijan žilonke Belomorsk-lidnha, udesnimitihe rajonad lidnan nimen mödhe.
Suren Tatanman sodan aigan ei olend Suomenman sodavägid rajonas. Vozil 1941−1944 Belomorsk oli Karjalaiž-Suomen NST:n pordaigaližeks administrativižeks keskuseks i Karjalan frontan štaban sijaduseks. Niil-žo vozil lidn kändihe raudtesol'meks.
Geografijan andmused.
Belomorskan rajon om Karjalan Tazovaldkundan päivnouzmaine taho. Pind — 12 797 nellikkilometrad (kudenz' sija tazovaldkundas 18:späi). Sod kattas enamba pol't rajonan territorijaspäi. Mec otab territorijan kaht videndest, se om kavag'mec tobmas palas (pedai, kuz').
Om röunoid Venäman videnke rajonanke:
Vauktan meren Onegan laht lainištab rajonan päivnouzmaižid randoid.
Vig-jogi sen suhištonke om kaikiš znamasižembaks. Kaik om nell'kümne järved da kümne joged rajonas.
Klimat om ven pehmed. Heinkun keskmäine lämuz om +15,9 C°, uhokun −11,2 C°. Tal'v vitkodase 200 päiväd da sen lühüdamb, keza oleleb kuz'kümne päiväd da sen vähemb.
Londuseližed varad oma turbaz, metallad (molibden, kuld), sauvondmaterialad (rugižkivi, ozrikkivi, letked), mec, kala, merenproduktad, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase nelläks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da koume küläkundad.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 24 003 ristitud, vl 2010 — 19 118 ristitud.
Kaik om 59 eländpunktad rajonas (vl 2014), niiden kesken üks' lidn, 20 külänvuittušt žilod, kuz' raudtestancijad-eländpunktad, 28 küläd, koume raudtesarakod da üks' sijaine.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Letnerečenskii-žilo (1,7 tuh. rist. vl 2013) da Sosnovec-žilo (1,5 tuh. rist. vl 2013), molembad sijadasoiš Vigan randal ülezjogen Belomorskaspäi.
Ižanduz.
Rajonan ižandusen päižed sarakod oma kalankazvatuz, kalanpüdand i kalan ümbriradmine, mecan varhapanend, pumaterialan ümbriradmine, rugižkiven samine, šebnän tehmine, gidroenergetik (Belomorskan GES), ujund- da raudtetransport, turizm.
Kemin rajon

Kemin rajon (, karj. i ) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om Kem'-lidn. Rajonan ristitišton koume nelländest eläb siš.
Istorii.
Rajonan aluz om pandud vl 1927 Karjalha, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe.
Suren Tatanman sodan aigan ei olend Suomenman sodavägid rajonas.
Vspäi 1994 ühtištadihe rajonad Kem'-lidnanke. Vl 2002 rajonan päkäskuz om vahvištadud, nügüd' se om väges äiluguižidenke vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
Kemin rajon om Karjalan Tazovaldkundan pohjoižpäivnouzmaine taho. Pind — 8 029 nellikkilometrad (ühesanz' sija tazovaldkundas 18:späi). Mec otab territorijan kaht videndest (3237 km²), se om kavag'mec tobjimalaz.
Om röunoid Venäman nellänke rajonanke:
Vauged meri lainištab rajonan päivnouzmaižid randoid.
Znamasine jogi om Kem' ližajogidenke rajonan suves. Kaikiš suremb järv om Pon'gom lodehes. Kaik om läz 200 järved da enamba 88 joged rajonas.
Londuseližed varad oma turbaz, sauvondmaterialad (katekivi, sauvondkivi, rugižkivi, ozrikkivi, saved, letked), mec, kala, reskvezi.
Tobmuz.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase nelläks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da koume küläkundad.
Käskusenandai tobmuz om Rajonan Nevondkund () 16 ühtnijanke, kaikenaigaižita radnikoita. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Järgvaličendad sihe oliba vn 2014 kül'mkun 11. päiväl (koumanz' kucund). Valerii Beläkov radab Rajonan Nevondkundan ezimehen da rajonan pämehen vn 2014 kül'mkun 11. päiväspäi. Rajonan Nevondkundan ezitajad valitas rajonan pämest i rajonan administracijan pämest ičeze valdatusiden strokun lophusai.
Vn 2006 tal'vkuspäi Jurii Razumeičik om valitud i radab rajonan administracijan pämeheks kontraktan mödhe kahtenden strokun jäl'geten. Kaks' varapämest oma hänele abhu. Kaik ühesa palakundad alištudas rajonan administracijan pämehištole.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 5 386 ristitud (20 006 Keminke), vl 2010 — 17 756 ristitud (4 705 Kemita).
Kaik om 19 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidn, ühesa külänvuittušt žilod, nell' raudtestancijad-eländpunktad, viž küläd.
Toine sur' eländpunkt om Rabočeostrovsk-žilo (1,9 tuh. rist. vl 2016).
Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 82,3 %, karjalaižed — 5,8 %, vaugedvenälaižed — 5,5 %, ukrainalaižed — 2,9 %, suomalaižed — 0,9 %, totarlaižed — 0,4 %, pol'šanmalaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,6 %, rahvahuden ozutandata — 0,2 %.
Vl 2002 19 vepsläšt eli rajonas (0,09 % sen ristitištospäi).
Ižanduz.
Rajonan ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend, pumaterialan ümbriradmine, kalankazvatuz, sauvondkiven samine, šebnän tehmine, gidroenergetik (), ujund- da raudtetransport, turizm.
Lahdenpohjan rajon

Lahdenpohjan rajon (, ) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om Lahdenpohj-lidn. Siš eläb rajonan ristitišton viž ühesandest.
Istorii.
Kurkijokin rajon oli sätud vn 1940 heinkus enččel Suomenman territorijal, anttihe sidä Tal'vsodan jäl'ghe. Kätihe Kurkijoki-žilod rajonan keskuseks. Vspäi 1941 (15. eloku) vhesai 1944 (sügüz'ku) Suomenman sodaväged oliba rajonas. Vn 1945 vilukun 20. päiväl sirtihe rajonan keskust Lahdenpohjaha. Vn 1958 keväz'kun 12. päiväl likvidiruihe sidä rajonad.
Vn 1970 tal'vkun 22. päiväl erištadihe Lahdenpohjan rajonad alištunudes Sortaval-lidnale territorijaspäi.
Geografijan andmused.
Lahdenpohjan rajon om Karjalan Tazovaldkundan suvipäivlaskmaine taho. Pind — 2 210,8 nellikkilometrad (seičemetoštkümnenz' sija tazovaldkundas 18:späi).
Om röunoid Venäman koumenke rajonanke, mugažo Suomenmanke:
Ladog lainištab rajonan suvipäivnouzmaižid randoid. Joged mülüdas Atlantižen valdmeren basseinha.
Londuseližed varad oma grafit, mec, kala, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase videks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da nell' küläkundad.
Eläjad.
Vl 1989 rajonan ristitišt oli 18 879 eläjad, se oli kaikiš surembaks pordos vspäi 1979. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 16 391 ristitud, vn 2010 — 14 235 ristitud, vn 2021 — 10 887 ristitud. Kaik 13 215 eläjad oli rajonas vl 2017.
Kaik om 51 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidn da 50 külänvuittušt žilod. Ei ole toižid znamasižid eländpunktoid (Kurkijoki-žilo — 933 rist. vl 2013).
Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 82,5 %, vaugedvenälaižed — 6,5 %, ukrainalaižed — 4,3 %, karjalaižed — 2,1 %, čuvašalaižed — 1,0 %, totarlaižed — 0,9 %, suomalaižed — 0,7 %, toižed rahvahad — 2,0 %, rahvahuden ozutandata — 0,01 %.
Vl 2002 kaik 21 vepsläšt elihe rajonas (0,13 % sen ristitištospäi).
Ižanduz.
Rajonan ižandusen päine sarak om turizm, sikš miše se om karjalan rahvahan formiruindan geografižeks keskuseks.
Mujezerskijan rajon

Mujezerskijan rajon (, ) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om lidnanvuitte Mujezerskii-žilo.
Istorii.
Vn 1966 tal'vkun 30. päiväl rajonan aluz om pandud VNFST:n Ülembaižen Nevondkundan prezidiuman käskön mödhe, sil aigal ühtištadihe enččen Rugjärven rajonan territorijad (oli anttud Segežan rajonha) Rebolin rajonanke. Mujezerskii-žilo kändihe sen administrativižeks keskuseks.
Geografijan andmused.
Mujezerskijan rajon om Karjalan Tazovaldkundan päivlaskmaine taho. Pind — 17 660 nellikkilometrad (kahtenz' sija tazovaldkundas 18:späi).
Om röunoid Karjalan Tazovaldkundan kudenke rajonanke, mugažo Suomenmanke:
Päivlaskmkarjalaine ülüz läbitab rajonad. Se om erigoitai pird Atlantižen valdmeren da Vauktan meren basseinoiden keskes. Joged oma kos'kekahad, Čirka-Kemin da Sunan joginiškad jokstas rajonaspäi.
Klimat om ven pehmed. Heinkun keskmäine lämuz om +15,7 C°, vilukun −11,9 C°.
Londuseližed varad oma mec, kala, reskvezi.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase kahesaks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da seičeme küläkundad.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 16 556 ristitud, vl 2010 — 12 236 ristitud, vl 2021 — 8 258 ristitud.
Kaik om 24 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidnanvuitte žilo, kümne külänvuittušt žilod, kuz' raudtestancijad da seičeme küläd.
Toižed znamasižed eländpunktad oma Ledmajärv-žilo (2,1 tuh. rist. vl 2013), Sukkajärv-žilo (1,1 tuh. rist. vl 2013) da Lenderi-1-stancii (1,0 tuh. rist. vl 2013).
Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 58,0 %, vaugedvenälaižed — 18,0 %, karjalaižed — 13,0 %, ukrainalaižed — 4,4 %, suomalaižed — 1,7 %, pol'šanmalaižed — 1,3 %, čuvašalaižed — 0,9 %, litvalaižed — 0,7 %, totarlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 1,5 %, rahvahuden ozutandata — 0,1 %.
Vl 2002 kaik 27 vepsläšt eli rajonas (0,16 % sen ristitištospäi).
Ižanduz.
Rajonan ižandusen päsarakod oma mecan varhapanend, pumaterialan ümbriradmine, raudtetransport, kalankazvatuz, mecmarjoiden varhapanend.
Louhin rajon

Louhin rajon (, ) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om lidnanvuitte Louhi-žilo.
Istorii.
Rajonan aluz om pandud vl 1927 Karjalha, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe. Möhemba ühtištadihe Kesten'gan rajonan territorijad Louhin rajonanke.
Suren Tatanman sodan aigan vozil 1941−1944 Saksanman sodavägiden «Norvegii»-armijan suvine jouk okkupirui rajonan päivlaskmad.
Geografijan andmused.
Louhin rajon om Karjalan Tazovaldkundan pohjoine taho. Pind — 22 551 nellikkilometrad (ühtenz' sija tazovaldkundas 18:späi). Mec otab territorijan nell' seičemendest (12,6 tuh. km²), se om kavag'mec tobjimalaz. Saum soid i sokahid maid om nelländez.
Om röunoid Venäman koumenke rajonanke, mugažo Suomenmanke:
Vauktan meren Kandalakšan laht lainištab rajonan pohjoižpäivnouzmaižid randoid 150 km pitte.
Maanselkän ülüz om rajonan lodehes, Karjalan kaikiš korktemb Nuorunen-mägi sijadase siš, 577 m korkte. Toižen territorijan reljef om tazo. Tuhad penid järvid i sadad penid jogid oma rajonas. Joged mülüdas Vauktan meren basseinha. Kaikiš surembad järved oma Toppajärv (986 km²) da Päjärv (659 km²), ned oma Kuman vezivaradimen palad vspäi 1966.
Klimat om kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +14,2 C°, vilukun −12,6 C°.
Londuseližed varad oma metallad (titan, kuld, platin), sauvondmaterialad (sauvondkivi, rugižkivi, ozrikkivi, gabrodiabaz, letked, gravii), špat, kvarc, loštkivi, hel'm, mec, kala, reskvezi, gidroenergii.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase seičemeks municipaližeks ühtnikaks: koume lidnankundad da nell' küläkundad.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 20 128 ristitud, vl 2010 — 14 760 ristitud.
Kaik om 30 eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken koume lidnanvuittušt žilod, 15 külänvuittušt žilod, viž raudtestancijad da seičeme küläd.
Toižed znamasižed eländpunktad oma lidnanvuiččed Čup-žilo (2,4 tuh. rist. vl 2016) da Päjärv-žilo (1,7 tuh. rist. vl 2016), mugažo külänvuitte Kesten'g-žilo (1,1 tuh. rist. vl 2013).
Rahvahad (enamba 0,4 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 71,4 %, karjalaižed — 15,3 %, vaugedvenälaižed — 6,9 %, ukrainalaižed — 3,1 %, suomalaižed — 0,85 %, totarlaižed — 0,4 %, toižed rahvahad — 2,0 %, rahvahuden ozutandata — 0,05 %.
Vl 2002 kaik 20 vepsläšt eli rajonas (0,1 % sen ristitištospäi).
Ižanduz.
Rajonan ižandusen päižed sarakod oma mecan varhapanend, pumaterialan ümbriradmine, kalanpüdand, kalankazvatuz, sauvondkiven samine, gidroenergetik (Kuman GES), turizm, torguind.
Kalevalan rahvahaline rajon

Kalevalan rahvahaline rajon (, karj.: "Kalevalan kanzalline piiri", ) om municipaline ühtnik Karjalan Tazovaldkundas, Venälaižes Federacijas.
Administrativine keskuz om lidnanvuitte Kalevala-žilo. Rajonan ristitišton viž ühesandest eläb žilos.
Istorii.
19. voz'sadal Elias Lönnrot kirjuti tetaban Kalevala-eposan runoiden tobmad palad rajonan nügüd'aigaižes territorijas.
Rajonan aluz om pandud vl 1927 Karjalha kuti Uhtan rajon, elokun 29. päivän VCIK:an käskön mödhe. Vl 1930 ühtištadihe enččen Kem'jogin rajonan territorijad Uhtan rajonanke. Vn 1935 uhokun 20. päiväl VCIK udesnimiti rajonad nügüdläižikš Kalevala-eposan sadavoččen jubilejan oiktastuseks. Kalevala-žilo nimitihe Uht-žiloks vhesai 1963.
Suren Tatanman sodan aigan vozil 1941 (heinku) — 1944 (reduku) Suomenman sodaväged, sid' Saksanman armii, oliba rajonan päivlaskmas.
Vozil 1963 (1. uhoku) — 1966 (30. tal'vku) Kalevalan rajon oli Kemin rajonan palaks. Vn 1983 sulakus Kostamukš kändihe lidnaks tazovaldkundan alištusenke. Voknemen küläkund (ven. "Вокнаволокский сельсовет") mugažo läksi rajonaspäi, Kostamukšale alištushe.
Vspäi 1992 rajonan nimi om «rahvahaline»-sananke Karjalan Tazovaldkundan Ülembaižen Nevondkundan pätandan mödhe.
Geografijan andmused.
Kalevalan rahvahaline rajon om Karjalan Tazovaldkundan lodehline taho. Pind — 13 316 nellikkilometrad (videnz' sija tazovaldkundas 18:späi). Sadavozne mec katab territorijan koume videndest, necišpäi pedajikod ottas 85 %. Saum soid om koumandez, vezid — kudendez. Vl 2006 Kalevalan rahvahaline puišt om sätud rajonan territorijas.
Om röunoid Karjalan Tazovaldkundan videnke rajonanke, mugažo Suomenmanke:
Joged oma kos'kekahad, ned mülüdas Kem'-jogen da Vauktan meren basseinoihe. Kaik om 13 znamasišt joged i 50 järedad järved. Kaikiš surembad järved oma tektonižen augotižlibundan Kuito-järved rajonan keskuses: Üläkuito (197,6 km²), Keskkuito (275,7 km², om vezivaradimeks vspäi 1980) da Alakuito (141,3 km²).
Londuseližed varad oma turbaz, metallad (raudkivend, vas'k, molibden), kvarcit, mec, kala, reskvezi, gidroenergii.
Vspäi 2005 rajonan territorii jagase nelläks municipaližeks ühtnikaks: üks' lidnankund da koume küläkundad.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe rajonan eläjiden lugu oli 10 628 ristitud, vl 2010 — 8 321 ristitud.
Kaik om ühesa eländpunktad rajonas (vl 2005), niiden kesken üks' lidnanvuitte žilo, kuz' külänvuittušt žilod da kaks' küläd.
Toine znamasine eländpunkt om külänvuitte Borovoi-žilo (1,6 tuh. rist. vl 2016).
Rahvahad (enamba 3 % vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe): venälaižed — 46,3 %, karjalaižed — 35,9 %, vaugedvenälaižed — 9,8 %, ukrainalaižed — 3,2 %, toižed — 4,8 %.
Louhi

Louhi (mugažo karjalan i suomen kelil; ) om Venäman lidnanvuitte žilo da raudtesol'm Karjalan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Louhin rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt, mugažo Louhin lidnankundan keskuz.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud vl 1913 kuti stancii Petroskoi — Murmansk-raudtekeskustal. Vl 1944 Louhi-külä sai lidnanvuiččen žilon statusad.
Kalevalan mödhe, Louhi-akaine, Pohjolan emändaine, eli neniš tahoiš. Žilon nimituz om sidodud hänehe.
Louhin ižandusen sarakod oma mecižandusen edheotand, raudten edheotand, avtotesauvondan kompanijan palakund, maižanduzedheotand.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan päivnouzmas, mecjärviden keskes, 90 m valdmeren pindan päl keskmäižel korktusel. Panovo-järv om kaikiš znamasižemb žilos, no äjan järedambad järved sijadasoiš severziš-se kilometriš sišpäi — oz., Plotičnoje i Kenjärv.
Matkad Petroskoihesai om 481 kilometrad suvhe orhal, 552 km avtotedme. Lähembaižed lidnad oma Kem' i Kandalakš, om pol'tošt sadad kilometrid jogahižhesai. Raudte läbitab žilod päivnouzmas, «Kol»-avtote ümbärdab žilod koumes kilometras päivlaskmas. Raudtesarak Päjärvhesai lähteb päivlaskmha Louhišpäi pidust' žilon pohjoižröunad, sarak om 110 km pitte.
Klimat om ven pohjoižmeriden. Voden keskmäine lämuz om +0,2 C°, kezakun-elokun +10,8..+14,4 C°, tal'vkun-keväz'kun −8,6..−12,2 C°. Voden keskmäine relätivine nepsuz om 78,7 %. Polärine päiv oleskeleb, 20 päivest hätkeližusenke (11. kezaku — 1. heinku).
Tobmuz.
Žilo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Kaik kümne ezitajad mülüdas lidnankundan Nevondkundha (). Valitihe heid järgenduseližen kerdan vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl (koumanz' kucund).
Sergei Lebedeb radab lidnankundan pämehen vn 2009 redukun 11. päivän valičendoiden jäl'ghe kahtenden strokun jäl'geten. Hänen valdatusiden strok om nell' vot.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 5 920 ristitud, vn 2010 — 4 772 ristitud, vn 2021 — 3 709 ristitud. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 6 107 eläjad vl 1959, i 6 405 eläjad vl 1989. Rajonan ristitišton koumandez eläb žilos.
Hristanuskondan kaks' pühäpertid om saudud žilos.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma alaškol, keskškol, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, sportškol. Kul'turpert' i kirjišt oma avaitud žilos.
Mujezerskii

Mujezerskii (, , ) om Venäman lidnanvuitte žilo Karjalan Tazovaldkundan keskuzpalan päivlaskmas. Se om Mujezerskijan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt, mugažo Mujezerskijan lidnankundan keskuz da sen üks'jäine eländpunkt.
Istorii.
Eländpunktan aluz om pandud 16. voz'sadal kuti "Mujezero"-külä. Toižen mail'man sodan aigan külä oli muretud. Vl 1962 Päivlaskmaine Karjalan raudte ühtenzoiti küläd Sojärvenke. Vl 1965 "žilo Mujezerk-raudtestancijanno" sai lidnanvuiččen žilon statusad, nimitihe žilod nügüdläižikš.
Vn 1966 tal'vkun 30. päiväl Mujezerskijan rajonan aluz om pandud, Mujezerskii-žilo kändihe sen administrativižeks keskuseks.
Ižandusen päsarak om mecižandusen edheotand.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan keskuzpalas, enččiden Reboli- da Rugjärv-rajonkeskusiden kesktahos, Mujezerk-jogen hural randal tobjimalaz. Mec ümbärdab žilod. Žilon pen' pala sijadase 15 km päivlaskmha Mui-järven lodehližel randal.
Matkad Petroskoihesai om 270 kilometrad suvipäivnouzmha orhal, 375 km raudtedme, 440 km avtotedme. Lähembaine lidn om Kostamukš, 97 km lodeheze orhal. Sojärv — Kostamukš-raudtekeskust läbitab žilod, "Mujezerk"-raudtestancii om siš.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +1,3 C°.
Tobmuz.
Mujezerskii-žilo om lidnankundan üks'jäižeks eländpunktaks.
Kaik kümne ezitajad mülüdas lidnankundan Nevondkundha (). Valitihe heid järgenduseližen kerdan vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl (koumanz' kucund).
Lüdmila Barinkova radab lidnankundan pämehen vn 2013 sügüz'kun 8. päivän valičendoiden jäl'ghe. Hänen valdatusiden strok om viž vot.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 4 007 ristitud, vn 2010 — 3 328 ristitud, vn 2021 — 2 604 ristitud. Kaik 2 862 eläjad oli žilos vl 2017. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 4 400 eläjad vl 1989. Rajonan ristitišton kaks' seičemendest eläb žilos.
Ortodoksižen hristanuskondan Jumalanmaman «Kaiken car'ak»-jumalaižen pühäpert' om saudud žilos.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma keskškol i čomamahtoiden škol. Kul'turpert' i rajonan kirjišt ratas žilos.
Kalevala (žilo)

Kalevala (mugažo karjalan kelel; , vai "Kalevala") om Venäman lidnanvuitte žilo Karjalan Tazovaldkundan pohjoižes. Se om Kalevalan rahvahaližen rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt, mugažo Kalevalan lidnankundan keskuz.
Istorii.
Ezmäižed eländpunktad Kalevalan sijas mainitasoiš vozil 1552−1553. Necen eländpunktan nimi oli Uht (). 19. voz'sadal Elias Lönnrot kirjuti tetaban Kalevala-eposan runoiden tobmad palad nügüdläižen žilon tahos.
Venäman rahvahanikoiden sodan aigan Uhtan Tazovaldkund oli tedotadud žilos lähižiden kundoiden suiman jäl'ghe vn 1920 keväz'kus, no Rusttan armijan sodaväged tuliba Uhtaha sil-žo vodel semendkus.
Uht kändihe ühtennimižen rajonan keskuseks vn 1927 elokun 29. päiväl. Vn 1935 uhokun 20. päiväl VCIK udesnimiti rajonad Kalevala-eposan sadavoččen jubilejan oiktastuseks.
Toižen mail'man sodan aigan frontan ezipird oli 16 kilometras žilospäi päivlaskmha.
Vl 1963 udesnimitihe žilod-ki rajonan nimitusen mödhe nügüdläižikš i anttihe žilole lidnanvuittušt statusad.
Kalevalan ižandusen sarakod oma mecan varhapanend (mecižandusen edheotand) da avtotesauvondan kompanijan palakund.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan keskuzpalas, Keskkuito-järven-vezivaradimen pohjoižel randal.
Matkad Petroskoihesai om 411 kilometrad suvhe orhal, 553 km avtotedme. Lähembaine lidn om Kostamukš, 74 km orhal, 148 km avtotedme. Avtote ühtenzoitab žilod Keminke vspäi 1928. 1920−1990-nzil vozil žilo oli ühtenzoittud mugažo lendimil, purulaivoil i motorvenehil Karjalan lidnoidenke.
Tobmuz.
Kuusiniemi-žilo (158 rist. vl 2023) mülüb lidnankundha lidnanvuiččen Kaleval-žilon ližaks. Lidnankundan pind om 120 nellikkilometrad.
Kaik kümne ezitajad mülüdas lidnankundan Nevondkundha (). Valitihe heid järgenduseližen kerdan vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl (koumanz' kucund).
Zoja Pekšujeva radab lidnkundan pämehen vn 2013 sügüz'kun 8. päivän valičendoiden jäl'ghe. Hänen valdatusiden strok om nell' vot. Varapämez' da koume specialistad oma hänele abhu.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 5 578 ristitud (kaikiš suremb ristitišt), vl 2010 — 4 529 ristitud. Rajonan ristitišton viž ühesandest eläb žilos.
Hristanuskondan kaks' tulendad om žilos: ortodoksine i lüteranine kundad.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma alaškol, keskškol, lapsiden sädamižen pert', muzikškol, sportškol. Vspäi 1999 Kalevalan rahvahaline municipaline kodirandantedištandmuzei om avaitud žilos. Kul'turpert' i koume kirjištod oma sätud.
Kalevala (znamoičendad)

Kalevala voib znamoita:
Uht (znamoičendad)

Uht () om Venäman eländpunktoiden i jogiden riven nimituz. Se voib znamoita:
Präž

Präž (, , ) om Venäman lidnanvuitte žilo Karjalan Tazovaldkundan suves. Se om Präžan rahvahaližen rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt, mugažo Präžan lidnankundan keskuz.
Istorii.
Ezmäižed eländpunktad Präžanjärven randoil mainitasoiš Änižen pätinan aigkirjas vll 1582−1583. Külä Präž-nimenke mainitase ezmäižen kerdan 1640-nzil vozil.
18. voz'sadan augotišel manmehed sordiba mec, vaumičiba puhil't i saiba raudkivendod järvespäi — kaik Oloncan tegimiden täht.
Toižen mail'man sodan vozil 1941−1944 Suomenman sodaväged oliba žilos, kudambad nimitihe "Teru:ks" sil aigal.
Vl 1962 anttihe žilole lidnanvuiččen žilon statusad. Žilon päiv praznuičese kezakun 5. päiväl.
Žilon ižandusen sarakod oma mecan varhapanend, pumaterialan ümbriradmine, avtotekohendusen edheotandad, marjoiden ümbriradmižtegim, maižanduz, sömän pästand živatoiden täht, turizm.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan päivnouzmas, ühtennimižen järven päivlaskmaižel randal.
Matkad Petroskoihesai om 42 kilometrad päivnouzmha orhal vai 52 km avtotedme, se om lähembaine lidn. «Kol»-avtote (E105-trass) ümbärdab žilod pidust' päivlaskmašt röunad. Avtote Sortavalhasai (A-129) lähteb žilospäi.
Voden keskmäine lämuz om +2,7 C°, kezakun-elokun +14,3..+17,0 C°, tal'vkun-uhokun −8,8..−10,2 C°. Voden keskmäine relätivine nepsuz om 77,2 %.
Tobmuz.
Man'g-žilo (), Man'g-külä i Kindasovo-külä mülüdas lidnankundha Präžan ližaks, niiden ühthine ristitišt oli 65 eläjad vl 2013. Lidnankundan pind — 545 km².
Lidnankundan uz' päkäskuz om vahvištadud vl 2012, se vajehti vn 2008 päkäskust.
Kaik kümne ezitajad mülüdas lidnankundan Nevondkundha (). Valitihe heid järgenduseližen kerdan vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl (koumanz' kucund). Andrei Stajennii radab sen ezimehen.
Aleksandr Karpov radab lidnankundan pämehen vn 2013 sügüz'kun 8. päivän valičendoiden jäl'ghe. Hänen valdatusiden strok om viž vot. Varapämez' om hänele abhu.
Eläjad.
Vl 1939 žilon ristitišt oli 1 898 eläjad, vl 1959 — 2 519 eläjad. Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 4 269 ristitud, vl 2010 — 3 675 ristitud. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 4 809 eläjad vl 1979. Rajonan ristitišton nelländez eläb Präž-žilos.
Vspäi 2001 ortodoksižen hristanuskondan Pühän Jumalanmaman Katken kivine pühäpert' om avaitud žilos, mugažo ph. Uar Egiptalaine-moknikan puine časoun' om saudud vll 2014−2018.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma keskškol i čomamahtoiden škol. Kodirandantedištandmuzei i kaks' rajonkirjištod ratas žilos.
Šeksn (Šeksnan rajon)

Šeksn () om Venäman lidnanvuitte žilo Vologdan agjan päivlaskman suves. Se om Šeksnan rajonan administrativine keskuz da kaikiš suremb eländpunkt, mugažo Šeksnan lidnankundan üks'jäine eländpunkt.
Šeksn om agjan videnz' surtte eländpunkt, seižub raudten, avtoten (A114) da veziten läbitusen sijas.
Istorii.
Eländpunkt mainitase ezmäižen kerdan 16. voz'sadan aigkirjoiš kuti "Nikol'skoje"-žilo (). Vl 1954 se sai lidnanvuiččen žilon statusad i nimitihe sidä nügüdläižikš. Vspäi 1965 žilo kändihe uden rajonan administrativižeks keskuseks.
2000-nzil vozil zavottihe täutta industriališt Šeksn-zonad päivlaskmha žilospäi.
Geografijan andmused.
Žilo sijadase rajonan keskuzpalas, pidust' Volgan-Baltijanmeren vezited, ühtennimižen jogen hural randal da sen huran Ugl-ližajogen oiktal randpolel, mugažo Šeksnan vezivaradimen hural randal.
Matkad Vologdan keskushesai om 79 kilometrad päivnouzmha orhal, 86 km avtotedme. Lähembaine lidn om Čerepovec, 34 kilometrad päivlaskmha orhal vai 54 km avtotedme.
Klimat om ven. Voden keskmäine lämuz om +2,6 C°.
Šeksnan eländfartalad jagasoiš kahteks tarhaks: Šeksn-keskuz (Šeksn-1) da Šeksn-pohjoine (Šeksn-2). Avtotesild, Tön-ird (ven. "улица Труда") da Šossejine-ird ("улица Шоссейная") ühtenzoittas niid.
Tobmuz.
Šeksnan lidnankund om sätud vn 2005 elokun 18. päiväl. Sen pind om 14,65 nellikkilometrad.
Lidnankundan päkäskuz om vahvištadud vl 2005, se om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke.
Kaik om viž valičendtarhad lidnankundas. Sen Nevondkund () kogoneb 15 deputataspäi. Valitihe heid järgenduseližen kerdan vn 2013 sügüz'kun 8. päiväl. Deputatoiden valdatusiden strok om viž vot. Anatolii Prokopjev radab sen ezimehen — lidnankundan pämehen vn 2016 kezakun 28. päivän valičendoiden jäl'ghe lidnankundan Nevondkundas sen deputatoišpäi, tegeškanzi radnikuzvelgusiden mödhe sil-žo vodel heinkun 4. päiväl. Varapämez' om hänele abhu.
Lidnankundan Administracijan südäin om väges vn 2016 sügüz'kuspäi: administracijan pämez', varapämez', nell' palakundad, kaik om 16 radnikad.
Eläjad.
Vn 2002 Venäman rahvahanlugemižen mödhe žilon eläjiden lugu oli 21 615 ristitud, vl 2010 — 16 890 ristitud, vn 2021 — 16 246 ristitud. Kaik 18 872 eläjad oli žilos vl 2017. Kaikiš suremb žilon ristitišt oli 21 744 eläjad vl 2009. Rajonan ristitišton koume videndest eläb Šeksnas.
Vspäi 1804 ortodoksižen hristanuskondan üks' jumalanpert' om žilos, se om Jumalanmaman Kazanin jumalaižen pühäpert', enččel — Nikolai-čudonsädajan pühäpert' Ustje-Ugol'skojes. Sen udessündutamine vedase vspäi 2013.
Lapsiden opendusen aluzkundad oma nell' nimitadud päivkodid, kaks' keskškolad (Ustje-Ugol'skojen i nomer 1 A.M. Kalinin-admiralan nimed), specialine škol, lapsiden sädamižen keskuz, čomamahtoiden škol, sportškol. Žilon da rajonan istorijan keskuz i keskuzkirjištsistem oma avaitud žilos. Professionaližen opendusen aluzkund om Čerepovecan äiprofil'žen kolledžan filial.
Ižanduz da transport.
Ižandusen sarakod oma:
Edel 2010. vot pöl'vhanümbriradai tegim radoi mugažo, om likvidiruidud.
«Vologd — Uz' Ladog»-avtote (A114-trass) läbitab žilod, jagab sidä kaks'haz. Raudtestancii da jogiport ratas žilos.
VIA Gra

«VIA Gra» ( «"Vänd"-VIA», ; anglijankel'žele muziktorgudele — «Nu Virgos») om tutab ukrainalaiž-venämalaine venäkel'ne muzikgrupp, kudamb edestab muzikad popmuzik- da evropop-stiliš. Gruppan aluz om pandud vl 2000 Kijevha.
.gr

.gr om Grekanman Internet-domen. Se om avaitud 1989-nden voden 19. päiväl uhokud.
Domennimen registracii voib kahtendel i koumandel tazopindoil. Sab säta domennimid grekan kirjamištol. Vspäi 2014 al'ternativine .ελ-domen om olmas, kävutadas sidä vspäi 2018.
Kahtenden tazopindan reglamentiruidud domenad:
.ir

.ir om Iranan Internet-domen. Se om avaitud 1994-nden voden 6. päiväl sulakud. Sen komplimentarine domen om .ایران (.iran) domennimiden täht persijan kelel, registracii oli avaitud vl 2010 i sid'-žo loptüd sankcijoiden tagut (1600 domennimed om sätud). Kaik läz pol'tošt millionad domennimid om registriruidud .ir-zonas vodele 2021.
Registracii om lasktud kahtendel i koumandel tazopindoil. Sab sada domennimed valdkundan rezidentoile vaiše faktižikš. Domenan DNS-serveroiden sijaduz verhiš maiš om kel'tud.
Kahtenden tazopindan reglamentiruidud domenad:
Mississipi

Mississipi ( [ˌmɪsᵻˈsɪpi]) om geografine nimituz Pohjoižamerikas. Se voib znamoita: