San Tome da Prinsipi

San Tome da Prinsipi, täuz' oficialine form — San Tomen da Prinsipin Demokratine Tazovaldkund ( [sɐ̃ũ tu'mɛ i 'pɾı̃sɨpɨ]), om sar'hine valdkund Päivlaskmaižes Afrikas, kaikiš penemb portugaližkel'ne ma mail'mas dai üks' kaikiš penembiš valdkundoišpäi ičeze kontinentas. Atlantižen valdmeren Gvinejan laht ümbärdab ühtennimišt sarištod. Sen pälidn da kaikiš suremb lidn om San Tome.
Etimologii.
"San Tome"-nimituz znamoičeb «Pühä Homoi». Portugaližed kolonizirujad anttihe sarele mugošt nint ičeze tulendan aigan.
Istorii.
Vn 1975 heinkun 12. päiväl San Tome da Prinsipi tedištoiti ičeze ripmatomudes Portugalijaspäi.
Valdkundan Konstitucii om vahvištadud vl 1975. Se om väges voziden 1980, 1982, 1987, 1990 i 2003 vajehtusidenke.
Geografijan andmused.
San Tome da Prinsipi sijadase 250..300 kilometras Gabonaspäi päivlaskmpolhe. Kogoneb San Tome-sart (48x32 km), Prinsipi-sart (16x6 km) da kuzid penembaižid sarid. Matkad kahten suren saren keskes om 140 km. Randanpird om 209 km. Ekvatoran pird venub ani läz San Tome-sart suvipoles.
Molembiden vulkanižiden sariden reljef of mägekaz. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Piku de San Tome-mägi (), 2024 m valdmeren pindan päl.
San Tomen da Prinsipin klimat om meren ekvatorialine, sigäna om neps da upar'. Vodes om üks' vihmsezon, redukun da semendkun keskes. Paneb äi sadegid, 1000..5000 mm man pohjoižpolespäi suvipäivlaskmpolehe. Om kaikenaigaižid jogid, ned jokstas mägilpäi.
Londuseližed pävarad oma kivivoi, kala, gidroenergii.
Tobmuz.
San Tome da Prinsipi om unitarine prezidentiž-parlamentine tazovaldkund äjiden partijoiden sistemanke. Valdkundan pämez' om prezident (). Rahvaz valičeb händast videks vodeks, enamba kaht strokud ei sa. Hän paneb päministrad (port. "Primeiro-ministro") radsijha, no enambusen partijan laskendan sandan jäl'ghe. Päministr paneb radnikusile 14 ministrad.
Parlament om üks'kodine Nacionaline Suim (), se mülütab 55 deputatad-ühtnijad. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks.
Prezident voib pästta parlamentad radmaspäi kaikiden partijoiden ezinendan jäl'ghe. Nacionaline Suim voib jätta ohjastust radmata ičeze absolütižen enambuden pätandal — «hondostusen ozutand»:al. Juridižen tobmuden sarakon pä om Ülembaine Käskuzkund.
Prezidentan järgvaličendad oliba vn 2016 17. heinkud i 7. elokud, Evaristu Karval'ju sai vägestust kahtendes turas (100 %, vastustai boikotirui valičendoid) da radab ühtenden strokun vn 2016 sügüz'kun 3. päiväspäi, ende oli päministran 3,5 kud vl 1994 i pol'vot vll 2001−2002. Järgvaličendad parlamentha oliba vn 2018 7. redukud. Žorži Bom Žezuš radab päministran vn 2018 tal'vkun 3. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand.
   "Kacu kirjutuz: San Tomen da Prinsipin administrativiž-territorialine jagand."
San Tomen da Prinsipin Demokratine Tazovaldkund jagase kahteks agjaks (provincijaks) — San Tomen agj i Prinsipin agj. Agjad alajagasoiš seičemeks ümbrikoks, niišpäi kuz' oma San Tome-sarel.
Eläjad.
San Tomes da Prinsipiš elädas santomelaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 190,428 eläjad. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Uskondan mödhe (2012): katolikad — 55,7 %, protestantad — 12,4 %, mana-uskond — 2,3 %, Jehovan tundištajad — 1,2 %, toižed uskojad — 6,2 %, religijatomad — 21,2 %, märhapanendata — 1,0 %.
Ristitišton absolütine enambuz (läz 95 %) eläb San Tome-sarel, koumandez — San Tome-pälidnas. Kaik om 12 lidnad da žilod valdkundas (2012). Toižed lidnad (5..10 tuh. rist.): Trinidadi, Neveš, Santan, Santu Amaru.
Ižanduz.
San Tome da Prinsipi om goll' šingotai agrarine valdkund. Vl 2025 valdkundan ezimeletadud nominaline kogosüdäiprodukt linneb 0,86 mlrd. US$ ekvivalentas (186. sija mail'mas; US$3,570 ühtele hengele, 130. sija) vai 1,55 mlrd. US$ tazostadud ostmižmahtusen mödhe (187. sija; US$6,420 ühtele hengele, 144. sija). Sur' valdkundaline velg, vl 2012 se oli KSP:n viden kudendest surtte. Kivivoin samine ei olend zavottüd vn 2021 andmusiden mödhe, sen mineralan da gazan kommertižiden varoiden ecmine jätktase. Industrijan päsarakod oma mecan ümbriradmine, sauvond, tekstiline, sömtegimišt (oluden tehmine, kalan ümbriradmine). Finansine voz' zavodiše 1. vilukud.
Kogosüdäiproduktan palad (2004): maižanduz 23 %, tegimišt 19 %, holitišiden sfer 58 %.
Vl 2012 valdkundan päeksport oli kakao (36 %), časud (17 %), kalližarvoižed kived da hobed (12 %); toine eksport — kofe, kopr, pal'mvoi. Importan tavarad oma mašinansauvomižen produkcii, elektrine mašiništ, kivivoin ümbriradmižen produktad, söndtavarad. Vl 2012 import ületi eksportad kümnehe kerdha. Irdpol'žen torguindan päižed partnörad (2012) oma Portugalii (San Tomen da Prinsipin importan 63 %), Alamad (San Tomen da Prinsipin eksportan 32,7 %), Bel'gii (eksportan 21,4 %), Ispanii (eksportan 10,8 %), Gabon (importan 6,0 %), Nigerii (eksportan 5,7 %), Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad (eksportan 5,0 %).